ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ
Σάββατο 12 Ὀκτωβρίου 2019
Πολιτιστικὸ καὶ Συνεδριακὸ Κέντρο
Ἡρακλείου (αἲθ. μικροῦ θεάτρου)
Ἡ μονὴ Ἀγκαράθου
τὴν ἐποχὴ τῆς βενετοκρατίας
Η Ιερά Μονή Αγκαράθου σε σχέδιο του Ρ. Κοψίδη
Συντονισμὸς ἐκδήλωσης:
Χρύσα Μαλτέζου,
Ἀκαδημαϊκός, πρώην Διευθύντρια τοῦ Ἐλληνικοῦ
Ἰνστιτούτου Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Σπουδῶν Βενετίας
Μαρία Γ. Πατραμάνη,
δρ. ἱστορίας, δ/ντρια Πειραματικοῦ Λυκείου Ἡρακλείου
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑΣ
Σάββατο 12 Ὀκτωβρίου 2019
10.00- 11.30
Χαιρετισμοί:
Σεβασμιωτάτου Ἀρχιεπισκόπου Κρήτης, κκ. Εἰρηναίου,
Περιφερειάρχη Κρήτης, κ. Σταύρου Ἀρναουτάκη
Προεδρεῖο
Χρύσα Μαλτέζου,
Πασχάλης Κιτρομηλίδης
Χρύσα Μαλτέζου, Ἀκαδημαϊκός, πρώην Διευθύντρια τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἰνστι-
τούτου Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Σπουδῶν τῆς Βενετίας.
ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗ: «Ἀντὶ εἰσαγωγῆς»
.
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, Ὁμότιμος καθηγητὴς Γλωσσολογίας τοῦ
Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ὁ ἀγκάραθος καὶ τὰ φυτωνύμια τῆς Κρήτης»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Σ την παρούσα εισήγηση παρουσιάζεται η ιστορία και η ετυμολογία της
λέξης αγκάραθος, η οποία εμφανίζεται με διάφορες μορφές, όπως: αγ-
καραθέα, αγκαραθιά, αγκαραδιά, αγκαρδιά και ασφάκα. Έχουν καταγρα-
φεί οκτώ είδη, από τα οποία ένα είναι ενδημικό της Κρήτης. Πρόκειται για
το φυτό Phlomis fruticosa, φλομίς η θαμνώδης. Ίσως ταυτίζεται και με το
φυτό θαλλωτή η κρατηφόρος. Συγκρίνονται διάφορα ευρωπαϊκά είδη Ph-
lomis chrysophylla, fruticosa (randiflora ‘Lloyd’s Silver’, longifolia var. Bailanica,
russeliana, tuberosa ‘Amazone’ και αποσαφηνίζεται η σύνδεση του αγκάρα-
θου με το «φασκόμηλο της Ιερουσαλήμ» (Jerusalem sage) και τη Salvia gluti-
nosa, αγγλ. Jupiter’s distaff. Ο προελληνικός αυτός θάμνος μελετάται ως
προς τις θεραπευτικές και μαγικές ιδιότητές του σε σχέση με διάφορες λαϊ-
κές παραδόσεις. Στο δεύτερο μέρος της έρευνας εξετάζονται φυτωνύμια
που συνδέονται με Μονές της Κρήτης και γενικότερα με λατρευτικά ήθη
και έθιμα και χριστιανικές δοξασίες.
.
Εμμανουήλ Χαλκιαδάκης, Διδάκτωρ Ἱστορίας Α.Π.Θ., Διδάσκων (Ε.ΔΙ.Π.)
στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, F. Research Associate, Institute for Orthodox
Christian Studies, Cambridge.
