Πληθυσμοί Και Οικισμοί Του Ελληνικού Χώρου Ιστορικά Μελετήματα

ΚΕΝΤΡΟ Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ω Ν ΕΡΕΥΝΩΝ
ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΩΝ
τετράδια εργασίας 18
Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης,

Δημήτρης Δημητρόπουλος, Μιχάλης Κοκολάκης, Ευδοκία Ολυμπίτου
ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Ιστορικά Μελετήματα
Αδήνα 2003
Εικόνα εξωφύλλου: Η Πορταρια του Πηλίου το
1801. Λεπτομέρεια από χαρακτικό του Simone
Pomardi, βασισμένο σε σκίτσο του Edward
Dodwell, Views in Greece, Λονδίνο 1821.
ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΩΝ
τετράδια εργασίας 18
Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης,

Δημήτρης Δημητρόπουλος, Μιχάλης Κοκολάκης, Ευδοκία Ολυμπίτου
Αοήνα 2003
Στον ανά χείρας τόμο περιλαμβάνεται μια σειρά μελετημάτων που εκπονήθη-
καν μεταξύ των ετών 1992-1999, από παλαιούς και νεότερους συνεργάτες του
Ερευνητικού Προγράμματος «Ιστορική έρευνα των οικισμών της Ελλάδας (15ος-
20ός αι.)», -για τη δημοσίευση των οποίων είχε μάλιστα δεσμευδεί εκ των προτέ
ρων ο αριθμός τεύχους 18 των Τετραδίων Εργασίας του Κέντρου Νεοελληνικών
Ερευνών. Λόγω ποικίλων αιτίων και αφορμών, τα μελετήματα αυτά δεν δημοσιεύ-
δηκαν στην ώρα τους, κρίδηκε ωστόσο σκόπιμο να συμπεριληφθούν στην παρού
σα έκδοση έστω και καθυστερημένα, καθώς αντικατοπτρίζουν σε μεγάλο βαθμό την
πορεία του προβληματισμού που αναπτύχθηκε εντός του Προγράμματος καθ' όλο
αυτό το διάστημα, αλλά και το θεματικό εύρος των αντικειμένων των οποίων επι
χειρείται η διαπραγμάτευση, ώστε να προκαλέσουν το ενδιαφέρον αλλά και να
υποστούν τον έλεγχο της ευρύτερης επιστημονικής κοινότητας.
Λ.Κ.
Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εδνικού Ιδρύματος Ερευνών

Βασ. Κωνσταντίνου 4 8 , 11635 Ασήνα
τηλ. (210) 72.73.554, Fax (210) 72.46.212
ISSN 1105-0845-18
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΛΕΩΝΊΔΑΣΦ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Ιστορική έρευνα των οικισμών της

Ελλάδας: Ερευνητικά ζητούμενα και προβλήματα των πηγών . . 7
ΒΑΣΊΛΗΣ ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΣ, Ο οικονομικός χώρος των Ελλήνων

στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας 25
ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Τοπωνύμια και μικροτοπωνυμια στα

νησιά του Αιγαίου: όψεις της αντοχής της σήμανσης του
τόπου στο χρόνο 49
ΛΕΩΝΊΔΑΣΦ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Το μετόχι της Πάτμου στον Στύλο

Αποκορώνου και η αυτοκρατορική λύσις του 1196 91
ΕΥΔΟΚΊΑ ΟΛΥΜΠΙΤΟΥ,Η συγκρότηση ενός νησιωτικού οικισμού:

η Χώρα της Πάτμου κατά την περίοδο της οθωμανικής
κυριαρχίας 133
ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Κάστρο και Παλαιά Χώρα Μήλου:

η παράλληλη πορεία δύο οικισμών (ΐ5ος-19ος αι.) 163
ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Συμβάσεις αγροληψιών στη Νάξο

κατά τον 16ο και 17ο αιώνα 203
ΛΕΩΝΊΔΑΣ Φ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Νέα Πικέρνη Δήμου Βουπρασίων:

το χρονικό ενός οικισμού της Πελοποννήσου τον 19ο αι.
(και η περιπέτεια ενός πληθυσμού) 221
ΜΙΧΆΛΗΣ ΚΟΚΟΛΑΚΗΣ, Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο

Σαλναμέ του 1895 243
Λεωνίδας Φ. Καλλιβρετάκης
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ
Ερευνητικά ζητούμενα
Το Ερευνητικό Πρόγραμμα «Ιστορική έρευνα των οικισμών της Ελλά

δας (15ος-20ός αι.)», το οποίο διεξάγεται στο Κέντρο Νεοελληνικών
Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, έχει ως αντικείμενο τη
συστηματική συγκέντρωση τεκμηριωτικού υλικού σχετικού με τη γεω
γραφία, τη δημογραφία, τη διοικητική ιστορία, τις οικονομικές δρα
στηριότητες και τις εδνοπολιτισμικές ομάδες του ελλαδικού χώρου, με
στόχο αφενός τη συγκρότηση βάσεων δεδομένων για τα παραπάνω
αντικείμενα και αφετέρου την ιστορική μελέτη περιοχών, οικισμών και
επιμέρους φαινομένων.
Στο πλαίσιο του Προγράμματος αυτού, του οποίου εμπνευστής και
θεμελιωτής είναι ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος,
1. Επιχειρείται καταρχήν μια διερευνητική προσέγγιση των προβλη
μάτων που προκύπτουν σε ό,τι αφορά τον εντοπισμό και την κριτική
χρήση των πηγών της ιστορικής γεωγραφίας και δημογραφίας στην
Ελλάδα. 1 Για τα προβλήματα των πηγών 9α αναφερθούμε λεπτομερέ
στερα στη συνέχεια.
2. Συγκροτείται μια σειρά αρχείων, όπως το αρχείο μετονομασιών
του συνόλου των οικισμών της Ελλάδας για την περίοδο 1912-1962, το
αρχείο κρατικών απογραφών της περιόδου 1834-1991 και το αρχείο
πληθυσμιακών δεδομένων της προ του 1834 περιόδου.
1. Βλ. ενδεικτικά τα σχετικά δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλή

ματα δημογραφίας και γεωγραφίας στη νεώτερη Ελλάδα», Τετράδια Εργασίας ΚΝΕ/ΕΙΕ
7, 1984, σ. 1-30· «Η Μεσόγειος στον ιστορικό χρόνο του Φ. Μπρωντέλ: οι άνσρωποι και
ο χώρος», Δελτίο της Εταιρίας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας
11, 1988, σ. 41-46· βλ. επίσης Λεωνίδας Καλλιβρετάκης «Géographie et démographie
historiques de la Grèce: le problème des sources», Histoire et Mesure 1-2/1995,
C.N.R.S., Παρίσι 1995, σ. 9-23· Δημήτρης Δημητρόπουλος (κ.ά.), Ιστορία του τοπίου και
τοπικές ιστορίες. Από το φυσικό περιβάλλον στο ιστορικό τοπίο. Πιλοτική εφαρμογή στις
Κυκλάδες. Επιλεκτική βιβλιογραφία, Κέντρο Ελληνικής-Ρωμαϊκής Αρχαιότητας Εσνικού
Ιδρύματος Ερευνών, 1997, 277 σ.
9
ΛΕΩΝΊΔΑΣ Φ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ
3. Προωθείται η μελέτη επιμέρους ζητημάτων ιστορικής γεωγραφίας

και δημογραφίας. 2
4. Προωθείται η μελέτη της διοικητικής ιστορίας του ελλαδικού
χώρου, με έμφαση στον εντοπισμό και την οριοθέτηση των διοικητικών
ενοτήτων από τα τέλη του Μεσαίωνα, κατά τη διάρκεια της Τουρκο
κρατίας και μέχρι τις μέρες μας. 3
2. Βλ. λ.χ. τα δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλήματα δημο

γραφίας και γεωγραφίας στη νεώτερη Ελλάδα», ό.π.· «Αγροτική έξοδος και σχηματι
σμός της εργατικής δύναμης στη νεοελληνική πόλη», Πρακτικά Συνεδρίου: Η Νεοελ
ληνική Πόλη, Αδήνα 1985, σ. 521-531· «Η αποχώρηση πλησυσμών από την πεδιάδα στο
βουνό στα χρόνια της Τουρκοκρατίας», Πρακτικά Συνεδρίου: Ο αγροτικός κόσμος στο
Μεσογειακό χώρο, Αδήνα 1988, σ. 203-205* «Ιστορική Δημογραφία», π. Σύγχρονα
Θέματα 35/1988, σ. 188-190· «Les Grecs d ' E g y p t e à Athènes», στον τόμο L'Europe
retrouvée, les migrations de la décolonisation, Παρίσι 1995, σ. 247-254· « H δημογρα
φική κατάσταση της ορεινής Αρκαδίας κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας», Πρακτι
κά Συνεδρίου Στεμνίτσα: Ιστορία-Κοινωνία-Τέχνες, Αδήνα 1996, σ. 21-26· « Η σχεδόν
νήσος Μάνη: Μαρτυρίες για το χώρο και την κοινωνία», Πρακτικά Συνεδρίου
Αρεόπολης 1993, Αδήνα 1996, σ. 33-38* τα δημοσιεύματα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη,
«L'évolution du peuplement (moyen âge et temps modernes)», στον τόμο Paysages
dAchaie I: La valée du Peiros et la plaine occidentale, Κέντρο Ελληνικής-Ρωμάικής
Αρχαιότητας Εδνικού Ιδρύματος Ερευνών, (Μελετήματα 15), Αδήνα 1992, σ. 223-248·
«Αναπαραστάσεις του χώρου: Οι Κυκλάδες στους χάρτες (ΐ5ος-18ος αι.)», Κυκλά
δες—Ιστορία του Τοπίου και Τοπικές Ιστορίες, ΥΠΕΧΩΔΕ - Υπουργείο Παιδείας -
Εδνικό Ίδρυμα Ερευνών - Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Αδήνα 1998, σ. 49-56· « Η σήμανση
του χώρου: Κυκλαδικά τοπωνύμια (Ι3ος-20ός αι.)», ό.π., σ. 57-62· «Σύντομη επισκό
πηση της Λατινοκρατίας στις Κυκλάδες (1205-1579)», ό.π., σ. 306-318· 6λ. επίσης
Μιχάλης Κοκολάκης, «Δημογραφικές εξελίξεις στην Ήπειρο, 1830-1910», π. Ίστωρ
6/1993, σ. 121-142· Το ύστερο Γιαννιώτικο πασαλίκι Χώρος, διοίκηση και πληδυσμός
στην τουρκοκρατούμενη Ήπειρο (1820-1913), έκδοση ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αδήνα 2003, 552 σ.*
Μαρία Χριστίνα Χατξηϊωάννου, Η εξέλιξη των οικισμών στην κοιλάδα του Αλιάκμονα
κατά την Τουρκοκρατία. Ο κώδικας αρ. 201 της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος
Ζάβορδας, έκδοση ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αδήνα 2000, 358 σ.· Ευδοκία Ολυμπίτου, «Ένα οδοιπο
ρικό στη Σαρία της Καρπάδου: Ο χώρος και οι άνδρωποι», στα Πρακτικά του Β'
Διεδνούς Συνεδρίου Καρπαδιακής Λαογραφίας, (2001)* τα δημοσιεύματα του Δημήτρη
Δημητρόπουλου, «Οικογένεια και φορολογικές καταστιχώσεις στα νησιά του Αιγαίου
κατά την οδωμανική περίοδο», π. Τα Ιστορικά, 27/1997, σ. 335-352 και Ο πληδυσμός
των νησιών του Αιγαίου κατά την περίοδο της Οδωμανικής κυριαρχίας: οι πηγές και τα
προβλήματα επεξεργασίας τους, υπό έκδοση ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αδήνα 2003, 343 σ.
3. Βλ. ενδεικτικά Μιχάλης Κοκολάκης, Το ύστερο Γιαννιώτικο πασαλίκι, καδώς και
τα δημοσιεύματα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, «Σύντομη επισκόπηση της Λατινοκρα
τίας στις Κυκλάδες (1205-1579)», ό.π. και Ζητήματα Διοικητικής Ιστορίας των Νήσων
10
ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΆ ΖΗΤΟΎΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΉΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΗΓΟΝ
5. Επιχειρείται μια ιστορική προσέγγιση των διαφόρων πληθυσμια

κών ομάδων του ελληνικού και ευρύτερου βαλκανικού χώρου, οι οποί
ες παρουσιάζουν εθνοπολιτισμικές ιδιαιτερότητες μέσα στο συγκεκρι
μένο περιβάλλον που εντοπίζονται, με στόχο τον προσδιορισμό τους
και τον γεωγραφικό εντοπισμό των ζωνών εγκατάστασης και μετακίνη
σης τους στις αλλεπάλληλες ιστορικές περιόδους από τον 15ο αιώνα
μέχρι σήμερα. 4
6. Προωθείται η μελέτη των τοπικών παραδοσιακών οικονομικών
δραστηριοτήτων, τόσο των βασικών (αγροτικών, κτηνοτροφικών κ.τ.λ.),
όσο και των συμπληρωματικών (χειροτεχνικών, βιοτεχνικών κ.τ.λ.), κα
θώς σεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση της σχέσης
των ανθρώπων με το χώρο και την οργάνωση του. 5
του Αιγαίου (13 ος-19ος αι.), υπό έκδοση ΚΝΕ/ΕΙΕ, Ασήνα 2000, 205 σ.
4. Βλ. ενδεικτικά Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, «Το ε8νοπολιτισμικό φαινόμενο στην
εποχή μας», Εδνική Συνείδηση και Ιστορική Παιδεία, Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων,
Ασήνα 1994, σ. 38-52· « Η εγκατάσταση των προσφύγων στο Νομό Φλωρίνης», π. Εται
ρία 17-18/1994, σ. 16-20- «Η ελληνική κοινότητα της Αλβανίας υπό το πρίσμα της ιστο
ρικής γεωγραφίας και δημογραφίας», Ο Ελληνισμός της Αλβανίας, Πανεπιστήμιο Αση-
νών-Εκδόσεις Σιδερής, Ασήνα 1995, σ. 25-58.
5. Βλ. ενδεικτικά Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «La culture du mûrier d a n s les pays
grecs», Cultural and Commercial Exchanges between the Orient and the Greek
world, Ασήνα 1991, σ. 31-35" «Οι απαρχές της πυριτιδοποιίας στη Δημητσάνα», π. Τα
Ιστορικά 16/1992, σ. 3-22· « Ο οικονομικός χώρος των Ελλήνων στα χρόνια της ο8ωμα-
νικής κυριαρχίας», π. Επιλογή-Ετήσιο Αφιέρωμα, 1993, σ. 379-389· Δημήτρης Δημη-
τρόπουλος, Η Μύκονος τον 17ο αιώνα. Γαιοκτητικές σχέσεις και οικονομικές συναλλα
γές, έκδοση ΚΝΕ/ΕΙΕ, 540 σ.· «Ελαιοτριβεία, μύλοι, φούρνοι, εκκλησίες στο νησιωτι
κό χώρο τον 17ο αιώνα. Το ζήτημα της συνιδιοκτησίας με βάση το παράδειγμα της
Μυκόνου», π. Μνήμων, 16/1994, σ. 37-70.
Στο πλαίσιο εξάλλου των διαδοχικών συγχρηματοδοτούμενων Ερευνητικών Έργων
«Ξέστρον-Παραδοσιακές τεχνικές και επαγγέλματα», «Καταγραφή παραδοσιακών
χειροτεχνικών επιχειρήσεων και εργαστηρίων» και «Παραδοσιακοί τεχνίτες και επαγ
γέλματα του ξύλου», με κύριο συντελεστή την εξωτερική συνεργάτρια του Προγράμ
ματος Ευδοκία Ολυμπίτου, πραγματοποιήθηκαν ευρείες και συστηματικές αρχειακές,
βιβλιογραφικές και επιτόπιες έρευνες· συγκροτήθηκε επίσης μια σημαντική τράπεζα
πληροφοριών που αφορά τα υλικά παράγωγα του παραδοσιακού τεχνικού πολιτισμού,
κυρίως στο χώρο του Αιγαίου, τις τεχνικές και τις μεσόδους που χρησιμοποιήθηκαν
κατά τους τελευταίους αιώνες και τις επαγγελματικές εξειδικεύσεις που συνδέονται με
αυτές, ενώ παράλληλα έγινε καταγραφή παραδοσιακών χειροτεχνικών εργαστηρίων και
δημιουργήθηκε ένα σημαντικό φωτογραφικό αρχείο. Από την έρευνα προέκυψαν ορι
σμένες διαπιστώσεις σχετικά με τη φυσιογνωμία των παραδοσιακών επαγγελμάτων και
11
ΛΕΩΝΙΔΑΣ Φ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ
7. Φιλοξενείται το μακράς πνοής αυτοτελές Έργο της μεταγραφής

και έκδοσης του Αρχείου Αλή Πασά της Γενναδείου Βιβλιοθήκης.
8. Τα ζητήματα οικιστικής οργάνωσης και εξέλιξης του χώρου, αν
και αποτέλεσαν εξαρχής στοιχείο του προβληματισμού που αναπτύ
χθηκε στο εσωτερικό του Προγράμματος, 6 δεν έτυχαν εντούτοις ανά
λογης συστηματικής ερευνητικής μέριμνας και τα αποτελέσματα υπήρ
ξαν μάλλον σποραδικά, κυρίως στο πλαίσιο αυτοτελών Έργων. 7
των φορέων τους, η οποία 8α αποτελέσει τη βάση για περαιτέρω μελέτες και έρευνες*
βλ. ενδεικτικά Ευδοκία Ολυμπίτου, «Παραδοσιακή Τεχνολογία και Επαγγέλματα»,
Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα II: Οι νεώτεροι χρόνοι, Ελληνικό Ανοικτό
Πανεπιστήμιο, Ασήνα 2002, 120 σ.
6. Βλ. ενδεικτικά Βασίλης Παναγιωτόπουλος, « Β οστίτσα-Γαστούνη: Δύο ανταγω
νιστικά πρότυπα αγροτικής ανάπτυξης τον 18ο αιώνα», Αμητός-Αφιέρωμα στο Φώτη
Αποστολόπουλο, Ασήνα 1984, σ. 359-375.
7. Ενδεικτικά, στο πλαίσιο του Ερευνητικού Έργου «Αιγαίο: Ιστορική μελέτη των
οικισμών και η αρχιτεκτονική της κατοικίας», που εκτελέστηκε από το Πρόγραμμα μας
σε συνεργασία με το Ε.Μ.Π. επιχειρήδηκε η αναζήτηση, συγκέντρωση, ταξινόμηση και
αναλυτική συγκριτική εξέταση ιστορικών και αρχιτεκτονικών πληροφοριών για τις
Νήσους του Αιγαίου Πελάγους, με αποτέλεσμα τη συγκρότηση μιας σειράς αρχείων
(αρχιτεκτονικών σχεδίων, ιστορικής και αρχιτεκτονικής βιβλιογραφίας, ονοματολογίας,
χαρτών και αεροφωτογραφιών)· βλ. ενδεικτικά Δημήτρης Δημητρόπουλος, «Το δικαίω
μα της προτίμησης στα νησιά του Αιγαίου: επιπτώσεις και προσαρμογές κατά τη διάρ
κεια της οδωμανικής περιόδου», π. Τα Ιστορικά, 33/2000, σ. 205-228* «Δόμηση και
κοινοτική παρέμβαση στα νησιά του Αιγαίου, 17ος-αρχές 19ου αιώνα», π. Μνήμων,
23/2001, σ. 37-65.
Επιπλέον, στο πλαίσιο του Ερευνητικού Έργου «Ασήνα: Ιστορικό Μητρώο Κτιρίων
(1830-1940)» πραγματοποιήθηκε συστηματική αρχειακή, βιβλιογραφική και επιτόπια
έρευνα, η οποία ανέδειξε με τρόπο δραματικό το πρόβλημα των βασικών πηγών για την
ιστορία της Αθήνας, και συγκροτήθηκαν αρχεία επαγγελματικών χρήσεων, πολεοδομίας,
υποδηκοφυλακείου, διατηρητέων κτιρίων, εικόνων και αεροφωτογραφιών, ενώ παράλλη
λα σχεδιάστηκε μια υποδειγματική ηλεκτρονική εφαρμογή, ως συνδετική έκσεση των
επιμέρους θεματικών βάσεων δεδομένων* βλ. ενδεικτικά Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, «Η
Ασήνα του 19ου αιώνα: από επαρχιακή πόλη της Οδωμανικής αυτοκρατορίας, πρωτεύ
ουσα του Ελληνικού βασιλείου», Αρχαιολογία της πόλης των Αδηνών, Εσνικό Ίδρυμα
Ερευνών, Αδήνα 1996, σ. 173-196.
Ξεχωριστό παράδειγμα στον τομέα αυτό αποτελεί το φιλοξενούμενο στο πλαίσιο του
Προγράμματος Ερευνητικό Έργο «Μάνη: Κοινωνία, οικισμένος χώρος, πολιτιστικές δρά
σεις», το οποίο μελετά ακριβώς την οικιστική και αρχιτεκτονική εξέλιξη, την οικογενεια
κή συγκρότηση και την γενικότερη ιστορία της περιοχής της Μάνης. Το έργο αυτό είναι
απολύτως αυτοτελές σε ό,τι αφορά τον επιστημονικό του προγραμματισμό και βασίζεται
αποκλειστικά σε εξωτερικές χρηματοδοτήσεις* βλ. ενδεικτικά Γιάννης Σαΐτας, «Οχυρές
12
ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΆ ΖΗΤΟΎΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΉΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΗΓΏΝ
Τα προδλήματα των πηγών
Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο μελετητής της νεο

ελληνικής ιστορικής γεωγραφίας και δημογραφίας είναι η έλλειψη
πηγών. Η παρατήρηση αυτή δεν αναφέρεται -επί του π α ρ ό ν τ ο ς - στην
αξιοπιστία των πηγών αλλά, απλά και μόνο, σ' αυτή ταύτη την ύπαρ
ξη τους. Ηχεί παράδοξη η διαπίστωση ότι ένας τόπος, κατοικούμενος
από την αρχαιότητα λίγο ως πολύ αδιάκοπα, επί του οποίου οι πολιτι
σμοί και οι κρατικοί σχηματισμοί διαδέχονταν ο ένας τον άλλον, παρα
μένει εν πολλοίς άγνωστος για μια περίοδο που εκτείνεται από τον
Μεσαίωνα έως τον 19ο αιώνα. Ενώ, λόγου χάριν, στην περίπτωση της
Γαλλίας τα διαθέσιμα επίσημα δημογραφικά στοιχεία στην πλειονότη
τα των περιπτώσεων ξεκινούν τουλάχιστον από τον 17ο αιώνα και
συνεχίζουν, σχεδόν αδιάκοπα, ως τις μέρες μας, στα καθ' ημάς, εξαιρ-
σει μεμονωμένων περιπτώσεων, τα πρώτα επίσημα στοιχεία για το
ήμισυ περίπου του ελληνικού εδάφους χρονολογούνται μόλις από τα
μισά σχεδόν του 19ου και, για τη Βόρειο Ελλάδα, τις αρχές του 20ού
αιώνα. Χάρτες που να αποτυπώνουν κάτι περισσότερο από τις γνωστές
πόλεις είναι εξαιρετικά σπάνιοι πριν από τον 19ο αιώνα. Η ίδια η
ύπαρξη ή μη των διαφόρων χωριών τίθεται υπό αμφισβήτηση, ελλείψει
απλών καταλόγων των υπαρχόντων οικισμών, ενώ ακόμα και η ονομα
σία τους παραμένει αμφίβολη, λόγω των ποικίλων παραλλαγών, των
διπλών ονομασιών ή και μετονομασιών που παρέμειναν ακαταχώρητες.
Αυτές οι δυσκολίες δεν αφορούν μόνον τις επί μέρους περιπτώσεις
των απομονωμένων οικισμών της υπαίθρου — είναι παρούσες και όταν
αντιμετωπίζουμε γενικότερα φαινόμενα. Στην περίπτωση, παραδείγμα
τος χάριν, της διοικητικής ιστορίας της χώρας, δεν γνωρίζουμε με ακρί
βεια τον αριθμό των σαντζακίων ή των καζάδων της οθωμανικής περιό
δου, τα όρια τους σε κάδε φάση, την κατάργηση παλαιών ή την δημι
ουργία νέων, κ.ο.κ. Απαιτούνται ιδιαίτερες πρωτογενείς έρευνες για
κάδε περιοχή και κάδε περίοδο ώστε να καλυφθούν, μέχρις ενός σημεί
ου, οι άγνοιες ή οι ελλείψεις μας, που φθάνουν έως και τον 19ο αιώνα.
Ελλείψει σειρών επισήμων στοιχείων, είμαστε υποχρεωμένοι να
αναζητήσουμε αλλού τις πληροφορίες που μας χρειάζονται, είτε ανα-
εγκαταστάσεις καπεταναίων και μπέηδων», Πρακτικά 3 ου Αιεδνούς Συνεδρίου Πελοπον

νησιακών Σπουδών, Ασήνα 1989, σ. 519-541* Μάνη: Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτο
νική, εκδ. Μέλισσα, Ασήνα 1988 (αγγλ. έκδοση 1990), 176 σ.
13
καλύπτοντας νέες πηγές, είτε επαναπροσεγγίζοντας ήδη γνωστές,

αλλά επί μακρόν παραμελημένες.
Εν πρώτοις, υπάρχουν περιοχές που παρέμειναν υπό την βενετική
κυριαρχία, είτε για μεγάλο, όπως η Κρήτη και τα Επτάνησα, είτε για
σύντομο, όπως η Πελοπόννησος, χρονικό διάστημα. Οι Βενετσιάνοι
πραγματοποίησαν απαριθμήσεις του πληθυσμού των περιοχών αυτών
σε διάφορες περιπτώσεις. Οι μετρήσεις αυτές, εξαιρετικά συστηματι
κές αν και προστατιστικές, μας προσφέρουν πολύτιμα δεδομένα. Το
σημαντικότερο πρόβλημα αυτών των εγγράφων, εκτός από τη σπανιό
τητα τους, είναι η μεταγραφή των διαφόρων τοπωνυμίων από ανθρώ
πους που δεν κατανοούσαν τι έγραφαν, που δέτει σοβαρά προβλήμα
τα ταύτισης και κάποτε γίνεται αιτία παρερμηνειών. 8
Αλλά και τα οσωμανικά κατάστιχα περιέχουν ανάλογες σημαντικές
πληροφορίες, είτε πρόκειται για καταλόγους τιμαρίων, είτε για φορο
λογικά κατάστιχα. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα έγγραφα αυτά
περιέχουν τον αριδμό των hane μιας διοικητικής περιφέρειας είτε
συνολικά είτε, αν είμαστε τυχεροί, ανά οικισμό. Ο όρος hane όμως,
που κατά τον 15ο αιώνα εξέφραζε ακόμη την έννοια της οικογενειακής
εστίας, δεν σήμαινε πλέον, από τον 16ο αιώνα και εξής, παρά μια
φορολογική μονάδα που δεν αντιστοιχούσε υποχρεωτικά σε μια οικο
γένεια. Δεν πρέπει να το λησμονεί κανείς αυτό, όταν επιχειρεί δημο
γραφικές εκτιμήσεις βασιζόμενος σε παρόμοιας φύσης πηγές, που δεν
είχαν δημογραφική λογική.
Πρέπει επίσης να επισημάνουμε ότι τα φορολογικά κατάστιχα αφο
ρούσαν κυρίως τον cizye, δηλαδή το φόρο επί των μη-μουσουλμάνων
υπηκόων του σουλτάνου, γένους αρσενικού, ενηλίκων και υγιών, οι
οποίοι συνεπώς ήσαν και οι μόνοι που καταγράφονταν υπό την ιδιότη
τα τους ως αρχηγοί οικογενειών - καδώς και οι χήρες, στην περίπτωση
που η οικογένεια διατηρήθηκε παρά το σάνατο του πατέρα. Και τέλος,
ο αναφερόμενος αριδμός φορολογουμένων δεν ήταν πάντοτε αποτέλε
σμα της καταμέτρησης μιας συγκεκριμένης χρονιάς, αλλά συχνά ε π α
ναλάμβανε υπολογισμούς που είχαν γίνει κάποτε και στη συνέχεια
μεταβάλλονταν κατά καιρούς στο πλαίσιο διαπραγματεύσεων μεταξύ
8. Το έργο του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, Πληδυσμός και οικισμοί της Πελοποννή

σου, 13ος-ΐ8ος αι., Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Ασήνα 1985, 2η έκδ. 1987, 418 α.,
παραμένει νομίζω η πληρέστερη και πλέον συνεκτική προσπάθεια να εξαχοούν επιστη
μονικά συμπεράσματα ιστορικής δημογραφίας από τέτοιου τύπου έγγραφα.
14
της φορολογικής αρχής και της φορολογούμενης περιφέρειας. Το τιμά

ριο, από την άλλη μεριά, δεν αντιστοιχούσε υποχρεωτικά προς μια
συγκεκριμένη εδαφική ενότητα, καοώς επρόκειτο βασικά για ένα σύνο
λο εισοδημάτων, προερχομένων από έναν ή περισσότερους οικισμούς,
ή και τμήματα τους. Ό π ε ρ σημαίνει ότι οι πληροφορίες που σημειώνο
νται πλάι σε ένα τοπωνύμιο δεν αντιστοιχούν παρά σε εκείνο το τμήμα
του οικισμού που εξυπηρετούσε τη συγκεκριμένη τιμαριωτική σχέση. 9
Τα εκκλησιαστικά και μοναστηριακά χειρόγραφα κρύβουν επίσης
πολύτιμες πληροφορίες για την έρευνα μας. 10 Είτε πρόκειται για κατα
μέτρηση των σπιτιών που διέδεταν οι οικισμοί μιας μητρόπολης, προ
κειμένου να κατανεμηθούν τα οφειλόμενα «δοσίματα», 11 είτε πρόκει
ται για κτηματολόγια, στα οποία καταγράφονται τα χωριά όπου ένα
μοναστήρι διαθέτει κτήματα και οι επικεφαλής των οικογενειών που τα
καλλιεργούν, τα τεκμήρια αυτά, εάν προσεγγιστούν με κριτικό τρόπο
και τις απαραίτητες επιφυλάξεις, μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε
κάποια μεγέση. Οι μοναστηριακές «προθέσεις» με τα χωριά που πρό
σφεραν δωρεές, αποτελούν εξάλλου ενδείξεις προκειμένου να προσ-
9. Η πλέον φιλόδοξη και εκτεταμένη απόπειρα δημογραφικής προσέγγισης αυτού του

υλικού, παραμένει νομίζω το έργο των Todorov και Velkov για τα Βαλκάνια του 15ου-16ου
αιώνα, αλλά και στον άμεσο περίγυρο μας οι εργασίες των συναδέλφων μας Ευαγγελίας
Μπαλτά για την Εύβοια και Βασίλη Παναγιωτόπουλου για την Πελοπόννησο - 6λ. Nikolaj
Todorov & Asparuh Velkov, Situation démographique de la Péninsule balkanique (fin
du XVe s. - début du XVIe s.), Académie Bulgare des Sciences, Σόφια 1988* Ευαγγελία
Μπαλτά, L'Eubée a la fin du XVe siècle, Économie et Population, Les registres de
l'année 1474, Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών, Αδήνα 1989 και Rural and Urban Population
in the Sancak of Euripos in the early 16 th century, Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών, Αδήνα
1992· Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ό.π.· Δημήτρης Δημητρόπουλος, «Οικογένεια και
φορολογικές καταστιχώσεις στα νησιά του Αιγαίου κατά την οθωμανική περίοδο», π. Τα
Ιστορικά, 27/1997, σ. 335-352 και «Αρχειακά τεκμήρια και κυκλαδικός χώρος (16ος -
αρχές 19ου αι.)», στο συλλογικό τόμο: Κυκλάδες. Ιστορία του τοπίου και τοπικές ιστο
ρίες. Από το φυσικό περιβάλλον στο ιστορικό τοπίο, Κέντρο Ελληνικής-Ρωμαϊκής
Αρχαιότητας Εδνικού Ιδρύματος Ερευνών και Τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου
Αιγαίου, 1998, σ. 319-342. Πρβλ. Ο. L. Barkan, «Essai sur les données statistiques des
registres des recensements dans l'Empire ottoman aux XVe et XVIe siècles», Journal
of Economie and Social History of the Orient, 1/1957, σ. 9-36.
10. Βλ. Μαρία Χριστίνα Χατξηϊωάννου, Η εξέλιξη των οικισμών στην κοιλάδα του
Αλιάκμονα κατά την Τουρκοκρατία, έργο που προέκυψε στο πλαίσιο του Προγράμ
ματος μας.
11. Βλ. ενδεικτικά Ν. Κ. Γιαννούλης, Κώδικας Τρίκκης, Αδήνα 1980.
15
διορίσουμε, τουλάχιστον, την ύπαρξη ante que ορισμένων οικισμών.12

Υπάρχουν τέλος οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις και τα κάδε λογής υ π ο
μνήματα των περιηγητών οι οποίοι, άλλοτε ιδιωτικώς και άλλοτε κατ'
εντολήν των κυβερνήσεων τους, διασχίζουν την καδ' ημάς Ανατολή,
κυρίως από τον 17ο αιώνα και εξής. Αν και οι μάρτυρες αυτοί, υπονο-
μευμένοι από το ανδρωπιστικό και κλασσικιστικό τους πνεύμα, ενδια
φέρονται κυρίως για την ανακάλυψη των μνημείων ενός παρελδόντος
μακρινού και ενδόξου, παρά για την παρατήρηση ενός παρόντος πολύ
λιγότερου λαμπρού, εντούτοις οι σημειώσεις τους έχουν αδιαμφισβή
τητη αξία, δεδομένης της παρούσας κατάστασης των γνώσεων μας. 13
Μετά την εντελώς ενδεικτική αυτή απαρίθμηση κάποιων γενικών
προβλημάτων που προκύπτουν από την έλλειψη των σειρών και την
αντικατάσταση τους με λιγότερο «ορθόδοξες» πηγές, ας εξετάσουμε
τώρα μερικά επιμέρους προβλήματα, αρχίζοντας από εκείνα που 9έ-
τουν οι, υπαρκτές πλέον, απογραφές που πραγματοποιήδηκαν μετά τη
δημιουργία του ελληνικού κράτους, από τα τέλη της τρίτης δεκαετίας
του 19ου αιώνα και εξής.
Καταρχήν, αυτό δεν σημαίνει ότι διαθέτουμε επίσημα δεδομένα για
το σύνολο της σημερινής Ελλάδας από το 1830. Το τότε ελληνικό κρά
τος δεν κάλυπτε παρά 47.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, μόλις το ένα
τρίτο της έκτασης του σημερινού. Για την υπόλοιπη χώρα τα επίσημα
στοιχεία κάνουν σταδιακά την εμφάνιση τους καδώς οι διάφορες περι
φέρειες ενσωματώνονται στο βασίλειο* τα Επτάνησα το 1865, η Θεσ
σαλία και η Άρτα το 1881, η λοιπή Ήπειρος και η Μακεδονία το 1913,
12. Βλ. ενδεικτικά Κ. Σπανός, «Τα χωριά της Καλαμπάκας στα 1754 στο κατάστι
χο 225 της Μονής Βαρλαάμ», π. Θεσσαλικό Ημερολόγιο 10/1986, σ. 177-201 και «Η
ανέκδοτη Πρόδεση 291 της Μ. Βαρλαάμ (18ος αιώνας)», π. Θεσσαλικό Ημερολόγιο
17/1990, σ. 49-76* Μαρία Χριστίνα Χατξηϊωάννου, Η εξέλιξη των οικισμών στην κοιλά
δα του Αλιάκμονα κατά την Τουρκοκρατία.
13. Στο Ινστιτούτο μας διεξάγεται μια συστηματική έρευνα για τους περιηγητές, και
έχει συγκροτηθεί μια βάση δεδομένων που διαρκώς εμπλουτίζεται. Βλ. ενδεικτικά Ιόλη
Βιγγοπούλου & Ράνια Πολυκανδριώτη, «Περιηγητικά Κείμενα για τη Νοτιο-Ανατολική
Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο, 15ος-19ος αιώνας: Κατάλογος Συντομευμένων
Τίτλων», Τετράδια Εργασίας 17, ΚΝΕ/ΕΙΕ, Α8ήνα 1993, σ. 17-155. Για την, λιγότερο
γνωστή, ανατολικής προέλευσης περιηγητική παραγωγή, βλ. ενδεικτικά Μιχάλης
Κοκολάκης, «Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στην Πρέβεζα και στην Αρτα», π. Σκουφάς 72-
73/1987, σ. 234-247 και «Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στα Ιωάννινα», π. Σκουφάς 74-75/1991,
σ. 323-339.
16
ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΆ ΖΗΤΟΎΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΉΜΑΤΑ ΤΟΝ ΠΗΓΏΝ
η Δυτική Θράκη το 1920, τα Δωδεκάνησα το 1947. Εν ολίγοις, για το εν

τρίτον της Ελλάδας επίσημα δεδομένα δεν διαθέτουμε πριν από τον
εικοστό αιώνα. Αλλά και όπου τα διαθέτουμε πρωτύτερα, όπως στην
περίπτωση της νότιας Ελλάδας, είναι εξαιρετικά ανεπαρκή.
Μια πρώτη απόπειρα καταμέτρησης του πληθυσμού, μέσω τοπικών
πηγών, επιχειρήθηκε από τον Καποδίστρια στα 1828. Ένα χρόνο αργό
τερα πραγματοποιήθηκε απογραφή των οικισμών και του πληθυσμού της
Πελοποννήσου, στα πλαίσια των εργασιών της επιστημονικής αποστο
λής που συνόδευε το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα του στρατηγού
Maison. Τα αποτελέσματα αυτής της απογραφής, που περιλάμβαναν
τον αριθμό των οικογενειών και, συχνά, των ατόμων κατά οικισμό, δημο
σιεύθηκαν έξι χρόνια αργότερα. Μια απαρίθμηση λίγο ως πολύ λεπτο
μερής, για το σύνολο σχεδόν της χώρας, παρουσιάστηκε διάσπαρτη
μεταξύ των ετών 1834-1836, κατά τη θεσμοθέτηση της διοικητικής δομής
του νεοπαγούς κράτους. Από την εποχή εκείνη και μέχρι το 1879, τα
δημοσιευμένα αποτελέσματα των απογραφών δεν είχαν κατά κανόνα ως
μονάδα αναφοράς τον μεμονωμένο οικισμό αλλά τους τότε Δήμους, που
περιλάμβαναν, ως γνωστόν, ένα μεγάλο αριθμό οικισμών -κάποτε δεκα
πέντε με είκοσι- μεταξύ των οποίων υπήρχε συχνά κάποια πόλη (έδρα),
της οποίας ο πληθυσμός συναθροιζόταν, ως τα 1856, με εκείνον των
υπαγομένων χωριών, καθιστώντας έτσι κάθε απόπειρα μελέτης των
δημογραφικών φαινομένων μια αληθινή περιπέτεια. 14
Επιπλέον, τα προ του 1860 δημοσιευμένα στοιχεία δεν ήσαν, ως επί
το πλείστον, το αποτέλεσμα μιας απογραφής αλλά μάλλον το αποτέ
λεσμα αριθμητικών πράξεων: πρόσθεση των γεννήσεων, αφαίρεση των
δηλωμένων θανάτων. Τα στοιχεία που έχουν προκύψει από αυτή τη
διαδικασία καλύπτουν την μεγαλύτερη περίοδο μεταξύ των ετών 1839-
1856. Και σ' όλα αυτά πρέπει να συνυπολογίσουμε τη δυσπιστία του
πληθυσμού.
«Όταν [η κυβέρνηση] πραγματοποιεί απογραφές, οι κάτοικοι φο
βούμενοι μήπως αυτό επιφέρει αύξηση των εισφορών, έχουν την τάση
14. Στο πλαίσιο του Προγράμματος μας φιλοξενείται τα τελευταία χρόνια μια ερευ
νητική εργασία του εξωτερικού συνεργάτη Χάρη Παπαγεωργίου, με αντικείμενο ακρι
βώς την απόπειρα εφαρμογής μεδόδων στατιστικής ανάλυσης στις ποσοτικές πληροφο
ρίες που εμπεριέχονται στις ποικίλες αυτές απογραφές προ του 1861, προκειμένου να
ελεγχθεί ο δασμός φερεγγυότητας τους. Η εργασία αυτή βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη,
με πιλοτική εφαρμογή στις Κυκλάδες.
17
να μειώνουν τον αριδμό του πληδυσμού των χωριών τους. Οι δε δημό

σιοι υπάλληλοι, μη συναισδανόμενοι την σπουδαιότητα αυτών των στα
τιστικών, δεν επιδεικνύουν κατά τις απογραφές όλο το ξήλο και την
απαιτούμενη επιμονή για να επιτύχουν τα ορδά αποτελέσματα» σημει
ώνει το 1838 ο γάλλος λοχαγός J.P.E.F. Peytier, που διηύσυνε κατά την
περίοδο εκείνη τις τοπογραφικές εργασίες για τον σχεδιασμό του
χάρτη της Ελλάδας. Να προσδέσουμε στο σημείο αυτό ότι η αυτή
δυσπιστία δεν προέκυπτε μόνο από τον φόβο επιβάρυνσης της φορο
λογίας αλλά και από εκείνον της αύξησης του αρισμού των υπόχρεων
προς κατάταξη κληρωτών.
Δεν πρέπει εξάλλου να παραβλέψουμε το γεγονός ότι ακόμα και οι
απογραφές του εικοστού αιώνα απαιτούν προσεκτικό χειρισμό, ειδάλλως
κινδυνεύουμε να οδηγηθούμε σε απατηλά συμπεράσματα. Ας εξετάσου
με, λόγου χάριν, τα διαδοχικά στοιχεία που έχουν δημοσιεύσει σχετικά με
το δεσσαλικό χωριό Κρανιά, για τα έτη 1920-1981 (βλ. πίνακα 1).
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΡΙΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΠΙΝΔΟΥ
Ονομασία Υψόμετρο Αρώμός κατοίκων ανά απογραφή

(μέτρα)
1920 1928 1940 1951 1961 1971 1981 1991
18 Δεκ. 16 Μαΐου 18 Οκτ. 7 Απρ. 19 Μαΐου 14 Μάρτ. 5 Απρ. 17 Μάρτ.
Κρανιά 1.140 32 9 337 5 9 0 136 94
Ανδουσα 1.110 14 19 209 11 18 3 34 37
Σαμαρίνα 1.450 76 603 1142 4 5 10 605 285
Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα «Ιστορική μελέτη των οικισμών της Ελλάδας, 15ος-20ός αι.»
Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε.
Οι εκκεντρικές διακυμάνσεις του αριδμού των κατοίκων δημιουρ

γούν κατ' αρχήν την εντύπωση είτε ενός τυπογραφικού σφάλματος,
είτε ενός δημογραφικού παραδόξου. Αλλά τα παραδείγματα είναι
πολλά, όπως στις περιπτώσεις των χωριών Ανδούσα και Σαμαρίνα (βλ.
στον ίδιο πίνακα). Μια πρώτη έρευνα τεκμηριώνει ότι πρόκειται για
ορεινά χωριά, σ' ένα υψόμετρο που ποικίλλει μεταξύ 1.110 και 1.450 μ.
και ότι η κύρια οικονομική δραστηριότητα είναι η κτηνοτροφία. Αυτοί
18
οι πληθυσμοί, βλάχικης καταγωγής, ξεκαλοκαιριάξουν στα βουνά, ενώ

από του Αγίου Δημητρίου κατεβαίνουν στα πεδινά χειμαδιά τους. Η
ακριβής ημερομηνία διεξαγωγής κάθε απογραφής έχει συνεπώς κρίσι
μη σημασία. Στον πίνακα αποτυπώνεται επίσης η γενικότερη κατάρ
ρευση του συστήματος της ορεινής κτηνοτροφίας μετά τον Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η ψευδαίσθηση κάποιας ανάκαμψης που δημι
ουργούν οι αριθμοί των πιο πρόσφατων απογραφών, υποκρύπτει στην
πραγματικότητα την ευκαιριακή κινητοποίηση των εγκατεστημένων στις
πόλεις, πλέον, απογόνων των παλαιών κατοίκων, που ανεβαίνουν στο
χωριό με στόχο την ενίσχυση της διαπραγματευτικής του ισχύος (μη
κατάργηση του αυτοτελούς ΟΤΑ, μη μεταφορά έδρας, επιδοτήσεις
κ.τ.λ.). Οι καθαροί αριθμοί, συνεπώς, δεν σημαίνουν απολύτως τίπο
τα, εάν δεν συνδυαστούν με τη μελέτη γεωγραφικών, οικονομικών, κοι
νωνικών, πολιτικών και άλλων παραμέτρων, που 9α επιτρέψουν την
έγκυρη ερμηνεία τους.
Εάν αυτό αληθεύει για τους ορεσίβιους της Πίνδου, συνιστά αδυ
σώπητη πραγματικότητα για τις εκατοντάδες των χωριών της Βορείου
Ελλάδος, των οποίων ο μουσουλμανικός πληθυσμός ανταλλάχθηκε σε
ποσοστό 100% με τον χριστιανικό πληθυσμό της Μικρασίας, βάσει της
συνθήκης της Λωξάννης του 1923. Αυτό σημαίνει ότι τα στατιστικά
στοιχεία που περιέχονται στις διαδοχικές απογραφές των ετών 1920 και
1928, αναφέρονται αντίστοιχα σε δύο πληθυσμούς εντελώς διαφορετι
κούς, θέτοντας μια βίαιη τομή σε κάθε απόπειρα μελέτης δημογραφι
κών συμπεριφορών.
Θα κλείσουμε τον κύκλο των προβλημάτων με μια σύντομη αναφορά στα

τοπωνυμικά ζητήματα. Είναι προφανές ότι για τον ιστορικό της δημο
γραφίας και της γεωγραφίας, η ταύτιση της υπό μελέτη τοποθεσίας
αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα, προϋπόθεση των περαιτέρω προσεγγίσεων
του. Η ακριβής αντιστοίχηση του τοπωνυμίου της πηγής του με μια
συγκεκριμένη γεωγραφική θέση, η εδραίωση μιας στερεής σχέσης σημαί
νοντος και σημαινόμενου, είναι το πρωταρχικό του μέλημα. Ακούγεται
απλό και προφανές, πλην όμως δεν είναι πάντοτε και εφικτό.
Ας αφήσουμε κατά μέρος τους 26 Πλάτανους, τις 27 Μηλιές, τους
38 Κάμπους, τους 32 Αι Δημήτρηδες, τους 66 Αι Γιώργηδες 15 και άλλα
15. Αρχείο Ερευνητικού Προγράμματος «Ιστορική μελέτη των οικισμών της Ελλά
δας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.I.E.
19
ανάλογα παραδείγματα συνωνυμιών, δεδομένου ότι ένα ντοκουμέντο

μας παραδίδει συνήδως το τοπωνύμιο εντός μιας αλληλουχίας πληρο
φοριών που μας επιτρέπουν να το διακρίνουμε από τα συνώνυμα του*
το πρόβλημα δεν βρίσκεται λοιπόν καταρχήν εκεί.
Τα ζητήματα που δημιουργούν οι μεταγραφές των διαφόρων τοπω
νυμίων του ελληνικού χώρου από τους Βενετούς, Οσωμανούς και λοι
πούς γραφείς, τα κατάστιχα των οποίων αποτελούν την κύρια, αν όχι
τη μοναδική πηγή μας επί αιώνες, αναφέρθηκαν ήδη προηγουμένως. Η
ταύτιση της βενετικής Arulia του 1463 με την Άρλα της Αχαΐας 16 φαί
νεται σχετικά εύκολο εγχείρημα· κάπως πολυπλοκότερη εκείνη του
φέουδου των Νάιτών του 1210 Laffustan ή του τουρκικού τιμαρίου
Kostena με τη Φώσταινα.17 Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν το ζευγο-
λατειό της Pucustia της Βοστίτζας κρύβει από πίσω του την Μ π ο υ -
φούσκια του Αιγίου, ενώ για να ταυτιστεί το ζευγολατειό Mega Spileo
του 1700 με τον οικισμό Πέρα Μετόχι, 18 η γλωσσοετυμολογική προ
σέγγιση πρέπει νά δώσει τη θέση της στην πραγματική ιστορική έρευ
να. Στα παραπάνω πρέπει να προσδέσουμε το αντίστροφο πρόβλημα,
εκείνο της καταγραφής τοπωνυμίων ξενικής προέλευσης από τους
Έλληνες γραφείς.
Τα προβλήματα όμως πολλαπλασιάζονται τότε ακριβώς όταν δα
περίμενε κάποιος ότι δα είχαν πλέον εκλείψει, δηλαδή στον εικοστό
αιώνα. Ας πάρουμε μια σελίδα της επίσημης απογραφής της Θεσσα
λίας στα 1881 και ας την αντιπαραβάλουμε με ένα κατάλογο των ίδιων
χωριών όπως καταγράφονται στην επίσημη απογραφή του 1961 (βλ.
πίνακα 2).
16. Πρόκειται για το φέουδο των Trimolai που μαρτυρείται ως Arulla το 1259 και
στη συνέχεια απογράφεται από τους Βενετούς ως Arulia το 1463, Arila το 1689 και
A r m i l a το 1700· 6λ. Λ. Καλλιβρετάκης, «L'évolution du peuplement (moyen âge et
temps modernes)», a. 228-229.
17. Μαρτυρείται επίσης ως Fustena το 1377, όταν έχει πλέον περάσει υπό των
έλεγχο των ιπποτών του Οσπιταλίου, και ως Fostena το 1402 και το 1689-1700· βλ. Λ.
Καλλιβρετάκης, ό.π., σ. 247-248.
18. Και το Πέρα Μετόχι με τη σειρά του 9α μετονομαστεί σε απλό Μετόχι το 1889*
βλ. ο'.π., σ. 238-239.
20
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΥ ΚΡΑΝΝΩΝΟΣ

ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΙ ΝΟΜΟΥ ΛΑΡΙΣΣΗΣ
1881 1961
Τσορμακλή Άγιοι Ανάργυροι
Χατσηλάρ Κραννών
Σουλέτς Κυπάρισσος
Καρατσόλ Αγία Παρασκευή
Μπουγλάρ Άγιος Γεώργιος
Κετσελή Ψυχικό
Γιατσιλάρ Δοξαρά
Σούμπασι Κιόϊ Χαρά
Τουρκομουσλή Φιλίκια
Μπουγιούκ Χαλίτς εγκαταλελειμμένο
Ταουσάνη Μαυροβοΰνιον
Χασάν Τατάρ Μεσορράχη
Χατξή Χαλάρ Ελευσεραί
Ουδεμία ένδειξη μας επιτρέπει να υποψιαστούμε ότι πρόκειται για

τους ίδιους οικισμούς. 19 Επί 11.500, περίπου, οικισμών της Ελλάδας, 2 0
οι 3.600 έχουν μετονομασθεί, και αναφερόμαστε μόνο στις επίσημα
καταγεγραμμένες μετονομασίες και μόνο για το διάστημα 1912-1961,
για το οποίο διαθέτουμε δεδομένα σε σειρές, τα οποία και έχουμε ανα
λύσει* πρόκειται για το 3 1 % του συνόλου των ελληνικών οικισμών ή,
αλλιώς, για ένα χωριό στα τρία.
Εάν συγκρίνουμε αυτό το φαινόμενο με το αντίστοιχο, λόγου χάριν, της
Γαλλίας, οι παρατηρήσεις των Γάλλων συναδέλφων είναι καταλυτικές:
«όλες οι μετονομασίες πλην μιας», αναφέρουν οι μελετητές του νομού
Seine-et-Marne, «είχαν ως μοναδική συνέπεια τη συμπλήρωση της προ-
19. Πλην του γεγονότος ότι το Κετσελή/Ψυχικό και το Γιατσιλάρ/Δοξαρά είχαν ήδη
διπλή ονομασία το 1881" 6λ. Αρχείο Ερευνητικού Προγράμματος «Ιστορική μελέτη των
οικισμών της Ελλάδας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε.
20. Οι επισήμως αναγνωρισμένοι οικισμοί της Ελλάδας ήταν 10.907 το 1951, 11.615
το 1961, 11.691 το 1971, 12.315 το 1981 και 12.817 το 1991· 6λ. Αρχείο Ερευνητικού Προ
γράμματος «Ιστορική μελέτη των οικισμών της Ελλάδας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεο
ελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε.
21
γενέστερης ονομασίας», λόγου χάριν Arbonne-la-Foret αντί Arbonne.

«Στο σύνολο τους τα ονόματα είναι πολύ στασερά», παρατηρούν οι μελε
τητές του νομού Indre-et-Loire, γεγονός που δεν αποκλείει κάποιες απο
προσανατολιστικές αλλαγές», αποτέλεσμα -κατά κανόνα εφήμερο- της
Γαλλικής Επανάστασης: λόγου χάριν Michel-du-Bois αντί Saint-Michel-
du-Bois. To να χαρακτηρίσει κάποιος αυτές τις αλλαγές «αποπροσανατο
λιστικές», σημαίνει ότι δεν έχει δει το Καρατσόλ να γίνεται Αγία Παρα
σκευή. Σε κάδε περίπτωση, το φαινόμενο στη Γαλλία παραμένει εξαιρετι
κά περιδωριακό: για μια περίοδο τριών αιώνων παρατηρούνται μετονομα
σίες σε ποσοστό 14% στο νομό Indre-et-Loire, 17% στο νομό Seine-et-
Marne, και μόλις 5 % στην Κορσική, δηλαδή εκεί ακριβώς που 8α περίμε
νε κάποιος μαζικές μετονομασίες.21 Υπενθυμίζουμε τα μεγέδη για την
Ελλάδα: 3 1 % για μια περίοδο πενήντα ετών.
Βεβαίως, εάν παραμείνει ασχολίαστο αυτό το ποσοστό, δημιουργεί
με τη σειρά του εξίσου αποπροσανατολιστικές εντυπώσεις, δοθέντος
ότι στην πραγματικότητα το φαινόμενο δεν κατανέμεται ισομερώς στο
σύνολο της επικράτειας: σε γενικές γραμμές εμφανίζεται πυκνότερο
στο βορρά α π ' όσο στο νότο, στις ηπειρωτικές περιοχές α π ' όσο στα
νησιά και στα μεσόγεια α π ' όσο στα παράλια της χώρας (βλ. πίνακα 3).
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΟΙΚΙΣΜΩΝ, 1912-1961
Πελοπόννησος 687 Θεσσαλία 397

Στερεά Ελλάδα 430 Ήπειρος 376
Νησιά Αιγαίου 55 Μακεδονία 1.313
Επτάνησα 37 Θράκη 200
Κρήτη 81
Παρατηρήσεις: (ΐ) Οι αριθμοί δεν είναι οριστικοί, δεδομένου ότι αφορούν μόνο στις μετονομασίες
που εγκρίδηκαν με ΒΔ ή ΠΔ το οποίο δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ.
(2) Ο αριδμός που αναφέρεται στους οικισμούς της Θράκης είναι τελείως συμβατικός, κα8ώς οι
περισσότερες μετονομασίες που έγιναν εκεί δεν δημοσιεύτηκαν σε ΦΕΚ.
21. Marie Le Mée-Orsetti & René Le Mée, Seine-et-Marne, Παρίσι 1988, σ. 93, 75-
77· Jean-Michel Gorry, Indre-et-Loire, Παρίσι 1985, σ. 86-87" François Casta, Corse,
Παρίσι 1993, σ. 46, 99. Πρόκειται για τόμους που εκδίδονται α π ό το C.N.R.S., στο πλαί-
22
Η διαφορά βορρά-νότου 9α ήταν δυνατό να αποδοθεί, σε μια

πρώτη προσέγγιση, ως συνέπεια της διαδοχικής ενσωμάτωσης των δια
φόρων περιοχών στο Ελληνικό κράτος, με τη βαθμιαία επέκταση της
κυριαρχίας του από τα νότια προς τα βόρεια. Πράγματι, δεδομένου ότι
τα στοιχεία που έχουμε αναλύσει εδώ αφορούν ακριβώς την περίοδο
που έπεται των Βαλκανικών πολέμων (1912 κ.ε.), είναι λογικοφανές να
αφορούν κατά κύριο λόγο τις περιοχές εκείνες που τότε ενσωματώθη
καν στην Ελλάδα.
Η ανταλλαγή εξάλλου των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος αφενός,
Βουλγαρίας και Τουρκίας αφετέρου, (1919-1923), διαδραμάτισε επίσης
έναν αποφασιστικό ρόλο. Η Μακεδονία σε μεγαλύτερη έκταση από
οποιαδήποτε άλλη ελληνική περιφέρεια, είναι διάσπαρτη από οικι
σμούς που θυμίζουν με τις χαρακτηριστικές τους ονομασίες, τις χαμέ
νες εστίες της Μικρασίας ή της Ανατολικής Θράκης, τις οποίες οι χρι
στιανοί πρόσφυγες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν στο διάστημα
1919-1923.
Αυτή όμως η προσέγγιση, όσο λογική και αν μοιάζει, δεν επαρκεί
για να ερμηνεύσει το γεγονός ότι, μετά από έναν περίπου αιώνα οργά
νωσης και λειτουργίας του Ελληνικού κρατικού μηχανισμού, υπήρχαν
ακόμη στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα, περισσότεροι από
1.100 οικισμοί οι οποίοι δεν είχαν μετονομασθεί όλο αυτό το διάστημα
αλλά κρίθηκαν εκ των υστέρων «μετονομαστέοι», ογδόντα και περισ
σότερα χρόνια μετά την απελευθέρωση τους.
Αρκετοί ίσως παράγοντες συντέλεσαν τόσο στο φαινόμενο -όσο και
στην προηγούμενη απουσία του. Θα αρκεστούμε επί του παρόντος να
αναφερθούμε εν συντομία σε δύο, υπό μορφή υποθέσεων εργασίας.
Πρώτον, το εθνικό ζήτημα, που συνδέεται άρρηκτα με το φαινόμε
νο που μελετάμε, βιωνόταν στα 1912 υπό τελείως διαφορετική μορφή
και ετίθετο υπό τελείως διαφορετικούς όρους α π ' ότι το 1832.
Δεύτερον, ο διοικητικός χάρτης της χώρας στο διάστημα 1832-1912,
είχε συγκροτηθεί με βάση τις ομάδες οικισμών που συναποτελούσαν
τους τότε δήμους, οι οποίοι έφεραν τα αρχαιοπρεπή, συχνά εξεζητη
μένα, ονόματα που τους είχε προσδώσει η νεοκλασικίζουσα-ρομαντι-
κή ελληνοβαυαρική γραφειοκρατία της οθωνικής περιόδου.
σιο της σειράς Paroisses et Communes, Dictionnaire d'histoire administrative et

démographique.
23
Η διοικητική μεταρρύθμιση του 1912, διαλύοντας τους Δήμους και

συγκροτώντας τις μικρό-κοινότητες, επέτρεψε την ανάδυση στην επι
φάνεια του διοικητικού χάρτη ενός πολύχρωμου μωσαϊκού «αλλόκο
των» τοπωνυμίων. Πρόκειται για τα διάφορα Μπούκουρα, Δραχμάνι,
Κόκλα Γκέρμπεσι, Μπεντρόνι, ή Μπέλεσι, που ως τότε επιβίωναν
λάσρα, σε δεύτερο επίπεδο, υπό το επίσημο πέπλο των δήμων Δύμης,
Ελάτειας ή Πλαταιών. 22 Ο εντοπισμός των περιόδων κατά τις οποίες
το κύμα των μετονομασιών δυναμώνει, κασώς και η διερεύνηση του
τρόπου επιλογής των νέων ονομάτων, 9α συνέβαλε εκτός των άλλων
στη διεύρυνση των γνώσεων μας τόσο στο επίπεδο της πολιτικής ιστο
ρίας, όσο και στο επίπεδο της ιστορίας του πολιτισμού.
Εν ολίγοις, η πρώτη εντύπωση είναι ότι δεν μπορούμε να προσβλέ
πουμε σε μια πλήρη και ισχυρά τεκμηριωμένη προσέγγιση της ιστορίας
των οικισμών και των πλησυσμών πριν από τον 19ο αιώνα· ακόμη δε και
σ' αυτή την περίπτωση, τα προβλήματα δεν λείπουν. Παρ' όλα αυτά το
Πρόγραμμα μας καυχάται ότι επιχειρεί αυτήν την έρευνα « α π ό το
τέλος του Μεσαίωνα ως τις μέρες μας». Το ακραίο παράδειγμα των
προϊστορικών αρχαιολόγων που ανασυνθέτουν την εικόνα ενός ολό
κληρου πολιτισμού με τη βοήδεια μερικών σπασμένων αγγείων και των
υπολειμμάτων μιας ξερολισιάς, υποδεικνύει ότι ο αποτελεσματικός
συνδυασμός μιας μεθοδολογίας στερεής και αυστηρής και μιας δημι
ουργικής φαντασίας είναι σε δέση να υπερβούν τα όρια που θέτει η
έλλειψη της επαρκούς και πρόσφορης τεκμηρίωσης.
Το περιεχόμενο αυτού του άρσρου βασίζεται σε μια διάλεξη που πραγματο

ποιήθηκε στη διάρκεια της Ελληνογαλλικής Επιστημονικής Συνάντησης «Χώ
ρος και Δημογραφία», στο πλαίσιο των Σεμιναρίων της Ερμούπολης, τον
Ιούλιο του 1992 και δημοσιεύτηκε με τίτλο «Géographie et démographie
historiques de la Grèce: le problème des sources», στον τόμο Histoire et
Mesure 1-2/1995, C.N.R.S., Παρίσι 1995, σ. 9-23.
δας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε.
24
Βασίλης Παναγιωτόπουλος
Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ
Εισαγωγικά
Με τη διατύπωση «οικονομικός χώρος των Ελλήνων» δέλουμε περισ

σότερο να παρακάμψουμε μια δυσκολία παρά να περιγράψουμε μια
αντικειμενική πραγματικότητα. Η δυσκολία που πρέπει να παρακάμ
ψουμε συνίσταται στη φτώχεια γενικώς των ποσοτικών στοιχείων για τη
μελέτη της οικονομικής ζωής των Ελλήνων της Τουρκοκρατίας, και στην
παντελή απουσία σειράικών στοιχείων για τη μελέτη με σύγχρονες τεχνι
κές ειδικότερων όψεων της οικονομίας της Οδωμανικής Αυτοκρατορίας.
Έτσι, 9α προχωρήσουμε σε μια συνοπτική απογραφή και, μέσω
αυτής, μια κάποια εμβάδυνση των συνδηκών της οικονομικής ζωής των
Ελλήνων, σε συσχετισμό αλλά και αντιδιαστολή προς τις συνολικές
συνδήκες οικονομικής ζωής της Οδωμανικής Αυτοκρατορίας. Μελέτη
λοιπόν του «οικονομικού χώρου» των Ελλήνων, αφού δεν μπορούμε
να προχωρήσουμε συστηματικότερα προς τη διερεύνηση βασικότερων
προβλημάτων όπως εκείνο π.χ. της συσσώρευσης του κεφαλαίου.
Πράγματι, ο τρόπος και ο χρόνος της συσσώρευσης του κεφαλαίου
σε μια οικονομία είναι αποφασιστικός για την παραπέρα εξέλιξη της,
ενώ η μελέτη και η κατανόηση τους αποτελούν βασικό κασήκον κάδε
εδνικής επιστημονικής κοινότητος και ιδιαίτερα βεβαίως των κλάδων
της ιστορίας και της πολιτικής οικονομίας.
Για την ελληνική περίπτωση, ειδικότερα η μελέτη του φαινομένου
της κεφαλαιικής συσσώρευσης μοιάζει περισσότερο αναγκαία επειδή
οι ιδιότροπες διαδικασίες συγκρότησης και εδνικής ολοκλήρωσης του
Νέου Ελληνισμού, απαιτούν εξειδίκευση της προσέγγισης μας και τον
οξύτερο δυνατό συνδυασμό δεωρητικών κατασκευών και μελέτης ιστο
ρικών συμβάντων. Εννοώ πράγματι: «δεωρητικών κατασκευών» γιατί
δεν πιστεύω να μπορεί να υποστηριχδεί σοβαρά ότι μπορούμε να προ
χωρήσουμε στην κατανόηση ενός τόσο περίπλοκου φαινομένου, χωρίς
δεωρητικό εξοπλισμό. Και εννοώ επίσης: «ιστορικά συμβάντα», στην
πιο απλή, στην πιο στοιχειώδη εκδοχή τους, επειδή πιστεύω επίσης
* Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Επιλογή, (1993), σ. 379-389.
27
ΒΑΣΊΛΗΣ ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
ότι η περίπτωση της ελληνικής οικονομίας συνιστά ένα μωσαϊκό

συμπτώσεων που, ενώ δεν παύει να διαπερνάται από ορατά και αόρα
τα νήματα μιας οικονομικής αναγκαιότητας, απαιτεί μια όσο γίνεται
περισσότερο λεπτομερειακή γνώση της πρώτης ύλης, των οικονομικών
συμβάντων, κασώς επίσης και της εποχής και του περιβάλλοντος μέσα
στο οποίο αυτά πραγματοποιήθηκαν.
Θα αποπειραθώ να σκιαγραφήσω σύντομα τις ειδικές συνθήκες
μέσα στις οποίες συγκροτήθηκε η ελληνική οικονομία και συνακόλου
θα μέσα στις οποίες πραγματοποιήθηκε η συσσώρευση του κεφαλαί
ου, οι οποίες, πρέπει να το πούμε προκαταρκτικά, ταυτίζονται με εκεί
νες της συγκρότησης της σύγχρονης ελληνικής εθνότητας.
Η πρώτη παρατήρηση από την οποία πρέπει να ξεκινάει κάδε σχε
τικός προβληματισμός είναι το γεγονός ότι ο Νέος Ελληνισμός συγκρο-
τήδηκε ή, για την ακρίβεια, άρχισε να συνειδητοποιείται και να παίρνει
όλο και περισσότερο εσνοτική μορφή, αρκετά πρόωρα και ερήμην του
χώρου που αποτέλεσε αργότερα τη σημερινή πατρίδα του, τη σύγχρονη
δηλαδή Ελλάδα. Χωρίς να μπούμε στην αναχρονιστική για την εποχή
μας διαπάλη του 19ου αιώνα ανάμεσα στον διαφωτισμό και τον ρομα
ντισμό για την ιστορική συνέχεια, ή στη μεταγενέστερη διαπάλη για τις
απαρχές του Νέου Ελληνισμού, νομίζω ότι εύκολα μπορούμε να συμ
φωνήσουμε ότι στο όψιμο Βυζάντιο (13ος αιώνας κ.εξ.) διακρίνουμε
εμφανή στοιχεία και μηχανισμούς συγκρότησης της εδνοπολιτισμικής
ομάδας του νεώτερου ελληνισμού όπως, λίγο-πολύ, τον εννοούμε
σήμερα. Ωστόσο, στο ολο-ύστερο Βυζάντιο των εμφυλίων πολέμων, της
διάσπασης και των Δεσποτάτων, σφυρηλατούνται τα βασικά πολιτιστι
κά χαρακτηριστικά του Νέου Ελληνισμού, ενός κόσμου που αισθάνεται
ότι το Βυζάντιο μπορεί σε λίγο να γίνει Οθωμανικό, κάτι που δεν 9α
είναι πια μια αλλαγή δυναστείας, αλλά η απαρχή μιας καινούργιας, με
απροσδιόριστο ορίζοντα, εποχής.
Σ' αυτή τη νέα εποχή της σριαμβεύουσας Οθωμανικής Αυτοκρα
τορίας, εντάδηκαν οι δεσμοί συνοχής του Νέου Ελληνισμού και, κάτι
περισσότερο, έγιναν πολυεπίπεδα λειτουργικοί. Μπορεί να μοιάζει
ιδεαλιστικό, αλλά ο ελληνισμός έγινε μια ιδέα συνεκτική για τον πονε
μένο κόσμο της πρώτης διασποράς και μια ιδέα αντιστασιακή για τον
καταπιεσμένο κόσμο της Οδωμανικής κυριαρχίας. Στη συνέχεια, όταν
ο ελληνοχριστιανικός κόσμος της Οδωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και
εκείνος της διασποράς, αναζητούσαν μια εδνική ταυτότητα και συνε-
28
Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΌΣ ΧΏΡΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΉΝΩΝ
πώς μια εθνική εστία, που δα τους εξασφάλιζε, τόσο στο ευρωπαϊκό
όσο και στο οδωμανικό περιβάλλον την πολιτισμική τους ακεραιότητα
και την προσωπική τους ελευδερία, προωδήδηκαν προς την ελληνική
εδνική συνείδηση και προς το σχέδιο του ελληνικού εδνικού κράτους.
Σ' ένα κόσμο που άλλαξε, που σε ολόκληρη την Ευρώπη, Δυτική και
Κεντρική, πραγματοποιούσε ένα μεγάλο όραμα κοινωνικής και πολιτι
κής απελευθέρωσης, ο ελληνικός κόσμος διεκδικούσε ένα νόμιμο
δικαίωμα, την ελευδερία της οικονομικής του πράξης.
Στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ο ελληνοχριστιανι
κός κόσμος ζει σε μια ιδιόμορφη, σχεδόν σχιζοφρενική σχέση. Ενώ από
το ένα μέρος διαθέτει μια αξιοπρόσεκτη σειρά από θεσμικές ελευθε
ρίες -θρησκευτική λατρεία, παιδεία, μορφές αυτοδιοίκησης κ.λπ.—οι
οποίες εύκολα θα μπορούσαν να οδηγήσουν και σε μορφές ελεύθερης
οικονομικής δράσης, από το άλλο είναι υποχρεωμένος, δεσμευμένος,
να μην υπερβαίνει το ρυθμό ανάπτυξης του κυριάρχου, δηλαδή του
οθωμανικού κράτους και της ισλαμικής κοινωνίας.
Τόσο το οθωμανικό κράτος όσο και η ισλαμική κοινωνία, στο πλαί
σιο της δικής τους εξω-οικονομικής λογικής, γνωρίζουν καλά ότι η
οικονομική ανάπτυξη των Ελλήνων-χριστιανών περιέχει την υπέρβαση
της συνθήκης υποταγής τους, και αυτό δεν μπορούσε να γίνει ούτε
ανώδυνα, ούτε τυχαία αποδεκτό.
Έτσι μια ανωτέρα βία, η βία του εξωγενούς κράτους, επικάθεται με
έναν ιδιαιτέρως επαχθή τρόπο πάνω στο σώμα των Ελλήνων-οικονομι-
κών υποκειμένων, που έρχεται να επιδεινώσει τους συνολικά δυσμενείς
όρους ζωής που επικρατούν στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής και
της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτή η έννοια του εξωγενούς κράτους δεν
πρέπει να περάσει απαρατήρητη διότι κρύβει μέσα της, αν όχι το ερμη
νευτικό νήμα της οικονομικής καθυστέρησης της Οθωμανικής Αυτο
κρατορίας στο σύνολο της, σίγουρα όμως κάποιες κλωστές που μπορεί
να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση αυτής της καθυστέρησης.
Η Θρησκευτική διχοτομία
Η οθωμανική Αυτοκρατορία είναι πράγματι το μοναδικό κρατικό

συγκρότημα στη νεώτερη Ευρώπη (ως τα τέλη ή, έστω, τα μέσα του
19ου αιώνα) που αποτελείται από δύο κοινωνικούς σχηματισμούς, δύο
κοινωνίες διαστρωματωμένες μεν στο εσωτερικό τους, αλλά και διατε-
29
ταγμένες σε σχέση υποταγής μεταξύ τους, με κυρίαρχη την οθωμανική

και υποτελή τη χριστιανική κοινωνία (στο βαθμό που μας αφορά:
ελληνική).
Η πρώτη συνέπεια αυτού του τρόπου διάταξης των κοινωνικών
δυνάμεων εμφανίζεται πάνω στην αντίστοιχη οικονομική δομή και
οργάνωση της Αυτοκρατορίας. Πιο συγκεκριμένα, παρατηρείται το
φαινόμενο του καταμερισμού της εργασίας με εθνολογικά κριτήρια,
κάτι που οδηγεί χονδρικώς στο σχήμα: αγροτικός χώρος-αγροτικό
προϊόν = Χριστιανοί, πόλεις-βιοτεχνικό προϊόν = Οθωμανοί. Το σχήμα
αυτό παραμένει λειτουργικό ως τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου
αιώνα παρά το γεγονός ότι η πόλη της πρώτης μεταβυζαντινής περιό
δου, αρχικώς οθωμανική, «αλώνεται» από την συνεχώς αυξανόμενη
διείσδυση ελληνοχριστιανικού στοιχείου, ενώ παράλληλα η ύπαιθρος,
στην ευρύτερη βαλκανική της έκταση, «προικίζεται» με μουσουλμά
νους αγρότες όχι βεβαίως μέσω της μετανάστευσης των Οθωμανών
Τούρκων της Μικράς Ασίας αλλά μέσω του εξισλαμισμού γηγενών
αγροτικών πληθυσμών.
Ποιο μπορεί να είναι το βαθύτερο νόημα αυτής της διχοτομίας για
την οικονομική και κοινωνική ιστορία των Ελλήνων; Μέσω αυτής φθά
νουμε νομίζω σε μια άλλη διχοτομία που έχει, πέρα από πολύ σοβα
ρές πολιτιστικές διαστάσεις, και μία άκρως σημαντική οικονομική διά
σταση, την εξής:
Η διχοτομία πόλης-υπαίθρου, που σε ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη
υπήρξε το οίπολο πάνω στο οποίο αποκρυσταλλώθηκαν όλες οι οικο
νομικές διεργασίες των νέων χρόνων και της καπιταλιστικής ανάπτυ
ξης, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έχει επενδυθεί με θρησκευτικο-
πολιτισμικό ένδυμα, που περιπλέκει τις οικονομικές λειτουργίες και
ακυρώνει τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της πόλης απέναντι στην
ύπαιθρο, όπως τα γνωρίζουμε από την Δυτικοευρωπαϊκή εμπειρία.
Στο οθωμανικό σχήμα, η πόλη είναι ο τόπος της διοίκησης και της
εξουσίας και όχι ο τόπος της παραγωγής και της καινοτομίας. Η πόλη
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σαν θρησκευτικό, στρατιωτικό και διοι
κητικό κέντρο είναι ένας μηχανισμός επιτήρησης του μοναδικού παρα
γωγικού χώρου, της χριστιανικής υπαίθρου. Η χριστιανική ύπαιθρος
παράγει και η οθωμανική πόλη καταναλώνει, χωρίς να επιστρέφει τα
τροφεία, έστω και έμμεσα, με τη διαμόρφωση ενός πολιτισμού (ομοιο
γενούς προς την ύπαιθρο) ο οποίος θα λειτουργούσε ανακουφιστικά
30
έως αναπτυξιακά πάνω σ' αυτή/Εχω μιλήσει με άλλη ευκαιρία για τη

σημασία και τις συνέπειες της παρουσίας του στρατιωτικο-διοικητικού
κατεστημένου στην οθωμανική πόλη. Θα περιοριστώ εδώ σε μια πολύ
σύντομη διατύπωση: Η πόλη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν έχει
οικονομική ζωή με την έννοια που την γνωρίζουμε στη Δυτική Ευρώπη
την ίδια εποχή και στη δική μας εδνική περιοχή στα χρόνια της κρατι
κής συγκρότησης του Νέου Ελληνισμού. Στην οδωμανική πόλη παρά
γονται προϊόντα πολυτελείας, υψηλής συνήδως καλλιτεχνικής αξίας,
αλλά όχι εργαλεία και μηχανές που 9α μπορούσαν να ανεβάσουν την
παραγωγικότητα της αγροτικής εργασίας ή να αναπτύξουν μια παρα
γωγική αστική βιοτεχνία. Μια βιοτεχνία που δα δούλευε για την αγορά
δημιουργώντας έτσι ένα σύστημα προσφοράς και ζήτησης που δα μπο
ρούσε να βάλει σε κίνηση την παραγωγική διαδικασία της χώρας.
Μέσα σε αυτές τις συνδήκες μακροχρόνιας οικονομικής καδυστέ-
ρησης του δικτύου των πόλεων, ποια περιδώρια οικονομικής ανάπτυ
ξης απομένουν για την υποταγμένη ελληνική εδνότητα; Μια σύντομη
απογραφή των οικονομικών πεδίων μπορεί να δώσει μια πρώτη α π ά
ντηση, έστω και αν στο βάδος δα παραμένει αναλλοίωτη η γνωστή σε
όλους εικόνα μιας πενιχρής ποσοτικά και ποιοτικά οικονομίας.
Ο κόσμος της υπαίδρον
Σύμφωνα με την προηγούμενη, οπωσδήποτε σχηματική, διάκριση του

οικονομικού χώρου σε οδωμανική πόλη και χριστιανική ύπαιδρο πρέ
πει να εντάξουμε στην τελευταία τρία κυρίως πεδία τα οποία όχι μόνον
στάδηκαν οι βασικές και σχεδόν αποκλειστικές δραστηριότητες των
κατακτημένων αλλά και στην ανέλιξη των αιώνων της οδωμανικής στα
σιμότητας, αναπτύχδηκαν δυναμικότερα από άλλα οικονομικά πεδία,
όπως τη βιοτεχνία της πόλης π.χ., που ήλεγχαν οι κυρίαρχοι οδωμα-
νοί: α) η αγροτική παραγωγή β) η ημινομαδική κτηνοτροφία γ) η βιο
τεχνία του ορεινού χωριού και η ναυτιλία του άγονου νησιού. Οι δύο
τελευταίες δραστηριότητες, βιοτεχνία και ναυτιλία, παρά την φαινο
μενικά εξωαγροτική τους υπόσταση, αποτελούν συμπληρωματικές
οικονομικές δραστηριότητες οργανικά δεμένες με τον κόσμο της υπαί-
δρου και ως εκ τούτου έχουν τη δέση τους στον αντίστοιχο οικονομικό
χώρο. Πράγματι, χρειάστηκε να προχωρήσει κατά πολλές δεκαετίες ο
19ος αιώνας, για να εμφανισδούν μέσα στις συνδήκες του ελεύδερου
31
αστικο-δημοκρατικού Ελληνικού κράτους, οι ίδιες αυτές δραστηριό

τητες με καινούργια μορφή και λειτουργία. Εμφανίζονται πράγματι η
εργοστασιακή βιομηχανία και η ατμοκίνητη εμπορική ναυτιλία ανώτε
ρου τεχνολογικού επιπέδου και οι δύο, που ωθούντο προς τη γρήγορη
επιβεβαίωση του ολοσχερώς καπιταλιστικού χαρακτήρα τους.
Η αγροτική παραγωγή
Η αγροτική παραγωγή είναι ο κατ' εξοχήν χώρος οικονομικής δράσης

του χριστιανικού ελληνικού στοιχείου. Ολόκληρο το οικονομικό οικοδό
μημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στηρίζεται σ' αυτήν. Ο συντρι
πτικός όγκος των κρατικών προσόδων προέρχεται από τη φορολογία του
αγρότη-ραγιά, τόσο στην αφετηρία της παραγωγής, στο χωριό-οθωμανι-
κό τιμάριο, όσο και στην μετέπειτα διαδρομή του αγροτικού προϊόντος
όταν ένα τμήμα του έφθανε στην εσωτερική και ενίοτε στη διεθνή αγορά.
Βασική δέση στην αγροτική παραγωγή κατέχουν τα δημητριακά τα
οποία όμως παράγονται σε ποσότητες που δεν μπορούν να ικανοποιή
σουν τις ανάγκες διατροφής της αγροτικής οικογένειας και να ανταπο
κριθούν στις πολλαπλές υποχρεώσεις της απέναντι στην οδωμανική
εξουσία και τις άλλες παράλληλες κοινοτικές εξουσίες που συνυπάρ
χουν στο κρατικό οργανωτικό σχήμα της εποχής (Ορδόδοξη Εκκλησία,
φορολογική κοινότητα του χωριού και άλλες).
Αντίθετα όμως προς τα δημητριακά και ξεκινώντας έτσι, για παρά
δειγμα, από τις ελιές και τα σύκα της Μεσσηνίας, τη σταφίδα του Αι
γίου και το μέλι της Αττικής ή τον κρόκο της Κοζάνης, η αγροτική π α
ραγωγή βοηθούσης της γεωγραφίας και του κλίματος, παρουσιάζει μια
διαφοροποίηση η οποία συμβάλλει ασφαλώς στον προσπορισμό
κάποιου διαφοροποιημένου εισοδήματος στην οικογένεια του π α ρ α
γωγού, αλλά και στη δημιουργία μιας μικρής έστω αγοράς εμπορεύσι
μων (στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό) αγροτικών προϊόντων. Αυτό βοη
θάει τον άμεσο παραγωγό να εκπληρώσει τις σε χρήμα φορολογικές
υποχρεώσεις του αλλά και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας έστω και
μερικώς εκχρηματισμένης οικονομίας, η σημασία της οποίας είναι προ
φανής για τους αναγνώστες αυτού του κειμένου. Συνοπτικά λοιπόν
μπορούμε να πούμε ότι δίπλα στα δημητριακά, μια μεγάλη σειρά, σε
όγκο και σημασία, αγροτικών προϊόντων φαίνεται να απασχολεί την
αγροτική οικογένεια, τα οποία προφανώς αποτελούν την δικλείδα
32
ασφαλείας για τη διατροφή και τη διάσωση του αγροτικού κόσμου.

Σ' αυτού του είδους την οικονομική παραγωγή και οργάνωση, τα
περισώρια επιχειρηματικής παρέμβασης είναι από ανύπαρκτα έως
στενότατα περιορισμένα. Σε ποιο σημείο της οικονομικής διαδικασίας
9α μπορούσε να παρέμβει ο υποτιθέμενος Έλληνας επιχειρηματίας
ώστε να προκύψουν κέρδη που με τη σειρά τους 9α μπορούσαν να
μετατραπούν σε κεφάλαιο; Ο μεγαλύτερος όγκος των αγροτικών προϊ
όντων απορροφάται από την αυτοκατανάλωση και την τοπική κατανά
λωση ενώ το μικρότερο τμήμα που εμπορευματοποιείται, κυρίως στην
όψιμη τουρκοκρατία, διακινείται μέσω των εκπροσώπων του οθωμανι-
κού εξουσιαστικού μηχανισμού, ο οποίος προσπα9εί να ενσωματώσει
το εμπορικό κέρδος και τον επιχειρηματικό κίνδυνο για να μεγιστο
ποιήσει τα οικονομικά οφέλη της επιχείρησης του. Πράγματι αυτοί οι
εκπρόσωποι του οθωμανικού κρατικο-στρατιωτικού κατεστημένου,
Πασάδες, Αγάδες, Βοεβόδες κ.ά., προβαίνουν σε σοβαρές οικονομι
κές πράξεις όπως π.χ. η πώληση δημητριακών, προϊόντων της δεκά
της, χωρίς τη διαμεσολάβηση τοπικών εμπόρων, με αποτέλεσμα το
πραγματικά εμπορεύσιμο τμήμα της τοπικής αγροτικής παραγωγής να
διαφεύγει από τον οικονομικό χώρο του Έλληνα εμπόρου.
Οι ο9ωμανοί κρατικοί λειτουργοί μέσω του συστήματος της αγορα
πωλησίας των αξιωμάτων και των εισοδημάτων που τα συνοδεύουν,
είναι εμπεπλεγμένοι σε μια οικονομική εκμεταλλευτική διαδικασία
άσχετη προς το διοικητικό τους έργο, όπου είναι υποχρεωμένοι να
μεγιστοποιήσουν τα οικονομικά οφέλη της «επιχείρησης» τους, κάτι
που 9α τους επιτρέψει στη συνέχεια να τη διατηρήσουν και ίσως να
την διευρύνουν μέσω της προαγωγής, δηλαδή της απόκτησης ανώτε
ρου και, συνεπώς, αποδοτικότερου διοικητικού αξιώματος. Εύκολα
όμως καταλαβαίνει κανείς ότι αυτή η διαδικασία άμεσης διαπραγμά
τευσης από τους κρατικούς αξιωματούχους του αγροτικού υπερπροϊ-
όντος, αφαιρεί από την τοπική αγορά ένα σοβαρό αντικείμενο εργα
σίας και την κρατά σε στα9ερή κατάσταση ατροφίας.
Μέσα σ' αυτές τις συν9ήκες η δημιουργία αυτόνομου οικονομικού
χώρου στον τομέα της αγροτικής παραγωγής της οθωμανικής οικονο
μίας, συναντά ανυπέρβλητα εμπόδια, τα οποία άλλωστε δεν υπερπη
δήθηκαν ποτέ, παρά το γεγονός ότι μέσα στην ποικιλία των περιπτώ
σεων της ευρύτερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μερικές φορές
παρακάμφθηκαν. Αυτό έδωσε την εντύπωση ότι στα χρόνια και τους
33
τόπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δημιουργήθηκε μια δυναμική

τάξη Ελλήνων εμπόρων που αυτή και μόνη, με τις οικονομικοκοινω
νικές λειτουργίες και παρεμβάσεις της, υπήρξε ο πόλος συσπείρωσης
και ανασυγκρότησης του Νέου Ελληνισμού, κάτι που δεν αντιστοιχεί,
νομίζω, στην οικονομική πραγματικότητα της εποχής και απαιτεί νέες
μελέτες και ίσως σοβαρή αναθεώρηση.
Το εμπόριο των Ελλήνων ασφαλώς αποτελεί μια οικονομική πραγ
ματικότητα, δεν μπορούσε όμως, από μόνο του, να ξεπεράσει τα όρια
συμπληρωματικότητας που του επέβαλε η οθωμανική οικονομία στο
σύνολο της, και να λειτουργήσει ανατρεπτικά στο επίπεδο της δημό
σιας και ιδιωτικής οικονομικής τάξης πραγμάτων.
Η ημινομαδική κτηνοτροφία
Αντίθετα προς ότι συμβαίνει στο χώρο της γεωργίας όπου έχει εγκαθι
δρύσει ένα αυστηρό σύστημα σχέσεων των ανθρώπων, της γης και της
εξουσίας, ο χώρος της κτηνοτροφίας παρουσιάζει μια ελαστικότερη
οικονομική και θεσμική οργάνωση που του δίνει κάποια περιθώρια
ανάπτυξης, όχι εντελώς αμελητέα.
Όταν μιλούμε για κτηνοτροφία δεν εννοούμε βεβαίως την οικόσιτη
κτηνοτροφία αυτοκαταναλωτικού χαρακτήρα της αγροτικής οικογένει
ας η οποία δεν μπορεί να ξεπεράσει τα οικονομικά όρια της αρχαϊκής
αγροτικής εκμετάλλευσης. Αυτή η ενασχόληση μπορεί να δίνει στην
αγροτική οικογένεια ένα μικρό εισόδημα ανακούφισης, δεν μπορεί
όμως να αποτελέσει εργαλείο υπέρβασης της δοσμένης οικονομικο
κοινωνικής οργάνωσης, επειδή μια τέτοια υπέρβαση θα αποτελούσε
ανατροπή της ισορροπίας φτώχειας και υποταγής στον αγροτικό χώρο
και θα προκαλούσε τα ξηλόφθονα βλέμματα των ληστών και της εξου
σίας. Από στενότερα οικονομική άποψη θα λέγαμε ότι η ανάπτυξη της
οικόσιτης κτηνοτροφίας σε ανώτερα ποσοτικά μεγέθη, απαιτούσε
δυσανάλογα μεγαλύτερη αύξηση των εξόδων διαχείρισης και ασφάλει
ας, κάτι που έκανε οριακά αντιοικονομική μια τέτοια απασχόληση.
Με την ημινομαδική κτηνοτροφία τα πράγματα ήταν διαφορετικά.
Χωρίς να προχωρήσουμε σε μια βαθύτερη εξέταση του χαρακτήρα της
βαλκανικής, και συνεπώς και της ελληνικής κτηνοτροφίας σε σχέση με
την κτηνοτροφία άλλων γεωγραφικών ενοτήτων του ευρύτερου Μεσο
γειακού μας περίγυρου, μπορούμε να σταθούμε σε μερικές όψεις της
34
Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΊ ΧΏΡΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΉΝΩΝ
που εντάσσονται στον προβληματισμό του παρόντος άρδρου. Σε αντί

θεση με την νομαδική, η ημινομαδική κτηνοτροφία του ελληνικού
χώρου είναι η κτηνοτροφία των εντοπισμένων δρομολογίων της εποχια
κής διαδοχής (χειμώνας-πεδιάδα, καλοκαίρι-βουνό), στηρίζεται στην
σχετικώς ολιγοδάπανη εκτροφή των κοπαδιών στο φυσικό περιβάλλον
και την ασκούν ειδικευμένες εδνοπολιτισμικές ομάδες (ελληνότροποι
Βλάχοι, ελληνόφωνοι Σαρακατσάνοι κ.λπ.), οι οποίες μέσω μιας ιδιό
τυπης στρατιωτικό-κτηνοτροφικής οργάνωσης, ασκούσαν αυτομάτως
λειτουργίες άμυνας και ασφάλειας των κοπαδιών τους. Ο όρος «Τσε
λιγκάτο», γνωστός από τις παλαιότερες λαογραφικές και τις μεταγε
νέστερες ανθρωπολογικές προσεγγίσεις, μπορεί να αποδώσει, εν μέρει
τουλάχιστον, το φαινόμενο που δέλουμε να περιγράψουμε εδώ και η
μελέτη του οποίου πάντως παραμένει ένα βασικό ζητούμενο της ελλη
νικής οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας.
Ποια είναι όμως αυτά τα στοιχεία ελαστικότητας της κτηνοτροφίας
στα οποία αναφερδήκαμε παραπάνω; Μια πρόχειρη καταγραφή τους
δα ήταν η ακόλουδη.
Η 6ία. Ο κόσμος της κτηνοτροφίας είναι ένας κόσμος βίαιος και
ένοπλος που κινείται σε μια ευρύτατη εδαφική ενδοχώρα, ουσιαστικά
ορεινή και δύσβατη, κάτι που τον κάνει υπολογίσιμο αντίδικο της
εξουσίας και της ληστείας.
Η απόκρυψη. Οι απογραφικές και εκτελεστικές δυνατότητες της
οδωμανικής εξουσίας απέναντι στον κτηνοτροφικό πλούτο είναι περιο
ρισμένες. Υπάρχουν βεβαίως σταδεροί μηχανισμοί φορολόγησης της
κτηνοτροφικής δραστηριότητας αλλά τα περιδώρια απόκρυψης και
διαφυγής φαίνεται να είναι σοβαρά, κάτι που επιτρέπει τη συγκρότη
ση ενός πλούτου στα χέρια των ανώτερων στρωμάτων του κτηνοτροφι
κού κόσμου που στο πλαίσιο της αδιαφοροποίητης και υποταγμένης
χριστιανικής κοινωνίας, αποτελεί σοβαρό οικονομικό πλεονέκτημα.
Η εμπορευσιμότητα. Τα προϊόντα της κτηνοτροφίας, του κρέατος
συμπεριλαμβανομένου το οποίο φδάνει με τη μορφή ζωντανού ζώου
στον τόπο της κατανάλωσης, είναι επιδεκτικά αποδήκευσης και επε
ξεργασίας (μαλλί, γάλα-βούτυρο-τυρί, δέρματα) και αποτελούν πρώ
τες ύλες οι οποίες και με την ελαχίστη δυνατή επεξεργασία μπορεί να
βάλουν σε ενέργεια μια εμπορική και βιοτεχνική διαδικασία η οποία
δα μπορούσε να συγκριδεί με το γνωστό από την ευρωπαϊκή εμπειρία
φαινόμενο της πρώτο-εκβιομηχάνισης.
35
Η χωροταξία. Ο ειδικός τρόπος κατοίκησης του ορεινού κτηνοτρο

φικού χώρου παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο χωροταξικό ενδιαφέρον. Η
χαμηλή οικιστική πυκνότητα, μια και η κτηνοτροφία πραγματοποιείται
σε εκτεταμένες ακαλλιέργητες εκτάσεις από σχετικά ολιγάριθμο πλη
θυσμό, συνδυάζεται με ένα ιδιότυπο φαινόμενο αστικής συγκέντρω
σης με την εμφάνιση ενός τύπου ορεινής πόλης («πόλης της υπαί
θρου» όπως εύστοχα αποκλήθηκε ήδη) όπου εμφανίστηκαν αξιόλογα
στοιχεία διαφοροποίησης και ανάπτυξης τα οποία δεν μπορούμε να
κατανοήσουμε έξω από το κτηνοτροφικό υπόβασρο της οικονομίας
τους. Η Μοσχόπολη, το Συρράκο, οι Καλαρίτες, το Μέτσοβο, για να
περιοριστούμε σε μερικά προφανή παραδείγματα, το μαρτυρούν.
Η μετανάστευση. Αυτού του τύπου η οικιστική οργάνωση έχω την
εντύπωση ότι αποτελούσε το άριστο πρότυπο διαχείρισης του δημο
γραφικού πλούτου της ανθρώπινης ομάδας γιατί, μέσω αυτού, επιτυγ
χανόταν ο καλύτερος έλεγχος της μεταναστευτικής πρακτικής αφού
τα μέλη της ομάδας είχαν ένα ελάχιστο επίπεδο βιοτεχνικών γνώσεων
και δεξιοτήτων το οποίο τους επέτρεπε να μεταναστεύουν στις πόλεις
και όχι στην ύπαιδρο (στην Οδωμανική Αυτοκρατορία ή έξω α π ' αυτήν
στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη) και να επωφελούνται των πλεονε
κτημάτων που το μέγεσος της ημιαστικής έστω ιδιαίτερης πατρίδας,
τους προσπόριζε (εύρος δικτύου σχέσεων κ.λπ.).
Έμποροι ή τεχνίτες, τα παιδιά της μετανάστευσης από τον κτηνο
τροφικό οικισμό, έχουν μια προετοιμασία που τους επιτρέπει να επι
βιώσουν επιτυχέστερα στον αστικό χώρο της Κωνσταντινούπολης, της
Θεσσαλονίκης, της Βιέννης ή της Ιταλικής Μεσσήνης.
Δεν είναι βέβαια τυχαίο το γεγονός ότι ο ανδηρός επιχειρηματικός
κόσμος της ελληνικής διασποράς -κυρίως εκείνος της Αυστριακής επι
κράτειας και της Ιταλικής χερσονήσου— προέρχεται στη μεγάλη πλει
οψηφία του από το χώρο της αλπικής κτηνοτροφίας, τους οικισμούς
δηλαδή του συγκροτήματος της Πίνδου υπό την ευρύτατη γεωγραφική
εκδοχή του, κασώς επίσης δεν είναι τυχαία και η πρωιμότητα του μετα
ναστευτικού κινήματος των ορεινών πλησυσμών. Πράγματι, τα πρώτα
σημάδια αυτής της διασποράς τα συναντάμε πολύ νωρίς τον 17ο αιώνα
και εντονότερα βέβαια από τις αρχές του 18ου αιώνα, μια εποχή δηλα
δή που δεν έχει αρχίσει ακόμη η δημογραφική ανάκαμψη των βαλκα
νικών και ειδικότερα, των ελληνικών πλησυσμών. Ως εκ τούτου αυτή η
πρώιμη μετανάστευση δεν πρέπει να συσχετισθεί με το φαινόμενο που
36
εμφανίζεται με κάποια συχνότητα τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου

αιώνα, της εκπομπής πληδυσμικών περισσευμάτων (με τη σχετική
δημογραφική σημασία του όρου πάντοτε), αλλά είναι νομίζω συνδεδε
μένη με συγκεκριμένες και ειδικές οικονομικές και δημογραφικές λει
τουργίες του κτηνοτροφικού χώρου. Πράγματι ενώ το αγροτικό προϊόν
εξαγόμενο στην εσωτερική ή τη διεθνή αγορά δεν μπορούσε να παρα
σύρει προς αυτήν και ανθρώπινες δυνάμεις, αφού στην πραγματικό
τητα δεν διεκινείτο μέσα από τους μηχανισμούς του ελληνικού εμπο
ρίου, το αντίθετο ακριβώς συνέβαινε με το κτηνοτροφικό προϊόν. Αυτό,
μικρότερου όγκου και μεγαλύτερης αξίας, δεν ήταν ποτέ αντικείμενο
συγκέντρωσης από τους εκπροσώπους της οθωμανικής εξουσίας. Από
νωρίς μάλιστα έγινε αντικείμενο εμπορίου στα χέρια των Ελλήνων οι
οποίοι ασχολήθηκαν αρχικά με την ευκαιριακή εξαγωγή και κατόπιν
εγκαταστάθηκαν σταθερά στις πόλεις της Δυτικής Ευρώπης και συστη
ματοποίησαν τη διακίνηση του. Τα δέρματα, το τυρί, τα μάλλινα υφά
σματα (μερικές φορές μάλιστα έτοιμα για χρήση όπως οι κάπες), εξα
γόμενα, παρέσυραν μαζί τους και ανθρώπους και δημιούργησαν
εμπορικά προγεφυρώματα τα οποία έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη δημι
ουργία του φαινομένου που μας ενδιαφέρει εδώ του οικονομικού
δηλαδή χώρου των Ελλήνων.
Από το ευρύτατο φάσμα των θεμάτων που θα μπορούσε να ανα
φέρει κανείς για να διευρύνει τη βασική εικόνα της οικονομικής λει
τουργίας του κόσμου της κτηνοτροφίας είναι και οι χερσαίες μεταφο
ρές. Παρ' όλο που θα μιλήσουμε και πιο κάτω για τις μεταφορές
γενικότερα, μιλώντας εδώ για την κτηνοτροφία δεν μπορούμε να μη
αναφερθούμε στο φαινόμενο των πολυάριθμων καραβανιών ζώων που
στα χέρια Χριστιανών αγωγιατών διασχίζουν τη Βαλκανική και φ θ ά
νουν ως την Κεντρική Ευρώπη και τη Ρουμανία. Η δραστηριότητα αυτή
είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον κόσμο της ημινομαδικής κτηνοτρο
φίας γιατί η παραγωγή και διακίνηση τόσο μεγάλου αριθμού ζώων
ξεπερνά τα όρια της οικόσιτης κτηνοτροφίας και γιατί ακόμη, η ασφά
λεια των καραβανιών αντιστοιχεί απολύτως στις στρατιωτικές και
τεχνικές ικανότητες των κτηνοτροφικών πληθυσμών. Η σημασία των
καραβανιών για τις επικοινωνίες του ορεινού χώρου και την πραγμα
τοποίηση, μέσω αυτών, εξωαγροτικών εισοδημάτων, είναι προφανής
αλλά και πάλι νομίζω ότι είμαστε σε ένα χώρο ισορροπιών, στον οποίο
37
δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν σοβαρά κέρδη που 9α δημιουρ

γούσαν ανατρεπτικές καταστάσεις στο οικονομικό πεδίο.
Στο σημείο αυτό όμως έχει τη δέση της η εξέταση της σημασίας
που είχε για την οικονομική ανάπτυξη του κόσμου της κτηνοτροφίας,
η επί τόπου δημιουργία βιοτεχνικής δραστηριότητας με βάση τις κτη
νοτροφικές πρώτες ύλες, π.χ. επεξεργασία μαλλιού, ύφανση κ.λπ. Δεν
προτίσεμαι όμως να το κάνω παρά ακροθιγώς στην επόμενη ενότητα,
γιατί εδώ δέλω να εξαρθεί απλώς η δεμελιώδης απόκλιση της κτηνο
τροφίας από τη γεωργία και να γίνουν ορατές οι ιδιομορφίες που
εγκλείονται μέσα στα δύο αυτά οικονομικά υποσυστήματα, ιδιομορ
φίες μέσα από τις οποίες εκφράζονται βαθύτατα ριζωμένες νοοτρο
πίες με απροσδόκητες καμμιά φορά συνέπειες. Πιστεύω πράγματι ότι
η Οθωμανική Αυτοκρατορία, κράτος γαζήδων (πολεμιστών), φέρει
μέσα στο βασικό πολιτισμικό της εξοπλισμό την έννοια της εδαφικής
κατάκτησης, η οποία κατανοείται από τους φορείς της εξουσίας ως
πράξη κατοχής του παραγωγικού αγροτικού χώρου, των αγρών και των
καλλιεργητών τους. Αντίθετα ο χώρος της κτηνοτροφίας, συγγενικός
κάπως προς την κατακτητική ιδεολογία και τον κόσμο των γαζήδων,
θεωρείται, και είναι, δευτερεύων από γεωπολιτική και οικονομική
άποψη και αντιμετωπίζεται με ρυθμίσεις και ανοχές από εκείνες που
εγνώριζε να εφαρμόζει η Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η βιοτεχνία και η ναυτιλία ως συμπληρωματικές

οικονομικές δραστηριότητες
Η βιοτεχνία της υπαίδρου. Τα λίγα λόγια της προηγουμένης παραγρά

φου για την παρουσία μιας βιοτεχνίας στο χώρο της μείζονος κτηνο
τροφίας άμεσα συνδεδεμένης με τις συνθήκες του περιβάλλοντος και
την ύπαρξη ορισμένων πρώτων υλών (κτηνοτροφικών), δεν καλύπτει
εντελώς το γενικότερο φαινόμενο της βιοτεχνίας της υπαίθρου, η
οποία, όπως θα δούμε στη συνέχεια χαρακτηρίζεται από μία ευρύτατη
ποικιλομορφία προελεύσεως, προϋποθέσεων και επιτευγμάτων.
Κρατώντας πάντα ως βασική υπόθεση εργασίας την αντιπαράθεση
οθωμανικής πόλης-χριστιανικής υπαίθρου, θα εξετάσουμε παρακάτω
τις συνέπειες αυτής της αντιπαράθεσης πάνω στην οικονομική ζωή
των χριστιανικών πληθυσμών, και από την άποψη της δικής μας εθνι
κής ιστορίας: των ελληνικών πληθυσμών. Στο πνεύμα αυτού του μελε-
38
τήματος, οι ακόλουθες παράμετροι φαίνεται να συμμετέχουν ενεργά