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ἀγκάραθος: τὸ πρῶτο τῃ τάξει μοναστήρι
τῆς Κρήτης»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η ιστορική Μονή της Αγκαράθου, που είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση
της Θεοτόκου, είναι ένα από τα πλέον σημαντικά μοναστήρια όχι
μόνο της Κρήτης, αλλά και όλης της Ελλάδας. Η ιστορία της Μονής αρχίζει,
σύμφωνα με την παράδοση, κατά τη Β΄ Βυζαντινή περίοδο. Η Ρένα Βλα-
χάκη, στην αδημοσίευτη διδακτορική της διατριβή Η κρητική μονή της Αγ-
καράθου κατά την εποχή της Βενετοκρατίας, αναφέρεται στην «γεραρά
και περίφημο» μονή Αγκαράθου, η οποία, κατά τον Flaminius Cornel, ήταν
η σπουδαιότερη στην Κρήτη κατά τη βενετική περίοδο. Νεότερες ιστορικές
αναφορές επιβεβαιώνουν τον χαρακτηρισμό. Η παλαιότητα της Μονής, σε
συνδυασμό με τους άνδρες που ανήκαν στο μοναχολόγιό της και πρόσφε-
ραν στην Εκκλησία και στα Γράμματα εν γένει, όπως οι πατριάρχες Μελέ-
τιος Πηγάς και Κύριλλος Λούκαρης, αλλά και άλλοι νεότεροι αρχιερείς,
εξηγεί την ξεχωριστή της θέση στην πορεία του χρόνου. Μία θέση που
εδραιώθηκε την εποχή της βενετοκρατίας στην Κρήτη και συνεχίστηκε την
εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας και τη νεότερη περίοδο που ακολούθησε.
Συζήτηση- Διάλειμμα
12.00- 13.30
Προεδρεῖο
Μαρία Κωνσταντουδάκη,
Θεοχάρης Δετοράκης
Μαρία Γ. Πατραμάνη, διδάκτωρ Ἱστορίας Παν/μίου Κρήτης, Δ/ντρια τοῦ
Πειραματικοῦ Γενικοῦ Λυκείου Ἡρακλείου
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ἡ μονὴ Ἀγκαράθου, τὸν καιρὸ τοῦ Κρητικοῦ
Πολέμου»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
ντὶ προοιμίου, ἀναφέρεται ὅτι ἡ Ἀκαδημαϊκός, κ.Χρύσα Μαλτέζου, ἀνέ-
Ἀ δειξε πρώτη μαρτυρίες ἀπὸ τὸ Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Κυθήρων, γιὰ τὴ μονὴ
Ἀγκαράθου καὶ τὸ κληροδότημά της στὰ Κύθηρα στὴ διάρκεια τοῦ Κρητικοῦ
Πολέμου, καθὼς καὶ γιὰ τὴν προσφυγικὴ οἰκογένεια Καλλονᾶ, στὶς μελέτες
της: «Τὸ Νοταριακὸ Ἀρχεῖο Κυθήρων» (1976) καὶ «Ἡ σημασία τοῦ Ἱστορικοῦ
Ἀρχείου Κυθήρων γιὰ τὴν ἱστορία τῆς Κρήτης..», στὸ Δ΄Διεθνὲς Κρητολογικὸ
Συνέδριο (Πεπραγμένα 1981), «Εἰδήσεις γιὰ ναοὺς καὶ μονὲς στὰ Κύθηρα»
(1989). Μάλιστα ἡ καθηγήτρια κ. Μαλτέζου εἶχε ὑποδείξει καὶ ἀνέκδοτες
πηγὲς στὴ Ρ. Βλαχάκη γιὰ τὸ θέμα τῆς διατριβῆς της.
Ἡ ἀνακοίνωσή μου, αὐτή, ἐπίσης, βασίζεται σὲ ἀνέκδοτες μαρτυρίες τοῦ
Ἀρχείου Κυθήρων, ποὺ ἐντόπισα τὸν καιρὸ τῆς ἐρευνητικῆς μύησής μου σ’
αὐτό, ὡς μαθήτρια τῆς κ. Χρύσας Μαλτέζου.
Ἡ θεματικὴ τῆς εἰσήγησης ἑστιάζει, καταρχάς, στὴν κατάσταση ποὺ ἔχει
περιέλθει ἡ μονὴ Ἀγκαράθου στὴ διάρκεια τοῦ Κρητικοῦ Πολέμου, καίρια
τομὴ στὸν ἱστορικὸ χρόνο τῆς λειτουργίας της. Ὡς γνωστόν, δύο χρόνια
μετὰ τὴν ἀπόβαση τῶν Ὀθωμανῶν Τούρκων, στὸ τέλος τοῦ 1647, ἡ ἐνδο-
χώρα τοῦ διαμερίσματος τοῦ Χάνδακα σταδιακά, εἶχε περάσει ὑπὸ τὸν
ἔλεγχό τους. Ὡστόσο, οἱ ἱερωμένοι τῆς μονῆς Ἀγκαράθου εἶχαν πολεμήσει
στὸ πλευρὸ τῶν Βενετῶν, τὸν καιρό τοῦ Κρητικοῦ Πολέμου. Μάλιστα, τὸν
ἡρωϊσμὸ τοῦ τελευταίου ἡγούμενού της, Ἀθανασίου Χριστόφορου, ἀποθα-
νατίζει ἡ πένα τοῦ Μπουνιαλῆ στὸ ἔργο του «Κρητικὸς Πόλεμος», (νὰ στή-
νει ἀψίδα μὲ τὰ κεφάλια τῶν Τούρκων στὸν Χάνδακα γιὰ νὰ περάσει ὁ Dol-
fin), καθὼς καὶ τὴν προσφυγή του, κατόπιν, τὸ 1648, στὸ Παλέρμο τῆς Σι-
κελίας καὶ στὸ μοναστήρι τοῦ Μεσογιοῦτζο, μὲ ἕνα ἱκανὸ ἀριθμὸ κειμηλίων
ἀπὸ τὴν Ἀγκάραθο, ἔχουν ἀναδείξει ὁ Petta (1961-62) καὶ ὁ Τωμαδάκης
(1978).
Ἔπειτα, ὡς κύριο ἀντικείμενο ἔχει τὴν ἀποσαφήνιση τοῦ θεσμικοῦ
ἐκκλησιαστικοῦ καθεστῶτος, βάσει τοῦ ὁποίου ὁ Μελέτιος Καλλονᾶς, ἱερο-
μόναχος Ἀγκαράθου, ἀναλαμβάνει ὡς «πρῶτος ἐντεταλμένος, ἀπὸ τὶς βε-
νετικὲς Ἀρχές, ἡγούμενος τῆς μονῆς Ἀγκαράθου», ὄχι στὴ φυσικὴ ἕδρα τοῦ
μοναστηριοῦ, ποὺ ἔχει περιέλθει, πλέον, στὴν τουρκικὴ κατοχή, ἀλλὰ στὸ
ὑπὸ τὴ βενετικὴ κυριαρχία, νησὶ τῶν Κυθήρων, ὅπου ὡς γνωστὸν διατη-
ροῦσε μετόχιο καὶ κληροδότημα τοῦ βενετικοῦ δημοσίου.
Ἡ ἀνάθεση γίνεται μὲ χαριστήριο (προνομιακό) ψήφισμα τοῦ ἔτους
1649, ἀπὸ τὸν γενικὸ προνοητὴ Θαλάσσης, Alvise Mocenigo, μὲ διηνεκῆ
ἰσχὺ τῶν θεσμικῶν προνομίων τῆς πατρωνίας τοῦ ἀξιώματος τοῦ ἡγουμένου
τῆς Ἀγκαράθου καὶ τῆς ἐπικαρπίας τῶν προσόδων τοῦ Μετοχίου της, τῆς
Παναγίας Ὀρφανῆς, στὸν Μελέτιο καὶ τὴν ἐπάξια εὐεργεσίας οἰκογένειά
του (ἀνίψια του, παιδιά τοῦ ἀδελφοῦ του πρωτοπαπᾶ Χάνδακα Μιχαὴλ
(Μιχελῆ) Καλλονᾶ, τὰ ὁποῖα τὸν ἀκολούθησαν ὡς πρόσφυγες στὰ Κύθηρα).
Σὲ ἀνταμοιβὴ τῶν καλῶν ὑπηρεσιῶν ποὺ προσέφεραν τόσο ὁ ἱερομόναχος
Μελέτιος, ὅσο καὶ τὰ μἐλη τῆς οἰκογένειάς του, στὴ νικηφόρο μάχη τοῦ
Καστελλίου Τεμένους τὸ 1647.