στη δημιουργία και λειτουργία του φαινομένου της βιοτεχνίας της
υπαίθρου.
Γεωγραφική κινητικότητα. Όρος με τον οποίο περιγράφονται συλ
λήβδην όλες οι μορφές της μετακίνησης των ανδρώπων μέσα στο στενό
ή τον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο, η γεωγραφική κινητικότητα είναι
μια παράμετρος της δημογραφικής συμπεριφοράς των πληθυσμών με
έντονη την κοινωνική διάσταση, αντίθετα προς άλλες δημογραφικές
παραμέτρους όπου κυριαρχεί η βιολογική διάσταση της ανθρώπινης
ζωής (σύλληψη, γέννηση, θάνατος).
Η οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη των νεωτέρων χρόνων στη
Κεντρική και Δυτική Ευρώπη αν δεν στηρίχθηκε εντελώς αιτιακά στη
μετανάστευση προσώπων και ανθρώπινων ομάδων, δεν μπορεί ωστόσο
να γίνει κατανοητή έξω απ' αυτήν. Με τη σταδιακή απελευθέρωση από
τις φεουδαλικές δεσμεύσεις, άρχισαν να κυκλοφορούν ελεύθερα περισ
σότεροι άνθρωποι που μετέφεραν στους τόπους της νέας τους κατοι
κίας κάτι από τις τεχνικές κατακτήσεις της μικρότερης πατρίδας τους,
κάποιες πρακτικές λύσεις που είχαν δοκιμαστεί στον τόπο τους κ.λπ.
Την πρώτη αυτή φάση διαδέχθηκε μια έντονη δημογραφική κινητικό
τητα που χαρακτηρίζεται από μαζικές μετακινήσεις θρησκευτικών ομά
δων (Εβραίοι από την Ισπανία, Προτεστάντες από τη Γαλλία κ.λπ.),
λίγο αργότερα από την κλασική αγροτική έξοδο των Αγγλικών περι
φράξεων και στη συνέχεια, στον 18ο αιώνα, από τις εποχιακές μετανα
στεύσεις εργατών. Αυτοί οι τελευταίοι, αναζητούσαν ένα συμπληρωμα
τικό εισόδημα και παρέμεναν ευκαιριακά, και μόνο για έναν ορισμένο
χρόνο, έξω από τους τόπους της μόνιμης κατοικίας τους.
Αυτή η μηχανική της γεωγραφικής κινητικότητας είχε όμως μια ανε
λαστική προϋπόθεση: την άνιση ανάπτυξη μέσα στο χώρο της οικονο
μίας και της δημογραφίας. Πράγματι, αντίθετα προς παλαιότερες
αντιλήψεις που έβλεπαν μια αιτιακή σχέση οικονομίας και δημογρα
φίας, χωρίς βέβαια να μπορούν να προσδιορίσουν επαρκώς την προ
τεραιότητα της κάθε μιας, η πρόσφατη ιστορική έρευνα αποδέχεται
την παρουσία ενός διπλού σχήματος ανεξάρτητης ανάπτυξης, αφενός
της οικονομίας με επίκεντρο την πόλη (στην ιστορική της διάσταση
μεγέθους που δεν πρέπει να συγχέεται με τον γιγαντισμό των σημερι
νών πολεοδομικών συγκροτημάτων) και αφετέρου της δημογραφίας,
με επίκεντρο την ύπαιθρο. Ας θυμηθούμε την εικόνα της πόλης που
39
καταβροχθίζει τους ανθρώπους της, εικόνα που έχει γίνει κοινός τόπος
στην οικονομική και κοινωνική ιστορία ολόκληρου του 19ου αιώνα.
Για να λειτουργήσει όμως αυτός ο μηχανισμός της τροφοδοσίας της
πόλης με εργατικό δυναμικό, έπρεπε η εν λόγω πόλη να έχει μεγαλύ
τερη παραγωγικότητα από την ύπαιθρο, να έχει δε και την ανάλογη
δεκτικότητα, να μπορεί δηλαδή να απασχολήσει παραγωγικά όσους
κατέφευγαν σ' αυτή και να παρέχει την αναγκαία ασφάλεια στους
κατοίκους και στους φιλοξενουμένους της.
Δυστυχώς, για την δική μας περίπτωση, όλοι αυτοί οι όροι δεν μπο
ρούσαν να ικανοποιηθούν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η οθωμανι
κή πόλη δεν είναι μόνον η καθέδρα της εξουσίας, είναι και ο τόπος
κατοικίας των μουσουλμανικών εξωαγροτικών πληθυσμών που αποτε
λούν το βασικό κορμό του οθωμανικού πληθυσμού της Αυτοκρατορίας.
Κλήρος και δικαστικοί λειτουργοί, φιλανθρωπικά ιδρύματα, διοικητικές
και αστυνομικές λειτουργίες, στρατιωτικά και παραστρατιωτικά σώμα
τα, βιοτέχνες, παρασιτικοί τοκογλύφοι και μισθωτές προσόδων, είναι
ένας κόσμος συμπαγής που κάνει την πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρα
τορίας ένα κάστρο οθωμανικής αντίστασης που δεν θα αλωθεί εύκολα
από τους ειρηνικούς πολιορκητές της, τους χριστιανούς της υπαίθρου.
Αυτούς, που στην διαδικασία μιας οιονεί αγροτικής εξόδου, θα μπο
ρούσαν να τροφοδοτήσουν την πόλη με εργατική δύναμη κάτι που δεν
μπορούσε εύκολα να πραγματοποιηθεί, αφού μια τέτοια εξέλιξη θα
προκαλούσε σοβαρές αλλοιώσεις με απροσδόκητες συνέπειες για τον
εθνο-θρησκευτικό χαρακτήρα της οθωμανικής πόλης.
Αυτό όμως που δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί ευθέως ως κλα
σικό σχήμα αγροτικής εξόδου, πραγματοποιήθηκε εν μέρει με ιδιότυ
πες μορφές που απάντησαν σε ανάγκες της εποχής και των ανθρώπων
και που, πάντοτε από την άποψη της συγκρότησης του οικονομικού
χώρου των Ελλήνων, οδήγησαν σε ορισμένου τύπου ανάπτυξη της
οποίας όμως ταυτόχρονα προσδιόρισαν τα ποσοτικά και ποιοτικά όρια.
Με δεδομένη την παρουσία μιας δημογραφικής ανάκαμψης που
μπορεί να ανιχνευθεί από τις αρχές του 18ου αιώνα, αλλά σταθερο
ποιείται κάπου στα μισά του ίδιου αιώνα, στο σύνολο του ορεινού
χώρου και όχι μόνον σ' εκείνον της ημινομαδικής κτηνοτροφίας στον
οποίο αναφερθήκαμε ήδη, εμφανίζεται ένα πληθυσμιακό περίσσευμα
το οποίο δεν μπορεί να διατραφεί από την παραδοσιακή αγροτική
εκμετάλλευση του βουνού και ωθείται προς τις ακόλουθες διεξόδους:
40
α) Επέκταση των καλλιεργειών με δημιουργία νέων χωριών, εκχερ

σώσεις, μικρά υδραυλικά έργα κ.λπ. (σε περιορισμένη πάντως γεω
γραφική κλίμακα).
6) Μετανάστευση σε σχετικά μακρές αποστάσεις —Ιταλία, Κεντρι
κή Ευρώπη, Παραδουνάβιες Η γ ε μ ο ν ί ε ς - ό π ο υ οι μετανάστες ασχο
λούνται κυρίως με αστικές δραστηριότητες: εμπόριο, βιοτεχνία, κ.λπ.
γ) Ειδίκευση και ενασχόληση με βιοτεχνικά παραγωγικά έργα στο
στενότερο τόπο καταγωγής και κατοικίας αρχικώς, σε μια ευρύτερη
περιφέρεια ακολούθως. Έτσι εμφανίζεται το φαινόμενο των μονο-
τεχνικών χωριών που ειδικεύονται στην παραγωγή ενός μόνο προϊό
ντος ή την προσφορά μιας μόνο υπηρεσίας. Αυτή η δραστηριότητα
πήρε διπλή μορφή: α) τη μορφή της περιφερόμενης ομάδας που εργά
ζεται μακριά από τον τόπο μόνιμης κατοικίας (π.χ. χτίστες της Πυρ-
σόγιαννης, χτενάδες του Πάρνωνα κ.λπ.) και β) τη δημιουργία στον
ορεινό οικισμό εργαστηρίων σταδερής και μόνιμης απασχόλησης (δέρ
ματα στην Άμφισσα, μπαρούτι στη Δημητσάνα, νηματοβαφεία στα
Αμπελάκια κ.λπ.).
Οι δύο τελευταίες κατηγορίες αποτελούν τη σημαντικότερη εκδοχή
δημιουργίας παραγωγικού χώρου στους κόλπους της ελληνικής εθνό
τητας και αποτελούν το αντίβαρο στη δυσπρόσιτη για τους χριστια
νούς πόλη της Οθωμανικής κυριαρχίας.
Διείσδυση στην οδωμανική και ανάδειξη της χριστιανικής πόλης
Στο σημείο αυτό πρέπει να γίνει αναφορά σε τρία φαινόμενα τα οποία

χωρίς να αναιρούν τις παραπάνω όψεις της δημιουργίας ελληνικού
παραγωγικού χώρου, υποδεικνύουν και μια συμπληρωματική σχέση με
το φαινόμενο της πόλης, κυριαρχούμενης ή όχι.
Το πρώτο είναι η διείσδυση του ελληνικού στοιχείου στο βασικό
αστικό δίκτυο της Αυτοκρατορίας. Στην Κωνσταντινούπολη π.χ. οι χρι
στιανοί τεχνίτες επαγγελματίες καταφέρνουν να διεισδύουν συνεχώς
και να βελτιώνουν, σε κάποιο βαδμό τις δέσεις τους. Οι Χιώτες μετα-
ξουργοί ή οι Ηπειρώτες αρτοποιοί είναι τα πρόχειρα παραδείγματα.
Δυσμενέστερη είναι η δέση των Ελλήνων στις μικτές πόλεις όπου με
το προχώρημα του 18ου αιώνα, δυναμώνει ο ανταγωνισμός των μου
σουλμάνων προς το χριστιανικό στοιχείο με επώδυνες συνέπειες για
το δεύτερο. Η Αδήνα στα χρόνια του Βοεβόδα Χ'Άλή, τα Γιάννενα
41
στα χρόνια του Αλή Πασά δεν είναι οι καταλληλότεροι χώροι για την
ανάπτυξη της οικονομικής δράσης των Ελλήνων. Αντίθετα μια τρίτη
περίπτωση φαίνεται να είναι ευνοϊκότερη για τους ομοεθνείς μας.
Είναι οι ίδιοι οι οικισμοί του ορεινού χώρου που με μια διαδικασία που
σχετίζεται με τη βιοτεχνική τους ειδίκευση (και βεβαίως και άλλους
γενικότερους όρους) καταφέρνουν να συγκροτήσουν σε αστικούς
πυρήνες, ένα είδος παραγωγικού μικρόκοσμου που τείνει να λειτουρ
γήσει σαν πόλη. Ας θυμηθούμε τη Μοσχόπολη, το Μέτσοβο, τα Αμπε
λάκια, τη Δημητσάνα, ακόμη και οικισμούς του πεδινού χώρου που
βρέθηκαν χωρίς πολυάριθμο τουρκικό πληθυσμό ή έντονη διοικητική
παρουσία και προσέλκυσαν κατοίκους που, λίγο πολύ, τους απασχό
λησαν παραγωγικά όπως η Νάουσα, η Κοζάνη ή το Άργος.
Έτσι βρισκόμαστε σ' ένα κύκλωμα γεωγραφικών οικιστικών σημείων
όπου το ελληνικό στοιχείο αποδεσμεύεται από την παραδοσιακή προ
σκόλληση στην αγροτική δραστηριότητα, αποκτά δεξιοτεχνίες και
συνείδηση τεχνίτη-παραγωγού και στη συνέχεια πολιτισμική οντότητα
και ανάγκες ελευθερίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι α π ' αυτούς τους χώρους προκύψανε οι πρώτοι
«καπετάνιοι» της ελληνικής βιομηχανίας στα μισά του 19ου αιώνα
όταν το χαμηλό επίπεδο της κεφαλαιικής συσσώρευσης έκανε α π α
ραίτητη την συνύπαρξη στο ίδιο πρόσωπο τεχνικών δεξιοτήτων και επι
χειρηματικής πρωτοβουλίας.
Η εμπορική ναυτιλία
Η μελέτη της εμπορικής ναυτιλίας των Ελλήνων υπό την οθωμανική

κυριαρχία αποτελεί ένα φωτεινό πεδίο στο γκρίζο σκηνικό της ελληνι
κής ιστοριογραφίας. Βασικά προβλήματα της έχουν ικανοποιητικά
μελετηθεί και μερικά έχουν μάλιστα επιλυθεί. Αυτό δεν σημαίνει
βεβαίως ότι η έρευνα βρίσκεται χωρίς αντικείμενο αλλά αντιθέτως
υποδηλώνει ότι έχουν δημιουργηθεί οι προϋποθέσεις για την πρόσβα
ση προς συνθετότερους προβληματισμούς, δηλαδή οι προϋποθέσεις
για διεύρυνση και παραπέρα ανάπτυξη του σημαντικού αυτού ιστο-
ριογεωγραφικού πεδίου.
Έτσι, στη θέση αυτή δεν πρόκειται να ασχοληθούμε με την ελληνική
εμπορική ναυτιλία ως συνολική οικονομική δραστηριότητα παρά μόνο
με την εννοιολογικά εντελώς περιορισμένη εκδοχή της λειτουργίας της
42
σαν χώρου οικονομικής παρουσίας και δράσης των Ελλήνων, τόσο από
την πλευρά της παροχής υπηρεσιών (μεταφοράς) όσο και από την
πλευρά της συγκρότησης της εργατικής δύναμης και της εμπορο-εφο-
πλιστικής ομάδας. Όπως το υπαινίχθηκα κιόλας παραπάνω, μας ενδια
φέρει εδώ η θαλάσσια απασχόληση σαν συμπληρωματική οικονομική
δραστηριότητα των νησιωτικών, και ιδιαίτερα μικρονησιωτικών πληθυ-
σμών, γιατί πιστεύουμε ότι οι πληθυσμοί αυτοί επιδόθηκαν στις θαλάσ
σιες μεταφορές για να προσποριστούν ένα συμπληρωματικό εισόδημα,
όπως ο κόσμος της κτηνοτροφίας επιδόθηκε για τους ίδιους λόγους
στις χερσαίες μεταφορές, και γενικότερα οι πληθυσμοί των ορεινών
οικισμών επιδόθηκαν στη βιοτεχνία.
Είναι βέβαια αυτονόητο ότι οι θαλάσσιες επικοινωνίες με τη μορφή
της σύνδεσης ενός νησιού με τα γύρω του, είναι μια σταθερά που
παραμένει αναλλοίωτη από την πρώτη παρουσία του ανθρώπου πάνω
στον ελληνικό θαλάσσιο χώρο και προφανώς δεν είναι αυτή η διάστα
ση των πραγμάτων που μας ενδιαφέρει. Το ίδιο άλλωστε ισχύει και
στις ναυτικές επιδόσεις των αρχαίων Ελλήνων που ξεφεύγουν από
τους προβληματισμούς του παρόντος σημειώματος.
Στην ιστορία των νεωτέρων χρόνων, ίσως από το όψιμο Βυζάντιο,
ένα καινούργιο φαινόμενο έχει παρουσιαστεί στην περιοχή μας, όπως
και σ' ολόκληρη τη Μεσόγειο άλλωστε, που σχετίζεται άμεσα με τη
συγκρότηση του οικονομικού χώρου των Ελλήνων. Αυτό το φαινόμενο
είναι η μετάλλαξη της ναυσιπλοίας, της τεχνικής ικανότητας των
νησιωτών να διαπλέουν τη θάλασσα, σε ναυτιλία, σε οικονομικής
δηλαδή σημασίας δραστηριότητα μεταφορών και εμπορίου, όπως την
γνωρίζουμε ως σήμερα.
Πράγματι, σε υπολογίσιμες αναλογίες τους δύο τελευταίους αιώ
νες της οθωμανικής κυριαρχίας, 17ο και 18ο, έχουμε στον ευρύτερο
νησιωτικό χώρο ναυτιλιακές δραστηριότητες που ξεπερνούν τις ανά
γκες επικοινωνίας και επιβίωσης των νησιών και συνιστούν φαινόμενο
συγκρότησης ενός οικονομικού κλάδου παροχής υπηρεσιών (θαλασ
σίων μεταφορών) που καλύπτει ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο.
Επειδή βεβαίως το χαμηλό, έως ανύπαρκτο, επίπεδο συσσώρευσης
του κεφαλαίου κάνει να μοιάζουν σαν μια ενιαία δραστηριότητα το
εμπόριο και οι θαλάσσιες μεταφορές, καμμιά φορά μάλιστα και η ναυ
πηγική, δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσει κανείς το τμήμα της εργατικής
δύναμης (των πληρωμάτων), από την επιχειρηματική πράξη του εμπό-
43
ρου-κεφαλαιούχου ή του καπετάνιου-διαχειριστή κ.λπ. Άλλωστε οι

συντροφικές μέθοδοι στη ναυτιλία, σταθερές επί αιώνες στην περιοχή
της Ανατολικής Μεσογείου, δείχνουν αυτήν ακριβώς τη διαπλοκή που
όχι μόνον σε ιστοριογραφικό επίπεδο αλλά και σε επίπεδο θεωρητικό
είναι πηγή παρανοήσεων. Δύσκολο λοιπόν να εντοπίσουμε την «εργα
σία» στην ναυτιλιακή πρακτική και να την ορίσουμε σαν το κύριο πεδίο
παραγωγής υπεραξίας και συνεπώς συσσώρευσης του κεφαλαίου.
Αν όμως μια τέτοια απόπειρα είναι δύσκολη, αυτό δεν σημαίνει ότι
πρέπει να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια για μια οικονομική και όχι
«πατριωτική» προσέγγιση του φαινομένου της εμπορικής ναυτιλίας.
Ανατρέχοντας σε κάποιες αφετηριακές στιγμές της, που δεν μπορού
με να τις χρονολογήσουμε μάλιστα με ακρίβεια, θα μπορούσαμε να
πούμε, στο πνεύμα πάντα του προβληματισμού αυτού του άρθρου, ότι
μέσα στις συνθήκες δημογραφικής ανάκαμψης, στις οποίες αναφερ
θήκαμε πιο πάνω, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις μιας εξωαγροτικής
απασχόλησης, που στην περίπτωση των νησιών είναι φυσικό να εμφα
νίζεται στη ναυτιλία υπό την ειδικότερη άποψη της παραδοσιακής
ναυπηγικής και των μεταφορών.
Οι περιορισμένες δυνατότητες ανάπτυξης της γεωργίας στον μικρό-
νησιωτικό χώρο και η περιορισμένη, ως τις μέρες μας άλλωστε, οικο
νομική σημασία της αλιείας στις ελληνικές θάλασσες, ωθούσαν το
ανθρώπινο δυναμικό που αναζητούσε συμπληρωματικό εισόδημα, προς
τη ναυτιλία (δηλαδή προς τις υπηρεσίες), η οποία έτσι κι αλλιώς, είχε
μια οικονομική λειτουργικότητα αφού ανταποκρινόταν σε βασικές
ανάγκες επικοινωνίας του νησιωτικού κόσμου. Μια λειτουργικότητα
που αναδείχθηκε στη συνέχεια σε συγκριτικό πλεονέκτημα για τη νέα
αυτή παράμετρο του οικονομικού χώρου των Ελλήνων.
Η επαφή της οικονομικής αυτής δραστηριότητας με την οθωμανική
εξουσία δεν είναι ούτε ευθύγραμμη ούτε ανώδυνη.
Από τη στιγμή που εμφανίστηκαν οι πρώτες αναπτυξιακές δυνα
τότητες της εμπορικής ναυτιλίας άρχισε και η ανάλογη οικονομική
πίεση πάνω στους νησιωτικούς πληθυσμούς. Η πίεση αυτή έπαιρνε
διπλή μορφή και εμφανιζόταν πρώτον με συνεχή αύξηση της κοινοτι
κής φορολογίας η οποία επιβάρυνε το σύνολο του πληθυσμού και
φυσικά εκείνα τα τμήματα που εμφάνιζαν κάποια οικονομική επιφά
νεια και δεύτερον με τη μορφή υποχρεωτικής υπηρεσίας νησιωτών,
πληρωμάτων και ναυπηγών, στον Τουρκικό στόλο η οποία επιβάρυνε
44
οικονομικά πάλι τις κοινότητες και αποδιοργάνωνε την εύθραυστη

αγορά εργασίας που πήγαινε να δημιουργήσει στο νησιωτικό χώρο.
Σημαντικές επίσης ήταν οι επιβαρύνσεις για τα διπλώματα ναυσι
πλοΐας, ή οι απαγορεύσεις για το μέγεθος και τον εξοπλισμό των πλοί
ων που μαζί με άλλου τύπου οικονομικές επιβαρύνσεις και διοικητι
κούς περιορισμούς, ωδούσαν τον κόσμο των δαλασσίων μεταφορών
προς αρχαϊκές οικονομικές συμπεριφορές οι οποίες άλλωστε συνό
δευσαν την ιστιοφόρο ναυτιλία ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Ως αρχαϊ
κή οικονομική συμπεριφορά η οποία ανάγεται στις αφετηριακές συν
θήκες συγκρότησης της εμπορικής ναυτιλίας, χαρακτηρίζω την κάπως
τυχαία και συγκυριακή ένταξη της στο σύστημα των Μεσογειακών
μεταφορών, κάτι που δα μπορούσαμε να το ονομάσουμε με κάποια
αυστηρότητα, απουσία επιχειρηματικού σχεδίου.
Ωστόσο τρεις ευμενείς συνδήκες, η μία πολιτικής-θεσμικής τάξεως
και οι επόμενες δύο οικονομικής, εβοήθησαν τη ναυτιλία να συγκρο
τηθεί σε οικονομική δύναμη και να αποτελέσει το βασικότερο συντε
λεστή του οικονομικού χώρου των Ελλήνων και ακολούθως, έναν από
τους βασικούς παράγοντες της αναπτυξιακής αναδόμησης της ελλη
νικής κοινωνίας. Η θεσμικής τάξεως συνθήκη είναι βεβαίως η Συνθήκη
του Κιουτσούκ Κάιναρτζί (1774) η οποία επέτρεψε στον ελληνικό
στόλο να επικαλείται τη Ρωσική προστασία γενικώς, και να εργάζεται
ελεύθερα στη Μαύρη Θάλασσα. Η σημασία της Συνθήκης αυτής έχει
νομίζω υπερτιμηθεί από την ελληνική αφηγηματική ιστοριογραφία η
οποία δεν μπόρεσε να ξεχωρίσει τις θεσμικές από τις οικονομικές προ
ϋποθέσεις ανάπτυξης ενός επιχειρηματικού κλάδου. Αυτό όμως δεν
πρέπει να οδηγήσει σε μια συνολική εκμηδένιση της σημασίας της
Συνθήκης. Πράγματι, σε ένα κρατικο-κοινωνικό σχηματισμό όπως
εκείνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ούτε η ασφάλεια των π ρ ο
σώπων, ούτε η ασφάλεια των επιχειρήσεων τους είναι δεδομένες. Επο
μένως κάθε θεσμική προστασία της οικονομικής δράσης των χριστια
νών υπηκόων της Πύλης ήταν ένας αναγκαίος όρος ανάπτυξης που
δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Η πρόοδος της προεπαναστατικής εμπορικής ναυτιλίας δεν μπορεί
όμως να γίνει κατανοητή χωρίς την παρουσία δύο συγκυριακών οικο
νομικών συντελεστών ήτοι του φαινομένου της αύξησης του όγκου των
μεταφορών και, στο τέλος σχεδόν της προεπαναστατικής περιόδου,
της παρουσίας των Ναπολεόντειων πολέμων μέσα στους οποίους
45
ΒΑΣΊΛΗΣ ΠΑΝΑΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ
παρουσιάστηκε μαζί με την αύξηση των κινδύνων και η αύξηση των

κερδών.
Μέσα στον 18ο αιώνα παρατηρείται πράγματι, στην ευρύτερη
περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, μια
προοδευτική αύξηση της παραγωγής εμπορεύσιμων αγροτικών προϊό
ντων, κυρίως δημητριακών, τα οποία και μόνον στο επίπεδο των τοπι
κών μεταφορών 9α μπορούσαν να δημιουργήσουν μια σοβαρή ναυτι
λιακή κίνηση. Συνέβη όμως κάτι καλύτερο, η προσφορά αυτή συνέπεσε
με μία αυξημένη ζήτηση αγροτικών προϊόντων στη Δυτική Ευρώπη
πράγμα το οποίο, χωρίς καμμία αμφιβολία, υπήρξε η βασική προϋπό
θεση εργασίας του ελληνικού εμπορικού ναυτικού, τόσο από την
άποψη του μεταφορικού έργου, όσο και από την άποψη της επιχειρη
ματικής-εμπορικής πρωτοβουλίας. Τα γεγονότα είναι γνωστά και πρό
θεση μας δεν είναι μια αναλυτική έκθεση, αλλά η ένταξη τους και
μόνο στο σχήμα και το πνεύμα που προτείνει το παρόν άρθρο.
Το ίδιο ισχύει βέβαια και για τους Ναπολεόντειους πολέμους και
ιδιαίτερα τον αποκαλούμενο Ηπειρωτικό αποκλεισμό. Και εδώ τα
γεγονότα είναι γνωστά και η αναφορά τους γίνεται απλώς για να φανεί
ο μεταξύ τους συσχετισμός. Πιστεύω δηλαδή ότι αν τα ριψοκίνδυνα
ταξίδια των Υδράικών πλοίων που διασπούν τον θαλάσσιο αποκλεισμό
της Γαλλίας αποτελούν ένα τίτλο υπερηφάνειας για το προεπαναστα
τικό ελληνικό ναυτικό, για μας αποτελούν πληροφορία « ά λ λ ο υ τ ύ
που», πληροφορία οικονομικού χαρακτήρα η οποία εκκρεμεί να αξιο
λογηθεί αναλόγως.
Δεν δα ήταν υπερβολή λοιπόν να πούμε ότι στη συγκυρία των
Ναπολεόντειων πολέμων δημιουργήθηκαν τα πρώτα σημαντικά κέρδη
στην εμπορική ναυτιλία των Ελλήνων, και στα χρόνια ακριβώς αυτά
δημιουργήθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά της όπως τα γνωρίσαμε
αμέσως μετά, κατά τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Μέγεθος πλοίων και
εξοπλισμός, προσωπικό (καπετάνιοι και ναύτες) με σοβαρές ικανότη
τες ναυσιπλοΐας και διαχείρισης του πλοίου, εφοπλιστές με οικονομι
κή και κοινωνική επιφάνεια που τους επιτρέπει να πραγματοποιούν
επιχειρηματικά σχέδια μεσογειακού μεγέθους, όλα αυτά είναι συνδε
δεμένα με κάποιο τρόπο με τους Ναπολεόντειους πολέμους.
Είναι νομίζω προφανές ότι με το εμπορικό ναυτικό, κυρίως στις
δεκαετίες του περάσματος από τον 18ο στον 19ο αιώνα, δημιουργείται
ένας σταθερός πόλος οικονομικής δράσης των Ελλήνων που αφήνει
46
πίσω του σε σοβαρή καθυστέρηση τους άλλους εξω-αγροτικούς

πόλους που δα μπορούσαν να συνδέσουν ένα δυναμικό οικονομικό
χώρο όπως τον φανταζόμαστε στο παρόν άρδρο. Οι χερσαίες συγκοι
νωνίες παραμένουν σε απερίγραπτη καδυστέρηση, η βιοτεχνία της
υπαίδρου, όπου αυτή πήρε κάποιες συζητήσιμες μορφές (Αμπελάκια
κ.λπ.), δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τα νηπιακά βήματα της, ενώ τα λίγα
δημογραφικά περισσεύματα τα απορροφούσε ο αγροτικός χώρος ο
οποίος αυτήν ακριβώς την εποχή γίνεται αντικείμενο νέας διαπάλης
στο εσωτερικό του κυρίαρχου οδωμανικού στρώματος που εκφράζεται
με την εμφάνιση των τοπικών ηγεμόνων και του τσιφλικιού.
Εκκρεμότητες
Η παρούσα διαπραγμάτευση αφήνει ανοικτό για διερεύνηση το δέμα

των παραγωγικών δυνατοτήτων της μεταγενέστερης οδωμανικής πόλης
και της συμμετοχής των Ελλήνων σ' αυτήν. Πρέπει να διευκρινιστεί
πάντως ότι ο κατηγορηματικός χαρακτηρισμός της οδωμανικής πόλης
ως αντιπαραγωγικής, με τον οποίο έχει ξεκινήσει η ανάλυση μου αρχί
ζει να μην έχει όλη του τη σημασία για τις τελευταίες δεκαετίες πριν
από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Με την παρακμή του παλαι
ού στρατιωτικού συστήματος, με την κρίση του διοικητικού-φορολογι-
κού μηχανισμού, με τις τάσεις προσαρμογής της ηγέτιδας οδωμανικής
τάξης σε δυτικά πρότυπα, δημιουργούνται οι προϋποδέσεις συμβίω
σης των εδνο-δρησκευτικών ομάδων στις πόλεις και ένα σύστημα ανο
χής εγκαδίσταται που επιτρέπει την ειρηνική και ασφαλή, σε κάποιο
βαδμό, συμβίωση των χριστιανών με τους κυριάρχους τους.
Μερικές πόλεις μάλιστα αρχίζουν να παίρνουν ένα χαρακτήρα ολό
τελα χριστιανικό-ελληνικό στην περίπτωση μας, που μπορεί να πούμε
ότι μπαίνουν και αυτές με τις οικονομικές επιδόσεις τους στον «οικο
νομικό χώρο» των Ελλήνων. Το χριστιανικό Άργος δίπλα στο οδωμανι-
κό Ναύπλιο, η χριστιανική Κοζάνη δίπλα στα οδωμανικά Σέρβια, ας
αναφερδούν σαν παραδείγματα-φαινόμενα των νέων καιρών, όπου
αρχίζουν να εμφανίζονται οι προΰποδέσεις της οικονομικής και κοινω
νικής αλλαγής. Μιας αλλαγής που τη γνώρισαν αργότερα στο ελεύδε-
ρο ελληνικό κράτος οι Έλληνες, στα δικά τους εδνικά κράτη οι άλλοι
Βαλκανικοί λαοί.
47
Δημήτρης Δημητρόπουλος
ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ

ΣΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ:
ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΤΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ
ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ
Η καταγραφή των τοπωνυμίων μιας περιοχής αποδίδει τον τρόπο
σήμανσης του χώρου τη δεδομένη στιγμή της καταγραφής, ταυτόχρονα
όμως αποτελεί και μια προβολή στο παρελθόν, μια ζωντανή πηγή πλη
ροφοριών για την ιστορική διαδρομή του τόπου. Επίσης, οι εσνοπολι-
τισμικές ομάδες που εγκαταστάθηκαν σε μια περιοχή και οι μεταξύ
τους σχέσεις, οι γλωσσικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες κάδε γεω
γραφικής ενότητας αποτυπώνονται στα τοπωνύμια μιας περιοχής είτε
με απτά τους ίχνη που φσάνουν μέχρι σήμερα είτε με εύγλωττες σιω
πές. Επιτρέπουν έτσι ίσως το σχηματισμό μιας τοπωνυμικής στρωμα
τογραφίας στην οποία αναδεικνύονται οι επάλληλες φυλετικές εγκα
ταστάσεις και οι πολιτισμικές ωσμώσεις.1 Υπό αυτή την οπτική η χρη
σιμοποίηση για την κατηγοριοποίηση των τοπωνυμίων τομών, με
αποκλειστικό κριτήριο το χρόνο (όπως προελληνικά, αρχαία ελληνικά,
βυζαντινά, νέα ελληνικά τοπωνύμια) 2 δεν μπορεί να αποτελεί το
μοναδικό εργαλείο έρευνας.
Η διαδρομή προς το παρελθόν δεν είναι πάντοτε αυτονόητη και
συνεχής, αντίδετα μάλιστα η όποια προσέγγιση έχει να αντιμετωπίσει
σκοτεινά σημεία, αβεβαιότητες και χάσματα. Την ίδια στιγμή, η έντο
νη ιδεολογική φόρτιση με την οποία περιβλήδηκαν τα δέματα αυτά, η
προσπάθεια εξυπηρέτησης «υψηλών» σκοπών και προτεραιοτήτων, και
η ανάγκη αποκατάστασης ενός αδιατάρακτου εδνικού συνεχούς οδή
γησε συχνά σε απόπειρες να καλυφδούν τα κενά με άλματα στο χρόνο,
προκειμένου να αποκατασταδεί η γλωσσική και εδνική συνέχεια ή,
όπου αυτό δεν ήταν δυνατόν, να αναζητηδούν ερμηνείες, οι οποίες
κατέληγαν συχνά στην επίκληση της ελληνικής ιδιαιτερότητας.
Στο πνεύμα αυτό έχουν διατυπωδεί απόψεις όπως: « Η ελληνική
τοπωνυμική στρωματογραφία διαφέρει περαιτέρω της γαλλικής και
1. Για τις απόπειρες σχηματισμού τοπωνυμικών στρωματογραφιών στην Γαλλία και

Αγγλία βλ. πρόχειρα, Θ. Παπαδόπουλλος, «Συνοπτικόν διάγραμμα τοπωνυμικής μεθο
δολογίας», Επετηρίς του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, 5 (1971-1972), σ. 10-11,
όπου και σχετική βιβλιογραφία.
2. Τα στρώματα αυτά διακρίνει ο Ιω. Θωμόπουλος, Τα τοπωνύμια μας. Η αξία τους
και τα προβλήματα τους, Θεσσαλονίκη 1958, σ. 33-48.
51
ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ
βρετανικής κατά το ότι εις τας τελευταίας ταύτας τα τοπωνυμικά

στρώματα αντιπροσωπευουσι διαδοχικά εποικιστικα στρώματα, ουδέν
των οποίων ενσυνειδήτως απερρίφθη εν συνεχεία. Πλην ελαχίστων
εξαιρέσεων άπασαι αι φυλετικοί διεισδύσεις αι εκφραζόμενοι δια των
αντιστοίχων τοπωνυμίων συνέβαλλον θετικώς εις την οικοδόμησιν των
εθνικών τούτων κοινωνιών. Τουναντίον, εν τη ελληνική τοπωνυμική
πλείστα τοπωνυμικά στρώματα οφείλονται εις την επιβολήν και κυ-
ριαρχίαν ξένων λαών μη ενσωματωθέντων εθνικώς προς τον γηγενή λα-
όν, διατελεσάντων δε ως επί το πλείστον εις εχθρικάς σχέσεις προς
αυτόν». 3 Επίσης, έχουν προβληθεί ισχυρισμοί όπως ο ακόλουθος: «Τα
ελληνικά τοπωνύμια είναι κατά τούτο πολυτιμότερα παρά των πολλών
άλλων χωρών: Πρώτον δια το μακραιωνότερον του ελληνικού πολιτι
σμού και δεύτερον δια την σπουδαιότητα των εν τη ανελίξει του ελλη
νικού πολιτισμού, της πηγής δηλαδή των ευγενέστερων ιδεωδών της
Ανθρωπότητος ολοκλήρου». 4
Προσεγγίσεις όπως οι παραπάνω νομίζω ότι δεν μπορούν να α π ο
τελέσουν ερμηνευτικό όχημα ικανό να παράσχει λύσεις στη μελέτη των
τοπωνυμίων του ελληνικού χώρου. Κατά κανόνα άλλωστε τα προβλή
ματα αποδείχθηκαν πιο σύνθετα και η αυτόματη αναγωγή στις ρίζες
του «μακραίωνου ελληνικού πολιτισμού» επισφαλής λύση.
Παράλληλα με τη συγχρονική καταγραφή των τοπωνυμίων από
προφορικές μαρτυρίες και τη γνώση των κατοίκων μιας περιοχής, η
καταγραφή των τοπωνυμίων και μικροτοπωνυμίων μιας γεωγραφικής ή
διοικητικής ενότητας από παλαιότερες πηγές, όπου βέβαια το διαθέ
σιμο υλικό την καθιστά εφικτή, μπορεί να εμπλουτίσει τις γνώσεις μας
με νέες προσθήκες τοπωνυμίων, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει τη δοκιμα
σία παγιωμένων απόψεων. Ο νησιωτικός χώρος του Αιγαίου προσφέρε
ται ιδιαίτερα για μια τέτοια απόπειρα. Καταρχήν από την περιοχή
αυτή διασώζεται πλούσιο τεκμηριωτικό υλικό (δικαιοπρακτικά έγγρα
φα, προικοσύμφωνα, διαθήκες, φορολογικά κατάστιχα και κτηματολό
για). Επίσης η μακραίωνη συνεχής κατοίκηση, η φύση του εδάφους και
το καθεστώς ιδιοκτησίας της γης αποτέλεσαν παράγοντες που οδήγη
σαν σε μία εξαιρετικά πυκνή σήμανση του τόπου. 5
3. Βλ. Θ. Παπαδόπουλλος, ό.π., σ. 13-14.

4. Βλ. Ιω. Θωμόπουλος, «Τα Κυκλαδικά τοπωνύμια», π. Ονόματα, 12 (1988), σ. 700.
5. Για τις σχέσεις σήμανσης του τόπου και γαιοκτησίας στις Κυκλάδες βλ. αναλυ
τικά Δ. Δημητρόπουλος, «Γαιοκτησία και σήμανση του χώρου στις Κυκλάδες (16ος-
52
ΤΟΠΟΝΥΜΙΑ ΚΑΙ ΜίΚΡΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ
Αν οι ονομασίες με τις οποίες καταγράφονται οι τοποσεσίες σημα

τοδοτούν ένα σύνολο πληροφοριών γι' αυτές και τις ευρύτερες περιο
χές στις οποίες εντάσσονται, η ανθεκτικότητα των τοπωνυμίων και των
μικροτοπωνυμίων στο πέρασμα του χρόνου επιτρέπει τον έλεγχο αξιο
σημείωτων παραμέτρων της διαδρομής του συγκεκριμένου τόπου. Για
παράδειγμα η διατήρηση ή η απάλειψη της ονομασίας μιας δέσης μπο
ρεί να αναδεικνύει τη γλωσσική και εδνοπολιτισμική συνέχεια ή την
ενσωμάτωση αλλόγλωσσων σημάνσεων στο λεκτικό των κατοίκων, τη
διατήρηση ή εγκατάλειψη γεωργικών, κτηνοτροφικών ή άλλων οικονο
μικών δραστηριοτήτων στη δεδομένη περιοχή, την αναφορά σε χρήσεις
της γης που έχουν πλέον εγκαταλειφδεί ή αλλάξει, την ανάδειξη στοι
χείων του παρελθόντος που παρέμειναν στο συλλογικό υποσυνείδητο
χωρίς να είναι εύκολα ανιχνεύσιμη η αρχική αιτία της σήμανσης κλπ.
Ταυτόχρονα μπορεί να ελεγχδεί η παλαιότητα ή ο χρόνος ζωής των
μικροτοπωνυμίων σε συνδυασμό με τις έννοιες που αυτά δηλώνουν.
Οπωσδήποτε η αντιπαραβολή παλαιότερων με νεότερα ή σύγχρονα
τοπωνύμια και μικροτοπωνύμια προσκρούει στο πρόβλημα της έλλει
ψης αρχειακών πηγών. Παρόλα αυτά, τουλάχιστον για το νησιωτικό
χώρο του Αιγαίου στον οποίο αναφερόμαστε εδώ, υπάρχει ικανός
όγκος αρχειακού υλικού, ο οποίος είναι εφικτό να αξιοποιηδεί σε μια
τέτοιου τύπου προσέγγιση.
Υπάρχουν πολλές ενδείξεις που συνηγορούν στην παρατήρηση ότι
τα μικροτοπωνύμια των νησιών αποδείχδηκαν εξαιρετικά ανδεκτικά στο
χρόνο και διατηρήθηκαν εν χρήσει από τους κατοίκους, πολλές φορές
αναλλοίωτα από την περίοδο τουλάχιστον της οθωμανικής κυριαρχίας
έως σήμερα. Διάσπαρτα τέτοια παραδείγματα έχουν επισημανθεί από
τους μελετητές του τοπωνυμικού των νησιών, ιδιαίτερα όσον αφορά
μεμονωμένες ονομασίες δέσεων, οι οποίες γλωσσικά παραπέμπουν
στην αρχαιότητα. Εκκρεμεί όμως ακόμη η λεπτομερής προσέγγιση των
τοπωνυμίων και μικροτοπωνυμίων από νεότερες αρχειακές πηγές
-κάποιες φορές πλούσιες σε πληροφοριακό υλικό—η οποία μπορεί να
επιτρέψει μια ποσοτική αποτίμηση της αντοχής των ονομασιών στο
χρόνο. Η τελευταία δα επέτρεπε όχι μόνο να δειχδεί η γλωσσική συνέ
χεια, αλλά κυρίως να εντοπιστούν οι επιπτώσεις από σημαντικά γεγο-
νότα-τομές στην ιστορική διαδρομή των τόπων και να αναδειχδούν
18ος αι.)», Πρακτικά του Β' Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Νεοελληνικών Σπουδών: «Η Ελλά
δα των νησιών από τη Φραγκοκρατία μέχρι σήμερα», υπό έκδοση.
53
εκφάνσεις της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των κατοίκων, που

αποτυπώνονται στο τοπωνυμικό των νησιών και αποτελούν σταθερές
συνιστώσες τους για μακρό χρονικό διάστημα.
Θα αναφερθούμε παρακάτω σε κάποιες ενδεικτικές προσεγγίσεις του
ζητήματος που προκύπτουν από μια πρώτη εξέταση διαφόρων τύπων
πηγών, που χρονολογούνται στην περίοδο της οδωμανικής κυριαρχίας.
-Σύρος
Αποδελτιώθηκαν οι τοποθεσίες που μνημονεύονταν κατά τις μεταβι
βάσεις ακινήτων σε δύο προικοσύμφωνα και μία διαθήκη από τη Σύρο
των ετών 1590, 1597 και 1598.6 Κατόπιν τα τοπωνύμια αυτά αναζητή
θηκαν σε ένα κτηματολόγιο της Σύρου που χρονολογείται στο πρώτο
τέταρτο του 19ου αιώνα (οι περισσότερες χρονολογικές ενδείξεις εντο
πίζονται στο διάστημα 1808-1820, μεμονωμένες εγγραφές φθάνουν
όμως μέχρι τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του 1830).7 Στα τρία
δικαιοπρακτικά έγγραφα καταγράφονται οι ακόλουθες 67 θέσεις (σε
ορθογώνιες αγκύλες σημειώνονται παραλλαγές των ονομασιών οι οποί
ες απαντούν στο κτηματολόγιο):
Αβραμίτου (του) [στ' Αβραμή], Αγία Απακουή, Αγία Θεοδοσία,
Άγιος Θεόδωρος, Άγιος Μάμας, Ακρίδα, Αληθινή, Ανεκυλίστρες,
Απάνω Φυγός, Αρμυρίστρες, Αστοιβωπό, Βάρη, Βίτζα, Γαλησσάς,
Γαλούνα [Γαλιούνα, στο], Γράλοντας [Γλαρόντας], Γυαλός, Γύρι,
Διακοντρία [Δρακοντριά], Δανακός, Εθαρμός [Ενθαρμός, η],
Ελληνίθρες, Καλικανίτη (στου), Καστρί, Κηπαρούσα [Κηπε-
ρούσα], Κορίθι, Κουκουβάγια, Κυλίστρα, Λαγκάδα, Λακκιές,
Λάκκοι, Λιβάδι, Λιόντες, Λυγερό, Μάλια, Μαντελιδοπή, Μελιτά
(στο), Μεσσαριά, Μπηλός [Πήλος], Νεράτζι, Νήτο, Νήττες,
Πάγος, Παρακοπή, Πέργυρος, Περδίκη, Πισκοπειό, Ποσείδια,
6. Τα έγγραφα δημοσιεύονται από τον Α. Μηλιαράκη, «Προικοσύμφωνον συντα-

χδέν εν Σύρω τω 1597», π. Αρμονία, 11 (1900), σ. 697-699 και τον Α. Δρακάκη, «Η Σύ
ρος επί Τουρκοκρατίας. Η δικαιοσύνη και το δίκαιον», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών
Μελετών, 6 (1967), σ. 308-314.
7. Το κτηματολόγιο απόκειται στο Ιστορικό Αρχείο Δήμου Άνω Σύρου, Σειρά Λογι
στικά και Φορολογικά κατάστιχα, χφ. 157 (και σε μικροφίλμ στο Παλαιογραφικό Αρχείο
του Μορφωτικού Ιδρύματος Εδνικής Τράπεζας). Θα ήδελα να ευχαριστήσω από τη
δέση αυτή τον Αγαμέμνονα Τσελίκα που μου έδωσε τη δυνατότητα μελέτης του κτη
ματολογίου αυτού.
54
ΤΟΠΩΝΥΜΊΑ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ
Ραχαμού (στου), Ραχίδια, Ρεγούδια, Ριανό, Ρόζου (στου), Τερέτου

(στου), Τούμπες [Ντούμπες], Σαμάκι, Σκελία (στα), Σταυρός,
Σύριγγας, Τάλαντα, Τούρλος, Φοίνικας [και στην Κολώνα στο
Φοίνικα], Φοινικιά, Χαλαντριανή, Χρούσα, Ψαχνό.
Αναφέρονται επίσης οι τοποθεσίες Κάστρο (το), Βορνάς ή Βορινάς
(ο) και Γιόρα (τα). Όσον αφορά τις δέσεις Κάστρο και Βορ[ι]νάς, η
πρώτη αποτελεί τον αρχικό οικιστικό πυρήνα της σημερινής Άνω
Σύρου και η δεύτερη, περιοχή στα βορινά του Κάστρου. 8 Τέλος η ονο
μασία Γιόρα περιέχεται στο προικοσύμφωνο του 1590 στη φράση:
«ακόμη από τα ξώα όπου έχομε εις τα Γιόρα να παίρνει τα δύο μερτι
κά δικά του...». Πρόκειται προφανώς για τη γνωστή νησίδα Γυάρο ή
Γιούρα, την οποία χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι της Σύρου ως τόπο
βοσκής για τα ποίμνια τους. 9
Μία πρώτη αντιπαραβολή των υπολοίπων 67 τοπωνυμίων με όσες
δέσεις καταγράφονται στο κτηματολόγιο του νησιού που αναφέραμε
παραπάνω, επέτρεψε την ταύτιση των 62 από αυτές. Δεν εντοπίστηκαν
οι ακόλουδες δέσεις:
• Αρμυρίστρες και Λακκιές (οι): Ενδεχομένως εξέλιπαν. 10
• Ανακυλίστρες (οι): Στο κτηματολόγιο περιλαμβάνεται τοπωνύμιο
Ανηκυλάρι (στο)· δεν είναι σαφές όμως αν πρόκειται για παραλλα
γή της ίδιας δέσης.
• Καλικανίτη (στου): Στη διαδήκη του 1590 δηλώνεται ως περιοχή
στην οποία υπήρχε «μάντρα». Η ονομασία προέρχεται πιδανόν
από κάτοχο εκτάσεων στην περιοχή, δεν εντοπίστηκε όμως ούτε το
τοπωνύμιο ούτε ομώνυμη οικογένεια σε μαρτυρίες από το νησί. Στο
κτηματολόγιο υπάρχει δέση «στου Καλοκαιντίνου», για την οποία
8. Χαρακτηριστική είναι η διατύπωση σε απόφαση του Κοινοτικού Κριτηρίου Σύρου

του 1798: «...το σπίτι του εις την χώρα, οπού έχει εις τα Βορινά...» (6λ. Α. Δρακάκης,
« Η Σύρος», σ. 412). Η ονομασία αυτή έχει επιβιώσει έως σήμερα, βλ. καταγραφές
τοπωνυμίων των Ε. Ν. Ρούσσου και Γ. Ντελόπουλου, π. Συριανά Γράμματα, 11 (Ιούλιος
1990), σ. 263, και πρόκειται για διαφορετική δέση από την αγροτική τοποδεσία Βοριάς
(ο), η οποία επανέρχεται συχνά στο κτηματολόγιο της Σύρου.
9. Βλ. Α. Δρακάκης, Η Σύρος επί της Τουρκοκρατίας, τ. 1, Αδήνα 1948, σ. 254-256,
όπου μάλιστα σε διαταγή που εξέδωσε το 1737 ο «σερασκέρης των Βασιλικών φυργα-
δών» για την προστασία των ποιμένων η νησίδα αναφέρεται ως Γιόρα (στα).
10. Αυτό αναφέρει και ο Α. Μηλιαράκης, ό.π., σ. 703-704, ο οποίος δεωρεί ότι εξέ
λιπαν επίσης και δέσεις όπως οι: Ακρίδα, Κυλίστρα, Λιβαράκι, Πέργυρο, που όμως
απαντούν στο κτηματολόγιο.
55
όμως δεν έχουμε κάποιο στοιχείο που να επιβεβαιώνει ταύτιση με

την ονομασία της δέσης που μας ενδιαφέρει εδώ.
• Κολώνα στο Φοίνικα (στη): Το μικροτοπωνύμιο Κολώνα δεν εντο
πίστηκε στο κτηματολόγιο. Πιθανότατα σχετίζεται με αρχαία οικο
δομικά λείψανα, ορατά στην περιοχή μέχρι τα μέσα του 19ου
αιώνα.11
Από τα παραπάνω φαίνεται ότι η συντριπτική πλειοψηφία των
τοπωνυμίων του δείγματος μας -με βεβαιότητα το 92,5 % - δ ι α τ η ρ ή θ η
κε από τους κατοίκους του νησιού εν χρήσει κατά τους δυόμισι περί
που αιώνες που χωρίζουν τις δύο πηγές. Αντοχή στο πέρασμα του χρό
νου δεν έδειξαν μόνο τοπωνύμια που σχετίζονται με τη μορφολογία του
εδάφους (για παράδειγμα Γυαλός, Λάκκοι, Λιβάδι) ή τη χλωρίδα και
πανίδα του νησιού (για παράδειγμα Ακρίδα, Κουκουβάγια, Νεράτζι,
Φοινικιά), αλλά και ονομασίες δέσεων που προέρχονται από οικογε
νειακά ονόματα -μάλλον κατόχων εκτάσεων γης (για παράδειγμα στ'
Αβράμη, στου Ρόζου, στου Τερέντου)— τα οποία και επέζησαν στην
καθημερινή πρακτική των κατοίκων ανεξάρτητα από τους αρχικούς
ονοματοδότες.
Ας σημειωθεί εδώ ότι οι καθολικές οικογένειες που μετά τον 13ο
αιώνα εγκαταστάθηκαν στη Σύρο και στα υπόλοιπα νησιά των
Κυκλάδων,12 αποκτώντας σημαντικές εκτάσεις γης, δεν άφησαν με τα
οικογενειακά τους ονόματα ιδιαιτέρως ευδιάκριτα ίχνη στο τοπωνυμι
κό του νησιού. Το ίδιο ισχύει και σε νησιά, όπως η Νάξος, που οι φεου
δαλικές δομές φαίνεται ότι υπήρξαν βαθύτερες και ισχυρότερες. 13 Η
επισήμανση αυτή, η οποία απαιτεί περαιτέρω επιβεβαίωση, ίσως σχε
τίζεται με την ίδια τη φύση των γαιοκτησιών των οικογενειών αυτών.
Καθώς επρόκειτο είτε για ενιαίες μεγάλες εκτάσεις γης είτε για πολ
λές διασκορπισμένες μικρότερες εκτάσεις, αυτές δεν επέτρεπαν τον
11. Βλ. σχετικά Τιμ. Αμπελος, Ιστορία της νήσου Σύρου από των αρχαιοτάτων χρό
νων μέχρι των καδ' ημάς, Ερμούπολη 1874, σ. 87.
12. Για τα οικογενειακά ονόματα των οικογενειών αυτών και τους τόπους προέλευ
σης τους, 6λ. Τιμ. Αμπελάς, ό.π., σ. 385-391.
13. Για παράδειγμα, μεταξύ των τοπωνυμίων που μνημονεύονται στα νοταριακά έγ
γραφα του κώδικα Νάξου του νοταριου Ιω. Μηνιάτη, των ετών 1680-1689 (βλ. Αναστα
σία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιαδη, « Ο κώδικας του νοταριου
Νάξου Ιωάννου Μηνιάτη», Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης Ιστορίας Ελληνικού Δικαίου,
29-30 (1982-3), Αδήνα 1990, σ. 1304-1311) δεν υπάρχουν ονομασίες δέσεων προερχό
μενες από τις ισχυρές οικογένειες που είχαν εγκατασταθεί στο νησί αυτό.
56
σαφή, επακριβή ορισμό μιας περιοχής, οι πρώτες λόγω του μεγέθους

τους και οι δεύτερες διότι η κατοχή από την ίδια οικογένεια πολλών
διάσπαρτων γαιοκτησιών δεν ευνοούσε τον επιλεκτικό προσδιορισμό
μιας από αυτές με το όνομα του κατόχου της.
- Πάρος
Σε κτηματολόγιο της Παροικίας Πάρου που χρονολογείται στο πρώτο
μισό του 18ου αιώνα περιλαμβάνονται 193 ονομασίες δέσεων της
περιοχής. 14 Αφαιρέσαμε από το σύνολο αυτό 20 ονομασίες δέσεων που
αφορούσαν τοπωνύμια συνδεόμενα με ονομασίες αγίων και ναών,
παρότι ο βασμός σήμανσης του τόπου με ονομασίες προερχόμενες από
τον δρησκευτικό κύκλο, η διασπορά της ονοματολογίας των αγίων και
η κατά τόπους επικράτηση τους έχουν πολλαπλό ενδιαφέρον, 15 το
οποίο δεν περιορίζεται μόνο στη μελέτη της δρησκευτικής συμπεριφο
ράς των κατοίκων. Οι ονοματοθεσίες αυτές, όπως και σε άλλα νησιά,
κατά κανόνα προέρχονται από ομώνυμους ναούς, χωρίς όμως να απο
κλείονται και περιορισμένες περιπτώσεις ονομασιών δέσεων, στις οποί
ες ομώνυμος ναός είτε δεν υπήρξε είτε εξέλιπε. 16 Η ακριβής ταύτιση
τους όμως συχνά απαιτεί ειδικότερη εξέταση, διότι είναι συνηδισμένο
14. Το κτηματολόγιο περιλαμβάνεται στο χφ. 212 της σειράς των Χειρογράφων των
Γ.Α.Κ. Τον σχετικό κατάλογο τοπωνυμίων έχει συντάξει η Ελευθερία Ζέη για τις ανά
γκες της διδακτορικής της διατριβής (Paros dans l'Archipel Grec, XVIIe-XVIIIe
siècles: Les multiples visages de l'insularité, δακτ. διδακτορική διατριβή, Paris I,
Παρίσι 2001). Την ευχαριστώ και από εδώ 8ερμά που μου επέτρεψε να συμβουλευτώ
τον παραπάνω κατάλογο.
15. Προσεγγίσεις του δέματος με λαογραφική-ανθρωπολογική οπτική βλ. Άλκη
Κυριακίδου-Νέστορος, «Σημάδια του τόπου ή η λογική του ελληνικού τοπίου», Λαο
γραφικά Μελετήματα, 6' έκδ., Αδήνα [1979], σ. 15-40* Μ. Γ. Βαρβούνης, «Τοπωνύμια
και ορισμός του ιερού χώρου στη Χάλκη της Δωδεκανήσου», π. Ιστορικογεωγραφικά, 5
(1995), σ. 133-145.
16. Βλ. για παράδειγμα τη συγκριτική καταγραφή των ναωνυμίων και ναών που έχει
γίνει για την Κέα, στο Χαρ. Δημητρόπουλος, Οι εκκλησίες της Κέας, Θεσσαλονίκη
1982-1983, σ. 27-28 και Ευφροσύνη Καρποδίνη-Δημητριάδη, Η θρησκευτική συμπερι
φορά των κατοίκων της Κέας, Αδήνα 1988, σ. 31, 33. Ανάλογες ονομασίες δέσεων στη
Σάμο βλ. Μ. Γ. Βαρβούνης, «Τοπωνύμια και παραδοσιακή θρησκευτική συμπεριφορά:
Η περίπτωση της Σάμου», π . Ονόματα, 14 (1994), σ. 185-186, 196. Επίσης την περί
πτωση της δέσης Στύλος στην Τήνο, βλ. Αλ. Φλωράκης, «Τοπωνύμια και ιερός χώρος.
Η δέση Στύλος στο Φαλατάδο Τήνου», π. Ονόματα, 12 (1988), σ. 609-616.
57
το φαινόμενο σε μία περιοχή να υπάρχουν δύο ή και περισσότεροι ναοί

αφιερωμένοι στον ίδιο άγιο, ενώ εντοπίζονται και περιπτώσεις κατά τις
οποίες με την πάροδο του χρόνου εμφανίζεται να έχει αλλάξει ο άγιος
στον οποίο ο ναός ήταν αφιερωμένος. 17
Η αντιπαραβολή των 173 αυτών δέσεων του κτηματολογίου με πρό
σφατο κατάλογο τοπωνυμίων της Πάρου, τον οποίο έχει συντάξει ο Ν.
Αλιπράντης, 18 δείχνει ότι η πλειοψηφία των ονομασιών των δέσεων που
περιλαμβάνονταν στο κτηματολόγιο του 18ου αιώνα εξακολουθούν να
χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Μικρό μόνο μέρος των ονομασιών του
κτηματολογίου δεν απαντά στο σύγχρονο τοπωνυμικό του νησιού. Μια
αριδμητική αποτίμηση των δεδομένων αυτών περιέχεται στον πίνακα
που ακολουδεί.
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΤΟΥ 18ου αι.

ΜΕ ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥ
Αριδμός δέσεων %
Κοινά τοπωνύμια κτηματολογίου-συγχρόνου καταλόγου 105 60,7

Τοπωνύμια που δεν είναι εν χρήσει σήμερα 23 13,3
Τοπωνύμια του κτηματολογίου που δεν αναγράφονται
στον σύγχρονο κατάλογο 45 26,0
ΣΥΝΟΛΟ 173 100,0
— Μύκονος
Στο παράδειγμα της Μυκόνου πηγή μας υπήρξαν οι πράξεις αγορα

πωλησιών, ανταλλαγών και δωρεών που συντάχδηκαν στο νησί αυτό
κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα.19 Όσα τοπωνύμια εντοπίστηκαν στα
έγγραφα αυτά αντιπαραβλήδηκαν με δύο μεταγενέστερους καταλό-
17. Βλ. Ν. Γ. Πολίτης, «Περί της τοπογραφικής σημασίας των εκκλησιών εν Ελλάδι
προς αναγνώρισιν αρχαίων ιερών», π. Λαογραφία, 4 (1912-1913), σ. 19-20.
18. Βλ. Ν. Αλιπράντης, Τα τοπωνύμια της Πάρου, Ασήνα 1990.
19. Βλ. επίσης Δ. Δημητρόπουλος, Η Μύκονος τον 17ο αιώνα. Γαιοκτητικές σχέσεις
και οικονομικές συναλλαγές, Αδήνα 1997, σ. 351-369, όπου και καταγραφή των αρχει
ακών πηγών από τις οποίες αντλήσαμε τα τοπωνύμια του νησιού.
58
γους τοπωνυμίων του νησιού. Ας επισημανθεί εδώ ότι πρόσφατα εκδό

θηκε κατάλογος των τοπωνυμίων της Μυκόνου, ο οποίος περιέχει
πλούσιο πληροφοριακό υλικό για τα τοπωνύμια της και την ταύτιση
τους. 20 Ο κατάλογος αυτός και ο χάρτης που επισυνάπτεται στην
έκδοση —πολύτιμος από πολλές απόψεις- δεν προσφέρεται δυστυχώς
για τον τύπο της αντιπαραβολής που επιχειρήθηκε εδώ, διότι σε αυτόν
δεν διακρίνονται οι σύγχρονες ονομασίες από εκείνες που ο συντάκτης
του έχει εντοπίσει σε αρχειακές πηγές.
Ο πρώτος κατάλογος με τον οποίο συγκρίθηκαν τα τοπωνύμια του
17ου αιώνα έχει καταρτισθεί από τον Τρύφ. Ευαγγελίδη. Περιλαμβάνει
133 τοπωνύμια, που εντόπισε ο τελευταίος σε βιβλίο «στίμας» της
Μυκόνου, το οποίο χρονολογείται στα 1819.21 Στα νοταριακά έγγραφα
που εξετάσαμε εντοπίστηκαν τα 123 από τα τοπωνύμια αυτά, δηλαδή
το 92,5%.
Ο δεύτερος κατάλογος με τον οποίο επιχειρήθηκε σύγκριση έχει
συνταχδεί από τον Σ. Μενάρδο και δημοσιεύτηκε το 1930.22 Ο συγ
γραφέας του καταλόγου αυτού έχει διαιρέσει σε οκτώ «τάξεις»
τα τοπωνύμια που εντόπισε κατά την έρευνα του στο νησί.23 Οι κατη
γορίες αυτές ήταν: (α) αι άκραι, οι κολπίσκοι και οι αιγιαλοί, (β) αι
νησίδες, (γ) τα εκ της φύσεως του εδάφους ονόματα, (δ) τα ονόματα
20. Βλ. Π. Κουσαδανάς, Χρηστικό λεξικό του ιδιώματος της Μυκόνου, Ηράκλειο
1996, σ. 264-293.
21. Βλ. Τρ. Ευαγγελίδης, Η Μύκονος, ήτοι ιστορία της νήσου από των αρχαιοτάτων
χρόνων μέχρι των καδ' ημάς, Αδήνα 1912, σ. 257-258. Στον κατάλογο υπάρχουν αρκε
τές παραναγνώσεις.
22. Βλ. Σ. Μενάρδος, «Τοπωνυμικόν της Μυκόνου», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντι
νών Σπουδών, 7 (1930), σ. 240-252 και περίληψη: ο ίδιος, «Περί τοπωνυμίων της Μυκό
νου», Πρακτικά της Ακαδημίας Αδηνών, 5 (1930), σ. 244-245. Στην απογραφή του
1928 καταγράφονται επίσης τα ονόματα των οικισμών του νησιού (βλ. Γενική Στατι
στική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πίναξ πληδυσμού απογραφής 1928, Αδήνα, σ. 203). Ας
σημειωδεί ότι τα τελευταία αυτά τοπωνύμια απαντούν όλα στα νοταριακά έγγραφα του
Που αιώνα.
23. Ανάλογες «ειδολογικές» διαιρέσεις έχουν προταδεί κατά καιρούς από μελετη
τές των τοπωνυμίων του ελληνικού χώρου. Ενδεικτικά 6λ. Ιω. Θωμόπουλος, Τα τοπω
νύμια μας, σ. 50-53* Στ. Κυριακίδης, Ελληνική Λαογραφία. Μέρος Α', Μνημεία του
λόγου, 6" έκδ., Αδήνα 1965, σ. 370-374* Θ. Παπαδόπουλλος, «Συνοπτικον», σ. 21. Για
τα προβλήματα που προκύπτουν από τις «ειδολογικές» κατατάξεις 6λ. Άγγ. Αφρου-
δάκης, «Προβλήματα ειδολογικής κατάταξης των τοπωνυμίων», Λεξικογραφικόν
Δελτίον, 17 (1991), σ. 141-153.
59
πηγών και ρυακιών, (ε) τα εκ φυτών, (στ) τα εξ οικοδομών και άλλων

έργων, (ξ) τα εκ ναών, (η) τα εξ ανδρώπων. Στην αντιπαραβολή που
επιχειρήθηκε δεν περιελήφθησαν τα τοπωνύμια της «τάξης» (β), διότι
στα νοταριακα έγγραφα κατά κανόνα δεν γινόταν λόγος για τις πέριξ
της Μυκόνου νησίδες. Δεν εξετάστηκαν επίσης τα τοπωνύμια της
«τάξης» (ξ) διότι εκεί περιλαμβάνονται δέσεις που οι ονομασίες τους
κατά κύριο λόγο σχετίζονται με εκκλησίες αφιερωμένες σε αγίους-
αγίες ή στην Παναγία. Τα περισσότερα από αυτά αντιπροσωπεύονται
στα νοταριακα έγγραφα του 17ου αιώνα αλλά δεν είναι εύκολο, όπως
αναφέρθηκε και στο παράδειγμα της Πάρου, να τεκμηριώσει ότι πρό
κειται για τις ίδιες δέσεις. Να επισημάνουμε πάντως την παρουσία στα
νοταριακα έγγραφα ορισμένων προσωνυμίων αγίων ή της Παναγίας
όπως: Ελεούσα, Κιουρά των Αγγέλων, Κουμαρού, Λιμνιώτισσα, Παρα-
πορτιανή, Σκουλουδού, Φανερωμένη, όπου καταγράφονται ως τοποδε-
σίες με αγροτικού χαρακτήρα ακίνητα.
Όσον αφορά τις υπόλοιπες κατηγορίες η αριδμητική σύγκριση των
ταυτίσεων των τοπωνυμίων του καταλόγου του 1930 με εκείνα των
νοταριακών εγγράφων του 17ου αι. παρουσιάζει την ακόλουδη εικόνα:
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΣΕ ΠΗΓΕΣ Που ΑΙΩΝΑ

ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΚΑΤΑΛΟΓΟ ΤΗΣ ΜΥΚΟΝΟΥ ΤΟΥ 1930
«Τάξη» Θέσεις καταλόγου 1930 Απαντούν στα νοταριακα %

έγγραφα του 17ου αι.
(α)* 20 12 60,0
(Υ) 42 29 69,0
(δ) 9 6 66,7
(ε) 23 19 82,6
(στ) 21 14 66,7
(η) 40 22 55,0
* Στον αριδμό αυτό δεν προσμετρήθηκαν ορισμένα τοπωνύμια που ονοματίζουν βράχους εκτός
Μυκόνου και θαλάσσια περάσματα.
Καταρχήν πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η σύγκριση δεν είναι εξα

ντλητική διότι περιορίζεται στα τοπωνύμια που εντοπίστηκαν στα
νοταριακα έγγραφα και συνεπώς καδορίξεται από τους περιορισμούς
που δέτει η ίδια η πηγή μας. Έτσι τα τοπωνύμια της κατηγορίας (α)
60
στην οποία εντάσσονται βράχοι, κόλποι και αιγιαλοί, δηλαδή τόποι

ακατάλληλοι για γεωργική εκμετάλλευση, είναι φυσικό να έχουν χαμη
λή αντιπροσώπευση στα νοταριακα έγγραφα όπου καταγράφονται
κυρίως αγοραπωλησίες ακινήτων αγροτικού χαρακτήρα. Από την άλλη
πλευρά ο μεγαλύτερος βαδμός επικάλυψης στις κατηγορίες (γ) και (ε),
στις οποίες περιλαμβάνονται τοπωνύμια δηλωτικά των φυσικών εδαφι
κών χαρακτηριστικών, των καλλιεργειών και των φυτών που φύονταν
στο νησί δείχνει ότι αυτά αποτελούν στασερές παραμέτρους στη ζωή
του τόπου. Το ίδιο ισχύει και για την ταύτιση των τοπωνυμίων της
κατηγορίας (δ) που αφορά τις -λιγοστές ούτως ή άλλως—πηγές νερού,
οι οποίες φαίνεται ότι παρέμειναν σχεδόν αμετάβλητες στους τρεις
περίπου αιώνες που μεσολαβούν μεταξύ των δύο καταλόγων.
Στην τάξη (η) ο Σ. Μενάρδος έχει περιλάβει όσα τοπωνύμια προέρ
χονται κατά τη γνώμη του «εξ ανσρώπων». Στα νοταριακα έγγραφα
απαντούν τα μισά περίπου τοπωνύμια από όσα έχει εντάξει σε αυτήν
την κατηγορία, αρκετές φορές όμως με μικρές γλωσσικές διαφοροποιή
σεις που απομακρύνουν την πιθανότητα προέλευσης τους από επώνυμα
ή παρωνύμια. Για παράδειγμα ο Σ. Μενάρδος παραδίδει τοπωνύμιο «ο
Κούτελας», στα νοταριακα έγγραφα όμως βρίσκουμε τη δέση «η Κού
τελα» ή αντίστοιχα σημειώνει τοπωνύμιο «ο Κοκκαλάς», ενώ ο τύπος
των νοταριακών πράξεων είναι «η Κοκκάλα». 24 Ενδιαφέρον παρουσιά
ζει το γεγονός ότι μεταξύ όσων τοπωνυμίων αυτής της κατηγορίας έγινε
εφικτό να ταυτιστούν, δεν περιλαμβάνονται ονομασίες προερχόμενες
από επώνυμα οικογενειών που αναφέρονται στα έγγραφα του 17ου
αιώνα. Αντίθετα πέντε τοπωνύμια που περιλαμβάνονται στον κατάλογο
του 1930, εκφερόμενα σε γενική -τα: Κουντουμά, Μπάου (νησί
δα), Περή, Φαμελίτη Ξέρα, Ψαρού- 25 είναι ομώνυμα με οικονομικά και
κοινωνικά ισχυρές, κατά τον 17ο αιώνα, οικογένειες της Μυκόνου.
24. Βλ. ενδεικτικά σχετικές αναφορές σε δημοσιευμένα έγγραφα Γ. Πετρόπουλος,

«Νοταριακαί πράξεις Μυκόνου των ετών 1663-1779», Μνημεία του Μεταβυζαντινού
Δικαίου, 3 (1960), σ. 297, 344, 607 (όπου αναγράφεται Γκουτέλα), 710, και σ. 109, 194,
757. Τοπωνύμια Κοκάλα (η) και Κούτελα (η), περιλαμβάνει και ο Π. Κουσασανάς, ό.π.,
σ. 272-273, στον κατάλογο του.
25. Τα τοπωνύμια αυτά περιλαμβάνονται και στον κατάλογο του Π. Κουσαδανά,
ό.π., σ. 272, 293, 283, 276, 284 αντιστοίχως.
61
— Πάτμος
Σε κτηματολόγιο της Πάτμου, το οποίο χρονολογείται στα 1676, κατα
γράφονται οι φορολογικές μερίδες των κατοίκων στις οποίες σημειώνο
νται και οι δέσεις όπου βρίσκονταν όσα ακίνητα τους ανήκαν. 26 Κατα
γράψαμε συνολικά 117 ονομασίες δέσεων (βλ. αναλυτικό κατάλογο
στον Πίνακα III του παραρτήματος). Τις δέσεις αυτές αναζητήσαμε
στον κατάλογο και το σχετικό χάρτη με τα τοπωνύμια του νησιού που
έχει συντάξει ο Π. Κρητικός, 27 καδώς και στους χάρτες που έχει
συντάξει ο Χρ. Ιακωβίδης. 28
Τελικά τα τοπωνύμια του κτηματολογίου του 1676 τα οποία δεωρού-
με ότι ταυτίζονται με σύγχρονες δέσεις είναι τα ακόλουδα (σημειώνεται
το άρδρο μόνο όπου δεν είναι προφανές και δηλώνονται με ορδογώνιες
αγκύλες οι παραλλαγές της ίδιας ονομασίας στο κτηματολόγιο):
Αγριολιβάδι, Ανεμόμυλοι, Αρούβαλη (στου), Αρτικοπός (ο),
Ασώματος [Ασώματοι],29 Βαγιά (η), Βιχάρη (στου), Βραστά
(τα), Βρισούλι, Γουρνιά [Γούρνα], Γραβά (στου), Γρίκος,
Δρυάδες, Ευαγγελίστρια, Θεοσκέπαστη, Θολάρι, Κακούδι,
Καλαμωτή [Γγαλαμωτή], Καμάρι, Καμίνι,30 Κάμπος, Κατξού-
26. Το κατάστιχο βρίσκεται στο Νεοελληνικό Αρχείο της Ιεράς Μονής Ιωάννου
Θεολόγου Πάτμου και σε μικροφίλμ στο ΚΝΕ/ΕΙΕ (σύμφωνα με την ταξινόμηση του Β.
Παναγιωτόπουλου, «Αρχείο Ιεράς Μονής Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου», π. Ο Ερανι
στής, 3 (1965), σ. 154, μικροφίλμ 43-44).
27. Βλ. Π. Κρητικός, «Πατμιακά τοπωνύμια (γεωγραφία, ιστορία, ετυμολογία,
παραδόσεις)», π. Δωδεκανησιακόν Αρχείον, 1 (1955), σ. 57-110, 2 (1956), σ. 102-157, 4
(1963), σ. 33-94. Να σημειωθεί ότι ο κατάλογος του Π. Κρητικού περιλαμβάνει τοπω
νύμια σύγχρονα και τοπωνύμια που έχει εντοπίσει ο συντάκτης του καταλόγου σε
αρχειακές πηγές ή άλλο παλαιό έντυπο και χειρόγραφο υλικό χωρίς να γίνεται πάντο
τε ευκρινής διάκριση. Για τις ανάγκες της σύγκρισης που επιχειρήδηκε εδώ δεν συμπε
ριλήφθησαν φυσικά τα μαρτυρούμενα αποκλειστικά σε παλαιές πηγές τοπωνύμια του
καταλόγου του Π. Κρητικού.
28. Βλ. Χρ. Ιακωβίδης, Χώρα Πάτμου 1088-1912, Αδήνα 1978, σ. 46, 62, 64, 67, 81,
84, 92.
29. Πιθανότατα πρόκειται για δέση στην περιοχή του Ευαγγελισμού, όπου και
μονύδριο γνωστό ως Ασώματοι ή κάδισμα των Ασωμάτων (βλ. Π. Κρητικός, ο.π., τ. 1,
σ. 133-134).
30. Στον τοπωνυμικό χάρτη του νησιού δέση Καμίνι σημειώνεται κοντά στον όρμο
του Αγριολιβαδιού. Την ονομασία αυτή φέρουν όμως και άλλες περιοχές της Πάτμου
που υπήρχαν εγκαταστάσεις παρασκευής ξυλανδράκων, κεραμικά καμίνια ή ασβεστο
κάμινο (βλ. Π. Κρητικός, ο.π., τ. 4, σ. 39-40). Τοποδεσία Καμίνι αναφέρεται και σε
62
ρενα (η),31 Κάψαλος (ο),32 Κήπος, Κονόμου (στου), Κοσκινά

(στου), Κυρά Ελεούσα, Λαγκάδα, Λαμπρινούσα, Λεύκες, Λιβάδι,
Μακάριου (στου), Μάνδρα, Μανώλακα (στου), Μελόι, Μέρικας,
Νεοχώρι, Νετιά, Ξυλοπάρι, Περδικάρη (στου), Πηγή, Πλάξα
[Μπλάξα], Πρόδρομος, Πυργάλι, Σάψηλα (τα), Σκοινιάτισσα
[Σκοινιώτισσα], Συκαμιά, Τρούλος, Υπακοή, Φανερωμένη,
Φράγκισσα (η), Χριστός, Χριστός στον Κάμπο, Χωριδάκι.
Επίσης εντοπίστηκαν οι ακόλουθες ονομασίες δέσεων που ταυτίζο
νται με τις ομώνυμες εκκλησίες και τα εξ αυτών σύγχρονα τοπωνύμια:
Αγία Θεοφανού, Αγία Παρασκευή, της Αγίας Παρασκευής το γύρισμα,
Αγία Τριάδα, Άγια των Αγιων (τα), Άγιος Βλάσιος, Άγιος Γοβδελεάς,
Άγιος Κήρυκος, Άγιος Λουκάς, Άγιος Νικόλας της Κατζούρενας, Άγιος
Σιδερός, Άγιος Σπυρίδων, Άγιος Στέφανος. Παράλληλα στην ίδια
κατηγορία συναντάμε στο κτηματολόγιο τα τοπωνύμια: Αγία Μαρίνα, 33
Άγιον Πνεύμα, 34 Άγιοι Σαράντα, Άγιος Ασανάσης, Άγιος Βασίλειος,
προικοσύμφωνο του 1686 (6λ. Στ. Παπαδόπουλος -Χρυσόστομος Φλωρεντής, Κείμενα

για την τέχνη και την τεχνική, Ασήνα 1990, σ. 32).
31. Την ονομασία αυτή φέρει λόφος κοντά στον Αρτικοπό. Προέρχεται από οικο
γενειακό όνομα. «Μόσχου του Κατζούρη» αναφέρεται σε έγγραφο του 1636 (βλ. Στ.
Παπαδόπουλος —Χρ. Φλωρεντής, Κείμενα, σ. 13)· για μεταγενέστερες μνείες του επω
νύμου 6λ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 2, σ. 128-129 και τ. 3, σ. 69-70. Το επώνυμο αυτό
πάντως δεν περιλαμβάνεται σε μεταγενέστερα φορολογικά κατάστιχα του 18ου και 19ου
αιώνα, βλ. Σπ. Ασδραχάς (σε συνεργασία με την Αικατερίνη Ασδραχά), «Βαπτιστικά
και οικογενειακά ονόματα σε μια νησιωτική κοινωνία: Πάτμος», Οικονομία και νοοτρο
πίες, Ααήνα 1988, σ. 225.
32. Στο κτηματολόγιο χρησιμοποιείται ο όρος «κάψαλος» όχι ως τοπωνύμιο αλλά
για να περιγραφεί το φορολογούμενο είδος του ακινήτου (έκταση η οποία λόγω π υ ρ
καγιάς έχει «καψαλιστεί»). Υπάρχει επίσης μία εγγραφή που το αναγραφόμενο ακίνη
το βρίσκεται «στον κάψαλο στου Τρανταφυλλου». Στα σύγχρονα χρόνια η ονομασία
δίδεται σε αρκετές περιοχές με αυτού του τύπου τα χαρακτηριστικά, βλ. Π. Κρητικός,
ό.π., τ. 1, σ. 91.
33. Δεν είναι σαφές εάν πρόκειται για την Αγία Μαρίνα, ναό που υπήρχε ήδη τον
17ο αιώνα και βρίσκεται κοντά στη Χώρα, όπου σήμερα και ομώνυμη συνοικία ή την
Αγία Μαρίνα στα βόρεια του νησιού στην περιοχή της Λαγκάδας, η οποία αναφέρεται
και σε προικοσύμφωνο του 1686 (βλ. Π. Κρητικός, ό.π., σ. 110 και Στ. Παπαδόπουλος
- Χ ρ . Φλωρεντής, Κείμενα, σ. 30).
34. Υπάρχουν αρκετές εκκλησίες αφιερωμένες στο Άγιο Πνεύμα. Μία από αυτές,
κοντά στη Σκάλα, φέρει επιγραφή με έτος ίδρυσης 1644 (βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 2, σ.
113). Μία άλλη στην περιοχή των Μύλων έχει χαραγμένη τη χρονολογία 1714. Η τελευ
ταία μνημονεύεται ως τοπωνύμιο σε προικοσύμφωνο του 1798 (βλ. Στ. Παπαδόπουλος
63
Άγιος Γεώργιος, Άγιος Ευσύμιος, Άγιος Θωμάς, Άγιος Κωνσταντίνος,

Άγιος Νικόλας, Άγιος Ονούφριος, 35 Άγιος Παντελέμονας, Άγιος
Στάσης, Αρχιστράτηγοι [Αξεστράτηγοι]. 36 Υπάρχουν επίσης οι δέσεις:
«Παναγία του π α π ά Θωμά», «Παναγία του Πάγκαλη» και «Χριστός
της Αργυρής», με ονομασίες προερχόμενες από εκκλησίες που συνο
δεύονται με το όνομα του ιδιοκτήτη ή κτήτορά τους, οι οποίες όμως δεν
κατέστη δυνατό να ταυτιστούν. Όλες οι παραπάνω ονομασίες ανευρί
σκονται στο σύγχρονο τοπωνυμικό του νησιού, καδώς όμως υπάρχουν
περισσότερες από μία εκκλησίες με το ίδιο όνομα και στο κτηματολό
γιο δεν περιλαμβάνεται καμία ένδειξη για τη γενικότερη περιοχή που
βρισκόταν η δέση αυτή, παραμένει επισφαλής η ταύτιση τους.
Από τις ονομασίες που δεν απαντούν στο νεότερο τοπωνυμικό του
νησιού η πλειονότητα προέρχεται κατά πάσα πιδανότητα από τα βα
πτιστικά ή οικογενειακά ονόματα ιδιοκτητών της περιοχής. Στην κατη
γορία αυτή δα μπορούσαν να υπαχδούν οι δέσεις:
ο Βαλάντου (στου): τον 17ο αιώνα ανευρίσκεται το επώνυμο «Βάλα-
ντος» για να δηλωδεί ο συνορίτης ακινήτου σε προικοσύμφωνα,37 δεν
περιλαμβάνεται όμως στα φορολογικά κατάστιχα.
- Χ ρ . Φλωρεντής, ό.π., σ. 188). Στο κτηματολόγιο δεν υπάρχει ένδειξη αν είναι μία από
αυτές ή κάποια άλλη.
35. Ο Π. Κρητικός, ό.π., τ. 2, σ. 129-130, αναφέρει δύο ναούς αφιερωμένους στον
Άγιο Ονούφριο. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το τοπωνύμιο ταυτίζεται με τον ομώνυμο ναό
που βρισκόταν κοντά στα τείχη της μονής. Για το ναό αυτό είχε ληφδεί κοινή α π ό φ α
ση της Μονής και του Κοινού της Πάτμου να κατεδαφιστεί (βλ. σχετικό έγγραφο Στ.
Παπαδόπουλος - Χ ρ . Φλωρεντής, ό.π., σ. 3-4), η οποία όμως δεν εκτελέστηκε. Γενι
κότερα για την εκκλησία, η οποία φέρει επιγραφή με τη χρονολογία 1611, βλ. Κάντω
Φατούρου, «Οικοδομικές επιγραφές Ι. Μονής Θεολόγου», Επιγραφές Πάτμου, Ασήνα
1966, σ. 126-128.
36. Πισανόν πρόκειται για την περιοχή βορειοδυτικά της Ελεημονήτριας όπου και
ομώνυμος ναός (βλ. Χρ. Ιακωβίδης, ό.π., σ. 92). Στα μέσα του Π ο υ αιώνα ιδιωτική
εκκλησία Αξεστράτηγοι μεταβιβάζεται μέσω προικοσυμφώνων, βλ. Στ. Παπαδόπουλος
- Χρ. Φλωρεντής, ό.π., ο. 22, 43, 52. Σήμερα στην Πάτμο υπάρχουν και άλλοι ναΐσκοι
με αυτό το όνομα αφιερωμένοι στους Αρχάγγελους Γαβριήλ και Μιχαήλ (βλ. Π.
Κρητικός, ό.π., τ. 1, σ. 133-134). Τοπωνύμιο Αξεστράτηος, ταυτόσημης προέλευσης
απαντά και στην Κω, βλ. Ν. Ζάρακας, «Τοπωνύμια της νήσου Κω», π. Τα Κωακά, 2
(1981), σ. 89 και 120.
37. Βλ. σχετικές αναφορές Στ. Παπαδόπουλος - Χρ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 13 («της
παπαδιάς του Βαλάντου») και σ. 34 («και σύμπλεον της Άννας π α π ά Νικόλα Βαλά-
του», «σύμπλεον του π α π ά Νικόλα Βαλάντου»).
64
ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΚΑΙ ΜίΚΡΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ
ο Γεννάδιου (στου): μοναχοί με το όνομα αυτό απαντούν στο Βραβείο

της Μονής από τα τέλη του 16ου αιώνα. 38 Μνεία της δέσης υπάρ
χει σε παλαιά ρίμα της Πάτμου, η οποία απηχεί μνήμες της λεη
λασίας της Χώρας το 1659 από τα στρατεύματα του Μοροξίνι. 39
ο Γνάτη (στου): η ονομασία της δέσης ίσως προέρχεται από πρόσω
πο που έφερε αυτό το όνομα (τον άρχοντα Ιγνάτιο Κοντολέο που
έξησε στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα ή κάποιο μοναχό με αυτό το
όνομα). 40 Σε έγγραφα που χρονολογούνται στα μέσα περίπου του
18ου αιώνα απαντά επίσης παράγωγο του ονόματος σε θηλυκό
γένος («Άγιος Γεώργιος της Γνάτενας» και «τα σπίτια τα λεγόμε
να της Γνάτενας»). 4 1
ο Μαντξόκο (στο): σε προικοσύμφωνο του 1712 εντοπίζεται πρόσω
πο με το όνομα «Ερήνη του Ματζούκου» και στο φορολογικό
κατάστιχο του 1811 επώνυμο «Ματξούκικου». 42
ο Μέταλου (στου): το επώνυμο Μεταλλάς συμπεριλαμβάνεται στα
φορολογικά κατάστιχα του 17ου, 18ου, 19ου αιώνα, καθώς επίσης
και σε δικαιοπρακτικά έγγραφα της εποχής. 43
ο Πάγκαλη [Πάγκαλα] (στου): οικογένειες Πάγκαλη και Πάγκαλου
απαντούν σε φορολογικά κατάστιχα της Πάτμου των ετών 1673,
1770 και 1811. 44
ο Παπά Γεώργη Πάγκαλη (στου): στο νησί υπήρχε ομώνυμος ιερέας ο
οποίος, όπως φαίνεται από σχετικό έγγραφο, έζησε την εποχή αυτή. 45
38. Βλ. Χρυσόστομος Φλωρεντής, Βραβείον της Ιεράς Μονής Αγ. Ιωάννου του
Θεολόγου Πάτμου, Αδήνα 1980, σ. 4, 6, 7 κ.λπ.
39. Δημοσίευση του τραγουδιού βλ. Επαμ. Αλεξάκης, «Άσμα πατμιακόν είτε ως
κοινώς τα τοιαύτα ονομάζονται ρίμα» π. Παρνασσός, 12 (1888-1889), σ. 329.
40. Για τον Ιγνάτιο Κοντολέο, βλ. Χρ. Φλωρεντής, Βραβείον, σ. 31, και για άλλους
μοναχούς με το όνομα αυτό κατά τον 17ο αιώνα, ό.π., σ. 17, 40.
41. Βλ. Στ. Παπαδόπουλος - Χ ρ . Φλωρεντής, Κείμενα, σ. 101, 107, 115.
42. Βλ. αντίστοιχα Στ. Παπαδόπουλος — Χρ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 48· Σπ. Ι. Ασδρα-
χάς, «Βαπτιστικά», σ. 227.
43. Βλ. Σπ. Ι. Ασδραχάς, ό.π., σ. 227 και Στ. Παπαδόπουλος - Χ ρ . Φλωρεντής, ό.π.,
σ. 44, 52, 149, 150 κ.λπ.
44. Βλ. Σπ. Ι. Ασδραχάς, ό.π., σ. 228. Επίσης το επώνυμο Πάγκαλης απαντά σε
προικοσύμφωνα του έτους 1686, βλ. Στ. Παπαδόπουλος - Χρ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 30
και 32.
45. Βλ. Στ. Παπαδόπουλος - Χ ρ . Φλωρεντής, ό.π., σ. 62.
65
ο Σίγουρου (στου): οικογένεια Σίγουρου απαντά στο φορολογικό

κατάστιχο του 1673.46
ο Τζικαλά (στου): επώνυμο Τζικαλάς εντοπίζεται στα φορολογικά
κατάστιχα των ετών 1673, 1693 και 1770 και σε δικαιοπρακτικά
έγγραφα της εποχής. 47
Επώνυμα ομώνυμα με τις δέσεις Μαύρου (στου), Πλυτά (στου), δεν
εντοπίστηκαν στο ονοματολόγιο του νησιού. Οι ονομασίες: Καταβα-
νιούδενας (της), Λυριστή (του), Παλαμάρενας (της), Στασινής (της),
Τξιντίλενας (της), που περιλαμβάνονται στο κτηματολόγιο, προφανώς
ταυτίζονται με ονόματα ή παρωνύμια ιδιοκτητών, τα οποία όμως δεν
έγινε δυνατό να εντοπιστούν σε άλλη πηγή. Κατά πάσα πιθανότητα
ούτε στο κτηματολόγιο του 1676 είχαν καδιερωδεί ως τοπωνύμια, συνι
στούν απλώς μία αναφορά που επιτρέπει κάποιο προσδιορισμό του ακι
νήτου. Άλλωστε ο γραφέας δεν χρησιμοποιεί το συνήδη τρόπο εκφοράς
του τοπωνυμίου (στο, στου, κ.λπ.), αλλά απλή γενική. Οι ονομασίες
αυτές δεν απαντούν επίσης στο μεταγενέστερο τοπωνυμικό του νησιού.
Για τις υπόλοιπες αταύτιστες δέσεις του κτηματολογίου 9α μπο
ρούσαν να επισημανθούν τα ακόλουδα:
ο Βουνάκι (στο), Βουνάκι στες καδικιές (στο) και Κακόβουνο: στο
σύγχρονο τοπωνυμικό του νησιού υπάρχουν δέσεις που ονομάζο
νται Βουνάρι και Βουνό, ενώ υπάρχει και ύψωμα Κακοβούναρο,
δεν είναι όμως εφικτή η ταύτιση. 48
ο Καδοικιές (οι): η λέξη «καδοικιά» και «κατοικία» ήταν εν χρήσει
σε πολλά νησιά του Αιγαίου προκειμένου να δηλωδούν οι αγροι
κίες που χρησιμοποιούνταν ως πρόχειρος τόπος διαμονής, κυρίως
τους δερινούς μήνες, προκειμένου οι ιδιοκτήτες τους να μένουν
κοντά στα κτήματα τους και να αποδηκεύουν τα εργαλεία και την
παραγωγή τους. 49 Στο κτηματολόγιο χρησιμοποιείται ως ονομασία
δέσης, όπου προφανώς υπήρχαν τέτοιου είδους κτίσματα, την
οποία δεν έγινε κατορδωτό να εντοπίσουμε. Η διασπορά ανάλογων
46. Βλ. Σπ. Ι. Ασδραχάς, ό.π., σ. 228.

47. Βλ. Σπ. Ι. Ασδραχάς, ό.π., σ. 229, Χρ. Ιακωβίδης, ό.π., σ. 72 και Στ.
Παπαδόπουλος — Χρ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 65.
48. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 1, σ. 79 και 81.
49. Βλ. Ι. Πρωτόδικος, «Η νησιωτική 'κατοικία'», π. Αρμονία, 1 (1900), σ. 164-165· Κ.
Άμαντος, «Κατοικία», π. Ελληνικά, (1937-1938), σ. 122· Γ. Σπυριδάκης, «Η αγροτική κα-
οικία (στάβλος) εις την Κέαν», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 2 (1962), σ. 756.
66
κτισμάτων σε διάφορες περιοχές του νησιού φαίνεται ότι οδήγησε

στην εγκατάλειψη του τοπωνυμίου.
ο Κοιμητήρια: ο Π. Κρητικός αναφέρει δύο νεκροταφεία στις θέσεις
Βίγλες και Ξιφάρι, ενώ παλαιότερα ταφές γίνονταν και στην
Παναγία των Κοιμητηρίων που βρίσκεται στα νοτιοανατολικά της
Μονής, 50 αλλά και σε άλλες εκκλησίες. Δεν είναι σαφές που βρι
σκόταν η δέση Κοιμητήρια του κτηματολογίου.
ο Κοκκινόχωμα: δεν εντοπίζεται η δέση στο σύγχρονο τοπωνυμικό
του νησιού. Στο βόρειο τμήμα του νησιού όμως υπάρχουν οι δέσεις
Φυρό και Κάβος του Φυρού που καλείται και Κοκκινόκαβος. 51
Είναι πολύ πιδανό η δέση αυτή, που το όνομα της αποδίδει το
χρώμα του εδάφους, να βρισκόταν στην περιοχή αυτή.
ο Πηγάδια και Πηγάδια στον Ποταμό: υπάρχουν στο τοπωνυμικό του
νησιού διάφορες δέσεις με αντίστοιχα πηγάδια. Ο Ποταμός πιδα-
νότατα είναι ο Βαδύς Ποταμός ή Ποταμός των Μαύρων
Γκρεμνών 52 δεν είναι όμως ευχερής η ταύτιση.
ο Τρία Κηπάρια: στα νότια της Χώρας υπάρχει σήμερα περιοχή που
ονομάζεται Τρία, χωρίς να είναι σαφής η προέλευση της (τρεις
εκκλησίες, τρία πηγάδια κ.λπ.). 53 Δεν γνωρίζουμε αν τα Τρία
Κηπάρια βρίσκονταν στην ίδια περιοχή.
ο Φεγκάφτη, στο [Φιγκώτη, στου]: το τοπωνύμιο επανέρχεται αρκε
τά συχνά στο κτηματολόγιο. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω το, άγνω
στης σε μένα σημασίας και ετυμολογίας αυτό τοπωνύμιο, στο
τοπωνυμικό του νησιού ή στις πηγές της εποχής.
ο Χωρέφτρια: η ανάγνωση του τοπωνυμίου στο κτηματολόγιο είναι
ασφαλής. Στο σύγχρονο τοπωνυμικό υπάρχει δέση Χωρέφχες στο
δρόμο Γροίκου - Χώρας. 54 Δεν διαδέτουμε κάποιο στοιχείο που να
επιτρέπει την ταύτιση.
Η ομαδοποίηση των τοπωνυμίων με κριτήριο την παρουσία τους,
αφενός στο κτηματολόγιο του 1676 και αφετέρου στο νεότερο τοπωνυ
μικό της Πάτμου, αποδίδει τα ακόλουδα αριδμητικά στοιχεία:
50. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 4, σ. 63.

51. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 1, σ. 91-92.
52. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 1, σ. 93, 96.
53. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., τ. 1, σ. 97. Το τοπωνύμιο Τρία Πηγάδια απαντά σε δικαι-
οπρακτικά έγγραφα του 18ου και του 19ου αι., 6λ. Στ. Παπαδόπουλος — Χρ. Φλω-
ρεντής, ό.π., α. 156, 283, 286, 287.
54. Βλ. Π. Κρητικός, ό.π., σ. 90.
67
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΤΟΥ 1676

ΜΕ ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ
Αριδμός δέσεων %
Σύνολο τοπωνυμίων στο κτηματολόγιο του 1676 117 100,0

Τοπωνύμια που ταυτίζονται με το νεότερο τοπωνυμικό 73 62,4
Τοπωνύμια του κτηματολογίου που υπάρχουν στο νεότερο
τοπωνυμικό αλλά δεν είναι ευχερής η ταύτιση τους 15 12,8
Τοπωνύμια που δεν απαντούν στο νεότερο τοπωνυμικό 29 24,8
Από τα παραπάνω καταδεικνύεται ότι η μεγάλη πλειονότητα των

τοπωνυμίων του κτηματολογίου του 1676 επέζησε στο σύγχρονο τοπω
νυμικό του νησιού. Οι απώλειες αφορούν κυρίως ονομασίες δέσεων
που προέρχονται από ονόματα ιδιοκτητών.
Γενικότερα το τοπωνυμικό της Πάτμου κατά τον 17ο αιώνα, όπως
προκύπτει από τα δεδομένα του κτηματολογίου, παρουσιάζει την ακό
λουθη ιδιοτυπία: ενώ ο σύγχρονος τοπωνυμικός κατάλογος της
Πάτμου περιλαμβάνει περισσότερες από 1.500 ονομασίες δέσεων, στο
κτηματολόγιο του 1676 καταγράφονται μόνο 123 ονομασίες δέσεων με
φορολογήσιμα αγροτικά ακίνητα. Η σήμανση λοιπόν του τόπου, συγ
κρινόμενη και με δεδομένα από άλλα νησιά του Αιγαίου, φαίνεται ότι
δεν ήταν πυκνή. 55 Σε ποια κατεύδυνση λοιπόν δα πρέπει να αναζητη-
δούν τα αίτια του περιορισμένου αριδμού τοπωνυμίων-μικροτοπωνυ-
μίων του κτηματολογίου του 1676;
Φυσικά τα κτηματολόγια της οδωμανικής περιόδου δεν είναι τοπω
νυμικοί κατάλογοι. Οι ονομασίες των δέσεων περνούν σε αυτά συμπλη
ρωματικά, μόνο και μόνο για να προσδιοριστεί η δέση των φορολογού
μενων αγροτικών ακινήτων. Στο κτηματολόγιο λοιπόν καταγράφονται
αποκλειστικά οι δέσεις εκείνες όπου υπήρχαν καλλιεργούμενες εκτά
σεις ή εκτάσεις πρόσφορες σε κτηνοτροφική εκμετάλλευση. Ειδικά στο
κτηματολόγιο για το οποίο γίνεται εδώ λόγος υπάρχει η σημείωση:
«1676 Μαΐου 29. Μάνα των αμπελιών και των κηπαρίων καδώς τα εστι-
μάρισεν, και εσήκωσά το δια να φαίνου[ν]ται εις κάδα καιρό». Παρά
55. Ενδεικτικά μία ανάλογη καταγραφή 8έσεων στο κτηματολόγιο της Σερίφου του
1781 απέδωσε 727 δέσεις χωραφιών (βλ. Ευτυχία Λιάτα, Η Σέριφος κατά την Τουρκο
κρατία (Πος-19ος αι.), Α9ήνα 1987, σ. 193-211).
68
τούτο καταγράφονται επίσης τα «χωράφια», οι «μάντρες» τα «τξου-

καλαριά», τα μελίσσια, οι μύλοι και ορισμένα δένδρα, ενώ τα στοιχεία
που περιλαμβάνονται αντιστοιχούν σε απογραφή του 1672.56
Ο μικρός αρισμός σημάνσεων της γης στην Πάτμο αντιστοιχεί άραγε
σε περιορισμένη ενασχόληση με τη γεωργία και την κτηνοτροφία; Όπως
έχει επισημανθεί, η γεωργική παραγωγή του νησιού δεν επαρκούσε για
να εξασφαλιστεί η αυτάρκεια των κατοίκων και τα εισοδήματα τους
πρέπει να ενισχύονταν σε σημαντικό βασμό από τη ναυτιλία και το
εμπόριο. 57 Παρότι όμως η αδυναμία εξασφάλισης αυτάρκειας τουλάχι
στον ως προς τα δημητριακά, είναι χαρακτηριστικό και άλλων -αν όχι
των περισσοτέρων— νησιών του Αιγαίου, 58 ο τοπωνυμικός τους πλούτος
παρουσιάζει διαφορετική εικόνα από αυτήν της Πάτμου.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι ότι στο κατάστιχο δεν περιλαμβάνονται
οι γαίες της Μονής του Ιωάννου Θεολόγου, για τις οποίες υπήρχε ειδι
κή φορολογική ρύδμιση. 59 Σε απογραφική έκσεση που στέλνει, έναν
αιώνα περίπου αργότερα, το 1773, η κοινότητα στο ρώσο ναύαρχο
Σπυριδώφ, αναφέρει ότι « α π ό τα δοσίματα ... επλήρωνεν η Χώρα τα
δύο τρίτα και το μοναστήρι το ένα τρίτον». 60 Οπωσδήποτε λοιπόν η μη
καταγραφή της μοναστηριακής ιδιοκτησίας στο κτηματολόγιο οδηγεί
στην απώλεια αρκετών δέσεων. Η απώλεια αυτή όμως νομίζω ότι δεν
πρέπει να είναι ιδιαίτερα σημαντική για τον ακόλουσο λόγο. Όταν το
1720 επιτυγχάνεται συμφωνία μεταξύ του κοινού της Πάτμου και της
Μονής για την κατανομή των γαιών του νησιού, η διανομή γίνεται ως
εξής: «... ήγουν ευγάλοντας τα κηπάρια και τα χωράφια και ό,τι άλλο
έχουσι ξεχωριστά οι οικοκυροί και φαίνεται εις καδένα ο οικοκύρης,
όλον το νότιον μέρος του νησιού, ήγουν από το Κακούδι και εδώ, να
γροικαται του μοναστηριού, χωράφια, βουνά, μανδροτοποι, βοσκίματα
56. Σπ. Ι. Ασδραχάς, «Κατακερματισμός», σ. 76 και ο ίδιος, «Νησιωτικές», (Ι), σ.