Ἐπιπλέον, στὴν εἰσήγηση, διερευνῶνται οἱ ἐνέργειες τοῦ Μελετίου Καλ-
λονᾶ, μεταξὺ τοῦ Χάνδακα καὶ τῶν Κυθήρων καὶ τὸ πῶς μὲ τὴ στήριξη
τῶν βενετικῶν Ἀρχῶν καὶ τὶς θεμικὲς δικαιοδοσίες τοῦ ἀξιώματός του, ὡς
ἡγουμένου τῆς Ἀγκαράθου καὶ τοῦ ἐν λόγω Μετοχίου της στὰ Κύθηρα, κα-
τάφερε νὰ διαλευκάνει τὸ ἰδιοκτησιακὸ καθεστώς του, τὸ ὁποῖο στὴ διάρ-
κεια τοῦ Κρητικοῦ Πολέμου εἶχαν οἰκειοποιηθεῖ κυθηραϊκὲς οἰκογένειες.
Γιάννης Κ. Μαυρομάτης, Ὁμότιμος καθηγητὴς Πανεπιστημίου Ἰωαννίνων.
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ἡ διαθήκη τοῦ ἡγουμένου τῆς Ἀγκαράθου
Μελετίου Καλλονᾶ»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Π αρουσιάζεται καὶ σχολιάζεται ἡ διαθήκη, σὲ ἐλληνικὰ μὲ λατινικοὺς
χαρακτῆρες, τοῦ ἡγουμένου τῆς Ἀγκαράθου Μελετίου Καλονᾶ, ἡ
ὁποία συντάχθηκε στὶς 29 Μαΐου τοῦ 1656 «is to Castros ci Critis». Τὸ κεί-
μενο τῆς διαθήκης, ποὺ καθρεπτίζει ὅσο κανένα ἄλλο ἔγγραφο τὴν προσω-
πικότητα τοῦ διαθέτη, προσφέρει ἐνδιαφέρουσες μαρτυρίες γιὰ τὸ
περιβάλλον του, καθὼς καὶ τὴν οἰκογένεια Καλονᾶ, μέλη τῆς ὁποίας ζοῦσαν
στὸν Χάνδακα καὶ στὸ χωριὸ Ἀξέντι. Ἡ διαθήκη μνημονεύει τὰ ἀδέλφια
καὶ τοὺς ἄρρενες ἀνεψιοὺς τοῦ Μελετίου Καλονᾶ, καθὼς καὶ τὸν γενικὸ κα-
πιτάνο Θαλάσσης Alvise Mocenigo. Ἐπίσης συμπληρώνει καὶ ἐπιβεβαιώνει
ἐν μέρει καὶ τὶς ὣς τώρα μαρτυρίες ποὺ ἡ προγενέστερη ἀρχειακὴ ἔρευνα
εἶχε συγκεντρώσει γιὰ τὴν παρουσία καὶ τὴ δράση τοῦ ἡγουμένου τῆς
Ἀγκαράθου καὶ μελῶν τῆς οἰκογένειάς του στὴν περιοχὴ του Χάνδακα.
.
Νίκος Ψιλάκης, Συγγραφέας- Δημοσιογράφος
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ἡ μαρτυρία τοῦ τοπίου: Ἀναζητώντας τὴ
θέση τοῦ Ἁγίου Γεωργίου τοῦ Σκαλωτοῦ»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Σ τα χρόνια του Κρητικού Πολέμου εξαφανίστηκε από το ιστορικό προ-
σκήνιο ένα από τα γνωστότερα μοναστήρια της Παρακάντια, εξάρ-
τημα κατά καιρούς της Αγκαράθου, η Μονή του Αγίου Γεωργίου του
Σκαλωτού. Ηγούμενός της εκείνη την εποχή ήταν ο Γεράσιμος Βλάχος, συγ-
γραφέας του Τετράγλωσσου Θησαυρού και σημαντική φυσιογνωμία του
βενετοκρατούμενου Χάνδακα. Λίγες δεκαετίες πριν, το 1619, ο ηγούμενος
του Σκαλωτού Μάξιμος Λούκαρις είχε κληθεί να αναλάβει την ηγουμενία
της μεγάλης Μονής της Αγκαράθου. Εντοπίσαμε τη θέση του μοναστηριού
στις αρχές της δεκαετίας του 1990 συνδυάζοντας πληροφορίες από ιστο-
ρικά τεκμήρια και αξιοποιώντας τη «μαρτυρία» του τοπίου. Σήμερα σώζον-
ται μόνο τα ερείπια του καθολικού και το κατώφλι της πύλης. Ο χώρος του
κτηριακού συγκροτήματος χρησιμοποιείται ως μάντρα αιγοπροβάτων.