11.
57. Σπ. Ι. Ασδραχάς, «Κατακερματισμός», σ. 69 και Ευδοκία Ολυμπίτου, Η οργά
νωση του χώρου στο νησί της Πάτμου (ΐ6ος-19ος αιώνας), Ασήνα 2002, σ. 113-115.
58. Η εικόνα αυτή προκύπτει από μετρήσεις που έχουν προτασεί βάσει των φορο
λογικών τεκμηρίων 6λ. Ευαγγελία Μπαλτά, « Α π ό το φορολογικό», σ. 293-297· Sevasti
Lazari, Économies et sociétés des îles de la mer Egée pendant l'occupation
ottomane. Le cas de Myconos, δακτυλ. διδακτ. διατριβή, Παρίσι 1989, σ. 317-330·
Ευτυχία Λιάτα, Η Σέριφος, σ. 165.
59. Σπ. Ι. Ασδραχάς, «Κατακερματισμός», σ. 66.
60. Βλ. Ι. Σακκελίων, «Έγγραφα ιστορικά», π. Παρνασσός, 10 (1886), σ. 129.
69
και ό,τι άλλο βρίσκεται εις την εξουσία του, κασώς και πρώτον είχασι.
Από δε τον τόπον του Κακουδιού όλον το βόριον μέρος του νησιού
κασώς ευρίσκεται χωράφια, αμπέλαι, βουνά, μανδρότοποι και όλον το
εναπολειφσέν να γροικάται και να είναι εις την εξουσίαν της Χώρας,
ώστε οπού ο αυτός τόπος του Κακουδιού να γροικάται το σύνορον του
ενός και άλλου τόπου...». 61
Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω στην κατοχή της μονής μένει το
νότιο τμήμα του νησιού, με εξαίρεση τις ιδιόκτητες καλλιεργήσιμες
γαίες που βρίσκονταν σε αυτό. Όπως φαίνεται όμως και από το Χάρτη
1, η πλειονότητα των τοπωνυμίων που στο κτηματολόγιο της κοινότη
τας αναφέρονται ως θέσεις με φορολογήσιμες καλλιεργούμενες γαίες
βρίσκονται στο νότιο τμήμα του νησιού, δηλαδή σε εκείνο ακριβώς που
ανήκει στη μονή. Αντίσετα στο βόρειο τμήμα, αυτό δηλαδή που
περιέρχεται στη δικαιοδοσία της κοινότητας, παρόλο που η γεωφυσική
του διαμόρφωση δείχνει ότι υπήρχαν περιθώρια εύρεσης καλλιεργήσι
μων εκτάσεων, οι δέσεις με καλλιέργειες που εντοπίζονται στο κτημα
τολόγιο, είναι λίγες. Μπορούμε λοιπόν να υποθέσουμε ότι οι καλλιερ
γούμενες γαίες της μονής σε περιοχές που δεν μνημονεύονται στο
κατάστιχο, πρέπει να ήταν περιορισμένες και επομένως, αν μας ήταν
γνωστή αναλυτικά η περιουσία της μονής, ολιγάριθμες μάλλον δα ήταν
και οι προσθήκες νέων ονομασιών. Την υπόσεση αυτή ενισχύει και το
γεγονός ότι από άλλες δημοσιευμένες πηγές του Που αιώνα έχουμε
επισημάνει ελάχιστες ονομασίες δέσεων που δεν αναφέρονται στο
κτηματολόγιο —πρόκειται συγκεκριμένα για τις δέσεις: Αλλοτεινά
(συνοικία στη Χώρα), Αγρέλα, Λογγίνος.62 Ο Ι. Γεωργειρήνης επίσης
περιγράφοντας την Πάτμο καταγράφει δέσεις του νησιού όπου υ π ο
στηρίξει ότι υπήρχε κάποια δραστηριότητα. 63 Οι δέσεις που αναφέρει
-με εξαίρεση τις: Phocas, Turcolimnionos ή Turks Port, Hagio
Theophanes [= Αγία Θεοφανού;], οι οποίες δεν απαντούν στο τοπω-
61. Για την πιο πρόσφατη πληρέστερη δημοσίευση του εγγράφου, 6λ. Σπ. Ι.
Ασδραχάς, «Κατακερματισμός», σ. 76-77. Βλ. επίσης όσα σχετικά αναφέρει η Ευδοκία
Ολυμπίτου, ό.π., σ. 37-38.
62. Βλ. σχετικά έγγραφα, Στ. Παπαδόπουλος - Χρ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 22, 30, 32
αντιστοίχως.
63. Βλ. J. Georgirenes, A description of the present state of Samos, Nicaria,
Patmos,and Mount Athos, Λονδίνο 1678, σ. 77-83, όπου αναφέρονται οι δέσεις Phocas,
Merike, Leukes, St. Nicholas, St. Georges Turcolimnionos, Agrio Livadi, Sapsila, Port
Gricou, Diacopti, Meloi, Livadi, Megalocampos, Hagio Theophanes, Sazousa.
70
Νησί TOO McpoivioO
<?
ί£ϊ f.rtoAoÇjÎfca Χι*Λ»ίββ*ιΛ
Χάρτης Ι
• Θέσεις που αναφέρονται στο
κτηματολόγιο της Πάτμου του
1676. Βασίζεται σε χάρτη έν
θετο στο Π. Κρητικός, «Πα-
τμιακά τοπωνύμια...», ο'.π.
νυμικό του νησιού και στις ελληνικές πηγές της ε π ο χ ή ς - δεν απέχουν
από αυτές του κτηματολογίου του 1676. Ενδιαφέρουσα είναι η προ
σθήκη της δέσης Διακόφτι, η οποία δεν μνημονεύεται στο κτηματολό
γιο και όπου σύμφωνα με τον Γεωργειρηνη υπήρχαν αλυκές ιδιοκτησίας
της μονής.
Χαρακτηριστική είναι επίσης η συγκέντρωση των δέσεων με καλ
λιέργειες γύρω από τη Χώρα της Πάτμου και τη μονή, η οποία φαίνε
ται ότι λειτούργησε όχι μόνο ως πόλος έλξης για τον πληδυσμό, αλλά
και γενικότερα ως επίκεντρο για τις δραστηριότητες των κατοίκων. Η
μακραίωνη αυτή επικέντρωση της ζωής του νησιού γύρω από την μονή
του Ιωάννη Θεολόγου από την εποχή της ίδρυσης της, το 1088,64 που
αποτέλεσε με το κύρος της και την οικονομική της ισχύ καταλύτη στη
ζωή του νησιού, συντέλεσε νομίζω στη μη εντατική εκμετάλλευση όσων
περιοχών ήταν απομακρυσμένες από τη Χώρα, γεγονός που αποτυπώ
νεται και στον τοπωνυμικό χάρτη του νησιού κατά τον 17ο αιώνα.
— Συγκλίσεις και αποκλίσεις στο μικροτοπωνυμικό των νησιών
Οι κοινές γλωσσικές καταβολές, οι παρόμοιες κλιματολογικές συνθή

κες και τα κοινά στοιχεία της γεωφυσικής διαμόρφωσης, η παράλληλη
ιστορική πορεία, το ευρύ πλέγμα οικονομικών και πολιτισμικών επικοι
νωνιών, η επικράτηση εν πολλοίς παρόμοιων όρων διαβίωσης για τους
κατοίκους των νησιών επί μακρό χρονικό διάστημα αποτελούν παρά
γοντες που συντέλεσαν στη διαμόρφωση κοινών παραμέτρων ζωής στα
νησιά του Αιγαίου, παραμέτρων που αποτυπώνονται και στη σήμανση
του χώρου μέσω των τοπωνυμίων και των μικροτοπωνυμίων. Η χρήση
όμοιων, παρεμφερών ή κοινής ρίζας λέξεων στο τοπωνυμικό των νησιών
είναι μάρτυρας αυτών των συμπτώσεων.
Κοινές ονομασίες δέσεων έχουν επισημανθεί σε πολλές συλλογές
τοπωνυμικού υλικού ή σε επιμέρους μελέτες για συγκεκριμένα τοπω
νύμια. Οι επισημάνσεις αυτές κατά κανόνα καταγράφουν τη διασπορά
επιλεγμένων τοπωνυμίων και παραλλαγών τους, στο νησιωτικό ή και
γενικότερα στον ελλαδικό χώρο. Οι ταυτίσεις αυτές —που κατά κύριο
64. Για το χρονικό της ίδρυσης και ανάπτυξης της μονής 6λ. Στ. Παπαδόπουλος,
Μονή Ιωάννου Θεολόγου, Πάτμος 1977, σ. 9-18* Χρ. Ιακωβίδης, ο.π., σ. 60-66 και
Ευδοκία Ολυμπίτου, ο.π., σ. 66-72.
72
λόγο αφορούν ονομασίες προερχόμενες από τη μορφολογία του εδά

φους— αποδίδουν το κοινό λεκτικό και τις κοινές επιλογές σημάνσεων
των κατοίκων σε ευρύ φάσμα περιοχών.
Θελήσαμε να επιχειρήσουμε μια πρώτη ενδεικτική ποσοτική προ
σέγγιση του φαινομένου αυτού στο νησιωτικό χώρο του Αιγαίου με
βάση το παράδειγμα ενός νησιού, της Μυκόνου. Ως συγκρίσιμη ύλη
χρησιμοποιήθηκαν οι ονομασίες δέσεων της Μυκόνου που εντοπίστη
καν από τη μελέτη των νοταριακών πράξεων μεταβιβάσεων του 17ου
αιώνα. Η επιλογή αυτών των τοπωνυμίων-μικροτοπωνυμίων της Μυκό
νου και όχι μιας σύγχρονης καταγραφής του τοπωνυμικού της -τ\ οποία
βέβαια είναι πληρέστερη καθώς περιλαμβάνει πολλές νεότερες προ-
σδήκες- προκρίθηκε διότι επιδιώχδηκε να ελεγχδεί η παρουσία σε
άλλα νησιά των ονομασιών εκείνων της Μυκόνου που έχουν μακρά
παρουσία στον τόπο.
Η αντιπαραβολή έγινε με δημοσιευμένους καταλόγους τοπωνυμίων
άλλων νησιών, που έχουν κατά καιρούς καταρτισθεί είτε για να απο
δώσουν το σύγχρονο τοπωνυμικό κάποιου νησιού, είτε για να καταγρά
ψουν τις ισχύουσες σε κάποια δεδομένη ιστορική στιγμή ονομασίες.
Πρόκειται συνεπώς για καταλόγους ανισοβαρείς, με διαφορετικά
χαρακτηριστικά και ποικίλη σε βάθος προσέγγιση. Η σύγκριση επομέ
νως σε αυτή τη φάση δεν αντιπαραβάλλει πλήρεις τοπωνυμικούς χάρ
τες των νησιών, αλλά συνιστά μια πρώτη ενδεικτική απόπειρα να επι
σημανθεί η διάδοση σε άλλα νησιά τοπωνυμίων που εντοπίζονται στη
Μύκονο κατά τον 17ο αιώνα. Τελικά η αντιπαραβολή αυτή των τοπω
νυμίων, παρά τα μεθοδολογικού χαρακτήρα προβλήματα που ίσως
θέτει, έχει νόημα γιατί επιτρέπει να εντοπιστούν τα επίπεδα όπου
πυκνώνουν οι ομοιότητες και οι ταυτίσεις των σημάνσεων. Να σημειω
θεί ότι η προσέγγιση μας δεν είχε γλωσσολογικό χαρακτήρα και επομέ
νως δεν δόθηκε βάρος στις φωνητικές αποδόσεις και γλωσσικές απο
χρώσεις των χρησιμοποιούμενων λέξεων. Επίσης, για λόγους που ανα
φέρθηκαν και παραπάνω, δεν συμπεριλήφθησαν σε αυτή τη φάση της
εργασίας τα κοινά ναωνύμια-αγιωνύμια.
Τα κοινά, με αυτά της Μυκόνου, τοπωνύμια που εντοπίστηκαν
έχουν ως εξής (σε περιπτώσεις παρεμφερών γλωσσικών τύπων δίνεται σε
ορθογώνιες αγκύλες αυτός που απαντά στο αντιπαραβαλλόμενο με
τη Μύκονο νησί):
73
Μύκονος - Αμοργός:65
Αγρελιά [Αγρίλια], Αγριοσυκιά, Ακρωτηράκι, Βαστάγος [Βασταγάς],
Βόδονας, Καυκάρα, Καψαλου [Κάψαλα], (Άγιος Γεώργης του) Κλουβά
[Κλοβάς], Κουκίστρα [Κουκκίστραι], Κουκουλού [Κουκούλα], Κουκουναυ-
βλιά [Κουκουμαυλίδι], Λιβάδι, Λιβαδερή [Λιβαδερά], Λίμνη [Λιμνίν], Μακριά
Φυλλάδα [Φυλλάδα], Μάρμαρα [Μάρμαρον], Ξυλοκερατιά [Ξυλοκερατία],
Ορνός [Ορνέα], Πυργί, Πύργος, Ραχίδια [Ραχίδι], Τούρλος [Τουρλάκι],
Φοινικιά, Φτελιά [Φτέλος], Χάλαρα.
Σύνολο: 25.
Μύκονος — Άνδρος:66
Αγρελιά [Αγρίλια], Αμυγδαλίδι [Αμυγδαλός], Αρμυρά Λαγκάδια [Αρμυρά],
Βασιλικό, Βίγλες, Βουνί, Γιαλός, Γκρεμνός του Κάρλου [Γκρεμνός], Γλυφάδα,
Διακόφτι, Καμαλαύκα [Καλυμμαυκα], Καμνάκι [Καμινάκι], Κάππαρη
[Καππαριά], Καράβι [Κάραβος], Καστελάκια [Καστελλάκι], Κάστρο, Κάτεργα
[Κάτεργον], Καυκάλα [Καυκάρα], Καψαλου [Καψάλα], Κεφαλοβούνι, Κόνιζα
[Κονιζός], Κοράκια, Κουμαρού [Κουμάρι, Κούμαρος], Κούντουρος [Κού-
ντουρα], Κουρβούλια [Κούρβουλο], Κρεμαστή [Κρεμαστές], Κυδωνιά
[Κυδώνες], Λαγκάδα, Λάκκος [Λάκκα], Λιβαδάκι, Λιβάδι [Λιβάδες], Λιμνιώνας
[Λιμιώνας], Μαράδι [Μαραδιά], Μάρμαρα, Ξερόκαμπος, Παλιόκαστρο [Πα-
λαιόκαστρο], Παραπόρτι, Πισκοπιανά [Πισκοπή, Πισκοπειό], Πόρτα [Πόρτες],
Πύργος, Ράχη [Ράχη Δερβίση], Σκάφη, Σπηλιά, Στενό, Στρογγυλό [Στρογγυλή],
Τούρλο, Φανερωμένη, Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρραγκρεμνα], Χάλαρα, Χοχλιό
[Χόχλακας].
Σύνολο: 50.
Μύκονος — Κέα:61
Αγρελιά [Αγρελιός], Ακρωτηράκι [Ακρωτήρι], Άμμος, Βατούδια, Βίγλα,
Βόδωνας [Βοδόνοι], Βουνό, Βουργάρι [Βουρκάρι], Βρύση, Γκρεμνός του
Κάρλου [του Κάρλου], Ελιά [Ελιές], Καλίτςα [Καλίστρα], Κανάρια, Κάππαρη,
Καστελάκια, Κάστρο, Κοράκια [του Κοράκου], Κουκίστρα [Κουτσίστρα],
65. Αντιπαραβλήδηκαν τα τοπωνύμια των νοταριακών εγγράφων της Μυκόνου με

αυτά που συνέλεξε ο Ι. Βογιατξίδης, Αμοργός, Αδήνα 1918, σ. 85-102, από τις πράξεις
του Βρεβίου της μονής Χοξοδιώτισσας. Οι πράξεις αυτές καλύπτουν το χρονικό διά
στημα από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα.
66. Η αντιπαραβολή έγινε με τον κατάλογο τοπωνυμίων της Άνδρου που έχει
συντάξει ο Δ. Πασχάλης, Τοπωνυμικόν της νήσου Άνδρου, Ασήνα 1933, σ. 14-73.
67. Χρησιμοποιήθηκε για τη σύγκριση η μελέτη του Ιω. Θωμόπουλου, Αίελέτη τοπω
νυμική της νήσου Κεω, & έκδ., Κέα 1992, σ. 3-184.
74
Κούνουπας [η Κουνούπα], Κούντουρος, Κρεμαστή, Λαγκάδα, Λάκκος,

Λιβάδι, Λιγιά, Μαράδι [Αμαράοι], Μάρμαρα, Μνήματα, Ορνός, Παραδείσι,
Πεζούλες [Πεζούλια], Περιβόλι [Περβόλια], Πλατύς Γιαλός, Πόρτες, Ποταμιά
[Ποτάμι, Ποτάμια], Πύργος, Σταυρός, Στέρνα, Στρογγυλό [Στρογγυλή],
Ταξιάρχης [Άγιος Ταξιάρχης], Τούρλος, Φανάρι, Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρά],
Χάλαρα, Χαλασμένη, Χαρκίδια [Χαρτσιδιό], Χοχλιό [Χούχλι].
Σύνολο: 47.
Μύκονος — Κίμωλος:68
Άσπρος Εγκρεμνός [Ασπρόγκρεμνα], Ασπαλάθου [Ασπάλασρας], Βίγλα,
Κάππαρη [Καππαριά], Καράβι [Κάραβος], Κάστρο, Καυκάλα [Καυκάρες],
Καψαλού [Καψάλα], Κοράκια [Κορακιές], Κρεμαστή [Κρεμαστός], Λαγκάδι,
Λάκκος, Λιβάδι [Λιβαδάκι], Λίμνη, Μαύρη Σπηλιά [Μαυροσπηλιά], Μερσίνη
[Μερσινιά], Μύλοι, Ξερόκαμπος, Ξυλοκερατιά, Παλιόκαστρο, Πήγαδος
[Πήαδος], Πύργος, Σελάδα [Σελλάδι], Σιδεροκάψια, Τούρλος [Τρούλλος],
Φανάρι [Φανάρα], Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρόα], Χάλαρα.
Σύνολο: 28.
Μύκονος - Νάξος:69
Αγρελιά [Αγριλιά], Αγριοσυκιά, Ακρωτηράκι, Αμυγδαλίδι [Αμυγδαλιές],
Ασπροβούνι, Αστοιβωπή [Αστοιβή], Βίγλες, Βόδωνας [Βοδόνοι], Βρύση,
Γέμελος [του Γεμελάρου], Γκρεμνός του Κάρλου [Γκρεμνός], Γλυφάδα, Ελιά,
Καμαλαύκα [Καλαμαύκα], Καμνάκι [Καμινάκια], Κάππαρη [Καππάρες],
Καράβι [Κάραβος], Καστελάκια [Καστέλι], Κάστρο, Καυκάλα [Καυκάρα],
Καψαλού [Καψάλες], Κουκουλού [του Κουκούλα], Κούντουρος [του
Κουντούρη], Κούτελα [του Κουτέλη], Λαγκάδα, Λάκκος [Λάκκους], Λιβάδι,
Ληνό [Ληνιά], Λίμνη [Λίμνες], (στου) Λουμνινού Πλάκα [Πλάκα, Πλάκες],
Μακριά Φυλλάδα [Φυλλάδα], Μάρμαρα, Μαύρο Πετράδι [Μαύρα Πετράδια],
Μερσίνη [Μερσινιά], Μύλος, Ξυλοκερατιά, Πάναρμος [Πάνερμος], Παραδείσι,
Πεζούλες, Πηγάδι, Ποταμιά, Πύργος [Πυργάκι], Ράχη [Ράχη του Κανίκλη],
Σελλάδα [Σελλάδι], Σκάφη, Στενό, Στρέμπουλας [Στρουμπουλού], Τούρλος
68. Τα τοπωνύμια της Μυκόνου αντιπαραβλήδηκαν με αυτά που περιλαμβάνουν

στους καταλόγους τους οι: Ι. Σ. Ράμφος, «Τα τοπωνύμια Κιμώλου και Πολυαίγου», π.
Κιμωλιακά, 3 (1973), σ. 371-375 και Αντ. Κατσουρός, «Τοπωνύμια Κιμώλου και Ηπο-
λήβου», π. Κιμωλιακά, 5 (1975), σ. 305-326. Κοινά με την Πολύαιγο είναι επίσης τα
μικροτοπωνυμια: Απηγανιά [Απήγανος], Μερσίνη, Στενή.
69. Συγκριτικά χρησιμοποιήδηκε ο κατάλογος που έχει συντάξει και δημοσιεύσει σε
συνέχειες ο Αντ. Κατσουρός, «Τοπωνύμια της νήσου Νάξου», π. Ναξιακό Αρχείο, 1
(1947), σ. 76-83, 94-103, 108-114, 123-136.
75
[Τρούλος], Φανάρι [Φανάρια], Φυρρός Εγκρεμνός, Χάλαντρα, Χάλαρα [Τρανό

Χάλαρο], Χαρκίδια.
Σύνολο: 53.
Μύκονος — Πάρος:70
Αγρελιά, Ακρωτηράκι [(Α)κρωτήρι], Άμμος, Αμπελόκηπος, Απηγανιά
[Απηανές], Ασπροβούνι, Άσπρος Εγκρεμνός, Βάρουχας, Βίγλες, Βουνό,
Βρύση, Γιαλός, Γλυφάδα, Διακόφτι [Διακοφτό], Ελιά [Ελιές], Εμπουρδέκτης,
Καμαλαύκα [Καλαμαύκα], Καμνάκι, Καράβι [Κάραβος], Κάστρο, Καψαλου
[Καψάλα], Κόκκαλα, Κοράκια, Κουκίστρα, Κουκουναβλιά [Κουκουμαύλες],
Κούτελα, στου Κυριάκου [Κυριάκος], Λαγκάδα, Λάζαρος [Λάζαρι], Λάκκος,
Λιβαδάκι, Λιβαδερή [Λιβαδερά], Λιβάδι, Λίμνη, Μακριά Φυλλάδα, Μαράδι,
Μάρμαρα, Μαχαίρας, Μερσίνη, Μύλος, Ξερόκαμπος, Ξυλοκερατιά [Ξυλο-
κερατάδι], Πεζούλες [Πεζούλια], Περιβόλι [Περιβόλα], Πήγαδος, Πισκοπιανά,
Πλακωτό, Πλατιά Χωράφια, Πλατύς Γιαλός, Πόρτες, Ποταμιά, Πύργος,
Ράχη, Ραχίδια, Σελάδα, Σπηλιά, Σταυρί, Στέρνα, Στρογγυλό, Ταξίαρχος,
Τούρλος, Φανάρι, Φανερωμένη, Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρό Βουνί, Φυρρό
Χωράφι, Φυρρολαγκάδι κ.λπ.], Χάλαρα.
Σύνολο: 65.
Μύκονος - Σέριφος:71
Αγρελιά [Αγριλιά], Ακρωτηράκι, Αμυγδαλίδι [Αμυγδαλιές], Ασπαλάδου
[Ασπαλαθράδικο], Άσπρος Εγκρεμνός, Βαστάγος [Βαστάγοι], Βατούδια
[Βατούδη], Βίγλα, Βουδόμαντρες [Βουδόμανδρα], Βουνά, Βουνάκια, Βρετού
[Βρετό], Γιαλούδι, Διακόφτι, Εγλιστρές Γούρνες [Εγκλειστρός], Καλαδάς,
Καμαλαύκα [Καμιλαύκα], Κάππαρη, Καράβι [Καραβά], Καρδαμίδα [Κάρδαμα],
Κάτω Πηγάδι, Καψαλού [Κάψαλος], Κοράκια [Κοράκου], Κούντουρος,
Κρεμαστή, Κυριάκου [Κυριακού], Λαγκάδα, Λάκκος, Λίμνη, Μάρμαρα, Μεγάλη
Βίγλα, Μερσίνη [Μυρσινιά], Μύλος, Ξερόκαμπος, Ξεροχωριό, Ξυλοκερατιά,
Πεζούλες [Πεζούλας], Πέραμα, Πετρωτό [Πετροπό], Πήγαδος, Πηγή, Πλακω
τό, Πλατύς Γιαλός, Πόρτες, Ποταμιά, Πυργί, Πύργος, Σκάφη, Σταυρός, Στενό,
Ταξιάρχης, Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρό Βουνί, Φυρρό Κεφάλι κ.ά.], Χάλαρα,
Χαλασμένη [Χαλασμένα], Χαρκίδια [Χαρκιαδινα στην Ετιά], Χοχλιό [στους
Χοχλάκους].
Σύνολο: 57.
70. Χρησιμοποιήθηκε ο κατάλογος του Ν. Αλιπράντη, Τα τοπωνύμια, σ. 15-324.

71. Αντιπαραβλήσηκαν τα μικροτοπωνύμια της Μυκόνου με τις δέσεις που κατα
γράφονται σε φορολογικό κατάστιχο του 1781 της Σερίφου, βλ. Ευτυχία Λιάτα, Η Σέ
ριφος, α. 193-211.
76
Μύκονος — Σίκινος:72
Απάνω Ρίμνη [Ρίμνη], Άσπρος Εγκρεμνός, Βαστάγος [Βαστάες], Ελιά [Εληές],
Κάτεργα [Κάτεργο], Καυκάλα [Καυκάρες], Καψαλού [Κάψαλος], Κουκουλού
[Κουκκούλη], Κούντουρος [Κουντούρα], Λαγκάδα, Λιβάδι, Μαύρη Σπηλιά,
Μύλοι, Ξυλοκερατιά [Ξυλοκερατιές], Παλιόκαστρο, Παραπόρτι, Πήγαδος
[Πήαδος], Πόρτες [Πόρτα], Σελάδα [Σελλάδι], Σιδεροκάψια [Σιδεροκάψι],
Ταξιάρχης, Τούρλος [Τρούλλος], Φανάρι [Φανάρα], Χάλαρα.
Σύνολο: 2 4 .
Μύκονος — Σύρος:73
Αγρελιά [Άγρελας], Αμμος, Αμυγδαλίδι [Αμυγδάλου], Ακρωτηράκι [Κρωτη-
ράκι], Ασπαλάθου [Ασπαλαδωπό], Άσπρος Εγκρεμνός, Αστοιβωπή [Αστοι-
βωπό], Βίγλα, Βουνάκι, Βουνί, Γιοφύρια [Γεφύρια], Γκρεμνός του Κάρλου [του
Κάρλου], Γλυφάδα, Διακόφτι [Διακόφτης], Κακοβούνι, Καμαλαύκα [Καλα-
μαύκια], Καμνάκι [Καμινάκι], Καλαφάτη, Κάππαρη, Καράβι [Καράβα],
Κάστρο [Καστρί], Καψαλού [Κάψαλος], Κεφαλοβούνι, Κηπάρια [Κηπάρι],
Κοράκια [Κόρακας], Κουκουλού [Κουκούλας], Κούτελα [Κούτελο], Κρεμαστή,
Λαγκάδα, Λάκκος [Λάκκοι], Λιγιά, Λιβάδι, Λάμπη [Λάμπου], Λίμνη [Λιμνί],
Μακριά Φυλλάδα [Άσπρη Φυλλάδα, Φυλλάδα], Μαντρίσια, Μάρμαρα, Μαύρη
Σπηλιά, Μνήματα, Μύλος, Ξερόκαμπος, Ξυλοκερατιά [Ξυλοκερατίδια], Πανά
χραντος, Πέραμα, Περιβόλι [Περβόλια], Πήγαδος [Μπήγαδο], Πισκοπιανά
[Πισκοπιανό], Πλακωτό [Πλακωπό], Πόρτες [Πόρτα], Ποταμιά [Ποταμός],
Πυργί [Πυργιά], Ράχη, Σκάφη, Σπηλιά, Σταυρός, Στενό, Στρογγυλό [Στρογ
γυλή], Ταξιάρχης, Τουρκίτξι [Τουρκί], Τούρλος, Φανάρι, Φανερωμένη, Φοινικιά,
Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρά Βουνά, Φυρρές Σπηλιές κ.ά.], Χάλαρα, Χάλαντρα
[Χάλανδρα], Χοχλιό [Χοχλάκοι].
Σύνολο: 67.
72. Χρησιμοποιήθηκε για αντιπαραβολή ο κατάλογος τοπωνυμίων της Σικίνου που

έχει καταρτίσει ο Ζ. Γαβαλάς, Η νήσος Σίκινος, Αθήνα 1931, σ. 72-76, όπου περιλαμ
βάνεται σχετικά μικρός ονομασιών δέσεων.
73. Για την παραβολή με το τοπωνυμικό της Σύρου χρησιμοποιήθηκαν τα τοπωνύ
μια που έχει συγκεντρώσει ο Α. Φραγκίδης, όπως αυτά έχουν δημοσιευθεί από τον Γ.
Ντελόπουλο, «Η συμβολή του Φραγκίδη στη συριανή τοπωνυμιολογία», π. Συριανά
Γράμματα, 11 (Ιούλιος 1990), σ. 247-250 και οι αντίστοιχες καταγραφές των Ε. Ν.
Ρούσσου και Γ. Ντελόπουλου (βλ. π. Συριανά Γράμματα, 11 (Ιούλιος 1990), σ. 263-265.
Η καταγραφή του Α. Φραγκίδη πραγματοποιήθηκε το 1912 και οι άλλες δύο το 1967 και
1987 αντίστοιχα, επομένως στο τοπωνυμικό αυτό αποτυπώνονται πλέον οι επιδράσεις
και καταγράφονται οι ονομασίες που ήρθαν στο νησί με τους νέους κατοίκους που
εγκαταστάθηκαν εκεί τον 19ο αιώνα.
77
Ας υπενθυμιστεί καταρχήν ότι ο αριδμός των επικαλύψεων σε κάδε

ζεύγος νησιών και συνολικά δεν μπορεί να οδηγήσει σε απολύτως ικα
νοποιητικά συμπεράσματα, καδώς έχουν αντιπαραβληδεί κατάλογοι
τοπωνυμίων με πολύ διαφορετικά γνωρίσματα (σύγχρονοι, καταρτισμέ
νοι με βάση ιστορικά ντοκουμέντα συγκεκριμένης εποχής, κατάλογοι
σχεδόν εξαντλητικοί και άλλοι λιγότερο λεπτομερείς). Παρόλα αυτά η
τάξη μεγέσους των κοινών ονομασιών δέσεων -ανεξάρτητα από τον
ακριβή αριδμό των ταυτίσεων- μπορεί να έχει τεκμηριωτική χρήση
διότι σηματοδοτεί κοινά γνωρίσματα των συγκρινόμενων τόπων και
αναδεικνύει σταδερές παραμέτρους της ζωής των κατοίκων.
Όπως είναι φυσικό τα περισσότερα όμοια ή παρόμοια μικροτοπω-
νύμια αποδίδουν τα γεωφυσικά χαρακτηριστικά, τη μορφολογία του
εδάφους, την έλλειψη ή τη συγκέντρωση ύδατος. Ενδιαφέρον είναι ότι
απαντούν σε πολλά νησιά όχι μόνο τοπωνύμια των οποίων οι λόγοι διά
δοσης τους είναι προφανείς (για παράδειγμα Ποταμιά [Ποτάμια, Πο
τάμι], Βρύση [Βρυσιά, Βρύσες], Λαγκάδα [Λαγκάδι, Λαγκάδια], 74
Ακρωτήρι [Κρωτήρι, Ακρωτηράκι] κ.λπ.), αλλά και ονομασίες, των
οποίων η επιλογή προδίδει κοινό γλωσσικό και αισδητικό κριτήριο,
κασώς επίσης και κοινό τρόπο πρόσληψης του χώρου. Ενδεικτικά
σημειώνουμε μερικά παραδείγματα:
ο Η ονομασία Καμαλαύκα με διάφορες παραλλαγές: Καμιλαύκα,
Καλαμαύκα, Καλαμαύκια, απαντά στη Μύκονο, στην Άνδρο, στη
Νάξο, στη Σύρο, στη Σέριφο, στην Πάρο. Σύμφωνα με μία ερμη
νεία το όνομα του τοπωνυμίου χρησιμοποιείται προκειμένου να
δηλώσει περιοχή, όπου η διαμόρφωση του εδάφους δυμίξει το
καλιμαύκι ιερέων (λατ. cameilaucium). 75
ο Το τοπωνύμιο Φυρρός Εγκρεμνός [Φυρρόγκρεμνα] προέρχεται
από το πυρρός>φυρρός = κόκκινος και είναι δηλωτικό του χρώμα-
74. Σε νοταριακά έγγραφα συναντάμε επίσης μεταβίβαση λαγκαδιού (βλ. Γ. Πετρό-

πουλος, «Νοταριακαί», σ. 672-673). Η ίδια λέξη λοιπόν χρησιμοποιείτο παράλληλα ως
τοπωνύμιο και ως προσδιορισμός συγκεκριμένου χαρακτήρα αγροτικής έκτασης. Ο Φ.
Κουκούλες, «Ετυμολογικά. Λαγκάδι», π. Λεξικογραφικόν Αρχείον, τ. 5, στο π. Αδηνά,
30 (1919), σ. 36-37, ερμηνεύοντας την προέλευση της λέξης, την σχετίζει με τη λέξη
«λάκκος» που σημαίνει κοιλάδα, φαράγγι.
75. Το τοπωνύμιο απαντά επίσης στη Ρόδο, Ζάκυνδο, Κρήτη, Κάρπαδο κ.ά. (βλ.
σχετικά Γ. Κουρμούλης, «Καλλαμαυκα - Καλλαμαυκι», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών
Σπουδών, 1 (1938), σ. 292· Ν. Αλιπράντης, Τα τοπωνύμια, σ. 92* Κ. Μηνάς, Τοπωνυμικό
της Καρπάδου, Αδήνα 2000, σ. 127.
78
τος του εδάφους. Εδώ εντοπίστηκε στα νησιά Άνδρο, Κέα, Κίμω
λο, Μύκονο, Νάξο, Πάρο, Σύρο, έχει όμως ευρύτατη διάδοση στο
χώρο του Αιγαίου με ποικίλους λεκτικούς συνδυασμούς (Φυρρά,
Φυρρόγεια, Φυρροβούνι, Φυρρολαγκάδι, Φυρρό Χωράφι, Φυρρόν
Ποταμόν κ.λπ.). 76
ο Το τοπωνύμιο Χάλαρα σημαίνει περιοχή απόκρημνη, με απότομες
πέτρες, δύσκολη στην πρόσβαση. 77 Ανάμεσα στα νησιά που εξετά
στηκαν εδώ το τοπωνύμιο εντοπίστηκε στην Αμοργό, Άνδρο, Κέα,
Κίμωλο, Μύκονο, Πάρο, Νάξο, Σέριφο, Σίκινο, Σύρο. 78
ο Τοπωνύμιο Χοχλιό [Χόλκακας, Χοχλάκοι, Χοχλάκους (στους)]
απαντά στην Άνδρο, Μύκονο, Σέριφο, Σύρο. Παρεμφερείς τύποι
της λέξης, που δηλώνει τις στρογγυλεμένες από το κύμα πέτρες,
έχουν εντοπιστεί επίσης και σε άλλα νησιά.79
76. Βλ. σχετικά Δ. Γεωργακάς, «Τοπωνυμικά», π. Λαογραφία, 12 (1938), σ. 67-71·

Ι. Προμπονάς, « Η γλώσσα των ναξιακών εγγράφων (1433-1837) κατά το παλαιότε-
ρον ναξιακόν ιδίωμα», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 7 (1968), σ. 391-392*
Ι. Θωμόπουλος, Μελέτη, σ. 156-157· Ν. Αλιπράντης, Τα τοπωνύμια, α. 228' Μ. Κορ-
ρές, «Τα τοπωνύμια της Κωμιακής Νάξου», Πρακτικά του Α' Πανελληνίου Συνεδρίου,
«Η Νάξος δια μέσου των αιώνων», επιμ. Ι. Προμπονάς, Στέφ. Ψαρράς, Α8ήνα 1994, σ.
837, 854.
77. Βλ. Γ. Χατξηδάκις, «Περί τονικών μεταβολών εν τη Μεσαιωνική και Νεωτέρα
Ελληνική», στον τόμο Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά, τ. 2, Αδήνα 1907, σ. 135 και Ι.
Θωμόπουλος, Μελέτη, σ. 158-159. Σημειώνεται ότι διαφορετική είναι η προέλευση του
τοπωνυμίου Χάλαντρα, το οποίο σημαίνει ψάδα, στρώμα, κιτώνα ή καλύβα καλογήρου.
Απαντά στη Μύκονο και σε διάφορες άλλες περιοχές της Ελλάδας (πρβλ. και
Χαλανδριανή, Χαλάνδρι), βλ. Α. Κατσουρός, «Τοπωνύμια της Νάξου», ό.π., σ. 99-100"
Κ. Άμαντος, «Συμβολή εις το τοπωνυμικόν της Χίου», π. Αδηνά, 17 (1915), σ. 39-40.
78. Επίσης και σε άλλες περιοχές όπως στην Τήνο, Κύδνο, Κρήτη, Σίφνο, Ρόδο,
Πάτμο κ.ά., βλ. σχετικά, Σ. Μενάρδος, «Τοπωνυμικόν της Μυκόνου», Επετηρίς Εται
ρείας Βυζαντινών Σπουδών, 7 (1930), σ. 244-245 και Ν. Αλιπράντης, Τα τοπωνύμια, σ.
231.
79. Βλ. Χ. Ι. Παπαχριστοδούλου, «Τοπωνυμικό Νισύρου», π. Νισυριακά, 3 (1969),
σ. 253 (Χοχλάκοι)· ο ίδιος, «Τοπωνύμια Σύμης», π. Τα Συμαϊκά, 1 (1972), σ. 63· Ν.
Ζάρακας, «Τοπωνύμια της νήσου Κω», ό.π., σ. 110 και 143 (Χοχλακιάρης, Χόχλακας)·
Χ. Κουτελάκης, Συμβολή στο τοπωνυμικό της Τήλου, Αδήνα 1982, σ. 105 (Χοχλακιά)·
Μ. Σκανδαλίδης, Το τοπωνυμικό της Χάλκης Δωδεκανήσου, Ρόδος 1982, σ. 104-105
(Χοχλάκοι, Χοχλακούρα)· Ν α π . Ξανδούλης, Τοπωνυμικό της Σκύρου, Αδήνα 1984, σ.
104-105 (Χόχλακας)· Κ. Μηνάς, Τοπωνυμικό της Καρπάδου, ό.π., σ. 342 (Χοχλακία,
Χοχλακιάρης, Χοχλακιές, Χοχλακούλλια)· Μ. Σέργης, «Τοπωνύμια Γλινάδου», Πρα
κτικά του Α' Πανελληνίου Συνεδρίου, «Η Νάξος δια μέσου των αιώνων», επιμ. Ι. Προ-
79
Ανάλογες συγκλίσεις παρουσιάζονται ακόμη σε τοπωνύμια που

σχετίζονται με τη χλωρίδα ή τις καλλιέργειες των νησιών. Χαρακτη
ριστικό παράδειγμα είναι το τοπωνύμιο Αγριελιά, που είναι κοινό σε
όσα νησιά συνεξετάστηκαν ή άλλα ανάλογα τοπωνύμια που εμφανίζο
νται σε περισσότερα από δύο νησιά, όπως Φοινικιά (Αμοργός, Μύκο
νος, Σύρος), Κάππαρη (Άνδρος, Κέα, Μύκονος, Νάξος, Σέριφος,
Σύρος), Κουκκίστρα 80 (Αμοργός, Κέα, Μύκονος, Πάρος).
Κοινή είναι επίσης η παρουσία τοπωνυμίων που διασώζουν:
ο κτίρια ή φρουριακές εγκαταστάσεις που απηχούν ιστορικές μνήμες
όπως: Πύργος, Κάστρο, Καστέλι*
ο πρακτικές των κατοίκων που ανταποκρίνονταν σε ανάγκες φύλα
ξης ή επιτήρησης όπως: Βίγλα, Βίγλες, Μεροβίγλι*
ο εγκαταστάσεις που σχετίζονται με τις επαγγελματικές δραστηριό
τητες των κατοίκων όπως: Μύλοι, Ανεμόμυλοι, Καμίνι [Καμίνια,
Καμινάκια], Χαρκιδιά. 81
Τα τοπωνύμια αυτού του τύπου έχουν ισχυρή παρουσία στο νησιω
τικό χώρο. Το ισχυρό στοιχείο ήταν η ανάγκη να επισημανθεί η λει
τουργία που δήλωνε το όνομα τους και όχι η ονοματοθεσία του τόπου.
Για παράδειγμα το τοπωνύμιο Βίγλα που αντιστοιχεί σε όσες δέσεις
υπήρχαν βίγλες (σκοπιές, παρατηρητήρια), όχι μόνο επιχωριάζει σε
όλα σχεδόν τα νησιά, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις επαναλαμβάνε
ται στο ίδιο νησί πολλές φορές. 82
μπονάς· Στέφ. Ψαρράς, Αδήνα 1994, σ. 906 κ.ά. (Βλ. επίσης τη συσχέτιση -και την
αντίκρουση της— σχετικά με το τοπωνύμιο Φλακωπή της Μήλου Ζ. Γαβαλάς, «Φλα-
κωπή», π. ΑΟηνά, 45 (1934), σ. 198 και Ιω. Θωμόπουλος, «Το όνομα Φλακωπή», π.
Μηλιακά, 2 (1985), σ. 10-11, όπου και σχετική βιβλιογραφία).
80. Δηλαδή τόπος όπου καλλιεργούνται κουκκιά. Βλ. το ίδιο τοπωνύμιο στη Νάξο,
Μ. Σέργης, «Τοπωνύμια Γλινάδου», σ. 909. Γενικά η κατάληξη -ιστρα, όταν προστίθε
ται σε ονόματα φυτών, δηλώνει τόπο καλλιέργειας ή σποράς τους· για σχετικά παρα
δείγματα βλ. Ιω. Θωμόπουλος, AfeArrrç, σ. 105-106.
81. Η λέξη προέρχεται από το χαλκείο = εργαστήριο του χαλκέα και κατ' επέκτα
ση του σιδηρουργού και είναι κοινή ονομασία στα νησιά του Αιγαίου σε περιοχές όπου
υπήρχαν σιδηρουργεία, βλ. Κ. Μηνάς, Το τοπωνυμικό της Κάσου, Ασήνα 1975, σ. 119-
Ν. Αλιπράντης, Τα τοπωνύμια, σ. 232.
82. Στη Ρόδο για παράδειγμα απαντά 21 φορές (βλ. Χρ. Παπαχριστοδούλου, Τοπω
νυμικό της Ρόδου, Ρόδος 1951, σ. 85). Γενικότερα για τις παραλλαγές του τοπωνυμίου
στον ελληνικό χώρο βλ. Ι. Θωμόπουλος, «Nomes de postes d'observation et de signa
lisation en Grèce», π. Ονόματα, 12 (1988), σ. 840-841.
80
Την ίδια αυστηρή ταύτιση ονομασίας - λειτουργίας συναντάμε και σε

τοπωνύμια που δηλώνουν την ύπαρξη διαφόρων κτισμάτων ή εγκατα
στάσεων. Ευρύτατη είναι για παράδειγμα η διάδοση του τοπωνυμίου
Καμίνι [Καμίνια, Καμινάκι], το οποίο σηματοδοτεί την ύπαρξη διαφό
ρων εγκαταστάσεων εκκαμίνευσης. Το τοπωνύμιο, εκτός από τα νησιά
Άνδρο, Μύκονο, Νάξο, Πάρο και Σύρο, μπορεί να εντοπιστεί και σε
πλήδος άλλους τοπωνυμικούς καταλόγους από διάφορες περιοχές της
Ελλάδας. 83
Τα συγκριτικά στοιχεία, που αναφέρθηκαν παραπάνω σχετικά με το
τοπωνυμικό των νησιών του Αιγαίου, υποδεικνύουν ότι οι παράλληλες
ιστορικές διαδρομές, η ομοιότητα του φυσικού περιβάλλοντος των
νησιών, οι παρόμοιες συνθήκες στους όρους διαβίωσης και οι αναλο
γίες στις δραστηριότητες των κατοίκων αποτυπώνονται και στις επιλο
γές που ακολουθήθηκαν κατά τη σήμανση του τόπου. Βέβαια οι ανα
φορές που έγιναν εδώ απλώς και μόνο υπαινίσσονται το δέμα. Η
συστηματική καταγραφή και μελέτη του τοπωνυμικού και μικροτοπω-
νυμικού πλούτου των νησιών -παρότι έχει ήδη για ορισμένες περιοχές
δώσει πολύ αξιόλογα δείγματα γραφής— νομίζω ότι αποτελεί ακόμη σε
μεγάλο βαδμό ζητούμενο. Η προσθήκη νέων μελετών και η διεξοδικό
τερη διερεύνηση του δέματος δα επιτρέψει να αναδυδούν στην επιφά
νεια πλευρές της «ελάσσονος» ιστορίας του νησιωτικού χώρου που
στο πέρασμα του χρόνου δεν άφησαν ίχνη αλλά, παρά μόνο ό,τι
συμπυκνώδηκε μέσα στις ονομασίες των οικισμών και των τοποδεσιών.
83. Σημειώνονται ενδεικτικά: Εμμ. Μανωλακάκης, Καρπαδιακά, Αθήνα 1896, σ.

157· Δ. Βαγιακάκος, «Συμβολή εις την μελέτην του τοπωνυμικού και ονοματολογίου της
νήσου Ισάκης», π. Αδηνά, 64 (i960), σ. 152· Λ. Κοντοβέρος, «Ονόματα τοπίων και
περιφερειών των τριών περιοχών της νήσου Νισύρου», π. Νισυριακά, 1 (1963), σ. 145*
Τάκης Δεμόδος, «Τοπωνύμια της Μοσώνης», π. Ονόματα, 4 (1972), σ. 29· Ν. Ζάρακας,
ό.π., σ. 112, 146· Χ. Κουτελάκης, Συμβολή, σ. 43· Μ. Σκανδαλίδης, ό.π., σ. 58" Ν α π .
Ξανδούλης, ό.π., σ. 100-10Γ Β. Σταυρόπουλος, «Τοπωνύμια και τοπωνυμικά του χωρι
ού Μάλδη (Μποντιά) επαρχίας Τριφυλίας νομού Μεσσηνίας», π. Ονόματα, 12 (1988),
σ. 550· Π. Βλαχάκος, «Το μικροτοπωνυμικό του χωριού Βασιλική Λακωνίας», π.
Ιστορικογεωγραφικά, 2 (1988), σ. 123 κ.ά.
81
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
ΠΙΝΑΚΑΣ Ι
ΘΕΣΕΙΣ "ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ" ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΣΤΗ ΜΥΚΟΝΟ ΤΟΝ 17ο
Αγγελικό, το Αμάλια, τ'

Αγία Αναστασία, η Άμμος, η
Αγία Άννα, η Αμπελόκηπος, ο
Αγία Μαρίνα, η Αμυγδαλίδι, το
Αγία Μονή *, η Απηγανιά, η
Αγία Παρασκευή, η Αργύραινα, στην
Αγία Φωτεινή, η Αρμενιστής, ο
Άγιοι Απόστολοι, οι Αρμυρά Λαγκάδια, τα
Άγιοι Πάντες, οι Ασήκωτο Λαγκάδι, το
Άγιος Αρτέμιος, ο Ασπαλάθου, στ'
Άγιος Βασίλης *, ο Ασπροβούνι, το
Άγιος Γεώργης, ο Άσπρος Εγκρεμνός, ο
Άγιο Γεωργη, Τραχήλι πάνω στον Αστοιβωπή [Ασηβωπή], η
Άγιος Γεώργης του Κλουβά, ο Βαριγιάννης (;), ο
Άγιος Γεώργης της Πλάκας, ο Βάρουχας, ο
Άγιος Δημήτρης *, ο Βασιλικό, το
Άγιος Ελευθέριος, ο Βαστάγος *, ο
Άγιος Ηλίας, ο Βατούδια, τα
Άγιος Ιωάννης Θεολόγος, ο Βίγλες [Βιγλί, Βίγλα], οι
Άγιος Λάζαρος, ο Βόδωνας, ο
Άγιος Νικόλας της Ράχης, ο Βολιταριές, οι
Άγιος Παντελεήμονας, ο Βουδόμαντρες, οι
Άγιος Παντελεήμονας Βορεινά, ο Βουνάκια, τα
Άγιος Παντελεήμονας Ραχίδια, ο Βουνί του Καλόγερου, το
Άγιος Παύλος, ο Βουνί του Στρατή, το
Άγιος Πέτρος, ο Βουνό [Βουνά], το
Άγιος Πρόδρομος, ο Βουργάρι, το
Άγιος Σάββας, ο Βούρλα του Μακαρόνη, τα
Άγιος Στέφανος, ο Βρετού, στον
Άγιος Φιλάρετος, ο Βρύση [Βρυσιά, Βρύσες], η
Αγράρι, το Βρωμόλακας [Βρομόλακας], ο
Αγρελιά, η Γαλιότες, οι
Αγριοσυκιά, η Γέμελος [Γέμελο], ο
Ακρωτηράκι, το Γιαλός *, ο
Αλετρίδι (;), το Γιαλούδι [Γιαλούδια], το
82
Γιοφύρια, τα Καπνοούσα, η
Γκιέλα Κοντογιάννη, η Καράβι, το
Γκοπριά, η Καρδαμίδα, η
Γκρεμνός του Κάρλου, ο Καρδιοκαύτης, ο
Γλάστρο, το Καρδούλη, του
Γλυφάδα, η Κάρικα, του
Δαιμονιόπετρα, η Καριωτάδω[ν], των
Δημητράκη, του Κασοτρύπια, τα
Διακόφτι, το Καστελάκια, τα
Διακόφτι, Αγιος Ιωάννης, το Κάτεργα, τα
Διακόφτι, Κάτω, το Κάτω Βουνί, το
Δρακουρί [Ντακουρί;], το Κάτω Λιβάδι [Κάτω Λιβάδια], το
Δράπανος [Δράπανο], το Κάτω Πηγάδι, το
Δραφάκι, το Καυκάλα, η
Εγλιστρές Γούρνες, οι Καψαλού, στου
Ελεημονήτρια, η Κερά η Άρφη [Αρφανή;], η
Ελιά, η Κεφαλόβατο, το
Εμπουρδέκτης [Εμπουνέτης;], ο Κεφαλοβούνι, το
Επτά Αλώνια, τα Κηπούργια [Κηπουργιό, Κηπάρια], τα
Καημένα Λιβάδια, τα Κόκκαλα, τα
Καινούργια Κλείσματα, τα Κόνυζα [Κόνιζα], η
Κάκαρη, του Κοράκια, η
Κακοβούνι, το Κοσομύτης, ο
Κουδουνόπετρα, η
Κακοπλάγι, το
Καλά Λιβάδι, τα Κουκίστρα, η
Καλαθάς, ο Κουκουλού, η
Καλαμοπόδι, το Κουκουναβλιά, τα
Καλαφακιόλα, η Κουλουξούς, στης
Καλαφάτη, Κάμπος του, ο Κουμαρού. η
Καλαφάτης, ο Κούνουπας [Κούνουμπας], ο
Καλίτξα [Καλίτξη], η Κούντουρος, ο
Καλό Λιβάδι, το Κουρβούλια, τα
Καλόλυκος, ο Κουσουμά [Κουσουμπά], στου
Καλό Χορτιά (;), το Κούτελα, η
Καλυβάρι [Καλυβάρια], το Κουφωτό, το
Καμαλαύκα, η Κρεμαστή, η
Καμινάρια, τα Κυδωνιά, η
Καμίνι, το Κυρά των Αγγέλων *, η
Κανάλια, τα Κυριάκου, στου
Καμνάκι, το Λαγκάδα [Λαγκάδι, Λαγκάδια], η
Κάππαρη, η Λαγκάδια Β ορεινά, τα
Καπασόνη, του Λαγκάδι Συκαμιάς, το
83
Λάζαρος, ο Μ π α λ ι ά Στεφανή, τα
Λαξαχάρο (;) Μπλυντρί [Πλυντρί], το
Λάκκος, ο Μπουξίνα [Μπουςιόνα], η
Λάμπη, η Μπουρδεχταρια [Μπουρδευτάρια], τα
Λαρδακοπή, η Μ ύ λ ο ς [στους Μ ύ λ ο υ ς ] , ο
Λάταρη, στου Νάση (;)
Λιβαδάκι [Λιβαδάκια], το Νερό της Φλουρέντξας, το
Λιβαδερή, η Νιόκαστρο, το
Λιβάδι [Λιβάδια], το Ντάγκος [Νταγκού] (;), ο
Ληνό, το Ντελαμούρα [Ταλαμούρα], η
Λιγιά, η Ξερόκαμπος, ο
Λιγοπόταμο [Λίγος Ποταμός], το Ξερό Χωριό, το
Λίμνη *, η Ξυλοκερατιά, η
Λουλος, ο
Οκρίκου (;)
Λουμπινού Πλάκα, στου
Ορνός [Ορινός], ο
Λυχναύτια, τα
Παλιόκαστρο, το
Μάζα, η
Παναγία, η
Μακριά Φυλλάδα, η
Πάναρμος [ Μ π ά ν α ρ μ ο ς ] , ο
Μαμάτζος, ο
Πανάχραντος, ο
Μ ά ν τ ρ α του π α π ά Κωνσταντίνου, η
Παραγαξαριό (;), το
Μαντρίσια [Μαντρίτςια], τα
Παραδείσι, το
Μ αού [Μαγού], η
Παραλία (κοντράδα της) *, η
Μ α ο ύ , Κάτω, η
Παραχέρη, στου
Μ α ρ ά σ ι , το
Παυλάδος [Παυλάδο], ο
Μαρινάδο, το
Πεζούλες [Πεξουλού], ο
Μ ά ρ μ α ρ α , τα
Περάματα [Πέραμα], τα
Μασούρι, το
Περιβόλι, το
Ματογιάνι, το
Πετεινάρος, ο
Μ α ύ ρ η Σπηλιά, η
Πετρούνι, το
Μ α ύ ρ ο Πετράδι, το
Πετρωτό [Πετρωτά], το
Μαχαίρας, ο
Πηγάδι Αβδελλών [ Α β δ ε λ λ ο π ή γ α δ ο ] , το
Μ ε γ ά λ η Βίγλα, η
Πήγαδος [ Μ π ή γ α δ ο ς , Πηγάδι], ο
Μ ε γ ά λ η Πλάκα, η
Πηγή, η
Μ ε γ ά λ ο Βουνί, το
Πισωτό, το
Μ ε γ ά λ ο Χωριό, το Πισκοπιανά, τα
Μ έ γ α ς Εγκρεμνός, ο
Πλακωτό, το
Μερσίνη, η
Πλατειά Χωράφια, τα
Μερχιά [Μεριχιά], η
Π λ α τ ύ ς Γιαλός, ο
Μ ν ή μ α τ α , τα
Πόρτες, οι
Μορόεργο, το Ποταμάκια τ' Αλέξη, τα
Μούρτξικα [Μούρζικα, Αμούρτζικα]
Ποταμιά, η
Μπίδος, ο
ΤΟΠΩΝΥΜΊΑ ΚΑΙ Μ Ι Κ Ρ Ο Τ Ο Π Ω Ν Υ Μ Ι Α
Πουτρούμι, το Συκίδια [Σκίδια], του

Πυργί **, το Συναδινού, στου
Πύργος **, ο Ταξίαρχος [Ταξιάρχης], ο
Ράχη [Ράχες], η Τξαγκάρη, του
Ραχίδια [Ρεχίδια], τα Τουμπάκια, τα
Ρεσουνα,η Τουρκίτξι [Τουρνίτξι, Τουρκίσι], το
Ρέτα, η Τουρκολούσι, το
Ρουμπάδο(ς), ο Τουρλιανή, η
Ρουσουνάρα,η Τούρλος, ο
Ρόχαρη *, η Τρουπετάρια, τα
Σαμπίνα (;), η Φανάρι, το
Σελάδα,η Φανερωμένη, η
Σιδεροκάψια, τα Φαφλαώνα, η
Σκαρδαμίδα, η Φοινικιά, η
Σκάφη, η Φορτωσού, η
Σκουλουδού [Σκουλουδιό], η Φόκος (;), ο
Σκυλάμπελο, το Φουμιά, η
Σπάρτα, τα Φτελιά, η
Σπηλιά [Σπήλιο], η Φυρρός Εγκρεμνός [Εφυρρός ...], ο
Στρακούρι, το Χάλαντρα, τα
Σταρόβουρλα, τα Χάλαρα, τα
Σταυρί [Σταυρός], το Χαλασμένη, η
Στενό, το Χαμπάρη, στου (;)
Στέρνα, η Χαρκίδια *, τα
Στρατί, το Χατξηράδο, το
Στρέμπουλας, ο Χοιροβούρλια, τα
Στρογγυλό, το Χουλάκια, τα
Συκαλάδω(ν) [Τσικαλάδω(ν)], των Χοχλιό, το
Διευκρινίσεις
— Σε ορδογώνιες αγκύλες τίδενται γλωσσικές παραλλαγές του ίδιου, όπως πιθανολογείται, τοπω
νυμίου· δεν μπορεί όμως να αποκλειστεί τελείως και η εκδοχή να πρόκειται για διαφορετικές
τοποδεσίες.
- Για την ταύτιση των τοπωνυμίων που περιλαμβάνονται στον πίνακα 6λ. τους δύο χάρτες που
συνοδεύουν το βιβλίο του Π. Κουσαδανά, Χρηστικό λεξικό του ιδιώματος της Μυκόνου,
Ηράκλειο 1996.
*: Τοποθεσίες που ευρίσκονται στην περιοχή του κύριου οικισμού του νησιού.
**: Δεν είναι σαφής η διάκριση μεταξύ των ονομασιών Πύργος και Πυργί. Πύργος ονομάζεται
συνοικία του οικισμού της Μυκόνου αλλά και δέση στην περιοχή της Ανωμεράς, ενώ τοπωνύ
μιο Πυργί ατταντά στην ενδοχώρα του νησιού.
(;): Η ανάγνωση του τοπωνυμίου είναι προβληματική.
85
ΠΙΝΑΚΑΣ II
ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΜΕ "ΑΣΤΙΚΑ" ΑΚΙΝΗΤΑ ΣΤΗ ΜΥΚΟΝΟ

ΤΟΝ 17ο ΑΙΩΝΑ
Αγία Ελένη, η Λευκάντρα [Αλευκάντρα], η

Αγία Κυριακή (κοντράδα), η Λιμένες, οι
Αγία Μονή, η Λίμνη (κοντράδα), η
Αγία Παρασκευή (κοντράδα), η Λιμνιώνα, η
Αγία Τριάδα (κοντράδα), η Λόξα, η
Άγιοι Τριεράρχες, οι Μαξιπιό, το
Άγιος Βασίλης (κοντράδα), ο Μανδράκι *, το
Άγιος Βλάσης, ο Μαράσι *, το
Άγιος Δημήτρης (κοντράδα), ο Μαγού, η
Άγιος Ηλίας (κοντράδα), ο Μεγάλο Βουνί *, το
Άγιος Ιωάννης (κοντράδα), ο Οικονόμου Κορίνθιου (κοντράδα), η
Άγ. Ιωάννης του Πάκου (κοντράδα), ο Παναγία (κοντράδα), η
Άγιος Ιωάννης του Κουφού, ο Παναγία του Αγραβαρά (κοντράδα), η
Άγ. Ιωάννης Παραπόρτι (κοντράδα), ο Παναγία παπά Βεντούρη (κοντράδα), η
Άγιος Νικόλαος, ο Παναγία του Ρακετξή, η
Αγριοσυκιά *, η Παναγία του Τελονακίου, η
Απάνω Ρύμνη (κοντράδα), η Παπά Φρατξέσκου Σκορδίλη (κοντρά
Αρμυρά Λαγκάδια *, τα δα), του
Βόσωνας *, ο Παραπόρτι, το
Γεώργη Καλόμενου (κοντράδα), του Περγίγρο (;)
Γιαλός (κοντράδα), ο Πετεινάρος *, ο
Διακόφτι *, το Πιάτξα Κομμούνα, η
Δράπανος *, το Πόρτα, η
Ελένης του Κολήνου (;) (κοντράδα), της Πόρτα Κομμούνα, η
Ελεούσα, η Ποτέ παπά Αντώνη (κοντράδα), του
Εμπουρδέκτης *, ο Πυργί ***, το
Ζαχαρόλας, στης Πύργος (κοντράδα) ***, ο
Κάστρο, το Σκουλουδού *, η
Κάστρο, Άγιος Δημήτρης, το Σκυριανούδενας (κοντράδα), της
Κάστρο, πίσω από το Στενό *, το
Κάτω Λιβάδια *, τα Στρέμπουλας *, ο
Καψάλη (;) Συκαλάδο *, το
Κεφαλοβούνι *, το Σωτήρας, της (κοντράδα)
Κόρτι *, το Χαντάκι *, το
Κυσούλη Κήπος (;), του Χαρκιδιά, τα
Κωνσταντή Πετρή (κοντράδα), του Χαύτα, η
Λιβάδια *, τα Χοχλιό *, το
86
ΤΟΠΩΝΥΜΊΑ ΚΑΙ Μ Ι Κ Ρ Ο Τ Ο Π Ω Ν Υ Μ Ι Α
- Σε ορθογώνιες αγκύλες τίσενται γλωσσικές παραλλαγές του ίδιου, όπως πιθανολογείται, τοπω
νυμίου.
— Για την ταύτιση των τοπωνυμίων που περιλαμβάνονται στον πίνακα βλ. τους χάρτες που συνο
δεύουν το βιβλίο του Π. Κουσασανά, Χρηστικό λεξικό του ιδιώματος της Μυκόνου, Ηράκλειο
1996.
*: Τοποθεσίες που ευρίσκονται έξω από τον κύριο οικισμό του νησιού.
**:Πιθανότατα οι δέσεις «Πόρτα» και «Πόρτα κομμούνα» ταυτίζονται.
***: Δεν είναι σαφής η διάκριση μεταξύ των ονομασιών Πύργος και Πυργί. Πύργος ονομάζεται
συνοικία του οικισμού της Μυκόνου αλλά και δέση στην περιοχή της Ανωμεράς, ενώ τοπωνύ
μιο Πυργί απαντά στην ενδοχώρα του νησιού.
(;): Η ανάγνωση του τοπωνυμίου είναι προβληματική.
87
ΠΙΝΑΚΑΣ III
ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ-ΜΙΚΡΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΠΑΤΜΟΥ
σύμφωνα με το κτηματολόγιο του 1676
Αγία Μαρίνα, η Βαγιά, η

Αγία Θεοφανού, η Βαλάντου, στου
Αγία Παρασκευή, η Βιχάρη, στου
Αγίας Παρασκευής το Γύρισμα, της Βουνάκι, το [Βουνάκι στες καδικιές, στο]
Αγία Τριάδα, η Βραστά, στα
Άγια των Αγιων, τα Βρισούλι, το
Άγιον Πνεύμα, στο Γενάδιου, στου [Γενάδιο, στο]
Άγιοι Ανάργυροι, οι Γνάτη, στου
Άγιοι Σαράντα, οι Γούρνα,η
Άγιος Αβέρκιος, ο Γραβά, στου
Άγιος Αδανάσης, ο Γρίκος, ο [Γρίκου, στου]
Άγιος Άνδιμος, ο Δρυάδες, οι
Άγιος Βασίλειος, ο Ελεούσα, η (βλ. Κυρά Ελεούσα)
Άγιος Βλάσιος, ο Ευαγγελίστρια, η
Άγιος Γεώργιος, ο Θεοσκέπαστη, η
Άγιος Γοβδελεάς, ο Θολάρι, το
Άγιος Ευδύμιος, ο Καδικιές, οι
Άγιος Θωμάς, ο Κακόβουνο, στον
Άγιος Ιωάννης Σαράς, ο Κακούδι, το [Κακουδιού, του]
Άγιος Κύρικος, ο
Καλαμωτή, η [Γκαλαμωτή]
Άγιος Λουκάς, ο
Καμάρι, το
Άγιος Κωνσταντίνος, ο
Καμίνι, το
Άγιος Νικόλας, ο
Κάμπος, ο
Άγιος Νικόλας της Κατξούρενας, ο
Κάμπος του Κάργα, ο
Άγιος Ονούφριος, ο
Κάμπος του Καραγιάννη, ο
Άγιος Παντελέμονας, ο
Κατξούρενα, στην
Άγιος Σίδερος, ο
Κάψαλος στου Τραντάφυλλου, ο *
Άγιος Στάδης, ο
Κήπος, ο
Άγιος Στέφανος, ο
-, Κοιμητήρια, τα
Άγιος Σπυρίδων, ο [Άγιος Σφιρίδης (;),
Κοκκινόχωμα, το
Αγριολιβάδι, τ'
Κονόμου, στου
Ανεμόμυλοι, οι
Κοσκινά, στου
Αρούβαλη, στ'
Κυρά Λεούσα, η [Κερά Λεούσα]
Αρτικοπός, ο
Λαγκάδα, η [Λαγκάδα στον Κάμπο, η]
Αρχηστρατήγους, στους
Λαμπρινούσα, η
Ασώματος, ο
Λεύκες, οι
Βάκα (;) του Αγίου Δημητρίου, στην Λιβάδι, το
88
Λίμνη, η Σίγουρου, στου

Μακάριου το πηγάδι, στου Σκάλα,η
Μάνδρα, η Σκινιάτισα, στη ***
Μαντξόκος, ο Στράτα, η
Μανώλακα, στου Στράτα της Λάμπας, στη
Μαύρου, στου Συκαμιά, η
Μελόι, το Τξικαλά, στου
Μέρικας, ο Τρία Κηπάρια, τα
Μέταλου, στου Τρούλος, ο
Νετιά, η Υπακοή, η
Νεοχώρι, το Φανερωμένη, η
Ξυλοπάρι, το Φεγκάφτη, στο [Φιγκώτη, στου]
Πάγκαλη, στου [Πάγκαλα, στου] ** Φράγγισα, στη
παπά Γεώργη Πάγκαλη, στου [απόξω Φράγγισα της Κατξούρενας, στη (βλ.
από του] και Κατξούρενα)
Παναγία του παπά Θωμά, η Χριστόν στον Κάμπο, στον
Παναγία του Πάγκαλη, η Χριστό, στον
Περδικάρη, στου Χριστόν της Αργυρής, στον
Πηγάδια, τα Χωρέφτρια, η
Πηγάδια στον Ποταμό, στα Χωριδάκι, το
Πηγή, η
Πλάξα, η [Μπλάζια] (Καταβιανούδενας, της) ****
Π λυτά, του (Λυριστή, του) ****
Πρόδρομος, ο (στα Άγια των Αγιων) (Παλαμάρενας, της) ****
Πυργάλι, το (Στασινής, της) ****
Σάψηλα, στα (Τξιντίλενας, της) ****
— Σε ορθογώνιες αγκύλες έχουν τεδεί διαφορετικές εκφορές τοπωνυμίων που απαντούν στο κτη
ματολόγιο/Εχει αποκατασταθεί η ορθογραφία.
*: Είναι αμφίβολο αν αποτελεί είδος κτήματος ή τοπωνύμιο.
**: Η συνηθέστερη γραφή στο κτηματολόγιο είναι με δύο γ.
***:Στο νεότερο τοπωνυμικό απαντά ως Σκοινιώτισσα.
****: Προσδιορισμοί θέσεων ακινήτων που δεν είναι σαφές εάν αποτελούν τοπωνύμια.
89
ΤΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΟ ΣΤΥΛΟ ΑΠΟΚΟΡΩΝΟΥ

ΚΑΙ Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΑΥΣΙΣ ΤΟΥ 1196
Οι σχέσεις της Μονής του Θεολόγου της Πάτμου με την Κρήτη χρο
νολογούνται τουλάχιστον από τις αρχές του 12ου αιώνα. Από την
εποχή της βασιλείας Αλέξιου Α' του Κομνηνού (1081-1118), μετά το
σάνατο του ιδρυτού της Μονής Οσίου Χριστόδουλου (1093), με αλλε
πάλληλα χρυσόβουλλα, 1 της παραχωρήθηκε ετησίως αρισμός μοδίων 2
σίτου από το ακρόστιχο 3 της Κρήτης· οι μόδιοι αυτοί, τριακόσιοι αρχι
κά, έφσασαν τους επτακόσιους επί βασιλείας Μανουήλ Α' του Κομνη
νού (1143-1176)· παράλληλα η Μονή λάμβανε από την ίδια πηγή και
αρισμό νομισμάτων, εικοσιτέσσερα αρχικά και σαρανταοκτώ στα τέλη
της περιόδου. 4 Το έτος 1176 ο αυτοκράτωρ Μανουήλ απέλυσε π ρ ό -
σταξη σύμφωνα με την οποία, αντί σίτου, η Μονή 9α εισέπραττε στο
εξής δύο λίτρες νομίσματα τρικέφαλα. Η ρύσμιση αυτή συνδυάζεται,
κατά τον Βίο του Οσίου Λεοντίου, με το γεγονός ότι «τω εκ Κρήτης
σίτω άλλη τις οικονομία γέγονε». 5 Είκοσι χρόνια όμως αργότερα, οι
Πάτμιοι μοναχοί απευθύνονται στον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ" τον Άγγε
λο αναπολώντας τους επτακόσιους μοδίους σίτου, καδώς ήδη η Μονή
«μεγάλην έχει την ένδειαν και επί τω ψώμω αυτών [: των 150 μοναχών
της]», και παραπονούμενοι ότι «ουκ έχομεν αλλαχόδεν [εκτός δηλα
δή των νομισμάτων εκείνων] την οιανούν ή νομισματικήν ή γενηματι-
κήν είσοδον». Στη συνέχεια της δέησης αυτής ο ηγούμενος της Μονής
Αρσένιος ανέφερε στον αυτοκράτορα την ύπαρξη «ακινήτου» στην
Κρήτη, στην κατηγορία των βασιλικών επισκέψεων, 6 λεγομένου «Νησί,
1. Πέντε τουλάχιστον, από τα οποία διασώζεται μόνο το τρίτο, του έτους 1119· βλ.
Έρα Λ. Βρανούση, Βυζαντινά έγγραφα της Μονής Πάτμου, Α'- Αυτοκρατορικά, Αδήνα
1980, σ. *61 -*62.
2. Μέτρο περιεκτικότητας ρωμαϊκής προέλευσης, χρησιμοποιούμενο ιδίως στα σιτη
ρά" ισοδύναμο περίπου προς 8 3/4 λίτρες.
3. Φορολογικό κατάστιχο.
4 . Έ ρ α Λ. Βρανούση, ό.π.
5. Έρα Λ. Βρανούση, ό.π., σ. *62 και 217-224.
6. Περί του δεσμού των βασιλικών επισκέψεων, σε σχέση και με την εξεταζόμενη περί
πτωση, 6λ. ενδεικτικά Νίκος Α. Οικονομίδης, «Η διανομή των βασιλικών 'επισκέψεων'
της Κρήτης (1170-1171) και η δημοσιονομική πολιτική του Μανουήλ Α' Κομνηνού»,
Πεπραγμένα του Β' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. 3°?, Αδήνα 1968, σ. 195-201.
93
εν τη τοποθεσία του Ψυχρ(ού) διακείμενον». 7 Το ακίνητο αυτό είχε

παραχωρηθεί στον επίσκοπο Καλαμώνος επί βασιλείας Ισαακίου Γ'
του Αγγέλου (1185-1195). Ο εν λόγω επίσκοπος ανήγειρε εκεί «μονα-
στήριον επ' ονόματι του αγ(ίου) Νικ(ο)λ(άου)>>, όπου εγκατέστησε
τέσσερις-πέντε μοναχούς· μετά τον θάνατο του, ο Δούκας της Κρήτης
το παραχώρησε σε κάποιον ντόπιο, από τη γνωστή οικογένεια των
Χορτάτξηδων, «εις λόγον εφορείας». Εν κατακλείδι οι μοναχοί της
Πάτμου υπέβαλαν το αίτημα όπως το ακίνητο αυτό τους δωρηθεί, «ως
αν στήσωμεν ξευγαρίτξια όσα δυνηδώμεν, και γεωργήται σίτος». Απο
δεχόμενος τη δέηση αυτή ο Αλέξιος, πρόσταξε τον Νοέμβριο του 1196,
όπως «αυτό τε το μοναστήριον και το υπ' αυτό ακίνητον, το καλούμε-
νον Νη(σί)», διοικείται στο εξής από τη Μονή του Θεολόγου η οποία,
επιφορτιζόμενη τη συντήρηση του εκεί μοναστηριού, δα οικειοποιείται
το περίσσευμα των εσόδων.8
Μεσολαβούν εικοσιτρία χρόνια έως την επόμενη μνεία ύπαρξης
μετοχίου της Πάτμου στην Κρήτη. Πρόκειται για τη συνδήκη του 1219,
μεταξύ του Βενετσιάνου, πλέον, Δούκα της Κρήτης Domenico Del-
phino αφενός και των στασιαστών Κωνσταντίνου Σεβαστού Σκορδίλη
και Θεοδώρου Μελισσηνού αφετέρου* στο κείμενο αυτό, χωρίς γεω
γραφικό προσδιορισμό, αναφέρονται οι «monachi clerici obedientes
de Pathinos». 9
Η ύπαρξη συγκεκριμένου μετοχίου στην Κρήτη στην περιοχή του
Στύλου Αποκορώνου σημειώνεται για πρώτη φορά ρητά σε έγγραφο
του Δόγη της Βενετίας Ranier Zen, του έτους 1267, όπου ορίζεται «οι
καλόγηροι του Στύλου της δικαιολογίας του αγίου Ιωάννου της Π ά
τμου να είναι αφετοί εις την ιδίαν κτήσιν και ποσσεσιόν και εις την
ιδίαν δικαιολογίαν». Αυτό το έγγραφο — καδεαυτό διασωζόμενο μόνον
εμμέσως, εντός μεταγενεστέρου συνοπτικού χειρογράφου— αναφέρε
ται σε ακόμη προγενέστερη συνδήκη συναφθείσα μεταξύ του Δούκα
της Κρήτης Marco Dandolo και των στασιαστών Μανουήλ και Γεωργί-
7. Κασώς στόχος του παρόντος είναι να επανατοποθετήσει ζητήματα ιστορικής

γεωγραφίας, τα σημεία των παραπομπών που αναφέρονται σε ονόματα παρατίθενται
βάσει των κριτικών τους εκδόσεων, και συνεπώς με τις παρενδέσεις που υποδηλώνουν
τα κενά ή τα δυσανάγνωστα σημεία του πρωτοτύπου και την εκάστοτε υπόσεση-ανά-
γνωση των εκδοτών.
8/Ερα Λ. Βρανούση, ό.ττ., σ. 206-216.
9. G. L. Fr. Tafel & G. M. Thomas, Urkunden zur alteren Handels-und Staatsges
chichte der Republik Venedig, τ. 2°?, Βιέννη 1856, σ. 213.
94
Το ΜΕΤΌΧΙ ΤΗΣ ΠΆΤΜΟΥ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ ΑΠΟΚΟΡΩΝΟΥ
ου Σκορδυλη, όπου ο Δούκας «παρετηρησε και παρεδραμεν ως μη

ίδιον το χωρίον του Στύλου, αλλ' ως υπάρχον των λεχθέντων καλογή-
ρων χωρίς τίνος εναντιολογίας». 10
Ανάλογα επικυρωτικά έγγραφα των δικαιωμάτων της Πάτμου επί
του μετοχίου του Στύλου, που περιείχαν ορισμένες ευνοϊκές ρυθμί
σεις, εκδόθηκαν και κατά τα έτη 1271 και 1307.n Κατά δε το έτος 1321,
σε έγγραφο της Καγκελλαρίας Χανίων, περιγράφονται δια μακρών τα
όρια του «Territorium Sancti Johannis de Stillo», συγκαταλεγομένου
στα «feuda militum et feodatorum de turma Psicro». 12
Έκτοτε το μετόχι μαρτυρείται συχνά στο αρχείο της Πάτμου, στα
βενετικά αρχεία, καδώς και σε άλλες ιστορικές πηγές, και σημειώνεται
συνήθως ως «του Στύλου», «εις Στύλον» ή «κατά Στίλον» αλλά και
απλώς -σε έγγραφα της Π ά τ μ ο υ - « τ ο μετοχιον της Κρήτης». Από τον
16ο αιώνα σποραδικά και από το 1728 συστηματικά, το μετόχι τοπο
θετείται πλέον «εις το χωρίον Στύλον και Παλαιόκαστρον».
Η περί Παλαιοκαστρου προσθήκη παραπέμπει στο λόφο που βρί
σκεται σε απόσταση πέντε περίπου χιλιομέτρων βορείως του Στύλου,
και ο οποίος δεσπόζει της εισόδου του κόλπου της Σούδας. Εκεί,
πέραν του αρχαιολογικού χώρου των Απτέρων, 13 σώζονται εγκαταστά
σεις της μονής χρονολογούμενες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των
αρχαιολόγων, από τον 17ο αιώνα κ.ε., χωρίς να έχει ακόμη διευκρινι
στεί αν η εδαφική αυτή περιοχή του ανήκε εξαρχής. 14 Βαθμιαία το
μετόχι ταυτίστηκε ονομαστικά στις αναφορές με τη νέα του έδρα,
προσδιοριζόμενο απλώς ως το «μετοχιον του Παλαιοκαστρου», ενώ
από τα μέσα του 19ου αιώνα, υπό την επίδραση της εξελισσόμενης
αρχαιογνωσίας και της εντεινόμενης αρχαιολατρείας, ο τόπος προσ-
10. Πανδώρα 19/1869, σ. 457-458· Fr. Miklosich & los. Muller, Acta et Diplomata
Graeca medii aevi sacra et profana, τ. 6°?, Βιέννη 1890, σ. 220-222.
11. Πανδώρα, ό.π.· Fr. Miklosich & los. Muller, ό.π.' S. Borsari, II dominio Vene
ziano a Creta nel XIII secolo, Νάπολη 1963, σ. 122.
12. Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακού Αρχείου», Σύμ
μεικτα ΚΒΕ/ΕΙΕ 2/1970, σ. 361-369.
13. Περί των παλαιοτέρων ταυτίσεων της περιοχής με τα αρχαία Απτερα, 6λ. ενδει
κτικά R. Pashley Esq., Travels in Crete, τ. 1°?, Λονδίνο 1837, σ. 32-60* Τ. Α. Β. Spratt,
Travels and Researches in Crete, Λονδίνο 1865, τ. 2°?, σ. 130· Ν. Σταυράκης, Στατι
στική του πληδυσμού της Κρήτης, Ασήνα 1890, σ. 64-65.
14. Δεδομένου ότι δεν έχει καταστεί δυνατός μέχρι στιγμής ο ακριβής γεωγραφικός
εντοπισμός των ορίων του 1321 (βλ. και παράρτημα 4).
95
διορίζεται όλο και συχνότερα σε σχέση με τον παρακείμενο αρχαιολο

γικό χώρο: «μετόχιον του λόφου των Απτέρων ή Παλαιοκάστρου», «η
παρά τα Μεγάλα Χωράφια (Άπτερα) μονή», κ.τ.λ.15
Η αντίληψη που διατυπώνει η εκδότρια των Βυζαντινών εγγράφων της

Πάτμου είναι, αφενός ότι μετά την αυτοκρατορική λύση του 1196,
ουδέποτε γίνεται πλέον λόγος για το «μοναστήριον του Αγ. Νικ(ο)-
λ(άου) και το ακίνητον το καλούμενον Νησί εν τη τοποθεσία του
Ψυχρ(ου)», και αφετέρου ότι η πρώτη μνεία περί του μετοχίου του
Στύλου βρίσκεται στην προμνημονευδείσα συνδήκη του 1219.16
Ας συνοψίσουμε καταρχήν την επιχειρηματολογία επί της οποίας
εδραιώνεται αυτή η αντίληψη. Επιχειρώντας να εντοπίσει γεωγραφικά
το αρχικό μετόχι, η'Ερα Βρανούση παρατηρεί ότι το τοπωνύμιο Ψυχρό
δεν είναι σπάνιο στην Κρήτη· παραθέτει δε χαρακτηριστικά πρώτον
«το παρά τα Χανιά Ψυχρόν», δεύτερον «ομώνυμον χωρίον εν τη επαρ
χία Λασησίου», και τρίτον «παρά το Ρέδυμνον, ένσα μέχρι σήμερον
σώζεται χωρίον καλούμενον Νησί»*17 προς αυτό τό τελευταίο κλίνει και
η προτίμηση της. Ως προς το «μοναστήριον επ' ονόματι του αγ(ίου)
Νικ(ο)λ(άου)>>, του αυτοκρατορικού εγγράφου του 1196, η εκδότρια
15. Αρχείον Ιεράς Μονής Πάτμου, cod. 1009, όπως φυλάσσεται στο Αρχείο Μικρο-
ταινιών Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε., Πάτμος 1961, αρ. f. 1, Πάτμος 1963,
αρ. f. 105· Τ. Α. Β. Spratt, ό.π., σ. 130· Ν. Σταυράκης, ό.π., σ. 202 (βλ. και παραρτή
ματα 1-3).
16. Έ ρ α Λ. Βρανούση, ό.π., σ. *90. [Προσ8ήκη 2003: Η επικράτηση αυτής της, μη
τεκμηριωμένης κατά τη γνώμη μου, άποψης, επιβεβαιώνεται και α π ό την επανάληψη
της σε πρόσφατα επιστημονικά δημοσιεύματα· βλ. ενδεικτικά Konstantinos Smyrlis,
Une puissance économique: Les grands monastères à Byzance de la fin du Xe au
milieu du XlVe siècle, Παρίσι 2002, σ. 58-63, όπου ο συγγραφέας παγιδεύεται από
την άποψη αυτή και αντιμετωπίζει ως δύο διαφορετικά πράγματα το μετόχι του Ψυχρού
και το μετόχι του Στύλου, με συνέπεια να αθροίζει την εκτιμώμενη έκταση τους, προ
κειμένου να μελετήσει τη διαδικασία αύξησης της έγγειας περιουσίας της Πάτμου,
οδηγούμενος έτσι σε λανθασμένο σχήμα ανάπτυξης. Ευχαριστώ με την ευκαιρία αυτή
τον αγαπητό συνάδελφο Χαράλαμπο Γάσπαρη που μου υπέδειξε την ύπαρξη της κατά
τα άλλα πολύ ενδιαφέρουσας αδημοσίευτης αυτής διατριβής].
17.Έρα Λ. Βρανούση, ο'.π., σ. 214-215* Για το μεν πρώτο παραπέμπει στον Στ.
Ξανσουδίδη, Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών,
Αδήνα 1939, σ. 10 κ.ε., για το δεύτερο στον Ι. Χασιώτη, Μελισσηνοι, Θεσσαλονίκη
1966, σ. 16, για δε το τρίτο στον Ν. Μανούσακα, «Τα έγγραφα των Χορτάτσηδων της
Σμύρνης», Μικρασιατικά Χρονικά 10/1962, σ. 67-68.
96
παρατηρεί ότι δεν μνημονεύεται «ειμή μόνον ενταύσα», χωρίς εντού

τοις να αποκλείει την ταύτιση του με ομώνυμη μονή της περιοχής Νησί
του Ρεσύμνου, την οποία επεσήμανε ο Gerola. 18 Συμπερασματικά η
Έρα Βρανούση υπογραμμίζει ότι «η επικρατούσα αντίληψις [...] ότι η
μονή αγίου Ιωάννου του Στύλου [...] διετέλει ήδη από του ΙΑ' αιώνος
μετόχιον της εν Πάτμω μονής, δεν ευστασεί»· και εν συνεχεία: «Το
εκδιδόμενον έγγραφον μαρτυρεί ότι το 1196 η παρά το Ρέδυμνον μονή
αγίου Νικολάου και το παρ' αυτή κτήμα (ακίνητον, το λεγόμενον Νησί),
περιήλδον, υπό τινας όρους, υπό την μονήν της Πάτμου». «Εάν βρα-
δύτερον», σημειώνει εν κατακλείδι, «η μονή του Στύλου, περί της ιδρύ
σεως της οποίας και περί της υπαγωγής της υπό την μονήν Πάτμου
ουδεμία μαρτυρία σώζεται αρχαιότερα του 1219, κατείχε κτήματα της
εν τω εκδιδομένω εγγράφω μνημονευομένης μονής του αγίου Νικολά
ου, τούτο δεν παραδίδεται υπό των πηγών». Πράγματι, οι πηγές δεν
ταυτίζουν κατά τρόπο ρητό την παραχωρηθείσα το 1196 περιοχή με το
μετόχι του Στύλου. Αφετέρου όμως, όχι μόνον δεν αποκλείουν μια
παρόμοια ταύτιση αλλά, όπως 9α επιχειρήσουμε να δείξουμε στη συνέ
χεια, παρέχουν ισχυρές ενδείξεις υπέρ αυτής.
Καταρχήν ας διευκρινίσουμε ότι, εάν μείνουμε αυστηρά προσκολ
λημένοι στις ρητές μαρτυρίες των πηγών, τότε η αρχαιότερη μαρτυρία
για τον Στύλο δεν χρονολογείται καν από το 1219: κατά το έτος εκείνο
ουδέν περί Στύλου αναφέρεται, ειμή μόνον γενικώς «monachi clerici
obedientes de Pathinos»· συνεπώς είναι δυνατόν να εννοούνται οι
μοναχοί οποιουδήποτε μετοχίου της Πάτμου στην Κρήτη. Η πρώτη
ρητή αναφορά στον Στύλο χρονολογείται, όπως είδαμε, μόλις από το
1267. Το νήμα της σκέψης που κατά τη γνώμη μου ωσεί προς την υπό
θεση της ταύτισης, κινείται πέραν των μεμονωμένων στοιχείων των ειδι
κών πηγών, χωρίς όμως και να αντιφάσκει προς αυτά. Εάν τα δυο μετό
χια δεν ταυτίζονται, αυτό λογικά σημαίνει ότι, στο διάστημα μεταξύ
18.Έρα Λ. Βρανούση, ο.π., σ. 215· επισημαίνει εντούτοις ότι η ανάγνωση Νικ(ο)-

λά(ου) «δεν είναι απολύτως ασφαλής», λόγω φδοράς του εγγράφου. Οι Fr. Miklosich &
los. Muller, ό.π., είχαν αναγνώσει Νικήτα, αλλά η Έρα Βρανούση προβάλλει ως επιβε
βαιωτικό της ανάγνωσης της το γεγονός της ύπαρξης μονής Αγίου Νικολάου στην περιο
χή Νησί Ρεθύμνου, παραπέμποντας στον Κ. Λασησιωτάκη, Τοπογραφικός κατάλογος των
τοιχογραφημένων εκκλησιών της Κρήτης, Ηράκλειο 1961, ο οποίος μεταφράζει το κείμενο
του Gerola. Αλλά το ζήτημα, όπως 9α δούμε στη συνέχεια, είναι αν η περιοχή Νησί του
Ρεσύμνου σχετίζεται ή όχι με το υπό συζήτηση ακίνητο.
97
των ετών 1196 και 1267, πρέπει να αφαιρέθηκε το μεν και να παραχω
ρήθηκε το δε. Θεωρώ αυτό το χρονικό διάστημα μάλλον βραχύ για την
πραγματοποίηση αυτής της μεταβολής· γίνεται δε βραχύτερο εάν
ληφδούν υπ' όψιν τα γενικότερα πολιτικά γεγονότα της περιόδου. Εάν
η μεταβολή έλαβε χώρα στα πλαίσια της βυζαντινής εξουσίας, τότε το
διάστημα περιορίζεται σε μια δεκαετία, δεδομένου ότι η Κρήτη περι
ήλθε υπό τους Λατίνους το 1206. Εάν πρόκειται για βενετσιάνικη
πράξη, το διάστημα εκτείνεται στην εξηκονταετια μεταξύ των ετών
1206 (1212 για ένα μέρος της Κρήτης) 19 και 1267 ή μοναχά σε μια δωδε
καετία, εάν δεχτούμε ότι η μνεία του 1219 περί «monachi de Pathinos»
υπονοεί ήδη τον Στύλο. Στην περίπτωση που η μεταβολή πραγματο
ποιήθηκε σε δυο ανεξάρτητες μεταξύ τους κινήσεις, η μεν βυζαντινής
η δε βενετσιάνικης προέλευσης, τότε η πρώτη -ανάκληση της δωρεάς
του Νησίου του 1196-πρέπει να έγινε μέσα στη δεκαετία ως το 1206,
και η δεύτερη -παραχώρηση του Σ τ ύ λ ο υ - μέσα στην επταετία 1212-
1219. Διότι είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η περιοχή του Νησίου
Ρεθύμνης δεν παραμένει σε καμμία περίπτωση -αν ποτέ υ π ή ρ ξ ε -
μετόχι της Πάτμου κατά τους επόμενους αιώνες· ουδεμία πατμιακή,
βενετσιάνικη, οσωμανική ή άλλη πηγή το αναφέρει ποτέ. Να επιση
μάνουμε στο σημείο αυτό ότι η Χρύσα Μαλτέζου, αν και χωρίς ρητή
αναφορά σε κάποια πηγή, εκτιμά, ορσώς κατά την γνώμη μου, ότι ο
Στύλος ανήκε στην Πάτμο «από των βυζαντινών ήδη χρόνων». 20
Ως απαραίτητη λοιπόν προϋπόθεση της διαλεύκανσης του όλου
ζητήματος τίδεται ο κατά το δυνατόν ακριβέστερος γεωγραφικός εντο
πισμός των περιοχών στις οποίες αναφέρονται οι πηγές μας. Εν πρώ
τοις, ας επιχειρήσουμε να εντοπίσουμε την «τοποσεσία του Ψυχρού».
Είναι προφανής εδώ η τάση της εκδότριας της δωρεάς του 1196, βάσει
και της διατύπωσης του εγγράφου, να θεωρήσει το Ψυχρό περιοριστι
κά, ως συγκεκριμένο τόπο. Τόσο όμως ο Στ. Ξανδουδίδης και ο Μ.
Μανούσακας, στους οποίους η εκδότρια παραπέμπει, όσο και άλλοι
19. Μεταξύ των ετών 1206 και 1212 τμήμα της νήσου είχε καταληφθεί από τους
Γενοβέζους.
20. Χρύσα Μαλτέζου, ό.π., σ. 349* πρ6λ. Κ. Δουνάκης, «Ιστορία του Α π ο κ ο -
ρώνου», Κρητική Εστία 18/1967, τεύχος 175, σ. 420: «Το περί ου ο λόγος ακίνητον,
του οποίου την δωρεάν επέτυχον παρά του Αλεξίου Γ, [...] δεν είναι άλλον παρά αυτά
τα κτήματα, τα οποία κατέχει και σήμερον η Μονή αύτη εις το δυτικόν μέρος της κοι-
λάδος του Στύλου».
98
μελετητές, 21 το αντιμετωπίζουν ευρύτερα, ως διοικητική διαίρεση.

Πράγματι, στην πρώτη περίοδο της Βενετοκρατίας, η τούρμα του
Ψυχρού ήταν υποδιαίρεση του σεξτερίου του Αγίου Παύλου, 2 2 στο
οποίο υπάγονταν επίσης και οι τούρμες Καλαμώνος και Καστελλίου
Κάτω Σιβρύτου. Οι κρατούσες ταυτίσεις δεωρούν χονδρικώς ως Κάτω
Σίβρυτο την επαρχία Αγίου Βασιλείου, ως Καλαμώνα την επαρχία
Ρεδύμνης και ως Ψυχρό την επαρχία Αποκορωνου* το όλο σεξτέριο
βρίσκεται συνεπώς à cheval μεταξύ των μεταγενέστερων διαμέρισμα-
των-νομών Χανίων και Ρεδύμνης.
Η υπόθεση τηςΈρας Βρανούση περί ύπαρξης συγκεκριμένου τόπου
ονομαζόμενου Ψυχρό «παρά το Ρέδυμνον», επιχειρείται να τεκμηριω-
δεί βάσει παραπομπής στον Μ. Μανούσακα. Ο τελευταίος όμως στη
ρίζει την ύπαρξη Ψυχρού στο Ρέθυμνο αποκλειστικά στο ίδιο ακριβώς
έγγραφο που σχολιάζει η πρώτη, και συγκεκριμένα στην εμπλοκή της
επισκοπής Καλαμώνος, με την οποία δα ασχοληθούμε στη συνέχεια.
Να υπενθυμίσουμε εδώ ότι στην καταγραφή των ορίων του 1321 ο
Στύλος υπάγεται στην «turma Psicro», είναι δε δεδομένο ότι ο Στύ
λος βρισκόταν και βρίσκεται στον Αποκόρωνα. Σε νοταριακό εξάλλου
έγγραφο του 1301 εμφανίζονται επίσης υπαγόμενα στην « t u r m a
Pisicro» τα γνωστά αποκορωνιώτικα χωριά Κάινα και Νίπος, που βρί
σκονται σε απόσταση 6 και 10 χιλιομέτρων αντίστοιχα ΝΑ του Στύ
λου. 23 Κατά την εκδότρια όμως της δωρεάς του 1196, το γεγονός της
αναφοράς στη « t u r m a Psicro» στο έγγραφο του 1321 «δεν σημαίνει
21. Στ. Ξανοουδίδης, ό.π., α. 10 και 16* Μ. Μανούσακας, ο.π.· Γ. Α. Σήφακας,

Παραχώρησις υπό της Ενετικής Συγκλήτου του διαμερίσματος των Χανίων ως φέουδου
εις Ενετούς ευγενείς, Ασήνα 1940, σ. 39-42* Κ. Δουνάκης, «Ιστορία του Αποκορωνου»,
Κρητική Εστία 18/1967, τεύχος 176, σ. 472, τεύχος 177, σ. 518-519 (βασιζόμενος κυρίως
στον Gerola)· Χ. Μαλτέζου, «Λατινοκρατούμενη Ελλάδα-Βενετικές και Γενουατικές
κτήσεις», Ιστορία του Ελληνικού Εδνους, τ. 9°?, σ. 266.
22. [Σημείωση 2003: Ο Χ. Γάσπαρης, « Α π ό τη Βυζαντινή στη Βενετική Τούρμα,
Κρήτη, 13ος-14ος αι.», Σύμμεικτα 14/2001, σ. 168, αεωρεί ότι το αρχικό σχέδιο για την
υποδαίρεση του νησιού σε σεξτέρια, αντίστοιχα με της Βενετίας δεν εφαρμόστηκε
ποτέ, με εξαίρεση την περιοχή του Ηρακλείου].
23. Comitato per le publicazione delle fonti relative alla storia di Venezia,
Benvenuto de Brixano, Notaio in Candia 1301-1302, Βενετία 1950, σ. 157-158. [Προ
σθήκη 2003: Ο Χ. Γάσπαρης, ο.π., σ. 190, σημειώνει, πέραν της Κάινας και του Νίπους,
άλλα 12 χωριά του σημερινού Αποκόρωνα (Αρμένοι, Βαφές, Καλαμίτσι, Καρύδι,
Κάστελλος, Κεφάλας, Φιλίππου, Μαχαιροί, Μάζα, Μαδές, Πεμόνια, Τξιτζιφές), που οι
πηγές του \4ου αιώνα αναφέρουν ρητά ως υπαγόμενα στην τούρμα του Ψυχρού].
99
αναγκαστικός ότι ενταύσα μνημονεύεται το Ψυχρόν του Ρεσύμνου,

έν9α το ακίνητον και η μονή του αγίου Νικολάου, εφ' όσον, ως γνω
στόν, υπάρχει τοπωνύμιον Ψυχρόν και παρά τα Χανιά»* παραπέμπει
δε σε ό,τι αφορά αυτό το τελευταίο στον Στ. Ξανδουδίδη, σε σημείο
όμως όπου εκείνος σημειώνει την υπαγωγή των περιοχών Καλαμώνος,
Κάτω Συβρίτου και Ψυχρού στο Σεξτέριο του Αγίου Παύλου, τοποθε
τώντας το Ψυχρό στον Αποκόρωνα. 24
Είναι όμως προφανές από τα προλεχδέντα, κατά τη γνώμη μου, ότι
δεν πρόκειται για κάποιο Ψυχρό στο Ρέδυμνο και κάποιο άλλο στα
Χανιά, αλλά για μια και μόνη περιφέρεια, που ταυτίζεται χονδρικώς
με τον Αποκόρωνα του Νομού Χανίων. Όπως σημειώνει δε και η Χρύσα
Μαλτέζου, η παλαιά βυζαντινή υποδιαίρεση σε τούρμες απετέλεσε τη
βάση του διοικητικού συστήματος της βενετοκρατούμενης Κρήτης*25
και από αυτής συνεπώς της πλευράς, το Ψυχρό του 1196 και εκείνο
του 1321 πρέπει να συμπίπτουν. Στο σημείο αυτό 9α επικαλεστώ μια
υποτιμημένη αλλά πολύτιμη πρόσδετη πληροφορία: σε κατάλογο
δανεισμού βιβλίων της Πάτμου, τον οποίο η Έρα Βρανούση χρονολο
γεί περί τα μέσα του 13ου αιώνα, σημειώνεται ότι η Μονή έστειλε «εις
τον Ψυχρόν» τρία βιβλία -26 προφανώς κατ' εμέ εννοείται εδώ το μετό
χι του Στύλου. Να επισυνάψουμε και το επιπλέον στοιχείο ότι σε μετα
γενέστερες βενετσιάνικες πηγές (1630), όταν πλέον προ πολλού η
αρχική διοικητική διαίρεση της Κρήτης έχει παραχωρήσει τη δέση της
στη νεότερη, μαρτυρείται τοπωνύμιο Psichró στην περιοχή του Απο
κόρωνα, ενδεχομένως παρά το χωριό Σαμωνάς, 27 το οποίο βρίσκεται
μόλις τρία χιλιόμετρα ΝΝΔ. του Στύλου. Εξάλλου δεν μπορεί να
αγνοήσει κανείς το γεγονός ότι όλη η περί τον Στύλο και τους Αρμέ-
νους (βλ. και τον παρατιδέμενο χάρτη) κοιλάδα του Αποκόρωνα βρί-
9ει πηγών -τριάντα π ε ρ ί π ο υ - π ο υ συγκεντρώνουν τα νερά των Λευκών
24. Έρα Λ. Βρανούση, ό.π., σ. 216· Στ. Ξαναουδίδης, ό.π.

25. Χρύσα Α. Μαλτέζου, ό.π. [Προσθήκη 2003: Βλ. αναλυτική τεκμηρίωση αυτής
της συνέχειας από τον Χ. Γάσπαρη, ό.π.].
26.Έρα Λ. Βρανούση, ό.π.
27. Με μεγάλη επιφύλαξη, δεδομένου ότι η σειρά παράθεσης των τοπωνυμίων στην
Relatione του Francesco Basilicata, διότι περί αυτής πρόκειται, δεν φαίνεται να ακο
λουθεί αυστηρώς γεωγραφικά κριτήρια, ώστε το μόνο βέβαιο είναι ότι πρόκειται για
οικισμό του Castello Apicorna, δηλαδή της καστελλανίας -κατοπινής επαρχίας— Απο-
κορώνου* βλ. Στ. Γ. Σπανάκης, Μνημεία της Κρητικής Ιστορίας, τ. 5°?, Ηράκλειο 1969,
σ. 133.
100
Ορέων. Συνδυαζόμενο το δεδομένο αυτό με την ύπαρξη πηγών και

παρά το ορεινό Ψυχρό του Λασηδίου, υποδηλώνει το ενδεχόμενο σχέ
σης του τοπωνυμίου αυτού με την ύπαρξη νερού. 28
Πηγές υπάρχουν βεβαίως και στην περιοχή του Ρεθύμνου που συγκε
ντρώνει την προτίμηση τηςΈρας Βρανούση. Πάντως, και στην περίπτω
ση που το τοπωνύμιο αφορά μερικότερη περιοχή αντί επαρχίας ολό
κληρης, η περιοχή του Στύλου συνιστά την επικρατέστερη εκδοχή,
δεδομένου ότι Ψυχρό στον Αποκόρωνα μαρτυρείται όπως είδαμε και
από άλλες πηγές, ενώ ουδαμού αναφέρεται Ψυχρό στο Ρέθυμνο.
Ας εγκύψουμε τώρα στην εμπλοκή του επισκόπου Καλαμώνος. Η
επισκοπή Καλαμώνος εντοπίζεται για πρώτη φορά σε πηγές του 1170-
1179 και θεωρείται ότι αντικατέστησε την προγενέστερη επισκοπή
Λάμπης (από την οποία και αντικαταστάθηκε με τη σειρά της κατά
τον 17ο αιώνα). Η έδρα της μετακινήδηκε αρκετές φορές και τα κατά
καιρούς όρια της παραμένουν αδιευκρίνιστα, σεωρείται όμως ότι περι
λάμβανε περιοχές του δυτικότερου τμήματος του σημερινού νομού
Ρεθύμνης και εδάφη του ανατολικότερου τμήματος του σημερινού
νομού Χανίων. Σήμερα υπάρχει ενιαία μητρόπολη Λάμπης και Σφα
κιών, όπου υπάγονται οι επαρχίες Αγίου Βασιλείου και Αμαρίου
(Ρέθυμνο), καθώς και εκείνη των Σφακιών, ενώ ο Αποκόρωνας υπάγε
ται στη μητρόπολη Κυδωνιάς (δηλαδή Χανίων) και Αποκορωνου. Η
εντύπωση συνεπώς είναι ότι υπάρχει κάποια αναλογία μεταξύ αυτής
της επισκοπής και της διοικητικής διαίρεσης της ίδιας περιόδου· φαί
νεται ότι τα όρια Ρεθύμνης και Χανίων δεν είχαν ακόμη τελείως λάβει
τότε τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, γεγονός που προκύπτει και
από αλλού: λ.χ., στην περιοχή των Σφακιών, οι οικισμοί Καψοδάσο,
Σκαλλωτή και Αργουλές, υπαγόμενοι σήμερα στο Νομό Χανίων, το
1593 και το 1630 ανήκαν στο Territorio di Rettimo. 29
Η έδρα της επισκοπής κατά τη συζητούμενη περίοδο τοποθετείται
στο ομώνυμο χωριό (Πισκοπή) της Ρεθύμνης, σε απόσταση μόλις δυο
28. Γ. Α. Σήφακας, ό.π., σ. 41-42· Στ. Γ. Σπανάκης, Η Κρήτη, τ. 1°Ç, σ. 529* Κ.

Δουνάκης, «Ιστορία του Αποκορωνου», Κρητική Εστία 18/1967, τεύχος 175, σ. 420·
Να προσδέσουμε ότι και σήμερα στο Στύλο λειτουργεί εργοστάσιο εμφιαλώσεως ποσί
μου νερού που καλύπτει τις ανάγκες του συνόλου της νήσου.
29. Στ. Σπανάκης «Δυο αναφορές των Σφακιανών προς Βενετούς προβλεπτές (1593
και 1594)», Κρητικά Χρονικά 1/1947, σ. 438· του ιδίου, Μνημεία της Κρητικής Ιστο
ρίας, τ. 5°ζ, Ηράκλειο 1969, σ. 130.
101
χιλιομέτρων από το όριο της σημερινής επαρχίας Αποκορώνου. 30 Έχει

κρίσιμη σημασία η πληροφορία που περιέχεται σε βενετσιάνικο έγγρα
φο του 1401, σύμφωνα με το οποίο ο, καθολικός πλέον, επίσκοπος
Καλαμώνος Anthonio de Ballancinis υπογράμμιζε ότι ο Στύλος «κεί
ται εις τα μέρη της επισκοπής του», και ζητούσε να του δοθεί «η αρχή
και η ποσσεσιώ του». Η υπόθεση έφθασε ως τη Βενετία, και αρχικά
έγινε δεκτό το αίτημα του Καλαμώνος, η σχετική όμως έγκριση ακυ
ρώθηκε στη συνέχεια από τον Δόγη Michael Steno (1401 ). 31
Συνεπώς η μνεία του επισκόπου Καλαμώνος σε καμμία περίπτωση
δεν μας υποχρεώνει να περιορίσουμε τις έρευνες μας στο Ρέθυμνο,
όπως προτείνει ο Μ. Μανούσακας και δείχνει να αποδέχεται η'Ερα
Βρανούση. 32 Αντιθέτως, δεν μπορεί να αγνοηθεί η ρητή μαρτυρία ότι ο
Στύλος περικλειόταν στα όρια της επισκοπής Καλαμώνος. Η παραχω
ρηθείσα επί Αλεξίου έκταση αναφέρεται ως «το ακίνητον το καλού-
μενον Νησί». Χωριό ονομαζόμενο Νησί υπήρχε πράγματι στην επαρ
χία Ρεθύμνης, ταιριάζει δε αρκετά στην περίπτωση μας, ιδίως μάλιστα
επειδή δεν ήταν «παρά το Ρέθυμνον», αλλά τριάντα περίπου χιλιόμε
τρα μακριά του, προς τη νοτιοδυτική άκρη της ομώνυμης επαρχίας,
κοντά στα όρια με τον Αποκόρωνα. 33
Στην περιοχή αυτή επιπλέον ο Gerola, όπως είδαμε προηγουμένως,
σημειώνει μονή του αγίου Νικολάου στις αρχές του 20ού αιώνα.34 Αυτό
αποτελεί μια σημαντική ένδειξη, χωρίς εντούτοις και να αποδεικνύει ότι
πρόκειται για το ζητούμενο Νησί. Συνώνυμο χωριό υπήρχε και στην επαρ
χία Μυλοποτάμου, επίσης του νομού Ρεθύμνης,35 και γενικά δεν επρό-
30. Κ. Δ. Καλοκύρης, «Λάμπης Μητρόπολις», Ηδική & Θρησκευτική Εγκυκλο

παίδεια, τ. 8°?, σ. 106-108· Έρα Λ. Βρανούση, ό.π., σ. 215, με περαιτέρω βιβλιογρα
φία.
31. Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακού Αρχείου», σ. 352
& 369-370· πρβλ. Πανδώρα, ό.π. και Fr. Miklosich & los. Muller, ό.π.
32.Έρα Λ. Βρανούση, ό.π., σ. 215" Μ. Μανούσακας, «Τα έγγραφα των Χορτάτση-
δων της Σμύρνης», Μικρασιατικά Χρονικά 10/1962, σ. 67-68.
33. Σημειώνεται στην καταγραφή του 1630 ως Nissi του Territorio di Rettimo- έκτο
τε εμφανίζεται στις απογραφές ως το έτος 1951, οπότε και εγκαταλείπεται. Ο πληθυ
σμός του εκινείτο σε χαμηλά επίπεδα: 43 κάτοικοι το 1881, 71 το 1900, 51 το 1928, 37
το 1940 και 27 το 1951. Ουδέποτε σε όλο αυτό το διάστημα αναφέρεται σχέση του με
την Πάτμο.
34. Κ. Λασησιωτάκης, ό.π., α. 51 "Έρα Λ. Βρανούση, ό.π., σ. 215.
35. Το οποίο επίσης εγκαταλείφθηκε το 1961.
102
κειτο για ένα σπάνιο τοπωνύμιο στον ελλαδικό χώρο,36 δεν αποκλείεται
συνεπώς η ύπαρξη του και σε άλλα σημεία κατά τους χρόνους εκείνους.37
Ως προς το γεωγραφικό ζήτημα, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι
αναζητούμε ένα μετόχι που κείται στην περιφέρεια του Ψυχρού και
σχετίζεται με την επισκοπή Καλαμώνος· τα δεδομένα αυτά μας υ π ο
δεικνύουν την επαρχία Αποκορωνου καταρχήν και κατά δεύτερον την
επαρχία Ρεδύμνης. Το Νησί και η μονή του Αγίου Νικολάου φαίνεται
να ενισχύουν σε πρώτο βαδμό τη ρεδεμνιώτικη εκδοχή. Εντούτοις άλλα
στοιχεία έρχονται να εξισορροπίσουν στο σημείο αυτό τα πράγματα.
Πέραν όσων ήδη αναφέρθηκαν, να προσδέσουμε ότι, σε πράξη των
Αντιρεκτόρων Χανίων Petrus Mudacio και Petrus Delfino του έτους
1295, επικυρώνεται η δωρεά του άλλοτε Ρέκτορα Jacobus Baroci στο
μοναστήρι του «Αγίου Ιωάννου του Στύλου», γης «δια κτίσιμο σπι
τιών δια τους καλόγερους», η οποία εντοπίζεται «σιμά εις τον τειχόν
της εκκλησίας του αγίου Νικολάου». 38 Παρασέτω αυτό το στοιχείο με
επιφύλαξη, δεδομένου ότι η γεωγραφική δέση αυτού του Αγίου Νικο
λάου δεν προκύπτει με σαφήνεια από το έγγραφο. Ίσως να το είχα
παραβλέψει αν δεν συνδυαζόταν με πρόσφατα αρχαιολογικά δεδομέ
να: Η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων που διεξάγει ανασκαφή στην
περιοχή του Στύλου, έχει εντοπίσει στην άκρη του χωριού διμάρτυρη
βυζαντινή εκκλησία, κτισμένη σε τρεις διαδοχικές φάσεις μεταξύ του
13ου και του 15ου αιώνα, αφιερωμένη αφενός στον Άγιο Ιωάννη το
Θεολόγο και αφετέρου στον Άγιο Νικόλαο. 39
36. Να υπενθυμίσουμε μεταξύ των άλλων τους ομώνυμους οικισμούς της Μεσση
νίας, της Βέροιας και της'Εδεσσας.
37. Να σημειώσουμε εδώ τη μαρτυρία του Κ. Δουνάκη, «Ιστορία του Αποκορω
νου», Κρητική Εστία 18/1967, τεύχος 175, σ. 418-420, για την ύπαρξη κτήματος του
μετοχίου της Πάτμου που ονομαζόταν στην εποχή του ακόμη «Μεσονήσι», και το
οποίο βρίσκεται ακριβώς στην επίμαχη περιοχή της κοιλάδας του Στύλου. Ο ίδιος,
υποστηρίζοντας ότι το Νησί του 1196 είναι η περιοχή εκείνη, δίδει την ερμηνεία ότι
πρόκειται για μια «ποταμονησο» που σχημάτιζαν στο σημείο εκείνο οι δύο βραχίονες
που ανέβλυζαν από τις παρακείμενες πηγές του Στύλου.
38. Fr. Miklosich & los. Muller, ό.π., τ. 6°?, σ. 238-239.
39. Κ. Δουνάκης, «Ιστορία του Αποκορωνου», Κρητική Εστία 18/1967, τεύχος 172,
σ. 284-285· Klaus Gallas - Klaus Wessel - Manolis Borboudakis, Byzantinisches
Kreta, Μόναχο 1983, σ. 244-245· Μ. Ανδριανάκης, « Η επαρχία Αποκορωνου στα χρι
στιανικά χρόνια», Πεπραγμένα του Α' Παγκόσμιου Συνεδρίου των Αποκορωνιωτών
(1987), Χανιά 1989, σ. 80.
103
Η επαρχία Αποκορώνου Χανίων, με τα τοπωνύμια που αναφέρονται στο κείμενο (σχέδιο Ιωάννα Τραχανά).
104
Η ύπαρξη αυτής της εκκλησίας, σε απόσταση λίγων μέτρων από

άλλα οικοδομικά κατάλοιπα του μετοχίου (σιταποθήκες), πιστεύω ότι
ενισχύει την υπόσεση ότι η αυτοκρατορική παραχώρηση εκ των βασι
λικών επισκέψεων του έτους 1196 αποτελεί τον πυρήνα του μετέπειτα
γνωστού ως μετοχίου της Πάτμου στο Στύλο Αποκορωνου.
Α9ήνα, Οκτώβριος 1992
105
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕ! ΜΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ Μ Ο Ν Η Σ ΠΑΤΜΟΥ

ΣΤΙΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 12ου-13ου ΑΙΩΝΑ
Ι.α. Η περιγραφή της δέσης του μετοχίου στη δέηση του καδηγουμένου Αρσε
νίου (προ του Νοεμβρίου 1196).
«Έστι τίνυν κ(α)τά τ(ην) αυτ(ήν) νή(σον) Κρήτ(ην) ακίνητ(ον) ε(κ) τ(ων)
βα(σιλικών) επισκέ(ψεων), λεγόμ(ενον) Νησί, εν τη τοποδ(ε)σ(ία) του
Ψυχρ(ού) διακείμ(ε)ν(ον), όπερ δι' υπομνή(σεως) π(αρά) τ(ου) επισκόπ(ου)
Καλαμ(ώ)ν(ος), του καλουμ(έ)ν(ου) Αρά, ζητηδ(έν) αυτώ π(αρε)δόδ(η), αλλ'
ουχί και τη κατ' αυτ(όν) εκκλη(σία), δια χρυσοβ(ού)λ(ου) του π(ερι)-
που(ή)τ(ου) αυταδε(λφού) τ(ης) βα(σι)λ(είας) σου, κυρ Ισαακ(ίου) του τότ(ε)
βασιλεύοντ(ος), [...] υποσχομ(έ)ν(ου) και μοναστ(ή)ρ(ιον) πεποιηκέναι- και
μ(έν)τοι και έκτισε μοναστ(ή)ρ(ιον), επ' ονόμ(α)τ(ι) του αγ(ίου) Νικ(ο)λ(άου)
και προσεκάδι(σεν) εν αυτώ (μοναχούς) ωσεί τέσσαρ(ας) ή και πέντ(ε) - και
κ(α)τείχ(ε)τ(ο) μ(εν) το τοιούτ(ον) ακίνητ(ον) και το μοναστ(ή)ρ(ιον) παρά
του επισκόπ(ου) Καλαμ(ώ)ν(ος) [...]».
Πηγή: Έρα Λ. Βρανούση, Βυζαντινά έγγραφα της Μονής Πάτμου, Ä- Αυτοκρατορικά, Α9ήνα 1980,
σ. 209.
1.6. Απόσπασμα του πάκτου μεταξύ αφενός του Βενετού Δούκα της Κρήτης
Domenico Delphino και αφετέρου των Κωνσταντίνου Σεβαστού και Θεοδώ
ρου Μελισσηνού (13 Σεπτεμβρίου 1219).
«[...] Omnes monachi clerici obedientes de Pathimos et ceteri monasterii,

qui sunt in tenuta ilia, debeant esse sine alliqua querimonia et damno [...]».
Πηγή: G.L.Fr. Tafel & G.M.Thomas, Urkunden zur alteren Handels-und Staatsgeschichte der
Republik Venedig, τ. 2°«, Βιέννη 1856, σ. 213.
Ι.γ. Το μετόχι του Στύλου σε επικυρωτικό έγγραφο του Βενετού Δόγη Ranier
Zen (il Αυγούστου 1267).
«[...] οι καλόγηροι του Στύλου, της δικαιολογίας του αγίου Ιωάννου της
Πάτμου, να είναι αφετοί εις την ιδίαν κτήσιν και ποσσεσιόν και εις την ιδίαν
δικαιολογίαν, καδώς εποίησεν ο άρχων κύρις Μάρκος Δάνδουλος, ο προ του
λεχδέντος δουκός Κρήτης δουξ εν Κρήτη, μετά της αυτού συμβουλής, κατά
106
τον καιρόν του σασμου της διαφοράς, ήτις ην αναμεταξύ της αυθεντίας και
του κυρού Μανουήλ, και του Γεωργίου Σκορδίλλη· εν ώτινι σασμώ και συμ-
βιβάσματι, εκείνος παρετήρησε και παρέδραμεν, ως μη ίδιον, το χωρίον του
Στύλου, αλλ' ως υπάρχον των λεχθέντων καλογήρων, χωρίς τίνος εναντιολο-
γίας [...]».
Πηγή: Πανδώρα 19/1869, σελ. 457· Fr. Miklosich & los. Muller, Acta et Diplomata Graeca medii
aevi sacra et profana, τ. 6°ϊ, Βιέννη 1890, σ. 220.
Ι.δ. Μνεία των μοναχών σε επικυρωτικό έγγραφο του Βενετού Δόγη Lorenzo
Tiepolo (1271).
«[...] εδόθη αυτοίς [: τους καλογήρους] το τοιούτον ζήτημα [: να δύνανται να

εκβάλουσιν από των εσοδιών τος και των κόπων τος μουξούρια χίλια σητάρι
έξω της νήσου Κρήτης δια την Πάτμον, το νησήν τος]».
Πηγή: Πανδώρα 19/1869, σελ. 457-458· Fr. Miklosich & los. Muller, Acta et Diplomata Graeca
medii aevi sacra et profana, τ. 6°ΐ, Βιέννη 1890, σ. 221.
Ι.ε. Η επικύρωση από τους αντιρέκτορες Χανίων Petrus Mudacio και Petrus
Delphino της παραχώρησης πρόσθετης γης (1295).
«[...] καθώς και ο Παύλος, ο οικονόμος του μοναστηρίου του αγίου Ιωάννου
του Στήλου έμπροσθεν μας εφάνην και δυνατά μας εσουμπληκάρησεν, ότι ως
καθώς και από τον ευγενήν άνθρωπον κύριον Ιάκωβον Μπαρότζη, ποτέ ρετού-
ρη Χανίων, ήχεν δωσήν γης του αυτού οικονόμου του αυτού μονασδηρίου, η
οποία τον καιρόν εκείνον ήτονεν διακτίσιμον σπιτιών δια τους καλόγερους
του ηρημένου μονασδηρίου και της κατοικίας των, [...] δια τούτο γνωρήζοντες
ταύτην την αλήδειαν δίδωμεν και αφιερόνομεν αιωνίως του αυτού Παύλου,
οικονόμου του προηρηδέντος μοναστηρίου του αγίου Ιωάννου του Στήλου την
προηρημένην γην, [...] από την γην του κουμουνίου μας των Χανίων σημά εις
τον τείχον της εκκλησίας του αγίου Νικολάου, άλλο όπου είναι η άμος, όπου
είναι τα σπίτια του αυτού μονασδηρίου, η οποία γης τυχένει νάναι από το
κεφαλήν προς τον ποννεντε οργίες ρ' και από την φάτξαν της τραμουντάνας
όργιες ν' και από την φάτξαν του λεβάντε όργιες ρ' και από την φάτζαν της
όστριας όργιες ν', τέτοιας λογής όπου αποσφαλήξουντα μέσα όλα τα σπίτια
του αυτού μονασδηρίου μέσα στα λεγόμενα κονφήνια [...]».
Πηγή: Fr. Miklosich & los. Muller, Acta et Diplomata Graeca medii aevi sacra et profana, τ.
6°ϊ, Βιέννη 1890, σ. 238-239.
107
Ι.στ. Μνεία του μετοχίου του Στύλου σε επικυρωτικό έγγραφο του Βενετού
Δόγη Petrus Gradenico (1307).
«[...] τους καλογήρους του μοναστηρίου του Στύλου και τους πάροικους
αυτών τινάς από του νυν και έμπροσσεν να μηδέν τους βαρίνη και αναγκάξη
να δίδουσι τα βόδη τος, αλλ' ουδέ ανδρώπους τινάς να δίδουσι τοις καστελ-
λάνοις ή δια να σπείρωσιν ή δια να αλωνευσουσιν ή δια να λιχνιζουσιν και να
κοσκινίζουσιν σιτάριν ουδέ ταγάς ιδικός των, ωσάν εις τον παρεληλυδότα και
ρόν ειώδασιν να τους καμνουσιν, ει μη οι λεχδέντες καλογηροι και οι χωριαται
των, να είναι ελεύδεροι της τοιαύτης και ομοίας αγγαρίας».
Πηγή: Πανδώρα 19/1869, σ. 457· Fr. Miklosich & los. Muller, Acta et Diplomata Graeca medii
aevi sacra et profana, τ. 6°«, Βιέννη 1890, σ. 220.
108
Το ΜΕΤΌΧΙ ΤΗΣ ΠΆΤΜΟΥ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ ΑΠΟΚΟΡΟΝΟΥ
ΠΑΚΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ Μ Ο Ν Η Σ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

(ΐ7ος-19ος ΑΙ.)
2.α. Ιερομόναχος Χριστόφορος και ιεροδιάκονος Ιερόθεος, 6 Αυγούστου 1629
+ Εις δόξαν Χ(ριστο)ϋ αμήν. 1629 Αύγούστω / 6 / εν Πάτμω. Τήν σήμερον

όμολογοϋμεν ήμεϊς ο τε Χριστόφορος ιερομόναχος καί Ίερόδεος ίεροδιάκων
πώς πακτόνωμεν τό μετόχιον της Κρήτης, κατ(ά) τήν συνήσειαν τοϋ μονα
στηρίου, διά χρόνους / 3 / νά δουλέψωμεν τό κονομίον, καί νά δώσωμεν τοΰ
μοναστηρίου ρε(ά)λ(ι)α χιλιάδες / 7 / καί ό / 800 / κρασίον βουτξία / 36 / λάδι
μίστατα / 288 / τυρί λύτρες χιλιάδες / 3 / καί εΥ τί εξοδον έδέλαμεν κάμη, εις
άνάκτησιν τοϋ μετοχίου, κατά τήν τάξιν τοϋ μοναστηρίου, καί στήμαν της
αύσεντίας, ϊσως καί ήσέλαμεν κάμη τίποτα άγουμέντο εις φόβον 9(εο)ϋ νά
τήν κάμνουσιν οι π(ατέ)ρες καλήν. Εΐ δε οποίαν ώραν έδέλαμεν κάμη γονικά,
η πολλύ η ολίγον, νά είναι άκαιρη, καί ημείς νά παιδευούμεσδεν ως ενάντιοι
της μονής. Καί διά τό βέβαιον, σέλουν υπογράψει κάτωθεν, οι ανωσεν οίκειο-
χείρως, άκόμι τάσσουν οι αυτοί οικονόμοι τοϋ δίδειν τόν κάσεν χρόνον τρία
μίστατα λάδι, διά νά άνάπτουν αεννάως της φοϋσκαν της ημετέρας μονής.
+ χριστόφορος ιερομόναχος στεργο τανοσε
— ίεροδεος διάκος στέργο τα ανοθέ: -
Πηγή: Αρχείον Ιεράς Μονής Πάτμου, cod. 1009, όπως φυλάσσεται στο Αρχείο Μικροταινιών
Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε., Πάτμος 1963, αρ. f. 105.
2.β. Ιερομόναχος Ιερεμίας Καλαφάτης, 9 Αυγούστου 1634
1634 / αύγούστου / 9 /
+ έκαμεν ό π(α)πά 'Ιερεμίας Καλαφάτης, λογαριασμόν διά τό μετόχιον της
Κρήτης, όπου είχε πακτομένον διά τρεις χρόνους καί έπλήρωσεν ευχαριστη
μένα, εις τους τρεις χρόνους ρε(ά)λ(ι)α / 7800 / ήγουν επτά χιλιάδες καί
οκτακόσια. Μέ τοϋτο έμπατάρησε τοϋ μοναστηρίου ρε(ά)λ(ι)α διακόσια καί
εβδομήντα τέσσαρα ήμισυ [καί είπε ο άνίσως] διά τά μυλοαύλακα όπου έκαμε.
Καί είπε ότι άνίσως καί δέν είναι στερεά, νά χάνη τά αυτά ρε(ά)λ(ι)α. Άκόμι
έμπατάρησε καί διά τά ήμισυ βόδια τοϋ π(α)πα Μητροφάνους ρε(ά)λ(ι)α
εξήντα. Ακόμι έμπατάρησε καί άλλα όπου έξόδιασεν καί εκαμαμέν του τα
καλά. Εις τήν ε'ισοδίαν τοϋ μοναστηρίου καί όπου έδωκε των πατέρω, τοϋ
π(α)πά Ίεροδέου / ρε(ά)λ(ι)α 60 / τοϋ π(α)πά Βενεδίκτου ρε(ά)λ(ι)α / 84 /
τοϋ π(α)πα Γερμανού Μαδά ρε(ά)λ(ι)α / 79 / διά νά γοράση γονικά. Τούτα τά
109
έκαμαν καλά οι πατέρες διατί έγύρευεν νά βάλη καί άλλα μποΰτα, μά οι

π(ατέ)ρες δέν τά έκαμαν καλά, ωσάν καί τά άλλα ήμισυ βόδια τοϋ π(α)πά
Μητροφάνους καί άλλα πολλά. "Ολλη ή έξοδος όπου εκαμεν ό αυτός π(α)πά
'Ιερεμίας καί εκαμεν τ(α) καλά τό μοναστήριον / ρε(ά)λ(ι)α 1228 /
Πηγή: Αρχείον Ιεράς Μονής Πάτμου, cod. 1009, όπως φυλάσσεται στο Αρχείο Μικροταινιων
2.γ. Ιερομόναχος Γερμανός Μαδάς, 30 Ιουνίου 1635
1633, Ιουνίου, 30
Πακτόνει ό π(α)πά Γερμανός Μαδάς τό μετόχιον της Κρήτης διά χρόνους τρεις,
νά δίδη τόν κάδεν χρόνον χρυσά τζικίνια, 1700, ήγουν χίλια επτακόσια, καδώς
τό ειχεν καί ό π(α)πά 'Ιερεμίας Καλαφάτης, τό όποιον εδωκεν ό αυτός π(α)πά
'Ιερεμίας ακόμη περισσότερον είς τους τρεις χρόνους χρυσά / 100 / ήγουν
εκατόν. Σοϋμα ποϋ γίνονται ολα χρυσά, 5200, ήγουν πέντε χιλιάδες καί διακό
σια, γίνουνται ρε(ά)λ(ι)α, 7800, ήγουν επτά χιλιάδες καί οκτακόσια καδώς
έπλήρωσε καί ό ανωδεν π(α)πά 'Ιερεμίας. Ακόμη δέλει νά δώση ό αυτός π(α)πά
Γερμανός, διά τά βόδια τοϋ π(α)πα Μητροφάνους, όπου τοϋ αφησεν ό π(α)πά
'Ιερεμίας ρ(ε)άλ(ια) / 60 / ήγουν εξήντα, τά όποια ρε(ά)λ(ι)α τά έμπατάρισεν
είς τό μοναστήριον. Ακόμι αφισέν του, ό αυτός π(α)πά 'Ιερεμίας τοϋ αύτοϋ
π(α)πά Γερμανοϋ ρε(ά)λ(ι)α / 79 / ήγουν εβδομήντα ενέα διά νά άγοραση γονι
κά καί έμπαταρησέν τα καί αυτά ό αυτός π(α)πά 'Ιερεμίας τοϋ μοναστηρίου.
2.δ. Ιερομόναχος Ιερεμίας Καλαφάτης, 5 Αυγούστου 1636
1636 αύγούστου / 5 /
Τήν σήμερον ομολογώ έγώ 'Ιερεμίας ό Καλαφάτης, πώς Ξπόσχομαι κατά τήν
τάξιν, καί συνήδειαν τοϋ μοναστηρίου, μέ δέλημαν καί εύχήν τών 'Αγίων
π(ατέ)ρων νά πάγω οικονόμος ε'ις τήν Κρήτην χρόνους / 3 / νά δουλέψω τό
κονομίον, νά δώσω τοϋ μοναστηρίου ρ(ε)άλ(ι)α χιλιάδες / 7 / καί 800 / κρασί
βουτζία / 36 / λάδι μίστατα 306 τυρί λ[ύτρες] χιλιάδες / 3 / καί δτι εξοδον
ήδελα κάμη, κατά τήν τάξιν τοϋ μοναστηρίου καί στήμαν της αύδεντίας,
άνήδελα κάμει αγουμέντο τίποτα, απάνω εϊς τήν ψυχήν μου, νά τήν κάμνου-
σιν οι π(ατέ)ρες καλήν. Καί οποίαν ώραν ήδελα κάμη γονικά, ενός πινακίου
τινός νά μή με δέχονται είς τό μοναστήριον.
Ιερεμίας 'ιερομόναχος καλαφάτης, γράφω καί στέργω τά ανωδεν
no
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι ΤΗΣ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ Α Π Ο Κ Ο Ρ Ω Ν Ο Υ
άκόμι ει δε καί ήδελα γληττώση τά χωράφια των μουσούρων καί των ταμίγου,
νά ελσω εις τό μοναστήριον νά κάνω χίλια ρε(ά)λ(ι)α
2.ε. Ιερομόναχος Ιερεμίας Καλαφάτης, 26 Οκτωβρίου 1637
«[...] e. il Rev. Signor Geremia Calafati, iconomo nel monasterio di S. Zuanne

di Stilo, de r. de S. Zuane Evangelista di Patino, et dà in nota haver d'intrada
de detto monasterio et de sue possessioni cert. et ine. ogni anno Tormento
misuri 3.000, medesimamente oglio, uno anno con l'altro, mistati 500, vino
botte 20 et per pascolo perp. 150 all'anno et ha cura di duo Calogeri [...]».
Πηγή: Μαρία Κ. Χαιρέτη, « Η απογραφή των ναών και των μονών της περιοχής Χανίων του έτους
1637», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 36/1968, σ. 354.
Συμφωνητικό πάκτωσης της 29ι? Αυγούστου 1642

(Αρχείον Ιεράς Μονής Πάτμου, cod. 1009)
2.στ. Ιερομόναχος Συλβέστρος, 29 Αυγούστου 1642
Etc δόξαν Χ(ριστο)ϋ αμήν. 1642 αύγούστω / 29 / εν Πάτμω.

Την σήμερον ομολογώ εγώ Σύλβεστρος ιερομόναχος πώς πακτόνω τό μετόχιον
της Κρήτης, κατά τήν συνήσειαν τοϋ μοναστηρίου διά χρόνους τρεις, νά δου
λέψω τό κονομίον πιστώς, καί νά δώσω τοϋ μοναστηρίου ρε(ά)λ(ι)α χιλιάδες
επτά καί οκτακόσια, κρασίον, βουτζία τριανταέξι, λάδι, μίστατα διακόσια
όγδοήκοντα οκτώ, τυρί, λύτρες χιλιάδες τρεις. Καί ε'ι τί εξοδον ηδελα κάμει
111
εϊς άνάκτησιν τοϋ μετοχίου, κατά την τάξιν τοϋ μοναστηρίου, καί στήμαν της
αύσεντίας, Ίσως καί ηδελα κάμη τίποτα άγουμέντο, είς φόβον δ(εο)ϋ, νά την
κάμνουσιν οι π(ατέ)ρες καλήν. Ει δε οποίαν ώραν ηδελα κάμη γονικά η πολλύ,
η ολίγον, νά είναι άκαιρον καί εγώ νά παιδεύομαι ως ενάντιος της μονής.
Άκόμι τάσσω νά δίδω τον κάδεν χρόνον λάδι μίστατα τρία, χωριστά από τά
άνωδ(εν) διά νά άνάπτη άεννάως ή φούσκα της ημετέρας μονής.
Καί διά τό βέβαιον 8έλει υπογράψει κάτωδεν οίκειοχείρως: -
+ σύλβεστρος ιερομόναχος στεργώ τα άνοδεν: - +
2.ζ. Ιερομόναχος Νεόφυτος Καλύμνιος ο Πετρωντής, 10 Σεπτεμβρίου 1718
1718 / σεπτεμβρίο 10 -
Την σίμερων πακτώνοι ό ημέτερος αδελφός ημών π(α)πά κύρ Νεώφυτος Καλί-
μνιος ονομαζόμενος Πετρώντης μαζί με τον γέρων Ιωσήφ των Καστελοριζώτη
τώ μετοχιον ωπερ εχομεν εν τη νήσω Κρίτη εις τω Στίλω δια χρόνους τέσεροις
καί να δίδη τών κάδε χρόνων δια πάκτως ρεάλιαν έκατών ενενήντα καί ανισώς
καί ήδελεν σιμαχοι (;) να μίς πέρνετε τώ Παλεώκάστρω να δίδη μόνον ρεάλιαν
εκατόν τών κάδε χρόνον. Καί διά πίστωσιν του παρώντος τηποϋτε και ει εικών
τοΰ Μέγαν Θεολώγου. Καί η υπογραφή τοϋ καδιγουμένου ις ασφάληαν πάντων
νεόφυτος μοναχός στέργω ος άνοδεν
2.η. Ιερομόναχος Ιερεμίας ο Κρης, 26 Σεπτεμβρίου 1812
Τήν σήμερον πακτονει ό συνάδελφος ημών εν ίερομονάχοις κύρ 'Ιερεμίας Κρής

τό μετοχιον όπερ έχει ή ημετέρα ιερά μονή εν τη νήσω Κρήτη κατά τό χωρίον
Στύλον καί Παλαιόκαστρον μέ όλα του τά ζώα, χωράφια, δένδρα καί ε'ι τι
άλλο πράγμα κινητόν καί άκίνητον όπου έχει αυτό τό μετοχιον κατά τό
άβαντάριον, διά χρόνους ολόκληρους τεσσάρας μέ ύπόσχεσιν νά δίδη κατ'
έτος πάκτος είς τήν Ίεράν ημών μονήν γρόσια χίλια πεντακόσια γρ. 1500 άνελ-
λειπώς, όστις νά εχη χρέος άπαραίτητον νά διοική καί νά καλλιεργή τά πράγ
ματα τοΰ μετοχίου, ώς καλός καί πιστός οικονόμος καί νά διάγη σωφρώνως
εύτάκτως καί είρηνικώς, ε'ι δε ποτέ ήδελε φανή πράττων τά εναντία, μή διδούς
τό πάκτος άνελλειπώς, μηδέ καλώς διάγων, νά εξέρχεται πρό καιροΰ της
οικονομίας του άνευ τίνος άντιλογίας, χάνων καί τά εξοδά του όλα. Προσέτι
υπόσχεται ό αυτός κύρ 'Ιερεμίας ότι νά έξοδεύη τόν καδ' εκαστον χρόνον
112
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι ΤΗΣ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΎΛΟ Α Π Ο Κ Ο Ρ Ο Ν Ο Υ
προς άνακαινισμον καί βελτίωσιν τοϋ μετοχίου εξ 'ιδίων του γρόσια πενήντα
καί όχι νά κάμη έξοδα άνευ της αδείας της 'Ιεράς ημών μονής. Ει δε ποτέ καί
ήδελε άκολουδήση κάμμια αναγκαία καί μεγάλη οικοδομή τοϋ μετοχίου τότε
νά επιζητή την άδειαν εκ της μονής καί λαμβάνοντας αυτήν, τότε ας έξακο-
λουδή της οικοδομής. Ό δ ε ν εις ενδειξιν άληδείας έγένετο ή παρούσα υπογε
γραμμένη παρά τοΰ αγίου καδηγουμένου καί τετυπωμένη τη ιερά συνήδει
σφραγίδι της καδ' ημάς ίερας μονής καί έδόδη εις χείρας της αύτοϋ πανοσιό-
τητος, κατεστρώδη δε καί εν τω Ίερώ τούτω κώδικι τής μονής, καί υπεγράφη
παρ' αύτοϋ 'ιδιοχείρως προς άσφάλειαν 1812 Σεπτεμβρίου 26: Έ ν Πάτμω
Ιερεμίας, ιερομόναχος στέργο
Παρατήρηση: Υπάρχει άλλη μια πάκτωση της ίδιας ημερομηνίας με την ένδειξη « η παρούσα
πάκτωσις εμεινεν άκυρος και ανενεργός» και με μόνη διαφορά από εκείνη που ίσχυσε τελικώς, το
ποσό που προβλεπόταν ως ετήσιο πάκτος: 500 αντί 1.500 γρόσια.
113
ΜΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

(19ος ΑΙ.)
3.α. Οδοιπορικό του Βρετανού περιηγητή Robert Pashley (Φεβρουάριος 1834)
«Συναντήσαμε ένα καλόγερο [: στην περιοχή του Παλαιοκάστρου], του οποί

ου τα ελληνικά έδειχναν αμέσως πως δεν ήταν Κρητικός· από αυτόν πληρο
φορηθήκαμε ότι δα βρίσκαμε κατάλυμα για τη νύχτα σ' ένα μοναστήρι, ή μάλ
λον μετόχι, που ανήκε στο μέγα μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου
της Πάτμου. Ο καλόγερος είχε σταλδεί εδώ προ ενός έτους περίπου, μαζί μ'
έναν πατέρα [: ιερομόναχο], να επιβλέπουν τη διαχείριση της γης και των
λιόδεντρων που κατείχε το κοινόβιο στην Κρήτη, και τα οποία είχαν μείνει
τελείως εγκαταλελειμμένα και ακαλλιέργητα καδ' όλη τη διάρκεια του πολέ
μου [εννοεί της επανάστασης].
Σύντομα φτάσαμε σε αξιόλογα ερείπια των τειχών μιας αρχαίας πόλης, τα
οποία εξέτασα εν μέρει· αλλά το ηλιοβασίλεμα διέκοψε τις έρευνες μου και
ευτυχής κίνησα να βρω τον πατέρα στο μετόχι. Καδώς πλησίαζα με υποδέ
χτηκαν τα δυνατά γαυγισματα αρκετών σκύλων: και στη συνέχεια, για αρκετό
καιρό αφότου εγκατασταδήκαμε ανάμεσα τους, εξακολούθησαν να εκφράζουν
τη δυσαρέσκεια τους προς τους ξένους με τα ασυνήθιστα ρούχα [...].
Είχα κάθε λόγο να μείνω ευχαριστημένος από την ευγένεια και τη φιλο
ξενία του αιδεσιμώτατου οικοδεσπότου μου, αν και τα μέσα που διέθετε για
να μας εκφράσει την εξαιρετική του πρόθεση ήταν πολύ περιορισμένα. Η επί
πλωση του δωματίου περιοριζόταν σ' ένα τραπέζι, ένα κρεββάτι και δύο
χοντροκομμένες καρέκλες [...]. Ο σεβάσμιος ιερέας εύρισκε εξαιρετικά
περίεργο το ότι μπορούσα να μιλώ ευχερώς ελληνικά· δυσκολευόταν δε πολύ
να καταλάβει, αν και το ήθελε, πώς μπόρεσα να αφήσω τη 'Λόντρά [...], για
να ταξιδέψω σ' αυτά τα μέρη/Ενα αγόρι δέκα χρονών περίπου, ανήψι του
γέροντα, μου δήλωσε πως ο Κρητικός λαβύρινθος ήταν ένα από τα επτά θαύ
ματα του κόσμου στον καιρό των αρχαίων Ελλήνων, και πως αυτά τα επτά
θαύματα αντιστοιχούν στα επτά μυστήρια της Χριστιανικής Εκκλησίας. Τα
ακριβή του λόγια ήταν 'ως οι Χριστιανοί έχουν τα επτά μυστήρια, έτσι και οι
Έλληνες είχαν τα επτά δαύματα, δηλαδή τον ναόν της Αρτέμιδος εις την'Εφε-
σον κ.τ.λ.'. Το εδεσματολόγιό μας εκείνο το βράδυ, αφού πρώτα είχαμε μια
μακρά συνομιλία με τον ιερέα, περιλάμβανε ρυζόγαλα, Σφακιανό τυρί, μερικά
κρομμύδια, λίγο κρίθινο ψωμί και όσο νερό θέλαμε.
Νωρίς το πρωί επανέλαβα τις έρευνες μου στα αρχαία ερείπια, εν μέσω
των οποίων βρίσκεται το μοναστήρι [ακολουθεί λεπτομερής περιγραφή του
114
αρχαιολογικού χώρου των Απτέρων]. Επιστρέφοντας στο μετόχι, ο γέροντας

ιερέας μας πρόσφερε για πρόγευμα λίγο κρέας τηγανισμένο στο λάδι και σερ
βιρισμένο να κολυμπά σ' αυτό το ευνοούμενο άρτυμα σχεδόν κάδε Κρητικού
πιάτου. Του έδωσα την πρέπουσα αποζημίωση για τη φιλοξενία του, προλα
βαίνοντας κάδε δυσκολία που ενδεχομένως να προέκυπτε ως προς τον τρόπο
που δα τη δεχόταν, με τη διευκρίνηση ότι αυτή η ελάχιστη προσφορά μου
ήταν 'για την Εκκλησία'».
Πηγή: R. Pashley Esq., Travels in Crete, τ. 1°«, Λονδίνο 1837, σ. 32-60. Οι πλάγιοι χαρακτήρες
υποδηλώνουν λέξεις που σημειώνονται στην ελληνική γλώσσα στο πρωτότυπο.
3.6. Παρατηρήσεις του Βρετανού πλοιάρχου Thomas Spratt (1851-1859)
«Στο μέσον της τοποδεσίας [: επίπεδης κορυφής λόφου, ο οποίος αντικρίζει το

νησί της Σούδας] βρίσκεται ένα μικρό μοναστήρι, ή καλύτερα ένα μετόχι, ένα
αγρόκτημα του μεγάλου μοναστηριού του Αγίου Ιωάννου της Πάτμου, στο
οποίο ανήκει το έδαφος του λόφου των Απτέρων, ή Παλαιού Κάστρου, και
καλλιεργείται με τη βοήδεια λιγοστών Κρητών αγροτών. Αλλά ο υπεύδυνος
ιερέας παραπονιόταν πικρά για τις κλοπές που κάνουν οι ομόδρησκοι Σφακια-
νοί και Αποκορωνιώτες γείτονες του· 'κλέβουν τα ζώα μου και το στάρι μου',
έλεγε ο αγαδός καλόγερος, 'αν και είναι όλα περιουσία της Ιεράς Μονής'».
Πηγή: Τ. Α. Β. Spratt, Travels and Researches in Crete, Λονδίνο 1865, τ. 2°«, σ. 130.
115
ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΟΝ ΑΠΟΚΟΡΩΝΑ:

Η ΓΗ, ΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ
Η περιοχή του μετοχίου της Ιεράς Μονής Πάτμου στον Αποκόρωνα περιγρά
φεται αναλυτικά σε δύο κυρίως έγγραφα. Το πρώτο υπογράφεται από τον
Michiel Claduri, νοτάριο της Βενετικής Καγκελλαρίας Χανίων την l i Μαρτί
ου 1321 και περιγράφει δια μακρών λατινιστί τα όρια του «territorium Sancti
Johannis de Stillo», το οποίο συγκαταλέγεται στα «feuda militum et
feodatorum de t u r m a Psicro», ενώ παράλληλα σημειώνει συνοπτικά και τα
ονοματεπώνυμα όσων καταγράφονται ως «villani predicte t e r r e sancti
Johannis». 4 0 Το δεύτερο είναι μεταγλώττιση του προηγουμένου « α π ό λατινι-
κόν εις ρωμαϊκόν», που πραγματοποιήθηκε το 1506 «δια συνδρομής και εξό
δου» των μοναχών Ματσαίου εκ Κρήτης και Μάξιμου εκ Χίου, «προς καδα-
ροσύνην και σαφέστατην οδόν του τόπου της σεβάσμιας μονής του αγίου
Ιωάννου Ευαγγελιστού Θεολόγου εν Πάτμω, δι' ου και πρώτον έχει την αρχήν
το κατά Στύλον του ρησέν τόπου». Το ελληνικό αυτό κατάστιχο συνοδεύεται
με αναλυτική καταγραφή των μοιρών του μοναστηριού και των «σωχώρων των
γονικών», που περιλαμβάνει πλήδος ονοματεπωνύμων και τοπωνυμίων. 41
Η περιοχή του μετοχίου εντοπίζεται στα βορειοδυτικά εδάφη του Αποκόρωνα

ως τις ανατολικές πλαγιές της Μαλάξας, και εκτείνεται ενιαία και αδιάκοπη
κατά μήκος της χδαμαλής κοιλάδας του Κυλιάρη ως τις εκβολές του στον
κόλπο της Σούδας, ανατολικά από το ακρωτήριο Καλάμι. Όμως, παρά τον
πλούτο των αρχειακών πληροφοριών που προαναφέραμε, δεν έχει καταστεί
δυνατή μέχρι στιγμής η αξιοποίηση τους για τον ακριβή γεωγραφικό εντοπι
σμό των ιστορικών ορίων του μετοχίου, κασώς πολλά από τα τοπωνύμια που
σημειώνονται, είτε είναι γενικοί μικρογεωγραφικοί όροι χωρίς ειδικότερο προσ
διορισμό (λιβάδι, πλάτανος, σφάκα, λαγκάδι, ρυάκι, βουνόπουλο κ.τ.λ), είτε
δεν έχουν επιβιώσει εμφανώς στο σημερινό μικροτοπωνυμικό της περιοχής.
Ορισμένα συμπεράσματα είναι εντούτοις δυνατόν να εξαχθούν, ακόμη και
από μια πρώτη ανάγνωση:
(1) Ό π ω ς προκύπτει από τις περιγραφές, το μετόχι προς βορράν έφδανε
ως τη δάλασσα, όπου το όριο του συνέπιπτε με την ακτή του κόλπου της
Σούδας: στο βορειοανατολικό άκρο «αρχήξει από την δάλασσαν από το στόμα
40. Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακού Αρχείου», Σύμ
μεικτα ΚΒΕ/ΕΙΕ 2/1970, σ. 361-362.
41. Χρύσα Α. Μαλτέξου, ό.π., σ. 362-369.
116
του ποταμού του Κιλιάρη» και αφού αναπτύσσεται στα μεσόγεια προς νότο,
δυτικά και βόρεια, καταλήγει στο βορειοδυτικό άκρο «εις την σάλλασαν και
αποδεκεί γυρείξη θάλασσαν θάλασσαν προς την ανατολήν έως το στόμα του
Κυλιάρη εις το πρώτον σύνορον».
(2) Το ανατολικό όριο του μετοχίου ακολουθούσε για ένα διάστημα τον ρουν
του ποταμού Κυλιάρη και στη συνέχεια ένα ρυάκι στο μέσον μιας λαγγαδιάς.
(3) Το δυτικό του όριο περνούσε από το «Πετροκεφαλάκη της Μαλάξας,
όπου έναι υψυλότερον», δηλαδή από κάποιο σημείο του οροπεδίου της
Μαλάξας, παρυφής των Λευκών Ορέων, στα όρια των επαρχιών Αποκορωνου
και Κυδωνιάς. Από την περιγραφή των μοιρών προκύπτει, εξάλλου, ότι εντός
των ορίων του μετοχίου περιλαμβάνονταν εδάφη της περιοχής Ξερόκαμπος,
που βρίσκεται επί των ανατολικών κλιτυών της Μαλάξας, ΝΑ από τον ομώ
νυμο οικισμό (υψόμετρο 470).
(4) Από τις αρχειακές πληροφορίες, όπως συμπληρώνονται από την περι
γραφή των μοιρών, προκύπτει ότι εντός των ορίων του μετοχίου περιλαμβάνο
νταν εδάφη σχετιζόμενα με τους οικισμούς Ράμνη (υψόμετρο 400), Σαμωνάς
(390), Στύλος (40), Παλαιόκαστρο (190) και Μεγάλα Χωράφια (190).
(5) Όπως αναφέρθηκε ήδη, το ελληνικό έγγραφο του 1506 που περιγράφει
τα όρια του μετοχίου, αποτελεί μετάφραση του λατινικού πρωτοτύπου του
1321, το οποίο όμως επιχειρούσε, με τη σειρά του, να αποδώσει ελληνικά τοπω
νύμια· έχει συνεπώς ιδιαίτερη σημασία η συγκριτική μελέτη των τοπωνυμίων
στις δύο πηγές. Παρατηρούμε, λόγου χάριν, ότι ορισμένα τοπωνύμια απλώς
μεταγράφονται ως είχαν από την ελληνική στη λατινική γραφή (όπως π.χ.
anattolico Spilari-ανατολικόν Σπυλιάρη, Cleptoperama-Κλεπτωπέραμα,
Chaminachia-Καμινάκια, Chorafachia-Χωραφάκια), γεγονός που ενισχύει το
ενδεχόμενο να πρόκειται για τοπωνύμια που χρησιμοποιούνταν πράγματι επί
τόπου - ορισμένα άλλα, όμως, αποτελούν μετάφραση από τη μια στην άλλη
γλώσσα (όπως π.χ. Campum de Piracijs-Κάμπον των Αχλαπιδέων, Piracium
Inforcatum-Αχλαδέαν Κρεμαστήν, Piracium Plectum-Αχλαδέαν Πλεκτήν),
προκαλώντας ερωτηματικά ως προς την εκδοχή του πρωταρχικού τοπωνυμίου.
(6) Η συστηματική αρχειακή και επιτόπια έρευνα που διεξάγεται ήδη με
στόχο την καταγραφή των τοπωνυμίων της περιοχής, 42 είναι πολύ πιδανό να
διευκρινίσει περαιτέρω τη γεωγραφική δέση ορισμένων τουλάχιστον σημείων
της οροθετικής περιμέτρου του μετοχίου, 43 αλλά και ορισμένων μοιρών, με
42. Μ. Ανδριανάκης, «Η επαρχία Αποκορωνου στα χριστιανικά χρόνια», Πεπραγ

μένα του Α' Παγκόσμιου Συνεδρίου των Αποκορωνιωτών (1987), Χανιά 1989, σ. 81.
43. [Σημείωση 2003: Ο Konstantinos Smyrlis, Une puissance économique: Les
grands monastères à Byzance de la fin du Xe au milieu du XlVe siècle, Παρίσι 2002,
σ. 279-280, επιχειρεί μια ταύτιση ορισμένων από αυτά τα σημεία, όπως το «Ανατολικό
Σπηλιάρι» με τα Σπηλιάρια Πλατυβόλας, τη «Φυμαία» και την «Αχλαπιδέα» με τη
117
περισσότερο προσδιορισμένο όνομα (όπως λόγου χάριν Κλεπτωπέραμα, σπή

λαιο Τρυπητής, σπήλαιο Περίστερε, Μέσα Λίμνη, Τέμπλα κ.τ.λ.).
Από διοικητικής πλευράς, όλη η περιφέρεια στην οποία αναφερόμαστε υ π α

γόταν κατά μεν την πρώιμη Βενετοκρατία στην τούρμα Ψυχρού του τμήματος
Αγίου Παύλου, κατά δε την ύστερη Βενετοκρατία στην καστελλανία Αποκο-
ρώνου του τμήματος Χανίων. Επί Οθωμανών υπαγόταν στον καξά Αποκορώ-
νου του σαντζακίου Χανίων. Από το 1868 και εξής, ο Αποκόρωνας υπήχθη
στο σαντξάκι Σφακιών, υπαγωγή που διατηρήθηκε κατά την περίοδο της Κρη
τικής Πολιτείας, αλλά και μετά την ένωση με την Ελλάδα έως το 1914, οπότε
καταργήθηκε ο νομός Σφακιών και η επαρχία Αποκορώνου υπήχθη και πάλι
στο νομό Χανίων.
Με τη συγκρότηση των δήμων στην ύστερη Τουρκοκρατία (1879), το έδα
φος του μετοχίου υπήχση κυρίως στο δήμο Αρμενων και εν μέρει στο δήμο
Φρε (ο οικισμός Ραμνή). Μετά την κατάργηση των δήμων, στην υπό μελέτη
περιοχή σχηματίστηκαν τρεις κοινότητες (1925): στην κοινότητα Στύλου περιε
λήφθησαν ο Στύλος, το Πρόβαρμα, ο Σαμωνάς, το Φαράγγι (από το 1961) και
οι Μαχαιροί (αυτοτελής κοινότητα Μαχαιρών από το 1948)· στην κοινότητα
Ραμνής, η Ραμνή, τα Αμπέλια, τα Κυριακοσέλια και οι Καρές (αυτοτελής
κοινότητα Καρών από το 1949)· τέλος, το Παλαιόκαστρο μαζί με τα Μεγάλα
Χωράφια υπήχθησαν στην παραθαλάσσια κοινότητα Καλαμίου. 44
Θυμιά και τις Αχλάδες των Παππαδιανων, τοποθετώντας όμως έτσι το μεγαλύτερο μέρος
του μετοχίου στην επαρχία Κυδωνιάς, πολύ δυτικότερα από όσο 9α το περίμενε κανείς].
44. [Σημείωση 2003: Με την συγκρότηση των νέων δήμων (1997), η περιοχή μοιρά
στηκε μεταξύ των δήμων Αρμενων και Σούδας].
118
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι Τ Η Σ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ Α Π Ο Κ Ο Ρ Ω Ν Ο Υ
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΧΗ

ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ
ΕΤΟΣ ΣΤΥΛΟΣ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ ΜΕΓΑΛΑ ΧΩΡΑΦΙΑ ΡΑΜΝΗ ΣΑΜΩΝΑΣ
1583 357
1818 *50
1834 **6 **28 **7
1881 **29 **6 **33 **54 **21
1881 113 29 143 270 88
1900 194 77 170 297 117
1920 207 234 384 136
1928 193 105 234 326 151
1940 315 127 350 160
1951 347 103 272 99
1961 361 80 35 259 78
1971 322 72 26 225 61
1981 323 57 37 167 74
1991 296 184 156 54
Παρατηρήσεις: (ΐ) *=σπίτια, **=οικογένειες.

(2) Η παλαιότερη μνεία του Στύλου είναι το 1267, ενώ ως οικισμός απογράφεται για πρώτη φορά
το 1583. Τα Μεγάλα Χωράφια, η Ραμνή και ο Σαμωνάς σημειώνονται ως τοπωνύμια τουλάχιστον
από το 1506, και το Παλαιόκαστρο από το 1596, αλλά δεν απογράφονται ως αυτοτελείς οικισμοί
πριν από τον 19ο αιώνα. Το Παλαιόκαστρο από το έτος 1961 απογράφεται ως Μετόχι (Καλαμίου
Αποκορωνου). Από το έτος 1991, τα Μεγάλα Χωράφια και το Μετόχι ενοποιούνται και μετονομά
ζονται σε Άπτερα.
Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα «Ιστορική μελέτη των οικισμών της Ελλάδας, 15ος-20ός α ι . »
119
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

(1321, 1506)
ΒΔ Β ΒΑ
θάλασσα γυρείξη δάλασσα-δάλασσα προς την ανατολήν στόμα Κιλιαρη ποταμού
Κολώνα 4 Ρπού έναι εις την στράταν την βασιλικήν αναβένει τον ποταμόν προς
τον νότον
[columpr am quod est in via imperial] διχαλοπέραμι ι-πλάτανος με
σταυρό και μ γάλη σφάκα
(: πικροδάφν ])
κατεβαίν : ευγένει από τον ποταμόν
Πετροκε( »αλάκη της Μαλάξας,
όπου ένο ι υψυλότερον λιβάδι
λιδόσουρος όπου έχει αγρουλίδιν λιδόσουρος
λιδόσουρος εις το πλάγι των Χωραφιών βουνόπουλο μικρό, στράτα

όπου υπαγένι ιυσιν εις το
Καστέλι - λιδό σουρος
ανέβαινε μέσον του λα ραδίου ριάκη ριάκη
[Petrochifalachi delo faranguli de Capnica, Μεγάλη Λυγ« α-λιδόσουρος

de supra Grottam de Capnica]
λαγγάδι ριάκΐ| ριάκη
ανέβαινε άκρα ριακαίο j-λιδόσουρος
Αχλαπιδ •α η Πλεκτή [Plectum]-σταυρός μέσον του λα ραδίου
Αχλαπιδ ία η Κρεμαστή [InfOrcaturnl-σταυρός Δρις-λιδόσουίος
Κάμπος :ων Αχλαπιδεων [Campus de Piracijs salvaticis] μέσον του λα (γαδίου
Γυστήρν(ΐ [Cisterna] ανατολικό Σπυλιάρη
Χωραφά» :ια ανεβαίνει
ομπρός το φαράγγει [Σκλαβοχώρκ ]
σπίτι του Δρουγράτου [Drogarato] Κλεπτωπέραι ια

κατεβαίν :ι φαρανγει
Σκάλα τ( »ν Κάμπον Καμινάκια
κατεβαίν (Κα)βαλαρέα Πέτρα [Chavalarea
Petra]
Χιρομύλι Βαδεία Σέλι
γυρίξη π(ΐος τον βορρέαν Μυ(τατ)οκάδισμα [mitjatochathisma]- γυρίξη προς την δύσιν
"^ συνορόν της Φϋμαίας [Fimia]-
σΰνορον των παίδων του κυρίου Ιωάννου Ναβαγιάρου [Joannis Navagiarij]
ΝΔ Ν ΝΑ
Παρατηρήσεις: (ΐ) Ο όρος «λιδόσουρος» (: σωρός λίδων) απαντά συχνότερα στο κείμενο ως
«λισόδουρος» και στο λατινικό «lisothorum».
(2) Εντός [ ] οι αναφορές από τη λατινική εκδοχή του εγγράφου (1321), το οποίο είναι πληρέστερο.
Πηγή: Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακου Αρχείου», Σύμμεικτα ΚΒΕ/ΕΙΕ
2/1970, σ. 361-363.
120
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

(1506)
ΜΟΙΡΕΣ ΜΟΥΖΟΥΡΙΑ
ο τόπος όλος της Λυγόμενας 250

των Ποδομουρίων 140
της Αγίας Μαρίνας 180
χωράφια στης Γρέας το Λιμηονάριν 18
Λιμηονάριν, Πλατάνη και Μαμουνόπετρα 37
των Μέσα Χωραφιών και της Κουξανίβας 190
εις τον Αχλαδόλακον 5
δια τον Αμίγδαλον 7
των Μεγάλων Χωραφιών 128
δια τον Πιρνέαν 4
του Αξωρέα 80
της Κεφάλας 190
τα Μάχια 52
Κουρίν και Μουρίν (μοίρες και τόπος της Ραμνής) 70
πράγματα της Ραμνής 24
Μέσα Μιτάτον μετά και τους Βράσκους 120
Σελίν 165
του Κάμπου μετά του Πλατανιού 187
τα Αλίσματα μετά της Αγίας Ειρήνης 122
της Χαλέπας Μεγάλου Νικολάου 100
Σπίλεον της Τρυπητής
φαράγγι
Σπίλεον του Περίστερε
σύνορα των Κάμπων
Πρηνάρι (όρια μοίρας) 35
Αρόλισος ο Κρεμαστός
σύνορα Σαμονά
λαγγάδι
Σπίλεον της Τρυπητής
μοίρες του Σαμονά 120
πράγματα του Σαμονά 10
του Ξεροκάμπου 50
δια τον Μαύρον Δέτην 5
της Μαλάξας 60
τα Λακούδια 12
τα Κεντρί 40
του Κούμου 25
121
μοίρες της Χαλέπας:

του Πριναρίου 25
η Αμιγδαλόκουρτα 25
η τξόντα της Αμηγδαλόκουρτας 15
η Κυνοκεφάλα 35
η Μητξηκεφάλα 20
η μοίρα του ποτέ Γερόνυμου
ο Χοιρόμυλος 15
ο Ρουπακόλακος 15
η Μέσα Λίμνη 25
του Κυμηνά 50
η Τξακίστρα 25
τα Λίδια 15
η Ροδώσα 17
του Μονοκυπαρίσου 18
του Αμιγδάλου 15
η Τέμπλα 15
της Παπαδιάς τα Κεφάλια 20
η Λουματαρέλα 25
τα Χωραφάκια συμπλίον του Αγιασματιου 12
η Νεφελόπορη 15
των Δραμονομουρίον 15
του Καναδά 60
της Κοξέας 12
τα Κονταροάμνια 6
η Βρουλίδα 20
τα Κάτω Πηγάδια της Συκέας 12
Βαριπερήν 9
Μαδαρώ 20
τα Λίδια με του Κουζουλοιωαννου 25
Πηγή: Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακου Αρχείου», σ. 363-365.
122
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι Τ Η Σ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ Α Π Ο Κ Ο Ρ Ω Ν Ο Υ
ΠΙΝΑΚΑΣ 4
ΟΙΚΟΝΟΜΟΙ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

(ΐ3ος-19ος αι.)
ΟΝΟΜΑ ΕΤΟΣ
Παύλος 1295
Γεδεών μοναχός <1506
Μ α τ θ α ί ο ς εκ Κρήτης μοναχός &
Μ ά ξ ι μ ο ς εκ Χίου μοναχός 1506
Χριστόφορος ιερομόναχος &
Ιερόθεος ιεροδιάκονος 1629
Ιερεμίας Κ α λ α φ ά τ η ς ιερομόναχος 1634
Γερμανός Μ α δ ά ς ιερομόναχος 1635
Ιερεμίας Κ α λ α φ ά τ η ς ιερομόναχος 1636
Συλβέστρος ιερομόναχος 1642
Ν ε ό φ υ τ ο ς Πετρωντής Καλύμνιος ιερομόναχος &
Ιωσήφ Καστελοριςώτης γέρων 1718
Σ ά β β α ς Ιερομόναχος (δις) 1722
Ιγνάτιος ιερομόναχος &
Ν ε ό φ υ τ ο ς ιερομόναχος (δις) 1728
Ν ε ό φ υ τ ο ς Πετρωντής ιερομόναχος (τρις)
Ιερεμίας Π ά τ μ ι ο ς ιερομόναχος (δις) 1742, 1743
Αθανάσιος Κ λ ά π α ς ιερομόναχος
Ιερεμίας ιερομόναχος
Συμεών ιερομόναχος
Ν ε ό φ υ τ ο ς μοναχός (δις)
Θωμάς
Ν ε ό φ υ τ ο ς Εφέσιος μοναχός (δις)
Νικηφόρος Κ α λ λ έ ρ γ η ς μοναχός 1805
Νικηφόρος Κ α λ λ έ ρ γ η ς μοναχός 1810
Ιερεμίας ο Κρης ιερομόναχος (δις) 1812, 1818
Παρατήρηση: Η Χρύσα Μαλτέξου («Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακού Αρχείου», Σύμμεικτα
ΚΒΕ/ΕΙΕ 2/1970, σ. 375), σημειώνει ως «προηγούμενο Στύλου» το 1506 τον Θεόδουλο, δείο του
μοναχού Μάξιμου εκ Χίου. Η εντύπωση μου είναι ότι ο Θεόδουλος πρέπει να ήταν προηγούμενος
της Μονής Πάτμου και όχι του Στύλου, κυρίως διότι ο τίτλος «ηγούμενος», άρα και «προηγούμε
νος», ουδέποτε μαρτυρειται αποδιδόμενος στον υπεύδυνο του μετοχίου Στύλου, για τον οποίο
χρησιμοποιείται κυρίως ο όρος «οικονόμος», και δευτερευόντως ορισμένοι άλλοι (όπως «καθολι
κός εντριτάριος»).
Πηγές: Αρχείον Ιεράς Μονής Πάτμου, όπως φυλάσσεται στο Αρχείο Μικροταινιών Κέντρου Νεο
ελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε., Πάτμος 1961, αρ. f. 1, Πάτμος 1963, αρ. f. 105· Fr. Miklosich & los.
Muller, Acta et Diplomata Graeca medii aevi sacra et profana, τ. 6°ϊ, Βιέννη 1890, σ. 238-239·
Μαρία Κ. Χαιρέτη, « Η απογραφή των ναών και των μονών της περιοχής Χανίων του έτους 1637»,
Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 36/1968, σ. 354" Χρύσα Α. Μαλτέξου, «Τα λατινικά
έγγραφα του Πατμιακού Αρχείου», Σύμμεικτα ΚΒΕ/ΕΙΕ 2/1970, σ. 362-369· Εμμ. Ν. Φραγκίσκος
& διάκ. Χρυσόστομος Φλωρεντής, Πατμιακή Βιβλιοδήκη-Κατάλογος των εντύπων (Ι5°ΐ-Ι9°ί αι.),
τ. 1°Ç (1479-1800), Αθήνα 1993, σ. 105-106, 115-116, 396.
123
ΠΙΝΑΚΑΣ 5
Π Α Ρ Ο Ι Κ Ο Ι ( V I L L A N I ) ΚΑΙ Π Α Κ Τ Ω Τ Ε Σ ΤΟΥ Μ Ε Τ Ο Χ Ι Ο Υ Τ Η Σ Π Α Τ Μ Ο Υ
ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
(1321, 1506)
Α. Πάροικοι του μετοχίου, του έτους 1321
Ι. Nicolas Cario VIII.2.Nicola Sambathij

II. Nicola Chirfivoti αδελφός του VIII.l
III. Anastassius Moraijti IX. Georgius Stratigopulo
IV. Vassili Mullida X.l. Costa Theoctistos
ν. papa Nichitopulo (+) X.2. Varda Theoctistos αδελφός του
VI. Theodorus Nichitopulo XI. Georgius Vugdano
VII.1 Johannes Omadilos XII. Ιωάννης Ναβαγιάρος (+)
VII.2 Vassili Omadilos ιδιοκτήτης γειτονικού κτήματος
υιός του VII.1 XIII. Joannes Xervo
VIII.1. Theodorus Sambathij XIV. Georgius Zangari
Β. Πακτωτές και συγγενείς τους, του έτους 1506
1.1. Μανόλης Αρμένης υιός του 1.3 14.1. Θεόδωρος Κούμανος

1.2. Μάρκος Αρμένης (+) 15.1. Ιωάννης Κυνηγός (+)
1.3. Νικόλαος Αρμένης (+) 15.2. Γεώργιος Κυνηγός υιός του 15.1
1.4. Σταμάτις Αρμένης υιός του 1.2 15.3. Γεώργιος Κυνηγός υιός του 15.4
2.1. Θωμάς Βλατοπούδης (+) 15.4. Νικόλαος Κυνηγός (+)
3.1. Γαβαλάς ο Τούρκος(+) 15.5. Σταμάτης Κυνηγός
4.1. Ανδρέας Γουδουμάρης 16.1. Νικολέτος Λαγονάρης υιός του 16.1
5.1. Μιχαήλ Δημηνίτης (+) 16.2. Λέων Λαγονάρης (+)
5.2. Μανουήλ Δημηνίτης υιός του 5.1 17.1. Λεντάκις ο Γέρων
6.1. Κωνστάντξα Δρακοντίνα συμβία του 18.1. Μανασσής καλόγερος αδελφός της 6.1
6.2 18.2. Γεώργιος Μανασσής (+) πενδερός του
6.2. Δημήτριος Δρακοντόπουλος (+) 34.18
7.1. Βιτόρης Ζουλομίτης 18.3. Θολογήτης Μανασσής υιός του 18.4
7.2. Ιωάννης Ζουλομίτης (+) 18.4. Μανουήλ Μανασσής (+)
7.3. Μιχάλης Ζουλομίτης παπάς, υιός του 18.5. Μαρία Μανασσού πενδερά του 15.3
7.2 19.1. Ανίτξα Μαντούδη κόρη του 19.3
7.4. Μανόλης Ζουλομίτης υιός του 7.2 19.2. Γεώργιος Μαντούδης υιός του 19.3
7.5. Μάρκος Ζουλομίτης υιός του 7.2 19.3. Ιωάννης Μαντούδης (+)
7.6. Νικολέτα Ζουλομίτενα, συμβία του 7.2 20.1. Μανόλης Νικητόπουλος (+)
7.7. Νικολέτος Ζουλομίτης υιός του 7.2 21.1. Κώνστας Νταλαπέρας (+)
8.1. Μαργέλος Καστελάνος 21.2. Νικόλαος Νταλαπέρας υιός του 21.1
9.1. Γιανάς Κατούδης υιός του 9.2 22.1. Άννα Νταμιλού συμβία του 22.2
9.2. Γεώργιος Κατούδης 22.2. Κώστας Νταμίλος (+)
10.1. Κεραντινός καλόγερος 23.1. Ελένη Ντιέδενα συμβία του 23.3
11.1. Γεώργιος Κλαρίτης 23.2. Μπερνάρδος Ντιέδος υιός του 23.3
12.1. Μανόλης Κλαψηνός υιός του 12.2 23.3. Πέρω Ντιέδος κυρ (+)
12.2. Πέτρος Κλαψηνός 24.1. Γεώργιος Πάγκαλος
13.1. Ιωάννης Κόντης (+) πενδερός του 34.4 25.1. Δημήτρης Παγίδις
124
Β. Πακτωτές και συγγενείς τους, του έτους 1506 (συνέχεια)
26.1. Μιχαήλ Σαραντινός υιός του 26.2 34.3. Γεώργιος Τρουλινός υιός του 34.17
26.2. Χωνιάτης Σαραντινός (+) 34.4. Γεώργιος Τρουλινός Κουστουλής υιός
27.1. Γεώργιος Σκλαβογιάννης υιός του 27.2 του 34.13
27.2. Μάρκος Σκλαβογιάννης (+) 34.5. Ιωάννης Τρουλινός Μπερέτος υιός του
28.1. Θεοφάνης Σκλάβος υιός του 28.2 34.13
28.2. Ιωάννης Σκλάβος (+) 34.6. Κώστας Τρουλινός (+)
28.3. Νικόλαος Σκλάβος υιός του 28.2 34.7. Κώστας Τρουλινός υιός του 34.17
29.1. Γεώργιος Σκορδίλης υιός του 29.3 34.8. Κώνστας Τρουλινός Φερμάνος
29.2. Ιωάννης Σκορδίλης 34.9. Λεντάκης Τρουλινός (+)
29.3. Μιχαήλ Σκορδίλης π α π ά ς (+) 34.10. Μανόλης Τρουλινός
30.1. Κώνστας Τξάκος (+) 34.11. Μανόλης Τρουλινός υιός του 34.9
30.2. Μιχάλης Τξάκος υιός του 30.2 34.12. Μιχάλης Τρουλινός π α π ά ς
31.1. Γεώργιος Ασπρολούπης Τξεμπελής (+) 34.13. Νικόλαος Τρουλινός (+)
31.2. Μιχάλης Τξεμπελής υιός του 31.1 34.14. Νικόλαος Τρουληνός
32.1. Γεώργιος Τξηνκρέας υιός του 32.3 34.15. Νικολέτος Τρουλίνος αρχοντόπουλος
32.2. Δημήτρης Τξινκρέας ο κουράτορας 34.16. Σταμάτης Τρουληνός
32.3. Παύλος Τξηνκρέας (+) 34.17. Χωνιάτης Τρουλινός (+)
33.1. Ιωάννης Τξούγγαρις π α π ά ς 34.18. Χωνιάτης Τρουληνός υιός του 34.13
33.2. Μιχαήλ Τξούγγαρις π α π ά ς κυρ 35.1. Γεώργιος Φεγγητάς (+)
34.1. Αντωνίνα Τρουλινή συμβία του 34.6 35.2. Ξένα Φεγγητά κόρη του 35.1
34.2. Γεώργιος Τρουλινός υιός του 34.6 36.1. Σταμάτης Φυνοκάλις
Παρατήρηση: (+) = «ποτέ», συνεπώς αποβιώσαντες προ της στιγμής της καταγραφής.
Πηγή: Χρύσα Α. Μαλτεξου, «Τα λατινικά έγγραφα του Πατμιακου Αρχείου», σ. 363-365.
125
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΚΑΤΑΛΟΙΠΑ
ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΣΤΟΝ ΑΠΟΚΟΡΩΝΑ
Μνημειακά κατάλοιπα του μετοχίου της Πάτμου εντοπίζονται κυρίως στον

οικισμό του Στύλου και στο λόφο του Παλαιόκαστρου (εντός του αρχαιολογι
κού χώρου των Απτέρων). 45
5.α. Διμάρτυρος ναός Αγίων Ιωάννου και Νικολάου Στύλου
Βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο του οικισμού του Στύλου, σε υψόμετρο 190
μέτρων. Οι αρχαιολόγοι διακρίνουν τρεις φάσεις στην κατασκευή του. Αρχικά
φαίνεται ότι κτίστηκε ο νάρσηκας του βορειότερου ναού, που πράγματι δείχνει
ότι αποτέλεσε ένα αυτοτελές οικοδόμημα, ενώ ο κυρίως ναός κτίστηκε ως κατο
πινή επέκταση του και εμφανίζει την, σπάνια για την Κρήτη, τρίπλευρη συμπαγή
αψίδα στην διαμόρφωση του ιερού (βλ. κάτοψη και εικόνες). Οι τοιχογραφίες
του χρονολογούνται περί το 1271-1280: αδέξια καμωμένες φιγούρες, με αγροίκες
φυσιογνωμίες σχεδιασμένες με αδρές γραμμές και αποδιδόμενες άκρως επίπεδα,
σε αφελείς συνδέσεις. Ο δεύτερος ναός φαίνεται να προστέθηκε αργότερα στη
μεσημβρινή πλευρά του πρώτου και οι τοιχογραφίες του, που χρονολογούνται
από τον 15ο αιώνα, παρουσιάζουν υψηλή καλλιτεχνική ποιότητα, με ευλύγιστες
φιγούρες σχεδιασμένες με φίνες γραμμές, βάσει κλασσικών προτύπων.
Ο διμάρτυρος ναός των Αγίων Ιωάννου και Νικολάου, ιδωμένος από τα Α.-ΝΑ.
45. Οι φωτογραφίες έχουν ληφσεί από το συγγραφέα το 1990. Ευχαριστώ σερμά την
αρχιτέκτονα Ιωάννα Τραχανά που σχεδίασε τις κατόψεις του ναού των αγίων Ιωάννου και
Νικολάου στο Στύλο και του μετοχίου στο Παλαιόκαστρο, 6*άσει μετρήσεων και αποτυπώσε
ων που πραγματοποίησε ο συγγραφέας το 1990.
126
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι ΤΗΣ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ Α Π Ο Κ Ο Ρ Ω Ν Ο Υ
Κάτοψη του ναού των Αγίων Ιωάννου και Νικολάου στο Στύλο Αποκορωνου
(σχέδιο Ιωάννα Τραχανά).
Λεπτομέρεια της ΝΔ γωνίας. Η βορεινή όψη του αρχαιότερου ναού.
Ο διμάρτυρος ναός, ιδωμένος από τα Β.-ΒΔ.
127
5.6. Αποδήκες Στύλου
Το συγκρότημα των σιταποδηκών βρίσκεται επίσης στο βορειοδυτικό άκρο του

οικισμού του Στύλου, σε μικρή απόσταση από τη διμάρτυρη εκκλησία των
Αγίων Ιωάννου και Νικολάου. Συνίσταται από τέσσερα διαδοχικώς διατεταγ
μένα καμαροσκεπή μακρόστενα κτίσματα, από τα οποία τα τρία είναι ισομή
κη ενώ το τέταρτο και νοτιότερο εκτείνεται περαιτέρω προς τα δυτικά. Οι
δυτικές όψεις των τριών πρώτων και ο βόρειος τοίχος του τετάρτου σχηματί
ζουν αυλή περικλεισμένη από τον βορρά με τοίχο, στο μέσον του οποίου ανοί
γεται τοξωτή πύλη που αποτελεί και την κυρία είσοδο του συγκροτήματος,
προσανατολισμένη προς την κατεύθυνση της προαναφερδείσης εκκλησίας
(βλ. σκαρίφημα και εικόνα).
Τα κτίσματα χρησιμοποιούνται ήδη ως κατοικίες, έχοντας υποστεί τα μεν
τρία βορειότερα μικρού βαδμού εξωτερικές και άγνωστου βαθμού εσωτερικές
αλλοιώσεις, το δε τέταρτο εκτεταμένη εξωτερική παραμόρφωση, με την οικο
δόμηση κατά μήκος της ανατολικής και νότιας όψης των σύγχρονων συμπλη
ρωματικών χώρων.
Οι αποοήκες του μετοχίου της Μονής Πάτμου στο Στύλο Αποκορώνου. Σκαρίφημα τομής Ν-Β.
Το συγκρότημα των αποθηκών ιδωμένο από τα Β.-ΒΔ, με την πύλη σε πρώτο πλάνο.
128
5.γ. Συγκρότημα μετοχίου Παλαιόκαστρου
Οι κτιριακές εγκαταστάσεις του μετοχίου βρίσκονται στο λόφο του Παλαιό

καστρου, που υψώνεται 190 μέτρα πάνω από τη νότια ακτή του κόλπου της
Σούδας. Καταλαμβάνουν έκταση δύο στρεμμάτων περίπου, στο μέσον των
αρχαίων ερειπίων των Απτέρων, σε μικρή απόσταση από τις ρωμαϊκές δεξα
μενές.
Ο περίβολος του συγκροτήματος παρουσιάζει τη μορφή τετραπλεύρου,
του οποίου η βόρεια πλευρά αναπτύσσεται πολυγωνικά (βλ. κάτοψη). Ο α π '
ανατολών προς δυσμάς άξονας έχει μήκος περίπου 50 μέτρων, ο δε από βορρά
προς νότο περίπου 40 μέτρων. Η κυρία πύλη βρίσκεται στο μέσον της μακράς
νότιας πλευράς, ενώ υπάρχει και δευτερεύουσα είσοδος στη βόρεια πλευρά.
Όλα σχεδόν τα κτίσματα του συγκροτήματος είναι διατεταγμένα κατά μήκος
της εσωτερικής περιμέτρου του περιβόλου, δημιουργώντας στο μέσον μια
λιθόστρωτη αυλή, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται το στόμιο υπόγειας δεξα
μενής.
Η δυτική πλευρά του συγκροτήματος καταλήγει σε διώροφο κτίσμα, με
τρεις κατώγειες και τρεις καμαροσκεπείς ανώγειες αίθουσες, το οποίο έχει
εξωτερικά ενισχυθεί με κεκλιμένες αντηρίδες κατά μήκος της βόρειας και της
νότιας πλευράς του (βλ. εικόνα). Το ανώγειο επικοινωνεί με την αυλή χάρις
σε μία εξωτερική κλίμακα στο νότιο άκρο. Το οικοδόμημα αυτό, το οποίο
δεσπόζει του όλου μνημείου, καθώς ο όγκος, οι καμάρες και οι αντηρίδες του
προσδίδουν επιβλητική φρουριακή όψη, χρονολογείται περί τον 17ο αιώνα,
εμφανώς παλαιότερο από τα κτίσματα που το περιβάλλουν.
Στη νότια πλευρά διατάσσονται πέντε αίθουσες, δύο δυτικά και τρεις ανα
τολικά της κυρίας πύλης· στο εσωτερικό των δύο διασώζονται κτιστές εστίες
σε πολύ καλή κατάσταση.
Στην ανατολική πλευρά εκτείνονται δύο ακόμη αίθουσες, μεγαλύτερες
των προηγουμένων. Ο βορεινός τοίχος της μιας από αυτές φέρει θύρα, η οποία
αποτελεί την προαναφερθείσα δευτερεύουσα είσοδο του συγκροτήματος. Στη
βόρεια πλευρά βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Πρόκειται
για έναν απέριττο μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό, χρονολογούμενο επίσης
περί τον 17ο αιώνα, επί του μέσου της προσόψεως του οποίου υψώνεται κωδω-
νοστάσιο. Στη συνέχεια της εκκλησίας και έως τις αντηρίδες του διώροφου
οικοδομήματος παρεμβάλλονται ορισμένα άλλα ερείπια μικρότερης έκτασης,
μεταξύ των οποίων και ο φούρνος του συγκροτήματος, διατηρούμενος σε
αρκετά καλή κατάσταση. Οι καμάρες των ανωγείων του διωρόφου οικοδομή
ματος έχουν καταρρεύσει, όπως και οι στέγες των ανατολικών αιθουσών. Στις
νότιες αίθουσες έχουν πραγματοποιηθεί εκτεταμένες αναστηλωτικές εργα
σίες. Σε καλή κατάσταση βρίσκεται και ο ναός του Αγίου Ιωάννου.
129
Κάτοψη του κτιριακού συγκροτήματος του μετοχίου της Μονής Πάτμου στο λόφο του Παλαιοκαστρου,
εντός του αρχαιολογικού χώρου των Απτέρων (σχέδιο Ιωάννα Τραχανά).
130
Το Μ Ε Τ Ό Χ Ι ΤΗΣ Π Ά Τ Μ Ο Υ ΣΤΟ ΣΤΥΛΌ ΑΠΟΚΟΡΩΝΟΥ
Η ΝΔ άποψη του διώροφου κτιρίου με τις αντηρίδες.
Ι-ί Γ Ι
••'„SmKtMam
Γενική άποψη του συγκροτήματος από τα ΝΑ.
131
Ανατολική όψη του διώροφου κτιρίου, ιδωμένο από την εσωτερική αυλή του συγκροτήματος.
Σε πρώτο πλάνο το πηγάδι.
«"Γ
HV-<r^^l
ΒΑ άποψη του συγκροτήματος με την εκκλησία
του Αγ. Ιωάννου σε πρώτο πλάνο.
Οι νότιες αντηρίδες ιδωμένες από τα ΝΑ.
132
Ευδοκία Ολυμττίτου
Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΕΝΟΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ:

Η ΧΩΡΑ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ
ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗΣ
Η Πάτμος -ένα από τα μικρότερα νησιά των Δωδεκανήσων-βρίσκεται
στο νοτιοανατολικό Αιγαίο, βορειοδυτικά της Λέρου, νότια της Ικαρίας
και της Σάμου, μέσα σε ένα σύμπλεγμα από μικρότερα νησιά. Πρό
κειται για μια επιμήκη λωρίδα γης με χαμηλούς λόφους και ομαλές
ακτές που αναπτύσσεται από βορρά προς νότο με έκταση 34 τ.χλμ.
Η Πάτμος παρουσιάζει μία σημαντική ιδιαιτερότητα* αποτελεί το
μοναδικό, ίσως, νησιωτικό χώρο στον οποίο η παρουσία ενός μοναστη
ριακού συγκροτήματος υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για την ιστο
ρική πορεία και τη φυσιογνωμία του. Το κύρος, η οικονομική δύναμη, τα
προνόμια και η θρησκευτική ακτινοβολία της Μονής του Ιωάννου Θεο
λόγου στον ευρωπαϊκό και τον οθωμανικό κόσμο λειτούργησαν προστα
τευτικά για το νησί, εξασφάλισαν τη δυνατότητα της οικονομικής του
ανάπτυξης και γενικότερα επηρέασαν, σε σχετικά σημαντικό βαθμό, τον
υλικό και πνευματικό του βίο. Αλλά και η γεωγραφική δέση του νησιού
στη βόρεια άκρη της Δωδεκανήσου, σε κομβικό σημείο των θαλάσσιων
δρόμων της περιοχής, καθώς και τα ασφαλή του λιμάνια συνέβαλαν επί
σης, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, στην καθιέρωση του ως
σταδμού των πλοίων που κινούνταν στο νοτιοανατολικό Αιγαίο.
Σήμερα το νησί δεν έχει περισσότερους από 3.000 μόνιμους κατοί
κους που ζουν μοιρασμένοι σε τρεις κυρίως οικισμούς: τη Σκάλα, τη
Χώρα και τον Κάμπο. Από τον 13ο, όμως, αιώνα και ως τα μέσα περί
που του 19ου, ο πληδυσμός ήταν συγκεντρωμένος στη Χώρα, που είναι
οικισμός κτισμένος στην κορυφή ενός λόφου (170 μ.), στο νότιο τμήμα
του νησιού με σχετικά ομαλή πρόσβαση από το λιμάνι της Σκάλας. Ο
οικισμός αυτός παρουσιάζει αδιάσπαστη συνέχεια κατοίκησης σε όλη
αυτή τη χρονική περίοδο. Η Σκάλα ως τα μέσα περίπου του 19ου
αιώνα, υπήρξε μόνον αγκυροβόλιο πλοίων, ενώ στην περιοχή της είχαν
οικοδομηδεί χώροι αποθήκευσης εμπορευμάτων. Την ίδια χρονική
περίοδο, ο αγροτικός χώρος της Πάτμου ήταν σποραδικά ή και περι
στασιακά οικισμένος.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η Χώρα είναι ένας πολεοδομικός σχη
ματισμός με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά διότι αποτελεί μία από τις περι
πτώσεις εκείνες που ο εκκλησιαστικός, ο θρησκευτικός χώρος είναι ο
135
ΕΥΔΟΚΊΑ ΟΛΥΜΠΙΤΟΥ
πυρήνας γύρω από τον οποίο αναπτύσσεται σταδιακά ο οικιστικός

ιστός*1 στην περίπτωση μας ο προϋπάρχων πυρήνας, είναι το μοναστήρι
του Ιωάννου Θεολόγου. Επιπλέον η Χώρα διατηρεί ακόμη και σήμερα
την κλειστή πολεοδομική αμυντική της μορφή, σε αντίθεση με τους υπό
λοιπους μεταγενέστερους οικισμούς που έχουν αναπτυχθεί ελεύθερα.
Το μοναστήρι πλαισιώνεται από λαϊκό πληθυσμό που κατοικεί κάτω
από τα τείχη του, τουλάχιστον από τον 13ο αι., όταν η εγκατάσταση
αυτή υπαγορεύθηκε από τις συνθήκες και τις ανάγκες της εποχής. Ο
χώρος οργανώνεται αρχικά από το μοναστήρι και ο πληθυσμός του
εξαρτάται από αυτό. Σταδιακά η Χώρα αποδεσμεύεται τυπικά αλλά
και ουσιαστικά από αυτή την εξάρτηση και αναπτύσσεται με τη μορφή
οικιστικών πυρήνων που ακολουθούν τη διαμόρφωση του εδάφους και
αποκτούν οχυρωμένη μορφή. Καθώς ο οικισμός επεκτείνεται, ανανεώ
νεται το αμυντικό του σύστημα και η προηγούμενη οχύρωση καταργεί
ται κάθε φορά που η πόλη «βγαίνει» έξω από τα τείχη. 2
Η προσπάθεια μελέτης και ανασύνθεσης της εξέλιξης και οργάνωσης
του οικισμού της Χώρας, που πολύ συνοπτικά μόλις περιέγραψα, έχει να
αντιμετωπίσει την ανεπάρκεια των σχετικών με το θέμα πηγών. Για τη
μελέτη της αξιοποιήθηκαν τρεις διαφορετικές κατηγορίες αρχειακών τεκ
μηρίων του νεοελληνικού αρχείου της Μονής του Ιωάννου Θεολόγου: α)
μοναστηριακοί κώδικες, β) κοινοτικά κατάστιχα και γ) ιδιωτικά δικαιο-
πρακτικά έγγραφα. Όμως, η σπανιότητα των καταγραφών του πληθυ
σμού, οι ελλιπείς φορολογικοί κατάλογοι και η πιθανή αναξιοπιστία των
περιηγητικών κειμένων δεν επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε με ακρί
βεια την εξέλιξη του πληθυσμού της Χώρας και να κατανοήσουμε τους
ρυθμούς ανάπτυξης που είχε. Ταυτόχρονα η έλλειψη πρωτογενούς πλη-
1. Βλ. ανάλογα παραδείγματα, Μάρω Φίλιππα Αποστόλου, Το κάστρο της Αντι

πάρου. Συμβολή στη μελέτη των οχυρωμένων μεσαιωνικών οικισμών του Αιγαίου, Αδήνα
1978, σ. 86-126 και Emile Kolodny, La population des îles de la Grèce. Essai de
géographie insulaire en Méditerranée orientale, τ. 1, Aix en Provence 1974, σ. 183.
2. Κατά τον άγγλο περιηγητή Ed. Clarke, «τίποτα δεν είναι πιο αξιοθαύμαστο από
τη μορφή της πόλης, χτισμένη στην άκρη ενός τεράστιου κρατήρα, η οποία γλυστρά σε
κάδε του πλευρά, σαν μια στέγη από κεραμίδια» Edward Daniel Clarke, Travels in
various countries of Europe, Asia and Africa, second part Greece, Egypt end the
Holy Land, Λονδίνο 1812, σ. 356. Ο Ch. Perry σύγκρινε τη Χώρα με τη «ράχη ενός γαϊ
δάρου», που στο ψηλότερο της σημείο στέκεται το Μοναστήρι. Ch. Perry, View of the
Levant, particularly of Constantinople, Syria, Egypt and Greece, in four parts,
Λονδίνο 1743, σ. 483.
136
Η ΣΥΓΚΡΌΤΗΣΗ ΕΝΌΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΎ ΟΙΚΙΣΜΟΎ
ροφόρησης για τον οικισμό ανάμεσα στον 13ο και τον 16ο αιώνα κάνει
προβληματική την αποκατάσταση της συνέχειας στην ιστορία του, την
οποία προσπάθησα να αναπληρώσω με τις ελάχιστες πηγές του Που
αιώνα που έμμεσα μόνον κάνουν αναφορές στη διαμόρφωση και το μέγε
θος του. 3 Ορισμένα ερωτήματα που τίθενται, μένουν αναγκαστικά ανα
πάντητα ή διατυπώνονται με τη μορφή υποθέσεων, καθώς αντιμετωπί
ζουν την έλλειψη επαρκούς τεκμηρίωσης.4
Οι πληροφορίες για το νησί γίνονται συστηματικότερες από τη στιγ
μή της ίδρυσης της Μονής του Ιωάννου Θεολόγου από τον μοναχό
Χριστόδουλο Λατρηνό. 5 Σύμφωνα πάντα με τις πηγές και τη μαρτυρία
του ίδιου του Χριστόδουλου η Πάτμος, κατά τη χρονική στιγμή της
ίδρυσης της Μονής, φαίνεται ότι ήταν ακατοίκητη. 6 Ίσως όμως το νησί
3. Ο Δ. Φιλιππίδης γράφει χαρακτηριστικά: « Μ ε τις ερημώσεις των νησιών που

προκλήθηκαν από την ένταση της πειρατείας στους 'σκοτεινούς' αιώνες του Βυζαντίου
χάσηκαν σε μεγάλο 6α9μό και τα ίχνη από τους παλαιότερους οικισμούς ενώ οι γρα
πτές μαρτυρίες είναι ελάχιστες (μία από τις εξαιρέσεις είναι η Μονή Πάτμου). Ακόμη
πιο απροσδιόριστη είναι η μορφή οίκησης της περιόδου, αν και το πιθανότερο είναι ότι
έμοιαζε με τη μεταγενέστερη κατάσταση, δηλαδή με οχυρούς οικισμούς μαζί με διά
σπαρτα αγροτικά κτίσματα. Μεθοδολογικά είναι άχρηστη η αναζήτηση της 'αρχικής
μορφής' είτε προς τη μία είτε προς την άλλη κατεύθυνση». Δημήτρης Φιλιππίδης, Νεο
ελληνική Αρχιτεκτονική, Αδήνα 1984, σ. 55, σημ. 94.
4. Για μια αναλυτικότερη διαπραγμάτευση του δέματος, 6λ. Ευδοκία Ολυμπίτου,
Η οργάνωση του χώρου στο νησί της Πάτμου (ΐ6ος-19ος αιώνας), Διδακτορική Δια
τριβή, εκδ. Εδνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Ασηνών, Αδήνα 2002.
5. Για τον Χριστόδουλο Λατρηνό βλ. Έ ρ α Λ. Βρανούση, Βυζαντινά Έγγραφα της
Μονής Πάτμου. Α' Αυτοκρατορικά, Αδήνα 1980, ιδιαίτερα στις σ. *21-*58, όπου και η
σχετική βιβλιογραφία (από εδώ και στο εξής Έ . Βρανούση, Έγγραφα).
6. Fr. Miklosich et los. Müller, Acta et Diplomata Monasteriorum et Ecclesiarum
Orientis, τ. 6, Βιέννη 1890 (από εδώ και στο εξής Μ. Μ.), σ. 56-57. Μαρία Νυστα-
ζοπούλου Πελεκίδου, Έγγραφα Πάτμου. 2. Δημοσίων Λειτουργών, Αδήνα 1980, σ. 36-
45. Στο επίσημο πρακτικό καταμέτρησης και παράδοσης της νήσου Πάτμου στον μονα
χό Χριστόδουλο που συντάχδηκε από τον Γεώργιο Γρανάτο, υπογράφηκε και σφραγί
στηκε από τον Νικόλαο Τζάντζη, κριτή και αναγραφέα των Κυκλάδων νήσων, το 1088
σημειώνεται: «... ην και περιπολήσας (την Πάτμο) εύρον έρημον όλην και κεχερσωμέ-
νην και υπό των ακανδών και των άλλων συρφετών συνεσκιασμένην και άβατον και δια
το του τόπου άνυδρον παντάπασιν άνικμον ουδέ που γαρ ανά πάσαν την νήσον περι-
πατητικόν ύδωρ ή καταρρέον ευρεδήσεται, ειμή ολιγοστα τινά φρέατα κακείνα του
αφδόνου ύδατος κατά πολύ ελλειπόμενα ...» και συνεχίζει: «... ωσαύτως ουδέ μίαν και
μόνην οικίαν συνισταμένην το σύνολον ή μόνον ευκτήριον πενιχρόν ε π ' ονόματι του
τιμίου εκτισμένον Θεολόγου έσωδεν της περιοχής ...».
137
να είχε παλαιότερα κάποιο πλησυσμό αλλά τη χρονική εκείνη περίοδο

είχε εγκαταλειφθεί από τους προηγουμένους κατοίκους του, εξαιτίας
κάποιας πειρατικής επιδρομής. 7
Γιατί όμως ο Χριστόδουλος επέλεξε τη συγκεκριμένη δέση για να
ιδρύσει τη μονή ή μάλλον γιατί η μονή, ενώ αποκτά πολύ σύντομα οχυ
ρωμένη μορφή, είναι κτισμένη σε σημείο που την κάνει ιδιαίτερα ορατή
από τη σάλασσα και μάλιστα από μεγάλη απόσταση;
Οποιαδήποτε απάντηση στο ερώτημα δεν μπορεί, ίσως, να απο
κλείσει και συγκυριακούς ή τυχαίους λόγους που οδήγησαν στην επι
λογή αυτής της τοποθεσίας. Η «άρνηση», ωστόσο, «του κόσμου» που
υπαγορεύουν οι σκοποί της μοναστικής ζωής και ο φόβος τυχόν πει
ρατικών επιδρομών δα πρέπει να συνδυάστηκε με λόγους που σχετίζο
νται με το γεωφυσικό ανάγλυφο της συγκεκριμένης τοποσεσίας και τη
μικρή της απόσταση από τις ευφορότερες περιοχές του νησιού, την
ανάγκη άμεσης εποπτείας των γύρω ακτών, του περιβάλλοντος νησιω
τικού χώρου και της ευρύτερης θαλάσσιας περιοχής, 8 ή ακόμη και τη
δυνατότητα εξεύρεσης των κατάλληλων οικοδομικών υλικών σε μικρή
απόσταση. Τέλος, 9α πρέπει να συντέλεσε και η σχετικά ομαλή πρό
σβαση στον όρμο της Σκάλας, το καλύτερα προφυλαγμένο από τους
ανέμους φυσικό λιμάνι στο νησί.
Παρακολουθώντας την εξέλιξη του οικισμού, παρατηρεί κανείς ότι,
ενώ το Μοναστήρι, με την ανάπτυξη των κτιριακών του εγκαταστάσε-
7.Έ. Βρανούση, Έ/νραφα, σ. *37. Η άποψη αυτή στηρίζεται στο περιεχόμενο εγγρά
φου του Απριλίου 1089 που υπογράφεται από τον Χριστόφορο Κοψηνό, μαγιστρο, μέγα
χαρτουλάριο και αναγραφέα της Κω. Αυτό συντάχσηκε διότι ο αυτοκράτορας απήλλασ-
σε από την υποχρέωση της «στρατείας» τους κατοίκους της Πάτμου. Στο έγγραφο
παρατίθεται ονομαστικός κατάλογος των κατοίκων του νησιού που πλέον αποστρατεύ
ονται. Σε αυτόν αναφέρεται και ένας κάτοικος με το όνομα «Καλός ο Πατμιώτης».
Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, ό.π., έγγρ. αρ. 54, σ. 76-81. Έρα Λ. Βρανούση, Τα
αγιολογικά κείμενα του Οσίου Χριστοδούλου, Φιλολογική παράδοσις Ιστορικαί μαρτυρί-
αι, Αδήνα 1966, σ. 109, 113. Έ . Βρανούση, Έγγραφα, σ. *36-*37. Το 1087 είχαν στρα
τεύσει από την Πάτμο 12 στρατιώτες που σημειώνονται στο έγγραφο μαζί με τις οικογέ
νειες τους (συνολικά 41 άτομα). Βλ. σχετικά Έρα Λ. Βρανούση, Τα αγιολογικά, σ. 113.
και'Ε. Βρανούση, Έγγραφα, α. *37. Για το ίδιο δέμα: Ρ. Karlin Hayter, «Notes sur les
archives de Patmos comme source pour la démographie et l'Economie de l'île»,
Byzantinische Forschungen, Band V, Άμστερνταμ 1977, σ. 192.
8. Βλ. σχετικά Ν. Μπελαβίλας, Λιμάνια και Οικισμοί στο Αιγαίο της Πειρατείας.
Μετασχηματισμοί στον χώρο του ναυτικού και οικιστικού δικτύου των νησιών, κατά την
περίοδο της πειρατικής ναυτιλίας 1420-1815, (δακτ. διδακτ. διατριβή), Αδήνα 1992, σ. 225.
138
ων, τη βελτίωση και ενίσχυση του οχυρωματικού του περιβόλου προ

βάλλεται στον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο, οι άξονες ανάπτυξης της
Χώρας φανερώνουν, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, την
τάση να κρύψουν τον οικισμό από τη θάλασσα. 9
Η Μονή -ήδη από τον 11ο αιώνα-περιβάλλεται με τείχη. Στο κεί
μενο της Υποτύπωσης (1091) αλλά και στη μυστική του διαδήκη (1093)
ο Όσιος Χριστόδουλος αναφέρει τις προσπάθειες που κατέβαλε για
να οικοδομήσει το Μοναστήρι και να το οχυρώσει: «εναρξάμενος δε
προτερον καστελλιον ανεβίβασα τούτον όσον ηδυνηδην, καταλείψας
τούτο ατελές, δια το αποχωρήσαι με των εκείσε, ως από γενομένης
επιδρομής των αδέων Τούρκων εις τας τοιαύτας νήσους». 10 Το πρώτο
κάστρο λοιπόν δημιουργείται γύρω από το Μοναστήρι. Σε εγκώμιο του
Αδανασίου, μοναχού της Μονής και μετέπειτα πατριάρχη Αντιοχείας,
που γράφτηκε λίγο πριν από το 1156 αναφέρεται: «... όρα μονήν
κύκλωδι μεν ευ περιειλημμένην τοις τείχεσιν ...». Π
Πολλοί ιεράρχες και ηγούμενοι συνέδεσαν, στα χρόνια της οδωμανι-
κής κατάκτησης, το όνομα τους με τη φροντίδα για τη συντήρηση, την
ενίσχυση και επέκταση του οχυρωματικού της περιβόλου. Ο έντονα
φρουριακός χαρακτήρας της Μονής αποτελεί μαρτυρία αλλά και σύμ
βολο τόσο της εξωτερικής όσο και της εσωτερικής της ισχύος.12 Το ίδιο
το οχυρωματικό της τείχος ήταν σε δέση να προστατεύει και τους
κατοίκους του νησιού σε στιγμές επιδρομών. 13 Είναι ιδιαίτερα
χαρακτηριστική η εντύπωση που δημιουργούσε στους Ευρωπαίους
9. Π6\ Χρ. Ιακωβίδης, Χώρα Πάτμου 1088-1912, Α8ήνα 1978, σ. 88. Ο συγγραφέας
υποστηρίζει ότι «είναι ιστορικά βεβαιωμένη η προσπάθεια για την απόκρυψη της Χώ
ρας από τις θαλάσσιες ρότες γιατί οι κάτοικοι της φοβούνταν τη σύλληση της Μονής».
Αυτή βέβαια η επισήμανση του Χρ. Ιακωβίδη μπορεί ως κάποια χρονική στιγμή να
ισχύει, όμως δεν 9α πρέπει να γινόταν για την προστασία της Μονής, αφού είναι ορατή
από πολύ μακριά, αλλά για την προστασία της ίδιας της Χώρας.
10. Μυστική διαθήκη Οσίου Χριστοδούλου Μ. Μ., σ. 81. Για τους λόγους που ανά
γκασαν τον Χριστόδουλο και τους μοναχούς που τον συνόδευαν να εγκαταλείψουν το
νησί βλ. στο ίδιο κείμενο σ. 88. Επίσης Κ. Άμαντος, «Πάτμος», Ημερολογιον της
Μεγάλης Ελλάδος, Ασήνα 1930, σ. 504.
11. Έ . Βρανούση, Έγγραφα, ο. *78.
12. Αν. Ορλάνδος, Η αρχιτεκτονική και αι Βυζαντινοί Τοιχογραφίαι της Μονής Θεο
λόγου Πάτμου, Πραγματείαι της Ακαδημίας Αδηνών, τ. 28, Ασήνα 1970, σ. 26 και 28-38.
13. Αναφέρεται ότι στην Πάτμο υπήρχε η συνήσεια ακόμη και κατά τον 19ο αι., εξαι
τίας του φόβου των πειρατικών επιδρομών, να φυλάσσονται στη Μονή μέσα σε σεντού-
139
περιηγητές η Μονή με το τείχος της, καθώς σχεδόν όλοι την ονομάζουν

«πύργο» ή «κάστρο». 14
Ο πρώτος οικισμός του νησιού
Η πρώτη οικιστική θέση που διαμορφώνεται στο νησί δεν συμπίπτει με

τη Χώρα. Πρόκειται στην πραγματικότητα για «τοποθέτηση» του λαϊ
κού πληθυσμού στο βόρειο άκρο του νησιού, μακριά από το μοναστή
ρι, ενώ κάδε επικοινωνία ανάμεσα στους μοναχούς και τους λαϊκούς
ήταν απαγορευμένη. 15 Οι πληροφορίες για τον πρώτο αυτό οικιστικό
πυρήνα προέρχονται από το κείμενο της Υποτύπωσης, 16 στο οποίο
οριοθετείται ο χώρος που προορίζεται για τους λαϊκούς, αφού πρώτα
αναφέρεται ότι δεν έχουν δικαίωμα να κατοικούν όπου αυτοί θέλουν:
«... πόρρω πη της μονής εν ευπεριγράπτω του νησίου άκρω και είναι
και διαμένειν, προς το βόρειον δηλονότι μέρος από του ακρωτηρίου του
κια τα πολύτιμα αντικείμενα των κατοίκων για ασφάλεια. Η μοναχή Ανσούσα αφηγείται
ένα σχετικό περιστατικό 6λ. Μοναχή Ανσούσα, Ερημίται της Πάτμου και ερημητήρια,
Ασήνα 1991, σ. 86. Αυτό όμως δεν συνέβαινε μόνο στην Πάτμο. Είναι χαρακτηριστικό ότι
στη Σκύρο, ακόμη και μέχρι τα μέσα σχεδόν του 19ου αι., τα πολύτιμα αντικείμενα
φυλάσσονταν στο κάστρο, παρά το γεγονός ότι τα εκεί ευρισκόμενα κτίσματα δεν χρησί
μευαν πια ως κατοικίες. Βλ. Μάνος Φαλτάϊτς, «Τα διακοσμητικά αντικείμενα του σκυ
ριανού σπιτιού από ιστορική και κοινωνιολογική άποψη», Α.Ε.Μ. 19 (1974), σ. 73.
14. Κατά τον 17ο αιώνα, ο Jean Thévenot έγραψε ότι στο νησί υπήρχε ένας μόνο
οικισμός με έναν πύργο στη μέση που ονομαζόταν το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου*
Jean Thévenot, Voyage du Levant, Παρίσι 1980, σ. 163-164. Την ίδια εντύπωση έχει και
το 1630 ο V. Stochove· Vincent de Stochove, Voyage du Sieur de Stochove faict es
années 1630,1631,1632,1633, Βρυξέλλες 1643, σ. 237. Ο Antoine Galland το 1672 An.
Galland, Journal d'Antoine Galland pendant son séjour a Constantinople (1672-
1673), Παρίσι 1881, σ. 210. Ο Richard Pococke που επισκέφθηκε την Πάτμο το 1739·
Richard Pococke, A description of the East and some other countries, of the greek
islands of the Archipelago, τ. 2, Λονδίνο 1747, σ. 31. Αλλά και ο Choiseul-Gouffier
Μ. - G. F. - Α., Comte de Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l'Empire Otto
man, Παρίσι 1842, σ. 163. To 1841, έναν αιώνα περίπου αργότερα, ένας άλλος επισκέ
πτης, ο γερμανός αρχαιολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου της Αθήνας Ludwig
Ross είχε την ίδια εντύπωση: «... στην κορυφή του βουνού είναι η σημερινή πόλη, στε
φανωμένη από το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου, που υψώνεται μέσα από το
κέντρο των σπιτιών σαν ένας επιβλητικός στέρεος πύργος». Βλ. Π. Κ. Ενεπεκίδης,
Αρχιπέλαγος, Αδήνα 1988, σ. 280.
15. Μ. Μ., σ. 68.
16. Το απόσπασμα που ακολουδεί περιέχεται στην Υποτύπωση. Βλ. Μ. Μ., σ. 67.
140
λεγομένου Βα'ί'ου17 έως του ετέρου του λεγομένου ο Άγιος Νικόλαος ο

εις το Ευδηλον18 και άχρις αυτής της Αγίας Μαρίνης».19
Άλλες πληροφορίες για την πρώτη οικιστική αυτή δέση δεν υπάρ
χουν. Σε πολύ μεταγενέστερα έγγραφα του Νεοελληνικού Αρχείου
αλλά και στο κοινοτικό κτηματολόγιο του 1676, η τοποσεσία αναφέρε
ται συχνά ως «Χωριδάκι» και ορισμένοι Πάτμιοι, κάτοικοι της Χώρας,
έχουν αμπέλια και εκτρέφουν ζώα στην περιοχή αυτή. 20 Δεν μπορού
με να προσδιορίσουμε χρονικά την εγκατάλειψη της, γνωρίζουμε όμως
ότι ήδη από τον 11ο αι. οι κάτοικοι της μετακινούνται περιστασιακά
στο Μοναστήρι για λόγους ασφαλείας απέναντι στις πειρατικές επι
δρομές. 21
Οι μελετητές της περιόδου υποστηρίζουν ότι η οριστική μετακίνηση
του λαϊκού πληδυσμού από τον πρώτο τόπο εγκατάστασης του στα
όρια του τείχους της Μονής, 22 υπαγορεύθηκε από τις συνεχείς πειρα-
17. Ο Παναγιώτης Κρητικός δεωρεί ότι πρόκειται για τον Κάβο της Βαγιάς. Βλ.
Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΑΛ. 1 (1955), σ. 72.
18. Ο Εύδηλος κατά τον Παν. Κρητικό, ό.π., σ. 73, είναι το βορειότερο άκρο του
νησιού.
19. Η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας βρίσκεται στην περιοχή των Λευκών. Κατα
γράφεται στο κοινοτικό κτηματολόγιο του 1676 (fm 1963/125). Βλ. Παν. Γ. Κρητικός,
«Πατμιακά Τοπωνύμια», A.A. 2 (1956), σ. 110.
20. Κτηματολόγιο Κοινού Πάτμου, fm 1963/125-12, 6λ. Β. Π. Παναγιωτόπουλος,
«Αρχείο Μονής Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου (Ταξινόμηση καί Φωτογράφηση)», Ο Ερα
νιστής 3, τχ. 15/16 (1965), σ. 145-156.
21. Σε αχρονολόγητο έγγραφο του 11ου μάλλον αιώνα, ο Χριστόδουλος, ένας ηγού
μενος της Μονής, συντάσσει ένταλμα και παραίνεση προς τους μοναχούς λόγω της επι
κείμενης αναχώρησης του στην Κωνσταντινούπολη για να επιλύσει διάφορα ζητήματα
που αφορούν την Μονή, και γράφει: «... τους στρατιώτας και τους λοιπούς χωρίτας
καδ' εκάστην από του μαΐου μηνός μη αφίετε, αλλ' ερχέσδωσαν και μενέτωσαν εν τω
μοναστηρίω προς φύλαξιν». Μ. Μ., σ. 144-149. Η Έ . Βρανούση υποστηρίζει ότι ο
Χριστόδουλος είναι ο ίδιος ο Όσιος Χριστόδουλος και ότι το ένταλμα αυτό συντάχδη-
κε μετά τον Αύγουστο του 1088 και πριν από το 1092, πιδανόν και πριν το 1091. Έ ρ α
Λ. Βρανούση, Τα αγιολογικά ..., ό.π., σ. 110-111. Βλ. Επίσης'Ε. Βρανούση,Έγγραφα, α.
*34-*35.
22. Ήδη ο Όσιος Χριστόδουλος είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει την Πάτμο λόγω
των πειρατικών επιδρομών. Μ. Μ., σ. 81. Μετά τον δάνατό του, οι μοναχοί κάλεσαν τον
Θεοδόσιο να αναλάβει ηγούμενος της Μονής, εκείνος όμως αρνήδηκε, διότι, καδώς εξη
γεί στο «έγγραφο της αποτάξεώς του»: «δια το ταύτην μηκιστα είναι και πτοείσδαι τον
τε της δαλάσσης πλουν, τα εκείσε εξερχόμενα πολεμικά και τους Τούρκους, έτι δε και
τους κουρσάρους, και δια το δύσβατον και έρημον τον τοιούτον τόπον τυγχάνειν ...». Βλ.
141
τικές επιδρομές 23 και συγκλίνουν στην άποψη ότι η παλαιότερη ίσως

αναφορά στον οικισμό της Χώρας βρίσκεται στο κείμενο της διασήκης
του κασηγούμενου Γερμανού, που συντάχθηκε τον Δεκέμβριο του 1272,
και αναφέρει τις συχνές πειρατικές επιδρομές εναντίον της Πάτμου:
«... και αι πόρται τα βέλη αυτών κατετιτρώσκοντο μετά φωνών και
ύβρεων, και ταύτα πλειστάκοις χρόνοις υπέστην, ως ίσασιν οι αρχαίοι
γέροντες, και ηγωνίσδην διαφυλάξαι και την μονήν και την χώραν». 24
Η επόμενη μαρτυρία έρχεται πολύ αργότερα, σε φιρμάνι του έτους
1454, όταν ο Μωάμεσ ο Β' ορίζει τον φόρο του χωριού της Πάτμου. 25
Τα πρώτα κτίσματα 9α πρέπει να ήταν απλά, ενώ στην κατασκευή
τους 9α πρέπει να συνέβαλε και η Μονή, όχι μόνο γιατί οι κάτοικοι δεν
9α είχαν τη δυνατότητα να τα πραγματοποιήσουν σε σύντομο χρονικό
διάστημα, αλλά και γιατί η γη όλη ανήκε τότε στο Μοναστήρι. Παρόλα
αυτά δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστούν τα όρια και η πληδυσμιακή
πυκνότητα του οικισμού εκείνου διότι δεν διασώζονται σχετικές μαρ
τυρίες. 26
Έ ρ α Λ. Βρανουση, « Ο κασηγούμενος της Μονής Πάτμου Ιωσήφ Ιασίτης και η αρχαιό

τερη αναγραφή χειρογράφων της Μονής», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής
Εταιρείας 4 (1964-1965), σ. 346. Για την πειρατεία κατά τη Βυζαντινή περίοδο, βλ.
ενδεικτικά Hélène Arhweiler, Byzance et la mer. La marine de guerre, la politique et
les institutions maritimes de Byzance aux VlIe-XVe siècles, Παρίσι 1966. Ειδικότερα
για την Πάτμο Έρα Λ. Βρανουση, Τα αγιολογικά, α. 168 κ.ε. Επίσης 'Ε. Βρανουση,
Έγγραφα, σ. *68-*78 και *97-*98. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι διασώ
ζονται μέχρι σήμερα στο νησί λαϊκές παραδόσεις για τους πειρατές και τις επιθέσεις
τους σε διάφορες παραλιακές του τοποθεσίες. Βλ. ενδεικτικά σύγχρονες διηγήσεις μι
κρών μασητών της Πάτμου για την πειρατεία στο περιοδικό Πατμιακές Σελίδες 25
(1990), σ. 29.
23. Βλ. σχετικά και το περιηγητικό κείμενο του Ιωσήφ Γεωργειρήνη που υποστηρί
ζει ότι αρχικά οι κάτοικοι έκτισαν καλύβες γύρω από το μοναστήρι για να προστατεύ
σουν από τις πειρατικές επιδρομές. J. Georgirenes, Description of the present state of
Samos, Nicaria, Patmos and mount Athos, Λονδίνο 1678, σ. 76.
24. M. M., σ. 229-233. Βλ. σχετικά Έρα Λ. Βρανουση, Τα αγιολογικά, ο. 172-173.
Επίσης Έ . Βρανουση, 'Έγγραφα, σ. *98-*99.
25. Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου, «Συμβολή στην ιστορία του Νοτιοανατολικού Αιγαίου
(με αφορμή τα πατμιακά φιρμάνια των ετών 1454-1522)», Σύμμεικτα 1 (1966), σ. 208-
210.
26. Είναι αδύνατον να αναπαραστήσουμε τη μορφή και το μέγεσος αυτού του βυζα
ντινού οικισμού και των κτισμάτων του, που πρέπει να δημιουργήδηκε τον 12ο αι. Ο Χ.
Μπούρας παρουσίασε τα προβλήματα και τα όρια μιας τέτοιας μελέτης που καθορίζε
ται από την ανεπάρκεια των σχετικών τεκμηρίων. Βλ. Χαράλαμπος Μπούρας, «Κατοι-
142
Η ΣΥΓΚΡΌΤΗΣΗ Ε Ν Ο Ι ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΎ ΟΙΚΙΣΜΟΎ
Η Χώρα
Ο οικισμός της Χώρας αναπτύχθηκε σταδιακά γύρω από την περίμε