Συζήτηση- Τέλος Συνεδρίας
.
5.00-6.00
Προεδρεῖο
Ἀναστασία Παπαδία-Λάλα,
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης
Θεοχάρης Δετοράκης, Ὁμότιμος Καθηγητὴς Πανεπιστημίου Κρήτης
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Τὰ φιλολογικὰ ἔργα τοῦ Μελετίου Πηγᾶ.
Γενικὲς παρατηρήσεις»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ὁ Μελέτιος Πηγᾶς, πατριάρχης Ἀλεξανδρείας, θεωρεῖται ὡς ἕνας ἀπὸ
τοὺς διασημότερους θεολόγους τῶν μεταβυζαντινῶν χρόνων. Ἀπὸ τὸ
τεράστιο συγγραφικὸ ἔργο του τὸ ἐνδιαφέρον τῶν σύγχρονων μελετητῶν
ἔχει στραφεῖ κυρίως στὶς θεολογικὲς πραγματεῖες του και ἰδιαίτερα στὴν
ἀντιλατινικὴ θεολογία του, γιὰ τὴν ὁποία καὶ πολλάκις ἐκινδύνευσε. Ἀπὸ
τὰ φιλολογικὰ ἔργα του, ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἔχει ἐκδηλωθεῖ στὴν ἔκδοση
καὶ στὴ μελέτη τοῦ ὁμιλητικοῦ καὶ τοῦ ἐπιστολογραφικοῦ του ἔργου. Πέρα
ὅμως τῶν ἔργων αὐτῶν, ὁ Μελέτιος Πηγᾶς εἶναι συγγραφέας ποικίλων φι-
λολογικῶν ἔργων, ποιητικῶν (ἐπιγραμμάτων κυρίως), γραμματικῶν, φιλο-
σοφικῶν, θεατρικῶν καὶ ἑρμηνευτικῶν. Ὁρισμένα ἀπὸ τὰ ἔργα αὐτὰ
παραμένουν ἀκόμη ἄγνωστα καὶ ἀνέκδοτα, ὅπως λ.χ. ἡ πολὺ ἐνδιαφέρουσα
ἑρμηνεία του στὸν ἰαμβικὸ κανόνα τῆς Πεντηκοστῆς, ποὺ ἔγραψε ἀσφαλῶς
γιὰ σχολικὴ χρήση. Σκοπὸς τῆς παρούσας ἀνακοίνωσης εἶναι ἡ παρουσίαση
καὶ ἡ προβληματικὴ αὐτῶν τῶν λιγότερο γνωστῶν φιλολογικῶν ἔργων του.
Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Ὁμότιμος Καθηγητής Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστρια-
κοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν.
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ὁ Κύριλλος Λούκαρις ὡς ἐκκλησιαστικὸς ἡγέτης»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο από Αλεξανδρείας Οικουμενικός Πατριάρχης Κύριλλος Α΄, πνευμα-
τικό τέκνο της Μονής Αγκαράθου, υπήρξε οπωσδήποτε ένας από
τους σημαντικότερους Πατριάρχες μετά την Άλωση. Θα μπορούσε μάλιστα
να λεχθεί χωρίς κίνδυνο υπερβολής ότι συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαν-
τικότερων Πατριαρχών στη συνολική ιστορική διαδρομή της Εκκλησίας της
Κωνσταντινουπόλεως. Παρά την περίβλεπτη θέση του στην ιστορία της
Εκκλησίας, ο Κύριλλος Α΄ παραμένει αίνιγμα που δοκιμάζει την ιστορική
κρίση. Η ανακοίνωση επιχειρεί να εξετάσει το αίνιγμα και να προτείνει λό-
γους για την υπέρβασή του στρέφοντας την προσοχή στην ακαταπόνητη
διακονία του Κυρίλλου ως Ορθόδοξου πρωθιεράρχη.
Συζήτηση-Διάλειμμα
.