τρο της οχύρωσης της Μονής. 27 Στην Πάτμο υπήρχαν δύο τύπων οχυ
ρωματικοί περίβολοι: το τείχος της Μονής και το τείχος της Χώρας. Το
δεύτερο, όπως φαίνεται από τις πληροφορίες που διαθέτουμε, «μετα
κινούνταν» ακολουθώντας τους ρυθμούς ανάπτυξης του οικισμού, ενώ
τα προηγούμενα τείχη ενσωματώνονταν στο εσωτερικό του (9α πρέπει
όμως να σημειώσουμε ότι πρόκειται για τείχη που σχηματίζονται από
τα ίδια τα σπίτια). Και τα δύο όμως επέβαλλαν στον χώρο δύο σαφείς
διαχωρισμούς: τον διαχωρισμό ανάμεσα στο μοναστικό κόσμο και τους
λαϊκούς κατοίκους του νησιού και ένα σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στον
αστικό και σχετικά πυκνοκατοικημένο χώρο και στον αγροτικό, αρχικά
ακατοίκητο και αργότερα αραιοκατοικημένο ή εποχικά κατοικημένο.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα τείχη που χωρίζουν τη Μονή από τη
Χώρα ορίζουν ταυτόχρονα την αυτονομία των χώρων, μία αυτονομία
που, όπως 9α δούμε με την απόφαση του 1609, επεδίωξαν με περισ
σότερο καθοριστικό τρόπο και οι δύο φορείς της τοπικής εξουσίας: η
Μονή και η Κοινότητα.
Η ύπαρξη διπλού αμυντικού συστήματος που συντηρείται, βελτιώ
νεται και επεκτείνεται δεν δικαιολογείται απολύτως από τα ίδια τα
γεγονότα, διότι το νησί ελάχιστες φορές δέχτηκε επιδέσεις στα χρόνια
της οθωμανικής κατάκτησης και στην πραγματικότητα αποτελούσε σχε
τικά προστατευμένο χώρο. Ίσως 9α μπορούσε κανείς να ερμηνεύσει την
παρουσία του ως συμβόλου ισχύος και κύρους ή να αποδώσει την
ύπαρξη του στην οριοθέτηση των χώρων που προαναφέρθηκε ή και, στο
αίσθημα ανασφάλειας εξαιτίας της αστάθειας στην ευρύτερη περιοχή
αλλά και στην ανάγκη προστασίας των συσσωρευμένων αγαθών και του
πλούτου των λαϊκών και εκκλησιαστικών κατοίκων του νησιού.
Σήμερα, όπως παρατηρεί κανείς, η δόμηση του οικισμού, στην εξω
τερική περίμετρο του τείχους της Μονής, δημιουργεί με την πυκνότη-
κίες και οικισμοί στη βυζαντινή Ελλάδα», Οικισμοί στην Ελλάδα, Ασήνα 1974, σ. 30-
52, ιδιαίτερα στις σ. 30-32.
27. Για τις μορφές των οικισμών, την «κοινοτική» ή εκείνη που κυριαρχείται από
ένα κάστρο το οποίο κατέχει κεντρική δέση στον χώρο, 6λ. ενδεικτικά Κ. Μιχαηλίδης,
«Παρατηρήσεις πάνω σε τρεις πόλεις νησιών του Αιγαίου», Αρχιτεκτονικά Θέματα 8
(1974), σ. 136 και Χρ. Ιακωβίδης, ό.π., σ. 83.
143
τα και τη συνέχεια της τη γνωστή οχυρωματική μορφή πολλών νησιώ

τικων οικισμών, όπου τα σπίτια της εξωτερικής σειράς είναι χτισμένα
με τέτοιο τρόπο, ώστε να διαμορφώνουν οχυρωματικό περίβολο που
κλείνει το σύνολο του οικισμένου χώρου. 28 Ακόμη και οι οικοδομές του
19ου αιώνα —πολλές από τις οποίες βρίσκονται στη βορειοανατολική
άκρη του οικισμού— ακολουθούν την ίδια μορφή δόμησης. Ιδιαίτερη
όμως εντύπωση προκαλεί, ακόμη και σήμερα, η ανομοιόμορφη ανά
πτυξη της περιμέτρου. Η Χώρα απλώνεται με ιδιαίτερα πυκνή δόμηση
στα ανατολικά και στα δυτικά της Μονής, ενώ στα βόρεια και στα
νότια η δόμηση -αν και πυκνή-είναι μικρότερη.
Η ιδιαιτερότητα στην οικιστική ανάπτυξη της Χώρας έγκειται, όπως
αναφέρσηκε προηγουμένως, στη σταδιακή διαμόρφωση πυρήνων
κατοίκησης. Οι πυρήνες αυτοί είναι: το Μέσα Κάστρο, τα Αλλοτεινά,
τα Κρητικά και τα Απορσιανά. Δεν διαθέτουμε τεκμήρια που να α π α
ντούν στο ερώτημα αν οι πυρήνες αυτοί ήταν αυτόνομοι, ποια ήταν η
δημογραφική τους πυκνότητα και αν σταδιακά απλώσηκε ο οικιστικός
ιστός και πύκνωσε ενώνοντας τους. Πάντως είναι χαρακτηριστικό ότι
μέχρι την εποχή της ανάπτυξης των Απορδιανών η Χώρα δεν ήταν ιδι
αίτερα ορατή από τη θαλάσσια περιοχή της Σκάλας.
Το Μέσα Κάστρο
Ο παλαιότερος οχυρωμένος πυρήνας του οικισμού ήταν το Μέσα
28. Για τη διάδοση και τις διάφορες παραλλαγές του αμυντικού αυτού οικοδομικού
συστήματος βλ. Constantin Chr. Papas, L'urbanisme et l'architecture populaire dans
les Cyclades, Παρίσι 1957, σ. 21-22* Ι. Κουμανούδης, «Περίγραμμα Δημώδους Θηραϊ-
κής Αρχιτεκτονικής», Ε.Ε.Κ.Μ. 8 (1969), σ. 28* Wolfram Hoepfner Hartwig Schmidt,
«Μεσαιωνικοί οικισμοί Κυκλάδων νήσων Αντιπάρου - Κιμώλου», Κιμωλιακά 8 (1978),
σ. 12* Α. Χαριτωνίδου, Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Τήνος, τ. 2, Αδήνα 1984,
σ. 284. Βλ. επίσης Β. J. Slot, Arhcipelagus Turbatus, les Cyclades entre colonisation
latine et occupation ottomane 1500-1718, τ. Ι, Κωνσταντινούπολη 1982, σ. 16. Βλ. επί
σης την περίπτωση των Μεστών της Χίου, Κ. Μ., «Μεστά. Το μεσαιωνικό χωριό της
Χίου», Αρχιτεκτονικά Θέματα 4 (1970), σ. 84-85, ακόμη Α. Γαβαλάς Θ. Μονιούδη,
«Χωρική ανάλυση των μεσαιωνικών οικισμών της Χίου», Αρχιτεκτονικά Θέματα 12
(1978), σ. 86-99· Δ. Φιλιππίδης, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, Αδήνα 1984, σ. 49-50· Α.
Βακαλόπουλος, « Η δέση των Ελλήνων και οι δοκιμασίες τους υπό τους Τούρκους»,
Ιστορία του Ελληνικού Εδνους, τ. 10, Ασήνα 1974, σ. 84. Για την καταγωγή του συστή
ματος αυτού βλ. ακόμη Α. Λαμπάκης —Χ. Μπούρας, «Τα μεσαιωνικά χωριά της Χίου»
στο Ελληνικό Ααϊκό Σπίτι. Ε. Μ. Π. Φροντιστηριακοί Εργασίαι, Αδήνα 1960, σ. 8.
144
Κάστρο. 29 Η ονομασία αυτή αποδόδηκε στον εσωτερικό πυρήνα από

τους ίδιους τους κατοίκους της Χώρας εκ των υστέρων, όταν πλέον ο
οικισμός είχε ξεπεράσει τα όρια του. 30 Στα παλαιότερα έγγραφα του
Νεοελληνικού Αρχείου, που χρονολογούνται από τα τέλη του 16ου αι.,
ο όρος αυτός εμφανίζεται, όχι όμως συχνά.31 Είναι μάλλον βέβαιο ότι,
κατά την εποχή εκείνη, η ανάπτυξη του οικισμού είχε ξεπεράσει τον
πρώτο οχυρωματικό περίβολο, καδώς σε έγγραφα του 17ου και για όλο
τον επόμενο αιώνα το Μέσα Κάστρο αποτελεί πια τοπωνύμιο και στοι
χείο σήμανσης του χώρου. 32
Θεωρώ ότι οι δύο διαφορετικές διατυπώσεις «μέσα εις το κάστρο»
ή το «μέσα κάστρο» αποτυπώνουν δύο διαφορετικές χρονικές στιγμές
στην ανάπτυξη του οικισμού της Χώρας. Ο όρος «κάστρο» 9α πρέπει
να ήταν και ο παλαιότερος χρονικά και είναι χαρακτηριστικό ότι α π α
ντάται ως τις αρχές περίπου του Που αιώνα, 33 ενώ ο όρος «Μέσα
Κάστρο» εμφανίζεται αμέσως μετά. Στην πρώτη περίπτωση το Κάστρο
9α πρέπει να αναφερόταν στο σύνολο του οικισμού, ή τουλάχιστον
29. Η λέξη «Κάστρο» και οι πολλαπλές της έννοιες αναφέρονται και στα μεσαιω
νικά δημώδη κείμενα. Βλ. σχετικά Εμμ. Κριαράς, Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής
Δημώδους Γραμματείας 1100-1669, τ. 7, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 385-386.
30. Ανάλογη είναι η περίπτωση του Κάστρου της Σίφνου, όπου ο αρχικός πυρήνας
ονομάζεται «Μέσα Κάστρο». Βλ. Μάρω Φίλιππα—Αποστόλου, Το Κάστρο της Αντι
πάρου. Συμάολή στη μελέτη των οχυρωμένων μεσαιωνικών οικισμών του Αιγαίου, Ασήνα
1978, σ. 105 και Αν. Τξάκου, Κεντρικοί οικισμοί της Σίφνου, Μορφές και εξέλιξη σε ένα
παραδοσιακό σύστημα, Αθήνα 1976, σ. 23. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και με το κάστρο
της Νάξου, όπως διαπιστώνει κανείς από ναξιακά έγγραφα του Π ο υ αιώνα - 6λ. Αντ.
Φλ. Κατσουρός, «Ναξιακά δικαιοπρακτικά έγγραφα του Που αιώνος», Ε.Ε.Κ.Μ. 7
(1968), έγγρ. 4 στ. 3, αλλά και στη Μήλο. Εκεί ονόμαζαν τον παλαιότερο περίβολο
«Μέσα Κάστρο» και τον δεύτερο «Κάστρο», 6λ. Ζαφείριος Αντων. Βάος, «Το Κά-
στρον, η κοινωνία και το έσιμον του αρραβώνος», Ε.Ε.K.M. 8 (1969-70), σ. 569.
31. Για παράδειγμα σε έγγραφο αφιέρωσης σπιτιού στη Μονή το 1578 καταγράφε
ται: «... και σπίτι ένα μέσα εις το Κάστρο». (Φ. 1).
32. Π.χ. Φ. 2, έγγραφο του 1707.
33. Μ. Μ., σ. 270. Ό τ α ν το 1477 ο τουρκικός στόλος επιτέθηκε στη Λήμνο, τη Χίο,
την Κω, τη Λέρο και την Πάτμο, δεν μπόρεσε να εκπορθήσει τα «κάστρα» τους. Αρκέ
στηκε να κάψει και να ρημάξει την ύπαισρο. Το σχετικό έγγραφο αναφέρεται στο Ζαχα
ρίας Ν. Τσιρπανλής, Ανέκδοτα έγγραφα για τη Ρόδο και τις Νότιες Σποράδες από το
Αρχείο των Ιωαννιτών Ιπποτών 1. (1421 -1453), Ρόδος 1995, σ. 189. Σε αχρονολόγητη
επιστολή του προς τους Πάτμιους ο Σίλβεστρος, πατριάρχης Αλεξανδρείας (τέλη 16ου
αιώνα) αναφέρει χαρακτηριστικά «συμφορά και νόσος πειράξει κατ' έτος τον τόπον
αυτόν και το κάστρον και το άγιον μοναστήριον», Μ.Μ., σ. 270.
145
στην περιοχή με την πυκνότερη δόμηση, ενώ το Μέσα Κάστρο δηλώ

νει την ύπαρξη ενός οικιστικού κέντρου, μιας «συνοικίας», όταν υπάρ
χει και δεύτερο κάστρο που περιβάλλει το προηγούμενο «το έξω
Κάστρο», και γι' αυτό γίνεται η διάκριση ανάμεσα τους. 34
Ήδη στις αρχές του 17ου αι., όταν ο οικισμός έχει απλωθεί και πέρα
από τα όρια του, εξακολουθούν να αναφέρονται εκεί ιδιοκτησίες, σπί
τια και χαλάσματα. Μία από τις πέντε πύλες του, η «Μεγάλη Πόρτα
του Χριστού» η οποία βρισκόταν στα ανατολικά της Μονής, κοντά
στην εκκλησία του Σωτήρος ή Ζωοδότη Χριστού, μας βοησά να εντο
πίσουμε την περίμετρο του. 35
Τα Αλλοτεινά
Ο δεύτερος χρονολογικά οικιστικός πυρήνας, αυτός των Αλλοτεινών,

βρίσκεται στα δυτικά της Μονής. 36 Σύμφωνα με έμμεσες μαρτυρίες
συμπίπτει με την εγκατάσταση στη Χώρα, 100 οικογενειών από την
Κωνσταντινούπολη, μετά την Άλωση.
34. Π.χ. Φ. 2, διαθήκη. Πρόκειται για αφιέρωση σπιτιού «εις τον ναόν της Υπερ-
αγίας Θεοτόκου εν τω κάστρω» το 1738. Για τα ζητήματα που αφορούν τη σχετική ορο
λογία και τις δυνατότητες ερμηνείας της, βλ. Maro Philippa—Apostolou, « L e nom
'Castro' donné aux villages fortifiés des Cyclades», στο Πύργοι και Κάστρα (επιμ. Ν.
Κ. Μουτσόπουλος), Αθήνα 1980, σ. 143-147.
35. Η εκκλησία του Χριστού ή Ζωοδότη θεωρείται σύμφωνα με την παράδοση ότι
οικοδομήθηκε κατά τη βυζαντινή εποχή για τον εκκλησιασμό των πρώτων κατοίκων της
Χώρας. Είναι άγνωστο πότε ακριβώς κτίσθηκε, πάντως κάποια μικρά έργα επισκευής
της περιλαμβάνονται στο κατάστιχο κεφαλικού φόρου της Κοινότητας Πάτμου του
1609. Η εκκλησία του Σωτήρος Χριστού είναι επίσης μία από τις ενορίες κατά την οθω
μανική απογραφή πληθυσμού του έτους 1592/3. Η πληροφορία οφείλεται στην Ευαγ
γελία Μπαλτά, την οποία 9α ήθελα να ευχαριστήσω και από το σημείο αυτό.
36. Αναφέρεται ότι 100 οικογένειες εγκαθίστανται και συγκροτούν αυτόνομο οικι
στικό πυρήνα, τα «Αλλοτεινά». Είναι γεγονός ότι υπήρξαν φυγόκεντρα ρεύματα πλη
θυσμών από την Κωνσταντινούπολη. Γνωρίζουμε ότι ήδη από τις παραμονές της Άλω
σης ελληνικοί πληθυσμοί μετακινήθηκαν αναζητώντας καταφύγιο σε περιοχές που θεω
ρούνταν ασφαλέστερες. Η πληροφορία αυτή επαναλαμβάνεται σχεδόν στερεότυπα σε
μεγάλο μέρος της περί Πάτμου βιβλιογραφίας. Βλ. ενδεικτικά Αρχιμ. Γερ. Σμυρνάκης,
Η μυστηριοφύλαξ νήσος Ιωάννου του Θεολόγου η καλούμενη Πάτμος, Βιβλιοθήκη Μ ο
νής Πάτμου, χφ. 1008, 1935, τ. 4, σ. 1825· Στ. Παπαδόπουλος, Μονή Ιωάννου Θεολό
γου, Πάτμος 1987, σ. 12* V. Guérin, ό.π., σ. 75" Emile Kolodny, ό.π., α. 183 και Παν.
Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΔΑ. 4 (1963), σ. 51. Ο Παν. Κρητικός αναφέρει
146
Σε αυτή την απόπειρα κατανόησης της εξέλιξης και οργάνωσης του

οικισμού σα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας και τους πιδανούς εποικι
σμούς και τα μεγέδη τους. Αν και δεν διαθέτουμε -όπως ειπώδηκε και
προηγουμένως- αναλυτικά και αξιόπιστα τεκμήρια που δα επέτρεπαν να
παρακολουθήσουμε την εξέλιξη και ανάπτυξη του πληδυσμού που κατοι
κούσε στη Χώρα, είναι πιδανόν ο αριδμός των κατοίκων να αυξήδηκε μετά
από κάποιες εγκαταστάσεις, παρόλο που φαίνεται ότι η δημογραφική
ανάπτυξη του νησιού -όταν μπορούμε να την παρακολουδήσουμε- δεν
παρουσιάζει άλματα. Οι πιδανές εισροές πληδυσμού δικαιολογούνται εν
μέρει από την ακτινοβολία, τα προνόμια και το εύρος των δραστηριοτή
των της Μονής και συνδέονται πιδανόν και με ιστορικά γεγονότα όπως η
άλωση της πρωτεύουσας του Βυζαντινού κράτους ή η κατάληψη της
Ρόδου και της Κρήτης από τους Τούρκους. Η μελέτη όμως του αρχείου
δεν οδηγεί στην τεκμηρίωση αυτής της άποψης. Εξάλλου, η εξέταση της
ονοματολογίας μέσα από τα φορολογικά κατάστιχα, στα οποία περιέχο
νται κάποια εδνικά ονόματα, δεν μπορεί να συμβάλει στη διερεύνηση των
μεταναστεύσεων και να επαληδεύσει τέτοιου είδους μαζικές εγκαταστά
σεις, ενώ δεν μπορεί επιπλέον να αποτυπώσει τον χρόνο της μετακίνη
σης. Πάντως, το ζήτημα της εισροής προσφύγων, στα μεγέδη που έχουν
αναφερδεί, νομίζω ότι δα πρέπει να το αντιμετωπίσουμε γενικά με επι
φύλαξη, τουλάχιστον μέχρι τότε που δα έχουμε επαρκή στοιχεία για να
το τεκμηριώσουμε. Κατά μία άλλη άποψη, τα Αλλοτεινά ταυτίζονται με
το Μέσα Κάστρο, ενώ αποδίδεται στην περιοχή αυτή έκταση 10 περίπου
στρεμμάτων. Θεωρείται επίσης ότι ο συνολικός πληδυσμός της Χώρας δεν
δα μπορούσε να ξεπερνά, με βάση την έκταση της κατοικημένης περιοχής
κατά την εποχή εκείνη, τα 300 άτομα, οπότε και ο αριδμός των βυζαντι
νών οικογενειών δα πρέπει αναλογικά να ήταν πολύ μικρότερος.37
100 πρόσφυγες και όχι 100 οικογένειες προσφύγων, ενώ σημειώνει ότι η εγκατάσταση
τους έγινε με την έγκριση της Μονής και του Πατριαρχείου. Δυστυχώς δεν στάδηκε
δυνατόν να εντοπισδούν σχετικά έγγραφα. Τέτοιου είδους μετακίνηση από την πρω
τεύουσα του βυζαντινού κράτους προς την Πάτμο δεν αναφέρεται στη βιβλιογραφία
που αποτυπώνει τα γεγονότα τα οποία ακολούδησαν την Άλωση. Βλ. ενδεικτικά Αδαν.
Κομνηνός Υψηλάντης, Εκκλησιαστικών και πολιτικών. Τα μετά την άλωσιν, Κωνσταντι
νούπολη 1870. Ανάλογα μεταναστευτικά ρεύματα προς τα νησιά του Αιγαίου και ιδιαί
τερα τα Δωδεκάνησα σημειώνονται μεταξύ του Μου και 16ου αι. από τα παράλια της
Μ. Ασίας· Απ. Βακαλόπουλος, «Η δέση των Ελλήνων και οι δοκιμασίες τους υπό τους
Τούρκους», Ιστορία Ελληνικού Εδνους, τ. 10, Αδήνα 1974, σ. 71 και 74.
37. Χρ. Ιακωβίδης, ό.π., σ. 62.
147
Από τα τεκμήρια που έχουμε στη διάδεσή μας προκύπτει ότι στη
Χώρα υπήρχαν στις αρχές του 17ου αι. δύο πυρήνες κατοίκησης: τα
Αλλοτεινά και το Μέσα Κάστρο. Οι δύο περιοχές δεν φαίνονται να
ταυτίζονται. Η μελέτη ιδιωτικών δικαιοπρακτικών εγγράφων του πατμια-
κού αρχείου του 17ου αι. επιβεβαιώνει αυτή την υπόθεση και επιπλέον
βοησά στη χωροσέτησή τους. 38
Η κατεδάφιση: η απόφαση του 1609
Στις 30 Αυγούστου του 1609, ο «καθηγούμενος», «οι μοναχοί» αλλά

και οι «καραβοκυραίοι» και οι «λοιποί της κοινότητας» αποφάσισαν
από κοινού να γκρεμιστούν όσα σπίτια αγγίζουν τα τείχη της Μονής
καδώς και ο ναός του Αγίου Ονούφριου, «δια φύλαξιν του Μοναστη
ρίου και της Χώρας». 39 Ο λόγος με τον οποίο αιτιολογείται στο έγγρα
φο η απόφαση είναι ο εξής: «ακούοντες πως οι της Αγαρ απόγονοι
λησταί δαλάττιοι βούλλονται συλήσαι τα νησία του Αιγαίου Πελάγους,
φοβούμενοι και ημείς άπαντες μήπως τα όμοια πάδομεν καδώς μερικά
νησία έπαδον». Τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους, το κατάστιχο του χα-
ρατζίου περιλαμβάνει στα τελευταία του φύλλα διάφορα έξοδα της
Κοινότητας. Ανάμεσα στα άλλα σημειώνεται το ποσό που δαπανήδη-
κε: «σαν εχαλούσαν τα σπίτια». Φαίνεται λοιπόν ότι κάποια σπίτια
γκρεμίζονται. Δεν είμαστε σε δέση να γνωρίζουμε αν αυτή η απόφαση
εφαρμόστηκε πλήρως. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι ο Αγιος Ονού-
38. Πρόκειται για μία διαθήκη με ημερομηνία 12 Ιουλίου 1635, στην οποία σημειώνε
ται: «εν πρώτοις τα οσπήτιά μου οπού έχω συμπλιον της Παναγίας της Μεγάλης ως
καδώς ευρίσκουνται, ήγουν δυο ανώγεα και δύο κατώγεα, με κατανοφράν και αυλήν και
φούρνον. και τα χαλάσματα οπού έχω αγορασμένα εις το μέσα κάστρον, συμπλιον του
κυρ Κώνστα ...». Ακόμη, ένα προικοσύμφωνο με ημερομηνία 10 Δεκεμβρίου 1628, και
σύμφωνα με το οποίο μεταβιβάζεται ανάμεσα στα άλλα ακίνητα: «... έτερον σπίτι εις το
Μέσα Κάστρο» Φ. 1 και Κ. 1009, φ. 50, βλ. και Στ. Παπαδόπουλος - Διάκ. Χρ. Φλω-
ρεντής, Νεοελληνικό Αρχείο Ι. Μονής Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου. Κείμενα για την Τε
χνική και την Τέχνη, Ασήνα 1990, σ. 12. Και τέλος, σε προικοσύμφωνο με ημερομηνία 6
Ιουλίου 1667 καταγράφονται: «... έτερα σπίτια που εκάσετο ο πεδερός μου σίμπλεο του
μάστρο Διμιτρι του Στεφανή, έτερα σπίτηα ης τ' Αλοτινα συνπλεα της οδού και Παραδι-
σενας — έτερον σπητη του κόπου σίμπλεο της Σταματάς, έτερον σπιτιν εις το μέσα
Κάστρον σίνπλεον της παπαδιάς του Χριστοδούλου Φ. 1. Βλ. Παπαδόπουλος - Φ λ ω ρ ε -
ντής, ό.π., σ. 9.
39. Φ. 1. Βλ. Παπαδόπουλος -Φλωρεντής, ό.π., σ. 3-4.
148
φριος δεν γκρεμίστηκε, αντίθετα γίνονται στον ναό αμέσως μετά ορι
σμένες επισκευές, όπως καταγράφονται στις 10 Σεπτεμβρίου του 1609
στο φορολογικό κατάστιχο του ιδίου έτους. 40
Πάντως, από το 1609 αυτονομείται η οχύρωση της Μονής από την
οχύρωση της Χώρας. Φαίνεται ότι η απόφαση αυτή εφαρμόστηκε
κυρίως στη βόρεια περιοχή, εκεί όπου βρίσκεται και ο Άγιος Ονού
φριος και είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι τα μέσα τουλάχιστον του 18ου
αιώνα -με την επέκταση των Απορσιανών— ή και αργότερα, οι Πάτμιοι
δεν κατοίκησαν τη βορειοανατολική πλευρά του λόφου που βλέπει τη
Σκάλα, αυτή ακριβώς την περιοχή που κάνει τον οικισμό ορατό από
μεγάλη απόσταση από τη σάλασσα.Ίσως η απόφαση αυτή να μην προ
κάλεσε ριζικές αλλαγές στη φυσιογνωμία της Χώρας, κασόρισε όμως,
ως ένα βασμό, τους άξονες ανάπτυξης της.
Ο Ρώσος μοναχός Β. Barskij σχεδίασε τη Χώρα από κάποιο χαμη
λότερο σημείο προς την κατεύθυνση της Σκάλας, ενώ η απόσταση που
τον χωρίζει από το δέμα του δεν είναι μεγάλη. Η Μονή είναι κυρίαρ
χη στη σύνδεση και το μέγεδός της είναι δυσανάλογο σε σχέση με τα
απλά κτίσματα που βρίσκονται κάτω από τα τείχη της. Αποδίδει πυκνή
δόμηση στα ανατολικά και δυτικά της Μονής, ενώ η βόρεια πλευρά
εκεί όπου βρίσκεται η κύρια είσοδος της Μονής και η εκκλησία του
Αγίου Ονούφριου εμφανίζεται τελείως άκτιστη. Είναι φανερό ότι ο
οικισμός δεν έχει πάρει ακόμη τη μορφή της περιμετρικής ανάπτυξης
γύρω από το Μοναστήρι. Ο ίδιος, εκτός από τον ναό του Αγίου Ονού
φριου, σχεδίασε τη Μεγάλη Παναγιά στα δυτικά, και τις εκκλησίες του
Χριστού, του Αγίου Βασιλείου και του Αγίου Γεωργίου στα ανατολικά
της Μονής. 41
40. fm 1962/34.
41. Ο πλήρης τίτλος του έργου του είναι Β. Barskij, «Stranstvovnija Vasilija Gri-
gorovica Barskago po sujatym Vostoka s 1747», Sanktetruburg 1885-1887, τ. 2, σ. 182-
183. Δεν ήταν όμως δυνατόν να εντοπίσουμε και να μελετήσουμε το πρωτότυπο κείμε
νο. Ο Β. Barskij φοίτησε δύο χρόνια στην Πατμιάδα. Βλ. σχετικά Ανδρέας Στυλιανός,
«Αι περιηγήσεις του Ρώσου μοναχού Βασιλείου Γρηγόροβιτς Μπάρσκυ (Άλλως) Βασι
λείου Μοσκοβορώσσου Κιεβοπολίτου», Κυπριακοί Σπουδαί 21 (1957), σ. 1-139, ιδιαί
τερα από σ. 135 κ.ε. Επίσης, Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα 1700-1800,
τ. 2, Αδήνα 1973, σ. 107. Για βιογραφικά του στοιχεία, βλ. Μιχ. Μαλανδράκης, Η
Πατμιάς Σχολή, Αδήνα 1911, σ. 51 κ.ά. Ο Μαλανδράκης τοποδετεί την παραμονή του
στην Πάτμο ανάμεσα στα έτη 1736-1743. Οι περισσότερες όμως πηγές τοποδετούν την
άφιξη του στο 1731.
149
Άποψη της Μονής και της Χώρας κατά τον Β. Barskij.
Η απόφαση του 1609 αναδεικνύει τη Μονή ως παράγοντα ο οποί

ος επεμβαίνει στην οργάνωση του χώρου. Δεν στάσηκε δυνατό να
εντοπισθεί στο πατμιακό αρχείο άλλο σχετικό έγγραφο, ώστε να υπο
στηριχθεί ότι η Μονή διατηρούσε, σε αυτό το επίπεδο τουλάχιστον,
έναν τέτοιο ρόλο. 42 Αν και η περίπτωση του 1609 φαίνεται να είναι
μοναδική και ίσως συναποφασίζει η Μονή διότι πρόκειται για την προ
στασία του νησιού ή για κτίσματα που «εγγίξουσιν» τα τείχη της, π α ρ
όλα αυτά η δική της παρέμβαση στον χώρο, την οργάνωση του, την
αρχιτεκτονική των κτισμάτων του αλλά και στις συνήθειες που αφο
ρούν τα ακίνητα εκδηλώνεται -ιδιαίτερα μετά την ισχυροποίηση της
Κοινότητας- περισσότερο στο επίπεδο των νοοτροπιών.
42. Κατά τον Χρ. Ιακωβίδη: « Η ιστορία της Πάτμου διαιρείται βασικά σε δύο
περιόδους, η πρώτη από το 1088 μέχρι το 1720 και η δεύτερη από το 1720 μέχρι το 1912.
Η πρώτη ταυτίζεται με την κυριαρχία της Μονής στα πατμιακά πράγματα και η δεύτε
ρη με την επικράτηση της κοινωνικής ομάδας. Οι αντιδιαμετρικές αυτές περίοδοι ταυ
τίζονται, η μεν πρώτη με κοινωνικοοικονομική διάρθρωση φεουδαλικού τρόπου παρα
γωγής, η δε δεύτερη με κεφαλαιοκρατικές επιδράσεις στην αστική εικόνα που λίγο
πολύ, είχαν παρουσιαστεί και σε άλλα σημεία του ελλαδικού χώρου την ίδια εποχή. Χρ.
Ιακωβίδης, ο.π., σ. 49 και 59.
150
Η ΣΥΓΚΡΌΤΗΣΗ Ε Ν Ό Σ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΎ ΟΙΚΙΣΜΟΎ
Η Χώρα και η Σκάλα στα τέλη του 18ου αιώνα από το βιβλίο του Choiseul-Gouffier,
Voyage pittoresque dans l'Empire Ottoman, Παρίσι 1842.
Τα Κρητικά
Ενώ οι συνήσεις τύποι κατοικιών στη Χώρα είναι το διώροφο κτίσμα με

έναν ή δύο χώρους σε κάδε όροφο ή ακόμη και το μονώροφο - μονό-
χωρο κτίσμα, από τα μέσα του 16ου αιώνα έως περίπου το 1700 (1522-
1670) κτίζονται στον οικισμό μεγάλες σε μέγεσος σύνσετες κατασκευ
ές, που έχουν τη μορφή οικοδομικών συγκροτημάτων. Κάσε ένα από
αυτά διαμορφώνει ενιαίο σύνολο αποτελούμενο από τουλάχιστον δύο
ανωγοκατωγα κτίσματα, όπως περιγράφονται στα έγγραφα, τα οποία
εντοπίζονται κατά τη στιγμή της μεταβίβασης τους. Φαίνεται ότι κατοι
κούνταν από μια οικογένεια, ενώ μεταβιβάζονταν σε ένα από τα παι
διά, και μάλιστα στην πρωτότοκη κόρη. Σήμερα κάποιες από τις ιδιο
κτησίες αυτές εξακολουθούν να υπάρχουν, έχουν όμως υποστεί κατα
τμήσεις και έχει αλλοιώσει η αρχική αρχιτεκτονική τους μορφή. Βρί
σκονται έξω από το Μέσα Κάστρο. Οι ιδιοκτήτες τους διέθεταν ση
μαντική περιουσία σε ακίνητα και κινητά αγασά, κατείχαν μεγάλα, για
την εποχή, χρηματικά ποσά, τα οποία συνήσιζαν να καταθέτουν στη
«τζέκα της Βενετίας». Ήταν πρόσωπα που επαγγελματικά ασχολήθη
καν κυρίως με τη θάλασσα και το εμπόριο, ενώ τα ονόματα τους συν
δέθηκαν με κοινοτικά ή εκκλησιαστικά αξιώματα.
151
Αυτή η χρονική περίοδος κατασκευής των οικοδομικών συγκροτη

μάτων συμπίπτει με γενικότερη οικοδομική ανάπτυξη στον οικισμό της
Χώρας (ανέγερση ιδιωτικών κτισμάτων αλλά και πολλών νέων εκκλη
σιών). Είναι η εποχή της συνεχούς και πυκνής επικοινωνίας της Πά
τμου με την Κρήτη, τη Βενετία, τη Γένουα, της ανάπτυξης του εμπο
ρίου, της εισαγωγής έργων εκκλησιαστικής τέχνης από τη βενετοκρα
τούμενη Κρήτη. 43 Είναι ακόμη η εποχή που έρχονται στο νησί έπιπλα,
ρούχα, κοσμήματα και διάφορα αντικείμενα πολυτελείας από τη Βενε
τία. Ό λ α αυτά δηλώνουν τις πολλαπλές δυνατότητες και τις αυξημένες
απαιτήσεις ενός κοινωνικού στρώματος που αναδεικνύεται, συγκρο
τείται γύρω από την Κοινότητα, το «Κοινόν της Πάτμου» και διεκδι
κεί μερίδιο στην τοπική εξουσία από τη Μονή.
Τα Κρητικά, διαμορφώνονται στα ανατολικά της Μονής, προς το
τέλος της αυτής περιόδου την εποχή των βενετοτουρκικών πολέμων, ή
μετά την άλωση του Χάνδακα από τους Τούρκους. Ο σχηματισμός
τους δημιουργεί ανάλογα ερμηνευτικά προβλήματα με εκείνα των Αλ-
λοτεινών. Διότι και πάλι δεν είναι δυνατόν να τεκμηριωθεί η ύπαρξη
ενός μαζικού μεταναστευτικού κύματος προσφύγων από την Κρήτη
προς την Πάτμο. Ίσως είναι ορθότερη η άποψη που υποστηρίξει ότι ο
τόπος της εγκατάστασης τους δεν μας επιτρέπει να μιλήσουμε για
περισσότερες από τέσσερις οικογένειες, με κυριότερη εκείνη του Μ α -
λανδράκη, η οποία οικοδομεί ένα κτιριακό συγκρότημα το 1673 (από
την εγχάρακτη επιγραφή στο υπέρθυρο της εισόδου). 44
43. Εκτός από το Νεοελληνικό Αρχείο της Πάτμου, πληροφορίες για τις ναυτικές
- εμπορικές δραστηριότητες των Πατμίων κατά τον 16ο αιώνα παρέχονται στα οικονο
μικά βιβλία της Εληνικής Αδελφότητας της Βενετίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε αυτά
καταγράφονται 13 Πάτμιοι ναυτικοί που έφτασαν στο λιμάνι της, 2 από τους οποίους
ήταν ιερείς. Βλ. σχετικά Κρίστα Παναγιωτοπούλου, «Έλληνες ναυτικοί και πλοιοκτή
τες από τα παλαιότερα οικονομικά βιβλία της Ελληνικής Αδελφότητας Βενετίας (1536-
1576)», Θησαυρίσματα 11 (1974), σ. 284-352. Επίσης κατά τον 17ο αιώνα καταγράφο
νται πατμιακα πλοία στο λιμάνι του Χάνδακα, βλ. Αγγελική Πανοπουλου, « Ό ψ ε ι ς της
ναυτιλιακής κίνησης του Χάνδακα το 17ο αιώνα», Κρητική Εστία 2 (1988), σ. 152-175.
44. Χρ. Ιακωβίδης, ό.π., σ. 92. Μετακινήσεις Κρητών στα νησιά του Αιγαίου και
Ιονίου πελάγους έχουν εντοπισθεί στη διάρκεια των τουρκοβενετικών πολέμων. Ιδιαί
τερα προς τις Κυκλάδες το φαινόμενο αυτό δεν πήρε τον χαρακτήρα ομαδικών και
οργανωμένων μεταναστεύσεων, όπως σημειώνει ο Βασ. Βλ. Σφυρόερας, «Κρητικά επώ
νυμα εις τας Κυκλάδας», Πεπραγμένα Κ Διεδνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. 4,
Αδήνα 1969, σ. 457-466. Για το ίδιο 8έμα: Ζαφ. Δ. Γαβαλάς, « Η νήσος Φολέγανδρος»,
152
Η πολεοδομική επέκταση της Χώρας στην περιοχή των Κρητικών

συνδέεται και με τη διαμόρφωση του πρώτου ελεύθερου χώρου του
οικισμού γύρω από την εκκλησία της Αγίας Λεσβίας στο κέντρο των
Κρητικών. 45
Χαρακτηριστική στη διάρκεια της ανάπτυξης του οικισμού είναι η
μετατόπιση των κέντρων του. Βασικό κέντρο του οικισμού του Μέσα
Κάστρου είναι η Μονή. Στην «περίοδο των Αλλοτεινών» δημιουργείται
ένα δεύτερο, παράλληλο ίσως, κέντρο, η Μεγάλη Παναγιά, η οποία ανα
φέρεται και στα έγγραφα της εποχής ως στοιχείο σήμανσης του χώρου.46
Δ.Ι.Ε.Ε. 2 (1885), σ. 512. Ο συγγραφέας αναφέρει εγκατάσταση Κρητων στη Φολέγαν

δρο στα τέλη του 16ου αι. Οι Κρήτες αυτοί προέρχονταν από το Καστέλι Αποκορώνου.
Ο Νικ. Τωμαδάκης, «Οικογένεια Salomon, Σολωμού εν Κρήτη», Ε.Ε.ΒΣ. 14 (1938), σ.
163, γράφει ότι πολυάριθμοι ευγενείς Κρήτες δεώρησαν τη Ζάκυνδο πατρίδα τους μετά
την άλωση του Χάνδακα. Για εγκαταστάσεις Κρητων στα Επτάνησα βλ. επίσης Χρύσα
Α. Μαλτέξου, «Πρόσφυγες από την Κρήτη στα Κύδηρα (Άγνωστες πληροφορίες από
το Αρχείο των Κυδήρων)», Ε.Ε.ΒΣ. 39-40 (1972-1973), σ. 518-526· Γ. Καββαδίας,
Κρήτη και Κεφαλονιά. Κρητικοί μεταναστεύσεις και επίδρασις του κρητικού πολιτι
σμού στην Κεφαλλονιά, Αδήνα 1965· Γ. Ν. Μοσχόπουλος, «Μετοίκηση Κρητων στην
Κεφαλλονιά στη διάρκεια του Κρητικού πολέμου (1645-1669) και ύστερα από την
άλωση του Χάνδακα», Πεπραγμένα Α Διεδνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. 2, Αδήνα
1981, σ. 270-291. Σε εγκαταστάσεις Κρητων στα Δωδεκάνησα ή και Δωδεκανησίων στην
Κρήτη για εμπορικές, οικονομικές συναλλαγές αλλά και για την ύπαρξη κοινών στοι
χείων στη λαϊκή πολιτιστική παράδοση, αναφέρεται η Άννα Ι. Παπαμιχαήλ, «Κοινά π ο
λιτιστικά στοιχεία εις την λαϊκήν παράδοσιν της Δωδεκανήσου και Κρήτης»,
Πεπραγμένα του J3' Διεδνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. 4, Αδήνα 1969, σ. 379-385.
Επίσης Χ. Ι. Παπαχριστοδούλου, «Οικογενειακά επώνυμα Δωδεκανήσου», Αφιέρωμα
στη μνήμη του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 1960, σ. 324.
Ο Guérin αναφέρει 50 οικογένειες μεταναστών (V. Guérin, ό.π„ α. 75) και υποστη
ρίξει ότι ο πληδυσμός της Χώρας, όταν επισκέφδηκε την Πάτμο (γύρω στο 1850), ήταν
διαμοιρασμένος σε τρεις συνοικίες: οι Βυζαντινοί στην ανατολική πλευρά, οι Κρητικοί
στη δυτική και οι ντόπιοι στη νότια. Θεωρούμε ότι η πληροφορία του V. Guérin, (ο.π., σ.
81) αναπαράγεται στη σχετική πατμιακή βιβλιογραφία. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Αρχιμ.
Γερ. Σμυρνάκης, Η μυστηριοφύλαξ νήσος Ιωάννου του Θεολόγου η καλούμενη Πάτμος,
Βιβλιοδήκη Μονής Πάτμου, χφ 1008, 1935, σ. 1825" Μιχαήλ Θ. Μαυρουδής, Πάτμος, το
νησί με την ιερή ιστορία και τους χριστιανικούς δησαυρούς, Ρόδος 1952, σ. 34* Στ. Παπα
δόπουλος, Μονή Ιωάννου Θεολόγου, Πάτμος 1987, σ. 17· Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά
Τοπωνύμια», Δ.Α. 4 (1963), σ. 61" E. Kolodny, ό.π., α. 183.
45. Για την εκκλησία και την ομώνυμη πλατεία, Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Το
πωνύμια», ΔΑ. 2 (1956), σ. 108-109.
46. Για τη Μεγάλη Παναγιά 6λ. Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΔΛ. 2
(1956), σ. 146-147.
153
Αν και δεν γνωρίζουμε κατά πόσο η πολεοδομική και ρυμοτομική οργά

νωση του οικισμού ακολουθούσε κάποιο σχεδιασμό, δεν υπήρχε πουθε-
νά διαμορφωμένος ανοικτός χώρος που να σχηματίζει πλατεία. Θα πρέ
πει να υπήρχαν διαπλατύνσεις των στενών δρόμων της Χώρας, οι οποίες
συνδέονταν με την ύπαρξη κάποιας εκκλησίας. Η παλαιότερη πλατεία
είναι αυτή της Αγια Λεβιάς (ή Λεσβίας) μπροστά από την ομώνυμη
εκκλησία στα Κρητικά. Κατά μία άποψη ο ελεύθερος χώρος γύρω από
την εκκλησία αυτήν αποτελούσε το παλαιότερο νεκροταφείο του οικι
σμού. 47 Στο σημείο αυτό συνυπάρχουν για πρώτη φορά διαφορετικές κοι
νωνικές λειτουργίες, θρησκευτικές αλλά και οικονομικές, καθώς η περιο
χή συγκεντρώνει κάποιες εμπορικές και επαγγελματικές δραστηριότητες.
Η συνδυαστική εξέταση τριών τεκμηρίων της δεκαετίας του 1670
οδηγεί στη διαπίστωση ότι ο πληθυσμός της Χώρας δεν 9α πρέπει να
ξεπερνούσε τα 1.000 άτομα και μάλιστα ίσως ήταν και λίγο μικρότε
ρος. 48 Αυτόν τον αριθμό είναι δύσκολο να τον μεταφράσουμε σε αριθ
μό σπιτιών, χωρίς τη συνδρομή και άλλων μαρτυριών. Θα μπορούσαμε
ενδεχομένως να διακινδυνεύσουμε την υπόθεση ότι δεν επρόκειτο για
περισσότερα από 200-250 σπίτια. Πάντως η πληροφορία του Ιωσήφ
Γεωργειρήνη ότι η Πάτμος είχε το 1673, 6.000 κατοίκους και 800 σπί
τια, φαίνεται ότι είναι ανακριβής. 49
Ενδεικτική πάντως της σταδιακής ανάπτυξης του οικισμού είναι η
διαμόρφωση στα τέλη μάλλον του Που αιώνα νέας οχυρωματικής ζώνης
που αυτή τη φορά περιλαμβάνει 17 πύλες, αντί των 5 που είχε το Μέσα
47. Αρχιμ. Γερ. Σμυρνάκης, ό.π., σ. 1827. Βλ. επίσης Π. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά
Τοπωνύμια», ό.π., σ. 109. Η πληροφορία αυτή δεν στάδηκε δυνατόν να διασταυρωδεί.
Πάντως, η πλατεία πλακοστρώδηκε το 1904 από τον Ν. Κοκκινάκη, όπως τουλάχιστον
αναφέρεται σε εγχάρακτη εντοιχισμένη επιγραφή που βρίσκεται στην περιοχή της.
Ανάλογες περιπτώσεις όπου ο χώρος γύρω από μία εκκλησία, μετά τη μεταφορά του
νεκροταφείου έξω από τον οικισμό, διαμορφώνεται σε πλατεία, έχουν επισημανθεί και
στο Πήλιο αλλά και αλλού. Βλ. Ρέα Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Ελληνική Παραδο
σιακή Αρχιτεκτονική, Πήλιο, Α9ήνα 1987, σ. 31.
48. Πρόκειται για το κατάστιχο κεφαλικού φόρου του 1671 (230 χανέδες, και 94
χήρες, περίπου 1.104 άτομα), την οδωμανική απογραφή του πληδυσμού της Πάτμου
του 1672 (164 χανέδες στο νησί, εκτός από τις χήρες και τον άγαμο ενήλικο πληδυσμό,
περίπου 656 άτομα) και το κοινοτικό κτηματολόγιο του 1676 (166 χανέδες, 80 άγαμοι
και 67 χήρες, περίπου 811 άτομα).
49. J. Georgirenes. Description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and
mount Athos, Λονδίνο 1678, σ. 76.
154
Κάστρο. Πρόκειται για «το δεκαεπτάπυλο έξω Κάστρο», 50 το οποίο

αναφέρεται και σε έγγραφο του Πατριάρχη Αλεξανδρείας το 1832.51
Τα Απορδιανά
Νέο οικιστικό κέντρο ή «συνοικία» είναι τα Απορδιανά στα Β.Α. της

Μονής, τα οποία αναφέρονται σε έγγραφο του 1725 ως «Πορτσια-
νά». 52 Τα Απορδιανά αναπτύσσονται σταδιακά έξω από τα τείχη και
τα Κρητικά. 53
Για τον 18ο και το πρώτο μισό του 19ου αιώνα διαθέτουμε δύο κατα
γραφές του πληθυσμού: η πρώτη έγινε το 1773, ενώ η δεύτερη γύρω στο
1827. Στην πρώτη αναφέρονται 519 σπίτια σε σύνολο 2.086 κατοίκων και
στη δεύτερη 559 κατοικημένα σπίτια στη Χώρα και 71 ακατοίκητα, σε
σύνολο πλησυσμού 2.815 ατόμων.
Κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα, τα Απορδιανά επεκτεί
νονται στη βόρεια άκρη του οικισμού με την οικοδόμηση, από τους
ναυτικούς και εμπόρους του νησιού, μεγάλων σε μέγεδος διώροφων ή
και τριώροφων κτισμάτων με νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία. 54 Αυτή
η νέα επέκταση του οικισμού συνδυάζεται με τη διαμόρφωση μιας π ε -
50. Παν Γ. Κρητικός, «Πατμιακα Τοπωνύμια», A.A. 4 (1963), σ. 63.

51. Αρχιμ. Γεράσιμος Σμυρνάκης, ό.π., σ. 1825.
52. Παν. Γ. Κρητικός, ό.π., σ. 52.
53. Η επέκταση γίνεται προς την περιοχή των Μύλων και αργότερα μάλλον προς
την πλευρά που κοιτάξει τη Σκάλα. Η περιοχή αυτή είναι σήμερα ιδιαίτερα εκτεταμέ
νη και απλώνεται από τους Μύλους έως του «Κονόμου»· Παν Γ. Κρητικός, «Πατμιακα
Τοπωνύμια», ΔΑ. 4 (1963), σ. 51.
54. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για αμιγείς νεοκλασικές μορφές αλλά για
την ανάπτυξη νεοκλασικών μορφολογικών στοιχείων σε παλαιότερες οικοδομές ή για
την ανοικοδόμηση νέων κτιρίων σύμφωνα με τις παλαιότερες μορφές και την προσσήκη
νεοκλασικών διακοσμητικών μορφικών στοιχείων. Χαρακτηριστική είναι όμως η αλλαγή
στο πέτρωμα που χρησιμοποιείται στις νέες αυτές οικοδομές. Ο Χρ. Ιακωβίδης επεσή
μανε 17 ιδιοκτησίες στη Χώρα που μετέτρεψαν την κύρια είσοδο του περιβόλου σε νεο
κλασική, με την προσσήκη παραστάδων, δριγγού και αετώματος γύρω από την παλιά
πορτοσιά. Χρίστος Ιακωβίδης, Χώρα Πάτμου 1088-1912, Ασήνα 1978, σ. 27 σημ. 23.
Για την επικράτηση νεοκλασικών στοιχείων στη νησιώτικη αρχιτεκτονική 6λ. ενδεικτικά
Στέλιος Δ. Μουξάκης, «Νεοκλασική Αρχιτεκτονική στη Σύμη», Τα Συμαϊκά 4 (1984),
σ. 130. Ορισμένα από αυτά είναι τα αρχοντικά Καλλιγά, Φερεντίνου, Βάλ6η, Πετράντη,
Μουνδρέα, Κούρκουλα, Παλαιολόγου, Κορώνη και Αλεξάκη. Βλ. Χρ. Ιακωβίδης, Ελ
ληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Πάτμος, Ασήνα 1984, σ. 25.
155
ριοχής με κοινά χαρακτηριστικά, καθώς συγκεντρώνει κυρίως τα νέα

«αρχοντικά». 55 Η ανάγκη εξεύρεσης χώρου οδήγησε τις «πλούσιες ή
νεόπλουτες» οικογένειες να κτίσουν τα μεγάλα σε μέγεθος σπίτια τους
έξω από τον παλιό οικισμό όπου δεν υπήρχε πλέον διαθέσιμος χώρος.
Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι και τα νέα αυτά κτίσματα σχηματί
ζουν με τις εξωτερικές τους προσόψεις οχυρωματικό περίβολο, αποτε
λούν συνέχεια του ήδη υπάρχοντος πολεοδομικού ιστού, συνδέουν τα
υπόλοιπα κτίσματα και διαμορφώνουν ενιαίο σύνολο που αναπτύσσε
ται πλέον περιφερειακά του μοναστηριού.
Αγορά
Για την Πάτμο η ναυτιλία και το εμπόριο υπήρξαν σημαντικοί τομείς

επαγγελματικής δράσης, κασώς ορισμένοι από τους κατοίκους της διο
χέτευσαν σε αυτούς τις δραστηριότητες τους. Η ναυτιλία και το εμπό
ριο συνδέθηκαν με την απόκτηση πλούτου, την άσκηση της τοπικής
εξουσίας, την κοινωνική διαφοροποίηση. Ταυτόχρονα υπήρξαν δίαυλοι
εισαγωγής νέων αγαθών, αξιών και νοοτροπιών. Αν και το νησί ήταν
συνήθως ενδιάμεσος σταθμός και όχι ο κύριος προορισμός των εμπο
ρευμάτων που μετέφεραν, μέρος από τα αγαθά αυτά προσφερόταν στην
τοπική ζήτηση, ενώ ταυτόχρονα τη δημιουργούσε και την τροφοδοτού
σε. Τα πλούσια και μεγάλα σπίτια που εντυπωσίαζαν τους περιηγητές,
τα αντικείμενα πολυτελείας, αλλά και οι σημαντικές περιουσίες γενι
κότερα, συνδέθηκαν με τη θάλασσα και με το εμπόριο που ξεπερνούσε
τα γεωγραφικά όρια της γύρω περιοχής.
Στη Χώρα συγκεντρώνονται και κάποιες από τις λειτουργίες της
αγοράς. Οι λέξεις με τις οποίες καταγράφονται στα έγγραφα οι σχετι
κοί χώροι είναι «μαγαζί», «εργαστήριο» 56 και σπανιότερα « α π ο θ ή -
55. Ανάλογη είναι η περίπτωση της Νάξου, όπου τα αρχοντικά οικοδομούνται έξω από
τον κεντρικό πυρήνα, το «Κάστρο». Βλ. Α. Κουρουπάκη, Ελληνική Παραδοσιακή
Αρχιτεκτονική, Νάξος, τ. 2, Ασήνα 1983, σ. 86. Ανάλογο παράδειγμα αποτελεί το Κάστρο
της Σίφνου, βλ. Αναστασία Τξάκου, Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Σίφνος, Ασή
να 1982, σ. 16. Χαρακτηριστικό είναι ακόμη το παράδειγμα της Ολύμπου στην Κάρπασο.
Οι γαιοκτήμονες, «οι κανακάρηδες» όπως λέγονταν είχαν το αποκλειστικό δικαίωμα να
κατοικούν στη συνοικία Έξω Καμάρα, που βλέπει προς τη δάλασσα. Βλ. Δ. Φιλιππίδης,
Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Κάρπαδος, Αδήνα 1983, σ. 14.
56. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς τη χρήση του όρου στη
156
κη». 57 Αν και δεν είναι πάντοτε σαφής η διάκριση των χρήσεων που
περικλείουν οι όροι μαγαζιά και εργαστήρια, φαίνεται ότι μαγαζιά, τα
περισσότερα από τα οποία ήταν στη Σκάλα, ήταν κυρίως χώροι α π ο
θήκευσης εμπορευμάτων και δευτερευόντως χώροι διακίνησης αγάδων,
ενώ ορισμένα εργαστήρια ήταν οι χώροι όπου εργάζονταν οι τεχνίτες. 58
Κάποια από τα εργαστήρια της Χώρας πωλούσαν διάφορα αγαδά
καδώς και τρόφιμα. 59
Μνημονεύονται σε έγγραφα από τις αρχές του 17ου αι. αν και, στις
πηγές της εποχής εκείνης, η ύπαρξη τους είναι μάλλον σπάνια. Κατα
γράφονται μαζί με άλλη ακίνητη περιουσία και μεταβιβάζονται με δια-
δήκες και προικοσύμφωνα. 60 Πωλούνται, νοικιάζονται και φορολογού
νται,61 ενώ άλλοτε αφιερώνονται στη Μονή. 62 Οι οικογένειες, οι οποί
ες τα έχουν στην κατοχή τους, διαδέτουν μεγάλη περιουσία σε ακίνη
τα και τα ονόματα τους απαντώνται σε αποφάσεις του Κοινού της
σύγχρονη Κρήτη. Εκεί το «αργαστήρι» είναι ο αργαλειός που τοποθετούνταν στο

«πορτέγο», στο σαλόνι στου σπιτιού. Βλ. Μαριάνση Μελισσουργάκη-Αρφαρά, Το
αγροτικό κρητικό σπίτι Χωριού λίάρδας Ηρακλείου, Αθήνα 1986, σ. 50.
57. Π.χ. στον Κ. 1004, φ. 115ν σημειώνονται έσοδα της αποθήκης από πώληση κρα
σιού.
58. Στον Βενετοκρατούμενο Χάνδακα αναφέρεται η ύπαρξη συστηματικών εργα
στηρίων των ζωγράφων φορητών εικόνων. Τα εργαστήρια αυτά είτε ήταν τμήματα των
οικιών τους είτε ήταν ενοικιαζόμενα καταστήματα σε κάποιο κεντρικό δρόμο της πόλε
ως. Βλ. Α. Δ. Παλιούρας, ό.π., σ. 106.
59. Φ. 11, έγγραφο του 1807 με κανονισμούς για τα εργαστήρια που πωλούν τρόφιμα.
60. Φ. 1, Προικοσύμφωνο Πάτμος 10 Δεκεμβρίου 1628: «... το μαγαζήν μου το κτι-
σμένον ...». Φ. 1, Προικοσύμφωνο Πάτμος 6 Ιουλίου 1667: «... το μαγαζήν το πεσερι-
κόν μου ...». Φ. 2, Προικοσύμφωνο Πάτμος 24 Σεπτεμβρίου 1707: «... έτερον δύδο τυς
το μαγανζύ το αχαλασμένο σύνπλεον τυς Γρυμάνενας και τον μαγαζότοπον οπού εχο-
μεν σύνπλεον του γυοφυρυού και λυμνυς». Το κατεστραμμένο μαγαζί που αναφέρεται
βρίσκεται στον Κάμπο.
61. Στο βιβλίο της δημογεροντίας Πάτμου διασώζεται διαταγή με ημερομηνία 30/3/
1830 η οποία ορίζει τον φόρο επί των ενοικίων των φσαρτών κτημάτων. «Διαταγή του
εκτάκτου επιτρόπου όπως λαμβάνηται δόσιμον από τά φδαρτά κτήματα ήτοι από ενοίκια
οσπητίων, εργαστηρίων, καφενείων και λοιπών». Βλ. Μ. Μαλανδράκης, «Νησιωτικά
Χρονικά. Μέρος Β'», Ελληνικά 11 (1939), σ. 159. Επίσης στον Φ. 3, έγγραφα των ετών
1789 και 1790: «δια τον μουκατά του μετοχίου και εργαστηρίου γρ 07: 25». Το ποσό
παραμένει ίδιο και στις δύο καταγραφές.
62. Αφιέρωση δύο εργαστηρίων στη Μονή κατά το 1622. Έγγραφο με ημερομηνία
1622 Νοεμβρίου 14 στον Φ. 1. Πρόκειται για δύο εργαστήρια που βρίσκονται το ένα
δίπλα στο άλλο.
157
εποχής. Είναι άνθρωποι που έχουν δοσοληψίες με τη Μονή και οι

περισσότεροι πρέπει να είναι έμποροι-καραβοκύρηδες.
Ήταν κυρίως συγκεντρωμένα σε δύο σημεία του οικισμού της Χώ
ρας. 63 Όσα τουλάχιστον αναφέρονται σε έγγραφα του 17ου αι. δεν
βρίσκονταν στο Μέσα Κάστρο, αλλά σχεδόν στις παρυφές του, στη
Λότξα κοντά στον Άγιο Γεώργιο της Λότζας 64 ή των Αλλοτεινών ή
Μπροβαλλωμάτου. 65 Οι λειτουργίες της αγοράς εξακολουθούν να
συντηρούνται στο σημείο αυτό και κατά τον επόμενο αιώνα, όταν τα
μαγαζιά και τα εργαστήρια βρίσκονται πάνω στον κεντρικό δρόμο, 66
όπου υπάρχει και φούρνος. 67 Την ίδια εποχή παρατηρείται συγκέντρω
ση μαγαζιών και εργαστηρίων και στην περιοχή της εκκλησίας της
Αγίας Λεβιάς (ή Λεσβίας) στα Κρητικά. 68
Στην απογραφή του 1827 καταγράφονται 67 εργαστήρια στη Χώρα
από τα οποία τα 43 είναι ακατοίκητα, 174 μαγαζιά εις τον λιμένα και
48 ακατοίκητα. Στην ίδια απογραφή αναφέρονται 25 μεταπράτες και
63. Από τη μελέτη των εγγράφων του πατμιακού αρχείου προκύπτει ότι, πέρα από
τα δύο αυτά σημεία - άξονες, υπάρχουν ορισμένα εργαστήρια ή μαγαζιά διάσπαρτα και
σε διάφορα σημεία της Χώρας. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Φ. Μαλανδράκη, Προικοσύμ
φωνο, Πάτμος 25 Απριλίου 1727: «... δύο μαγαζιά οπού είναι σύμπλεον του Μονα
στηρίου». Βλ. Σ. Α. Παπαδόπουλος - Δ ι ά κ . Χ. Φλωρεντής, ο.π., σ. 61.
64. Άης Γιώργης της Λότζας ή των Αλλοτεινών ή του Μπροβαλλωμάτου. Βλ. Παν.
Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΑΛ. 2 (1956), σ. 120. Για τη «Λόξα» ή «Λότξα»,
βλ. Π. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΑΛ. 4, σ. 48 και Ζαφ. Γαβαλάς, «Φολέ
γανδρος», Δ.Ι.Ε.Ε. 2 (1885), σ. 495, ο οποίος αναφέρει τη Μέσα Λότξα στο Κάστρο και
την Έξω Λότξα.
65. Ονομάζεται έτσι κατά την εποχή που δεν υπήρχαν γύρω σπίτια. Η επιτόπια
έρευνα και η μελέτη των ενεπίγραφων υπερθύρων των οικίων αναδεικνύει ότι η οικοδό
μηση στη συγκεκριμένη περιοχή τοποθετείται στις αρχές του 19ου αιώνα. Αυτό αναφέ
ρει και ο Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΑΛ. 2 (1956), σ. 120. Βλ. επίσης
Χρ. Ιακωβίδης, Χώρα Πάτμου 1088-1912, Αδήνα 1978, σ. 25.
66. Φ. 3, έγγραφο του έτους 1797. Πρόκειται για πώληση σπιτιού στη «στράτα την
αυδεντική». Στο έγγραφο αναφέρεται η «στράτα η αυσεντική» και ο «φούρνος ο κανα-
κίσιος». Φ. 3, 1798. Καταγράφεται πώληση σπιτιού με εργαστήριο στη Λότξα πλησίον
του Αγίου Γεωργίου του Προ6αλομάτου και πλησίον του «Καλογεράδικου». Στο Φ. 3,
σε έγγραφο του 1798 σημειώνεται και άλλη μία πώληση σπιτιού στη Λότξα με μαγαζί.
67. Ο Choiseul-Gouffier, που επισκέφθηκε την Πάτμο στα τέλη του 18ου αι., περι
γράφει την επισυμία των ταξιδιωτών να αγοράσουν ψωμί, και ότι γυρνούν απογοητευ
μένοι στα στενά της Χώρας, κασώς όλες οι πόρτες κλείνουν κασώς περνούν. Βλ.
Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l'Empire Ottoman, Παρίσι 1842, σ. 169.
68. Βλ. Παν. Γ. Κρητικός, ο.π., σ. 108.
158
εργαστηριάρχες, 52 έμποροι, 35 καπετάνιοι ή πλοίαρχοι, 252 ναύτες,

και διάφοροι επαγγελματίες και τεχνίτες (αρτοποιοί, χαλκουργοί,
ράφτες, κουρείς κ.λπ.), 68 γεωργοί κ.ά. 69 Τρία χρόνια αργότερα, σε μία
άλλη απογραφή που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του κυβερνή
τη Ιωάννη Καποδίστρια, καταγράφηκαν 189 εργαστήρια στο νησί.70
Η οικονομική ξωή του νησιού, συνδεδεμένη σε σημαντικό βασμό με τη
θάλασσα, αναδεικνύει τη σπουδαιότητα της Σκάλας, επίνειου της Χώ
ρας, διότι είναι η περιοχή στην οποία συγκεντρώνονταν διάφορες επαγ
γελματικές δραστηριότητες. Αν και φαίνεται ότι δεν υπήρχε συγκροτη
μένος οικισμός με μόνιμη εγκατάσταση κατοίκων, εκεί βρίσκονταν τα
περισσότερα μαγαξιά-αποσήκες (λαϊκών και της Μονής), τα εργαστήρια
αγγειοπλαστικής, τα καμίνια παραγωγής ασβέστη, ένα από τα λατομεία
και το μικρό ναυπηγείο του νησιού. Σημαντικό μέρος, άλλωστε, της δια
κίνησης αγαθών διενεργείται στη Σκάλα.
Παρόλα αυτά, ο οδικός άξονας που ένωνε τη Χώρα με το λιμάνι - ο
«απορσιανός δρόμος», όπως τουλάχιστον ονομαζόταν κατά τον 19ο
αιώνα-ήταν παλιότερα ένα μικρό κακοτράχαλο μονοπάτι, σύμφωνα με
τις περιγραφές των περιηγητών,71 αν και στο μέσο της απόστασης π ε
ρίπου βρίσκεται η Μονή της Αποκάλυψης και λειτουργεί από τις αρ
χές του 18ου αι. η Πατμιάδα σχολή.
Το οδικό δίκτυο μέσα στον οικισμό της Χώρας είναι παρόμοιο με
όλους τους οργανωμένους με αμυντικό σύστημα οικισμούς στο Αιγαίο,
όπου υπάρχει στενότητα χώρου: μικροί, στενοί, ακανόνιστοι δρόμοι,
σπάνια ευδύγραμμοι, 72 οι οποίοι πολύ συχνά καταλήγουν σε αδιέξο
δο. 73 Αυτή η δαιδαλώδης διάταξη δεν επιτρέπει σαφή ιεράρχηση και
διάκριση των δρόμων παρά μόνο σε μία ή δύο περιπτώσεις, όπου πρό-
69. Φ. 31. Βλ. Σ. Α. Παπαδόπουλος - Δ ι ά κ . Χ. Φλωρεντής, ό.π., σ. 271-274.

70. Βλ. Κ. Δάφνης (επιμέλεια), Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, τ. 8, Κέρκυρα 1987,
σ. 236.
71. Π.χ. Aaron Hill, A full and just account of the Present State of the Ottoman
Empire, Λονδίνο 1709, σ. 213.
72. Ο Κων. Παπάς επισημαίνει ότι δημιουργείται λανθασμένη εντύπωση αν συγκρί
νει κανείς τους δρόμους των νησιωτικών οικισμών με εκείνους των μεγάλων πόλεων.
Αυτή η αρχιτεκτονική, όπως υποστηρίξει, ανταποκρίνεται απόλυτα στις ανάγκες της
ζωής των ανδρώπων. Βλ. Constantin Chr. Papas, L'urbanisme et l'architecture
populaire dans les Cyclades, Παρίσι 1957, σ. 45.
73. Βλ. επίσης Κ. Μιχαηλίδης, ό.π., σ. 68-69. Για τη γένεση των αδιέξοδων δρόμων βλ.
Δ. Βασιλειάδης, Εισαγωγή στην αιγαιοπελαγίτικη λαϊκή αρχιτεκτονική, Ασήνα 1955, σ. 10.
159
κείται για τους δρόμους εκείνους που αποτελούν τις εισόδους της
Χώρας, οι οποίες, ακόμη και σήμερα, είναι πολύ λίγες. Ποιος όμως
ήταν ο κεντρικός οδικός άξονας του οικισμού; Η συνηθέστερη ονομα
σία του είναι «στράτα αυσεντική» και συναντάται σε αρχειακά τεκμή
ρια όλης της περιόδου. 74 Οι πληροφορίες που συγκέντρωσα από διά
φορα έγγραφα επιτρέπουν να τον τοποθετήσουμε στον χώρο. Ο δρό
μος αυτός αναπτύσσεται περιμετρικά του περιβόλου της Μονής, χωρίς
να εφάπτεται στα τείχη της. Διασχίζει μία πυκνοκατοικημένη περιοχή
χωρίς χαλάσματα, σπιτότοπους και κηπάρια, περνά κάτω από τη
Μεγάλη Παναγιά, 75 από τον Άη Γιώργη της Λόξας αλλά και κοντά στη
Μονή της Ζωοδόχου Πηγής. Παρόλες τις αλλαγές που έχει υποστεί η
Χώρα φαίνεται ότι ο άξονας αυτός συμπίπτει, σε γενικές γραμμές, με
τη σημερινή κεντρική οδική αρτηρία που διατρέχει τη Χώρα και ενώνει
τη Μονή με τα Κρητικά και με την είσοδο / έξοδο του οικισμού. Ίσως
πρόκειται για την «οδό του Οικονόμου», όπως την ονομάζει στο χει
ρόγραφο του ο Γερ. Σμυρνάκης. 76 Αυτή την οδική αρτηρία ακολου
θούσαν άλλωστε οι λιτανείες. 77 Επιπλέον, είναι ο δρόμος που συγκε
ντρώνονταν ορισμένα από τα μαγαζιά και τα εργαστήρια της Χώρας.
Παρέμβαση της Κοινότητας
Χαρακτηριστικό στοιχείο στην οργάνωση του δομημένου χώρου είναι η

αλληλεξάρτηση των κατοικιών αλλά και η οριοθέτηση τους σε σχέση με
τους κοινόχρηστους χώρους του οικισμού. Αυτή η αλληλοδιείσδυση
των κτισμάτων δημιούργησε την ανάγκη ύπαρξης κανόνων για τη ρύθ
μιση των σχέσεων των ιδιοκτητών μεταξύ τους. Πέρα από τη γενικότε-
74. Η ονομασία «αυ8εντική στράτα» απαντά και σε ναξιακά έγγραφα της Φραγκο
κρατίας βλ. Αντ. Φλ. Κατσουρός, ό.π., σ. 281.
75. Κατάστιχο Κοινού Πάτμου αρ. 1, 1709 fm 1963/110, έγγραφο με ημερομηνία 17
Αυγούστου 1796.
76. Γερ. Σμυρνάκης, Η Μυστηριοφύλαξ..., ό.π., σ. 1825. Η συγκεκριμένη τοποθεσία
βρίσκεται στα βόρεια της Μονής και καταγράφεται στο κοινοτικό κτηματολόγιο του
1676 ως περιοχή με κηπάρια (fm 1963/125-127). Ο Παν. Κρητικός αναφέρει ότι ονομά
στηκε από το σπίτι του Οικονόμου της Μονής, το οποίο βρισκόταν εκεί, βλ. σχετικά
Παν. Γ. Κρητικός, «Πατμιακά Τοπωνύμια», ΔΛ. 1 (1955), σ. 75.
77. Ι. Μ. Χατξηφώτης, «Έθιμα της Νέας Τρίτης στο νησί της Πάτμου», Δ.Χ. 8
(1983), σ. 282.
160
ρη ισχύ του εδιμικού δικαίου, που συστηματική κωδικοποίηση του δεν

έγινε στην περίπτωση της Πάτμου, διασώζονται κάποιες διατάξεις και
αποφάσεις της Κοινότητας (κυρίως του 19ου αι.) που αναδεικνύουν
την ύπαρξη κανόνων για τις οικοδομές, αλλά και τον ουσιαστικό της
ρόλο στη διασφάλιση και εφαρμογή τους.
Πολύ συνοπτικά 9α λέγαμε ότι η Κοινότητα διατηρεί ένα γενικότε
ρο ρόλο εποπτείας του χώρου και ταυτόχρονα ρυδμίζει τις λειτουργίες
και τις χρήσεις του. 78 Παρεμβαίνει στην οργάνωση του, και ιδιαίτερα
στη σχέση των οικοδομημάτων με τους κοινόχρηστους χώρους. Οριο
θετεί τον δημόσιο χώρο, ενώ ταυτόχρονα ορίζει και επιβάλλει τις αρμο
διότητες της. Οποιαδήποτε αλλοίωση του ανήκει στις δικαιοδοσίες
της. Παρεμβαίνει επίσης στις σχέσεις των «σύμπλιων» και στις διαφο
ρές τους για οικοδομικά δέματα. Προστατεύει το δικαίωμα κάδε ιδιο
κτήτη για ελεύδερη προσπέλαση στην κατοικία του αλλά επεμβαίνει
και στις περιπτώσεις επέκτασης -οριζόντιας ή κάδετης— κάδε κτίσμα
τος.
Ταυτόχρονα, υπάρχουν κάποιοι κανονισμοί που ρυδμίζουν τις διά
φορες επαγγελματικές δραστηριότητες. Πέρα από την παρέμβαση της
Κοινότητας σε κάδε είδους δοσοληψίες των κατοίκων και στον έλεγχο
των τιμών και των μέτρων και των σταδμών, υπάρχουν στο Νεοελληνικό
Αρχείο έγγραφα που δείχνουν ότι η Κοινότητα παρενέβαινε και στη
χωροδέτηση των διαφόρων δραστηριοτήτων τόσο στο εσωτερικό, όσο
και έξω από τον οικισμό της Χώρας. 79
Εν τέλει, ανάγκες ιστορικές και οικονομικές, ζητήματα εσωτερικής

ισορροπίας και συνοχών του πληδυσμού, η ύπαρξη της Μονής, η συνε
χής εξάρτηση από τη δάλασσα και η στροφή στα επαγγέλματα της
επηρέασαν τις μορφές οργάνωσης του χώρου. Η μελέτη του οικισμένου
χώρου στην Πάτμο -λαμβάνοντας υπόψη τις παραμέτρους αυτές—
αναδεικνύει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για τον τρόπο ζωής της
εποχής εκείνης, το οποίο είναι μεν τυπικό στο Αιγαίο, αλλά και μονα
δικό ως προς τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που επηρέασαν τη φυσιο
γνωμία του.
78. Βλ. αναλυτικότερα στο Ευδοκία Ολυμπίτου, ο.π., σ. 256-257.

79. Πβ. αποφάσεις της Κοινότητας για τη χωροδέτηση των καμινιών, των μύλων
κ.λπ. στο Ε. Ολυμπίτου, ο.π., σ. 197-199.
161
ΚΑΣΤΡΟ ΚΑΙ ΠΑΛΑΙΑ ΧΩΡΑ ΜΗΛΟΥ:

Η ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΠΟΡΕΙΑ ΔΥΟ ΟΙΚΙΣΜΩΝ (!5ος-19ος αι.)
Η Μήλος έχει συνδέσει με ένα γεγονός που αποκλήθηκε «ιστορικό
αίνιγμα»,1 αναμείχθηκε με στοιχεία μύθου και περιβλήθηκε με την
αχλή μυστηρίου. Το γεγονός αυτό ήταν η ερήμωση της Παλαιάς Χώρας
της Μήλου,2 ενός μεγάλου και πλούσιου -για τα νησιωτικά δεδομένα-
οικισμού, ο οποίος ήκμασε κατά τον 17ο αιώνα. Από τα μέσα περίπου
του 18ου αιώνα όμως ακολούδησε φδίνουσα πορεία, με αποτέλεσμα
τον 19ο αιώνα να έχει πλέον σχεδόν εγκαταλειφθεί. Η «καταστροφή
της Μήλου», όπως έχει αποκληθεί, κέντρισε το ενδιαφέρον τόσο των
ταξιδιωτών που επισκέφτηκαν το νησί, όσο και των μεταγενέστερων
μελετητών της ιστορίας του, οι οποίοι προσπάθησαν να βρουν τι πραγ
ματικά συνέβη στη Μήλο κατά τον 18ο αιώνα, να ανακαλύψουν το μίτο
του «μυστηρίου».3
1. Η διατύπωση ανήκει στον Α. Βακαλόπουλο, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ. 4,

Θεσσαλονίκη 1973, σ. 198.
2. Ο χαρακτηρισμός Παλαιά Χώρα δεν απαντά βέβαια στις πηγές. Στις τελευταίες
για να δηλωδεί ο οικισμός, όπου σήμερα βρίσκεται η Ζεφύρια, χρησιμοποιείται ο όρος
«πόλη της Μήλου». Επιλέγουμε τη χρήση του σε αντιδιαστολή με τη σημερινή πρω
τεύουσα του νησιού, την Πλάκα. Ορισμένοι μελετητές προτιμούν τον όρο « Ν έ α Χώρα»,
αντιδιαστέλλοντας τον με το Κάστρο που αποτελούσε τον αρχικό οικιστικό πυρήνα του
νησιού στα νεότερα χρόνια.
3. Ο Α. Λεντάκης, Η καταστροφή της Μήλου τον IH" αιώνα, Αδήνα 1974, σ. 8-30,
καταγράφει αναλυτικά τις απόψεις που έχουν διατυπωδεί σχετικά με το δέμα αυτό,
όπως των Ι. Ρ. Ραγκαβή, Τα Ελληνικά ήτοι περιγραφή Γεωγραφική, Ιστορική, Αρχαιολο
γική και Στατιστική της αρχαίας και νέας Ελλάδος, τ. 3, Αδήνα 1854, σ. 230· Ι. Χατξι-
δάκης, Η ιστορία της νήσου Μήλου, επανέκδοση Αδήνα 1972 (α έκδ. Αδήνα 1927), σ.
183-187· Γ. Καμακάρης, Το όνομα και ο πληδυσμός της Μήλου, Πειραιάς 1963, σ. 35-
47* Ζ. Βάος, « Η Αφροδίτη της Μήλου», Επετηρίς της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελε
τών, 3 (1963), σ. 364· ο ίδιος, Ναοί και ναΰδρια της Μήλου, Αδήνα 1964, σ. 444-450,
475, 490-491 κ.ά.· Δ. Βασιλειάδης, ββκρ. στο παραπάνω βιβλίο του Ζ. Βάου, Επετηρίς
της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, 34 (1965), σ. 357-358· Α. Βακαλόπουλου, Ιστορία,
τ. 4, σ. 198, και άλλων. Η ερμηνεία του Α. Λεντάκη, ό.π., α. 84-97. Ο ίδιος, ο Α.
Λεντάκης, επανέρχεται σε ένα συμπληρωματικό κείμενο του που περιλαμβάνεται στο
μελέτημα του «Οι ιερείς και αγιογράφοι Εμμανουήλ και Αντώνιος Σκορδίλης», π .
Κιμωλιακά, 7 (1997), σ. 368-370.
165
Οι απόψεις που προβλήθηκαν απέδωσαν το μαρασμό της Παλαιάς

Χώρας του νησιού είτε σε οξύτατα συμβάντα μικρής διάρκειας που
προκάλεσαν τον αφανισμό του οικισμού (κάποιος καταστροφικός σει
σμός, μία επιδημία που εξολόδρευσε τους κατοίκους) είτε σε μακρο
χρόνιες διαδικασίες που σταδιακά οδήγησαν στην εγκατάλειψη του
(κακές συνδήκες υγιεινής από την ύπαρξη ελών και αναθυμιάσεων
δηλητηριωδών αερίων, αλλαγή των οικονομικών δεδομένων της περιο
χής λόγω του περιορισμού της πειρατείας και αλλαγής των δρομολο
γίων των διερχόμενων ευρωπαϊκών πλοίων) είτε τέλος σε συνδυασμό
πολλών επιμέρους παραμέτρων, που αναδείχδηκαν από ορισμένους
μελετητές σε αποκλειστικές αιτίες. Παρόλα αυτά οι ερμηνείες που
κατά καιρούς προτάθηκαν νομίζω παραμένουν ακόμη στο χώρο των
υποδέσεων. Σε αυτό έχουν συντελέσει δύο παράγοντες. Ο πρώτος
είναι η ασδενική αρωγή άλλων κλάδων των δετικών επιστημών, που 9α
μπορούσαν με τα δικά τους εργαλεία να συμβάλλουν στη σχετική τεκ
μηρίωση. Ο δεύτερος είναι η έλλειψη επαρκών ιστορικών πηγών για το
ίδιο το νησί, από το οποίο έχει διασωδεί ελάχιστο αρχειακό υλικό.
Η επικέντρωση αυτή του ενδιαφέροντος των μελετητών στην επί
λυση του προβλήματος της «μυστηριώδους» καταστροφής της Πα
λαιάς Χώρας, έδεσε σε δεύτερη μοίρα άλλα ζητήματα, τα οποία σχε
τίζονται με το χαρακτήρα των οικισμών της Μήλου, τις διαδικασίες
δημιουργίας τους και την αντιστοίχηση τους με τη συγκρότηση της
τοπικής κοινωνίας. Δεν αποκαταστάθηκε έτσι το νήμα της διαδρομής
που συνδέει την ίδρυση του οικισμού του Κάστρου, τη σταδιακή μετα
κίνηση του κεντρικού οικιστικού πυρήνα από το Κάστρο στην Παλαιά
Χώρα, το μαρασμό της τελευταίας και την επαναφορά του οικιστικού
κέντρου του νησιού στην ευρύτερη περιοχή του Κάστρου, όπου σιγά-
σιγά συγκροτήθηκε ένα δίκτυο γειτονικών μικρών οικισμών, την επανα-
κατοίκηση της ευρύτερης περιοχής της Παλαιάς Χώρας με πρόσφυγες
μετά την επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του Αδάμαντα από
Σφακιανούς που εγκαταστάδηκαν στο νησί. Η αποκατάσταση των κρί
κων της αλυσίδας αυτής συνιστά νομίζω ένα αξιοσημείωτο παράδειγ
μα, το οποίο επιτρέπει την εξέταση των μορφών που πήρε η κατοίκη
ση στους νησιωτικούς οικισμούς, του επαναπροσδιορισμού του ρόλου
των τελευταίων, των μετακινήσεων και προσαρμογών τους στα δεδομέ
να κάδε εποχής, της σχέσης του χαρακτήρα της οικονομίας τους με τη
δέση που επελέγη για την εγκατάσταση του οικισμού.
166
ΚΆΣΤΡΟ ΚΑΙ ΠΆΛΑΙΑ ΧΩΡΆ ΜΉΛΟΥ
Στο σημείο αυτό ας σημειώσουν ορισμένα στοιχεία για τους δύο

αυτούς οικισμούς της Μήλου, το Κάστρο και την Παλαιά Χώρα, τα
οποία προκύπτουν από την εξέταση μαρτυριών ταξιδιωτών, χαρτών της
εποχής και άλλου τεκμηριωτικού υλικού.
Το Κάστρο της Μήλου κατά πάσα πιδανότητα ιδρύθηκε από τους
Λατίνους ηγεμόνες όταν το νησί πέρασε στην κυριαρχία τους. Πιδανόν
μάλιστα κτίστηκε από τον Μάρκο Α' Σανούδο, τον πρώτο Δούκα της
Νάξου. 4 Το Κάστρο και ο οικισμός που αναπτύχθηκε μέσα και γύρω
από αυτό είχε προσαρμοστεί στη γενικότερη στρατηγική που εφάρμο
σαν οι Λατίνοι ηγεμόνες στα νησιά που πέρασαν στην κυριαρχία τους,
η οποία προέβλεπε τη δημιουργία ισχυρών φρουριακών εγκαταστάσε
ων σε φυσικές οχυρές ή σε κατάλληλες παράλιες δέσεις των νησιών. Οι
δέσεις που επιλέγονταν επέτρεπαν κατά κύριο λόγο την επιτήρηση του
δαλάσσιου χώρου, ενώ παράλληλα συνήδως εξασφάλιζαν κάποιο οπτι
κό έλεγχο στη νησιωτική ενδοχώρα. Η δέση που είναι κτισμένο το Κά
στρο της Μήλου πληροί τις δύο αυτές προϋποδέσεις, καδώς βρίσκεται
στην κορυφή ενός απόκρημνου λόφου που επιτρέπει την επίβλεψη του
μεγάλου λιμανιού της Μήλου αλλά και την εποπτεία, τόσο του δαλάσ
σιου χώρου, όσο και των χαμηλών λόφων και των πεδινών εκτάσεων που
εκτείνονται νότια και ανατολικά του.
Η πρώτη οχυρού χαρακτήρα εγκατάσταση στην περιοχή της Πα
λαιάς Χώρας της Μήλου κτίσδηκε πιδανόν γύρω στα μέσα του Μου
αιώνα, οικισμός όμως ίσως υπήρχε στη δέση αυτή στα τέλη του 13ου
αιώνα, όταν, σύμφωνα με μια μαρτυρία, με πρωτοβουλία του Μήλιου
άρχοντα Ανδρέα Βασάλου συγκεντρώδηκαν εκεί παράνομα Κρητικοί
έποικοι. 5 Η αρχική αυτή πυργοειδής κατασκευή κτισμένη στο μέσον της
4. Βλ. Ι. Χατξιδάκης, Η ιστορία, σ. 188-190 και G. D. R. Sanders, «Two Kastra on

Melos and their relations in the Archipelago», The archaeology of Medieval Greece,
επιμ. Ρ. Lock, G. D. R. Sanders, Οξφόρδη 1996, σ. 149, 159.
5. Βλ. Α. Λεντάκης, «Το αρχοντολόι της Μήλου και τα οικόσημά του», π. Μηλιακά,
1 (1983), σ. 255, και G. D. R. Sanders, «Two kastra», σ. 150, 159. Σε χάρτη του
Buondelmonti των αρχών του 15ου αιώνα είναι σημειωμένο στην περιοχή της Παλαιάς
Χώρας κτίσμα με πύργο, 6λ. το σχετικό χάρτη Τόπος και Εικόνα, τ. 1, Ασήνα 1978, σ. 16.
Η μαρτυρία του Gr. Temple, Travels in Greece and Turkey and the Mediterranean, τ. 1,
Αονδίνο 1843, ο οποίος επισκέφτηκε την Παλαιά Χώρα στα 1834 και σημειώνει ότι δεν
βρήκε τάφο χρονολογημένο πριν το 1626 δεν μπορεί να μεταθέσει τις απαρχές του οικι
σμού σε τόσο μεταγενέστερη εποχή. Το πρώτο μισό του 17ου αιώνα συμπίπτει με την
περίοδο ενδυνάμωσης και ακμής του πλησυσμού και όχι με την αρχική του συγκρότηση.
167
πιο εύφορης περιοχής του νησιού, ήταν προσαρμοσμένη στις ανάγκες

της τοπικής αγροτικής οικονομίας, καθώς αποτελούσε κέντρο συγκέ
ντρωσης των γεωργικών προϊόντων και των φόρων που τα βάρυναν, ενώ
παράλληλα λειτουργούσε ως μάτι ελέγχου στην πεδιάδα. Γύρω από τον
αρχικό αυτόν πυρήνα άρχισε να αναπτύσσεται ο οικισμός της Παλαιάς
Χώρας της Μήλου. 6 Η ανάπτυξη και εξέλιξη του οικισμού αυτού φαί
νεται ότι έγινε ανταγωνιστικά με αυτόν του Κάστρου. Η πληθυσμιακή
του αύξηση βαδίζει παράλληλα με τη συρρίκνωση του πληθυσμού του
Κάστρου, τάση που είναι συνεχής σε όλο τον 17ο αιώνα. 7
Η αρχική ανάπτυξη του οικισμού της Παλαιάς Χώρας σχετίζεται με
το γεγονός ότι βρισκόταν στο επίκεντρο των παραγωγικών αγροτικών
δραστηριοτήτων των κατοίκων, καθώς επίσης και με την μικρή απόστα
ση (περίπου 2 μίλια) που τον χώριζε από την παραλία, η οποία απο
τελούσε τον κύριο χώρο ελλιμενισμού των διερχόμενων πλοίων.
Παράλληλα όμως ίσως σχετίζεται και με ορισμένες ιδιαίτερες συνδήκες
που είχαν δημιουργηθεί στη Μήλο. Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες
στα μέσα του 13ου αιώνα σημειώθηκε εξέγερση των ορθόδοξων κατοί
κων του νησιού και κατάληψη του Απάνω Κάστρου που κατεστάλη
βίαια από το Δούκα της Νάξου. 8 Δεν έχουμε μαρτυρίες για τις επι
πτώσεις της εξέγερσης αυτής στη ζωή του νησιού, η μνήμη της πάντως
παρέμεινε ισχυρή για αρκετά χρόνια και αναφορές σε αυτήν συναντά
με σε κείμενα περιηγητών μέχρι τον 16ο αιώνα. 9 Δεν διαθέτουμε ισχυ-
6. Βλ. Β. J. Slot, «Καδολικαί εκκλησίαι Κιμώλου και των πέριξ νήσων», π. Κιμω-
λιακά, 5 (1975), σ. 184-185, όπου η σχετική μαρτυρία του G. Α. Camilli. Για τη μορφή
του οικισμού και τα χαρακτηριστικά των σπιτιών του βλ. συνοπτικά G. D. R. Sanders,
ό.π,,α. 151-154.
7. Βλ. σχετικά τις μαρτυρίες του Bernard το 1652 (Β. J. Slot, «Καδολικαί εκκλησί
αι...», σ. 122, 131), του Thevenot το 1655 (J. Thevenot, Voyage du Levante, επανέκδο
ση με επιμ. St. Yerasimos, Παρίσι 1980, σ. 175), του Sarrabat το 1735 (Γ. Χαλκου-
τσάκης, «Μία άγνωστη επίσκεψη -το 1735-στη Μήλο», π. Μηλιακά, 2 (1985), σ. 24-
25) κ.ά. Ο μικρός πληδυσμός του Κάστρου καταγράφεται και στην οδωμανική α π ο
γραφή του 1670, όπου οι φορολογικές μονάδες του τελευταίου ήταν 84, ενώ για το
σύνολο του νησιού ανέρχονταν στις 736, βλ. Β. J. Slot, Archipelagus Turbatus, Βέλγιο
1982, σ. 290 και ο ίδιος, « Ο κατάλογος των φορολογουμένων του Κάστρου της Μήλου
το 1670», π . Μηλιακά, 2 (1985), σ. 153-154.
8. Βλ. Ρ. Sauger, Ιστορία των αρχαίων δουκών και λοιπών ηγεμόνων του Αιγαίου
πελάγους, μετάφρ. Αλ. Καραλής, Ερμούπολη 1878, σ. 51-52.
9. Ό π ω ς το 1416 ο Buodelmonti (βλ. Em. Legrant, Description des îles de
1 'Archipel par Cristophe Buodelmonti, version grecque par un anonyme, traduction
168
ΚΆΣΤΡΟ ΚΑΙ ΠΆΛΑΙΑ ΧΠΡΑ ΜΉΛΟΥ
ρά τεκμήρια που να αποδεικνύουν ότι η διένεξη συνεχίστηκε, έστω και

σε λανθάνουσα μορφή και συνέτεινε στη συγκρότηση του δεύτερου
οικιστικού πυρήνα στη Μήλο. Μπορούμε να σημειώσουμε όμως ορι
σμένα στοιχεία που παρουσιάζουν ενδιαφέρον:
— Οι 50 περίπου Δυτικές καθολικές οικογένειες, 10 οι οποίες, σύμ
φωνα με κάποιες μαρτυρίες είχαν εγκατασταθεί στο Κάστρο, δεν
υπήρχαν πλέον στις αρχές του Που αιώνα. Είναι κοινός τόπος των
αναφορών απεσταλμένων της καθολικής εκκλησίας και των διηγήσε
ων περιηγητών ότι στις αρχές του 17ου δεν είχαν απομείνει παρά
ελάχιστοι κασολικοί.11 Οι κασολικοί που εμφανίζονται στη Μήλο
μετά τα μέσα του Που αιώνα, λίγοι και αυτοί,12 δεν έχουν σχέση με
τις αρχικές οικογένειες που εγκαταστάθηκαν εκεί κατά την εποχή
της Λατινικής κυριαρχίας. Κατοικούν στην Παλαιά Χώρα, και προ
έρχονται από το ρεύμα εκείνο ναυτικών, πειρατών, εμπόρων και
τυχοδιωκτών που εγκαθίστανται την ίδια εποχή και σε άλλα νησιά
των Κυκλάδων, φερμένοι από την αναταραχή που είχαν δημιουργή
σει οι Τουρκοβενετικοί πόλεμοι και η αύξηση της πειρατείας.
— Οι ισχυρές Δυτικές οικογένειες που είχαν εγκατασταθεί στη
Μήλο και έχουν αφήσει το αποτύπωμα τους σε οικόσημα που βρί-
francaise et commentaire, Παρίσι 1897, αναδημοσιεύτηκε στο Τόπος και εικόνα, τ. 1,

Ασήνα 1978, σ. 16) ή το 1572 ο Th. Porcacchi (βλ. πρόχειρα το σχετικό απόσπασμα
Τόπος, σ. 126).
10. Τον αριδμό αυτό οικογενειών αναφέρει ο αποστολικός απεσταλμένος Fr.
Richard, ο οποίος συμπληρώνει ότι στα μέσα του Που αιώνα δεν είχαν απομείνει παρά
μόνο δύο, βλ. Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών. Γεωγραφικά, Ιστορικά, Γλωσσικά»,
Νησιωτική Επετηρίς, 1 (1918), σ. 72.
11. Βλ. τις σχετικές μαρτυρίες των καθολικών ιερέων C. la Rocca (Σ. Συμεωνίδης,
«Ιστορικά έγγραφα Μήλου (1628-1683) από τα αρχεία του Βατικανού», π. Μηλιακά, 2
(1985), σ. 102), Fr. Richard (Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 72), Bernard (Β.
J. Slot, «Καδολικαί», σ. 122), Α. Serra (ό.π., σ. 132), Fr. Rechardo (Σ. Συμεωνίδης,
«Ιστορικά», σ. 125-126).
12. Οι περισσότερες μαρτυρίες, όπως των Giustiniani, Castelli, Pace, συγκλίνουν
στα 15-20 άτομα, βλ. αντίστοιχα Γ. Χαλκουτσάκης, «Μία άγνωστη», σ. 24* Μ. Φώσκο
λος, «Αι μικραί καδολικαί κοινότητες των Κυκλάδων κατά τας αρχάς του IH' αι.»,
Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 10 (1974-8), σ. 276-277, 282· Β. J. Slot,
«Καδολικαί», σ. 211-214. Τον μικρό αριδμό πιστών αντανακλά και η κακή οικονομική
κατάσταση της καδολικής εκκλησίας της Μήλου στο 6" μισό του Π ο υ αιώνα, βλ. σχε
τικά Σ. Συμεωνίδης, «Τα οικονομικά της Λατινικής επισκοπής Μήλου δύο αρχιερατει
ών (1642-1699)», π. Μηλιακά, 1 (1983), κυρίως σ. 83-110.
169
σκονται εντοιχισμένα σε κτίρια του Κάστρου, 13 δεν απαντούν σε

μεταγενέστερο αρχειακό υλικό από το νησί.
— Στη δημοσιευμένη οθωμανική ονομαστική φορολογική κατα-
στίχωση των κατοίκων του Κάστρου του 1670 δεν περιλαμβάνονται
ονόματα των παραπάνω οικογενειών. Δεν περιλαμβάνονται επίσης
οικογενειακά ονόματα ξενικής προέλευσης. 14
— Η λατινική επισκοπή Μήλου, η οποία αρχικά ήταν εγκατε
στημένη στο Κάστρο, μετοικίζει, πιθανόν στο τέλος της Λατινικής
κυριαρχίας, στην Παλαιά Χώρα.15 Στην περιοχή αυτή η επισκοπή
φαίνεται ότι είχε προικισθεί από τους Λατίνους ηγεμόνες με ακίνη
τη περιουσία. 16 Η μετακίνηση αυτή προφανώς έγινε στην προσπά-
δειά της να βρίσκεται εγγύτερα στους πιστούς της.
Μια υπόδεση που θα μπορούσε να προκύψει από τις παραπάνω
ενδείξεις είναι ότι το στρώμα των Δυτικών οικογενειών που είχε αρχι
κά εγκατασταθεί στη Μήλο, δεν είχε συνέχεια κατά την εποχή της
οθωμανικής κυριαρχίας. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι εγκατέλειψαν
κάποια στιγμή το νησί μαζικά, τα ίχνη τους όμως εξαλείφονται. 17 Η
οθωμανική κυριαρχία στη Μήλο, από τα μέσα περίπου του 16ου αιώνα,
συντέλεσε στην αποσάθρωση των φεουδαλικών σχέσεων, των οποίων
δεν βρίσκουμε επιβιώσεις στα λιγοστά αρχειακά τεκμήρια του Που και
18ου αιώνα που έχουν διασωθεί. Η ανάπτυξη λοιπόν ενός δεύτερου
13. Για τα οικόσημα των αρχοντικών αυτών οικογενειών βλ. την αναλυτική μελέτη
του Α. Λεντάκη, «Το αρχοντολόι της Μήλου».
14. Βλ. το σχετικό κατάλογο Β. J. Slot, « Ο κατάλογος των φορολογουμένων», χωρίς
σελιδαρίδμηση.
15. Βλ. Β. J. Slot, Archipelagus, σ. 25. Θέση με την ονομασία «Πύργος του επι
σκόπου» σημειώνεται στην περιοχή της Παλαιάς Χώρας σε χάρτες του 15ου και 16ου
αιώνα όπως των Buondelmonti, Porcacchi, Ortelius (τους σχετικούς χάρτες βλ. Τόπος
και Εικόνα, τ. 1, Ασήνα 1978, σ. 16· Χάρτες και Χαρτογράφοι του Αιγαίου Πελάγους,
Ασήνα 1985, σ. 72, 108).
16. Βλ. Β. J. Slot, Archipelagus, σ. 25, καδώς επίσης και τη μαρτυρία του καδολι-
κού επισκόπου Μήλου Fr. Ottimazi του έτους 1602 (Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 106-
107).
17. Ο αποστολικός επισκέπτης Bernard σε έκδεσή του που συνέταξε το 1652 α π ο
δίδει την εξάλειψη των καδολικών του νησιού στην έλλειψη καδολικού ιερέα και στην
καταπίεση που υφίσταντο από τους ορδοδόξους, η οποία τους ανάγκασε είτε να
φύγουν είτε να προσχωρήσουν στο ορδόδοξο δόγμα. Ο ίδιος αναφέρει ότι στο νησί α π έ
μειναν 5 καδολικές οικογένειες από τις οποίες οι 3 παλαιές και οι 2 νέες, βλ. Β. J. Slot,
«Καδολικαί», σ. 122.
170
οικιστικού κέντρου σε απόσταση από το βασικό πυρήνα, που αποτέ

λεσε το κέντρο των λατινικής προέλευσης οικογενειών του νησιού,
πιθανόν δεν συνάντησε τις αντιδράσεις που 9α υπήρχαν σε άλλα
νησιά, όπως στη Νάξο, την Άνδρο ή την Τήνο, στα οποία η φεουδαλι
κή παράδοση διατήρησε ισχυρές ρίζες και εμφανείς εκδηλώσεις στα
χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας.
Γενικότερα ο τύπος του οχυρού οικισμού που είχε επιβληθεί κατά
τη διάρκεια της λατινικής κυριαρχίας στις Κυκλάδες δεν είχε συνέχεια
στους αιώνες που ακολούθησαν καθώς δεν είχε πλέον λόγο ύπαρξης.
Το Αιγαίο μετά τον 16ο αιώνα -με κάποια κρίσιμα αλλά παροδικά δια
στήματα αμφισβήτησης κατά τη διάρκεια των Βενετοτουρκικών και
Ρωσοτουρκικών πολέμων- αποτελούσε οδωμανική λίμνη. Δεν είχε λοι
πόν αξία η ύπαρξη ενός δικτύου οχυρών οικισμών στο εσωτερικό της
οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αποτέλεσμα είναι η παρακμή και η εγκα
τάλειψη των οχυρώσεων αυτού του τύπου σχεδόν σε όλα τα νησιά των
Κυκλάδων. Συνήθως όμως η παραμέληση και η εγκατάλειψη αφορού
σε τον οχυρό χαρακτήρα, ενώ ο οικισμός διατηρείτο στην ίδια περιοχή.
Το Κάστρο της Μήλου ακολούθησε αυτή την πορεία, με το επιπρό
σθετο στοιχείο της ανάπτυξης ενός δεύτερου οικιστικού πυρήνα που
αναπτυσσόταν παράλληλα και απομυζούσε τον πληθυσμό του πρώτου.
Είναι νομίζω ενδιαφέρον ότι σε αρκετές μαρτυρίες δυτικοευρωπαί
ων επισκεπτών υπάρχει η επισήμανση ότι ο «νέος» αυτός οικισμός, η
Παλαιά Χώρα, ήταν κτισμένος «ως εις την χριστιανοσύνην», δηλαδή με
φαρδείς δρόμους (20-30 σύμφωνα με μια μαρτυρία) και σπίτια με καλά
πελεκημένη πέτρα. 18 Δεν γνωρίζουμε αν η διάρθρωση αυτή του οικισμού
ήταν αποτέλεσμα «πολεοδομικού» σχεδιασμού. Οπωσδήποτε όμως
φαίνεται ότι ήταν ένας πεδινός οικισμός με χαρακτηριστικά διαφορετι
κά από τα συνήθη των Χωρών των Κυκλάδων. Επίσης ήταν ένας οικι
σμός που δεν υπάκουε ρητά σε μια οχυρωματική λογική, ακριβώς γιατί
την εποχή της ανάπτυξης του δεν υπήρχαν πλέον τέτοιες ανάγκες.
Έχει υποστηριχθεί ότι η Παλαιά Χώρα της Μήλου υπήρξε τον καιρό
της ακμής της μια μεγάλη ναυτική πολιτεία, της οποίας η ανάπτυξη
18. Βλ. για παράδειγμα όσα γράφει ο Ch. Tomson στα 1730 (Α. Λεντάκης, Η κατα
στροφή, σ. 79), ο Ν. Sarrabat το 1735 (Γ. Χαλκουτσάκης, ο.π., σ. 24-25), ο Fr.
Hasselquist το 1749 (στο ίδιο, σ. 44-46), ο [Maihows], το 1750 (Letters from several
parts of Europe and the East written in the years 1750 etc., τ. 2, Λονδίνο 1753, σ. 278)
κ.ά.
171
στηρίχθηκε στη ναυτιλία, στο εμπόριο -και ειδικότερα στο εμπόριο πει
ρατικών λειών- σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η Μήλος είχε καλό
λιμάνι και βρισκόταν στη ρότα των διερχόμενων πλοίων.19 Η άποψη αυτή
συνδυάζεται με την παρακμή και εγκατάλειψη της Παλαιάς Χώρας στα
τέλη του 18ου αιώνα,20 εγκατάλειψη που σύμφωνα με ορισμένους μελε
τητές σχετίζεται -ή και οφείλεται- στην αλλαγή των οικονομικών συν
θηκών στην περιοχή, στην κάμψη του εμπορίου και στην αλλαγή δρομο
λογίων των διερχόμενων δυτικοευρωπαϊκών πλοίων.21
Νομίζω ότι η ύπαρξη ενός οικισμού αποκλειστικά ναυτικού δεν
μπορεί να δικαιολογήσει. Ο αγροτικός χαρακτήρας της οικονομίας του
νησιού διατηρήθηκε και κατά την εποχή ακμής της Παλαιάς Χώρας,
και στις ανάγκες αυτές ήταν προσαρμοσμένη κατά κύριο λόγο η ζωή
του οικισμού, όπως άλλωστε συνέβαινε με το σύνολο σχεδόν των οικι
σμών των Κυκλάδων κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας. Για
τη Μήλο, όπως ήδη αναφέραμε, το αρχειακό υλικό που έχει διασωθεί
είναι φτωχό. Λείπουν έτσι ισχυρά τεκμήρια, φορολογικά κατάστιχα ή
άλλες πηγές που θα μπορούσαν να παράσχουν ικανοποιητικό πληρο
φοριακό υλικό. Οπωσδήποτε όμως οι αφηγήσεις των περιηγητών και
των αποστολικών απεσταλμένων συγκλίνουν στη διαπίστωση ότι η
Μήλος ήταν ένα εύφορο, για τα δεδομένα της εποχής, νησί με αξιόλο
γες καλλιέργειες και γεωργική παραγωγή. Επίσης, τα στοιχεία της
τουρκικής απογραφής του 1670 -κατά την εποχή δηλαδή της μεγάλης
ακμής της Παλαιάς Χώρας- δείχνουν ότι η αγροτική παραγωγή του
νησιού ήταν σημαντική και οπωσδήποτε δεν υπολειπόταν εκείνης
άλλων νησιών των Κυκλάδων. 22
Παράλληλα ικανό εισόδημα φαίνεται ότι εισέρεε στο νησί από την
εξαγωγή μυλόπετρας, δυστυχώς όμως δεν εντοπίζονται παρά ελάχιστες
διάσπαρτες πληροφορίες για τις συνθήκες διεξαγωγής του εμπορίου
αυτού, το ύψος των εξαγωγών, το φόρο που τις βάρυνε αλλά και τον
κάτοχο των δικαιωμάτων επί αυτών. Ας σημειωθεί εδώ ότι μαρτυρία του
Σωζέρ ότι ο Σουλτάνος εξασφάλιζε εισόδημα 50.000 φράγκων το χρόνο
19. Βλ. Ν. Μπελαβίλας, Λιμάνια και οικισμοί στο Αρχιπέλαγος της πειρατείας,
15ος-19ος αι., Α9ήνα 1997, σ. 135-137.
20. Οι πληροφορίες για τον πληδυσμό του νησιού έχουν συγκεντρωθεί στο παράρ
τημα 1.
21. Βλ. Γ. Καμακάρης, Το όνομα, σ. 50-53.
22. Βλ. Β. J. Slot, Archipelagus, σ. 294-310.
172
πιδανόν είναι υπερβολική. 23 Το αλάτι, που παράγονταν στις αλυκές που