6.30- 8.00
Προεδρεῖο
Μαρία Γ. Πατραμάνη,
Γιάννης Κ. Μαυρομάτης
Μαρία Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου, Ὁμότιμη Καθηγήτρια Βυζαν-
τινῆς Ἀρχαιολογίας Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Εἰκόνες καὶ γλυπτὰ στὴν Ἱερὰ Μονὴ Ἀγκαρά-
θου: ἡ σημασία τους γιὰ τὴν τέχνη τῆς Κρήτης τῆς βενετικῆς περιόδου»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Σ την Ιερά Μονή της Θεοτόκου της Αγκαράθου φυλάσσονται, μεταξύ
άλλων κειμηλίων τέχνης και λατρείας, φορητές εικόνες και γλυπτά, όσα
διασώθηκαν εκεί από τις καταστροφές και λεηλασίες κατά την πολυκύμαντη
ιστορική πορεία της. Τα έργα αυτά, σχετικά ολιγάριθμα, παρέχουν μικρή μόνο
ιδέα του πλούσιου καλλιτεχνικού αποθέματος που μαρτυρείται ότι υπήρχε
στην εξέχουσα μονή, μπορούν ωστόσο να θεωρηθούν ενδεικτικά για τούτο.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η σημαντικότερη μνημειακή εικόνα και παλλάδιο της
μονής, με τη βυζαντινού τύπου Θεοτόκο Βρεφοκρατούσα καθισμένη σε θρόνο
με δυτική διακόσμηση, συνδυασμός που προσιδιάζει σε εικόνες κρητικής τέ-
χνης. Ίσως το έργο αποτελούσε ζεύγος με ανάλογη ευμεγέθη απόδοση του
Χριστού.
Ιδιαίτερης αξίας τυγχάνουν τα διάσπαρτα γλυπτά που σώζονται σε διάφο-
ρους χώρους της μονής περιλαμβανομένου του νεοσύστατου Μουσείου. Η θε-
ματική τους, με αναγωγές στην ελληνορωμαϊκή παράδοση και την
αναγεννησιακή και μανιεριστική αισθητική, τα κατατάσσει στα σπάνια δείγ-
ματα γλυπτικής από την προχωρημένη βενετική περίοδο της Κρήτης.
Στην ανακοίνωση επιχειρείται η μελέτη της προαναφερθείσας εικόνας της
Θεοτόκου, η έρευνα του προτύπου της και η μετέπειτα διάδοση και εξέλιξη
αυτού. Γίνεται επίσης επανεξέταση ορισμένων από τα γλυπτά μετά τον πρό-
σφατο καθαρισμό τους. Επιβεβαιώνεται έτσι η ένταξή τους στην παραγωγή
κρητικού εργαστηρίου εποχής ακμής της Μονής Αγκαράθου και τονίζεται η πο-
λυσήμαντη μαρτυρία τους τόσο για τον μνημειακό διάκοσμο της μονής όσο και
για την παραγωγή γλυπτικής στην υπό βενετική διακυβέρνηση μεγαλόνησο.
.
Ἀναστασία Παπαδία-Λάλα, Καθηγήτρια τοῦ Τμήματος Ἱστορίας καὶ
Ἀρχαιολογίας τοῦ Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Ἡ μονὴ Ἀγκαράθου (16ος-17ος αι.). Θεσμικὲς
λειτουργίες καὶ κοινωνικὲς σχέσεις, μὲ βάση βενετικὲς πηγές»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η Μονή Αγκαράθου κατά την περίοδο της βενετοκρατίας στην Κρήτη
υπήρξε μια από τις σημαντικότερες σε κύρος και πλουσιότερες ορ-
θόδοξες μονές του νησιού, η ιστορία της οποίας έχει γίνει αντικείμενο ειδι-
κής πραγμάτευσης από την Ρένα Βλαχάκη στη διδακτορική διατριβή της,
με βάση πηγές από το Αρχείο του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας και άλλα
αρχεία, βενετικά και ελληνικά.
Αφετηρία της παρούσας ανακοίνωσης είναι ορισμένα συμπληρωματικά
βενετικά έγγραφα (16ου και 17ου αι.), από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας.
Με βάση τα έγγραφα αυτά, και σε συνδυασμό με την προγενέστερη βι-
βλιογραφία, θα παρουσιασθούν στοιχεία για τη διοικητική λειτουργία της
μονής, για τη θέση της στο βενετικό πολιτικό σύστημα, για το σύνθετο
πλέγμα των σχέσεών της -εκκλησιαστικών και κοινωνικών- με Κρητικούς
και Κυθηρίους καθώς και για μέλη της μοναστικής κοινότητας, ενώ θα επι-
χειρηθεί μια σύγκριση με άλλες κρητικές μονές, ιδίως με τις ανήκουσες
στους Καλλέργηδες, όπως η Μονή του Σωτήρα Χριστού στο Αρκάδι.