βρίσκονταν κοντά στην Παλαιά Χώρα, ήταν επίσης ένα εμπορεύσιμο
προϊόν, ικανό να αποφέρει κάποια εισοδήματα στο νησί.24
Αν τα στοιχεία όμως που έχουμε για την αγροτική παραγωγή είναι
λιγοστά, παράλληλα απουσιάζουν και τεκμήρια που να δικαιολογούν
τη δημιουργία και άνσηση κάποιου ισχυρού εμποροναυτικού κέντρου.
Υπάρχουν μαρτυρίες για εγκατάσταση στα μέσα του Που αιώνα ξένων
εμπόρων και πειρατών που ασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο πειρα
τικών λειών - π ο υ αποτελούσε όμως φαινόμενο κοινό σε αρκετά νησιά
της περιοχής 2 5 - ή επισημάνσεις ότι το λιμάνι της Μήλου 9α ήταν
κατάλληλο να φιλοξενήσει 200 ή ακόμη και 1.000 πλοία. 26 Δεν διαθέ
τουμε όμως ισχυρές αποδείξεις για τη συγκρότηση ενός οικισμού προ
σανατολισμένου αποκλειστικά στην οικονομία της θάλασσας. Αντίθετα
μάλιστα ορισμένες έμμεσες, διάσπαρτες πληροφορίες δείχνουν ότι
υπήρξε αξιόλογη κίνηση πλοίων προς το λιμάνι της Μήλου το 17ο
αιώνα, 27 δεν εντοπίζονται όμως τεκμήρια ότι το νησί διέδετε αξιόλογο
23. Βλ. Ρ. Sauger, Ιστορία, σ. 76-77. Πολύ αργότερα, στα 1835, ο Γάλλος πρόξενος
στη Σύρο αναφέρει ότι οι εξαγωγές μυλόπετρας από τη Μήλο έφοαναν στα 24.000
φράγκα, 6λ. Ι. Δημάκης, «Το εμποριον της Σύρου και η κατάστασις εις τας Κυκλάδας
(Συμφώνως προς υπόμνημα γάλλου προξένου του έτους 1835)», Επετηρίς Εταιρείας
Κυκλαδικών Μελετών, 4 (1964), σ. 620.
24. Βλ. σχετική μαρτυρία του Άγγλου πλοίαρχου Σάρλεη στα 1616 (Ι. Χατξιδάκης,
Ιστορία, σ. 216-218). Σύμφωνα με τον Ε. Ledhuy, 8α μπορούσε να αποφέρει 150.000
φράγκα αν γινόταν σωστή εκμετάλλευση του, όμως τώρα (στα 1835) αποδίδει μόλις
5.000 φράγκα, βλ. Ι. Δημάκης, ό.π., σ. 620.
25. Νομίζω ότι στον υπερβολικό τονισμό των σχέσεων της Μήλου με το πειρατικό
φαινόμενο και τη διακίνηση των λειών έχει συντελέσει το περιστατικό που συνδέεται με
τη δράση του Ιωάννη Κάψη στο 6" μισό του Που αιώνα. Η πρόσκαιρη ισχύς που φαί
νεται σύμφωνα με την περιγραφή του Sauger (Ρ. Sauger, ό.π., σ. 199-201) ότι είχε α π ο
κτήσει στο νησί, διογκώδηκε με αποτέλεσμα να δημιουργηδεί ένας δρύλος γύρω από το
όνομα του, με διαστάσεις νομίζω δυσανάλογες των γεγονότων. Βλ. σχετικά Δ.
Πασχάλης, « Ο βασιλεύς της Μήλου (1677-1680)», Ανδριακόν Ημερολόγιον 1927, σ.
131-143· Γ. Καμακάρης, Ελεύδερη Μήλος - Το πειρατικό Βασίλειο της Μήλου 1677-
1680, Πειραιάς 1968.
26. Βλ. Ι. Χατξιδάκης, ό.π., α. 216-218· Ρ. Sauger, ό.π., σ. 76.
27. Σημειώνουμε ενδεικτικά ορισμένες μαρτυρίες: Σε κατάλογο Ελλήνων ναυτικών
που έχει συντάξει με βάση τα βενετικά αρχεία ο Γ. Πλουμίδης, (Οι Βενετοκρατούμενες
Ελληνικές χώρες μεταξύ του Δευτέρου και Τρίτου Βενετοτουρκικού πολέμου (1503-
1537), Ιωάννινα 1974, σ. 118), περιλαμβάνεται το δρομολόγιο ενός πλοίου με τόπο εκκί
νησης το Χάνδακα και προορισμό τη Μήλο. Άλλο ένα δρομολόγιο πλοίου από το
173
στόλο. 28 Ενδεικτικό είναι επίσης ότι σε σχέδια του λιμανιού της Μήλου
του 18ου αιώνα δεν έχουν αποτυπωδεί ούτε στοιχειώδεις λιμενικές
εγκαταστάσεις ούτε αποθήκες στην παραλία του κόλπου. 29 Αντίδετα
Χάνδακα με προορισμό τη Μήλο εντοπίστηκε στα 1611 (βλ. Αγγελική Πανοπούλου,

«Όψεις της ναυτιλιακής κίνησης του Χάνδακα το 17ο αιώνα», π. Κρητική Εστία, τ. 2
(1988), σ. 165). Μεταξύ των Ελλήνων ναυτικών που περιλαμβάνονται στους καταλόγους
της Ελληνικής Αδελφότητας της Βενετίας του 6" μισού του 16ου αιώνα περιλαμβάνεται
ένας καταγόμενος από τη Μήλο, (βλ. Κρίστα Παναγιωτοπούλου, «Έλληνες ναυτικοί και
πλοιοκτήτες από τα παλαιότερα οικονομικά βιβλία της Ελληνικής Αδελφότητας
Βενετίας (1536-1576)», π. Θησαυρίσματα, 11 (1974), σ. 301). Επίσης σε σχετικό κατάλο
γο που επισυνάπτει περιλαμβάνονται δύο πρόσωπα καταγόμενα από τη Μήλο, (ο.π., σ.
314 και 325), που και τα δύο αναφέρονται ως patron, δηλαδή πλοιοκτήτες ή καπετάνι
οι πλοίων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκέντρωσε η Γιολάντα Τριανταφυλλίδου—
Baladié, Το εμπόριο και η οικονομία της Κρήτης από τις αρχές της Οδωμανικής κυριαρ
χίας έως το τέλος του 18ου αιώνα (1669-1785), Ηράκλειο 1988, σ. 111 -121, η Μήλος α π ο
τέλεσε τόπο προορισμού «καραβανιών» πλοίων, που ξεκίνησαν από τα Χανιά στις χρο
νιές 1693, 1697, 1698, 1701, 1702, και μία φορά, στα 1788, πλοίων από τη Βενετία.
28. Οι πληροφορίες που διαθέτουμε είναι μεταγενέστερες και χρονολογούνται στις
αρχές του 19ου αιώνα. Η Μήλος δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο που συνέταξε στα 1813
ο Pouqueville, Voyage de la Grèce, τ. 6, 2η έκδ., Παρίσι 1827, σ. 295-297, μεταξύ των ελλη
νικών τόπων που διέθεταν πλοία (πρβλ. Γ. Λεονταρίτης, Ελληνική εμπορική ναυτιλία (1453-
1850), 2η έκδ., Αδήνα 1987, σ. 60). Δεν περιλαμβάνεται επίσης σε μεταγενέστερο κατάλο
γο, του 1816, που συνέταξε ο ίδιος (βλ. Κ. Σβολόπουλος, «Ο ελληνικός εμπορικός στόλος
κατά τας παραμονάς του αγώνος της Ανεξαρτησίας. Ανέκδοτος πίναξ του F. Pouqueville»,
π. Ο Ερανιστής, 10 (1972-1973), σ. 187-207 και ένδετος φωτ. πίνακας. Ο Κ. Παπαδα-
νασόπουλος, Ελληνική εμπορική ναυτιλία (1833 -1856), Αδήνα 1983, σ. 28, στηριζόμενος σε
στοιχεία δημοσιευμένα στο π. Πανδώρα, σημειώνει ότι κατά το 1821 ο στόλος της Μήλου
είχε χωρητικότητα 140 τόνους, τη στιγμή που αυτός της Θήρας είχε 5.000 τόνους, της
Μυκόνου 2.200, της Άνδρου 2.100, της Σύρου 870 (6λ. και «Περί του εμπορικού ναυτικού
της Ελλάδος», π. Νέα Πανδώρα, τχ. 97 (1854), σ. 10). Ο ίδιος, ό.π., σ. 77-78 αναφέρει και
πάλι με βάση στοιχεία που δημοσιεύτηκαν στο π. Πανδώρα ότι το 1853 ο στόλος της Μήλου
αποτελούνταν από 62 πλοία χωρητικότητας μόλις 524 τόνων (βλ. και Νέα Πανδώρα, τχ. 104
(1854), σ. 192), ενώ 2 χρόνια αργότερα στα 1855, ο στόλος της είχε αυξηδεί σε 114 πλοία
χωρητικότητας 6.339 τόνων (βλ. «Εμπορικόν ναυτικόν της Ελλάδος εν έτει 1855», π. Νέα
Πανδώρα, τχ. 151 (1856), σ. 164), γεγονός που δέτει σε αμφισβήτηση την αξιοπιστία των
στοιχείων αυτών. Άλλωστε σε άλλο ανώνυμο -όπως και τα υπόλοιπα- κείμενο του ίδιου
περιοδικού αναφέρεται ότι το 1852 η χωρητικότητα των πλοίων της Μήλου ήταν 2.203 τόνοι
(βλ. «Εμπορικόν ναυτικόν της Ελλάδος», π. Νέα Πανδώρα, τχ. 79 (1853), σ. 174).
29. Βλ. σχέδιο του Choiseul-Gouffier, το οποίο αναδημοσιεύτηκε στο Τόπος και
Εικόνα, τ. 2, Αδήνα 1979, εικ. 217 και 218. Μετά την Επανάσταση του 1821, κατά τον
Ξ. Λάνδερερ, Περί των εν Μήλω δερμών υδάτων, Αδήνα 1835, σ. 11, στο λιμάνι, που
ονομαζόταν Παναγία, υπήρχαν 20-30 αποδήκες («μαγαξεία»).
174
είναι πυκνές οι πληροφορίες ότι υπήρχαν πολυάριθμοι Μήλιοι, εξαι

ρετικοί πιλότοι για τα ευρωπαϊκά πλοία που διέσχιζαν το Αιγαίο, οι
οποίοι όμως είχαν ως κέντρο δράσης τους το Κάστρο. 30
Η παρακμή του οικισμού της Παλαιάς Χώρας και η μετακίνηση των
κατοίκων του στην ευρύτερη περιοχή του Κάστρου πρέπει να συντελέ
στηκε σταδιακά στο 6' μισό του 18ου αιώνα.31 Δεν φαίνεται να υπήρξε
ομαδική και προαποφασισμένη εγκατάλειψη, ούτε μετεγκατάσταση ως
αποτέλεσμα κάποιας φυσικής καταστροφής (για παράδειγμα σεισμού,
κατά το 1735 ή 1738, όπως έχει υποστηριχθεί). 32 Η πιθανότητα να
30. Βλ. ενδεικτικά Ch. Thompson, The travels of the Late Charles Thompson Esq,
τ. 1, Reading 1752, σ. 296· P. Sauger, ό.π., σ. 77· C. S. Sonnini, «Ταξίδιον εις Ελλάδα
και Τουρκίαν», μετάφρ. Ελένη Δαλαμπίρα, π. Κιμωλιακά, 6 (1976), σ. 172-173* Ι.
Χατζιδάκης, ό.π., σ. 193-198· Ι. Δημάκης, «Το εμπόρων», σ. 620· Β. J. Slot, «Οι πρό
ξενοι των Κάτω Χωρών στη Μήλο και οι πιλότοι», π. Μηλιακά, 1 (1983), σ. 59-80· Αρ.
Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα Μηλιακά», π. Μηλιακά, 3 (1989), σ. 304-305.
31. Ο Α. Λεντάκης, Η καταστροφή, α. 98, προσδιορίζει το χρόνο της μετοικεσίας στα
έτη 1756-1770, αποδίδοντας την στη νοσηρότητα του περιβάλλοντος από τις σειώδεις
αναθυμιάσεις που προκλήθηκαν από την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης του 1707
σε συνδυασμό με την ελονοσία. Ο ίδιος επανέρχεται λίγα χρόνια αργότερα και στηριζό
μενος σε ένα έγγραφο του βικάριου Μήλου Δ. Γ. Στάη του έτους 1767 -το οποίο δημο
σίευσε ο Β. J. Slot, «Κασολικαί εκκλησίαι...», ό.π., σ. 230-231, έγγρ. 50-υποστηρίξει ότι
το 1767 υπήρξε ομαδική εγκατάλειψη της Παλαιάς Χώρας (βλ. Α. Λεντάκης, «Οι ιερείς»,
σ. 368-370). Νομίζω όμως ότι και το έγγραφο στο οποίο βασίζεται απλώς αντικατοπτρί
ζει την οξύτητα του γενικότερου προβλήματος που αντιμετώπιζε ο πληθυσμός του νησι
ού και δεν καταδεικνύει μαζική εγκατάλειψη της Παλαιάς Χώρας τη δεδομένη στιγμή. Το
σχετικό απόσπασμα της αναφοράς του Δ. Γ. Στάη είναι το ακόλουθο: «Κατόπιν ως προς
τους καθολικούς της Μήλου έρχομαι με μεγίστην δλίψιν να αναφέρω ότι δεν είναι παρά
4, διότι η νήσος έχει σχεδόν εκκενώσει όχι μόνον από τους καθολικούς αλλά και από τους
Έλληνας, λόγω της μεγάλης σνησιμότητος, η οποία παρετηρήση κατά το έτος αυτό...».
32. Η πληροφορία για μεγάλο σεισμό τη χρονιά αυτή προέρχεται από ενθύμηση που
έχει δημοσιευτεί από τον Σπ. Λάμπρο, «Ενθυμήσεων ήτοι χρονικών σημειωμάτων συλ
λογή πρώτη», π. Νέος Ελληνομνήμων, 7 (1910), σ. 224, όπου όμως δεν αναφέρεται η
Μήλος. Για την ταύτιση με τη Μήλο βλ. Α. Λεντάκης, Η καταστροφή, σ. 70. Βλ. επί
σης μνεία του σεισμού Ι. Χατζιδάκης, ό.π., α. 229-230 με χρονολογία 1735 (βλ. σχετική
κριτική Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 67). Την ίδια πληροφορία αναπαράγουν στηριζόμενες στις
ίδιες αδύναμες πηγές και νεότερες μελέτες, βλ. για παράδειγμα Π. Σπυρόπουλος,
Χρονικό των σεισμών της Ελλάδος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, Ασήνα-Γιάννινα
1997, σ. 300. Ο Ι. Ράμφος, « Ο Χριστός της Χώρας», π. Μηλιακά, 1 (1983), σ. 197, ανα
φέρεται επίσης σε μαρτυρία «εκ σημειώματος εντός μηναίου του ναού των Ταξιαρχών
της Κιμώλου», σύμφωνα με την οποία το 1778 μεγάλος σεισμός έπληξε τη Μήλο και
την Κίμωλο, η αναφορά όμως στην πηγή του είναι ασαφής.
175
υπήρξε ένα ισχυρό πλήγμα από κάποια επιδημία, 33 το οποίο ο εξα

σθενημένος, φθίνων πληθυσμός του οικισμού της Παλαιάς Χώρας δεν
ήταν σε θέση να επουλώσει δεν μπορεί να αποκλειστεί. 34 Είναι χαρα
κτηριστικό άλλωστε ότι η ανάμνηση κάποιας θανατηφόρας ασθένειας
που έπληξε το νησί είχε μείνει ζωντανή στη μνήμη των κατοίκων.35 Η
διαδικασία μετοικεσίας όμως φαίνεται ότι υπήρξε αργόσυρτη, 36 ολο-
33. Καδολικοί ιερείς του νησιού, όπως ο G. A. Camillis στα 1689 και ο Τξ. Μελισ
σουργός στα 1704 κάνουν λόγο για επιδημίες πανώλης που έπληξαν το νησί. Ο πρώτος
μάλιστα αναφέρει ότι διαρκεί ήδη τρία χρόνια, ενώ ο δεύτερος στέκεται στη μεγάλη
δνησιμότητα των παιδιών (βλ. Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 161-162 και 194-195). Η μαρ
τυρία του Camillis για ύπαρξη επιδημίας πανώλης στο διάστημα 1687-1689 συμπίπτει
με τη μεγάλη επιδημία που έπληξε την εποχή αυτή κυρίως την Πελοπόννησο (βλ. σχε
τικά CI. Stephanos, La Grèce, α. 508· Β. Παναγιωτόπουλος, Πληδυσμός και οικισμοί
της Πελοποννήσου 13ος-18ος αιώνας, ανατύπωση Ασήνα 1987, σ. 132-133, και Κ.
Κωστής, Στον καιρό της πανώλης. Εικόνες από τις κοινωνίες της ελληνικής χερσονήσου,
14ος-19ος αι., Ηράκλειο 1995, σ. 363-365, 372-373). Στα 1704 επιδημία πανώλης μαρ-
τυρείται στην Κρήτη (βλ. Γιολάντα Τριανταφυλλίδου-Baladié, Το εμπόριο, σ. 91). Οι
επιδημίες όμως αυτές παρά τα δύματα που προκάλεσαν δεν οδήγησαν σε αφανισμό του
πληθυσμού.
34. Είναι πιδανόν ότι μία τέτοια επιδημία έπληξε τη Μήλο γύρω στα 1730 ή λίγο
αργότερα. Ο Άγγλος πλοίαρχος J. Stewart που επισκέφθηκε τη Μήλο το 1807 αναφέ
ρει ότι μία επιδημία πανώλης που συνέβη πριν 80 χρόνια στοίχισε τη ξωή σε 9.000
ανθρώπους (βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα Μηλιακά», ό.π., σ. 304-305). Η μαρ
τυρία χονδρικά συμφωνεί με τη λαϊκή παράδοση που μεταφέρει ο Ι. Χατξιδάκης, Η
Ιστορία, σ. 230-231, η οποία τοποθετεί την καταστροφική επιδημία στα 1730-1740,
συνδέοντας την με τοπικές λαϊκές παραδόσεις. Επιδημίες πανώλης γνωρίζουμε ότι
έπληξαν νησιά των Κυκλάδων την εποχή αυτή, κυρίως στα 1728 και 1741, βλ. σχετικά
Π. Ζερλέντης, Ιστορικά σημειώματα εκ του βιβλίου των εν Νάξω Καπουκίνων (1649-
1753), Ερμούπολη 1922, σ. 26, 116· Ελένη Κούκκου, Οι κοινοτικοί δεσμοί στις
Κυκλάδες κατά την Τουρκοκρατία. Ανέκδοτα έγγραφα, Αδήνα 1989, σ. 169* Cl.
Stephanos, ό.π., σ. 509.
35. Χαρακτηριστικό είναι ότι σε κοινοτικό έγγραφο του 1833 που αναφέρεται στην
ύπαρξη εγκαταλελειμμένων γαιών στη Μήλο σημειώνεται ότι «απέδανον δε προ χρόνων
πολλών γενεές ολόκληρες», βλ. Ι. Βισβίξης, «Τα ερωτήματα του Υπουργείου της Δικαιο
σύνης του έτους 1833 περί των νομικών εδίμων και αι ε π ' αυτών απαντήσεις των τοπικών
αρχών», Επετηρίς του Αρχείου της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, 6 (1955), σ. 125-126.
Την παράδοση για θανατηφόρα επιδημία που έπληξε τη Μήλο πριν το 1821 διηγείται και
γέροντας κάτοικος του νησιού στον J. Th. Bent στα 1884, βλ. J. Th. Bent, Aegean Islands.
The Cyclades, or life among the insular Greeks, επιμ. Al. Oikonomides, Σικάγο 1966, σ.
70-75, πρβλ. Αρ. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα», σ. 374-378.
36. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία κάποιου καδολικού απεσταλμένου, ο οποίος
σημειώνει στα 1745, ότι τα 25 τελευταία χρόνια μια βλαβερή επίδραση του αέρα π ρ ο -
176
κληρώθηκε σε μεγάλο χρονικό διάστημα και κατά πάσα πιθανότητα

οφειλόταν κυρίως στην ιδιαίτερη γεωλογική και μορφολογική σύσταση
του νησιού 37 και στους γενικότερους όρους υγιεινής (εκλύσεις δηλητη
ριωδών αερίων από ρήγματα του εδάφους, ελονοσία ή άλλες ασθένει
ες από τα κοντινά έλη και την περιοχή των αλυκών) που είχαν δια
μορφωθεί και επικρατήσει στην περιοχή της Παλαιάς Χώρας, συνθή
κες που έκαναν την παραμονή των κατοίκων ανθυγιεινή και δυσάρε
στη. 38 Οι πρώτες σχετικές μαρτυρίες εμφανίζονται στα πρώτα χρόνια
του 18ου αιώνα και πυκνώνουν στη διάρκεια του, συγκλίνουν δε όλες
στη διαπίστωση ότι οι συνθήκες υγιεινής που είχαν διαμορφωθεί στη
Μήλο αποτέλεσαν βασική αιτία για την ερήμωση της Παλαιάς Χώρας
αλλά και για το μαρασμό όλου του νησιού.39
Ακριβώς με τις γενικότερες συνθήκες υγιεινής, πρέπει να έχει
σχέση και η επιλογή των κατοίκων που έφυγαν από την περιοχή της
Παλαιάς Χώρας να εγκατασταθούν κοντά στο χώρο που βρισκόταν το
Κάστρο. Η θέση της περιοχής, το υγιεινότερο σύμφωνα με όλες τις
μαρτυρίες κλίμα, 40 αλλά και η προηγούμενη μακραίωνη κατοίκηση του
Κάστρου -το οποίο ποτέ δεν είχε εγκαταλειφθεί ολοκληρωτικά—απο
τελούν καθοριστικές παραμέτρους αυτής της επιλογής. Ιδιαίτερα το
τελευταίο στοιχείο, δηλαδή η μακρόχρονη «εμπειρία κατοίκησης» και
καλεί πολλούς θανάτους στο νησί, 6λ. Cl. de Terzorio, «Αρζαντιέρα ή Κίμωλος», μετά
φρ. Ελένη Δαλαμπίρα, π. Κιμωλιακά, 7 (1977), σ. 89.
37. Για το δέμα βλ. Γ. Καλλέργης, « Η δέση της Μήλου στο ηφαιστειακό τόξο του
Νοτίου Αιγαίου», π. Αίηλιακά, 1 (1983), σ. 7-32, και το πρόσφατο βιβλίο του Ian
Plimer, Μήλος. Η γεωλογική ιστορία, Αδήνα 2000, όπου και η ειδική για το δέμα
βιβλιογραφία.
38. Ο Α. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα Μηλιακά», ό.π., σ. 378-379, από όσο γνωρί
ζω, είναι ο μόνος α π ό όσους έχουν εγκύψει ειδικά στην ιστορία της Μήλου που έχει
συλλάβει το ζήτημα της εγκατάλειψης της περιοχής όπου βρισκόταν η Παλαιά Χώρα,
ως μία διαδικασία μακροχρόνια, «ένα διαρκές ενεργό φαινόμενο» όπως χαρακτηριστι
κά αναφέρει. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ο όρος «μετοικεσία» είναι ορδότερος από τους
όρους «ερήμωση», «εγκατάλειψη» ή «καταστροφή» που χρησιμοποιούνται συνήθως
στη σχετική με το δέμα βιβλιογραφία.
39. Αναλυτικά οι σχετικές μαρτυρίες καταγράφονται στο παράρτημα 2, όπου παρα-
τίδενται με χρονολογική σειρά.
40. Βλ. για παράδειγμα Ρ. di Krienen, Breve descrizione dell'Arcipelago..., Λιβόρνο
1773, σ. 11-12, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 48-50· C. S. Sonnini, «Ταξίδιον», σ. 172-173
κ.ά. Μάλιστα ο αποστολικός επισκέπτης αναφέρει ότι οι κάτοικοι του Κάστρου ζουν
περισσότερο από 100 χρόνια, βλ. Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 211-212.
177
οι λειτουργίες οικισμού που είχαν εδραιώσει στη συγκεκριμένη περιο

χή, νομίζω ότι έπαιξαν σημαντικό ρόλο.
Η σημερινή εικόνα ενός συμπλέγματος πέντε γειτονικών οικισμών
στην πλαγιά και στις υπώρειες του απότομου λόφου που βρίσκεται το
Κάστρο (Πλάκα, Πλάκες, Πέραν Βάσαλος, Τριοβάσαλος, Τρυπητή)
σχετίζεται άμεσα με τη σταδιακή εγκατάσταση των κατοίκων στην
περιοχή. Η απόπειρα σχηματισμού στις αρχές του 19ου αιώνα ενός
επίνειου (Χωράιτιά, Νεοχώρι) στην παραλία του κόλπου της Μήλου, 41
ανακόπηκε από τον ερχομό των Σφακιανών προσφύγων στα χρόνια της
ελληνικής επανάστασης που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αυτή και
σχημάτισαν αργότερα, το 1835, τον Αδάμαντα, 42 ο οποίος από το 1844
αποτέλεσε ξεχωριστό δήμο. 43
41. Ζ. Βάος, Ναοί και ναΰδρια, σ. 407-408· Χ. Μπαμπούνης, «Ένα έγγραφο του
1829 με 204 τοπωνύμια της Μήλου», π. Ονόματα, 12 (1988), σ. 353.
42. Για τα σχετικά με την εγκατάσταση των Κρητών στην περιοχή, που ήλδαν το
1824 μετά την καταστολή της επανάστασης στην Κρήτη, βλ. Ζ. Βάος, «Κρήτες αγωνι
στές ιδρυταί του Αδάμαντος Μήλου», Επετηρίς της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών,
5 (1965-1966), σ. 163-272. Είχαν προηγηθεί και άλλοι πρόσφυγες, κυρίως από την
Πελοπόννησο και τη Χίο που κατέφυγαν στη Μήλο το 1822, βλ. Α π . Βακαλόπουλος,
Πρόσφυγες και προσφυγικόν ζήτημα κατά την επανάστασιν του 1821, Θεσσαλονίκη
1939, σ. 51* Χ. Μπαμπούνης, Η Μήλος από την αρχαιότητα, [Α8ήνα] 1993, σ. 48-49. Ο
Γάλλος υποπρόξενος Λουδ. Μπρεστ σε μεταγενέστερη -του 1 8 5 5 - έκ8εση των δρα
στηριοτήτων του κάνει λόγο για 8.000 πρόσφυγες, τους οποίους κατάφερε να σώσει με
τις ενέργειες του (βλ. Τ. Γριτσόπουλος, «Εξ ανέκδοτα έγγραφα περί της οικογενείας
Μπρεστ», π. Κιμωλιακά, 6 (1976), σ. 23). Καοώς όμως ο Λ. Μπρεστ συντάσσει την
αναφορά του προκειμένου να εκθειάσει το έργο του, ίσως υπερβάλλει στον αριθμό των
προσφύγων.
43. Για την ένταξη των οικισμών στους δήμους που ιδρύθηκαν μετά την ίδρυση του
ελληνικού κράτους βλ. συνοπτικά Ελ. Σκιάδας, Ιστορικό διάγραμμα των Δήμων της Ελ
λάδος 1833-1912, Αδήνα 1993, σ. 459-460. Μια σύντομη εξέταση της μεταγενέστερης
πληδυσμιακής εξέλιξης των οικισμών του νησιού βλ. Ε. Kolodny, La population de îles
de la Grèce, τ. 1, Aix-en-Provence 1974, σ. 265-266.
178
ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΤΗΣ ΜΗΛΟΥ, 17ος - αρχές 19ου
ΕΤΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ
1602 Η πόλη της Μήλου έχει 400 οικίες.
1637 6.000 κάτοικοι.
1652 Η πόλη της Μήλου μικρή. Στο Κάστρο που είναι ερειπωμένο κατοικούν 100 οικογένειες.
1655 2.500 κάτοικοι στην πόλη και 500 κάτοικοι στο παλαιό Κάστρο.
[1658] Λιγοστοί οι κάτοικοι.
1667 3.000 κάτοικοι περίπου.
1670 736 φορολογικές μονάδες στο σύνολο του νησιού, από τις οποίες 84 στο Κάστρο.
[1696] 7.000 κάτοικοι.
1698 4.000 ορθόδοξοι και 20 καθολικοί.
1700 5.000 κάτοικοι στη Χώρα του νησιού.
αρχές 18ου αι 7.000 κάτοικοι.
1709 1.500 ορθόδοξοι και 20 καθολικοί ή 1.400-1.500 στη Χώρα και 200 στα χωριά.
1715-1725 5.000 κάτοικοι στο νησί. Στο Απάνω Κάστρο 100 οικογένειες.
[1717] 5.000 κάτοικοι.
1720 Καλά κατοικημένη. Η κύρια πόλη πολύ μικρή.
1730 Η πόλη μπορεί να φιλοξενήσει 5.000-6.000 κατοίκους.
1735 1.000 κάτοικοι, 2 χωριά.
1758 Πόλη: 700 ορδόδοξοι και 6 καθολικές οικογένειες. Κάστρο: 300 ορθόδοξοι.
1771 1.000 κάτοικοι, από τους οποίους 500 στη Χώρα και άλλοι 500 στο Κάστρο.
1776 200 κάτοικοι.
1778- 1779 Οι κάτοικοι δεν υπερβαίνουν τους 1.300. Πριν 30 χρόνια ήταν 7.000.
1779 200 κάτοικοι στην πόλη.
1781 700 κάτοικοι περίπου.
1789 600 κάτοικοι.
1791 4.000-5.000 κάτοικοι "κασώς λέγουν".
1792 1.000-1.200 κάτοικοι στο Κάστρο και στην πόλη της Μήλου, όλοι Έλληνες.
1793- 1799 Περίπου 500 κάτοικοι και μειώνονται συνεχώς. Στην πόλη 40 οικογένειες κυρίως ξένων.
1806 Όχι περισσότερες από 200 οικογένειες στη Χώρα.
1807 2.000 κάτοικοι στο νησί. 800 κάτοικοι στην Παλαιά Χώρα και 900 κάτοικοι στο Κάστρο.
1816 2.300 οι κάτοικοι του νησιού ενώ παλαιότερα η πόλη μόνο είχε 10.000 κατοίκους.
1817 2.000 - 3.000 κάτοικοι που ξουν όλοι στο Κάστρο.
1818 300 οικογένειες, 12 ιερείς.
πριν το 1821 5.000 κάτοικοι.
1821 Περιοχή του Δήμου Μήλου 1.555 κάτοικοι και 305 οικογένειες.
αρχές 19ου αι 1.000 περίπου κάτοικοι στο Κάστρο.
[1823] Μεταξύ 1700 και 1800 ο πλησυσμός μειώθηκε στο 1/10.
1828- 1830 364 οικογένειες, 7 χωριά.
1832 Περιοχή του Δήμου Μήλου 1.900 κάτοικοι και 380 οικογένειες.
1834 3.250 κάτοικοι. Στην Παλαιά Χώρα 20 κάτοικοι, παλαιά είχε 6.000 και το νησί 20.000.
1834 Σύνολο κατοίκων 1.580, οικογένειες 314. Στο Δήμο Μήλου 276 οικογένειες,
1.380 άτομα και στο Δήμο Ζεφύριας 40 οικογένειες, 200 άτομα.
1835 360 οικογένειες ή 1.700 ψυχές. Το χωριό Πλάκες 30-35 οικίες, η Τρυπητή 60-65,
οι Τρεις Βασσαλοι 60-65. Στα χωριά αυτά βρίσκονται 80 οικογένειες Κρητικών.
Παλαιά Χώρα 30-40 οικογένειες. Στο λιμάνι, την Παναλία, 20-30 αποθήκες.
1835 1.660 κάτοικοι, από τους οποίους οι 500 Κρητικοί.
1837 1.460 κάτοικοι στο νησί. Κάστρο 800, Τρυπητή 200, Τριοβασάλη 180, Πλάκες 120,
Ζαμφυρία 120.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ 1
1. Β. J. Slot, «Καδολικαί εκκλησίαι Κιμώλου και των πέριξ νήσων», π. Κιμωλιακά, 5

(1975), σ. 106-107.
2. Β. J. Slot, Archipelagus, σ. 290.
3. F. W. Hasluck, «Depopulation in the Aegean islands and the turkish conquest»,
The Annual of the British School at Athens, 17 (1910-1911), σ. 160* Π. Ζερλέντης, «Εκ
των νησιωτικών Γεωγραφικά, Ιστορικά, Γλωσσικά», Νησιωτική Επετηρίς, 1 (1918), φωτ.
ανατύπωση Αθήνα 1987, σ. 72.
4. Β. J. Slot, «Καθολικοί», σ. 122, 131.
5. J. Thevenot, Voyage du Levante, επανέκδοση με επιμ. St. Yerasimos, Παρίσι
1980, σ. 175. Πρβλ. Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 72· Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι
Ταξιδιώτες στην Ελλάδα 333 μΧ.-ΠΟΟ, τ. Α', 5η έκδ., Ασήνα 1984, σ. 570.
6. Μ. Boschini, L'Archipelago con tutte le isole, scogli Secche, e Bassi Fondi,
Βενετία 1658, σ. 28.
7. Sebastiani, Viaggio, e navigatione di Monsignor Sebastiani..., Ρώμη 1687, σ. 94,
πρβλ. Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι, τ. Α', σ. 579.
8. Β. J. Slot, Archipelagus..., ό.π., σ. 290 και ο ίδιος, « Ο κατάλογος των φορολο
γουμένων του Κάστρου της Μήλου το 1670», Μηλιακά, 2 (1985), σ. 153-154.
9. P. Ricaut, Histoire de l'estât présent de l'église Grecque et de l'église
Arménienne, μετάφρ. εκ του αγγλικού, Middelbourg 1692, σ. 360. Πρβλ. Β. J. Slot,
Archipelagus...,ό.π., σ. 290. Τον πληθυσμό αυτό αναφέρει για το 1673 και ο Π. Ζερλέ
ντης, «Εκ των νησιωτικών Γεωγραφικά, Ιστορικά, Γλωσσικά», Νησιωτική Επετηρίς, 1
(1918), φωτ. ανατύπωση Ασήνα 1987, σ. 72, χωρίς να αναφέρει πηγή, αντλώντας πιθα
νότατα την πληροφορία από τον Ρ. Ricaut.
10. Β. Randolph, The present state of the Islands in the Archipelago, Οξφόρξη
1687 (φωτ. ανατύπωση Αθήνα 1983), σ. 33.
11. Β. J. Slot, Archipelagus, σ. 290
12. E. Armao, In giro per il mar Egeo con Vincenzo Coronelli, Φλωρεντία 1951, σ.
259-260, πρβλ. Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 72.
13. Γ. Χαλκουτσάκης, «Μία άγνωστη επίσκεψη -το 1735-στη Μήλο», π. Μηλιακά,
2 (1985), σ. 24.
14. J. Pitton de Tournefort, Voyage d'un botaniste I. L'Archipel grec, επανέκδ. με
επιμέλεια St. Yerasimos, Παρίσι 1982, σ. 154, 157. Πρβλ. Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιω
τικών», σ. 72, Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι, τ. Α', σ. 719.
15. E. Armao, In giro, σ. 25.
16. Μ. Φώσκολος, «Αι μικραί καθολικοί κοινότητες των Κυκλάδων κατά τας αρχάς
του IH' αι.», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 10 (1974-8), σ. 277, 282.
17. Β. J. Slot, «Καθολικοί», σ. 210, 212, 214.
18. Ελένη Δαλαμπίρα, «Περιηγητικά κείμενα περί Κιμώλου», π. Κιμωλιακά, 7
(1977), σ. 43.
19. De Mirone, Mémoires et aventures secrètes et curieuses d'un voyage du
Levant., τ. 1, Λιέγη 1731, σ. 49-50, πρβλ. Α. Λεντάκης, Η καταστροφή της Μήλου τον
IH αιώνα, Αθήνα 1974, σ. 32.
182
20. Ch. Thompson, The travels of the Late Charles Thompson, τ. 1, Reading 1752,
σ. 292, πρβλ. Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα 1700-1800, τ. Β', 4η εκδ.,
Αδήνα 1984, σ. 163, ο οποίος αναφέρει πληδυσμό 6.000 κατοίκων.
21. Γ. Χαλκουτσάκης, «Μία άγνωστη», σ. 24.
22. Μ. Guys, Voyage littéraire de la Grèce ou lettres sur les Grecs anciens et
modernes..., τ. 1, Παρίσι 1783, σ. 370, πρβλ. Α. Λεντάκης, Η καταστροφή, σ. 44.
23. Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 228.
24. Ρ. di Krienen, Breve descrizione dell'Arcipelago..., Λιβόρνο 1773, σ. 11. Πρβλ.
Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 72* Α. Λεντάκης, ο.π., σ. 49.
25. Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l'Empire Ottoman, en Grèce dans
la Troade, les îles de l'Archipel et sur les cotes de l'Asie-Mineure, τ. Ι, 2η εκδ., Παρίσι
1842, σ. 15, πρβλ. Α. Λεντάκης, Η καταστροφή, ο. 52· Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι, τ. Β', σ.
371.
26. Β. J. Slot, «Ολλανδοί πρόξενοι Μήλου-Κιμώλου», π. Κιμωλιακά, 8 (1978), σ.
229, πρβλ. Τ. Γριτσόπουλος, «Ειδήσεις προξένων ξένων κρατών περί Κιμώλου και
Κιμωλιών», π. Κιμωλιακά, 5 (1975), σ. 34-35.
27. Ch.-S. Sonnini, Voyage en Grèce et en Turquie fait par ordre de Louis XVI et
avec l'autorisation de la cour ottomane (1801), επανέκδοση με επιμ. Patrice Brun,
Παρίσι - Μόντρεαλ 1997, σ. 196, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 53· Κ. Σιμόπουλος, ο.π.,
τ. Β', σ. 418.
28. Cl. Savary, Lettres sur la Grèce..., νέα έκδοση, Παρίσι 1798, σ. 379, πρβλ. Α.
Λεντάκης, ό.π., ο. 52.
29. Frieseman, Description historique et géographique de l'Archipel, Neuwied
sur le Rhin 1789, σ. 51, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., α. 58" Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ.
484.
30. Δ. Φιλιππίδης, Γρ. Κωνσταντάς, Γεωγραφία Νεωτερική, επιμ. Αικατερίνη
Κουμαριανού, Αδήνα 1988, σ. 229.
31. W. Hunter, Travels in the year 1792 through France, Turkey and Hungary to
Vienna, 2η έκδ., τ. 1, Λονδίνο 1798, σ. 157-158.
32. G. A. Olivier, Voyage dans l'Empire Othoman, l'Egypte et la Perse..., τ. 2,
Παρίσι 1801, σ. 230, πρβλ. Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 72· Α. Λεντάκης,
ό.π., α. 60.
33. W. Μ. Leake, Travels in Northern Greece, τ. 3, επανέκδοση Άμστερνταμ 1967,
σ. 77-78, ο οποίος σημειώνει ότι παλαιά είχε το νησί 16.000 κατοίκους, πρβλ. Α.
Λεντάκης, Η καταστροφή..., ό.π., α. 62. Ο Π. Ζερλέντης, «Εκ των νησιωτικών», σ. 73,
αναφέρει ότι ο Leake δίνει αριδμό 2.000-3.000 κατοίκων.
34. Βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα Μηλιακά», π. Μηλιακά, 3 (1989), σ. 304-
306.
35. W. Turner, Journal of a tour in the Levant, τ. 3, Aovòivo 1820, σ. 405, βλ. επί
σης Α. Λεντάκης, ό.π., α. 63, πρβλ. Κ. Σιμόπουλος, Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα
1810-1821, τ. Γ2, 2η έκδ., Αδήνα 1985, σ. 311.
36. De Forbin, Voyage dans le Levant en 1817 et 1818, Παρίσι 1819, σ. 8, πρβλ. Α.
Λεντάκης, ό.π., σ. 64.
183
37. W. Jowett, Christian researches in the Mediterranean from MDCCCXV to

MDCCCXX in the furtherance of the objects of church missionary society, Λονδίνο
1822, σ. 84.
38. Α. Μάμουκας, Τα κατά την αναγεννησιν της Ελλάδος..., τ. 11, Αδήνα 1852, σ.
261 (συντάχθηκε το 1828).
39. Η πληροφορία προέρχεται από δίφυλλο με ημερομηνία 4 Μαρτίου 1856 και
τίτλο «Renseignements statistiques sur la Grèce», όπου καταγράφονται στοιχεία για
τον πληδυσμό της Ελλάδος χωρίς μνεία της προέλευσης της πηγής, βλ. Κ. Κόμης,
Ιστορική δημογραφία του νεοελληνικού χώρου. Πήγες (19ος αιώνας), Ιωάννινα 2002,
σ. 96.
40. Ζ. Βάος, «Το Κάστρον, η κοινωνία του και το έδιμον του αρραβώνος»,
Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 8 (1969-1970), σ. 573. Ο συγγραφέας δεν
αναφέρει την πηγή του, πιθανόν έχει υπόψη του κάποιο έγγραφο με στοιχεία της καπο-
διστριακής περιόδου.
41. Σ. Συμεωνίδης, «Σύντομες ιστορικές ειδήσεις περί Σίφνου και Σίφνιων», π.
Σιφνιακά, 8 (2000), σ. 190 (σύμφωνα με έγγραφο από το Αρχείο Καλλέργη (Μουσείο
Μπενάκη).
42. Β. G. Depping, La Grèce ou description topographique de la Livadie de la
Morée et de l'Archipel, τ. 3, Παρίσι 1830, σ. 23.
43. Φρ. Τιρς, Η Ελλάδα του Καποδίστρια. Η παρούσα κατάσταση της Ελλάδος
(1828-1833) και τα μέσα για να επιτευχδεί η ανοικοδόμηση της, τ. 1, μετάφρ. Α.
Σπήλιος, Αθήνα 1972, σ. 272.
44. Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληδυσμιακή εξελιξις της Ελ
λάδος, 1821 -1971, τ. Α', μέρος Ι, Αθήνα 1973, σ. 45.
45. Ελένη Μπελιά «Στατιστικά του ελληνικού κράτους κατά το 1830», π.
Μνημοσύνη, 7 (1978-1979), σ. 314-315, πρβλ. Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, επιμ. Κ.
Κωστής, τ. 8, Κέρκυρα 1987, σ. 305.
46. Η πληροφορία προέρχεται από το τεκμήριο με τίτλο «Renseignements
statistiques sur la Grèce» που αναφέραμε παραπάνω, βλ. Κ. Κόμης, Ιστορική, σ. 96.
47. Gr. Temple, Travels in Greece and Turkey and the Mediterranean, τ. 1,
Λονδίνο 1834, σ. 19-20.
48. Δ. Σακκής, Η εκπαίδευση στις νοτιοδυτικές Κυκλάδες κατά την Α' Οδωνική
περίοδο (1833-1843), Αθήνα 1997, σ. 26.
49. Δ. Σακκής, ό.π., σ. 32, ο οποίος αναφέρει ότι το κείμενο με τίτλο «Περιγραφή
της νήσου Μήλου και των προϊόντων αυτής υπό Ξ[α6ερίου] Λ[ανδερέρ]>> δημοσιεύτη
κε στην εφ. Αδηνά, έτος 4, α.φ. 266, σ. 1047-150.
50. Ι. Δημάκης, «Το εμπόριον της Σύρου και η κατάστασις εις τας Κυκλάδας (συμ-
φώνως προς υπόμνημα γάλλου προξένου του έτους 1835)», Επετηρίς Εταιρείας Κυ
κλαδικών Μελετών, 4 (1964), σ. 620.
51. Βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα», σ. 317.
184
ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΣΤΗ ΜΗΛΟ
ΚΑΤΑ ΤΟΝ 18ο ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ
1700, Pitton de Tournefort

Υποστηρίξει ότι το κλίμα της Παλαιάς Χώρας είναι νοσηρό και οι κάτοικοι υποφέ
ρουν από βαριά νοσήματα. Προβλέπει ότι η τωρινή ξωή και η ακμή της Χώρας δεν
8α διαρκέσει πολύ. 1
1710, G. Cr. d'Auxerre (αποστολικός βικάριος Μήλου)

Υποστηρίξει ότι η πόλη της Μήλου είναι σε δέση τόσον ανθυγιεινή, ώστε όλοι οι
ιεραπόστολοι απομακρύνονται από αυτή. 2
1715-1725 (περίπου), G. Pace (αποστολικός επισκέπτης)

Αναφέρει: «Η Χώρα έχει περιφέρειαν περίπου 3 μιλίων, είναι κτισμένη εις το
μέσον της νήσου οπού σχηματίξεται μία κοιλότης και υπόκειται εις μυρίας όσας
νοσηράς επιδράσεις εκ τριταίων, τεταρταίων και επιδημικών πυρετών, κυρίως το
φδινόπωρον, οπότε οι πυρετοί καδίστανται κακοήθεις και αποδνήσκουν πλείστοι
όσοι άνθρωποι, οι δε ασδενείς οφείλουν να υποβάλλονται εις αυστηροτάτην δίαι-
ταν επί 15ήμερον, τρεφόμενοι μόνον με φάρον και αφεψήματα. Όλοι οι άνθρωποι
είναι χλωμοί και καχεκτικοί λόγω του κακού ποσίμου ύδατος [...] Κατά τα λοιπά
το κλίμα εκεί είναι τόσον υγιεινόν, ώστε οι άνδρωποι ξουν άνω των 100 ετών, εις
σημείον ώστε εάν δεν συναντήσουν καμμία κακοτυχία, γίνονται σχεδόν αδάνατοι
παρά τον φυσικόν νόμον [...]>>.3
[1717], Salmon
Σημειώνει ότι η πόλη είναι ωραία κτισμένη αλλά πολύ ρυπαρή διότι τα χοιροστασια
βρίσκονται στην είσοδο των σπιτιών στο δρόμο και εκεί ρίχνουν τις ακαδαρσίες τους.
Αυτό σε συνδυασμό με τα αλμυρά έλη, τις μεταλλικές αναθυμιάσεις και την έλλει
ψη καλού νερού κάνουν τη Χώρα τελείως ανθυγιεινή.4
1. J. Pitton de Tournefort, Voyage d'un botaniste I. L'Archipel grec, επανέκδ. με

επιμέλεια St. Yerasimos, Παρίσι 1982, σ. 154-157. Πρβλ. Ι. Χατξιδάκης, ό.π., σ. 219-
220, 228.
2. Βλ. Cl. de Terzorio, «Αρξαντιέρα ή Κίμωλος», μετάφρ. Ελένη Δαλαμπίρα, π.
Κιμωλιακά, 7 (1977), σ. 84-85.
3. Βλ. Β. J. Slot, «Καθολικοί εκκλησίαι Κιμώλου και των πέριξ νήσων. Ιστορία των
Δυτικών ναυτικών Κοινοτήτων των ΝΔ Κυκλάδων και των Εκκλησιών των (1600-1893)»,
μετάφρ. Ελένη Δαλαμπίρα, π. Κιμωλιακά, 5 (1975), σ. 210, 211, 212, 214.
4. Βλ. Ελένη Δαλαμπίρα, «Περιηγητικά κείμενα περί Κιμώλου», π. Κιμωλιακά, 7
(1977), σ. 43-44.
185
1721, J. E.Van Egmontt

Σημειώνει: «Η ατμόσφαιρα είναι πολύ ανθυγιεινή εκεί, δι' αυτό υποφέραμεν καδ'
όλην την διάρκειαν της παραμονής μας πλησίον της νήσου...». 5
1730, Ch. Thomson

Αναφέρει: «Η πόλη, η Μήλος, αποτελείται από 20 έως 30 δρόμους και έχει σχε
διαστεί για να χωράει πέντε με έξι χιλιάδες κατοίκους. Τα σπίτια είναι δίπατα με
ταράτσες. Είναι καλοκτισμένα με μια σκληρή μαυριδερή πέτρα που μοιάζει σαν
αλαφρόπετρα και αντέχει στις αλλαγές του καιρού. Αλλά η δυσωδία του τόπου
είναι κάτι το ανυπόφορο γιατί βάζουν τα γουρούνια τους μπροστά στην είσοδο του
σπιτιού όπου πετάν όλα τους τα σκουπίδια και τις βρωμιές. Όλα αυτά μαζί με τις
γειτονικές αλυκές, τις δειώδεις αναθυμιάσεις που βγαίνουν από παντού σε ολό
κληρο το νησί, καδώς και η έλλειψη καλού νερού, κάνουν τον τόπο πάρα πολύ
ανδυγιεινό». 6
1735, Ν. Sarrabat (ιησουίτης)

Γράφει: «Τα σπίτια [της πόλης της Μήλου] είναι χαμηλά και δεν έχουν παρά το
πολύ ένα πάτωμα πάνω από το ισόγειο. Είναι όλα με ταράτσες χτισμένα με πελε
κητή πέτρα, μα τα περισσότερα πέφτουν ερείπια και οι δρόμοι είναι σχεδόν όλοι
γεμάτοι από χαλάσματα και από πέτρες η μία πεσμένη πάνω στην άλλη, θλιβερό
αποτέλεσμα της κυριαρχίας των Τούρκων. Αυτό δεν εμποδίζει από το να έχουν τα
σπίτια των Μηλιών, στο εσωτερικό, μια εντυπωσιακή εικόνα καθαριότητας [...] Τα
νερά του χωριού της Μήλου είναι ανθυγιεινά. Στους μήνες Αύγουστο και
Σεπτέμβριο βασιλεύουν κανονικά οι αρρώστιες που αφήνουν σ' αυτούς που τις
πήραν μια όψη κιτρινιάρικη και υδρωπική. Τα νερά στο Κάστρο, που είναι το δεύ
τερο χωριό του νησιού, είναι καλύτερα, έτσι οι κάτοικοι φαίνονται νάχουν όψη
υγείας και καθόλου κακόχυμη. Το Κάστρο, για το οποίο σας μίλησα, είναι σκαρ
φαλωμένο στην κορυφή ενός βουνού πολύ υψηλού. Στην αρχή δεν παρουσιάζεται
παρά σαν ένας σωρός ερειπίων, μα στην πραγματικότητα είναι άλλο πράγμα. Παρ'
όλα αυτά βρίσκει κανείς ακόμα στο εσωτερικό των σπιτιών, όσο ερειπωμένα και αν
είναι, την ατμόσφαιρα της καθαριότητας που βασιλεύει εκεί όπως και στο άλλο
χωριό [...]>>.7
5. Βλ. J. Ε. Van Egmontt, Travels through part of Europe, Asia Minor - the Islands
of the Archipelago, τ. 1, Λονδίνο 1759, σ. 69-70, πρβλ. Β. J. Slot, «Ολλανδοί πρόξενοι
Μήλου - Κιμώλου», π. Κιμωλιακά, 8 (1978), σ. 192 και Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 37-38.
6. Ch. Thompson, The travels of the Late Charles Thompson, τ. 1, Reading 1752,
σ. 291-293 και Α. Λεντάκης, ό.π., 38-39, στον οποίο ανήκει και η μετάφραση του απο
σπάσματος.
7. Βλ. Γ. Χαλκουτσάκης, «Μία άγνωστη επίσκεψη -το 1735-στη Μήλο», π. Μηλιακά,
2 (1985), σ. 24-25.
186
1738, Β . C r i s p o
Ο Crispo δηλώνει ότι τοποθετήθηκε βικάριος Μ ή λ ο υ και Αρξαντιέρας ό π ο υ 9α
μείνει «...αν τον σηκώσει το κλίμα, είναι δε νοσηρόν το της Μ ή λ ο υ . . . » . 8
1745, α ν ώ ν υ μ ο ς
Παρατηρεί ότι οι δρόμοι της πόλης της Μ ή λ ο υ είναι τρομερά ακάδαρτοι και β ρ ω -
μάνε. 9
1745, Τ ο π ο τ η ρ η τ ή ς Κ α θ ο λ ι κ ή ς Ι ε ρ α π ο σ τ ο λ ή ς (;)
Σε έκθεση του για την κατάσταση των αποστολών στη Μ ή λ ο και Κίμωλο α ν α φ έ
ρει: «... ιδίως όσον α φ ο ρ ά την Μήλον [...] επικρατεί α π ό πολλών ετών μία ε π ί -
δρασις του αέρος, η οποία κα9' έκαστον έτος προκαλεί κοινήν νόσον εις όλους
τους κατοίκους, με π ο λ λ ο ύ ς πάντοτε θανάτους, ιδίως μεταξύ των ξένων ως ημείς,
εις τρόπον ώστε κατά τα τελευταία 25 έτη έχομεν απωλέσει εκεί π ο λ λ ο ύ ς ιερωμέ
νους».10
1748, Ρ. Α . G u y s
Παρατηρεί: « Α φ ό τ ο υ επισκέφθηκε το νησί ο Τουρνεφόρ η ερήμωση του τ ό π ο υ έχει
προχωρήσει πολύ. Α υ τ ό ς ο περιηγητής υπολόγισε να ζούνε στη Μ ή λ ο [= Χώρα]
5.000 κάτοικοι. Τώρα μόλις π ο υ μένουνε 1.000. Αυτό π ο υ είδα εγώ δεν είναι π ι α
μια πόλις αλλά τα απομεινάρια μιας παλιάς πολιτείας, σχεδόν έρημης αλλά αρκε
τά καλοχτισμένης». 1 1
1749, F r e d . H a s s e l q u i s t
Γράφει: « Η πόλη βρίσκεται κάπου ένα μίλι α π ό την ακτή και δεν μπορείς να την
δεις δίχως να συγκινηθείς για την κακή της κατάσταση. Τα σπίτια της, π ο υ ά λ λ ο
τε ήταν φτιαγμένα α π ό καλοπελεκημένες πέτρες, τώρα είναι εξ ολοκλήρου κ α τ ε
στραμμένα. Εν τούτοις α π ό το λίγο π ο υ απομένει μπορείς να κρίνεις το αρχαίο
μεγαλείο της [...] Η πόλη αν και φτωχή είναι εξαιρετικά πυκνοκατοικημένη. Είναι
γεμάτη α π ό παιδιά π ο υ είναι σαν τα μερμήγκια πολλά. Οι κάτοικοι της όμως βρί
σκονται σε τρομακτική αθλιότητα». 1 2
1750, M a i h o w s
Αναφέρει: « Ό σ ο φαρδιοί κι αν είναι οι δρόμοι της Μ ή λ ο υ και τα σπίτια κανονικά
8. Βλ. Β. J. Slot, «Καθολικοί», σ. 218.

9. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., α. 42-43. Το βιβλίο κυκλοφόρησε πρώτη φορά στο Παρίσι
το 1745. Δεν πρόκειται για πραγματικό περιηγητή· είναι κολλάζ πληροφοριών.
10. Βλ. Cl. de Terzorio, «Αρξαντιέρα», σ. 89.
11. Βλ. Γ. Καμακάρης, Το όνομα και ο πληδυσμός της Μήλου, Πειραιάς 1963, σ. 37-
39, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., a. A3-AA.
12. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 44-46.
187
για να μην πω πολύ καλοχτισμένα, είναι το πιο βρωμερό και ακάδαρτο μέρος που
έχω δει ποτέ. Σε ορισμένα από τα πολιτισμένα μέρη της Ευρώπης το μπροστινό
μέρος των παλατιών, το ισόγειο είναι τόσο βρώμικο. Εδώ όμως είναι πραγματικοί
οχετοί. Η δυσωδία τους μαζί με εκείνη που αναδίνουν τα φίκια που σαπίζουν και
τα χόρτα των αλυκών φτιάχνουν μια σύνθετη δυσωδία, την πιο φοβερή που έχω
νιώσει ποτέ. Κι όμως τι περίεργο πράγμα που είναι η συνήθεια. Οι κάτοικοι δεν
αισθάνονται καθόλου αυτή τη βρώμα, όπως και οι Τούρκοι της Κρήτης δεν νιώδουν
τη σήψη των πτωμάτων των συγγενών τους». 13
1768, Δ. Γεώργιος Στάης (βικάριος Μήλου)

Σημειώνει: «Η νήσος έχει σχεδόν εκκενώσει' όχι μόνον από τους καθολικούς αλλά
και από τους Έλληνας, λόγω της μεγάλης θνησιμότητος, η οποία παρετηρήθη κατά
το έτος αυτό». 14
1771, Pasch di Krienen

Υποστηρίξει ότι πριν την οθωμανική κατάκτηση η Μήλος είχε 50.000 κατοίκους.
Το 1771 απομένουν 1.000, 500 στην πόλη και άλλοι τόσοι στο Κάστρο. «Ένας από
τους κύριους λόγους αυτής της μεγάλης ερήμωσης του πληθυσμού είναι ο εξής:
Όταν κατασκευάστηκε η πόλη κατά το ευρωπαϊκό σύστημα είχε οχετούς από τους
οποίους έφευγαν όλες οι ακαδαρσίες στη θάλασσα. Εδώ και πολλά χρόνια χάλα
σαν γιατί δεν υπήρξε καμμιά φροντίδα. Κι ο αέρας της πόλης έχει χαλάσει τόσο
πολύ που έγινε πια επικίνδυνος. Κι όλα αυτά αυξήδηκαν ακόμη πιο πολύ όσο της
έλειπαν οι άνδρωποι και λιγόστευαν τα νοικοκυριά. Λιγότερο νοσηρό είναι το
κλίμα του κάστρου που το ονομάζουν Απάνω Κάστρο και στην κοινή γλώσσα το
λένε Σιφούρ». 15
1774, Πέτρος Δελένδας

Σε επιστολή του αναφέρεται σε ασθένεια: «μεταδοδείσης εις εμέ από την Μήλο
όπου επικρατεί πάντοτε η μολυσματική ινφλουέντξα. [...] Εκτός του φόβου της
ασδενείας, ξώμεν επίσης και με τον τρόμον των πειρατών...». 16
1776, Choiseul-Gouffier
Αναφέρει: «Καταρχήν η αλλαγή στις εμπορικές συνθήκες άρχισε να βλάπτει το
13. Βλ. [Maihows], Letters from several parts of Europe and the East written in
the years 1750 etc., τ. 2, Λονδίνο 1753, σ. 278, πρ6λ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 46-47, απ'
όπου και το μεταφρασμένο απόσπασμα.
14. Βλ. Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 230-231.
15. Βλ. Ρ. di Krienen, Breve descrizione dell'Arcipelago..., Λιβόρνο 1773, σ. 11 και
Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 48-50, στον οποίο ανήκει και η μετάφραση του αποσπάσματος.
16. Βλ. Β. J. Slot, «Καδολικαί», σ. 231-232.
188
νησί. Μετά απρόοπτη καταστροφή έδωσε το τελευταίο κτύπημα στην ευτυχία της.
Από τις 5.000 κατοίκους που βρήκε ο Τουρνεφόρ μοναχά στην πρωτεύουσα,
σήμερα απομένουν μόλις 200 που κι αυτοί απειλούνται να πέσουνε σύντομα 8ύμα-
τα του νοσηρού κλίματος. Οι δύστυχοι είναι ωχροί και πρησμένοι και η κοιλιά τους
τουμπανιασμένη. Τα πόδια τους είναι πρησμένα φρικτά και μόλις τους επιτρέπουν
να σέρνονται μες στα ερείπια της πόλης τους που κάποτε ήταν όμορφη. Σήμερα
όμως κατάντησε σωρός ερειπίων. [...] Η αρχή της μολυσματικής επιδράσεως μου
φαίνεται πως φσάνει ακριβώς στην εποχή του νέου ηφαιστείου που άνοιξε μια
δίοδο μες στα νερά, μπροστά στη Σαντορίνη και ξέρασε ένα καινούριο νησί [...] Οι
νοσηροί καπνοί που αναδίνονται από αυτές τις τεράστιες πηγές μολύνουνε τον
αέρα. [...] Τα γειτονικά μέρη του λιμανιού και της πόλης, όπου οι αναθυμιάσεις
είναι πιο ισχυρές νοιώσανε πρώτα τα ολέδρια αποτελέσματα. Ίσως αυτές οι φωτιές
που επικοινωνούνε συνεχόμενα δα κατακλείσουν όλη την επιφάνεια του νησιού [...]
9α καταλήξουν στην ερήμωση των δύο ή τριών απομακρυσμένων χωριών που ως
τώρα δεν έχουνε κακοπάδει τόσο». 17
1778-9, Ημερολόγιο του J. Frederik Tor, γραμματέα ολλανδικής πρεσβείας

Κωνσταντινούπολης
Γράφει: «Η πόλις ευρίσκετο εις ωραίαν και εύφορον πεδιάδα εις απόστασιν ενός
μιλίου από της παραλίας. [...] Προ ολίγων ετών υπήρχε πλησίον της πόλεως μία
οπή εκ της οποίας εξήλδεν δηλητηριώδες αέριον, το οποίον εδανάτωσε όλα τα ζώα
τα οποία το ανέπνευσαν. Πολλάκις δείγματος χάριν ωδήγησαν ένα ςώον εκεί, το
οποίον αμέσως απέθανε χωρίς να προαισδανδεί ουδεμίαν δυσωδία. Ουδείς εδύνα-
το φυσικά να εξηγήσει το περίεργον φαινόμενον, το οποίον νομίζω ότι ουδέν άλλο
είναι ή το αέριον mesihitig ή ψυχρός αέρας, ο οποίος προέρχεται εκ του βαδυτά-
του τμήματος της οπής. Εκαλυψαν την οπήν δια λίδων και υλικών εξ ερειπίων
ούτως ώστε ενταφιασδέν το αέριον εις ουδένα να προξενή κακόν. [...] Εκείνο όμως
που μας έκαμε μεγαλυτέραν εντύπωσιν, είναι η ερήμωσις της νήσου, της οποίας ο
πληδυσμός δεν υπερβαίνει σήμερον τους 1.300 κατοίκους, ενώ ηρίδμει αρκετάς
χιλιάδας προ της αποδεκατίσεώς της από τας καταστρεπτικάς νόσους. Ο άλλοτε
πολύ μεγαλύτερος ακόμη πληδυσμός είχεν μειωδεί εις τας 7.000 προ 30 ετών. Εάν
συνεχισδεί ο αποδεκατισμός αυτός είναι πολύ πιδανόν ότι η νήσος δα απομείνει
τελείως έρημος...». 18
17. Βλ. Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l'Empire Ottoman, en Grèce

dans la Troade, les îles de l'Archipel et sur les cotes de l'Asie-Mineure, τ. Ι, 2η έκδ.,
Παρίσι 1842, σ. 15. Βλ. και Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 51-53, από όπου και το μεταφρασμέ
νο απόσπασμα. Βλ. επίσης Αικατερίνη Κουμαριανού, «Το ταξίδι του Choiseul-Gouffier
(IH' αιώνας)», Περιηγήσεις στον ελλαδικό χώρο, Αδήνα 1968, σ. 33-34.
18. Βλ. Β. J. Slot, «Ολλανδοί», α. 227, 229 (επίσης στο ίδιο, σ. 230 αναλυτική περι
γραφή της αλυκής). Πρβλ. και Τ. Γριτσόπουλος, «Ειδήσεις προξένων ξένων κρατών
189
1779, C. S. Sonini
Περιγράφει την κατάσταση στο νησί ως εξής: «Σήμερα όμως [η πόλη της Μήλου]
δεν είναι τίποτε άλλο από ένα σωρό ερειπίων που λίγοι Έλληνες αγωνίζονται
ακόμη ενάντια στον κίνδυνο που διατρέχει κανείς κατοικώντας την. Από τους
5.000 κατοίκους που μέτρησε ο Τουρνεφόρ, σήμερα βρίσκουμε μόλις 200 και αυτοί
είναι σε κατάσταση εξασθένησης που προκαλεί οίκτο. Η κακή ποιότητα των νερών
που πίνουν κι η ακόμα πιο ολέθρια ατμόσφαιρα που είναι γεμάτη από πνιγηρές
θειούχες αναθυμιάσεις, χαλάνε το αίμα και τους χυμούς, κάνουν επικίνδυνη την
παραμονή σε αυτή την πόλη και την έχουν μετατρέψει σε ερημότοπο. [...] Φαίνεται
πως η πόλη της Μήλου ήταν καλοχτισμένη. Όμως τα σπίτια της σήμερα που είναι
όλα ερειπωμένα, αγγέλλουν την ερήμωση που τα μαστίζει. [...] Παντού υπάρχουν
σημάδια μιας υπόγειας πυρκάιάς. [...] Από όλα τα μέρη αναβρύζουν ζεστά νερά.
Παντού σκόρπιες πέτρες από κισσήρι. Το δειάφι σχηματίζεται άφδονο και το βλέ
πεις ακόμα και στην επιφάνεια του εδάφους». 19 Συμπληρώνει για το Κάστρο ή
Σιφούρ όπως το αποκαλεί: «Το Σιφούρ είναι η κατοικία των πιλότων του Αρχιπε
λάγους. Ο αήρ εκεί είναι καδαρός και υγιεινός. Η φονική επίδρασις των δυσωδών
αναδυμιάσεων της πεδιάδος δεν φθάνουν μέχρις αυτού. Ως εκ τούτου το Κάστρο
έχει μεγαλύτερον πληθυσμό από την πρωτεύουσα της Μήλου και οι κάτοικοι
εμφανίζουν όλα τα εξωτερικά σημεία της ρώμης και της υγείας, των οποίων στε
ρούνται οι δυστυχείς πατριώται των». 20
1781, Cl. Savary

Αναφέρει: «Μέσα σε 50 χρόνια η Μήλος άλλαξε εξ ολοκλήρου όψη. Η πανούκλα
που οι Τούρκοι μεταδίδουν σε όλα τα μέρη εξόντωσε ένα μέρος του πληθυσμού. Η
κακοδιοίκηση της Πύλης και οι καταπιέσεις του Καπουδάν πασά συμπλήρωσαν το
υπόλοιπο. Σήμερα η έλλειψη χεριών δεν επιτρέπει να λευτερώσουν τα νερά που
μένουν στάσιμα στις κοιλάδες και λιμνάζουν μολύνοντας τον αέρα με τις αναθυ
μιάσεις των σαπισμένων χόρτων. Και οι αλυκές που πολλαπλασιάστηκαν από την
έλλειψη φροντίδας αναδίδουνε παρόμοια δυσωδία. Προσθέστε σ' αυτά και τις θει
ώδεις αναθυμιάσεις που βγαίνουν από παντού και δεν θα εκπλαγείτε κυρία μου
μαθαίνοντας πως οι Μήλιοι υποφέρουν από άγριους πυρετούς 9 μήνες το χρόνο.
Ίσως να υποχρεωθούν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Τα πρόσωπα τους είναι
όλα κάτωχρα, κίτρινα, μολυβιά, χωρίς ίχνος υγείας. Ο φρόνιμος ταξιδιώτης αν δε
περί Κιμώλου και Κιμωλιών», π. Κιμωλιακά, 5 (1975), σ. 34-36.

19. Βλ. Ch. S. Sonnini, Voyage en Grèce et en Turquie fait par ordre de Louis XVI
et avec l'autorisation de la cour ottomane (1801 ) επανέκδοση με επιμ. Patrice Brun,
Παρίσι-Μόντρεαλ 1997, σ. 196-198, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 53-56 απ' όπου και το
μεταφρασμένο αττόσ-πασμα.
20. Βλ. C. S. Sonnini, «Ταξίδιον εις Ελλάδα και Τουρκίαν», μετάφρ. Ελένη Ααλα-
μπίρα, π. Κιμωλιακά, 6 (1976), σ. 172-173.
190
δέλει να αρπάξει κανένα πυρετό καλά 9α κάνει να μη σταθεί πολύ σ' αυτό το
νοσηρό μέρος». 21
1782, Ferrieres-Sauveboeuf
Αναφέρεται στη νοσηρότητα του περιβάλλοντος που την αποδίδει στις συνεχείς
θειώδεις αναθυμιάσεις. 22
1783, Frieseman
Αναφέρει ότι σήμερα μένουν γύρω στους 600 κατοίκους στη Χώρα. Αιτία οι Θειώ
δεις αναθυμιάσεις που μέρα με την ημέρα γίνονται πιο ισχυρές. Οι περισσότεροι
κάτοικοι μιας και ο αέρας της πεδιάδας είναι μολυσμένος αποτραβήχτηκαν στο
Κάστρο όπου υπάρχει και ωραία πηγή, ενώ τ' άλλα νερά του νησιού είναι κακής
ποιότητος. 23
1788, Th. Watkins

Υποστηρίξει ότι βρήκε στη Χώρα μόνο ερείπια. 24
1788-9, Ημερολόγιο ολλανδικού πολεμικού πλοίου (πλοίαρχος D. Ε. Hinxt)

Αναφέρεται: «1/5/1788 Ο πλοίαρχος Salm και εγώ πραγματοποιήσαμεν εκδρομήν
εις την κατεστραμμένην πόλιν της Μήλου[...] Επεσκέφδημεν την ηρειπωμένην
πόλιν της Μήλου...». 25
1789, captain Sutherland

Γράφει: «Τα 3/4 της πόλης είναι ερείπια και οι κάτοικοι μέρα με τη μέρα λιγοστεύ
ουν [...] 8-10 γυάρδες από την ακτή η ζεστή πηγή που τροφοδοτούσε τους κήπους
βράζει [...] Οι κάτοικοι ζούνε σε μια μικρή πόλη, στην κορυφή ενός υψηλού βράχου
που από τη δέση και την όψη πήρε την ονομασία 'το Κάστρο'».26
1792, W. Hunter
Αναφέρει ότι το νησί αποτέλεσε κέντρο εμπορίου πειρατικών λειών των Γάλλων
αλλά τώρα πλέον το έχουν εγκαταλείψει και απομένει μία εικόνα μιζέριας και
21. Βλ. Cl. Savary, Lettres sur la Grèce..., νέα έκδοση, Παρίσι 1798, σ. 379-380,
και Α. Λεντάκης, ο.π., σ. 56-57, από όπου και η μετάφραση του αποσπάσματος.
22. Βλ. Ferrieres-Sauveboeuf, Mémoires historiques, politiques et géographi-
ques des voyages du compte de F.S. faits en Turquie, en Perse et en Arabie depuis
1782 jusqu'en 1789, τ. 2, Παρίσι 1790, σ. 226-227, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 57-58.
23. Βλ. Frieseman, Description historique et géographique de l'Archipel, Neu-
wied sur le Rhin 1789, σ. 51-52, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 58.
24. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 58-59.
25. Βλ. Β. J. Slot, «Ολλανδοί», σ. 240.
26. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 59.
191
εγκατάλειψης. Σημειώνει επίσης ότι οι δύο κύριες πόλεις σιγά-σιγά ξέπεσαν σε

χωριά που έχουν 1.000-1.200 κατοίκους, τα σπίτια των οποίων έχουν θλιβερή
εμφάνιση ανάλογη με τη νωθρότητα και τη φτώχια τους. Η μία από αυτές που ονο
μάζεται Κάστρο και βρίσκεται στην κορυφή ενός απότομου βράχου στην είσοδο
του λιμανιού και έχει ρομαντική όψη. Η άλλη που ονομάζεται Μήλος κυριαρχεί
σαν μητρόπολη και είναι καλύτερα κτισμένη και κατοικημένη. Το κλίμα είναι πάρα
πολύ ανθυγιεινό και οι άνθρωποι γενικά έχουν αρρωστημένη όψη. Οι διαταραχές
που κυριαρχούν είναι επιδημικοί πυρετοί και υδρωπικία που οφείλονται κυρίως
στην επίδραση του αέρα και των νερών που διαποτίζονται από δείο. 27
1794, G. Α. Olivier
Γράφει: «Βρήκαμε μια αρκετά όμορφη πεδιάδα και στη μέση της μια πόλη που δεν
υπολείπονταν σε τίποτα από καμμίαν άλλη του Αρχιπελάγους. Σήμερα όμως δεν
έχει σχεδόν τίποτε άλλο από ερείπια. Στο έμπα της συγκλονιστήκαμε βλέποντας
παντού γκρεμισμένα σπίτια, τουμπανιασμένους ανδρώπους, σκελετωμένες μορ
φές, κινούμενα πτώματα. Παντού η εικόνα της καταστροφής και του δανάτου.
Μόλις που 40 οικογένειες, οι πιότερες ξένες, περιφέρουν τη δυστυχισμένη τους
ύπαρξη μες σε μια πόλη που στις αρχές του αιώνα μετρούσε 5.000 κατοίκους». Για
το Κάστρο σημειώνει: «Και αυτό το χωριό είναι ακάδαρτο, και οι δρόμοι γεμάτοι
γουρούνια και ακαδαρσίες. Όλα όμως αντισταθμίζονται από το υγιεινό κλίμα και
τον καθαρό αέρα που ευνοούν την μακροβιότητα». 28
1806, W. Μ. Leake
Γράφει: «Προς τους λόφους βρίσκεται η Χώρα που κάποτε είχε 16.000 κατοίκους.
Τώρα δεν έχει πιο πολλές από 200 οικογένειες. Απομένουν ακόμη 25 ελληνικές
και 2 λατινικές εκκλησίες. Τα ερείπια και η γυμνή κοιλάδα [...] δίνουν την όψη
κατήφειας. Λένε πως ο αέρας είναι πολύ ανθυγιεινός». 29
1807, Stewart
Σημειώνει: «Περίπου 80 χρόνια πριν, μία επιδημία πανώλης θανάτωσε 9.000 αν
θρώπους και από τότε δεν αποκαταστάθηκαν οι επιπτώσεις της. Η νέα πόλη της
27. W. Hunter, Travels in the year 1792 through France, Turkey and Hungary to
Vienna, 2" έκδοση, τ. Ι, Λονδίνο 1798, σ. 156-158.
28. Βλ. G. A. Olivier, Voyage dans l'Empire Othoman, l'Egypte et la Perse, τ. 2,
Παρίσι 1801, σ. 203, 220, 230. Βλ. και Α. Λεντάκης, ό.π., α. 59-61, απ' όπου και η μετά
φραση του αποσπάσματος.
29. Βλ. W. Μ. Leake, Travels in Northern Greece, τ. 3, επανέκδοση Αμστερνταμ
1967, σ. 77-78. Βλ. και Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 62-63 από τον οποίο και η μετάφραση του
αποσπάσματος.
192
Μήλου είναι σχεδόν ερειπωμένη και δεν έχει περισσότερους από 800 κατοίκους
περίπου. [...] Στην πόλη όλοι οι κάτοικοι φαίνονται άρρωστοι, στο χωριό κάδε πρό
σωπο δείχνει την εικόνα της υγείας». 30
1813, Οικονόμος του Μετοχίου του Σωτήρος Χριστού

Σε επιστολή του προς τον ηγούμενο Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου διαβάζουμε: «Ας
είναι λοιπόν γνωστή σας η κοινή μετοίκησις της Χώρας μας και να ειπώ οι ολίγοι οπού
έμειναν από την ποτέ περίφημον Μήλον, από νόσον δανατηφόρον, και την εμόλα-
ραν και κάνουν μετοίκησιν εις εν μέρος περιδαλάσσιον κατά το μέρος του κόρφου».31
1815, W. Turner
«Η πανούκλα έκανε τέτοια δραύση μέσα σε έναν αιώνα, που ο συνολικός πληδυσμός
του νησιού σήμερα μόλις φδάνει τις 2.300, ενώ παλιότερα η πόλη είχε μονάχη 10.000.
Η ερήμωση προχώρησε πιο συστηματικά εξ αιτίας της κακής ποιότητας των νερών και
της νοσηρότητας της ατμόσφαιρας που λένε ότι είναι ισχυρά φορτισμένη με δειάφι.
[...] Η πρωτεύουσα είναι σχεδόν μόνο ερείπια και οι στενοί δρόμοι φράζονται απ' τα
οικοδομήσιμα υλικά των πεσμένων σπιτιών».32
1817, κόμης de Forbin

Υποστηρίξει ότι η πόλη «που κάποτε ήταν τόσο χαρούμενη, και τώρα τόσο νοση
ρή και σχεδόν ξεχασμένη ολότελα. Όλοι οι κάτοικοι κατέφυγαν στην πόλη του
Κάστρου που βρίσκεται πάνω σε ένα λόφο αρκετά ψηλό». 33
1822, Jourdain
Σημειώνει ότι το νησί είναι πολύ νοσώδες. Η σύγχρονη πόλη είναι στο βάδος του
όρμου, είναι σχεδόν έρημη εξαιτίας του κακού αέρα που εισπνέουν οι κάτοικοι και
της έλλειψης καλών υδάτων. 34
1822 (24 Νοεμβρίου), ιερομόναχος Μεδόδιος Αρμένης

Κάνει λόγο για ερήμωση της Χώρας την οποία πλέον δεν κατοικεί κανείς «παρά
τίνες Μωράί'τες γεωργοί». 35
30. Βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, «Σύμμεικτα Μηλιακά», π. Μηλιακά, 3 (1989), σ. 304-305.

31. Βλ. Ζ. Βάος, Ναοί και ναΰδρια της Μήλου, Αδήνα 1964, σ. 494, πρβλ. και Α.
Λεντάκης, ό.π., σ. 78-79.
32. Βλ. W. Turner, Journal of a tour in the Levant, τ. 3, Λονδίνο 1820, σ. 405,
πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., α. 63 απ' όπου και το μεταφρασμένο απόσπασμα.
33. Βλ. De Forbin, Voyage dans le Levant en 1817 et 1818, par M. le Cte de Forbin,
2i έκδ., Παρίσι 1819, σ. 8, πρβλ. Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 63-64, και Ελένη Δαλαμπίρα,
«Περιηγητικά κείμενα», σ. 60.
34. Jourdain, Mémoires historique et militaires sur les éléments de la Grèce
depuis 1822 jusqu'au combat de Navarin, τ. 2, Παρίσι 1828, σ. 107.
35. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., α. 80.
193
1824 (5 Ο κ τ ω β ρ ί ο υ ) , ιερομόναχος Μ ε σ ό δ ι ο ς Α ρ μ έ ν η ς
Σε επιστολή του π ρ ο ς τον ηγούμενο του Ιωάννη Θεολόγου Π ά τ μ ο υ κάνει λόγο για
γενικότερη ερήμωση του νησιού και δικαιολογεί τη δική του αποχώρηση: «Σήμερον
δε οπού δεν είναι κανένας άλλος έλειψα και εγώ δια να φυλάξω την ζωήν μου, α π ό
εκείνην την δανατηφόρον νόσον». 3 6
1833 (8-11 Ιουλίου), M a r c h e b e u s

« Τ ο πλοίο μας αγκυροβόλησε στο μεγάλο και δλιβερό λιμάνι αυτού του νησιού, το
οποίο μόλις έχει μια ντουζίνα φτωχά σπίτια, οπού κατοικούν ν α ύ τ ε ς ή ψ α ρ ά δ ε ς . Η
πόλη ή το Κάστρο έχει αντικαταστήσει την παλιά πόλη των Ενετών, η οποία είναι
τώρα ερειπωμένη και εγκαταλελειμμένη». 3 7
1833 (8-11 Ιουλίου), Μ . J. G i r a u d e a u

« Τ ο νησί λένε είναι πολύ νοσηρό. Καδώς έχει υφαιστειογενή π ρ ο έ λ ε υ σ η υπόκει
ται σε συχνούς σεισμούς π ο υ ανοίγουν το έ δ α φ ο ς και κάνουν να αναβλύζουν θ ε ρ
μές δειούχες πηγές, όπως επίσης και μολυσμένα αέρια, τα οποία επίσης κυριεύ
ουν την ατμόσφαιρα και τη σκοτεινιάζουν μερικές φορές για μεγάλη χρονική δ ι ά ρ
κεια».38
1834, Gr. T e m p l e
Αναφέρει ότι η πρωτεύουσα π λ έ ο ν είναι το Κάστρο διότι η π α λ α ι ά πρωτεύουσα
εγκαταλείφθηκε λόγω του ανθυγιεινού της κλίματος. 3 9
1835, Ξ . Λ ά ν δ ε ρ ε ρ
Αναφερόμενος στις συνσήκες υγιεινής της Παλαιάς Χώρας σημειώνει: « Ο αήρ
είναι προπάντων το καλοκαίρι νοσηρός, τούτο δε π ρ έ π ε ι να αποδώσωμεν εις την
α π ό τους λ ό φ ο υ ς περιτειχισμένην σέσιν της πόλεως ή εις τας των ηφαιστείων α ν α
θυμιάσεις. Οι κάτοικοι πάσχουσιν την άνοιξιν φλογιστικάς αρρωστείας, το δε
δέρος πυρετόν, π ρ ο πάντων δε πάσχουσιν αι γυναίκες, των οποίων το πρόσωπον
έχει ιδιαίτερόν τινά ωχρότηταν». 4 0
36. Βλ. Ζ. Βάος, ο.π., σ. 501, πρβλ. και Α. Λεντάκης, ό.π., σ. 80.
37. Βλ. Marchebeus, Voyage de Paris a Constantinople par bateau a vapeur... par
Marchebeus, architecte de gouvernement, Παρίσι 1839, σ. 201. Πρβλ. Α. Σταυρό-
πουλος, «Επίσκεψη του'Οσωνα στη Μήλο το 1833. Το πρώτο ατμοκίνητο 'κρουαζιερό
πλοιο' αγκυροβολεί στη Μήλο. Περιγραφές της Μήλου και της επίσκεψης του Όσωνα
από τρεις επιβάτες του πλοίου», εφ. Μήλος, φ. 111 (15-12-1986), σ. 3.
38. Βλ. M. J. Giraudeau, L'Italie, la Sicile, Malte, la Grèce l'Archipel, les îles
Ioniennes et la Turquie, Souvenirs de voyage historiques et anecdotiques, Παρίσι
1835, σ. 379.
39. Gr. Temples, Travels in Greece and Turkey and the Mediterranean, τ. Ι, Λον
δίνο 1843, σ. 16, 19-20.
40. Ξ. Λάνδερερ, Περί των εν Μηλω δερμών υδάτων, Αδήνα 1835, σ. 10-11.
194
1835, Χαιρέτης (διοικητικός ιατρός)

«Η Παλαιά Χώρα είναι νοσώδης, εξ αιτίας των παρακειμένων αλυκών και υγρών
λεβαδιών, σχηματιζόντων εν επίπεδον περικλειόμενον γύρωδεν από λόφους, ώστε η
δέσις αποκαδίσταται πνιγερά και νοσώδης, δεν είναι όμως αληδές ότι αι αναδυμιά-
σεις του δείου οχληραί μόνον κατά την οσμήν, βλάπτουσι την υγείαν των κατοίκων,
εξ εναντίας με απορίαν μου βλέπω ότι εις την νήσον ουδείς υπάρχει φδισικός ή
ασδματικός, εξαιρουμένης μιας ξένης γυναικός».41
1837, «Ευουφρων»
Σε άρδρο του με τίτλο «Περί Μήλου» στην εφ. Αδηνά αναφέρει: «Η επί Βενετών
πόλις των Μηλίων ήτον η νυν λεγομένη Παλαιά Χώρα, η οποία ερημώδη σχεδόν
από το δανατικόν και τας επιδημίας προ πολλών ετών, και είχε λέγουν, ώς 20.000
ψυχάς. Τούτο φαίνεται και από το πλήδος και από το μέγεδος των ερειπίων. Αυτού
κατοικούν μόνον ώς 50 οικογένειαι, οι δε λοιποί κάτοικοι συμποσούμενοι εις 2.200
είναι συγκεντρωμένοι κατά το στόμιον του λιμένος προς ανατολάς». 42
41. Δ. Σακκής, ό.π., σ. 34-35, σύμφωνα με τον οποίο το απόσπασμα προέρχεται

από το δημοσίευμα του Χαιρέτη «Ιδιαίτερος πίναξ των Δήμων της Υποδιοικήσεως
Μήλου», εφ. Ελληνικός Ταχυδρόμος, Παράρτημα 32 (1839).
42. Βλ. Α. Λεντάκης, ό.π., ο. 8-9.
195
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΧΑΡΤΩΝ -ΕΙΚΟΝΩΝ
1. Σύγχρονος χάρτης της Μήλου, από το βιβλίο Αρχαιολογικός Άτλας του Αι
γαίου από την προϊστορία έως την ύστερη αρχαιότητα, Αδήνα 1998, σ. 81.
2. Χάρτης του Buodelmonti, 15ος αι (βλ. Τόπος και Εικόνα, τ. 1, Αδήνα
1978, σ. 16).
3. Χάρτης του G. Porro, 1572, που περιέχεται στο βιβλίο του Th. Porcacchi,
L'isole più famose del mondo, Βενετία 1572 (βλ. Τόπος, α. 126).
4. Χάρτης του Α. Ortelius, 1584 (βλ. Άννα Αβραμέα, Σπ. Ι. Ασδραχάς, Β.
Σφυρόερας, Χάρτες και χαρτογράφοι του Αιγαίου πελάγους, Ασήνα 1985,
σ. 108).
5. Χάρτης του G. Mercator, 1590 (βλ. Χάρτες, σ. 100).
6. Χάρτης του J. Lauremberg, 1638 (βλ. Χάρτες, σ. 118).
7. Χάρτης του S. De Beaulieu, 1674 (βλ. Χάρτες, σ. 128).
8. Χάρτης του Van Keulen, 1680 (βλ. Χάρτες, σ. 132).
9. Χάρτης του J. Rodinj, 1694 (βλ. Χάρτες, σ. 147).
10. Χάρτης του J. Roux, 1764 (βλ. Χάρτες, σ. 195).
11. Σχέδιο του λιμανιού της Μήλου του Choiseul-Gouffier 1776 (Τόπος και
Εικόνα, τ. 2, Αδήνα 1979, εικ. 217).
12. Χάρτης του G. A. Olivier, 1801 (βλ. Χάρτες, σ. 214).
196
Ακ. Καμπάνες ~^
ΓΛΑΡΟΝΗΣ1
• Ο·
Φυλακωπή )
ύδια
ο Ορμος
Ακ. Καλόγρια <
δ
5 '7 ΚΧ*μα ΟΑδάμα^
'(
Q
Πλακωτά; \ Ορμος Μήλου y*Z L·^ gß
v~ Αγ. M a p M Î ^ N J x ^cJ^<WPta Δεμένη
Προφήτες Ηλίας « . ,à S
1 'Ορμος
Πρόβατα Û. Μούρη
Ακ. Πούντα
Ακ. Ψάλης
& ΠΡΑΣΟΝΗΣΙ
1. Σύγχρονος χάρτης της Μήλου από το βιβλίο Αρχαιολογικός Άτλας του Αιγαίου από την προϊστορία
εως την ύστερη αρχαιότητα, Ασήνα 1998, σ. 81.
2. Χάρτης του Buodelmonti, 15ος αι. (βλ. Τόπος και Εικόνα, τ. 1, Ασήνα 1978, σ. 16).
197
3. Χάρτης του G. Porro, 1572, που περιέχεται στο βιβλίο του Th. Porcacchi. L'isole più famose
del mondo, Βενετία 1572 (βλ. Τόπος. σ. 126).
4. Χάρτης του Α. Ortelius, 1584 (βλ. Χάρτες και χαρτογράφοι του Αιγαίου πελάγους,
Αδήνα 1985, σ. 108).
198
ΚΆΣΤΡΟ ΚΑΙ ΠΆΛΑΙΑ ΧΠΡΑ ΜΉΛΟΥ
A%É5 MILO
5. Χάρτης του G. Mercator, 1590 (βλ. Xrfprec, σ. 100).
^J&JIW»'*
^
^B
gpp ^ ^ f T^**-^r r MM
jfjma vjj^^l·]
SSKAMK
6. Χάρτης του J. Lauremberg, 1638 (6λ. Χάρτες, α. 118).
199
7. Χάρτης του S. De Beaulieu, 1674 (βλ. Χάρτες, σ. 128).
^ ξ · 5 ζ ν . I f <fv ;* #*»
i
*>MP*ÌK\/!->/> ^ ' f
« ' 'γ*/τί #ι?ν5~**ν
Ci / Ά
«k/^l , Μ /„,
*φ,
L^*™.
··
•7 T^îCS
MMr« jp» jff^^S^L
L'* - X ' ' 1
•MÇT fsÏAy fia« ic*

*sf! M
··CjWi* '
IM) I<L
_%..·> V Ì
* *^^v^^rfflB'
A j ^p> w
fl^Ä. * - \ i
_ν5νι*ί V
*¥*•**
5E .M
>V£K
8. Χάρτης του Van Keulen, 1680 (βλ. Xdpreç, σ. 132).
200
9. Χάρτης του J. Rodinj, 1694 (βλ. Χάρτες, α. 147).
10. Χάρτης του J. Roux, 1764 (βλ. Χάρτες, α. 195).
201
11. Σχέδιο του λιμανιού της Μήλου του Choiseul-Gouffier 1776

(6λ. Τόπος και Εικόνα, τ. 2. Αδήνα 1979, εικ. 217).
ΡLΛΝ
ο»S I.M,KS ι>κ ΛΙιι,ο, Λ
DE Ι.'ΛΗΓ,ΚΧΤΙΚΚΚ ΚΪ DE Ι'ΟΙ.ΙΝΟ.
12. Χάρτης του G. A. Olivier. 1801 (βλ. Χάρτες, σ. 214).
202
ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΑΓΡΟΛΗΨΙΩΝ ΣΤΗ ΝΑΞΟ ΚΑΤΑ ΤΟΝ

16ο ΚΑΙ 17ο ΑΙΩΝΑ
Η ύπαρξη στα νησιά των Κυκλάδων κατά την περίοδο της οθωμανικής
κυριαρχίας οργανωμένου νοταριακού συστήματος, επέτρεψε να διασω
θεί σημαντικό σε όγκο και ποικιλία τεκμηριωτικό υλικό, το οποίο σχε
τίζεται με την κατοχή ακίνητης περιουσίας, και τις μεταβιβάσεις καλ
λιεργούμενης γης και άλλων ακινήτων που βρίσκονταν εντός και εκτός
των οικισμών των νησιών. Όσον αφορά όμως ειδικότερα τις συμβάσεις
αγροληψίας στο τεκμηριωτικό υλικό μπορούν να εντοπιστούν διαφορο
ποιήσεις από νησί σε νησί/Ετσι σημαντικός αριθμός σχετικών τεκμη
ρίων εντοπίζεται κυρίως στο αρχειακό υλικό της Νάξου και της
Άνδρου,1 ενώ αντίθετα σε μια πρώτη διερεύνηση τα αγροτικά συμβό-
Το κείμενο αυτό παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στις 19 Σεπτεμβρίου 1997 στο συ

νέδριο Τοπική Ιστορία και ζητήματα Ιστοριογραφίας. Aha συνάντηση, που διοργανώθη
κε από το ΚΝΕ/ΕΙΕ στη Λευκάδα.
Καδώς η έκδοση των πρακτικών του Συνεδρίου δεν πραγματοποιήθηκε, η δημοσί
ευση του κειμένου καθυστέρησε. Στο διάστημα που μεσολάβησε εκδόσηκε η διατριβή
της Αγλαΐας Κασδαγλη, Land and marriage settlements in the Aegean. A case study
of seventeenth-century Naxos, Βενετία 1999, όπου αναπτύσσεται αναλυτικά και το
ζήτημα των αγροτικών συμβολαίων καλλιέργειας της γης στη Νάξο (ιδιαιτέρως σ. 125-
140). Το τεκμηριωτικό υλικό, η επεξεργασία και τα πορίσματα των δύο προσεγγίσεων,
όπως φαίνεται εκ των υστέρων, σε αρκετά σημεία ακολουθούν γειτονικές διαδρομές.
Παρά το γεγονός αυτό, στο πλαίσιο ενός συλλογικού τόμου που περιλαμβάνονται και
παλαιότερες εργασίες του προγράμματος «Ιστορική έρευνα των οικισμών της Ελλάδας,
15ος-20ός αιώνας», κατέληξα στη δημοσίευση του κειμένου στην αρχική του μορφή,
χωρίς τροποποιήσεις, κασώς ο πυρήνας των απόψεων που διατυπώνονται σε αυτό δεν
έχει διαφοροποιήσει.
1. Στα σχετικά ναξιακά συμβόλαια 8α αναφερθούμε αναλυτικά παρακάτω. Ανάλογα
συμβόλαια από την Άνδρο βλ. Δ. Πολέμης, Οι αφεντοτοποι της Άνδρου. Συμβολή εις την
έρευναν των καταλοίπων των φεουδαλικών δεσμών εις τας νήσους κατά τον 16ο αιώνα,
Άνδρος 1995, έγγρ. 3, 10, 27, 33, 47 κ.λπ. Επίσης σχετικές μαρτυρίες διασώζονται στο
αρχειακό υλικό του 18ου και 19ου αιώνα από την Πάρο βλ. Ν. Αλιπράντης, «Ανέκδοτα
παριακά έγγραφα της Τουρκοκρατίας (1594-1836)», π. Αδηνά, 75, (1974-1975), έγγρ. 10,
12, 30, 39, 61. Ανάλογο είναι και συμφωνητικό κολληγιάς που συντάχθηκε το 1803 στην
Αντίπαρο, σύμφωνα με το οποίο παραχωρείται για καλλιέργεια η νησίδα Φυρά, βλ. Γ.
Πετρόπουλος, «Νομικά έγγραφα Σίφνου της συλλογής Γ. Μαριδάκη (1684-1835)», Μνη
μεία της Ελληνικής Ιστορίας, τ. 3, τχ. 1, Αδήνα 1956, έγγρ. 73.
205
λαια δείχνουν να απουσιάζουν από τις πηγές άλλων νησιών από τα

οποία έχουν διασωθεί πλούσια νοταριακά αρχεία όπως η Σύρος, η
Μύκονος ή η Σαντορίνη. 2
Η επισήμανση αυτή απαιτεί περαιτέρω τεκμηρίωση, στο βαθμό όμως
που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, πιθανόν σχετίζεται με το
χαρακτήρα των γαιοκτητικών σχέσεων που είχαν επικρατήσει σε κάδε
νησί και συνδέεται με την ισχύ και επιβίωση δεσμών και συμπεριφορών
που απηχούν φεουδαλικά χαρακτηριστικά. Τέτοιου τύπου χαρακτηριστι
κά σε νησιά, όπως η Νάξος ή η Άνδρος, φαίνεται ότι κατά τον 16ο, 17ο
και λιγότερο τον 18ο αιώνα εξακολουθούσαν να ανιχνεύονται στην κοι
νωνική οργάνωση και στην οικονομική πρακτική των κατοίκων. Σε αυτά
λοιπόν τα νησιά η γραπτή αποτύπωση των αγροτικών συμβολαίων και η
ένταξη τους στους νοταριακούς κώδικες θεωρήθηκε αναγκαία από τις
τοπικές αρχές και τους κατοίκους, κυρίως διότι είχαν επιπτώσεις στα
δικαιώματα κυριότητας επί των γαιών που παρέχονταν για καλλιέργεια,
καθώς στα συμβόλαια προβλεπόταν μεταβίβαση στον αγρολήπτη τμή
ματος της παραχωρούμενης για καλλιέργεια γης. Η έλλειψη ανάλογων
μαρτυριών από το τεκμηριωτικό υλικό άλλων νησιών δεν καταδεικνύει
και την απουσία αγροληπτικών συμβάσεων. Είναι όμως πιθανόν οι συμ
βάσεις καλλιέργειας εκεί να μην άφησαν γραπτά ίχνη, διότι οι όροι
σύναψης τους δεν δημιουργούσαν δικαιώματα ιδιοκτησίας και συνεπώς
δεν κρίθηκε απαραίτητη η καταγραφή τους. 3
Ειδικότερα στη Νάξο κατά την οθωμανική περίοδο οι γαιοκτητικές
σχέσεις εξακολούθησαν σε μεγάλο βαθμό να φέρουν τη σφραγίδα των
σχέσεων γαιοκτησίας που είχαν επιβάλλει οι Λατίνοι κυρίαρχοι.4 Στο νησί
2. Φυσικά δεν μπορεί να αποκλειστεί η ύπαρξη τέτοιου τύπου συμβολαίων και στα
νησιά αυτά ή σε άλλα νησιά των Κυκλάδων. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι αγροτικά
συμβόλαια δεν περιλαμβάνονται όχι μόνο στα -σημαντικά σε α ρ ι σ μ ό - δημοσιευμένα
έγγραφα αλλά δεν εντοπίζονται και σε μεγάλες αρχειακές συλλογές της Μυκόνου,
Σαντορίνης και Σύρου, βλ. σχετικούς καταλόγους: Κ. Διαμαντής, «Κατάλογος της
αρχειακής Συλλογής Μυκόνου», Επετηρίς των Γενικών Αρχείων του Κράτους, τ. 16,
Αδήνα 1977, σ. 90-128 και Α. Τσελίκας, «Αρχείο Καδολικής Επισκοπής Σύρου», Δελτίο
του Ιστορικού και Παλαιογραφικου Αρχείου, τ. 4, 1988, σ. 78-88 και ο ίδιος, «Αρχείο
Κασολικής Επισκοπής Σαντορίνης», ό.π., σ. 89-98.
3. Τη χρήση προφορικής συμφωνίας κατά τη σύμβαση κολληγικής σχέσης επιβεβαι
ώνει μεταγενέστερη, του έτους 1833, απάντηση, της Δημογεροντίας της Ανδρου στα
ερωτήματα του Υπουργείου Δικαιοσύνης, βλ. Δ. Πασχάλης, «Κυκλαδικά δέσμια μετ'
ανεκδότων εγγράφων», π. Αρχείον Ιδιωτικού Δικαίου, 6 (1939), σ. 226-227.
4. Για τη συζήτηση σχετικά με τη φεουδαλική ή μη υφή των σχέσεων γαιοκτησίας
206
ΣΥΜΒΆΣΕΙΣ ΑΓΡΟΛΗΨΙΩΝ ΣΤΗ ΝΆΞΟ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 16ο ΚΑΙ 17ο ΑΙΏΝΑ
αυτό, όπως και στη γειτονική Άνδρο, κατά τον 16ο αιώνα όσες γαίες ανή
καν σε αφεντότοπους βαρύνονταν με σειρά από δεσμεύσεις, δοσίματα,
τέλη και δικαιώματα που διασφάλιζαν την κυριαρχία όσων ισχυρών οικο
γενειών ήταν κάτοχοι γης. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η αποτύπωση
των δικαιωμάτων αυτών στο «βιβλίο τελών του Φιλωτίου» Νάξου, το
οποίο χρονολογείται στα μέσα του 17ου αιώνα, αλλά αναπαράγει παλαι
ότερες ρυθμίσεις. 5
Βασικό στοιχείο που σφράγιζε τους όρους των αγροληπτικών σχέσε
ων είναι η παράδοση, το παραδοσιακά ισχύον, το περιεχόμενο του οποί
ου δεν ήταν ταυτόσημο σε όλα τα νησιά των Κυκλάδων. Διατυπώσεις
όπως «κατά τη συνήθεια» ή «κατά τη συνήθεια του τόπου» αναφέρο
νται συχνά σε διάφορους τύπους τεκμηρίων από τα νησιά των Κυκλάδων
και συνιστούν αποδεικτικό συστατικό της ορθότητας της αναφερόμενης
πράξης. Δεν περιορίζονται αποκλειστικά στα αγροληπτικά συμβόλαια,
στα τελευταία όμως η πρόταξη τους ήταν περισσότερο αναγκαία προ
κειμένου να δικαιολογηθεί η ύπαρξη και διατήρηση σχέσεων που αποτε
λούσαν αντικείμενο κοινωνικών εντάσεων. Ακόμη και στα 1777, σε έγ
γραφο που εκδίδει ο καθολικός αρχιεπίσκοπος Νάξου Ιωάννης Βαπτι
στής Κρίσπης, παρεμβαίνοντας σε μια από τις συχνές διενέξεις που
συντάρασσαν το νησί αυτό, 6 αφού χαρακτηρίζει τους αγρολήπτες που
διαμαρτύρονταν «βάρβαρους και αχρείους ζευγάδες», τονίζει ότι «εση-
κώθηκαν με τολμηρήν αποκωτίαν να δυσκολεύσουν και να αθετήσουν
ταις παλαιαίς συνηθισμένες κράτιξαις, όπου πάντοτε και εξ αρχής εχρε-
ωστούσαν να κάμνουν όλοι οι γεωργοί και ζευγάδες των αρχόντων και
αφεντοτόπων για τα υποστατικά οπού τους δουλεύουν». 7
στη Νάξο 6λ. Β. J. Slot, Archipelagus turbatus. Les Cyclades entre colonisation
Latine et occupation ottomane c. 1500-1718, Βέλγιο 1982, σ. 37-50.
5. Βλ. Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική πολιτεία εν τη νήσω Νάξω, Ερμούπολη 1925, σ.
16-18.
6. Αναλυτική αναφορά στις διαμάχες αυτές βλ. Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική, ιδίως σ.
24 κ.ε. Βλ. επίσης ο ίδιος, «Διαμάχη εν Νάξω Καστρινών και Νεοχωριτών», π. Παρνασ
σός, 11, (1887), σ. 408-427 και Μεν. Τουρτόγλου, «Φορολογικές διενέξεις 'Φράγκων' και
'Ρωμαίων' στη Νάξο κατά την Τουρκοκρατία», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών,
14 (1993), σ. 37-48. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η μελέτη του Ν. Α. Πρωτονοτάριου,
Το αγροτικόν ζήτημα και οι Φράγκοι της Νάξου, Ασήνα 1945, στην οποία γίνεται προ
σπάθεια ανάγνωσης των διενέξεων του Που και 18ου αιώνα, υπό το πρίσμα της επίλυσης
του αγροτικού ζητήματος κατά την εποχή που εκδόδηκε η μελέτη.
7. Βλ. Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική, σ. 93-94. Αντίγραφο του εγγράφου δημοσίευσε
207
Στη Νάξο οι συμβάσεις αγροληψιών αντιπροσώπευαν σημαντικό

τμήμα του συνόλου των δικαιοπρακτικών εγγράφων. Σημειώνουμε ένα
παράδειγμα. Σε σύνολο 914 νοταριακών πράξεων των ετών 1680-1689,
οι οποίες περιλαμβάνονται στον κώδικα του νοταρίου Ιωάννη Μηνιάτη,
περίπου το 12% αφορά αγροτικά συμβόλαια. 8 Τα συμβόλαια αυτά
παρουσιάζουν ποικιλία ως προς τους όρους διάθεσης της γης από τον
αγροδότη, τις ειδικές ρυθμίσεις για τη διανομή της παραγωγής μεταξύ
των συμβαλλομένων, τη συμμετοχή ή μη του αγροδότη στα έξοδα καλ
λιέργειας, σποράς και αερισμού, τα δικαιώματα που βαρύνουν τη γη,
την πρόβλεψη ή μη διανομής της προς καλλιέργεια γης, τις εργασίες
που απαιτούνται για την εκχέρσωση ή βελτίωση των κτημάτων.
Συνεπώς κάδε συμβόλαιο περιέχει ρυθμίσεις που είναι προσαρμοσμέ
νες στις επιλογές των συμβαλλομένων, στις ανάγκες τους και στην ποι
ότητα της γης που παρέχεται για καλλιέργεια. Η ποικιλία αυτή ρυθμί
σεων επιτείνεται από το ιδιαίτερο ύφος γραφής του κάδε γραφέα
-κατά κανόνα νοτάριου- που έχει συντάξει το έγγραφο. Η ασάφεια
αυτή νομίζω ότι οδήγησε κάποιες φορές παλαιότερους ερευνητές
-κυρίως ερευνητές της ιστορίας του δικαίου, οι οποίοι με πολύ σημα
ντικές μελέτες τους έχουν αναδείξει καίριες όψεις των αγροληπτικών
σχέσεων των Κυκλάδων- σε ορισμένες γενικεύσεις που σχηματοποιούν
με κάπως απόλυτο τρόπο την ποικιλία των ρυθμίσεων. 9
Με την αποδελτίωση και εξέταση ενός δείγματος εγγράφων της
Νάξου του 16ου και 17ου αιώνα επιχειρήθηκε να εντοπιστούν κοινά
και η Ελένη Κούκκου, Οι κοινοτικοί δεσμοί στις Κυκλάδες κατά την Τουρκοκρατία.
Ανέκδοτα έγγραφα, Ασήνα 1989, σ. 300-302, έγγρ. 204.
8. Το σώμα του κώδικα έχει δημοσιευτεί από τους Αναστασία Σιφωνίου-Καράπα,
Γ. Ροδολάκη, Λυδία Αρτεμιάδη, «Ο κώδικας του νοταρίου Νάξου Ιωάννου Μηνιάτη
1680-1689», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, 29-
30 (1982-1983), Ασήνα 1990, σ. 125-1312.
9. Ο Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική, σ. 16 και ο Ιάκ. Βισβίξης, «Ναξιακά νοταριακά
έγγραφα των τελευταίων χρόνων του Δουκάτου του Αιγαίου (1538-1577)», Επετηρίς του
Αρχείου της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, 4 (1951) σ. 128-137, έχουν υποστηρίξει τη
σαφή διάκριση της γης στη Νάξο σε «εντριτευμένη», «μισιάρικη» και «ελευθέρα»,
διάκριση που υποδήλωνε και αντίστοιχες αγροληπτικές συμβάσεις. Πρβλ. Ιω. Κίσκηρας,
«Σύμβασις ελευθερίας», Εφημερίς των Ελλήνων Νομικών, 26 (1959), σ. 174-176, καδώς
και την πρόσφατη έκδοση του κώδικα του Ιω. Μηνιάτη, που αναφέραμε παραπάνω,
όπου έχει ακολουδησεί αντίστοιχη ορολογία στο χαρακτηρισμό των δημοσιευόμενων
εγγράφων. Βλ. επίσης Μεν. Τουρτόγλου, «Η νομολογία των κριτηρίων της Νάξου
(!7ος-19ος αι.)», π. Μνημοσύνη, 14 (1998-2000) σ. 113-114.
208
ΣΥΜΒΆΣΕΙΣ ΑΓΡΟΛΗΨΙΩΝ ΣΤΗ ΝΆΞΟ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 16Ο ΚΑΙ 17Ο ΑΙΏΝΑ
σημεία που διατρέχουν τα αγροτικά συμβόλαια, στα οποία μπορεί να

επισημανθεί πύκνωση των επιλογών και των δεσμεύσεων που βαρύνουν
τους συμβαλλόμενους. Το δείγμα μας ήταν σχετικά μικρό. Αποτελείται
από 21 αγροληπτικές συμβάσεις του 16ου και 121 του 17ου αιώνα, 10 και
συνεπώς οι όποιες επισημάνσεις αποτελούν μια πρώτη προσέγγιση,
ανοικτή σε περαιτέρω διερεύνηση και τεκμηρίωση. Η αριθμητική α π ο
τύπωση της συχνότητας με την οποία εμφανίζονται κάποιες ρυθμίσεις
μεταξύ των συμβαλλομένων, σχετικά με τη διανομή της σοδειάς, της
γης ή τις υποχρεώσεις των καλλιεργητών καταγράφονται στον πίνακα
που ακολουθεί.
ΠΙΝΑΚΑΣ Ι
ΔΕΙΓΜΑ ΝΑΞΙΑΚΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΣΥΜΒΑΣΕΩΝ 16ου ΚΑΙ Που ΑΙ.
Αρισμός συμβολαίων
16ος αι. 17ος αι.
Σύνολο συμβάσεων που εξετάζονται 21 121
Επιμέρους ρυσμίσεις αγροτικών συμβολαίων
Διανομή της σοδειάς: 1 μερτικό ο αγρολήπτης και 1 ο αγροδότης 11 104
Διανομή της σοδειάς: 2 μερτικά ο αγρολήπτης και 1 ο αγροδότης 1 3
Διανομή της σοδειάς: 3 μερτικά ο αγρολήπτης και 1 ο αγροδότης 4
Υποχρέωση μεταφοράς από τον αγρολήπτη του μερτικού
του αγροδότη 2 87
Καταβολή μπατικίου σε χρήμα 7 37
Καταβολή μπατικίου σε είδος 1 1
Διανομή γης μετά τη λήξη της σύμβασης: 1 μερίδιο ο αγρολήπτης
και 3 ο αγροδότης 1 70
Ύπαρξη τέλους 9 1
Καταδολή καλαδιάτικου 39
Καταβολή κανισκίου 3 2
Πρόβλεψη χρηματικής ποινής για όποιον αδετήσει τη συμφωνία 19 55
Συμβάσεις ελευθερίας από τέλος ή εντριτία 7
10. Τα σχετικά αγροτικά συμβόλαια είναι τα ακόλουσα: Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά

δικαιοπρακτικά έγγραφα του 16ου αιώνος», Επετηρίς Μεσαιωνικού Αρχείου, 5 (1955),
έγγρ. 5, 8, 11, 13, 14, 18· Ιάκ. Βισβίξης, Ναξιακά, ό.π., έγγρ. 11, 12, 17, 19, 20, 41, 42, 45,
47, 64, 82, 83, 84, 87, 88· Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτε-
μιάδη, «Ο κώδικας...», Ο.ΤΓ., έγγρ. 1, 44, 64, 65, 74, 80, 82, 93, 103, 105, 128, 143, 170, 176,
196, 237, 240, 243, 255, 264, 268, 270, 272, 280, 285, 286, 292, 296, 302, 319, 346, 373,
385, 388, 399, 418, 427, 444, 457, 512, 519, 522, 528, 581, 587, 592, 595, 596, 597, 601,
613, 619, 622, 625, 628, 629, 634, 638, 641, 657, 660, 664, 669, 678, 680, 682, 684, 692, 694,
209
Λαμβάνοντας λοιπόν υπόψη τα αριθμητικά δεδομένα του Πίνακα Ι,

μπορούν να παρατηρηθούν για το δείγμα των αγροτικών συμβάσεων
που εξετάστηκε τα εξής:
— Η γη που παραχωρείται είναι κατά κύριο λόγο χέρσα ή αποτελεί
ται από χωράφια στα οποία ο αγρολήπτης αναλαμβάνει να φυτέψει
αμπέλια. Οι συμφωνίες προβλέπουν διάφορες βελτιωτικές εργασίες
που πρέπει να γίνουν από τον αγρολήπτη όπως κατασκευή τράφων,
κτίσιμο ή επισκευή πατητηριού και πηγαδιού, αρδευτικά έργα κ.λπ.).
Συχνά ορίζεται το χρονικό διάστημα -συνήδως 2 με 3 χρόνια-μέσα στο
οποίο ο αγρολήπτης είναι υποχρεωμένος να καταστήσει τη γη που
πήρε παραγωγική. 11 Συνεπώς οι μαρτυρίες που παρέχουν τα νοταρια-
κά αυτά έγγραφα δεν αφορούν παρεχόμενη για καλλιέργεια γόνιμη γη,
πιθανότατα επειδή οι συμφωνίες που αφορούσαν κατάλληλα ήδη για
καλλιέργεια κτήματα δεν τεκμηρίωναν δικαίωμα ιδιοκτησίας του αγρο
λήπτη που δα τα καλλιεργούσε και επομένως δεν υπήρχε ανάγκη γρα
πτής αποτύπωσης τους. 12
— Οι όροι που χρησιμοποιούνται από τους νοτάριους για να δηλώσει
η σύμβαση είναι «κουντουβερνία», 13 «μπατίκι», «μισιαρικο». Φαίνεται
717, 722, 723, 741, 752, 753, 754, 759, 760, 765, 766, 768, 775, 778, 779, 798, 799, 800, 808,
809, 813, 821, 828, 829, 837, 872, 877, 883, 900, 901· Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά δικαιο-
πρακτικά έγγραφα του 17 αιώνος», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 7 (1968),
έγγρ. 1, 11, 16, 30, 32, 44, 63, 71, 75, 82, 83, 87, 97, 100, 105, 111, 117, 118· Μεν. Τουρτό-
γλου, «Καλλιεργητικές συμβάσεις στην Απείρανδο της Νάξου κατά την Τουρκοκρατία»,
Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 12 (1995) έγγρ. 1, 2, 3.
11. Δεν απουσιάζουν όμως και οι περιπτώσεις που το οριζόμενο χρονικό διάστημα
είναι μεγαλύτερο και φδάνει τα 4 χρόνια (βλ. Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδο-
λάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π., έγγρ. 678) ή τα 5 χρόνια (στο ίδιο, έγγρ. 628). Ειδικό
τερα όταν το συμβόλαιο αφορά εμφύτευση δένδρων η συνηθέστερη διορία είναι 7 χρό
νια (στο ίδιο, έγγρ. 512, 592, 821).
12. Η ανάγκη αυτή φαίνεται ότι ενίοτε οδήγησε τους συμβαλλόμενους στη σύνταξη
νοταριακού εγγράφου ακόμη και μετά την παρέλευση ετών από την προφορική συμφω
νία που είχαν κάνει μεταξύ τους βλ. παραδείγματα Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ.
Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π., έγγρ. 240, 821.
13. Πιθανότατα η λέξη προέρχεται από το λατιν. contubernium, που δήλωνε τον
αποτελούμενο από δέκα άνδρες στοίχο της παρατεταγμένης ρωμαϊκής λεγεώνας, οι
οποίοι κατέλυαν στην ίδια σκηνή, βλ. τα αντίστοιχα λήμματα L. Quicherat, Α. Daveluy,
Dictionnaire Latin-Francais, Παρίσι 1885, σ. 277 και Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαί
δεια, 2η έκδ. τ. 14 σ. 839. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι οι άνδρες που κατοικού
σαν στην ίδια σκηνή ονομάζονταν «κουντουβερνάρ[λ]ιοι», όρος που ήταν εν χρήσει και
210
όμως ότι οι λέξεις αυτές δεν σηματοδοτούν διαφορετικού τύπου συμ

βάσεις, αλλά χρησιμοποιούνται εναλλακτικά για παρόμοιας μορφής
συμφωνίες. Οι δύο πρώτοι όροι («κουντουβερνία» και «μπατίκι») δί
νουν βάρος στις προϋποθέσεις με τις οποίες ρυσμίξεται η κατοχή και η
πισανή διανομή της γης που παραχωρείται για καλλιέργεια, ενώ αντί
θετα ο όρος «μισιάρικο» αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο 9α δια
νεμηθεί η παραγωγή. Η διάκριση συνεπώς δεν αφορά το καδεστώς ιδιο
κτησίας της παραχωρούμενης για καλλιέργεια γης, η άτακτη χρήση
όμως των λέξεων αυτών από τους νοτάριους επέτρεψε να σχηματισθεί
η άποψη ότι επρόκειτο για διαφορετικού τύπου συμβάσεις.
- Ό λ ε ς οι αγροληπτικές συμφωνίες που εξετάσαμε είναι διηνεκείς,
«ην περπέτουο» σύμφωνα με την ορολογία των νοταρίων του 16ου
αιώνα και «παντοτινές και αδιάσειστες» σύμφωνα με τη διατύπωση
των μεταγενεστέρων. Βασικό συστατικό τους στοιχείο αποτελεί το
«μπατίκι», ή «παντίκι». Το «μπατίκι» ήταν χρηματικό ποσό ίσο με
την αξία του ενός τετάρτου της παραχωρούμενης γης, το οποίο ο
αγρολήπτης κατέβαλλε στον αγροδότη με τη σύναψη της συμφωνίας. 14
Παρότι το «μπατίκι» ισοδυναμούσε με την αγορά του V4 της γης, το
στη Νάξο για να δηλώσει τον μετέχοντα σε σύμβαση «κουντουβερνίας».