.
Νικόλαος Γιγουρτάκης, ἀρχαιολόγος, φιλόλογος, ὑποψ. διδάκτορας
Παν/μίου Κρήτης στὴ Βυζαντινὴ Ἀρχαιολογία, Δ/ντής ἐπὶ τιμῇ της Δ/νσης
Δευτεροβάθμιας Ἐκπαίδευσης Π.Ε. Ἡρακλείου
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Τὸ κάστρο τοῦ Τεμένους στὰ χρόνια τοῦ
Κρητικοῦ Πολέμου»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Τ ο 961 μ.Χ. αμέσως μετά την ανακατάληψη του Χάνδακα και της Κρή-
της που επί 140 περίπου χρόνια βρισκόταν υπό αραβική κυριαρχία, ο
Νικηφόρος Φωκάς ίδρυσε την βυζαντινή καστροπολιτεία με το όνομα Τέ-
μενος «Τέμενος το ἂστυ ὠνόμασε…» (Λέων Διάκονος, Ιστορία, βιβλ. Β’, επιμ.
Βρ. Καραλή, εκδ. Κανάκη, Αθήνα 2000, σ. 140). Η εξαιρετική αυτή αμυντική
οχυρωματική κατασκευή αποτέλεσε και επί ενετοκρατίας έδρα Καστελλα-
νίας με το όνομα Castellania di Temene. Οι Βενετοί προβλεπτές ενέταξαν το
κάστρο του Τεμένους στα οχυρά που έπρεπε άμεσα να επισκευαστούν
ώστε να βρίσκονται σε ετοιμοπόλεμη κατάσταση και να μπορούν να προ-
στατέψουν αποτελεσματικά τον πληθυσμό και τα εφόδια σε περίπτωση
επίθεσης εκ μέρους των Οθωμανικών δυνάμεων. Με την έναρξη του Κρη-
τικού Πολέμου, αμέσως μετά την διάταξη των Οθωμανικών στρατευμάτων
πέριξ του Χάνδακα θεώρησαν ότι το κάστρο του Τεμένους αποτελεί άριστο
ορμητήριο και έδρα των ένοπλων τμημάτων. Οι πολιορκημένοι κάτοικοι της
πόλης του Χάνδακα επιχείρησαν επιθέσεις ανακατάληψης του οχυρού του
Τεμένους σημειώνοντας σημαντικές επιτυχίες.
.
Ἔφη Ψιλάκη, Ἀρχαιολόγος, Ἐπιμελήτρια τοῦ Μουσείου Χριστιανικῆς Τέχνης
ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ: «Μιὰ ἀπεικόνιση τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ἀγκαρά-
θου σὲ ἀργυρὸ δίσκο τοῦ 1765»
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Σ την ανακοίνωση αυτή εξετάζεται ένας ασημένιος δίσκος του 1765, χα-
ρακτηριστικό δείγμα εκκλησιαστικής αργυροχοΐας που φυλάσσεται
σήμερα στο Μουσείο της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών και προέρχεται
από την Ιερά Μονή Αγκαράθου. Στον ομφαλό του εικονίζεται η Βρεφοκρα-
τούσα Θεοτόκος και κάτω ακριβώς ένα μοναστήρι και τη μονολεκτική επι-
γραφή «Αγκάραθος». Ολόγυρα στον δίσκο αναπτύσσεται η εικονογραφική
σύνθεση «Άνωθεν οι Προφήται» και γύρω από την κεντρική παράσταση
είναι χαραγμένη η αφιερωματική επιγραφή στην οποία αναφέρονται τα
ονόματα των μαστόρων καθώς και του ηγουμένου Γερασίμου. Η μονή εικο-
νίζεται με υψηλό οχυρωματικό περίβολο και μεγάλη τοξωτή πύλη.
Συζήτηση-Τέλος Συνεδρίας
τυποκρέτα
ΙΕΡΑ ΙΕΡΑ
ΑΡχΙΕπΙσΚΟπΗ ΜΟΝΗ
ΚΡΗτΗσ ΑΓΚΑΡΑΘΟΥ