14. Η λέξη «μπατίκι» κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από το βυζαντινό «εμβα-
τίκιον» -αντιστοιχεί πισανόν στο επίσης βυζαντινό «εισδεκτικόν»- (βλ. Ι. Βισβίζης,
«Ναξιακά...», ό.π., σ. 132) και νομίζω ότι σημαίνει γενικότερα την καταβολή χρηματι
κού ποσού προκειμένου να εξασφαλίσει κάποιος δικαίωμα εισδοχής ή αναγνώρισης. Η
χρήση της λέξης είναι ποικίλη και με διαφορετικές σε κάδε περίπτωση σημάνσεις και
ειδικότερες συνδηλώσεις, που έχουν σχέση με το νοηματικό περιβάλλον στο οποίο
συνάπτεται. Παράλληλα υπέστη με την πάροδο του χρόνου διαφοροποιήσεις τόσο στην
έννοια όσο και στον τρόπο εκφοράς της (για παράδειγμα στη Νάξο απαντούν οι τύποι
«εμβατίκιο», «μπατίκι», «παντίκι» προκειμένου να δηλωδεί η ίδια έννοια). Στην
Κρήτη, στις αγροληπτικές συμβάσεις του 13ου-14ου αιώνα, αντιστοιχούσε με ποσό που
κατέβαλε ο αγρολήπτης κατά τη σύναψη του συμβολαίου, το οποίο του επιστρεφόταν
σε περίπτωση διακοπής της σύμβασης και δεν δημιουργούσε δικαιώματα ιδιοκτησίας
(βλ. Χ. Γάσπαρης, Η γη και οι αγρότες στη μεσαιωνική Κρήτη 13ος-14ος αι., Ασήνα
1997, σ. 159-161). «Εμβατικός» (embatic, batic) είναι επίσης όρος που χρησιμοποιείται
στα ρουμανικά έγγραφα για να δηλωδεί η σύμβαση εμφύτευσης (βλ. Π. Ζέπος,
Συνταγμάτων Νομικόν Αλεξάνδρου Ιωάννου Υψηλάντη βοεβόδα ηγεμόνος πάσης Ουγ-
γροβλαχίας 1780, Αδήνα 1936, σ. 63). Στις Κυκλάδες μία από τις παλαιότερες μνείες
της λέξης απαντά σε έγγραφο του 1487, όπου σε παραχώρηση αγρού για καλλιέργεια
καταβάλλεται και χρηματικό ποσό 3 σολδίων «per embatichio e bonna u s a n z a » (βλ. Δ.
Πολέμης, «Ανδριακόν έγγραφον του 1487», π. Πεταλον, 5 (1990), σ. 79). Το δικαίωμα
εισδοχής αποτελούσε την αρχική έννοια της λέξης, στη Νάξο όμως, ήδη από τα μέσα
211
σύνολο του κτήματος παρέμενε δεσμευμένο μέχρι τη λύση της σύμβα

σης, η οποία μπορούσε να προέλσει είτε από έξωση του αγρολήπτη αν
παραμελούσε την καλλιέργεια είτε με κοινή απόφαση των συμβαλλο
μένων αν προέκυπταν διαφωνίες κατά τη διαχείριση του. Στην τελευ
ταία αυτή περίπτωση ακολουθούσε διανομή του κτήματος κατά την
οποία ο αγροδότης λάμβανε στην απόλυτη κυριότητα του τα 3/4 και ο
του 16ου αιώνα και ιδίως στα τέλη του, κατέληξε να αντιστοιχεί σε ποσό που ήταν ίσο
με το ι/4 της αξίας του κτήματος που προσφερόταν για καλλιέργεια (βλ. σχετικό έγγρα
φο Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά δικαιοπρακτικά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 11). Η
άποψη που έχει υποστηριχθεί από τον Μ. Campagnolo, «La confrérie d e la Sainte-
Croix et le monastère des Jésuites a Naxos au début du XVIIIe siècle», π.
Θησαυρίσματα, 23 (1993), σ. 320, ότι δηλαδή το «μπατίκι» μπορούσε να αντιστοιχεί στο
ι
/2 ή και σε ολόκληρο το τίμημα του κτήματος είναι νομίζω κάπως παρακινδυνευμένη,
διότι στηρίζεται σε τρία έγγραφα που κατά πάσα πιθανότητα αφορούν παραχώρηση και
όχι πώληση. Με την πάροδο του χρόνου η λέξη κατέληξε να σηματοδοτεί γενικότερα
τις αγροληπτικές συμφωνίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι το λόγιο κείμενο του 1810 που
επιδίωξε να αποδώσει τα έδιμα της Νάξου, στο κεφ. Η' το οποίο επιγράφεται «Περί
εμβατηκίων», αναφέρεται γενικότερα σε όλες τις αγροληπτικές συμβάσεις χωρίς εννοι
ολογικές διαφοροποιήσεις (βλ. Π. και Ι. Ζέπος, Jus Graecoromanum, τ. 8, Ασήνα 1931,
σ. 543-544). Παράλληλα η λέξη μπατίκι έχει χρησιμοποιηδεί προκειμένου να δηλωδεί
το δικαίωμα εισόδου και σε άλλου τύπου συμβάσεις. Συχνή ήταν η χρήση του όρου
«εμβατίκιον» προκειμένου να δηλωδεί το ποσό που κατέβαλλε ο ιερέας στον επίσκο
πο για το διορισμό του στην ενορία ή την εκκλησία του (βλ. Εμμ. Κριαράς, Λεξικό της
μεσαιωνικής και δημώδους γραμματείας 1100-1669, τ. 6, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 7 και Χ.
Μαυρόπουλος, Τουρκικά έγγραφα αφορώντα την ιστορίαν της Χίου, Αδήνα 1920, σ. 4,
όπου γίνεται αναφορά της λέξης σε οθωμανικό φιρμάνι του 1714). Νοηματική συνάφεια
και ετυμολογία έχει και η λέξη «εμπασίδιο», η οποία απαντά στα προικοσύμφωνα της
Χίου και δηλώνει την προγαμιαία δωρεά, είτε αμοιβαία μεταξύ των μελλονύμφων μέχρι
τα μέσα του Που αιώνα, είτε μεταγενέστερα αποκλειστικά του γαμπρού προς τη νύφη
(βλ. Ι. Βισβίζης, «Αι μεταξύ των συζύγων περιουσιακοί σχέσεις εις την Χίον κατά την
Τουρκοκρατίαν», Επετηρίς του Αρχείου της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, 1 (1948),
σ. 39-44). Ο όρος «εμπασίδιο», που απαντά στη Χίο σε ορισμένα έγγραφα και ως μπα-
σίδι, εμπατίκιον ή μπατίκι, καδώς δηλώνει την καταβολή ποσού κατά τη σύναψη του
γάμου, περιλαμβάνεται συνήδως στο προικοσύμφωνο και κατοχυρώνει, όπως και στα
αγροτικά συμβόλαια, το δικαίωμα εισόδου. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στη
Χίο εναλλακτικά προς τη λέξη «εμπασίδιο» χρησιμοποιείται η λέξη «χάρισμα» (βλ. στο
ίδιο, σ. 40), λέξη που στα συμβόλαια αγροληψιών της Λευκάδας χρησιμοποιείται για να
δηλωδεί χρηματικό ποσό που καταβάλλει ο αγρολήπτης στον αγροδότη κατά τη σύνα
ψη της σύμβασης αγροληψίας (βλ. Eustathia Argyrou, Les baux ruraux dans l'île
Ionienne de Leucade au XVIIIe siècle, δακτ. διδακτορική διατριβή, Παρίσι 1995, σ. 9 1 -
95). Ο όρος «εμπατίκι» με την έννοια της παροχής σε χρήμα ή σε είδος, την οποία δίνει
ο αγρολήπτης προς τον ιδιοκτήτη του αγρού απαντά και στις αγροτικές συμβάσεις της
212
αγρολήπτης το υπόλοιπο V4.15 Το «μπατίκι» καταβαλλόταν σε μετρη

τά, σπανίως δε αναφέρονται διευκολύνσεις στην καταβολή του και
σπανιότερα αποπληρωμή του σε άλλα αγαδά, κυρίως ζώα.16 Συχνότερο
αντίθετα είναι το φαινόμενο να μην καταβάλλεται καδόλου χρηματικό
ποσό και το «μπατίκι» να δηλώνεται ρητά ότι αντισταθμίζεται από τις
εργασίες που απαιτούνταν για την εκχέρσωση ή την εμφύτευση του
κτήματος. 17 Σε αυτή την περίπτωση διατηρείτο ισχυρό το δικαίωμα του
αγρολήπτη να λάβει το ] /4 του κτήματος εάν προέκυπτε ανάγκη δια
νομής. 18 Αντίδετα στις περιορισμένες εκείνες περιπτώσεις που δεν
προβλεπόταν διανομή δεν είχε καταβληθεί «μπατίκι».
—Όσον αφορά τη διανομή της σοδειάς στην πλειοψηφία των συμ
βολαίων προβλεπόταν μοιρασιά «ίσα προς ίσα» μεταξύ αγροδότη και
αγρολήπτη. Η κατανομή αυτή αφορά τόσο τα χωράφια, στα οποία,
όπως είπαμε, κατά κανόνα απαιτούνταν βελτιωτικές εργασίες από τον
αγρολήπτη για να καταστούν καλλιεργήσιμα, όσο και την παραγωγή
των αμπελιών που φύτεψε ο αγρολήπτης. Στα χωράφια δεν υπάρχει
Κέρκυρας, βλ. Γ. Ροδολάκης, «Αγροτικές συμβάσεις στην Κέρκυρα (ΐ5ος-16ος αιώ

νας)», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, 33 (1997),
σ. 445-446. Παράλληλα στη Χίο, στις αγροληπτικές συμβάσεις ιδίως σε εκείνες που
αφορούν μοναστικές γαίες, χρησιμοποιείτο ο όρος «εμβατίκιο» ή «μπατίκι» με έννοια
ανάλογη με αυτήν των συμβολαίων της Νάξου, βλ. σχετικά Στ. Καββάδας, Νοταριακοί
κώδικες της Βολισσού Χίου, τ. 1, Α8ήνα 1966, σ. 18-21 · Α. Δαμαλάς, Ο οικονομικός βίος
της νήσου Χίου από του έτους 992 μ.Χ. μέχρι του 1566, δακτ. διδακτ. διατριβή, Ασήνα
1990, σ. 148-151. Στο ίδιο νησί σε έγγραφο του 18ου αιώνα απαντά και ο όρος «μπατί-
κωμα», βλ. Στ. Καββάδας, Αρμολούσικα, Ασήνα 1976, σ. 67-68.
15. Το τμήμα αυτό του ακινήτου που ανήκε πλέον στην ιδιοκτησία του, ο αγρολή
πτης μπορούσε να το εκποιήσει όπως οποιοδήποτε άλλο ακίνητο του. Έ ν α σχετικό
παράδειγμα βλ. Αναστασία Σιφωνίου-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π.,
έγγρ. 180, όπου αγοραστής του πωλούμενου «μπατικίου» είναι ο ιδιοκτήτης των υ π ο
λοίπων 3/4 του κτήματος.
16. Βλ. παραδείγματα Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 5,
Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π., έγγρ. 519, 775 κ.ά.
17. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση του όρου «παντίκι» σε ναξιακό έγγραφο του
1797. Εκεί η λέξη χρησιμοποιείται προκειμένου να δηλώσει η παραχώρηση χωρίς χρη
ματικό αντίτιμο σε κάποιο μυλωνά του ι/4 μύλου, έναντι της ανάληψης υποχρέωσης από
τον τελευταίο να τον επιδιορδώσει και να τον δέσει σε λειτουργία, βλ. Μεν.
Τουρτόγλου, « Η νομολογία», σ. 126-127.
18. Βλ. ενδεικτικά Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη,
ό.π., έγγρ. 1, 44, 80, 82, 93, 103 κ.λπ.
213
πάντοτε σαφής αναφορά στο πρόσωπο που 9α καταβάλει το σπόρο. Ο

αγρολήπτης αναλαμβάνει βέβαια όλα τα έξοδα καλλιέργειας και συνή
θως βάζει και το σπόρο. Παράλληλα όμως υπάρχουν και συμφωνίες
στις οποίες ο αγροδότης συμμετέχει στο σπόρο, 19 δεν στοιχειοθετείται
όμως από τα συμβόλαια της Νάξου κάποια σταθερή αναλογία της
συμμετοχής του αγροδοτη στη σοδειά, αντίστοιχη με τη συμμετοχή του
στα έξοδα σποράς. Οι σχετικές ρυδμίσεις ποικίλουν από συμβόλαιο σε
συμβόλαιο και εξαρτώνται κυρίως από τη φύση και το εύρος των εργα
σιών που απαιτούνται ώστε να καταστεί η γη καλλιεργήσιμη, την ποι
ότητα του εδάφους, και τους επιμέρους όρους που διέπουν την κάδε
συμφωνία αγρολήπτη και αγροδοτη. Χαρακτηριστική είναι επιστολή
Λατίνων της Νάξου προς τον εκπρόσωπο τους στην Κωνσταντι
νούπολη, του έτους 1643, όπου γράφουν ότι «και για να μην ημπο
ρούμε να κάνωμε εμείς τα πράγματα τα δώκαμε των χωριάτω, να παίρ
νουν αυτοί τα τρία και εμείς ένα, αλλού παίρνου τέσσερα και ένα,
αλλού πέντε και ένα, αλλού επτά και ένα, κατά το καβούλι [= συμ
φωνία] όπου έχουσι πάσα ένας καμωμένο». 20 Σταθερότερη αντίσετα
είναι η συμμετοχή του αγροδοτη στη συγκομιδή των καρπών των δέν
δρων. Όσον αφορά την παραγωγή των δένδρων που υπήρχαν πριν τη
σύνταξη του συμβολαίου, η αναλογία αγροδοτη-αγρολήπτη είναι 2
προς 1 και όσον αφορά τα νέα δένδρα 1 προς Ι. 21
— Οι αναφορές στο φόρο που βάρυνε το ακίνητο ή την παραγωγή
είναι αραιές. Στις περιπτώσεις που υπάρχουν σχετικές μνείες το φόρο
επί της γης 22 συνήσως τον μοιράζονται αγροδότης και αγρολήπτης.
Αντίσετα ο φόρος επί της παραγωγής, το «βόιβονταλίκι», όπως συχνά
αποκαλείται στα ναξιακά έγγραφα του 17ου αιώνα, αντιστοιχεί στο */5
της παραγωγής και αφαιρείται πριν γίνει η διανομή της σοδειάς μετα
ξύ των συμβαλλομένων.
19. Βλ. παραδείγματα Ι. Βισβίξης, «Ναξιακά», έγγρ. 17· Αντ. Κατσουρός,

«Ναξιακά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 11, 14· ο ίδιος, «Ναξιακά... του 17 αιώνος», έγγρ.
32, 87· Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό,π., έγγρ. 444,
766· Μεν. Τουρτόγλου, «Καλλιεργητικές συμβάσεις», έγγρ. 1, 3.
20. Βλ. Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική, σ. 57.
21. Βλ. Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π., έγγρ.
512, 613 κ.ά.
22. Σε ορισμένα συμβόλαια ο φόρος επί της γης δηλώνεται με τη λέξη χαράτσι, που
αποτελεί μεταφορά από το χαράτσι= κεφαλικός φόρος (βλ. παραδείγματα Αντ. Κα
τσουρός, «Ναξιακά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 13).
214
— Ο αγρολήπτης (ο «κοπιαστής» σύμφωνα με τη διατύπωση της

εποχής) είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για την καλλιέργεια του κτή
ματος, η οποία πρέπει να γίνεται «καλά εμπιστευμένα και νοικοκυρά-
τα». Όταν ο «κοπιαστής» δεν ασκεί με επιμέλεια την καλλιέργεια του
κτήματος, ο αγροδότης έχει τη δυνατότητα να τον αποβάλει από αυτό,
με εξαίρεση τις περιπτώσεις εκείνες που η καταστροφή της παραγω
γής είναι, όπως αναφέρεται στα έγγραφα, «από Θεού» και οφείλεται
σε κακοκαιρία, πλημμύρες κ.λπ. 23 Μόνο σε δύο-τρία συμβόλαια προ
βλέπεται η καταβολή του μερτικού που ανήκει στον αγροδότη ανεξάρ
τητα από την παραγωγή του κτήματος. 24 Επίσης σε περιορισμένο αρισ-
μό συμβολαίων υπάρχει γραπτή πρόβλεψη αγρανάπαυσης του κτήμα
τος, η οποία όμως δεν προσδιορίζεται με ακρίβεια, αλλά διατυπώνεται
με γενικές φράσεις του τύπου «όταν το δουν να αδυναμιάζει να ανα
παύεται». 2 5
- Ο «κοπιαστής» αναλαμβάνει επίσης με το συμβόλαιο ορισμένες
υποχρεώσεις που σχετίζονται με τη συγκομιδή της παραγωγής. Στα
χωράφια αφορούν το σερισμό και το αλωνισμα, στα αμπέλια τον τρύγο
και το πάτημα των σταφυλιών. Κατά τη συγκομιδή μάλιστα ο «κοπια-
στής» υποχρεούται να καλεί τον αγροδότη να παρευρεσεί σε αυτήν,
ενίοτε μάλιστα δεσμεύεται να μεριμνήσει με δικά του μέσα για τη
μεταφορά του δεύτερου στο κτήμα. 26 Επίσης στην πλειονότητα των
περιπτώσεων αναλαμβάνει με δικά του έξοδα τη μεταφορά του μερτι
κού της παραγωγής που ανήκει στον αγροδότη, στην οικία του τελευ
ταίου. Παράλληλα κατά κανόνα υποχρεούται να πηγαίνει στον αγρο
δότη το «καλαοιάτικο την Κυριακή κατά την τάξη». Το «καλαδιάτι-
23. Βλ. σχετικά έγγραφα Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία

Αρτεμιαδη, ό.π., εγγρ. 105, 778. Έ ν α παράδειγμα δικαστικής απόφασης των αρχών του
19ου αιώνα με την οποία αποβάλλεται ο καλλιεργητής κτήματος γιατί δεν το καλλιέρ
γησε επιμελώς αφήνοντας το άφρακτο και έρημο, βλ. Μεν. Τουρτόγλου, « Η νομολο
γία», σ. 144-145.
24. Βλ. Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά... του 17 αιώνος», έγγρ. 11, 71 και Αναστασία
Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιαδη, ό.π., έγγρ. 768.
25. Βλ. Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιαδη, ό.π., έγγρ.
741.
26. Είναι χαρακτηριστική μάλιστα η διατύπωση της δέσμευσης αυτής σε ορισμένα
συμβόλαια: «να είναι κρατημένος [ο κοπιαστής] να φέρνη της νοικοκυράς καβάλλα να
την μπαίρνη και να την φέρνην όντα δέλει να τρυγήσην και να πατήσην...» (βλ. Ανα
στασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ. Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιαδη, ό.π., έγγρ. 418).
215
KO» αποτελούσε προσωπική οφειλή του αγρολήπτη προς τον αγροδό-

τη και δεν συνιστούσε βάρος του κτήματος. Αντίθετα ασαφές είναι το
περιεχόμενο του όρου «κανίσκι» που αναφέρεται σε ελάχιστα ναξια-
κά αγροτικά συμβόλαια. Σε ορισμένα συμβόλαια η λέξη φαίνεται ότι
χρησιμοποιείται εναλλακτικά με το «καλασιατικο», καθώς οι όροι
καταβολής του είναι παρόμοιοι. Σε μια δυο περιπτώσεις συνίστατο σε
χρηματικό ποσό ή άλλο αγαθό, του οποίου αναγραφόταν η αξία σε
χρήμα και καταβαλλόταν άπαξ κατά τη σύναψη του συμβολαίου. 27
— Στη Νάξο η γη κατά τον 16ο αιώνα βαρυνόταν συχνά με τέλος, το
οποίο συνήθως ήταν χρηματικό ποσό ή άλλο αγαθό σχετικά μικρής
αξίας, όπως ένας πετεινός, μία κότα, κάποια ποσότητα κρασιού. 28
Καταβαλλόταν σε ετήσια βάση -στα αμπέλια το Σεπτέμβριο-και απο
τελούσε βάρος επί του ακινήτου, διηνεκές, εκποιήσιμο και κληρονομή-
σιμο. Συνδεόταν επομένως με τη γη και όχι με τη σχέση αγροδότη-
αγρολήπτη. Άλλωστε σε ορισμένα συμβόλαια το δικαίωμα είσπραξης
του ανήκε σε τρίτο πρόσωπο και κατά τη σύναψη του συμβολαίου
αγροδότης και αγρολήπτης δεσμεύονταν να μετέχουν εξίσου στην α π ο
πληρωμή του. Η απελευθέρωση ενός ακινήτου από το τέλος γινόταν
με ειδική σύμβαση ελευθερίας, με την οποία ο δικαιούχος εκποιούσε
το τέλος που είχε στην κατοχή του έναντι χρηματικού ποσού. 29 Στα
συμβόλαια του 17ου αιώνα η αναφορά στο τέλος είναι σπάνια.
—Ασαφέστερη είναι η χρήση του όρου «εντριτία». 30 Ο όρος ήταν σε
27. Ο όρος «κανίσκι» χρησιμοποιείται και στα αγροληπτικά συμβόλαια της Κέρκυ
ρας με διαφορετικό όμως νόημα, αφού δηλώνει το τμήμα της παραγωγής που λαμβάνει
ο αγροδότης στις συμβάσεις περιορισμένου χρόνου, στις «κανισκευσίες», βλ. Ν. Παντα-
ξόπουλος, «Τιμαριωτισμός και επίμορτος αγροληψία εν Επτανήσω επί Βενετοκρατίας»,
Επιστημονική Επετηρίς της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών, 196 (1986), σ.
232, 247 και Σπ. Ασδραχάς, «Φεουδαλική πρόσοδος και γαιοπρόσοδος στην Κέρκυρα
την εποχή της βενετικής κυριαρχίας», Οικονομία και νοοτροπίες, Αδήνα 1988, σ. 62.
28. Βλ. ενδεικτικά: Ι. Βισβίξης, «Ναξιακά», έγγρ. 20, 47, 64, 84" Αντ. Κατσουρός,
«Ναξιακά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 11· ο ίδιος, «Ναξιακά... του 17 αιώνος», έγγρ. 105.
29. Χαρακτηριστικό είναι συμβόλαιο του 1539, όπου η απελευθέρωση του ακινήτου
από το τέλος που το βάρυνε φαίνεται ότι υπήρξε σταδιακή (βλ. Ι. Βισβίξης, «Ναξια
κά...», έγγρ. 12).
30. Αρχικά ίσως ο όρος σήμαινε κυριολεκτικά το ένα τρίτο της σοδειάς, αργότερα
απομακρύνθηκε από την ακριβή έννοια της λέξης και δήλωνε απλά το δικαίωμα α π ό
ληψης τμήματος της σοδειάς, το οποίο δεν ήταν πάντοτε το ίδιο, βλ. Αντ. Κατσουρός,
«Ναξιακά... του 16ου αιώνος», σ. 85 και Α. Δρακάκης, « Η Σύρος επί Τουρκοκρατίας.
216
χρήση κυρίως στα αγροτικά συμβόλαια του 16ου αιώνα.31 Η «εντριτία»

απηχεί κατά πάσα πιθανότητα παλαιότερες φεουδαλικού χαρακτήρα
σχέσεις. 32 Αποτελούσε δικαίωμα επί της παραγωγής της γης διηνεκές,
κληρονομήσιμο και εκποιήσιμο. Δικαίωμα «εντριτίας» είχαν κυρίως οι
«αφεντοτοποι», και πάντως όσα πρόσωπα συναντήσαμε ως κατόχους
της στα συμβόλαια που εξετάσαμε ανήκαν στις παλαιές ισχυρές καθο
λικές οικογένειες του νησιού. Η «εντριτία», «κατά την ουξάντξα [=
συνήθεια] του τόπου», αφορούσε μόνο τη σοδειά της χειμερινής σπο
ράς και σύμφωνα με κάποιες μνείες των εγγράφων αντιστοιχούσε στο
ένα τέταρτο της. Το δικαίωμα «εντριτίας» ήταν δυνατό να είναι ανε
ξάρτητο από τον κάτοχο της γης και την αγροληπτική σύμβαση. 33 Στην
περίπτωση αυτή αφαιρείτο η «εντριτία» και κατόπιν γινόταν η διανο
μή της σοδειάς μεταξύ αγροδότη και αγρολήπτη. Η απελευδέρωση από
την «εντριτία» γινόταν, όπως στην περίπτωση του τέλους, με ειδική
Η δικαιοσύνη και το δίκαιον», Επετηρίς της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, 6 (1967),

σ. 211. Για την έννοια της λέξης 6λ. επίσης Εμμ. Κριαράς, Λεξικό, τ. 6, σ. 79.
31. Τη λέξη συναντάμε σε νοταριακά έγγραφα του 16ου αιώνα από την Κρήτη να
περιλαμβάνεται μέσα στις υποχρεώσεις προς τον κάτοχο της γης. Για παράδειγμα σε
έγγραφα του 1565 αναφέρεται «να πληρώνω... ωδιά εντριτίες, πάκτη, αγγαρείες, ρεγά-
γες, αγώγια, ξευγαρικά και ει τις άλλον είμαι κρατημένος να πληρώνω της αφεντιάς του,
ωσά καβαλάρη μου», βλ. Σπ. Ευαγγελάτος, «Γεώργιος Ιωάννη Χορτάτσης (ci. 1545-
1610)», π. Θησαυρίσματα, 7 (1970), σ. 218, 219. Πιθανότατα και εδώ σήμαινε το δικαί
ωμα του κατόχου της γης να λάβει το */3 των γαιών που είχε παραχωρήσει για καλλιέρ
γεια, βλ. Στ. Ξανδουδίδης, «Κρητικά συμβόλαια εκ της Ενετοκρατίας», π. Χριστιανική
Κρήτη, 1 (1912), σ. 69-71 και 325. Με την ίδια έννοια απαντά και σε συμβόλαιο της
Κρήτης που δεν έχει συνταχσεί από νοτάριο στα 1645, βλ. Α. Βουρδουμπάκις, «Κρη
τικά έγγραφα εκ της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας», π. Χριστιανική Κρήτη, 2
(1913), σ. 364. Ενδιαφέρον, σχετικά με τις ομοιότητες στην ορολογία των αγροτικών
συμβολαίων Κρήτης και Νάξου, παρουσιάζει η χρήση σε ναξιακό έγγραφο του 17ου
αιώνα του όρου «καβαλαρικόν από τρίτου», προκειμένου να προσδιοριστεί το καθε
στώς παραχώρησης αμπελιού για καλλιέργεια (βλ. Α. Κατσουρός, «Ναξιακά... του 17
αιώνος», έγγρ. 63).
32. Αντίσετη άποψη έχει εκφράσει ο Β. J. Slot, «Le cas de Rhiloti. Aspects de
l'exploitation d ' u n e grande propriété foncière dans le duché de Naxos, avant et après
la conquête turque», π. Rivistra di Studi Bizantini e Slavi, 3 (1983), σ. 195, ο οποίος
δεωρεί ότι ο όρος δεν αποδίδει φεουδαλικά χαρακτηριστικά.
33. Βλ. Ι. Βισβίξης, «Ναξιακά», έγγρ. 42 και Αναστασία Σιφωνιού-Καράπα, Γ.
Ροδολάκης, Λυδία Αρτεμιάδη, ό.π., έγγρ. 196, 766, όπου ο κάτοχος της «εντριτίας»
είναι διαφορετικό πρόσωπο από τον αγροδότη και τον αγρολήπτη.
217
σύμβαση ελευθερίας κατά την οποία ο κάτοχος της «εντριτίας» λάμ

βανε ένα χρηματικό ποσό. 34 Η απελευθέρωση του ακινήτου από την
«εντριτία» δεν σήμαινε και ταυτόχρονη απελευθέρωση από το τέλος.
Αντίθετα μάλιστα έχουμε παραδείγματα συμβολαίων, όπου στην πράξη
απελευθέρωσης από την «εντριτία» συμπεριλαμβανόταν και πράξη
σύστασης τέλους στο ίδιο ακίνητο.35 Το οριζόμενο τέλος σε αυτές τις
περιπτώσεις ήταν μικρής αξίας και πιθανόν αντικατόπτριζε την προ
σπάθεια του αρχικού ιδιοκτήτη της γης να διατηρήσει μια συμβολική
έστω εξουσία επί αυτής. Στα έγγραφα του 17ου αιώνα ο όρος «εντρι
τία» αναφέρεται σπάνια και ίσως έχει αλλοιωθεί πλέον η αρχική του
σημασία, με αποτέλεσμα να δηλώνει απλώς σύμβαση με την οποία ο
αγροδότης λαμβάνει το J/4 ή και το !/5 της παραγωγής.
- Σε ορισμένα συμβόλαια γίνεται λόγος για αμοιβαία προτίμηση
αγροδότη και αγρολήπτη σε περίπτωση που ένας από τους δύο ήθελε
να εκποιήσει το μερίδιο του. 36
- Σε περίπτωση αθέτησης της συμφωνίας προβλέπεται συνήθως
χρηματική ποινή, που δεν έχει σταθερό ύψος κυμαίνεται όμως γύρω
στο !/2 ή J/4 της αξίας του ακινήτου, την οποία θα «ζημιώνεται ο αλλη-
λογήσας» υπέρ «της αφεντιάς».
Ανακεφαλαιώνοντας τις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν θα λέγα
με ότι τα αγροτικά συμβόλαια που συντάχθηκαν στη Νάξο τον 16ο και
17ο αιώνα, κατά κύριο λόγο απέβλεπαν στην εξάπλωση των καλλιερ
γειών σε χέρσα εδάφη και στην επέκταση της αμπελοκαλλιέργειας στο
νησί. Βασική παράμετρος των συμβάσεων αυτών ήταν η πρόβλεψη για
διανομή των κτημάτων, που έδινε το δικαίωμα στον αγρολήπτη να απο
κτήσει γη ή να επεκτείνει γαίες που ήδη κατείχε. Με δεδομένη την
προστασία της οικογενειακής ιδιοκτησίας που ίσχυε στα νησιά των
Κυκλάδων βάσει του εθιμικού δικαίου της προτίμησης, φαίνεται ότι οι
αγροληπτικές αυτές συμβάσεις υπήρξαν μια διαδικασία που ευνόησε
τη διακίνηση της γης, η οποία ήταν επιβαρημένη με σειρά δεσμεύσεων.
Παράλληλα όμως η εφαρμογή των συμβάσεων αυτών επέτεινε τον
κατακερματισμό της γης, στον οποίο συντελούσε και το κληρονομικό
εθιμικό δίκαιο που ίσχυε στα νησιά.
34. Βλ. σχετικά έγγραφα Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά... του 16ου αιώνος», έγγρ. 13·
Ι. Βισβίξης, «Ναξιακά», έγγρ. 11, 19, 20, 4 1 .
35. Βλ. Ι. Βισοϊξης, ο.π., έγγρ. 19 και 20.
36. Βλ. Αντ. Κατσουρός, «Ναξιακά... του 17 αιώνος», έγγρ. 71.
218
Το «μπατίκι» από την άλλη πλευρά αποτελούσε διαδικασία με την

οποία εκείνος που το κατέβαλλε αποκτούσε σεσμικά κατοχυρωμένα
δικαιώματα κυριότητας σε μια έκταση γης. Το ποσό όμως που πλήρωνε
για να τα αποκτήσει -το οποίο αντιστοιχούσε με προαγορά του V4 μιας
έκτασης, που κατά κανόνα ήταν κακής ποιότητας και απαιτούσε σημα
ντική εργασία και έξοδα για να καταστεί καλλιεργήσιμη- είναι, νομίζω,
ενδεικτικό της επισυμίας των κατοίκων να αποκτήσουν γη, η οποία
άλλωστε λόγω της φύσης των νησιών αναγκαστικά ήταν περιορισμένη,
βαρυνόμενη με δεσμεύσεις κατά τη μεταβίβαση της και ίσως στην περί
πτωση της Νάξου μη επαρκώς προσφερόμενη για πώληση. Η πρόβλεψη
διανομής λοιπόν της γης αποτελούσε ώδηση για επέκταση των καλλιερ
γειών, ενώ παράλληλα τα δικαιώματα ιδιοκτησίας που εξασφάλιζε ο
αγρολήπτης συνιστούσαν κίνητρο για την εξεύρεση των απαραίτητων για
καλλιέργεια εργατικών χεριών. Η προκαταβολική καταβολή όμως του
«μπατικιού» πισανόν δεν επέτρεπε στους φτωχότερους από τους κα
τοίκους να συμμετάσχουν σε αυτού του τύπου τις συμβάσεις.
Ανάλογη όμως με την επισυμία των καλλιεργητών να αποκτήσουν
γη ήταν και η απροσυμία των ιδιοκτητών να προχωρήσουν στη διανομή
της. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο βιβλίο του Φιλωτίου, που αναφέρα
με παραπάνω, οι κάτοχοι της γης προσπαθούν να διατηρήσουν το προ
νόμιο να επαφίεται αποκλειστικά στη δική τους βούληση ο χρόνος της
διανομής. Οι διατυπώσεις που χρησιμοποιούνται είναι ενδεικτικές: «αν
κανένα καιρό ήδελε γυρεύσει ο άρχος να μοιράση», «όταν φανή του
άρχου να τα μοιράση». 37 Χαρακτηριστική είναι επίσης επιστολή του
βικάριου Άνδρου του 1788 προς το Βατικανό, σχετική με ορισμένες
συμβάσεις αγροκαλλιέργειας που συνήψε στην Άνδρο, όπου σημειώνει:
«Εγώ δια να τους καταφέρω αυτούς τους κολλήους να τα πιάσουσι,
των έκαμα εις το γράμμα μέσα, ότι του κατά καιρού ο βικάριος οπού
να δέλη να μοιράση να γραφή εις την Ρώμη και τότες να ημπορή να
μοιράζη τ' άνωσεν χωράφια. Μα εμένα είναι η γνώμη μου να μην μοι-
ράζουνται ποτές επειδήτις και όταν σέλουν μοιράζουν τ' άνωσεν χωρά
φια οι κολλήοι σέλουν πάρει εις κάδε δύο μερτικά ένα και ο βικάριος
δύο...». Κατόπιν, αφού διατείνεται ότι οι κολλήγοι δεν δείχνουν καμιά
φροντίδα για τα κτήματα που αναλαμβάνουν καταλήγει: «Λοιπόν πρέ
πει του κατά καιρού ο βικάριος να έχη έγνοιαν ότι οι κολλήοι οπού τα
37. Βλ. Π. Ζερλέντης, Φεουδαλική, α. 17-18.
219
ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΙ
βαστούνε να τα δουλευγουνε και οπού διαλαμβάνει το γράμμα των και

όχι να έρθη πάλιν εις λογισμόν δια να τα μοιράση επειδήτις και είναι
πολλήν ζημίαν». 38
Η πρόσδεση των κατοίκων στη γη και ο πρωταρχικός ρόλος της γεωρ

γίας στην τοπική οικονομία αποτελεί στοιχείο που χαρακτηρίζει την
οικονομία των Κυκλάδων την εποχή αυτή/Εκφραση αυτής της πρόσ
δεσης αποτελεί η προσπάθεια ορισμένων αγροληπτών να συμμετά
σχουν ακόμη και με την καταβολή σημαντικών χρηματικών ποσών στην
ανακατανομή της γης, καθώς η τελευταία αποτελούσε βασικό συστα
τικό για τη συγκρότηση των περιουσιών των κατοίκων αλλά και ασφα
λή τομέα τοποθέτησης των όποιων χρηματικών πλεονασμάτων. Η ποι
κιλία των σχέσεων, των αμοιβαίων δεσμεύσεων των συμβαλλομένων,
του χρόνου διάρκειας των συμβάσεων, των μεθόδων διανομής της
σοδειάς και γενικότερα των προσόδων που εξασφάλιζε ο αγροδότης
όπως και των δικαιωμάτων που κατοχύρωνε επί της γης ο καλλιεργη
τής, σχετίζονται με τη ρευστή κατάσταση που διέκρινε το καθεστώς
γαιοκτησίας. Η ασάφεια αυτή, που αποτυπώνεται και στην πληθώρα
όρων και διατυπώσεων σχετικών με τις αγροληπτικές συμβάσεις που
σωρεύονται στο τεκμηριωτικό υλικό, εικονογραφεί τις ιδιαίτερες συν
θήκες γαιοκτησίας που είχαν διαμορφωθεί στη Νάξο, αποτελεί όμως
και έκφανση των πολύπλοκων σχέσεων που χαρακτήριζαν το καθεστώς
ιδιοκτησίας της γης στα εδάφη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
38. Βλ. Δ. Πολέμης, Μ. Φώσκολος, «Το αρχείον της Καθολικής εκκλησίας Άν
δρου», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, 37 (1987-1989), σ. 140.
220
ΝΕΑ ΠΙΚΕΡΝΗ ΔΗΜΟΥ ΒΟΥΠΡΑΣΙΩΝ:

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΕΝΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ
ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ
(ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΕΝΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ)
Στις 17 Νοεμβρίου 1876 ο πρωδυπουργός Αλέξανδρος Κουμουνδούρος
υπέβαλε στη Βουλή των Ελλήνων προς ψήφιση νομοσχέδιο «περί
εποικισμού αλλοδαπών» στην περιφέρεια του δήμου Βουπρασιων της
επαρχίας Ηλείας. Κατά τη συζήτηση του νομοσχεδίου περί των «αλλο
δαπών» αυτών, ο πρωδυπουργός δήλωσε ότι πρόκειται περί «Ιταλικών
οικογενειών», ενώ οι βουλευτές Αργύριος Διαμαντόπουλος και Αδανά-
σιος Γ. Πετιμεξάς συμπλήρωσαν, ο μεν πρώτος ότι είναι 42 οικογένει
ες «Ελληνικής καταγωγής», ο δε δεύτερος ότι είναι «Αλβανοί Έλλη
νες, ομιλούντες την Αλβανικήν γλώσσαν και ορδόδοξοι». 1 Δεδομένου
ότι οι διευκρινίσεις αυτές μάλλον περιπλέκουν περαιτέρω την εικόνα,
9α χρειαστεί να ανατρέξουμε στην προϊστορία αυτής της υπόδεσης.
Τον Απρίλιο του 1875, επισκέφθηκαν τον Έλληνα πρόξενο στην
Ancona Γεώργιο Δουρουτη αντιπρόσωποι σαρανταπεντε αλβανοφώνων
οικογενειών του χωρίου Badessa, που βρίσκεται στην περιφέρεια των
Abruzzi της Κεντρικής Ιταλίας, με επικεφαλής τον Dimitri de Martinio,
και του υπέβαλαν αίτημα να τους παραχωρηδούν εδνικές γαίες προς
καλλιέργεια, ώστε να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα, «επιδυμούντες να
σώσωσι την δρησκείαν των και να φανώσιν ωφέλιμοι εις την πατρίδα
των». Η ιστορία που διηγήδηκαν στον Δουρουτη ήταν εν συνάψει η ακό-
λουση: Οι οικογένειες τους κατάγονταν από το χωριό Πικέρνη «εν Ηπεί-
ρω», το οποίο αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν προ 130 ετών, το 1742,
πιεζόμενοι από τους Τουρκαλβανούς της γειτονικής Βόρσης, και να
περάσουν, σαρανταεπτά εν όλω άτομα, στα βενετοκρατούμενα Επτάνη
σα, όπου εγκαταστάδηκαν στους Οσωνούς. Στη συνέχεια εικοσιένας από
αυτούς, με επικεφαλής τους αδελφούς Μαρτίνου, πέρασαν στη νότια
Ιταλία, όπου ο βασιλιάς Κάρολος της Νεάπολης τους παραχώρησε γαίες
στη ορεινή περιφέρεια των Abruzzi. Εκεί δημιούργησαν το νέο τους
χωριό Badessa, στην εκκλησία του οποίου τοποδέτησαν την εικόνα της
Παναγίας Κρεμιζόβα, προερχομένη από το μοναστήρι της Πικέρνης,
ακωλύτως δε ασκούσαν τα της ορδόδοξης λατρείας τους μέχρι της βασι
λείας του Φερδινάνδου Β', οπότε και υποχρεώδηκαν να υπαχδούν στο
1. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, 1876, σ. 279, 304.
223
ρωμαιοκαθολικό τυπικό, πλην του βαπτίσματος, κατά το έτος 1857. Οι

συνομιλητές του Έλληνα προξένου απέδιδαν την απόφαση τους να με
ταναστεύσουν στην Ελλάδα στο τελευταίο αυτό γεγονός, σε συνδυασμό
με την ανεπάρκεια της διαθέσιμης στο χωριό τους γης σε σχέση με τον εν
τω μεταξύ αυξησέντα πλησυσμό και τις δυσβάστακτες φορολογικές επι
βαρύνσεις που είχε σεσπίσει το νεοπαγές Ιταλικό κράτος.
Ο πυρήνας της ιστορίας που διηγήθηκαν ο De Martinio και οι συγ
χωριανοί του στον Δουρούτη 2 επαληθεύεται από τα πραγματολογικά
δεδομένα. Υπάρχει πράγματι χωριό Πικέρνη στην παραλιακή οροσειρά
της Νότιας Αλβανίας, 25 χιλιόμετρα βορείως των Αγίων Σαράντα και 30
χιλιόμετρα νοτίως της Χειμμάρας, υπαγόμενο διοικητικά κατά τον 19ο
αιώνα στον Καξά Δελβίνου του Σαντξακίου Αργυροκάστρου και εκκλη
σιαστικά στην επαρχία Δρυϊνουπόλεως. Το τοπωνύμιο εμφανίζεται στις
ελληνικές πηγές με τις παραλλαγές Πικέρνη (του) και Πικέρνι (το), ενώ
στην αλβανική γλώσσα αναφέρεται ως Piqeras ή Piqerasi, και έτσι το
αποκαλούν σήμερα τόσο οι κάτοικοι του, όσο και οι Έλληνες της περιο
χής. 3 Στους πίνακες του Αραβαντινού, δημοσιευμένους το 1856 αλλά με
στοιχεία της προηγούμενης δεκαετίας, το χωριό εμφανίζεται να έχει 60
χριστιανικά σπίτια, των οποίων οι κάτοικοι ομιλούν ελληνικά και αλβα
νικά. 4 Το 1878 σημειώνονται 100 σπίτια «ελληνικά» κατοικούμενα από
«εμποροπλοιάρχους πλουσίους, φιλότιμους και φιλομαθείς», 5 το 1885
ισάριθμες οικογένειες «ναυτίλων ή σαλασσεμπόρων» και δημοτικό σχο
λείο «αξιόλογον», 6 και το 1913 καταμετρούνται 750 κάτοικοι «Έλλη
νες», δηλαδή ελληνορθόδοξοι. 7 Είναι προφανές συνεπώς ότι το χωριό
2. Το περιεχόμενο της αίτησης μας είναι γνωστό εμμέσως από ομιλία που εκφώνη
σε ο Κ. Χ. Βάμβας στη συνεδρίαση της 10ης Δεκεμβρίου 1876 του Φιλολογικού
Συλλόγου «Παρνασσός» και συνεπώς έχει πιθανότατα υποστεί λόγια επεξεργασία· βλ.
π. Παρνασσός 1/1877, σ. 19-26.
3. Το όνομα συναντάται και αλλού ως τοπωνύμιο (Πικέρνι Αρκαδίας, Πικέρμι
Αττικής), αλλά και ως επώνυμο (λόγου χάριν ο Κωνσταντίνος Πικέρνης, Έλληνας στρα
τιωτικός και συγγραφέας του 19ου αιώνα) και η επικρατέστερη ετυμολόγησή του το
συνδέει με τον βυζαντινό τίτλο του Επικέρνη· βλ. Σ. Λάμπρου, « Η ονοματολογία της
Αττικής», Επετηρίς Παρνασσού 1/1897, σ. 5.
4. Σ. Αραβαντινός, Χρονογραφία Ηπείρου, Ασήνα 1856, σ. 357-358.
5. Β. Δ. Ζώτος, Δρομολόγιον της Ελληνικής Χερσονήσου, Ασήνα 1878, σ. 35.
6. Π. Πετρίδης,«Επίτομος γεωγραφική περιγραφή Χαονίας» (1885), π. Ηπειρωτικό
Ημερολόγιο 10/1988, σ. 210.
7. Γ.Ε.Σ., Χάρτης Εθνογραφικός της Βορείου Ηπείρου τω 1913, Αθήνα 1919, σ. 12.
224
ΝΕΑ ΠΙΚΕΡΝΗ ΔΉΜΟΥ ΒΟΥΠΡΑΣΙΩΝ
δεν εγκαταλείφδηκε εξαιτίας της μετανάστευσης της ομάδας περί τους

αδελφούς Μαρτίνου* άλλωστε υπάρχει ακόμη, υπαγόμενο στην ομώνυ
μη κοινότητα της επαρχίας των Αγίων Σαράντα και έχει 917 κατοίκους
(1989), οι οποίοι παραμένουν Αλβανοί ελληνορθόδοξοι χριστιανοί.8
Χωριό Μπόρσι υπάρχει επίσης, σε απόσταση 6,5 χλμ. βορείως του
Πικερνη, το οποίο σε όλες τις πηγές εμφανίζεται κατοικούμενο από
Αλβανούς μουσουλμάνους.9 Αν και οι σημερινές μας γνώσεις δεν επι
τρέπουν να ανιχνεύσουμε τα ειδικά αίτια που 9α μπορούσαν να προ
καλέσουν μια σύγκρουση της έκτασης που περιγράφει ο De Martinio,
μεταξύ των δυο κοινοτήτων,10 εντούτοις τέτοιας υφής συγκρούσεις, που
κάποτε εξελίσσονταν σε πραγματικούς τοπικούς πολέμους, ήταν συνη
θισμένο φαινόμενο στην Αλβανία του 18ου αιώνα.11
Το χωριό του Πικερνη δεν είναι ένας απομονωμένος χριστιανικός
σύλακας* ανήκει στη χριστιανική ζώνη βορείως των Αγίων Σαράντα,
που διακόπτεται στα ΒΒΑ από μια μουσουλμανική ζώνη με αιχμή το
Μπόρσι, η οποία παρεμβάλλεται μεταξύ αυτής και της χριστιανικής
Χειμάρρας. Η ύπαρξη αξιοσημείωτου μοναστηριού στην περιοχή του
8. Τα στοιχεία προέρχονται από επιτόπια και αρχειακή έρευνα επί του πλησυσμού
και των οικισμών της Νοτίου Αλβανίας- βλ. Λεωνίδας Καλλιβρετάκης « Η ελληνική κοι
νότητα της Αλβανίας υπό το πρίσμα της ιστορικής γεωγραφίας και δημογραφίας», στον
τόμο Ο Ελληνισμός της Αλβανίας, Πανεπιστήμιο Ασηνών-Εκδόσεις Σιδερής, Αδήνα
1995, σ. 25-58.
9. Αναφερόμενο και ως Μπόρτξι (το), Βόρση (η), Μπόρση (του), Μπίροση (η),
στους δε (ιταλό-) αλβανικούς χάρτες ως Borsci. Το τοπωνύμιο είναι διαδεδομένο και
στον ελλαδικό χώρο, στην Ηλεία, την Αργολίδα (Μπόρσας) και την Αττική (μικροτο-
πωνύμιο της Πάρνηθας, Β. της Χασιάς), συναντάται δε και ως επώνυμο Αλβανών στρα
τιωτών (Lecca Borsi, Georgio Borsa κ.ά.) τον 15ο και 16ο αιώνα· βλ. C. Ν. Sathas,
Documents inédits relatifs à l'histoire de la Grèce au Moyen Age, Παρίσι 1888, τ. 7°?,
σ. 11, 145, 153, 169, τ. 8°?, σ. 353. Επανερχόμενοι στον γειτονικό του Πικερνη οικισμό,
να σημειώσουμε ότι υπάρχει στην περιοχή και ομώνυμος Πύργος (Cast0 di Borsci), συν
δεόμενος κατά τον Πετρίδη με τον άλλοτε Χατζή Βέη Βόροση, κασώς και ομώνυμος
ποταμός και χάνι - βλ. Σ. Αραβαντινός, ό.π., σ. 359· Β. Δ. Ζώτος, ό.π., σ. 35· Π. Πετρί-
δης, ό,π., σ. 210.
10. Εξαήμερη πολιορκία του χωριού από τους «Τούρκους της Βόρσης», στη διάρ
κεια της οποίας σκοτώθηκαν 27 από τους επιτιδέμενους -και ουδείς αμυνόμενος- και
η οποία έληξε με φυγή των Πικερνιωτών, λόγω της άφιξης του οσωμανικού στόλου· βλ.
Κ. Χ. Βάμβας, ό.π., α. 24.
11. Βλ. Ενδεικτικά Γκριγκόρι Α. Αρς, Η Αλβανία και η Ήπειρος στα τέλη του IH'
και στις αρχές του 1& αιώνα, Αδήνα 1994, σ. 63-69.
225
χωριού αναφερερεται ήδη από τον Αραβαντινό, ενώ σε μεταγενέστερο

κατάλογο διευκρινίζεται ότι πρόκειται για την ενοριακή μονή της
Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κρεμεσόβας, η οποία «εκτίσθη τω 1400» και
είχε (1911) εισόδημα 100 οθωμανικών λιρών, 40 εκ των οποίων διέθετε
για το σχολείο του χωριού.12
Το δρομολόγιο που οδηγούσε από τις αλβανικές ακτές στα εδάφη
της Νεαπόλεως δεν ήταν άγνωστο εκείνα τα χρόνια και οι επαφές είχαν
πυκνώσει κατά την προβαλλόμενη χρονολογία μετανάστευσης στην ιτα
λική χερσόνησο. Πράγματι, από το 1735 Χειμμαριώτες και Αλβανοί της
ευρύτερης περιφέρειας υπηρετούσαν ως μισθοφόροι στρατιώτες στα
ειδικά τάγματα που είχε συγκροτήσει ο Κάρολος Γ ο Βουρβώνος,13 που
ανήλθε τη χρονιά εκείνη στο θρόνο του βασιλείου της Νεαπόλεως,
όπου και παρέμεινε μέχρι το 1759 (οπότε ανήλθε στον ισπανικό θρόνο).
Η περιοχή των Abruzzi περιλαμβανόταν όντως τότε στα όρια του κρά
τους του, και ο οικισμός της Villa Badessa υπάρχει ακόμη και σήμερα,
υπαγόμενος διοικητικά στην κοινότητα Rosciano της επαρχίας Pescara.
Βρίσκεται σε απόσταση 30 περίπου χλμ. από την ακτή της Αδριατικής,
σε υψόμετρο 110, στην κοιλάδα του ποταμού Nora, και αποτελεί την
βορειότερη αλβανόφωνη εγκατάσταση στην Ιταλία (η αμέσως επόμενη
εγκατάσταση, που αποτελείται από μια ομάδα πέντε χωριών, βρίσκεται
100 περίπου χλμ. νοτιότερα). 14 Η Villa Badessa έχει σήμερα 510 κατοί
κους, οι οποίοι είναι επαρκώς ενήμεροι για την ιστορία του οικισμού
τους. Σύμφωνα με την παράδοση τους, κατάγονται από μια ομάδα
δεκαοκτώ οικογενειών που εγκατέλειψαν τον οικισμό του Πικέρνη,
κυρίως, αλλά και ορισμένα άλλα χωριά της ίδιας περιφέρειας στα νότια
της Χειμμάρας (Λούκοβο, Άι Βασίλη, Νίβιτσα, Klikùrsi) και, πιθανό-
12. Στους (ιταλο-)αλβανικούς χάρτες σημειώνεται ως Cremesova* 6*λ. Σ. Αραβα-

ντινός, ό.π., σ. 358· Β. Μπάρας, Το Δελβινο της Βορείου Ηπείρου και οι γειτονικές του
περιοχές, Αοήνα 1966, σ. 245.
13. Γκριγκόρι Α. Αρς, ό.π., σ. 38, 45.
14. Μ. Famiglietti, «Le Comunità Italo-Albanesi», Italia Plurilingue, 1983, a. 213,
όπως παρατίδεται στην έκδοση της Commission of the European Communities,
Linguistic Minorities in Countries belonging to the European Community, Luxem
bourg 1986, σ. 41* C. Tagliavini, «Gli etnici' dei paesi albanesi d'Italia», Atti dell'
Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 122/1964, σ. 551-556· G. Buratti, «Mino
rités linguistiques in Italie insulaire et péninsulaire. Il Les Albanais», π. Europa
Ethnica, XXI/1964, σ. 8-11* Ο. Marinelli, «Il numero degli albanesi in Italia», π.
Rivista Geografica Italiana, XX/1913, σ. 364-367.
226
τατα μέσω Κέρκυρας, έφθασαν το 1743 στην Ιταλία, συνοδευόμενες

από δύο ορθόδοξους ιερείς. Στις οικογένειες αυτές προστέθηκαν το
1748 άλλες πέντε· ερμηνεύουν δε τη μετανάστευση των προγόνων τους
ως μια προσπάθεια «να ξεφύγουν από την τουρκική κατοχή». Τεκμη
ριώνεται επίσης από επίσημα έγγραφα ότι ο βασιλιάς Κάρολος Γ της
Νεαπόλεως τους παραχώρησε πράγματι στις 4 Μαρτίου του 1744 μια
περιοχή που ανήκε κληρονομικά στη μητέρα του Ελισάβετ Φαρνέξε της
Πάρμας, 15 με την προσδήκη δύο γειτονικών κτημάτων (Abbadessa και
Piano di Coccia), όπου και τελικά εγκαταστάθηκαν. Ο κεντρικός ναός
της Villa Badessa κτίστηκε δέκα χρόνια αργότερα, το 1754, και είναι
αφιερωμένος στην Παναγία την Οδηγήτρια (Tuttasanta Maria Madre
di Dio Odigitria)' έχει αξιόλογες μεταβυζαντινές εικόνες του 15ου-
19ου αιώνα, κυρίως κρητοβενετικής και επτανησιακής τέχνης, αρκετές
από τις οποίες έχουν ως δέμα την Παναγία (Madonna con Bambino,
Parto della Vergine, Nascita di Maria κ.ά.) και έχουν κηρυχδεί από το
Ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού ως έργα διεδνούς ιστορικής και καλλιτε
χνικής αξίας, καδώς αποτελούν μια συλλογή μοναδική στη Δυτική
Ευρώπη. Η Villa Badessa ανήκει στην Εκκλησιαστική Επαρχία Cattoli
ca Bizantina Greco-Albanese που εδρεύει στο Lungro της Καλαβρίας
και υπάγεται στην Congregazione Orientale του Βατικανού. Οι βαπτί
σεις, οι γάμοι και οι κηδείες, αλλά και η απλή κυριακάτικη λειτουργία,
τελούνται σύμφωνα με το ελληνορδόδοξο τυπικό, 16 που αποτελεί μάλι
στα σήμερα το περισσότερο προβαλλόμενο τουριστικό αξιοδέατο της
περιοχής, 17 χαρακτηριζόμενο ως μια «εξωτική ανατολίτικη όαση» στην
καρδιά της Ιταλίας. 18 Είναι προφανές λοιπόν ότι πλήδος στοιχείων επι-
15. Η Elisabetta Farnese (1692-1766), ανηψιά και διάδοχος του Francesco Farnese,
Δούκα της Πάρμας, σύζυγος (1714) του βασιλιά Φιλίππου Ε' της Ισπανίας, διαδραμά
τισε σημαντικό ρόλο στα ιταλικά αλλά και τα ισπανικά πολιτικά πράγματα του 18ου
αιώνα.
16. Το οποίο προσδιορίζεται ποικιλοτρόπως στην ιταλική βιβλιογραφία: rito greco-
bizantino, rito ortodosso greco-orientale, tipikon di Costantinopoli in lingua greca,
rito greco, liturgico bizantino, rituali della liturgia di San Giovanni Crisostomo κ.τ.λ.
17. Σε συνδυασμό με την προβολή και των τοπικών παραδοσιακών ενδυμασιών,
«costumi tradizionali, estremamente caratteristici perché originari e affini a quelli
epiroti».
18. Οι πληροφορίες για την Villa Badessa προέρχονται κυρίως από τη μονογραφία
του εφημέριου του χωριού Lino Bellizzi, Villa Badessa — Oasi orientale in Abruzzo,
πρόλογος Giuseppino Mincione, εκδ. Tracce, Pescara, 1994.
227
βεβαιώνουν, όχι μόνο στον πυρήνα της αλλά και σε αρκετές λεπτομέ
ρειες της, την ιστορία που διηγήδηκε το 1875 ο De Martinio στον Έ λ
ληνα πρόξενο της Ancona. Επιπλέον, όπως διαπιστώσαμε κατά τη
διάρκεια επιτόπιας έρευνας στην Αλβανία το 1992, η υπόδεση της με
τανάστευσης στην Ιταλία είναι γνωστή στους σημερινούς κατοίκους του
Πικέρνη, οι οποίοι και έχουν αποκαταστήσει επαφή με τους Ιταλούς
ομογενείς τους κατά την διάρκεια του 20ού αιώνα.
Την εποχή που τέδηκε το ζήτημα της εγκατάστασης των περί ων ο
λόγος Ιταλοαλβανών, στην Ελλάδα βρισκόταν σε εξέλιξη μια σημαντι
κή αγροτική μεταρρύθμιση, η διανομή της εθνικής γης, βάσει των σχε
τικών νόμων ΥΛΑ' του 1871 και ΥΠΓ του 1873 που είχαν προωθήσει
αντίστοιχα οι κυβερνήσεις Κουμουνδούρου και Δεληγεώργη. Από τη
διανομή είχαν εξαιρεθεί ορισμένες γαίες για λόγους δημοσίου συμφέ
ροντος, μεταξύ των οποίων επελέγη η έκταση που παραχωρήθηκε τελι
κώς στους αιτούντες κατοίκους της Badessa. Η κίνηση για τη δημι
ουργία του περί ου ο λόγος οικισμού αποτελούσε άραγε τη μεμονωμέ
νη ανταπόκριση του Ελληνικού κράτους στο συγκινητικό αίτημα των εξ
Ιταλίας ομόδοξων, ή εντασσόταν σε μια ευρύτερη σύλληψη ; Είναι γνω
στό ότι το όραμα του λεγόμενου εποικισμού απασχολούσε τους ιθύνο
ντες από την πρώτη στιγμή της δημιουργίας του Ελληνικού κράτους,
και αποτελούσε άλλωστε στερεότυπο εντασσόμενο στην περιρρέουσα
ατμόσφαιρα της εποχής. Πλην των δυτικοευρωπαϊκών «αποικιών» που
είχαν σχεδιαστεί, είχε προταθεί και η κατά τόπους εγκατάσταση
Ελλήνων από τουρκοκρατούμενες περιοχές, Αλβανών κ.ά. Τα εποικι-
στικά αυτά σχέδια δεν πραγματοποιήθηκαν, στο βαθμό τουλάχιστον
που επιδίωκαν οι εμπνευστές τους και, πάντως, κατά την εξεταζόμενη
περίοδο βρίσκονταν ήδη σε μακρόχρονη ύφεση. Κάποιοι διείδαν, τη
δεδομένη στιγμή στη συγκεκριμένη ενέργεια, την ανταπόκριση «προς
είδος τι μεταναστευτικού ρεύματος», και πρότειναν τη λήψη περαιτέ
ρω κυβερνητικών μέτρων για την έλξη ξένων εποίκων. 19 Το 1873 είχε
υποβληθεί στον Έλληνα πρόξενο στη Βηρυττό αίτημα των ελληνορθο-
19. Βλ. ανυπόγραφο άρσρο στο εκδιδόμενο από τον Αριστείδη Κ. Οικονόμου περιο
δικό Οικονομική Επιδεώρησις 5/1877-1878, σ. 178-180. Αλλά και ο Κ. Χ. Βόμβας, ό.π.,
σεωρεί την μαζική μετανάστευση ελληνοφώνων και αλβανοφώνων από την Ιταλία «έργον
δυνάμενον πολλαχώς να αποβή λίαν ωφελιμον δια την Ελλάδα- καθότι και πολλαί εσνι-
καί γαίαι άγονοι μέχρι σήμερον και άκαρποι ένεκεν ελλείψεως εργατικών χειρών, σέλου-
σι μεταβλησή εις προσοδοφόρους αγρούς» κ.τ.λ.
228
δόξων κατοίκων ενός χωριού του «Λιβανίου Όρους» να μετεγκαταστα-

θούν στην Ελλάδα. 20 Μη διασταυρούμενη επί του παρόντος πληροφο
ρία αναφέρεται και σε άλλες σχετικές αιτήσεις μετανάστευσης των
κατοίκων ελληνοφώνων χωριών από τις περιοχές του Lecce και του
Brindisi, 21 ενώ την ίδια περίοδο ο Έλληνας πρέσβυς στην Πετρούπολη
διαβίβασε ανάλογο αίτημα 199 «ελληνορωσικών οικογενειών» από τη
Μεσημβρινή Ρωσία. 22 Αλλά και το 1882, υπήρξε ανεπιτυχής προσπά
θεια προσέλκυσης Σικελών αποίκων. 23 Οι πληροφορίες αυτές ενισχύ
ουν την υπόθεση ότι στη συγκεκριμένη συγκυρία παρατηρείται κάποια
πύκνωση του φαινομένου, στις περισσότερες όμως περιπτώσεις οι σχε
τικές κινήσεις εξαντλήδηκαν στις προδέσεις.
Στην περιοχή του δήμου Βουπρασίων είχαν εξαιρεθεί από την διανο
μή, με το από 16 Ιουνίου 1875 Βασιλικό Διάταγμα, ορισμένες εδνικές
γαίες «καδό χρήσιμοι προς δημοσίους σκοπούς». Είχε προηγηδεί, τρεις
μήνες νωρίτερα, η αίτηση των περί τον De Martinio στον Έλληνα πρό
ξενο της Ancona, χωρίς εν τούτοις να τεκμηριώνεται ρητά η άμεση σχέση
μεταξύ των δυο γεγονότων, σχέση που δεωρώ πάντως εξαιρετικά πιδανή.
Το σχετικό διάταγμα προσυπέγραψε ο βουλευτής Καλαβρύτων Αθανά-
σιος Γ. Πετιμεξάς, τότε υπουργός Οικονομικών στην πρώτη κυβέρνηση
του Χαριλάου Τρικούπη. Μεσολάβησε ενάμισης χρόνος, με σημαντικό
τερες πολιτικές εξελίξεις τις εκλογές του Ιουλίου 1875, την παραίτηση
Τρικούπη και το σχηματισμό κυβέρνησης από τον Κουμουνδούρο. Στο
διάστημα αυτό, ο Δουρούτης με τον De Martinio έφεραν εις πέρας την
όλη προσπάθεια οργάνωσης της μετανάστευσης, αντιμετωπίζοντας τα
ποικίλα διαδικαστικά προβλήματα που έπρεπε να επιλυδούν: διαγραφή
των μεταναστών από τα ιταλικά δημοτολόγια, έκδοση ελληνικών διαβα
τηρίων, πώληση των περιουσιακών τους στοιχείων κ.τ.λ. 24
Ούτως εχόντων των πραγμάτων, οι Αλέξανδρος Κουμουνδούρος και
Σωτήριος Σωτηρόπουλος, ο πρώτος με την ιδιότητα του ως υπουργός
20. Εμμ. Πρωτοψάλτης, «Πρόσφυγες κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν», π. Νέα

Εστία 44/1948, σ. 1156.
21. Κ. Χ. Βάμ6ας, ο .π., σ. 25-26. Στην αναφερόμενη περιοχή υπάρχουν πράγματι
εννέα Γκρικοσαλεντίνικα χωριά (Calimera, Castrignano dei Greci, Corigliano d'Otranto,
Martano, Martignano, Melpignano, Soleto, Sternatia και Zolino), όπου ομιλείται ακόμη
η ομώνυμη διάλεκτος.
22. Εμμ. Πρωτοψάλτης, ό.π., ο. 1156.
23. Βλ. π. Παρνασσός 6/1882, σ. 961.
24. Κ. Χ. Βάμδας, ό.π., α. 25· Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, ό.π., σ. 305.
229
των Εσωτερικών και ο δεύτερος ως υπουργός των Οικονομικών, εισά

γουν κατά τη συνεδρίαση της 17ης Νοεμβρίου 1876, όπως αναφέραμε
στην αρχή, το σχετικό νομοσχέδιο στη Βουλή, η οποία το κήρυξε κατε
πείγον και το δέχθηκε αυθημερόν σε πρώτη ανάγνωση. Ακολούθησε
την επομένη η δεύτερη και την μεθεπομένη η τρίτη ανάγνωση, ενώ
μεσολάβησε (18 Νοεμβρίου) παραίτηση της κυβέρνησης και σχηματι
σμός νέας υπό τον Δεληγεώργη. Εν τούτοις, εν μέσω της κυβερνητικής
κρίσης, ο νόμος ψηφίστηκε (19 Νοεμβρίου) και αφού υπεγράφη από
τον βασιλέα Γεώργιο (13 Δεκεμβρίου), δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
της Κυβερνήσεως στις 14 Δεκεμβρίου 1876, με τα στοιχεία ΦΠΑ'.
Η σπουδή αυτή, πέραν του ότι υπογραμμίζει τη διακομματική
συναίνεση επί του εγχειρήματος, αιτιολογείται ενδεχομένως και από το
ότι, ως φαίνεται, οι πρώτοι μετανάστες είχαν ήδη φθάσει στην Πάτρα.
Αξιοσημείωτο ρόλο στην κοινοβουλευτική διεκπεραίωση του ζητήματος
διαδραμάτισε ο Αθανάσιος Γ. Πετιμεζάς, ενήμερος ων του όλου εγχει
ρήματος. Σύμφωνα με τροποποίηση την οποία πρότεινε και έγινε δεκτή,
αυξήσηκε από 20 σε 30 στρέμματα η παραχωρούμενη σε κάδε οικογέ
νεια έκταση, ενώ παράλληλα προσπάθησε να κάμψει τους εν γένει
δισταγμούς κάποιων βουλευτών. Το γεγονός ότι, όπως είδαμε προη
γουμένως, επί υπουργίας του είχε εξαιρεδεί η περιοχή της διανομής,
ενισχύει την πεποίθηση μου ότι η πράξη εκείνη συνδεόταν ήδη εξ αρχής
με τη συγκεκριμένη υπόδεση.
Οι εθνικές γαίες που είχαν εξαιρεθεί με το ΒΔ του Ιουνίου 1875 από
τη διανομή, βρίσκονταν «εν τη περιφέρεια των χωρίων Ψάρι, Καπε-
λέτου και Μάζι και εν ταις θέσεσι Βάρδα Καπελετέϊκο και Ψαρέϊκο». 25
Ο νόμος που ψηφίστηκε από την Βουλή ένα χρόνο αργότερα, προσδιό
ριζε ειδικότερα ότι για τον συνοικισμό των «αλλοδαπών», θα παραχω
ρηθεί εθνική γη από την παραπάνω και δη «κατά την θέσιν Ταβέρνα».
Η περιοχή αυτή βρίσκεται στα βόρεια της πεδιάδας της Γαστούνης, της
μεγαλύτερης της τότε Ελλάδας, σε λιγότερη των 10 χλμ. απόσταση από
τη θάλασσα, ή μάλλον από τη λιμνοθάλασσα Κοτύχι και τη βαλτώδη
παραλιακή ζώνη που εκτείνεται κατά μήκος των βορειοδυτικών ακτών
της Πελοποννήσου. Τα τρία χωριά που αναφέρονται στο διάταγμα,
έχουν ήδη μια μακρά ιστορία. Η συγκρότηση τους ανάγεται στις αρχές
του 15ου αιώνα και σχετίζεται κατά σύμπτωση με μια άλλη μετανά-
25. Φ.Ε.Κ. 44/8 Ιουλίου 1875.
230
ΝΕΑ ΠΙΚΕΡΝΗ ΔΉΜΟΥ ΒΟΥΠΡΑΣΙΟΝ
στευση Αλβανών χριστιανών, την οποία γνωρίζουμε αρκετά καλά. Πρό

κειται για τους περίφημους δέκα χιλιάδες Αλβανούς που εμφανίστηκαν
στον Ισομό της Κορίνθου το 1404/1405 και εγκαταστάθηκαν στην Πελο
πόννησο με την άδεια του δεσπότη Θεόδωρου Παλαιολόγου. 26 Το Ψάρι
και το Μάξι (σημερ. Άνω Κουρτέσιον) αναφέρονται σε οδωμανικό τιμα
ριωτικό κατάστιχο του 1461/1462 ως κατοικουμενα από Αλβανούς, ενώ
του Καπελέτου αναφέρεται ως mezraa (καλλιεργήσιμη γη χωρίς μόνι
μους κατοίκους) που ανήκει στο ίδιο τιμάριο με το Ψάρι -27 το 1700 όμως
έχει ήδη εξελιχθεί σε μόνιμο οικισμό.
Αλβανόφωνα χωριά βρίσκονταν εξ άλλου αρκετά σε όλη την περιο
χή, τουλάχιστον δεκαεπτά σε ακτίνα 20 χλμ. 28 Στα μέσα της δεκαετίας
του 1870, το Ψάρι είχε περί τους 400 κατοίκους, 300 του Καπελέτου
και 100 το Μάξι. Και τα τρία χωριά ανήκαν, όπως αναφέρδηκε ήδη, στο
δήμο Βουπρασίων, ο οποίος εκτεινόταν στα όρια της επαρχίας Ηλείας
με εκείνη των Πατρών και περιλάμβανε συνολικά 23 χωριά, 5 από τα
οποία ανήκουν σήμερα στο νομό Αχαΐας. Ο συνολικός πληδυσμός του
δήμου ανερχόταν σε 4.000 άτομα. 29 Οι συγκεκριμένες περιφέρειες που
σημειώνονται στο διάταγμα (Βάρδα Καπελετέικο και Ψαρέικο) είναι
δυσκολότερο να εντοπιστούν με ακρίβεια. Οικισμός με το όνομα Βάρδα
εμφανίζεται επισήμως μόλις το 1912, σε απόσταση 5 χλμ. ΒΒΔ του
Καπελέτου και 3 χλμ. ΒΔ από το Ψάρι. Πρόκειται για έναν δυναμικό
οικισμό που παρουσίασε από νωρίς μια γοργή ανάπτυξη και σήμερα
έχει εξελιχθεί σε μια κωμόπολη δυόμισι χιλιάδων κατοίκων, τη μεγαλύ
τερη της περιοχής. Είναι πολύ πιδανόν να συνδέεται με την περιοχή
Βάρδα Καπελετέικο του 1875.30 Γνωρίζουμε ακόμη λιγότερα αυτή τη
26. Για μια κριτική σύνοψη του ζητήματος, 6λ. Β. Παναγιωτόπουλος, Πληδυσμός
και οικισμοί της Πελοποννήσου 13ος-18ος αιώνας, Ασήνα 1985, σ. 68-85.
27. Β. Παναγιωτόπουλος, ό.π., σ. 217-224* πρώτη δημοσίευση από τους Ρ. Assenova
- R. Stojkov - Th. Kacori στο π. Annuaire de l'Université de Sofia-Faculté des Philo-
logies Slaves 68/1975, σ. 213-297. H ταύτιση των τοπωνυμίων με ευδύνη δική μου.
28. Πρόκειται, εκτός από τα τρία που προαναφέραμε, για τα χωριά Κώμη, Καγκάδι,
Κράλι (σημερ. Άγιος Νικόλαος Κράλης), Σπάτα (σημερ. Άγιος Νικόλαος Σπάτων), Μαλίκι
(σημερ. Νησί), Μιχόι, Καξνέσι (σημερ. Αγία Μαρίνα), Κουμπουδέκρα (σημερ. Δάφνη),
Σίμιξα, Κόκλα (σημερ. Πηγάδι), Μαρκόπουλο, Καρδιοκαύτι και Σούβαρδο (σημερ. Ελαιό-
τοπος). Οι ταυτίσεις των οικισμών από το κατάστιχο του 1461/1462 με δική μου ευσύνη.
29. Υπουργείον Εσωτερικών, Στατιστική της Ελλάδος: Πληδυσμός 1879, Α8ήνα
1881, σ. 55-56.
30. Στο κατάστιχο του 1461/1462 σημειώνεται αλβανικός οικισμός Bardi Zoga, o
231
στιγμή για τη δέση Ψαρέικο, αν και η σχέση του τοπωνυμίου με τον

οικισμό Ψάρι δεν αποκλείεται, χωρίς όμως και να σημαίνει ότι υπάρχει
άμεση γεωγραφική γειτνίαση. Η εν συνεχεία ίδρυση σχολείου, με πρω
τοβουλία του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός» όπως δα δούμε
παρακάτω, «εις Μανολάδα της Ηλείας παρά τοις εκεί εξ Ιταλίας αποί
κους», δα δικαιολογούσε την εκδοχή της περιφέρειας Βάρδα, που βρί
σκεται σε απόσταση 2,5 χιλιομέτρων ΝΑ της Μανολάδας.
Η συγκεκριμένη «δέσις Ταβέρνα», τοπωνύμιο που συνδέεται με τό
πο αποδήκευσης κρασιού, μας είναι επίσης άγνωστη από τις προγενέ
στερες πηγές. Η κατοπινή (1884) μεταφορά του σχολείου του νέου
οικισμού στου Καπελέτου, αλλά και η εν συνεχεία (1912) υπαγωγή του
στην κοινότητα Καπελέτου, σε συνδυασμό με τα προηγούμενα, μας
ωθεί να τοποδετήσουμε το συνοικισμό των προσφύγων νοτίως των οικι
σμών Βάρδα και Ψάρι -που το 1912 υπήχδησαν στην κοινότητα Βου-
πρασίου- και βορείως του οικισμού Καπελέτου, εντός των διοικητικών
ορίων της σημερινής ομώνυμης κοινότητας.31
Οι πρώτοι μετανάστες από τη Badessa έφδασαν στο λιμάνι της
Πάτρας το φθινόπωρο του 1876. Ήταν δεκατρείς οικογένειες, από τις
σαρανταδύο που είχαν εκδηλώσει ενδιαφέρον. Πατώντας το ελληνικό
έδαφος, ήρθαν σε μια πρώτη επαφή με το Ελληνικό κράτος: «δυστυ
χώς δεν υπήρξε πολύ ενθαρρυντική η υποδοχή ης έτυχον παρά των
αρχών και των ιδιωτών, εγκαταλειψάντων αυτούς εις την τύχην των». 32
Εν πάση περιπτώσει, τα όποια προβλήματα και δυσλειτουργίες παρα
κάμφθηκαν, ο σχετικός νόμος δημοσιεύτηκε στις 14 Δεκεμβρίου, και οι
μετανάστες προωθήθηκαν στη νέα τους πατρίδα.
Τον Ιανουάριο του 1877 είχε αρχίσει η οικοδόμηση του συνοικισμού.
Σε κάθε οικογένεια το Δημόσιο παραχώρησε, βάσει του ιδρυτικού
οποίος δεν έχει ταυτιστεί. Εν τούτοις στην περιοχή που μας ενδιαφέρει εμφανίζεται
στην βενετική απογραφή του 1700 οικισμός Zonga, ο οποίος επιβιώνει ως σήμερα
(Μέλισσα) και βρίσκεται σε απόσταση 10 χλμ. περίπου ΝΑ του Καπελέτου. Στο κατά
στιχο του 15ου αι. εμφανίζεται βέβαια και οικισμός ονόματι Zoga, τον οποίο όμως προ
τείνω να ταυτίσουμε με τον Ζωγα της επαρχίας Πατρών, που βρίσκεται δίπλα στο
Laloussi (σημερ. Σταροχώρι) του ίδιου τιμαρίου.
31. Με επιφύλαξη, δεδομένου ότι η κοινότητα Καπελέτου περιλάμβανε αρχικά και
άλλους τέσσερις οικισμούς, οι οποίοι στη συνέχεια συγχωνεύθηκαν στις κοινότητες
Ζόγκας (σημερ. Μελίσσης) και Μάξι (σημερ. Κουρτεσίου)· βλ. Ι. Ε. Νουχάκης, Ελλη
νική Χωρογραφία, Αδήνα 1901, σ. 582.
32. Κ. Χ. Βάμβας, ό.π., σ. 25.
232
νόμου, 400 δραχμές για την ανέγερση της κατοικίας της. Ταυτόχρονα
διορίστηκε και μηχανικός, ο Σ. Σωτηριάδης, για να παράσχει την α π α
ραίτητη τεχνική υποστήριξη.
Η έκταση της νέας εγκατάστασης -οικισμού και αγροτικής γ η ς -
μπορεί να εκτιμήσει' με κάποια προσέγγιση. Σύμφωνα με τον ιδρυτικό
νόμο, κάδε οικογένεια 9α αποκτούσε τριάντα στρέμματα, αναπαλλο
τρίωτα επί 5 χρόνια από την παραχώρηση τους. Η γη αυτή 9α επανερ
χόταν στην κυριότητα του δημοσίου, χωρίς αποζημίωση για τις τυχόν
βελτιώσεις, αν κάποια οικογένεια εγκατέλειπε τον οικισμό προ της
παρόδου της πενταετίας. Σε ερώτηση βουλευτού κατά τη συζήτηση της
19ης Νοεμβρίου 1876, περί της όλης έκτασης, δόδηκε η απάντηση ότι,
ακριβώς, η έκταση 9α ήταν συνάρτηση του αρι9μού των οικογενειών,
για τις οποίες εκφράστηκε η ελπίδα ότι 9α είναι «πολλαί». 3 3 Σύμφωνα
με την αρχική εκτίμηση επρόκειτο για 42 οικογένειες, συνεπώς η πρό
βλεψη αφορούσε 1.260 στρέμματα, στα οποία πρέπει να προστε9ούν
και 600 τετρ. μ. κοινόχρηστης γης, για τις δημοτικές λειτουργίες και
ανάγκες, συνολικά δηλαδή 1,3 τετρ. χλμ. περίπου. Για να εκτιμηθεί
κάπως η έκταση αυτή, να σημειώσουμε ότι σήμερα η κοινότητα Καπε-
λέτου, λ.χ., καταλαμβάνει έκταση 22 τετρ. χλμ. Είναι όμως αμφίβολο
αν έφ9ασαν ποτέ οι 42 οικογένειες. Όπως είδαμε, αρχικά έφ9ασαν 13,
ενώ οι υπόλοιπες περίμεναν τον προσδιορισμό των γαιών και τη διευ
θέτηση των λοιπών εκκρεμοτήτων. Τρία χρόνια αργότερα, στο ζενι'9 της
ανάπτυξης του (βλ. συνημ. πίνακα), ο οικισμός είχε 71 κατοίκους, 39
άνδρες και 32 γυναίκες. Στην πιθανότερη περίπτωση, με τους συνήθεις
μέσους όρους της εποχής, αυτός ο πληθυσμός δεν μπορεί να ξεπερ
νούσε τις 14 με 18 οικογένειες. Είναι συνεπώς εύλογο να υποθέσουμε
ότι ο αρχικός πυρήνας των 13 οικογενειών υπήρξε και ο τελικός. Σ'
αυτή την περίπτωση, η έκταση του οικισμού δεν πρέπει να ξεπέρασε
το μισό τετραγωνικό χιλιόμετρο.
Το όλο εγχείρημα προκάλεσε ευθύς εξ αρχής το έντονο ενδιαφέρον
του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός». Προηγήθηκε η ενθουσιώδης
διάλεξη του Κ. Χ. Βάμβα στην αίθουσα του Συλλόγου (10 Δεκεμβρίου
1876) και εν συνεχεία η συγκρότηση επιτροπής από τον ομιλητή και
τους Γ. Μάνο, Εμμ. Δραγούμη και Ν. Δ. Λεβίδη. Η επιτροπή συνέταξε
ψήφισμα γενόμενο δεκτό την 22α Δεκεμβρίου, σύμφωνα με το οποίο
33. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, ό.π., σ. 304.
233
αποφασίστηκε η σύσταση Σχολής απόρων παίδων στη νεότευκτη «αποι

κία», με στόχο τον ταχύ εξελληνισμό των νεαρών «Ελληνοαλβανών», 34
και στη δέση του δασκάλου διορίστηκε ο ιερέας Γρηγόριος Βισκόντης.35
Επρόκειτο για μια αξιοσημείωτη ενέργεια, αν λάβει κανείς υ π ' όψη του
ότι το ποσοστό αγραμμάτων στον περιβάλλοντα πληδυσμό του δήμου
Βουπρασίων, έφδανε το 92%, μόλις δε το 19% των αγοριών σχολικής
ηλικίας παρακολουδούσαν μαδήματα - και κανένα κορίτσι.36 Η σχολή
τελικά τέδηκε σε λειτουργία μόλις δυο χρόνια αργότερα, το 1879, με
ενέργειες των Κ. Βάμβα και Γ. Δουρούτη που μετέβησαν επί τόπου, ενώ
στη δέση του διδασκάλου τοποδετήδηκε, αντί του Βισκοντη, ο επίσης
ιερέας Παπαγεώργιος, 37 το δε Υπουργείο της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως
παραχώρησε τα απαραίτητα υλικά προς κατασκευή δρανίων και ανέ
γερση παραπήγματος. 38 Ταυτοχρόνως, η αντιπροσωπεία του Φιλολογι
κού Συλλόγου, «συνεννοηδείσα μετά των προϊσταμένων» της αποικίας,
ανέλαβε να βαπτίσει τον νεογέννητο οικισμό. Δοδέντος ότι οι «εις
Ιταλίαν εξ Ηπείρου καταφυγόντες Ελληνοαλβανοί ωρμήδησαν το πλεί
στον εκ του ηπειρωτικού χωρίου Πικέρνη», η Εφορία του Συλλόγου
έδωσε στον νεογέννητο οικισμό το όνομα Νέα Πικέρνη, 39 το οποίο και
επικυρώδηκε με Βασιλικό Διάταγμα. 40 Στο σημείο αυτό λανδάνει μια
ένδειξη: «ως επί το πλείστον», συνεπώς όχι στο σύνολο τους, οι μετα
νάστες κατάγονταν από του Πικέρνη.
Παρά την κινητοποίηση που οδήγησε στη γέννηση της και τις υψη
λές υιοδεσίες που την συνόδευσαν στα πρώτα της βήματα, η Νέα
Πικέρνη υπήρξε από τους πλέον βραχύβιους οικισμούς της νεότερης
Ελλάδας. Ενώ, όπως αναφέρδηκε ήδη, το 1879 είχε 71 κατοίκους, δέκα
χρόνια αργότερα είχαν απομείνει μόλις 11* στην πραγματικότητα το
χρονικό διάστημα υπήρξε ακόμα βραχύτερο. Ήδη το 1881 ενέσκηψε
στον οικισμό επιδημία «εγκεφαλονωτιαίας μηνιγγίτιδος», εξαιτίας της
οποίας πέδαναν σε διάστημα λίγων ημερών 27 άποικοι, 41 ενώ οι περισ-
34. Βλ. π. Παρνασσός 1/1877, σ. 26-27.

35. Ό.ΤΓ., σ. 74.
36. Υπουρνείον Εσωτερικών, Στατιστική της Ελλάδος: Πληδυσμός 1879, Αδήνα
1881, σ. 60, 114-115.
37. Βλ. π. Παρνασσός 3/1879, σ. 474.
38. Ό.τι., ο. 802.
39. Ό.π., α. 626.
40. Ό.π., α. 898.
41. Με ενέργειες του «Παρνασσού» στάλδηκε γιατρός από την Πάτρα με φάρμα-
234
σότεροι από τους υπόλοιπους «διεσκορπίσδησαν τήδε κακείσε», σε ση

μείο που ο «Παρνασσός» ανακοίνωσε ότι η σχολή του «έπαυσε ούσα
Σχολή των εξ Ιταλίας Ελληνοαλβανών, διότι η αποικία αύτη σχεδόν διε-
λύση», και παρέμεινε ως διδακτήριο «των πέριξ χωρίων», αργότερα δε
μεταφέρθηκε, όπως σημειώσαμε ήδη, στου Καπελέτου, «αιτήσει των
κατοίκων». 42 Το γεγονός που εμφανίζεται στο σημείο αυτό ως αιτία διά
λυσης του οικισμού, είναι μεν σοβαρό, αλλά πρέπει να συνεκτιμήσει
εντός ενός ευρύτερου πλαισίου. Ο βασμός στον οποίο μια ανάλογη επι
δημία είναι δυνατόν να κλονίσει έναν πληθυσμό εξαρτάται από πολ
λούς παράγοντες. Στην περίπτωση της Νέας Πικέρνης έχουμε απώλει
ες της τάξης του 3 8 % (27 στους 71), ποσοστό αρκετά υψηλό, υπάρχουν
όμως οικισμοί που επιβίωσαν με ολιγομελέστερο πυρήνα — όχι βέβαια
κάτω από ένα ελάχιστο επίπεδο που επέτρεπε την αναπαραγωγή τους.
Από τους 44 αποίκους που επιβίωσαν -αν τα στοιχεία μας είναι ακρι
β ή - ο ι 33 διασκορπίστηκαν «τήδε κακείσε», συνεπώς το αίτιο δεν μπο
ρεί να ήταν αποκλειστικά η επιδημία, τουλάχιστον όχι στο βαδμό που
να δικαιολογεί μιαν οριστική αναχώρηση.
Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, σε ένα άρδρο όπου παρεπιμπτόντως
αναφέρεται η περίπτωση της Νέας Πικέρνης, ο συγγραφέας σημειώνει
απερίφραστα έναν διαφορετικό λόγο αποτυχίας του εγχειρήματος:
«Αλλ' ουκ ηυδοκίμησε διά την καταδρομήν των περιοίκων Ηλείας η
κώμη αύτη». 4 3 Η φράση αυτή θίγει, κατά τη γνώμη μου, το ουσιαστικό
ζήτημα: την αδυναμία ενσωμάτωσης του μοσχεύματος στον τοπικό
κορμό, ο οποίος ανέπτυξε σοβαρά αντισώματα. Ήδη κατά τη διάρκεια
της κοινοβουλευτικής συζήτησης της 19ης Νοεμβρίου 1876 υπήρξε
λογομαχία μεταξύ του υπουργού των Οικονομικών Σωτ. Σωτηρόπουλου
και του βουλευτού Ηλείας Κρεστενίτη, καδώς ο τελευταίος υπερασπί
στηκε τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής που κατείχαν de facto
τις εξαιρούμενες εκτάσεις και διεκδικούσαν το δικαίωμα να τις δηλώ
σουν, βάσει του σχετικού περί διανομής νόμου, ώστε να περιελδουν
στην κυριότητα τους:
κα, ενώ ο ίδιος ο Σύλλογος διέδεσε έκτακτη βοήσεια 300 δραχμών βλ. π. Παρνασσός
5/1881, σ. 186.
42. Βλ. π. Παρνασσός 6/1882, σ. 960 και 8/1884, σ. 731.
43. Α9. Πετρίδης, « Η Χειμάρρα της Ηπείρου και τα αρχαία προνόμια αυτής», π.
Ελληνισμός 2/1899, σ. 500.
235
«ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ: Αφού εξηρέδησαν δια διατάγματος, δεν επιτρέπε

ται να δηλωδούν αι γαίαι αύται.
ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ: Και εάν εδηλώδησαν;
ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ: Κακώς εδηλώδησαν. Μ'όλα ταύτα, κατά την εφαρ-
μογήν η κυβέρνησις δα φροντίση να συμβιβάση τα
συμφέροντα των αποίκων μετά των συμφερόντων
των παλαιών κατοίκων, εάν τωόντι κατέχουν γαίας
εις την περιφέρειαν αυτήν».44
Το χαμηλών τόνων κοινοβουλευτικό επεισόδιο έληξε εκεί, αλλά το

πρόβλημα είχε με σαφήνεια διατυπώσει'. Ο επιδιωκόμενος «συμβιβα
σμός των συμφερόντων» δεν ήταν βεβαίως μια εύκολη υπόδεση, και η
υποδοχή των «ξένων» από τους αγρότες της πελοποννησιακής υπαί-
δρου, δεν είναι σίγουρο ότι αντλούσε το ύφος της από την εμπνευ
σμένη οικονομολογική σκέψη των πολιτικών εκσυγχρονιστών ή τον
ρομαντικό ιδεαλισμό των δαμώνων του «Παρνασσού». Στο περιδώριο
των εφημερίδων της εποχής διασώζεται υπόκωφος ο απόηχος του δρά
ματος: «Αφίχδη εξ Αδηνών ο κ. Δ. Λάτας, ο γνωστός ιεροκήρυξ, ανα
χωρεί δε το προς εσπέρας και μεταβαίνει εις Μανολάδαν, όπου α π ο -
στέλλλεται υπό της Κυβερνήσεως ίνα πνευματικώ τω τρόπω συμβιβά
ση τας ατελεύτητους διαφωνίας και έριδας των επ' εσχάτων απωκι-
σδέντων εκεί Ιταλών και των αρχαίων κατοίκων». 45
Στο σημείο αυτό, μια προσέγγιση από την πλευρά της «εδνοπολι-
τισμικής» σχολής, δα έδινε ενδεχομένως στους αποίκους κάποιες ελπί
δες, δεδομένης της σύμπτωσης ότι εγκαταστάδηκαν σε μια περιοχή
κατοικούμενη ήδη σε μεγάλο βαδμό, όπως αναφέραμε πρωτύτερα, από
Αρβανίτες. Μια τέτοια όμως εκτίμηση δα ήταν άτοπη, καδώς δα επι
χειρούσε να χρησιμοποιήσει προσδιορισμένες ιστορικά έννοιες ως εάν
ήσαν σταδερές συνιστώσες της ανδρώπινης συμπεριφοράς. Συγκεκρι
μένα, το να υπέδετε κάποιος ότι οι ομάδες που εγκατέλειψαν τον
αλβανικό χώρο στα τέλη του προεδνικού Μου αιώνα και εγκαταστάδη
καν στην βορειοδυτική Πελοπόννησο δα διέκριναν στα τέλη του 19ου
αιώνα, μισή χιλιετία αργότερα, κάποιας μορφής εδνική ή άλλη συγγέ
νεια στους εξ Ιταλίας, αλβανικής έστω καταγωγής, μετανάστες που
44. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, ό.π., σ. 304-305.

45. Εφημ. Φορολογούμενος Πατρών, 17.2.1878· βλ. και Κ. Ν. Τριαντάφυλλου,
«Ιταλιώται», Ιστορικόν Αεξικόν των Πατρών, 2η έκδοση, Πάτρα 1980, σ. 168.
236
έρχονταν, «ξένοι» αυτοί, να τους πάρουν, αυτών των και επισήμως

πλέον από 50ετίας Ελλήνων, τη γη «τους», δα έδειχνε απλώς μια ρο
μαντική και ανιστόρητη προσέγγιση του φαινομένου διαμόρφωσης των
εδνικών συνειδήσεων. 46
Αν και καίρια τραυματισμένη και υπονομευμένη, η Νέα Πικέρνη δεν
παρέδωσε αμέσως το πνεύμα* τυπικά μάλιστα διπλασιάστηκε, κατα
γράφοντας 22 κατοίκους το 1896, χωρίς εντούτοις να ανακοπεί η μη
αναστρέψιμη διαδικασία της φδοράς. Για τελευταία φορά εμφανίζεται
στο ΒΔ της 18ης Αυγούστου 1912, βάσει του οποίου υπήχδη, όπως
σημειώσαμε ήδη, στην νεοπαγή κοινότητα Καπελέτου. Απουσιάζει από
την απογραφή του 1920, συνεπώς η οριστική της συρρίκνωση πραγμα-
τοποιήδηκε στο διάστημα των οκτώ ετών που μεσολάβησαν. 47
Οι σημερινοί κάτοικοι της αλβανικής Πικέρνης γνωρίζουν την υ π ό -
δεση της προς Ιταλία μετανάστευσης του 18ου αιώνα, οι δε κάτοικοι
της Villa Badessa διατηρούν τη μνήμη της εκείδεν καταγωγής τους. Τι
έχει όμως απομείνει από την περιπέτεια της Νέας Πικέρνης; Κανένα
τοπωνύμιο ή μικροτοπωνύμιο που να δυμίζει τον βραχύβιο οικισμό του
Δήμου Βουπρασιων δεν εντοπίζεται στους λεπτομερείς χάρτες της
περιοχής. 48 Κανείς από τους ερωτηδέντες κατοίκους του Καπελέτου,
σε επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήδηκε το 1989, δεν είχε ακούσει
περί «Νέας Πικέρνης» ή Αλβανών μεταναστών. Μόνον όταν τέδηκε η
-ορδότερη βέβαια— ερώτηση περί Ιταλών μεταναστών, οι ερωτώμενοι
επισήμαναν την ύπαρξη άλλοτε κατοικημένης περιοχής γνωστής ως
«τα Ιταλικά», την οποία όμως δεν μπόρεσαν να προσδιορίσουν γεω
γραφικά με απόλυτη ακρίβεια, ενώ πρόσδεσαν ότι οι περί ων ο λόγος
Ιταλοί, «χάδηκαν στα χρόνια της μεγάλης γρίππης».
Η αναφορά στην παγκόσμια επιδημία ισπανικής γρίππης του 1918-
1919, η οποία λέγεται ότι προκάλεσε περισσότερα δύματα από τον ίδιο
τον Μεγάλο Πόλεμο, και που μόνο στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι
46. Πρόσφατο περιστατικό δείχνει ανάγλυφα του λόγου το αλησές: η πρώτη εκ των
κάτω οργανωμένη κακοποίηση Αλβανών στη σημερινή Ελλάδα επιχειρήθηκε από κατοί
κους του Αρβανίτικου χωριού Κριεκούκι (σημ. Ερυδρές) της Αττικής· βλ. εφημ. Ελευ
θεροτυπία, 21.5.1993.
δας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε.
48. Αναφέρομαι εδώ στα φύλλα «Νέα Μανολάς» και «Αμαλίας» σε κλίμακα
1:50.000 της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού, εκδ. 1976.
237
έστειλε στον τάφο 200.000 άτομα, 49 9α ερμήνευε ιδανικά την εξαφά

νιση της ολιγάριθμης ήδη ομάδας των Νεοπικερνιωτών μεταξύ των ετών
1912-1920.
Η δυσπροσαρμοστικότητα και η εύθραυστη αντοχή τους στις συν
θήκες της νέας τους πατρίδας που, ας μην το ξεχνάμε, δεν ήταν παρά
μια βαλτώδης παραλιακή ζώνη, είχε δειχθεί κιόλας από τα πρώτα χρό
νια. Δεν αποκλείεται βέβαια η πληροφορία αυτή να αποτελεί έναν
αναχρονισμό, όπου η παλαιότερη ανάμνηση της επιδημίας του 1881
προσαρμόστηκε στην σχετικά πιο πρόσφατη και σοβαρότερη εκείνης
του 1918-1919. Σε γενικές γραμμές, κατά την επίσκεψη στον οικισμό
του Καπελέτου, παρατηρήθηκε δυσθυμία των ερωτώμενων, αφ' ης
στιγμής αντιλήφθηκαν ότι η έρευνα αφορούσε στους «Ιταλούς». Την
δυσθυμία αυτή ερμήνευσαν τελικά οι ίδιοι ως αποτέλεσμα του γεγονό
τος ότι ο τελευταίος επιβιώσας έποικος συνεργάστηκε με τις ιταλικές
κατοχικές αρχές κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου.
49. Στην Ιταλία οι σάνατοι έφδασαν τους 274.000, στη Γερμανία 187.000, στο
Ηνωμένο Βασίλειο 112.000, στην Ισπανία 147.000 και στη Γαλλία πάνω από 91.000,
μόνο στο διάστημα μεταξύ Σεπτεμβρίου και Δεκεμβρίου 1918. Πολλοί μελετητές άλλω
στε συσχετίζουν την επιδημία αυτή με τον ίδιο τον πόλεμο και τις συνέπειες του: ο
κάματος των πολεμιστών, η αδυναμία των υποσιτισμένων πληθυσμών, η εξαθλίωση των
κρατουμένων στα στρατόπεδα δημιούργησαν το πρόσφορο πεδίο εξάπλωσης της ασθέ
νειας· ειδικότερα στην Ελλάδα, ρόλο έπαιξαν όχι τόσο οι εχθροπραξίες, όσο τα οξύτα
τα προβλήματα επισιτισμού και δημόσιας υγείας που προκλήθηκαν συνεπεία του α π ο
κλεισμού που είχε επιβάλει η Entente· βλ. Μ. Reinhard και Α. Armengaud, Histoire
générale de la population mondiale, Παρίσι 1961, σ. 409" Β. Γ. Βαλαώρας, «Ελλάς:
Ατ\μοοία Υγιεινή», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τ. 10°?, σ. 658· ΓΕΣ/ΔΙΣ, Ο Ελ
ληνικός Στρατός κατά τον Πρώτον Παγκοσμιον Πόλεμον 1914-1918, τ. 1°€: Η Ελλάς και
ο Πόλεμος εις τα Βαλκάνια, σ. 248-249.
238
ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΙΚΕΡΝΗ

ΚΑΙ ΤΗ ΝΕΑ ΠΙΚΕΡΝΗ
ΕΤΟΣ ΠΙΚΕΡΝΗ ΝΕΑ ΠΙΚΕΡΝΗ
1856 *60
1877 **13
1878 •100
1879 71
39 άνδρες + 32 γυναίκες
1885 **100
1889 11
1896 22
1907 15
6 άνδρες + 9 γυναίκες
1913 750
1955 580
1960 540
1969 755
1979 788
1989 917
1991 991
Παρατήρηση: *=σπίτια, **=οικογένειες.

Αν η πληροφορία αυτή είναι έγκυρη, 50 εικονογραφεί κατά τρόπο δρα

ματικό τις συνειδησιακές αντιφάσεις που βίωσαν οι «Αλβανοί Ιταλοί
Έλληνες» στη μακρά και περιπετειώδη πορεία τους. Εν κατακλείδι να
επισημάνουμε ότι, και στο καδαρά συμβολικό επίπεδο, οι οιωνοί του
εγχειρήματος ήσαν αρνητικοί. Φθάνοντας οι Πικερνιώτες έποικοι το
φθινόπωρο του 1876 στην περιοχή που τους παραχώρησε το ελληνικό
50. Κατά την απογραφή του 1907 σημειώνεται η παρουσία 14 αγραμμάτων Αλβανο
φώνων (7 ανδρών και 7 γυναικών) και ενός αγραμμάτου Ιταλοφώνου στην περιφέρεια
του δήμου Βουπρασίων. Το 1951 απογράφονται στην Ηλεία ένας Αλβανόφωνος Καθο
λικός και 7 Αλβανόφωνοι Ορθόδοξοι κάτοικοι* βλ. Αρχείο Ερευνητικού Προγράμματος
«Ιστορική μελέτη των οικισμών της Ελλάδας, 15ος-20ός αι.» Κέντρου Νεοελληνικών
Ερευνών Ε.Ι.Ε.
239
κράτος για εγκατάσταση στην Πελοπόννησο, έκπληκτοι ενδεχομένως

να βίωσαν ως κακόγουστο αστείο το γεγονός ότι, σε απόσταση 10
χιλιομέτρων Ν-ΝΔ της Νέας Πικέρνης, υπήρχε χωριό με το μοιραίο
όνομα Μπόρσι.
Αδήνα, Νοέμβριος 1995*
*. Οι χάρτες που συνοδεύουν το άρσρο σχεδιάστηκαν από την αρχιτέκτονα Ιωάννα

Τραχανά, την οποία και ευχαριστώ δερμά.
240
NEA ΠΙΚΕΡΝΗ ΔΉΜΟΥ ΒΟΥΠΡΑΣΩΙΝ
Villa B a d e s s a
Πικερνη
• ·.
ς>'
Χάρτης 1
241
ΛΕΩΝΙΔΑΣ Φ . ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ
ΠΑΤΡΑ
Afp'Λ ρ , Λ < ^
Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ TDYAHMOY ΒΟΥΠΡΑΣΚίΝ

ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 19 » " α ι βΑΤΡΛίΚΟΖ ΚΟΛΠΟΣ.
//.νέα flwipvn τοποθετείται Μ Tca/οικιψώυ
Βάρδα MOI ψάρι MOI Β του οικισμού HonàêtBU
Λακχόικφβ
Λμχίζτύρ
Kinu /Otte
\/
\
1
V ΦΦΜ
\ .Λα**
<Α
ν
"\
Βάρδα,
MorapcfKQ
Ζηάτ£
ZnrofJtpiê
\
Μάζι
**τ<*
A*p.XuMhm;
Λεχαινά
2 α
«ν il
ΑΌιροιΛκΛα ι
Ανδραβίδα
Χάρτης 2
242
Μιχάλης Κοκολάκης
Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ

ΣΤΟ ΣΑΛΝΑΜΕ ΤΟΥ 1895
1. Προέλευση και σημασία της πηγής
Η Στατιστική του 1895 είναι η μόνη ως σήμερα δημοσιευμένη πηγή που

απαριθμεί αναλυτικά το συνολικό πληθυσμό της Ηπείρου κατά πόλεις
και χωριά πριν από την κατάλυση της οσωμανικής εξουσίας στον πρώτο
βαλκανικό πόλεμο (1913). Υπάρχουν, βεβαίως, και άλλες εκδόσεις στα
τιστικών πινάκων με συγκρίσιμο περιεχόμενο, αλλά όχι με την ίδια γεω
γραφική ευρύτητα και αναλυτική ακρίβεια. Το γνωστότερο παράδειγ
μα είναι ο «Στατιστικός Πίναξ της Ηπείρου» του Παναγιώτη Αραβα-
ντινού,» που καταγράφει την ίδια περίπου γεωγραφική περιοχή, αλλά
δε δίνει τον ακριβή πληδυσμό του κάδε χωριού, παρά μια απλή εκτί
μηση (συχνά κατά προσέγγιση) του αριθμού των μουσουλμανικών και
των χριστιανικών του οικογενειών και για ορισμένες περιφέρειες
(Τομορίτσα, Σκραπάρι και Πρέβεζα) σημειώνει μονάχα συγκεντρωτικές
εκτιμήσεις. Αν και η ποιότητα των στοιχείων παρουσιάζει βελτίωση σε
μεταγενέστερους καταλόγους που δημοσίευσαν Έλληνες λόγιοι, κανείς
τους δεν καταγράφει το σύνολο της οδωμανικής Ηπείρου. Παρα
λείπονται συχνά τα μουσουλμανικά χωριά και ιδίως η περιφέρεια Α υ
λώνας και Μπερατιού, που ωστόσο ήταν απ' το 1822 ως το 1913 ανα
πόσπαστο κομμάτι της επικράτειας του Οδωμανού πασά των Ιωαν
νίνων. Σπάνια βασίζονται τα στοιχεία αυτών των πηγών σε επίσημες
απογραφικές εκτιμήσεις* κάποτε είναι απλή διασκευή των δεδομένων
του Αραβαντινού."
Η Στατιστική του 1895 αφορά ολόκληρη την περιφέρεια του τουρ
κικού βιλαετιού των Ιωαννίνων, δηλαδή μια έκταση που απλώνεται από
τον Άραχδο μέχρι τις εκβολές του αλβανικού ποταμού Γενούσου ή
i. Επίμετρο στο σύγγραμμα Χρονογραφία της Ηπείρου (...), τ. Β' (Ασήνα 1857), σ.
320-394.
ii. Αυτό ισχύει προπάντων για τους πίνακες του Ι. Κοκίδη στα Οδοιπορικά Ηπείρου
και Θεσσαλίας που εξέδωσε το ελληνικό Υπουργείο Στρατιωτικών (Ασήνα 1880, σ. 57-
136). Περισσότερα για τις ελληνικές στατιστικές απόπειρες της περιόδου βλ. τώρα στη
μελέτη μου Το ύστερο γιαννιώτικο πασαλίκι: Χώρος, διοίκηση και πληδυσμός στην
τουρκοκρατούμενη Ήπειρο (Ασήνα 2003), σ. 281-293.
245
ΜΙΧΆΛΗΣ ΚΟΚΟΛΑΚΗΣ
Σκουμπίνη. Είναι επίσημη, πλήρης και σχετικά αξιόπιστη. Για τον

Έλληνα μελετητή ωστόσο έχει δύο σοβαρά μειονεκτήματα. Έ ν α είναι
ότι αποφεύγει συστηματικά (με μια μικρή εξαίρεση για 4 ή 5 χωριά της
σημερινής Αλβανίας) οποιαδήποτε διάκριση των κατοίκων με βάση το
θρήσκευμα, τη γλώσσα ή την εθνότητα* είναι, επομένως, περιθωριακή
η σημασία της για όσους αφοσιώνονται πρωταρχικά στην «εθνολογική»
ανάλυση παρόμοιων δεδομένων. Επιπλέον, είναι σήμερα πολύ δυσεύ
ρετη και δύσχρηστη. Αυτός είναι κι ο λόγος που αποφασίστηκε να
μεταφραστεί εδώ ολόκληρη στα Ελληνικά.
Η Στατιστική έχει δημοσιευτεί σε γλώσσα τουρκική και οσωμανική
γραφή στο έβδομο τεύχος του επίσημου σαλναμέ, δηλαδή της διοικη
τικής «επετηρίδας» που εξέδιδαν σε άτακτα διαστήματα οι αρχές του
βιλαετιού. Το τεύχος αυτό έχει αναλυτικά τον ακόλουσο τίτλο: «Bin
üc y ü z on bir sene-i maliyesine mahsus Yanya salnamesi. Yedinci
defa olarak» (=Σαλναμές Ιωαννίνων για το οικονομικό έτος 1311,
έκδοση έβδομη). Πρέπει εδώ να διευκρινίσουμε ότι σύμφωνα με όσα
ίσχυαν την εποχή εκείνη στο κράτος των Οθωμανών, το «οικονομικό»
έτος 1311 δεν ταυτιζόταν με το αντίστοιχο αραβικό ή «σεληνιακό» έτος
(1893/1894), αλλά άρχιζε την 1η Μαρτίου του 1895 και διαρκούσε ως
την ίδια μέρα της επόμενης χρονιάς στο Ιουλιανό ημερολόγιο. Στο εσώ-
φυλλο του τεύχους έχει προστεσεί η ένδειξη «Yanya vilayeti
matbaasmda tab' olunmusdur» (=Τυπώ9ηκε στο τυπογραφείο του
βιλαετιού Ιωαννίνων) και από πίσω η τιμή (12 γρόσια).
Τα περιεχόμενα του τεύχους μοιάζουν πολύ με των προηγούμενων
σαλναμέδων και προπαντός με το έκτο-τους τεύχος, που εκδόθηκε το
οικονομικό έτος 1308 (1892/1893).·" Προηγείται η αφιέρωση στο σουλ
τάνο Αβδούλ-Χαμίτ, την οποία υπογράφει ο μεκτουπτσής ή αρχιγραμ-
ματέας του βιλαετιού Χασάν Βεφίκ, και ακολουθούν ημερολόγιο και
εορτολόγιο (σ. 3-17), στοιχεία οθωμανικής χρονογραφίας, εθιμοτυπίας
και διοικητικής οργάνωσης (σ. 47-70), χρονολογικοί κατάλογοι πασά
δων και αξιωματούχων του βιλαετιού (σ. 71-80), πίνακες αρχών και
iii. Ι. Θεοχαρίδης, «Οι διοικητές των Ιωαννίνων σύμφωνα με το Salname του 1892-
1893», Δωδώνη, τ. 12 (1983), σ. 162. Για τα άλλα τεύχη βλ. Μ. Κοκολάκης, «Μία ο8ω-
μανική περιγραφή της Θεσσαλίας (1871)», Ίστωρ, τ. 1 (1990), σ. 57 και J. Strauss, «Das
Vilayet Janina 1881-1912 - Wirtschaft und Gesellschaft in einen "geretteten"
Provinz», Türkische Wirtschafts— und Sozialgeschichte: Akten des IV. Internatio-
nalen Kongresses, επιμ. Η. G. Majer - R. Motika (Βισμπάντεν 1995), σ. 299.
246
Η ΤΟΥΡΚΙΚΉ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΉ ΤΗΣ ΗΠΕΊΡΟΥ
επισήμων στην έδρα του βιλαετιού (σ. 81-118) και στα υπόλοιπα επαρ
χιακά κλιμάκια (σ. 119-176). Ακολουθούν οι καινοτομίες του τεύχους
7, χάρη στις οποίες γίνεται το ογκωδέστερο (με 336 σελίδες) από τα 8
που κυκλοφόρησαν τελικά: Η στατιστική του πληδυσμού (σ. 177-308),
πίνακες με δημοσιονομικά στοιχεία (σ. 309-320) και κατάλογος δημο
σίων έργων (σ. 321-331).
Οι προηγούμενοι σαλναμέδες του βιλαετιού των Ιωαννίνων είχαν
δημοσιεύσει διάφορα συνοπτικά στοιχεία για τον πληθυσμό της οθω
μανικής Ηπείρου, που αντιγράφηκαν επανειλημμένα από ξένους και
Έλληνες γεωγράφους ή διπλωμάτες και γνώρισαν έτσι ευρύτερη δημο
σιότητα. Αντίθετα, η αναλυτική στατιστική του 1895 μοιάζει να έμεινε
συγκριτικά στην αφάνεια. Μερικά απ'τα συγκεντρωτικά δεδομένα-της
έχουν αναδημοσιευτεί στην εφημερίδα Φωνή της Ηπείρου τον Ιούλιο
του 1899 και στο ημερολόγιο Ηπειρωτικός Αστήρ του 1904, και κάποι
οι από τους παλιότερους Ηπειρώτες λογίους φαίνεται ότι δεν αγνοού
σαν την ύπαρξη της. ίν Πάντως το τεύχος που την περιέχει, όπως κι
όλοι οι άλλοι σαλναμέδες που εκδόθηκαν στα τουρκοκρατούμενα
Γιάννινα, δεν επισημάνθηκαν, α π ' όσο ξέρω, σε καμμιά δημόσια βι
βλιοθήκη της Ηπείρου ή της υπόλοιπης Ελλάδας. ν
2. Η διάρδρωση του βιλαετιού των Ιωαννίνων
Σύμφωνα με το σχετικό οθωμανικό νόμο, που ίσχυε από το 1864, η

πρωτογενής διαίρεση της αυτοκρατορίας ήταν το βιλαέτι («νομαρχία»
ή «γενική διοίκηση»). Κάθε βιλαέτι χωριζόταν σε σαντζάκια και αυτά
σε καζάδες, που διευθύνονταν αντίστοιχα από μουτεσαρίφηδες και
καϊμακάμηδες. Στο εσωτερικό των καξάδων διακρίνονταν και μικρότε
ρες περιφέρειες, οι ναχιγιεδες με επικεφαλής τους μουδίρηδες. Ο
τελευταίος αυτός θεσμός δεν αναπτύχθηκε πολύ στην Ήπειρο και η
καταγραφή των ναχιγιέδων στη Στατιστική του 1895 είναι ατελής. Σε
iv. Κοκολάκης, Πασαλίκι, σ. 273. Από την ίδια πηγή προέρχονται και οι πληθυσμοί
των χωριών της Χειμάρας στη Φωνή της Ηπείρου, φ. 399/13-1-1900.
ν. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από την Ηπειρωτική Βιβλιογραφία της Β. Κόντη (τ.
ΒΊ Κατάλογος εφημερίδων και περιοδικών, ΕΙΕ/ΚΝΕ, Α8ήνα 1999, σ. 76). Η παρούσα
εργασία βασίζεται σε αυτοψία και σε φωτοτυπίες του αντιτύπου της Βιβλιοθήκης Ατα-
τούρκ στην Κωνσταντινούπολη.
247
συνδυασμό, όμως, με τους καταλόγους των τοπικών αξιωματούχων που

υπάρχουν στις προηγούμενες σελίδες του σαλναμέ, μπορούμε να απο
καταστήσουμε ως εξής τη διαίρεση του βιλαετιού κατά το 1895 (σε
παρένδεση οι έδρες των καξάδων και των ναχιγιέδων):
Α. Σαντξάκι Ιωαννίνων Β. Σαντξάκι Αργυροκάστρου
1. Καξάς Ιωαννίνων (Γιάννινα) 1. Καξάς Αργυροκάστρου (Αργυρόκαστρο)

α. Ναχιγιες Ζαγορίου (Τσεπέλοβο) 2. Καξάς Πωγωνιού (Βοστίνα)
β. Ναχιγιες Κουρεντων (Ζίτσα) 3. Καξάς Πρεμετής (Πρεμετή)
2. Καξάς Παραμυθιάς (Παραμυοιά) α. Ναχιγιές Φράσαρης (Φράσαρη)
3. Καξάς Φιλιατών (Φιλιάτες) 4. Καξάς Τεπελενίου (Τεπελένι)
4. Καξάς Κόνιτσας (Κόνιτσα) 5. Καξάς Δελβίνου (Δέλβινο)
5. Καξάς Λεσκοβικιου (Λεσκοβίκι) α. Ναχιγιές Αγ. Σαράντα (Αγ. Σαράντα)
6. Καξάς Μετσόβου (Μέτσοβο) 6. Καξάς Κουρβελεσιου (Προγονάτι)
α. Ναχιγιές Χειμάρας (Χειμόρα)
Γ. Σαντξάκι Μπερατιού Δ. Σαντξάκι Πρεδεξας
1. Καξάς Μπερατιού (Μπεράτι) 1. Καξάς Πρέβεξας (Πρέβεξα)

α. Ναχιγιες Μαλακάστρας (;) 2. Καξάς Λούρου (Ν. Φιλιππιάδα)
2. Καξάς Αυλώνας (Αυλώνα) α. Ναχιγιες Τξουμερκων (Νησίστα)
3. Καξάς Γκοσνίτσκας (Βλιούσα) 3. Καξάς Μαργαριτιού (Μαργαρίτι)
4. Καξάς Λιούσνιας (Λιούσνια) α. Ναχιγιες Πάργας (Πάργα)
α. Ναχιγιες Φιεριού (Φιέρι) 6. Ναχιγιες Φαναριού (Γορίτσα)
Α π ό τους 19 καξάδες του βιλαετιού, στην Ελλάδα ανήκουν σήμερα ολό

κληροι μόνο οι 7 (Ιωαννίνων, Παραμυδιάς, Κόνιτσας, Μετσόβου, Π ρ έ β ε
ξας, Λούρου και Μαργαριτιού). Άλλοι 7 (Πρεμετής, Τεπελενίου, Κουρβε
λεσιου, Μπερατιού, Αυλώνας, Γκοσνίτσκας ν ' και Λιούσνιας) εκτείνονται
αποκλειστικά σε αλβανικά εδάφη, ενώ οι υπόλοιποι διαμελίστηκαν ανάμε
σα στις δύο χώρες.Έτσι, α π ό τον καξά των Φιλιατών υπάγονται τώρα στην
Αλβανία τα χωριά Βέρβα, Γιάνιαρη, Καρόκι, Κονίσπολη, Μαρκάτι, Νινά-
vi. Ο καξάς της Γκοσνίτσκας ιδρύθηκε γύρω στο 1893 και είναι η σημερινή επαρχία
του Σκραπαριου" πήρε προφανώς το όνομα απ' το ομώνυμο χωριό του. Ωστόσο ο τύπος
«Γκοσνίτσκα» ή «Γκοσίντσκα» (η γραφή των σαλναμέδων επιτρέπει και τις δύο ανα
γνώσεις) μοιάξει περισσότερο για κατασκεύασμα της οδωμανικής γραφειοκρατίας,
κασώς η σωστή εκφορά του χωριού (όπως τη βρίσκω σε όποια πηγή και να έψαξα) είναι
ασφαλώς «Γκοστεντσκα» ή «Γκοσταντσκα». Στη Στατιστική του 1895 το χωριό είναι
γραμμένο, ίσως εξεπίτηδες, με τρόπο ασαφή (λείπουν ολότελα οι "νοκτάδες" του n και
του f).
248
τι, Ντισάτι, Σάλεσι και Τούσα τσιφλίκι, ενώ από το Πωγώνι το Μαυρόγε-
ρο, η Πολίτσανη, οι Σχωριάδες, η Σωπική, η Τσάτιστα και το Χλωμό.Έντε-
κα από τα χωριά του Λεσκοβικιού βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα (Βούρ-
μπιανη, Διπαλίτσα, Ίσβορο, Κορσάτσικο, Μπελδούκι, Μποντσικό, Οστα-
νίτσα, Πλάβαλη, Πυρσόγιανη, Στράτσανη και Συκιά)· το ίδιο ισχύει για το
Γαϊδαροχώρι, το Ζάβρεχο, το Μαυρόπουλο και τη Χρυσόδαλη του Αργυ
ροκάστρου, και για τη Λίντισδα του Δελβίνου. Απ' τους 1619 συνολικά
κατοικημένους τόπους που απαρτίζουν ιδιαίτερα λήμματα στη Στατιστική,
οι 625 βρίσκονται στην Ελλάδα και οι άλλοι 994 στην Αλβανία.
3. Η δομή και το περιεχόμενο της Στατιστικής
Οι πόλεις και τα χωριά της Ηπείρου βρίσκονται στη Στατιστική ταξι

νομημένα σε σαντζάκια και καζάδες με τη σειρά του προηγούμενου
πίνακα, που είναι ουσιαστικά αλφαβητική (με βάση, δηλαδή, το οθω
μανικό αλφάβητο). Προηγείται πάντα η πρωτεύουσα του καζά, που
δηλώνεται στα Τουρκικά με τον όρο «κασαμπάς» (κωμόπολη, Χώρα).
Ακολουθούν οι υπόλοιποι συνοικισμοί, καταταγμένοι και πάλι σε λήμ
ματα με τη σειρά του οθωμανικού αλφαβήτου* στην ελληνική όμως
μετάφραση, για να κρατήσω το χρηστικό χαρακτήρα της, αποκατέστη
σα τη σειρά του ελληνικού αλφαβήτου. Ορισμένα λήμματα (Φορτόσι
Ιωαννίνων, Βασιάρι Τεπελενίου, Βλάντο Πρέβεζας) συμπεριλαμβάνουν
και άλλα γειτονικά χωριουδάκια, αλλά έχουμε και περιπτώσεις όπου
Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι του ίδιου χωριού απαρτίζουν ξεχωριστά
λήμματα (Ζουλιάτι Δελβίνου και ορισμένα χωριά στο Μπεράτι).
Κάδε λήμμα προσδιορίζεται είτε απλά ως «χωριό» (karye), δηλ.
ελευδεροχώρι, είτε ως«τσιφλίκι» (çiftlik). Φαίνεται ωστόσο πως αυτοί οι
χαρακτηρισμοί έχουν γραφτεί με πολλή προχειρότητα, και η κατάχρηση
των ομοιωματικών πολλαπλασιάζει τα σφάλματα.™ Σε ελάχιστες περι
πτώσεις βλέπουμε τον προσδιορισμό «μοναστήρι» (manastir), που
vii. Στο ναχιγιέ των Κουρέντων π.χ. εμφανίζονται τυπικά ως «χωριά» όλα τα λήμ
ματα της σελίδας 190 του πρωτοτύπου, παρασυρμένα από το σφαλερό χαρακτηρισμό
του χωριού Μποτσαρά στην κορυφή της σελίδας· έξω από τη Ζίτσα, όλα τ' άλλα ήταν
τσιφλίκια. Στον καζά της Αυλώνας φέρονται ως «τσιφλίκια» πέντε συνεχόμενα χωριά
που αρχίζουν από Β-, μα περιλαμβάνουν δυο από τα μεγαλύτερα Λιάπικα ελευσερο-
χώρια. Κακώς χαρακτηρίζονται «τσιφλίκια» και η Σκλίβανη των Ιωαννίνων, το Νανώγι
του Λούρου, οι Ποντικάτες του Πωγωνιού κ.λπ.
249
αφορά και μετόχια ή τσιφλίκια μοναστηριών, και, στο σαντζάκι της

Πρέβεζας μόνο, «νησί» (ada), «αγρόκτημα» (mezraa) και «τοποδεσία»
(mevki'). Ο τελευταίος όρος αφορά προαστιακούς συνοικισμούς της
Πρέβεζας και το λεγόμενο Τοπ-Αλτί στον καζά του Λούρου, δηλαδή τα
προάστια της Άρτας δυτικά του Αράχδου, που απέμειναν στην Τουρκία
μετά τις συνοριακές αλλαγές του 1881 .νΗί Η αινιγματική εγγραφή «ταϊ-
φάς των Βλάχων» (taife = μερίδα, ομάδα) στον καζά του Μαργαριτιού
αφορά προφανώς νομάδες Αρβανιτόβλαχους ή Σαρακατσάνους.
Οι επόμενες στήλες της Στατιστικής ορίζουν τα εξής: (α) Την από
σταση κάδε χωριού ή πόλης (σε ώρες και σε λεπτά) από τις έδρες των
προϊστάμενων διοικητικών κλιμακίων (6) Το άδροισμα των «χανέδων»,
δηλαδή των «σπιτιών» ή «εστιών» του, που αντιπροσώπευαν την
παραδοσιακή οδωμανική απογραφική μονάδα και χρησίμευαν για αιώ
νες στον υπολογισμό των φόρων (γ) Τον πληδυσμό των αρρένων και
των δηλέων κατοίκων, που η συνολική τους καταγραφή ήταν ακόμη
καινοτομία στην οδωμανική αυτοκρατορία.
Στο τέλος του κάδε καζά υπάρχει μια «σύνοψη» (icmal) των στοι
χείων του, όπου δίνεται ο συνολικός πληδυσμός και μαζί του το άδροι
σμα των «χωριών» και των ναχιγιέδων του. Είναι ξεκάδαρο πως ο όρος
«χωριά» συμπεριλαμβάνει εδώ τα τσιφλίκια, ενώ δε φαίνεται να δεω-
ρούνται «χωριά» οι κασαμπάδες, τα μοναστήρια και οι τοποδεσίες.
Βλέπουμε ωστόσο κάποιες μικροδιαφορές ανάμεσα στους αριδμούς
αυτούς και στο πραγματικό άδροισμα των λημμάτων του κάδε καζά
(ιδίως στους καζάδες Αργυροκάστρου, Τεπελενίου και Αυλώνας). Δεν
είναι απίδανο να κρύβεται εδώ κάποια παράλειψη του συντάκτη της
Στατιστικής, όπως π.χ. στον καζά του Αργυροκάστρου, όπου λείπουν
ανεξήγητα δύο χωριά που βρίσκονται σε όλες τις υπόλοιπες στατιστι
κές και χαρτογραφικές πηγές της περιόδου, το Προγκί κοντά στο Γαρ-
δίκι και η Μέγκουλη δίπλα στο Νόκοβο.
Ο σχολαστικός μελετητής δα βρει και άλλα σφάλματα στις λεπτο
μέρειες της Στατιστικής. Συχνές είναι, όπως δα δούμε, οι παραποιή
σεις τοπωνυμίων λάδη εντοπίζονται στον υπολογισμό των αποστάσε
ω ν σε μερικές περιπτώσεις μπερδεύτηκαν μεταξύ τους τα λήμματα
(Αρμάτοβο Κόνιτσας, Γκούρζα Φιλιατών, Ταπί Μπερατιού). Οι πλη-
Ουσμοί των χωριών είναι πιο δύσκολο να ελεγχδούν με ακρίβεια, σίγου-
viii. Και ιδίως το συνοικισμό Παναγιά ή Ελεούσα. Π6*. Ι. Τσούτσινος, Αρτινά ιστο-
ρήματα (Αρτα 1976), σ. 36.
250
ρα όμως υπάρχουν κι εδώ αβλεψίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα τελι

κά αθροίσματα των πληδυσμων είναι ανακριβή σε όλους τους καξάδες
της Στατιστικής εκτός από δύο (Λεσκοβικιού και Μετσόβου). Αν κι
αυτές οι διαπιστώσεις δείχνουν ότι είναι επικίνδυνο να υπερτιμάται η
αξιοπιστία του οδωμανικού γραφειοκρατικού μηχανισμού, η Στατιστική
του 1895 είναι, ωστόσο, καρπός υπεύδυνης έρευνας και όχι συμπίλη-
μα περιστασιακών «εκτιμήσεων».
4. Τα πληθυσμιακά στοιχεία
Ο ακόλουδος πίνακας δίνει συνοπτικά τα αδροίσματα των χανέδων και

των κατοίκων στους 19 καξάδες της Ηπείρου. Σε κάδε στήλη δίνονται
αριστερά τα ονομαστικά αδροίσματα της Στατιστικής, όπως εμφανίζο
νται στη «σύνοψη» κάδε καξά, και δεξιά (με πλάγια ψηφία) τα διορδω-
μένα αδροίσματα που βγαίνουν από την πρόσδεση των λημμάτων του.
Τα σχόλια που ακολουδούν βασίζονται στα διορδωμένα αυτά στοιχεία.
Καξάς Χανεδες Άρρενες Θήλεις Σύνολο

Γιάννινα 17180 17020 44661 45308 42595 43556 87256 88864
Παραμυθιά 2633 2633 7766 7728 6882 6877 14648 14605
Φιλιάτες 4936 4938 12702 12669 11477 11441 24179 24110
Κόνιτσα 3115 3111 8898 8878 8287 8241 17185 17119
Λεσκοβίκι 3441 3441 9250 9250 8802 8802 18052 18052
Μέτσοβο 1148 1148 2785 2785 2586 2586 5371 5371
Αργυρόκαστρο 5185 5159 15212 15904 15248 15818 30460 31722
Πωνώνι 3301 3301 10007 10007 10768 10774 20775 20781
Πρεμετή 5189 5423 14284 14716 13888 13622 28172 28338
Τεπελένι 4558 4569 12434 12425 11892 11983 24326 24408
Δέλβινο 3476 3477 10097 10089 8906 8991 19003 19080
Κουρβελέσι 3213 3213 7697 7490 7903 7873 15600 15363
Μπεράτι 11802 11796 34568 34596 33425 33367 68011'*! 67963
Αυλώνα 5546 5495 14378 14072 13077 13177 27455 27249
Γκοσνίτσκα 3589 3614 9180 9135 10094 10124 19274 19259
Λιούσνια 4995 5028 17559 17672 17019 17091 34578 34763
Πρέβεξα 2306 2306 5556 5506 4504 4504 10060 10010
Λούρος 2870 2844 7137 7545 6507 6762 13644 14307
Μαργαρίτι 5224 5303 12576 12566 11379 11357 23955 23923
ΣΥΝΟΛΟ 93707 93819 256747 258341 245239 246946 502004 505287
ix. To άδροισμα αρρένων και 9ηλέων είναι εδώ λασεμένο* έπρεπε να γράψει 67.993.
251
Είναι φανερό ότι οι περισσότερες αποκλίσεις δεν έχουν στατιστική

σημασία και πάντως οφείλονται σε αθροιστικά ή τυπογραφικά σφάλ
ματα. Η ανωμαλία στον πληθυσμό του καξά του Λούρου, για παράδειγ
μα, σχεδόν εξομαλύνεται αν δεχτούμε την εικασία πως ο συντάκτης του
σαλναμέ ξέχασε να προσδέσει στο σύνολο τον πλησυσμό της έδρας του.
Πολλαπλές ασυμφωνίες παρατηρούνται και στους καξάδες Ιωαννίνων,
Αργυροκάστρου, Πρεμετής και Αυλώνας.
Η παράλληλη αναγραφή πληθυσμού και χανέδων είναι μια ενδια
φέρουσα διάσταση της Στατιστικής και επικυρώνει τις μαρτυρίες που
θέλουν τις ηπειρώτικες οικογένειες σχετικά πολυπρόσωπες (μέσος
όρος 5,39 άτομα). Το στοιχείο αυτό πρέπει ωστόσο ν' αξιολογείται με
προσοχή, γιατί ορισμένες ασυνέπειες φαίνεται να δείχνουν πως οι δυο
μεταβλητές δεν εκτιμήθηκαν ταυτόχρονα και με κοινές διαδικασίες.
Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση των χωριών της Χειμάρας, όπου οι
στρογγυλοί αριθμοί των χανέδων είναι προφανώς κατά προσέγγιση* του
νεοσύστατου τότε χωριού Βροντισμένη Κουρέντων, που οι χανέδες του
«καταχωρήθηκαν στην Πογδόριανη»* του επίσης νέου οικισμού των
Βλάχων στο Πωγώνι, όπου αναλογούν 1.321 άτομα σε 20 χανέδες· της
Γκιάστας στο Δέλβινο, όπου οι χανέδες είναι περισσότεροι α π ' τους
κατοίκους· και μερικών τσιφλικιών όπου καταγράφονται μόνο χανέδες
(όπως στους καζάδες Λούρου και Δελβίνου) ή μόνο κάτοικοι (όπως
στους καξάδες Φιλιατών και Αυλώνας).
Τα δεδομένα της Στατιστικής συγγενεύουν με τους αριθμούς της
οθωμανικής απογραφής του 1884/1886, που κατέγραψε στο βιλαέτι των
Ιωαννίνων 271.069 άντρες και 245.408 γυναίκες.* Έχω υποστηρίξει
αλλού ότι τόσο η Στατιστική του 1895, όσο και άλλα συνοπτικότερα πλη
θυσμιακά δεδομένα που συναντάμε την ίδια εποχή σε διάφορες επίση
μες οθωμανικές πηγές είναι προϊόν αναπροσαρμογής των στοιχείων του
1886, αφού συνυπολογίστηκαν οι γεννήσεις, οι θάνατοι και οι μετανα
στεύσεις που μεσολάβησαν. Πιστεύω επίσης πως η μικρή έστω μείωση
που παρατηρείται στον πληθυσμό δεν απηχεί πραγματικά τις εξελικτικές
του τάσεις, αλλά γνωστές δυσλειτουργίες των οθωμανικών ληξιαρχείων,
χ. Τα συγκεντρωτικά της αποτελέσματα έχουν δημοσιευτεί από χειρόγραφο του

1893 στο βιβλίο του Κ. Karpat, Ottoman population, 1830-1914 (Μάντισον 1985), σ.
146-147. Πέρα από το παραπλήσιο ά8ροισμα των δυο πηγών υπάρχουν και βαθύτερες
ομοιότητες, όπως το αφύσικα χαμηλό ποσοστό γυναικών που βρίσκουμε στον καξά της
Πρέβεζας (43,6% το 1886, 4 4 , 8 % το 1895).
252
που σχετίζονταν προπάντων με τον τρόπο της καταγραφής των αποδή

μων. Το χαμηλό ποσοστό γυναικών (96 γυναίκες στους 100 άντρες) συνα
ντιέται συχνά σε απαριθμήσεις της εποχής, τόσο στην οθωμανική όσο και
στην ελληνική επικράτεια. Οι πολλές γεννήσεις και η κοινωνική υπανά
πτυξη μπορούν εν μέρει να το εξηγήσουν, αλλά η έντονη ανισορροπία
που βλέπουμε σε μερικούς καζάδες (Πρέβεζα, Δέλβινο, Θεσπρωτία)
παραπέμπει μάλλον σε ελλείψεις της καταγραφής.*'
Η σύγκριση της Στατιστικής του 1895 με την πρώτη ελληνική α π ο
γραφή του 1913 ενισχύει αυτές τις εκτιμήσεις. Στην απογραφή αυτή,
που σε αντίθεση με τις οθωμανικές παρέλειπε ολότελα τους αποδή
μους, οι κάτοικοι της ελληνικής Ηπείρου (238.752 ψυχές)*·' ξεπερνούν
κατά 10,1% τον αντίστοιχο πληθυσμό της Στατιστικής του 1895 (τον
υπολογίζω σε 216.916). Η διαφορά οφείλεται προπάντων στις γυναίκες,
που αυξάνονται κατά 14,9% και γίνονται πια περισσότερες α π ' τους
άντρες. Ο αντρικός πληθυσμός αυξήθηκε συνολικά πολύ λιγότερο
(5,6%) και μειώθηκε αισθητά στις περιφέρειες Ιωαννίνων, Κόνιτσας
και Πωγωνιού, όπου υπήρχε μεγάλο ποσοστό αποδήμων.
5. Η γραφή των τοπωνυμίων
Με λιγοστές εξαιρέσεις, η Στατιστική του 1895 δεν προσφέρει άγνω

στο υλικό στη μελέτη των τοπωνυμίων της Ηπείρου. Τα ονόματα των
χωριών είναι πολύ καλά γνωστά από άλλες πηγές της περιόδου και στη
μεγάλη τους πλειοψηφία διατηρούνται μέχρι σήμερα.*"' Ωστόσο, η
ανάγνωση και η μεταγραφή των τοπωνυμίων του πρωτοτύπου δημιουρ
γεί ορισμένα ζητήματα.
xi. Η υπερεπάρκεια γυναικών σε ορισμένες περιοχές της ενδοχώρας (Ζαγόρι, Πω-

γώνι, Σκραπάρι, μερικά χωριά της Δρόπολης και του Κουρβελεσιού) ασφαλώς οφείλε
ται στην έντονη αποδημία.
xii. Υπουργείον Εδνικής Οικονομίας, Απαρίδμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών
της Ελλάδος του έτους 1913, Αδήνα 1915, σ. 59-71. Αφαίρεσα μερικά χωριά της Δρόπο
λης και των Φιλιατών που δόδηκαν στο μεταξύ στην Αλβανία, και την Κουτσούφλιανη
του Μετσόβου που το 1895 ανήκε στην Ελλάδα.
xiii. Δεν εντόπισα μονάχα τέσσερα από τα τοπωνύμια της Στατιστικής: Οσμανιέ
(Λούρου), Ζουλφικάρα (Δελβίνου), Πέμπτος Μύλος/Μπεσιντξί Ντεγιρμέν (Αυλώνας)
και Γιαρουχά (;) (Λιούσνιας). Επίφοβη είναι ακόμη (λόγω της πολύ ιδιότροπης γραφής
του πρωτοτύπου) η ταύτιση των χωριών Κεσιμπέσι (Πρεμετής), Καπινόβα (Γκοσνίτ-
σκας) και Φέραξι (Λιούσνιας).
253
α) Στη συνηθισμένη εκδοχή της που χρησιμοποιεί και η Στατιστική

(δίχως δηλαδή τη χρήση ειδικών συμβόλων), η οθωμανική γραφή αγνοεί
ορισμένες διακρίσεις που είναι στοιχειώδεις για τις βαλκανικές γλώσσες:
Παραλείπει φωνήεντα (ιδίως το ε), χρησιμοποιεί το 6 (=αραβ. w) ταυ
τόχρονα ως ο, ου ή υ (=τουρκ. ü, αλβ. y), ταυτίζει το y με το γκ και το
λι(α) με το λ(α) (=αλβ. 11), συγχέει τα ουρανικά σύμφωνα κ(ε), γκ(ε), νι(ε)
(=αλβ. q, gj, nj),xiv αγνοεί τους τόνους κ.λπ. Χν Βλέπουμε έτσι, π.χ., να
γράφονται στη Στατιστική με ολόιδιο τρόπο το Γκούρι της Λιούσνιας και
το Γκουβέρι του Πωγωνιού, ή η Λια των Φιλιατών και η Λυγιά της
Πρέβεζας. Σε πολλές περιπτώσεις διπλοτυπιών το δίλημμα παραμένει
ακόμη και όταν το τοπωνύμιο είναι με σιγουριά ταυτισμένο (Γορίτσα ή
Γκορίτσα; Πρένιασι ή Περένιασι; Ρωμανού ή Ρωμανό; Κερκεξάτες ή
Κιρκιξάτες; Κορακονήσια ή Κορακονησιά;)
β) Συχνότατα υπάρχουν και λάση. Παρατηρούνται οι συνηθισμένες
συγχύσεις ανάμεσα σε ομοιόσχημα γράμματα του οδωμανικού αλφαβή
του που διαφέρουν μονάχα στον αρισμό των τελειών ή «νοκτάδων»
(n/t/d, c/h/m, b/y/p, r/z/j, g/f/q κλπ.). Χν ' Σπανιότερα δα συγχέο
νται το h με το S, το r με το w ή το d, τα τελικά η και s κλπ. Κάποτε
τα ομοιόσχημα γράμματα είναι και φωνολογικά συγγενή (b/p, d/δ, c/ç,
s/st), κάτι που γεννάει πρόσδετα διλήμματα στη διαδικασία της μετα
γραφής, γιατί μορφές που μοιάζουν αδόκιμες ή λαδεμένες («Μπρο-
σβάλα» αντί Πρόσβαλα, «Ντοξάτι» αντί Δοξάτι, «Τσάτσάι» αντί Τξά-
τξάι, «Λογκιώτιστα» αντί Λογκιώτισσα) μπορεί ωστόσο ν' αποδίδουν
γνήσιες εκδοχές της τοπικής ντοπιολαλιάς. Τέλος, υπάρχουν και περι
πτώσεις τοπωνυμίων που έγιναν τελείως αγνώριστα στο πρωτότυπο,
όπως η Ραδοστίβα των Φιλιατών ή το Κολεστάτι του Μαργαριτιού.
xiv. Με εξαίρεση τα χωριά του Μπερατιού Καλένια και Σίνια, όπου το nj (= fi) έχει
γραφτεί ως kd.
χν. Να επισημάνουμε ωστόσο πως η οδωμανική γραφή διακρίνει ορισμένους φθόγ
γους που συγχέονται στη σύγχρονη ελληνική ορθογραφία: k/q (=κ), b/mb/mp (=μπ),
sm/sm/zm (=σμ) κ.λπ.
xvi. Διευκρινίζω ότι με πλάγια λατινικά ψηφία αποδίδονται στο εξής τα γράμματα
(όχι οι φσόγγοι) του οδωμανικού (πιο σωστά περσικού) αλφαβήτου. Υιοθέτησα τις εξής
συμβάσεις: (α) w, y — «ημίφωνα» γράμματα (u/w και i/y). (β) a, e = αραβ. «ελίφ» και
τελικό (φωνηεντικό) «χε». (γ) ', ' = «άφωνα» ψηφία («χεμξέ» και «άιν»). (δ) c, ç, s,j
= «παχιά» τξ, τσ, σ, ξ (αλβ. xh, ç, sh, zh). (ε) q,g = «δασέα» κ και γ/γκ (αλβ. k και
g), k = «λεπτό» κ/γκ (αλβ. q, gj, nj). (στ) Ô,d,x = αραβ. dh, th, kh (τουρκ. z, s, h), (ξ)
Τα υπόλοιπα «δασέα» σύμφωνα υπογραμμίστηκαν (ci, £, s, ζ, h).
254
γ) Αλλά η γραφή ενός τοπωνυμίου μπορεί και γι' άλλους λόγους να

διαφέρει από τις καθιερωμένες ελληνικές εκδοχές του. Θα διακρίναμε
ιδιαίτερα τις ακόλουδες περιπτώσεις:
0 Τουρκισμοί. Η πιο σπάνια αλλά και σαφέστερη επιρροή της τουρ
κικής γλώσσας στο τοπωνυμικό της Στατιστικής είναι όταν ολόκληρο το
τοπωνύμιο μεταφράζεται στα τούρκικα (Πέντε Πηγάδια Ιωαννίνων,
Τρεβλάζερι Αυλώνας, Κοκκινολιδάρι Φιλιατών κ.ά.) Συνηδέστερα
μεταφράζονται οι προσδιορισμοί: Μεγάλο = kebir, Μικρό = sagir, Νέο
= cedid, Κάτω = zir, Επάνω = baia κ.λπ. Η επίδραση της τουρκικής
φωνολογίας εντοπίζεται σε λίγες φδογγικές παραφδορές (Βρύση >
*Βιρίς > wyrys, Δέμπλιανη > *Δίμλιαν > ôymlan, Κοστρένι > *Κοσρέν
> qwsrk, Πανοχώρι > *Παναχώρ > pnahwr) και στη χαρακτηριστική
προσδήκη ενός αρχικού a- (=τουρκ. Ι-) πριν από κάποια συμφωνικά
συμπλέγματα (Φδίνα > afdyna, Σταυράκι > astavrak). H παράξενη
ορδογραφία μερικών τοπωνυμίων (π.χ.στην Καλιάσα του Δελβίνου ή το
Καρβουνάρι της Παραμυθιάς) μοιάζει να οφείλεται σε παρετυμολογικό
συσχετισμό με λέξεις τουρκικές. Με μία ευρύτερη έννοια, τουρκισμούς
αποτελούν και οι καθιερωμένες οθωμανικές ονομασίες ορισμένων πόλε
ων που διαφέρουν και από την ελληνική και από την αλβανική εκφορά
τους (Γιάννινα = Yanya, Αυλώνα = Avlonya).
η) Αλδανισμοί. Ό π ο υ αυτό μπορεί να ελεγχθεί, η γραφή των τοπω
νυμίων στις αλβανόφωνες περιοχές φαίνεται να βασίζεται περισσότερο
στην αλβανική παρά στην ελληνική εκφορά του ονόματος: Άγια
Κυριακή > Shëndielë > §ndyla, Βαλοβίστα > Biovizhdë > bywyzde,
Γαρδίκι > Kardhiq > qarôyk'xvii μα υπάρχουν και μερικές εξαιρέσεις
(Άγιος Βασίλης > aywwasyl, αλβ. Shënvasil). Συναντάμε επίσης τις
χαρακτηριστικές καταλήξεις -όβα και -άτ αντί -οβο και -ατές, ακόμη
και σε χωριά ελληνόφωνα που διατήρησαν τις «ελληνικές» καταλήξεις:
Λάμποβο > labwe, Πόποβο > pwpwe, Ρουμπάτες > rwbat. Τέλος,
παραλείπονται ολότελα τις περισσότερες φορές το -ς του ενικού και
το τελικό άτονο -ι (Πόρος > pwrw, Κράιμη > qraps), αλλά τα ίδια
φαινόμενα χαρακτηρίζουν ανέκαθεν τις τουρκικές αποδόσεις ελληνι
κών ονομάτων και δεν είναι αναγκαστικά σημάδι «αλβανισμού».
Hi) Ιδιωματισμοί. Το άτονο ελληνικό ε αποδίδεται συχνότατα με το y
(= ι), σύμφωνα δηλαδή με την τοπική προφορά του: Νεγάδες >
xvii. Σημειώνω και μία περίπτωση πιθανού «βλαχισμού» - «Κούταρη» αντί

Κούταλη (καξάς Πρεμετής).
255
nygaÔys, Σεβαστό > sywastw. Συναντάμε επίσης y στη δέση του αλβα
νικού e, κάτι που είναι χαρακτηριστική περίπτωση «τοσκισμού»: Μ π ο -
λένα > bwlyne, Μαλέσοβο > malyswe. Ανάλογα ερμηνεύονται και οι
καταλήξεις -s αντί -ζ, -ste αντί -st και -an ή -ak (=-an) αντί -ay.
Σουζέζι > swzs, Μολίστι > mwlyste, Μεμαλίαϊ > mmalyan. Μολονότι
οι συγκεκριμένοι τύποι είναι σπάνιοι ή αμάρτυροι σε άλλες πηγές που
ερεύνησα, απηχούν ευρύτερα διαλεκτικά φαινόμενα και ασφαλώς δεν
είναι «λάδη» του συντάκτη. Η ρευστή προφορά ορισμένων τύπων επι
τρέπει άλλωστε πολλές ορδογραφήσεις, όπως στο κοινό αλβανικό
τοπωνύμιο Arrëz (=Καρυδότοπος), που η Στατιστική το γράφει arze
(στο Τεπελένι), 'arze (στο Μπεράτι) ή 'ryza (στο Λεσκοβίκι).
iv) Αρχαϊσμοί. Φαίνεται ότι μερικές γραφές της Στατιστικής αποδί
δουν παλιότερες εκφορές του τοπωνυμίου, που είχαν πάψει ν' ακού
γονται και να γράφονται από το ντόπιο πληδυσμό και τους εγγράμμα
τους Έλληνες της Ηπείρου. Στα χωριά των Ιωαννίνων π.χ. βρίσκουμε
τους τύπους «Βλαχοκάτουνο» (=Βλαχάτανο) και «Κουρσοβίτσα»
(=Χρυσοβίτσα), που σπανίζουν στις ελληνικές πηγές του 19ου αιώνα.
Το χωριό Σινάνάι του Τεπελενίου διατηρεί την ονομασία του από τον
Αραβαντινό μέχρι σήμερα ουσιαστικά απαράλλαχτη· η απρόσμενη
μορφή «Σινάν-Μεχμέτ» στη Στατιστική του 1895 δα περνούσε για
λάδος, ή δα δυσκόλευε την ταύτιση του χωριού, αν δεν έλυνε το ζήτη
μα ένα πολύ παλιότερο κατάστιχο από το αρχείο του Αδ. Ψαλλίδα, Χνί "
που αποκαδιστά τον αρχικό τύπο «Σινάν-Μεχμέτάι». Αρχαϊκές επι
βιώσεις φαντάζουν, με κριτήριο τη γλωσσική τους μορφή, και άλλοι
τύποι οδωμανικοί που σπάνια εντοπίζονται στη γνώριμη βιβλιογραφία:
«Γότσιστα» αντί «Γότιστα» (καζάς Ιωαννίνων), «Σεκλίστα» αντί
«Σεκίστα» (καζάς Μπερατιού).
Από τα παραπάνω προκύπτει, νομίζω, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της
οδωμανικής εκφοράς των τοπωνυμίων της Ηπείρου, όπως καταγράφε
ται στα αντίστοιχα λήμματα της Στατιστικής. Δυσκολεύομαι, έτσι, να
πιστέψω τη γνώμη του Γερμανού μελετητή Γ. Στράους,*»* που με κύριο
στοιχείο τη φαινομενική «λογιότητα» του τύπου «Βροντισμένη»
(wrwndyzmn) στο ναχιγιέ των Κουρέντων, όπου ο Ι. Λαμπρίδης
xviii. Βλ. παρακάτω, σημ. xxii.

xix. J. Strauss, Die Siedlungnamen des Epiros nach amtlichen Verzeichnissen und
Kartenwerken, σ. xiv. Η ανέκδοτη αυτή μελέτη υπάρχει σε αντίγραφο στην Εταιρία
Ηπειρωτικών Μελετών στα Γιάννινα.
256
παραδίδει και τη μορφή «Βρουνσμενη», θεωρεί πως ο συντάκτης της

Στατιστικής χρησιμοποίησε έναν κατάλογο γραμμένο στα ελληνικά. Αν
συνέβαινε αυτό δα περιμέναμε να δούμε κάποιο ίχνος από τους αυθε
ντικούς λογιωτατισμούς που τόσο αφθονούν στις ελληνικές-μας πηγές
(τελικό -ν, 6 και δ αντί για μπ και ντ, καθιερωμένες «ελληνικούρες»
όπως «Περίβλεπτος» και «Κορωνησία» αντί «Περίλεφτη» και
«Κορακονήσια»)· μα δε βρίσκουμε κανέναν. Η σχολαστική απόδοση
των «παχιών» j και s (Ζερμή > jrmy, Σέσοβο > seswe) επίσης αντι
βαίνει στις γραπτές ελληνικές συμβάσεις. Το ίδιο και η λαϊκότητα των
τύπων «Πισκοπή», «Λευτεροχωρι», «Aï-Γιώργης», «Φιλιππιαδα»
κ.ά., που εκτοπίζουν ολότελα τους αντίστοιχους τύπους της καθαρεύ
ουσας.
6. Μεταφραστικά ζητήματα
Η μετάφραση που ακολουθεί έγινε με βασικό σκοπό να καλύψει τις

ανάγκες του μελετητή της ιστορίας των οικισμών της Ηπείρου και δεν
είναι φιλολογική έκδοση. Τα λήμματα του πρωτοτύπου μπήκαν, όπως
είπαμε, στη σειρά του ελληνικού αλφαβήτου και περιορίστηκαν οι δια
δοχικές επαναλήψεις των επικεφαλίδων. Άλλαξε επίσης η θέση των δυο
τελευταίων στηλών (άρρενες και θήλεις). Συμπληρώθηκαν παντού αλλά
συντομογραφικά οι ενδείξεις «χωριό» (χ.) και «τσιφλίκι» (τ.) παρ' όλη
την αναξιοπιστία τους. Στους αριθμούς δεν έγινε καμμία διόρθωση.
Τα τοπωνύμια του πρωτοτύπου δεν μεταγράφηκαν μόνο στο δικό-
μας αλφάβητο, αλλά μεταγλωττίστηκαν στα ελληνικά. Εξαλείφθηκαν,
επομένως, τα λάθη του πρωτοτύπου, αλλά μαζί τους χάθηκαν και οι
τουρκισμοί, οι αλβανισμοί και πολλοί από τους ιδιωματισμούς που
περιγράφηκαν παραπάνω. Κάθε άλλη λύση θα μας φόρτωνε με κωδι-
κογραφήματα και περιττούς εξωτισμούς, δίχως να 'ναι βέβαιο ότι 9'
αποφεύγει τις αυθαιρεσίες. Έτσι, προτίμησα να γράψω π.χ. τον καθιε
ρωμένο τύπο «Μέτσοβο» και όχι «Μετξόβα» ή «Micova» ή «Mejve»
ή όπως αλλιώς θα πρέπει «φωνητικά» να μεταγραφεί το Mcwh του
πρωτοτύπου. Πότε-πότε όμως, όταν η πρωτότυπη γραφή φαντάξει
ενδιαφέρουσα ή αποκλίνει αισθητά από τον τύπο της μετάφρασης, την
κράτησα ως υποσημείωση. Η σχολαστική μεταγραφή όλων των τύπων
της Στατιστικής υπάρχει στα τοπωνυμικά ευρετήρια που έχουν συντά
ξει οι Γ. Στράους για την Ήπειρο και Ε. Έγγελσαλκ για την Αλβανία,
257
αν και αυτά μένουν ως τώρα ανέκδοτα. χχ Για τους καξάδες Ιωαννίνων

και Πρέβεζας μπορεί ν' ανατρέξει κανείς στις δικές-μου αποσπασμα
τικές δημοσιεύσεις.5""
Στη μεταγλώττιση και την αποκατάσταση των τοπωνυμίων αξιοποίη
σα συγκριτικά τις μαρτυρίες πολλών πηγών, ελληνικών και ξένων.χχΗ Δεν
στηρίχτηκα μονάχα στις επίσημες ή πιο διαδεδομένες εκδοχές-τους,
αλλά πάσχισα να εντοπίσω τύπους που πλησιάζουν περισσότερο στις
γραφές του πρωτοτύπου. Έτσι, έγραψα «ΡαχοόΊ'τσα» κι όχι «Αραχο-
βίτσα», «Μπαμπούρι» και όχι «Βαβούρι», «Νανώγι» και όχι «Ανώγι»,
«Πισκοπή» και όχι «Επισκοπή». Απέφυγα, ωστόσο, τις ολότελα αδό
κιμες γραφές, και αγνόησα τις υπαρκτές αλβανικές ή τουρκικές ονομα
σίες όπου υπήρχαν πάγκοινες ελληνικές αντιστοιχίες (Αργυρόκαστρο,
Μαλέσοβο, Γαρδίκι κλπ.) Τα ελάχιστα αμάρτυρα ονόματα ή κάποιοι
πρόσσετοι διακριτικοί προσδιορισμοί αποδόθηκαν φωνητικά ή μεταφρά
στηκαν από τα τουρκικά: mlas yas > «Μάλιασι Γιας» (=Μάλιασι-
Γκρόπα), garôyk sgyr > «Γαρδίκι μικρό» (=Γαρδικόπουλο).
Στα εξής σημεία έγινε μια κάποια συστηματοποίηση: Προστέθηκε
παντού το τελικό -ι (η, ο, ου) και γράφτηκε ως -α το τελικό άτονο -e
(=αλβ. ë). Διατηρήθηκαν οι γενικές κι αιτιατικές του πρωτοτύπου
(Κατσίκα, Μουξακιούς). Το πρόδεμα «Αϊ» ή «Αγιο-» έγινε «Άγιος»,
«Αγια». Περιορίστηκαν κάπως οι εξεζητημένες ορθογραφίες (π.χ.
«Βήσσανη» ή «Σειστρούνι»). Γράφτηκαν με -η τα αλβανικά προπαρο-
XX. Strauss, ό.π. και Ε. Engelschalk, Die Siedlungnamen Albaniens nach amtli
chen Verzeichnissen und Kartenwerken, το οποίο δεν μπόρεσα δυστυχώς να συμβου
λευτώ.
xxi. Κοκολάκης, Πασαλίκι σ. 493-500 και « Η οικιστική συγκρότηση του καξά της
Πρέβεζας», Η ιστορία της Πρέδεξας: Πρακτικά Α' Επιστημονικού Συνεδρίου, επιμ. Β.
Αυδίκου (Πρέβεζα 1993), σ. 153-154.
xxii. Πέρα α π ' τις κατοπινές ελληνικές απογραφές και τα γεωγραφικά πονήματα
των παλιών Ηπειρωτών λογίων (Π. Αραβαντινός, Ι. Λαμπρίδης, Μ. Χρυσοχόος, Κ.
Θεσπρωτός, Α. Αλεξούδης, Σερ. Βυζάντιος) σημειώνω δυο ανέκδοτες πηγές που με
βοήδησαν πολύ στην ταύτιση των μουσουλμανικών χωριών της Αλβανίας: (α) ΓΑΚ,
Αρχείο Ψαλλίδα (Κ. 71), Γ' 398 (κατάστιχο «Τοτξκαριάς», Λιαπουριάς, Σκραπαριού
κλπ.)· (β) «Πίναξ του πληθυσμού της επαρχίας Βερατίου...» του Α. Νομικού (1901)
στο AYE (Κεντρ.Υπηρεσία, 1907/α.α.κ./Στατιστικαί Βερατίου κλπ.). Συμβουλεύτηκα
επίσης τα διάφορα φύλλα του αυστριακού χάρτη των Βαλκανίων, τις ελληνικές ε π α
νεκδόσεις του Ν. Κοντογόνη (1911, 1:200.000) και τους νεότερους χάρτες του ιταλικού
Γεωγραφικού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας (1939, 1:50.000), της ελληνικής ΓΥΣ (1972,
1:250.000) και της γερμανικής Geodata (1998, 1:300.000).
258
ξύτονα σε -αλη, -ανη, -αρη (Πέστανη, Φράσαρη) και με -ί τα υπόλοι

πα (Μόλασι, Σέπερι). χχΗί Το αλβανικό «μαλακό» 1 γράφτηκε γενικά ως
λι- πριν από α ή ο (Κουλια, Φλιόκι, Λιούσνια), αλλά τα c, ç,j, s ως
απλά τζ, το, ξ, σ, έξω από μερικά ελληνικά χωριά όπου επικράτησε η
γραφή με σι-, ξι- (π.χ. Μόσιαρη). Η διάκριση ανάμεσα στους φθόγγους
ε/ι, ο/ου, γ/γκ, ττ/μπ, δ/ντ και τζ/τσ στάθηκε αδύνατο να τηρήσει με
συνέπεια· οι κυρίαρχες συμβάσεις και ίσως εν μέρει το προσωπικό
αισθητήριο επηρέασαν καθοριστικά τη μεταγραφή. xxiv Προέκυψαν
έτσι, αναπόφευκτα, μερικές ενοχλητικές αντιφάσεις: Το ίδιο τοπωνύ
μιο γράφτηκε «Δόλιανη» στο Ζαγόρι και «Ντόλιανη» στους Φιλιάτες,
«Κοκλιούς» στα Κούρεντα και «Κουκουλιούς» στην Παραμυθιά,
«Μαλέσοβο» στην Πρεμετή και «Μαλισόβα» στο Μπεράτι, κ.ά.
Πάντως, στις περιπτώσεις αυτές δε γεννιούνται σπουδαία προβλήμα
τα στην αναγνώριση των τοπωνυμίων.
Για τον κοινό αναγνώστη η βασική δυσκολία στην αξιοποίηση τέτοι
ων πηγών βρίσκεται, όμως, αλλού: Είναι η ασυμφωνία μεταξύ των αυ
θεντικών ονομάτων της εποχής και των μαζικών μετονομασιών που
επέβαλε στο μεταξύ για λόγους «εθνικούς» ο καθεστωτικός ελληνικός
εθνικισμός. Διακόσιες ενενηνταέξι παρόμοιες μετονομασίες κι «εξελ
ληνισμένες» εκδοχές δίνονται σε αγκύλες μετά τα πρωτότυπα τοπω
νύμια. Για τα χωριά της σημερινής Αλβανίας (όπου έλειψαν ευτυχώς
τέτοιου μεγέθους αυθαιρεσίες) πρόσθεσα μόνο τις μετονομασίες ορι
σμένων παλιών τσιφλικιών στον καζά του Δελβίνου. Τις αντλώ από
τους πίνακες που έχει συντάξει ο συνάδελφος Λεωνίδας Καλλιβρετά-
κης,ΧΧν τον οποίο και ευχαριστώ γιατί ενθάρρυνε την ολοκλήρωση αυ
τής της εργασίας.
xxiii. Αποδόδηκε όμως παντού με -νι η κατάληξη -k (=η): asqak >Έσκανι (σημ.
Eskaj).
xxiv. Στα εξής ιδίως τοπωνυμία άλλαξα το D- σε Δ-: Δερβίξιανα, Δοβίσδιανα,
Δοβρά, Δόλιανη και Δομπρίνοβο Ιωαννίνων, Δερβένι Κόνιτσας, Δούβιανα Πρέβεζας, και
σε όσα άλλα ελληνικά χωριά αρχίζουν από Δρ-' επίσης στο Δέλδινο, Δερβιτσάνη,
Δοξάτι, Δουκάτι και Δρυμάδες της Αλβανίας. Επιπλέον έγραψα σχεδόν παντού τα gd,
wd, zd, zg και nq ως γδ, βδ, σδ, σγ και γκ.
χχν. « Η ελληνική κοινότητα της Αλβανίας από τη σκοπιά της ιστορικής γεωγρα
φίας και δημογραφίας», Ο Ελληνισμός της Αλβανίας, επιμ. Θ. Βερέμη - Θ . Κουλουμπή
- Η . Νικολακόπουλου (Ασήνα 1995), σ. 51-58.
259
ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΩΝ ΚΑΣΑΜΠΑΔΩΝ, ΧΩΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΣΙΦΛΙΚΙΩΝ
ΠΟΥ ΑΠΑΡΤΙΖΟΥΝ ΤΟ ΒΙΑΑΕΤΙ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ, ΚΑΤΑΤΑΓΜΕΝΑ
ΣΕ ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΜΕ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΤΩΝ ΚΑΖΑΔΩΝ ΤΟΥΣ
ΚΑΖΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Περιέχει δυο ναχιγιέδες ονόματι Ζαγόρι και Κούρεντα
Χωριά και τσιφλίκια που υπάγονται απευθείας στο κέντρο

Απόσταση Αριδμός Πληδυσμός
Όνομα από Γιάννινα χανέδων Αρρενω\ '/Θηλέων
(Ώρες/Λεπτά)
Κασαμπάς των Ιωαννίνων1 3314 9194 8370
Αλποχώρι Μπότσαρη τ.2 7.30 22 73 56

Αλποχώρι Ταχίρ αγά [Μαντείον] τ. 4 50 62 61
Αρδομίστα [Λογγάδες] τ. 3 41 106 98
Άρδοσι τ. 7.30 16 45 44
Βαγενίτι τ. 4 11 56 52
Βαλτσόρα [Πηγάδια] τ. 4.30 22 43 52
Βάνιστα [Κρύα] τ. 1 9 31 24
Βάρβεσι [Αγ. Απόστολοι] τ. 3 12 24 18
Βαριάδες τ. 6 44 169 143
Βαρλάμι τ. 4.30 51 121 79
Βασταβέτσι [Πετροβούνι] τ. 6 49 128 116
Βοτίβιστα3 [Αμπελεία] τ. 3 21 36 39
Βράβορη [Ανάργυροι] τ. 4 43 156 133
Γαβρισιούς4 τ. 4.30 20 56 42
Γαρδίκι μεγάλο τ. 2 15 46 38
Γαρδίκι μικρό τ. 2 7 16 13
Γερακάρι τ. 4 39 102 95
Γιάνιστα [Βασιλική] τ. 3 11 36 38
Γιωργάνου τ. 7.30 56 220 188
Γοδριτσά [Κρυόβρυση] τ. 4.30 51 79 77
Γότιστα5 μεγάλη τ. 7 91 287 290
Γότιστα5 μικρή τ. 7 59 192 183
Γουλά [Πλατανιά] τ. 2.30 16 20 21
Γραμμένο τ. 6 102 347 368
Γρατσανά [Ασπροχώρι] τ. 5 59 179 170
1. yanye 4. gwr§
2. τ. =τσιφλίκι 5. gwçste (= Γότσιστα)
:
3. wwdyste
261
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληδυσμός

από Γιάννινα χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Δελβινακόπουλο τ. 4.30 30 82 78
Δεμάτι τ. 5 80 229 219
Δερβίξιανα τ. δ 66 230 168
Δοβίσδιανα [Προσήλιο] τ. 7.30 52 89 116
Δραγοβέτσι [Ελαφος] τ. 7 17 58 56
Δραγοψά τ. 5 63 138 120
Δραμεσιούς6 τ. 4 38 142 110
Έλεξνα [Αρτοπούλα] τ. 7 54 148 109
Ζαγόρτσα [Πολύγυρος] τ. 5.30 63 146 124
Ζέλοβα [Βουνοπλαγιά] τ. 2 39 136 127
Ζόριανη τ. 6 7 24 28
Ζόριστα [Πεντόλακκος] τ. 6 35 150 110
Θεριακήσι τ. 4 36 100 92
Καλέντξι τ. 4.30 87 257 262
Κατσίκα τ. 1 44 215 177
Κλαξάδες 7 [Δροσοχώρι] τ. 3.30 64 160 135
Κοβίλιανη [Πολύλοφο] τ. 4 39 178 139
Κολονιάτι τ. 1.30 15 23 18
Κοντινούς τ. 3 11 21 21
Κοντοβράκι [Δαφνούλα] τ. 3 31 115 104
Κόντσικα τ. 2 63 242 206
Κοπάνη τ. 5 52 136 131
Κορίτιανη τ. 3 38 107 113
Κοσμηρά τ. 3 61 203 162
Κοτόρτσι [Αετοράχη] τ. 4 50 140 151
Κουκλέσι τ. 6.30 29 172 116
Κουρσοβίτσα [Χρυσοβίτσα] τ. 7 132 368 359
Κουτσελιό τ. 3 69 150 145
Κράψη τ. 6 274 498 388
Κρυφοβό τ. 3.30 34 107 83
Κωστάνιανη τ. 4 33 74 63
Λαγάτορα [Μυροδάφνη] τ. 4 22 62 66
Λαψίστα επάνω τ. 3 27 60 65
Λαψίστα κάτω τ. 3 20 54 50
Λεσιανά [Αβγό] τ. 2 10 45 43
Λευτεροχώρι τ. 5 16 32 25
Λιάπη [Ιτέα] τ. 5.30 95 198 191
Λιόκο [Ασβεστοχώρι] τ. 2 45 124 103
6. dramw§ws
7. glacadys (= Γλατξάδες)
262
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληθυσμός

από Γιάννινα χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Λίπα τ. 6 62 182 102

Λογκιώτισσα8 τ. 5 11 19 19
Λοξέτσι [Ελληνικό] τ. 3 153 384 366
Μ άξια τ. 3 61 125 108
Μανωλιάσα τ. 4 43 98 82
Μεγκλιούς [Καρυές] τ. 5 59 36 37
Μελιγκούς τ. 4 61 165 144
Μελίχοβο [Μελιά] τ. 5 24 83 63
Μιλιωτάδες τ. 5 3 6 5
Μιχαλίτσι τ. 7 49 77 120
Μορκιούς [Ηλιόκαλη] τ. 3 42 47 40
Μοσπίνα [Λύγγος] τ. 5 62 159 141
Μουξακιούς τ. 3 27 15 18
Μουκοβίνα με το μαχαλά Μπιστιά τ. 7 41 110 91
Μούλες [Πέρδικα] τ. 4 23 60 69
Μουσιωτίτσα τ. 6 37 186 145
Μπαγουσιούς τ. 5 51 181 165
Μπάρτξι [Επισκοπικό] τ. 3 10 29 32
Μπέρκο τ. 5 4 19 18
Μπιξάνι τ. 2 12 45 44
Μπισδούνι μεγάλο [Ελεούσα] τ. 2 61 145 132
Μπισδούνι μικρό [Άγ. Ιωάννης] τ. 1 8 22 16
Μπουράτσα [Αγ. Τριάδα] τ. 4 18 42 28
Μπουρέλισα [Κουμαριά] τ. 5.30 47 111 80
Μπράγια [Κρανούλα] τ. 3 19 32 17
Μπρακμάδι [Καστρίτσα] τ. 2.30 62 123 100
Νεγράδες τ. 5 28 89 81
Νιοχώρι Μίτκο μπέη [Νεοχωρόπουλο]Ι τ. 1 13 32 26
Νιοχώρι Ντερβίς μπέη [Νεοχώρι] τ. 3.30 18 44 40
Νίστορα τ. 4 33 64 76
Ντερμπεντίστα [Ανδοχώρι] τ. 6 83 235 252
Ντίσπερη [Λυκοτρίχι] τ. 4.30 21 59 43
Ντόμπρο [Πετράλωνα] τ. 3 30 106 110
Παλιοχώρι [Παλ.Συράκου] Χ·9 9 80 161 136
Παλιοχώρι Μπότσαρη τ. 7 34 67 56
Πάτερο Χ· 4 40 77 78
Πέντε Πηγάδια 10 [Ραψαίοι] τ. 6 13 50 36
8. Iwnkwtste (=Λογκιώτιστα)
9
· Χ·= χωΡ'ό
10. bsbkar (=τουρκ. Be§pinar, δηλ. «Πέντε πηγές»)
263

από Γιάννινα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Πέραμα τ. 1 50 155 155

Περάτι τ. 4 24 74 64
Περίλεφτη [Περίβλεπτος] τ. 3 15 39 36
Πεστά τ. 4 63 196 184
Πέτρα τ. 5.30 76 156 159
Πετσάλι τ. 4 20 60 29
Πλέσια Μαλακασιού τ. 4 63 191 163
Πλέσια Τσαρκοβίστας [Αγ. Αναστασία^] τ . 4 24 50 51
Πογδορά [Λυκοστάνη] τ. 4.30 13 25 17
Πρόσβαλα11 [Βαδύπεδο] τ. 9 38 128 103
Προσγόλι1 · [Περιστέρι] τ. 6 211 594 462
Ραβένια 12 τ. 3 22 65 70
Ραδοτόπι [Ροδοτόπι] τ. 3 50 198 145
Ραψίστα [Πεδινή] τ. 1 34 85 66
Ρωμανό τ. 8 44 93 87
Σαντοβίτσα [Μάρμαρα] τ. 1.30 58 217 214
Σερβιανά τ. 2 23 68 80
Σεργιανά τ. 7 8 30 19
Σιράκο Χ· 10 485 1379 1284
Σιστρούνι τ. 7 26 52 46
Σκλίβανη τ. 4 79 258 231
Σπήλιο τ. 4.30 22 30 25
Σταυράκι τ. 1 32 113 116
Στρούνι [Αμφιδέα] τ. 1 8 26 26
Τέροβο τ. 5 84 302 251
Τόσκεσι [Αχλαδιές] τ. 6 66 248 207
Τσαρκοβίστα [Δωδώνη] τ. 4 55 165 109
Τσέριανη [Λοφίσκος] τ. 4 21 101 97
Τσερίτσανα [Πλατάνια] τ. 5.30 62 181 96
Τσοντίλα [Ζωοδόχος] τ. 3 21 106 89
Τσώρας μοναστήρι13 τ. 4 17 30 25
Φορτόσι με το μαχαλά Κωστίτσι 4 77 152 161
Φράστανα [Κυπαρίσσια] τ. 3 7 15 18
Χίνκα τ. 6 59 183 177
Χουλιαράδες τ. 6.30 49 199 182
Ψήνα τ. 5 50 140 139
11. brwzwala, brwzgwl (=Μπροσβάλα, Μπροσνόλι)

12. rwyne
13. Αφορά προφανώς τα Καλύβια της Τσώρας (ή Τξώρας, σημ. Μαβίλης)
264
Χωριά και τσιφλίκια που υπάγονται στο ναχιγιε Ζαγορίου του καξά Ιωαννίνων
από Γιάννινα χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Άγιος Μηνάς Χ· 7.30 30 80 75

Αληξώτ τσιφλίκι [Γεροπλάτανος] 7 72 217 225
Αρτσίστα [Αρίστη] Χ· 7 183 410 489
Βίτσα επάνω Χ· 6 75 168 187
Βίτσα κάτω Χ· 6 72 182 199
Βιτσικό [Βίκος] Χ· 7.30 42 74 91
Βοβούσα Χ· 12 58 269 228
Βραδέτο Χ· 7 44 73 100
Γρεβενίτι Χ· 6 264 542 587
Δοβρά [Ασπράγγελοι] Χ· 5 175 389 419
Δόλιανη [Νέον Αμαρούσιον] Χ· 6 85 146 171
Δομπρίνοβο [Ηλιοχώρι] Χ· 9 157 398 419
Δραγάρι [Καστανιώνας] Χ· 6 58 95 108
Δρεστενίκο [Τρίστενο] Χ· 6 190 342 397
Καβαλάρι Χ· 6 43 88 78
Καλωτά Χ· 5.30 126 213 228
Καμνιά Χ· 4.30 46 51 67
Καπέσοβο Χ· 7 64 105 107
Κουκούλι Χ· 6 115 148 188
Λάιστα Χ· 11 377 830 870
Λεσνίτσα [Βρυσοχώρι] Χ· 10 215 421 449
Λιασκοβέτσι [Λεπτοκαρυά] Χ· 6.30 174 287 320
Λιγκιάδες Χ· 3 80 141 136
Μακρινό Χ· 6.30 90 186 186
Μανασή Χ· 5.30 60 114 134
Μαυροβούνι Χ· 7.30 52 115 147
Μεσοβούνι Χ· 7.30 28 75 83
Μονοδέντρι Χ· 6 100 241 225
Μπάγια [Κήποι] χ· 6 153 341 338
Μπούλτσι [Ελάτη] χ· 5 101 256 276
Νεγάδες χ· 6 90 235 232
Παλιοχώρι [Παλ. Λάιστας] χ· 11 57 146 163
Πάπιγκο χ· 7 159 292 349
Ραβένια 14 επάνω χ· 6 75 203 225
Ραβένια 14 κάτω χ· 7 52 207 209
Σκαμνέλι χ· 8 169 369 396
Σοποτσέλι [Δίλοφο] χ· 6 118 197 242
14. rwyne
265

από Γιάννινα χανεδων Αρρένων'/Θηλέων
Σουδενά [Πεδινά] επάνω Χ· 6.30 134 306 314

Σουδενά [Πεδινά] κάτω Χ· 7 161 402 411
Στολοβό [Διπόταμο] Χ· 5 54 68 77
Τσεπέλοβο, έδρα της μουδιρίας Χ· 7 187 385 374
Τσερβάρι [Ελαφότοπος] Χ· 7 78 408 442
Τσερνέσι [Ελατοχώρι] Χ· 7.30 187 363 359
Τσοντίλα [Δικόρυφο] Χ· 5 163 349 358
Φλαμπουράρι 15 Χ· 6.30 151 288 347
Φραγκάδες Χ· 6 125 243 257
Χωριά και τσιφλίκια που υπάγονται στο ναχιγιε Κουρεντων του καξά Ιωαννίνων
από Γιάννινα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Βατατάδες τ. 5.30 20 60 59
Βελτσίστα [Κληματιά] τ. 5 170 500 468
Βλαχοκάτουνο [Βλαχάτανο] τ. 5.30 26 53 69
Βροντισμενη, οι χανέδες-της καταχωρήθηκαν στην Πογδόριανη 44 43
Γερομνήμη τ. 5.30 57 199 193
Γκρίμπιανη [Αρετή] τ. 6 64 88 90
Γκρίμποβο τ. 8 39 170 154
Γλύξιανη [Καταρράκτης] τ. 4.30 20 72 85
Γουριάνιστα τ. 7 15 76 78
Γρανιτσοπούλα τ. 6 23 145 140
Δολιανά χ· 8 148 416 493
Δραγομή [Παλιουρή] Χ· 4 23 56 59
Ζαγόριανη [Χρυσοράχη] τ. 6 63 202 176
Ζελίστα [Φωτεινό] τ. 7 41 165 175
Ζίτσα, έδρα της μουδιρίας Χ· 5 260 712 760
Καλοχώρι τ. 6.30 37 86 69
Καρίτσα τ. 4 86 272 267
Κοκκινόχωμα τ. 4 24 57 54
Κοκλιούς τ. 6.30 68 259 266
Κοσόλιανη16 [Αετόπετρα] Χ· 7 33 192 197
Κούρεντα17 τ. 7 56 213 223
15. flambwlar
16. xswlan (= Χοσόλιανη)
17. nfs qwrndws (=nefs-i Kurendos, δηλ. «τα καδαυτό Κούρεντα»)
266

από Γιάννινα χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κουτρουλάδες [Σακελλαρικό] τ. 5.30 13 60 61

Κρετσούνιστα [Δεσποτικό] τ. 6.30 66 311 362
Λιγοψά τ. 5 73 233 275
Λίθινο τ. 5 21 73 74
Μαξαράκι τ. 5 24 110 116
Μαυρονόρος τ. 7.30 20 116 99
Μόσιαρη [Σιτάρια] τ. 8 65 230 271
Μπορντάρι [Δαφνόφυτο] χ· 5.30 22 47 58
Μποτσαρά Χ· 7 21 101 102
Μπριάνιστα [Βασιλόπουλο] τ. 5 20 76 86
Πογδόριανη [Παρακάλαμος] Χ· 7 173 446 452
Πρωτόπαπα Χ· 4 97 417 401
Ράικο Χ· 6 28 98 88
Ραχοβίτσα [Λευκοθέα] Χ· 4 28 76 72
Ριάχοβο Χ· 5.30 11 78 66
Ριξό Χ· 7 23 126 146
Σιούτιστα [Καστρί] τ. 6 14 42 45
Σούλι Μίτκο μπέη [Μικ. Σουλόπουλο] τ. 6 8 34 44
Σούλι Ντίνου [Σουλόπουλο] τ. 6 23 61 54
Τσαρκοβίστα [Εκκλησοχώρι] Χ· 6 37 252 204
Σύνοψη του κοίζά των Ιωαννίνων

Σύνολο : 87256 Άρρενες : 44661 Θήλεις : 42595
Χανέδες: 17180 Χωριά : 223 Ναχιγιέδες : 2
267
ΣΑΝΤΖΑΚΙ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
ΚΑΖΑΣ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΣ
από Παραμυδιά χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς της Παραμυ9ιάς18
(από Γιάννινα ώρες 12) 469 1079 930
Βαλανιδιά τ. 3 25 79 93
Βαρμπόμπα 19 [Φτέρη] τ. 4 6 19 19
Βέλιανη [Χρυσαυγή] τ. 1 15 45 40
Βερνίκο [Βερενίκη] τ. 4 35 119 89
Βλαχώρι [Πολύδροσο] τ. 6 30 109 86
Βοϊνίκο [Προδρόμι] τ. 1.30 60 200 152
Βρουσίνα τ. 6 26 79 69
Βρυσοπούλα τ. 3 7 33 39
Γαρδίκι Χ· 3.30 156 421 359
Γκρίκα20 τ. 2 40 125 93
Γλαβίτσα [Αυλότοπος] τ. 3.30 29 103 97
Γρανίτσα τ. 6 33 121 104
Γράσδανη [Καταμάχη] τ. 4.30 20 57 60
Δράγανη [Αμπέλια] χ· 2.30 93 281 236
Δραγούμη [Ζερβοχώρι] χ· 2 110 363 272
Ζάλογκο 21 επάνω τ. 5.30 10 28 31
Ζάλογκο 21 κάτω τ. 6 15 73 51
Ζαραβούτσι [Αγ. Νικόλαος] τ. 4 30 62 49
Ζελεσό [Ξηρόλοφος] τ. 1 25 28 72
Καΐτσα Χ· 2.30 20 45 33
Καρβουνάρι 22 Χ· 2 188 582 478
Καριώτι τ. 3 12 77 71
Κεράσοβο [Κερασιά] τ. 3.30 10 38 27
Κόπρα [Ανδοχώρι] τ. 6 13 44 42
Κορίστιανη [Φροσύνη] τ. 3 32 137 113
Κουκουλιούς τ. 5 30 77 83
Λάλιξα τ. 6 20 79 88
Λαμπανίτσα [Ελαταριά] τ. 3.30 60 148 148
Λιβιάχοβο τ. 5 40 104 89
Λι6ίκιστα 23 [Ζωτικό] τ. 4 50 154 126
Λιογκάτι [Αγορά] Χ· 3 6 20 7
18. aydwnat (<ελλ. Άγιος Δονάτος) 21. zalanqw (= Ζάλαγκο)

19. wapwya 22. qrebwkar ( = Καραμπουνιάρι)
20. qryqe (= Κρίκα) 23. lywyakste
268

από Παραμυδιά χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Λοξανά τ. 3.30 7 31 27
Μ άξια [Πολύδωρο] τ. 6 45 107 111
Μενίνα [Νεράιδα] Χ· 2.30 30 101 75
Μποροβάρι [Κυρά-Παναγιά] τ. 2 15 52 48
Νικολίτσι τ. 2 48 112 89
Νιοχώρι Χ· 2 30 107 80
Ντοβλά Χ· 3.30 7 35 31
Ντομολεσά Χ· 5.30 7 36 21
Οσδίνα [Πέντε Εκκλησίες] τ. 5.30 25 84 74
Παγκράτι τ. 2 25 83 76
Πετούσι τ. 3 25 59 74
Πετροδίτσα Χ· 3.30 50 117 99
Πλακωτή τ. 5 40 116 129
Πόποβο [Αγ. Κυριακή] τ. 2 105 402 367
Πράδαλα [Παρδαλίτσα] τ. 4 25 86 86
Ραδοβίξι τ. 5 10 46 51
Σαλονίκι τ. 2 35 76 91
Σεβαστό τ. 2 20 53 74
Σέλιανη [Αγ. Μαύρα] τ. 1 60 190 185
Σενίκο τ. 5 25 45 36
Σκάνδαλο τ. 4 6 20 18
Σκουπίτσα [Αγ. Γεώργιος] Χ· 2 7 19 26
Στάνοβο [Μαντρότοπος] τ. 3.30 7 40 26
Στριγανέτσι [Διχούνη] τ. 3.30 7 38 30
Τοσκεσάκι [Μικροχώρι] τ. 5 5 12 13
Τσαγκάρι τ. 3.30 35 91 110
Τσιφλίκι [Ραχούλι] τ. 1 15 63 57
Τσουρίλα [Καλλιθέα] τ. 3 90 196 174
Χόικα τ. 4 20 64 60
Ψάκα τ. 2 30 88 75
Μοναστήρια Παγονιών και Διχούνης24ι 2 3 4
Σύνοψη του κάζα της Παραμυδιάς

Χανέδες : 2633 Χωριά : 62 Ναχιγιέδες : -
24. pakws wdwgwn
269
ΚΑΖΑΣ ΦΙΛΙΑΤΩΝ

από Φιλιάτες χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Κασαμπάς των Φιλιατών
Αχούρια επάνω [Αγ. Πάντες] τ. 7 113 166 203

Αχούρια κάτω [Αγ. Νικόλαος] τ. 7 47 127 134
Βέρβα χ· 4 64 193 150
Βίλια [Δονάτος] Χ· 4 13 51 48
Βρυσέλα χ· 1.30 78 207 189
Γηρομέρι χ· 2 146 282 302
Γιάνιαρη χ· 4 105 269 225
Γκούρξα [Ανω Παλιοκλήσι] με το 4 51 47
Τσιφλίκι [Κάτω Παλιοκλήσι]25 4 47 48 32
Γλούστα τ. 4 116 321 270
Γολά τ. 3.30 29 84 97
Καλπάκι [Ελιά] Χ· 1 110 255 212
Κάριανη [Αχλαδιά] τ. 2.30 13 48 34
Καρόκι τ. 6.30 46 111 67
Κεραμίτσα τ. 4 32 240 240
Κοκκινιστά [Κοκκινιά] Χ· 4 52 160 93
Κοκκινολιδάρι26 τ. 3 52 109 86
Κονίσπολη Χ· 5 282 820 668
Κότσικα27 Χ· 3 166 506 456
Κούτσι [Βρυσούλα] τ. 8 32 67 71
Κωστάνα [Μηλιά] τ. 31 97 76
Λεφτοκαρυά τ. 7 23 52 52
Λια 28 τ. 7 164 459 415
Λίμποβο [Κρυονέρι] τ. 4 55 152 117
Λιόψι [Νέο Ασπροκκλήσι] τ. 2 89 414 335
Λίστα τ. 8 70 194 180
Λύκου [Χαραυγή] τ. 7 70 157 161
Μαλούνι τ. 4 59 183 162
Μαντξάρι [Κυπάρισσος] Χ· 4 22 46 36
Μαρκάτι Χ· 6 117 339 325
Μουξάκα Χ· 4 25 40 30
Μπαμπούρι τ. 8 184 439 444
Μπαμπουριού Αχούρια τ. 7 48 94 96
25. Και στα δύο λήμματα το πρωτότυπο γράφει gwrze tri [κενό] çftik. Μάλλον το πρώτο
λήμμα είναι της Γκούρξας και το δεύτερο του Τσιφλικιού, με κοινό το αδροισμα των χανέδων.
26. qyzalqya (= τουρκ. Kizilkaya, δηλ. «Κοκκινόβραχος»)
27. qwsqe (= Κόσκα) 28. aylya
270

από Φιλιάτες χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Μπράνια [Μαρίνα] τ. 6.30 17 31 28

Νινάτι Χ· 5 93 211 188
Ντισάτι Χ· 4 36 115 77
Ντόλιανη [Γεροπλάτανος] Χ· 4 66 175 130
Ξέχωρο Ζεϊνέλ [Κάτω Ξέχωρο] Χ· 3.15 54 160 144
Ξέχωρο Μέμκο [Ξέχωρο] Χ· 3 39 58 38
Ξέχωρο Ντέμι [Ανω Ξέχωρο] Χ· 3 39 80 47
Παλαμπά τ. 5.30 17 44 29
Παλιοχώρι τ. 4 35 91 61
Πηγαδούλια τ. 2.30 31 38 33
Πιτσάρι [Αετός] Χ· 3 89 191 136
Πιτσάρι τ. 3 18 19
Πλησιβίτσα [Πλαίσιο] τ. 2 344 654 643
Πόβλα [Αμπελώνας] τ. 5 37 118 76
Ραβανή τ. 6 64 177 165
Ραδοστίβα 29 τ. 5 15 29 21
Ράχοβα [Ριξό] τ. 3.30 45 131 145
Σαγιάδα, σκάλα Χ· 3 141 308 285
Σάλεσι Χ· 7 150 326 316
Σίδερη Χ· 1.15 66 148 147
Σκέφαρη [Μύλοι] Χ· 1 73 190 176
Σκλιάβι [Αγ. Αρσένιος] Χ· 4 38 75 59
Σκλιάβι τ. 4 3 7 7
Σκουπίτσα [Κεστρίνη] Χ· 3 33 88 91
Σμέρτο Χ· 1.30 39 111 99
Σμπόκια τ. 4 3 18 32
Σολοπιά Χ· 4 38 94 83
Σπάταρη [Τρικόρυφο] Χ· 1 65 228 188
Τούσα τσιφλίκι 7 20 27 28
Τσαμαντά τ. 8 227 650 638
Τσαρακλιμάνι [Καλλιδέα] τ. 7 52 126 132
Φανερωμένη τ. 1 37 75 81
Φατίρι [Κερασοχώρι] τ. 3 46 94 105
Φοινίκι τ. 1 67 156 177
Μοναστήρι Παναγιάς Γηρομεριου 17 18
Σύνοψη του καξά των Φιλιατών

Σύνολο : 24179 Άρρενες : 12702 Θήλεις : 1147:J
29. radynwe
271
ΚΑΖΑΣ ΚΟΝΙΤΣΑΣ

από Κόνιτσα χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κ α σ α μ π ά ς της Κόνιτσας
Αμάρι τ. 0.30 1 7 4
[Αρμάτοβο σημ. Άρματα] 30 7.30 45 159 153
Βράνιστα [Τράπεζα] τ. 2.30 19 27 29
Γκρισμπάνη [Ελεύδερο] τ. 4 136 232 261
Γορίτσα [Καλλιθέα] τ. 2 19 70 72
Δερβένι31 τ. 4 18 36 43
Ζέλιστα [Εξοχή] τ. 3.30 40 137 142
Ζέρμα [Πλαγιά] Χ· 11 44 144 134
Καβάσιλα τ. 1.30 17 47 42
Κάντσικο [Δροσοπηγή] χ· 10.30 90 329 339
Καστάνιανη [Καστανιά] χ· 6 178 404 429
Κεράσοβο [Αγ. Παρασκευή] τ. 6 120 493 389
Κορτίνιστα [Νικάνωρ] τ. 2.30 50 89 87
Κουτσούφλιανη [Ηλιόραχη] τ. 1.30 18 56 15
Λεσκάτσι [Ασημοχώρι] χ· 10 65 192 194
Λιτονιάβιστα [Κλειδωνιά] τ. 3 82 138 140
Λούπτσικο [Λυκοράχη] χ· 11 16 84 66
Μ άξιο τ. 2 36 91 97
Μ ελισσόπετρα τ. 3.30 14 32 36
Μάλιστα χ· 3 212 509 549
Μπλίσδιανη [Λαγκάδα] τ. 7 28 123 66
Μπράξα [Δίστρατο] χ· 10 115 412 374
Ντέντσικο [Αετομηλίτσα] χ· 11 84 466 339
Πάδες Χ· 5.30 168 438 442
Παλιοσέλι χ· 5 176 541 503
Πεκλάρι [Πηγή]32 χ· 1.30 87 195 202
Πληκάτι χ· 11 83 194 163
Πυροβίτσκα [Καλόβρυση] τ. 4 15 36 39
Σανοβό [Αετόπετρα] τ. 3 48 86 104
Σέλτσι [Οξυά] Χ· 9.30 46 170 179
Σταρίτσανη [Πουρνιά] Χ· 4 116 293 259
Τούρναβο [Γοργοπόταμος] τ. 10.30 89 241 223
30. Λείπει από την πηγή το όνομα του χωρίου και τα στοιχεία έχουν μπερδευτεί με του χ. Πεκλάρι.
31. drbnd (=τουρκ. Derbend)
32. apklr
272

από Κόνιτσα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Φούρκα χ. 9 153 696 543

Φυτόκο [Θεοτόκος] τ. 9 9 27 33
Χιονάδες 3 3 χ. 79 249 227
Σύνοψη του κάζα της Κόνιτσας

ΚΑΖΑΣ ΑΕΣΚΟΒΙΚΙΟΥ

από Αεσκοβίκι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς του Λεσκοβικιού
Άριξα Χ· 3.30 29 93 108

Βαλοβίστα 34 Χ· 5 51 133 154
Βλάχοι και Αβορίτσανη35 χ· 4.30 66 179 159
Βλιάσοβο Χ· 1.30 102 323 302
Βούρμπιανη 36 χ· 8 339 922 857
Βρέπτσικο χ· 2 90 238 175
Γερακάρα χ· 3.30 16 38 43
Γερμένι37 χ· 3 42 152 172
Γλίνα χ· 1.30 40 93 72
Διπαλίτσα [Μολυβοσκέπαστη] τ. 4 64 138 139
Ιλιάρα τ. 3.30 14 35 32
Ίσβορο [Αμάραντος] Χ· 4.30 124 341 360
Ισγάρι Χ· 5 45 149 136
Κοβατσίστι Χ· 4 62 118 121
Κορσάτσικο [Προσήλιο] Χ· 2 5 17 15
Κούκεσι Χ· 3 2 9 18
Κρεσόβα Χ· 5 44 107 96
Μελεσίνι τ. 0.30 19 57 41
Μ ε λιανή Χ· 4 32 119 119
Μερτσέκι τ. 3.30 9 16 26
33. fywnat 36. wyrbyan (= Βίρμπιανη)

34. bywyzde (=αλ6. Biovizhdë) 37. gramn (πβ. αλβ. Gërmenj)
35. awìahwsy gwryçan
273

από Αεσκοβίκι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Μεσαριά Χ· 4 23 40 37
Μοναστήρι 38 Χ· 4 25 47 52
Μπελσούκι [Πυξαριά] τ. 3.30 24 43 49
Μποντσικό [Πωγωνίσκος] Χ· 5 35 105 125
Μπρέστανη Χ· 5.30 37 69 54
Ντάρδεσι χ· 4.30 11 24 27
Ντελβίνα χ· 5 69 219 176
Ντερμάρι χ· 5 14 26 27
Οστανίτσα [Αηδονοχώρι] τ. 4 72 202 169
Περάτι Χ· 2.30 30 80 92
Πέστανη χ· 4 61 154 145
Πλάβαλη [Αγ. Βαρβάρα] τ. 4 60 149 155
Πόδα Χ· 4 69 212 192
Πομπίτσικο χ· 1 31 76 79
Ποστένιανη39 χ· 2 105 208 197
Πυρσόγιανη40 χ· 7 293 943 848
Ράντανη χ· 2.30 130 353 358
Ραντάτι χ· 1.30 59 89 90
Ραντοχόβα χ· 2 40 115 106
Σάλεσι χ· 3 74 246 255
Σαραντάπορο χ· 2 9 11 11
Σγουραλέτσι χ· 3 21 95 94
Σέρανη χ· 2 30 78 78
Στράτσανη [Πύργος] χ· 5.30 185 537 454
Συκιά χ· 5 8 11 15
Τορανίκι τ. 4 10 40 32
Τσαρσόβα Χ· 3 84 255 246
Τσέρτσικο Χ· 1 59 125 115
Χοσέτσικο Χ· 3 24 67 54
Σύνοψη του κάζα του Αεσκοβικιου

38. mnwstr (π6. α\6. Manushtir)

39. pwstan (γρ. pwstnan)
40. prwswyan (= Προυσόγιανη)
274
ι*\+**:\ ( " · )
^tf-w-y?
ÂttÂjA-îl ^4A I ιβ*y»
Λ
-iij I c*L» ρ11 l'j/â
iS* ' * I " ΑΓ· ! Η η | * · Α ί
9
<ûi ^.AÌL-**·/* JJk»
**>"
4iJ> |jî>U Ä -ιν|,/Ί>

(»)
Wi r*t fAt
(r)
\·< m rtv
O)
* WJ^JJ r· Vi vr
an
Jfr.\ ΛΑ* .j* 1Τ·Α·ν fYA· ©ΓΥΙ
IH» ν
MÌA
Ο πίνακας των χωριών του καξά του Μετσόβου (σελ. 210 της Στατιστικής).
275
ΚΑΖΑΣ ΜΕΤΣΟΒΟΥ
Όνομα Απόσταση Αριθμός Πληδυσμός

από Μέτσοβο χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς του Μετσόβου
Ανήλιο χ. 0.30 174 282 252

Βουτονόσι χ. 2.30 30 72 74
Μηλιά χ. 3.30 109 347 329
Σύνοψη του κάζα του Μετσόβου

ΣΑΝΤΖΑΚΙ ΑΡΓΥΡΟΚΑΣΤΡΟΥ
ΚΑΖΑΣ ΑΡΓΥΡΟΚΑΣΤΡΟΥ

από Apy/στρο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κασαμπάς του Αργυροκάστρου'
Άγιος Νικόλας [Ντρίτα] Χ· 6.30 12 48 54

Βάνιστα Χ· 2 44 - -
Βλαχογοραντξή τ. 4 47 140 123
Βοδινού τ. 6.30 18 59 79
Γάιδαροχώρι [Αργυροχώρι] Χ· 6.30 53 109 125
Γαρδίκι42 Χ· 3 185 211 215
Γιωργουτσάτες43 Χ· 6 92 225 224
Γκιάτι Χ· 4 38 80 79
Γλίνα χ· 4 42 133 131
Γορίτσα χ· 2.30 18 69 65
Γράψη χ· 5 45 164 177
Δερβιτσάνη χ· 1.20 150 488 535
Δοξάτι χ· 2 54 140 160
Δουβιανή χ· 3 72 290 261
41. arkry (= τουρκ. Ergiri)

42. qarôyk (=αλβ. Kardhiq)
43. krgwçat (= Γκεργκουτσάτι)
276
Μ Μ Μ z: 2
η ο
a aaa 00» a
O ο» co
^ ^ w y
ο» Ρ co Ο»
>· κοOS •οs0 -
J>>Q ο Ob
VI <λ
Q
yaq
ιστα
στρο
s Ι
•5
îsqwlw
•ο Ί
Ti 03
^ 1ηΓ
»
X X X Η W Η Η Χ W X X X X X X Η Χ Χ Χ Χ Χ Χ Η Χ Χ Η Χ Χ
Κ) Μ α ui υι ιο Ρ KJ SI
Ιο lo lo lo KJ lo lo lo lo lo
k> lo
Ο ο ο
ο ο ο ο ο ο ο ο ο
v j M O v O - v n W O O K J » ^ N—I I—· ^J t-^ »b HI

^ ο ^ ι—' vj »J *J K ) I O 0 \ U l U 1 0 \ ^ 0 0 ) O O 0 0 J*·
W M w e w u i i t i
ο « <
t\J \ j j .—ι _ ι—· ι — • Μ U | KJ w KJ bJ Ul \ o W J^. _
W w i U ^ - l O O i O O y i e M S J O O o O U l U il W l *s J M s j O O O > ^ W i t i 'l W | ' J l
• J O - J ^ » O M K J U l l O O - U l
tO U - ι—ii—ι bJ tO _ •—' KJ KJ >t>. U ) W ^ W

O W U l W O W a O i t i > O M i O u i » 5 0 0 \ < I U J O O O \ v O O \ O U l t O ^ . K J i * > .
KJ t o Μ Ο ^ U Φ iti U l Ο Μ
. . - . *> υι α w O U J O J U ) K J O O * J d ^ t > J U > U 1 « « J

από Αργ/στρο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Σούχα 47 τ. 2.30 11 52 40
Στεγόπολη 48 Χ· 2 73 217 219
Στόγιανη τ. 2.30 4 20 32
Σωτήρα Χ· 9 107 451 454
Σωφράτικα Χ· 2 46 141 137
Τεριχάτι χ· 3 77 224 229
Τρανουσίστα τ. 2 13 54 41
Φραστανή Χ· 3.30 42 91 107
Χάσκοβο Χ· 2.30 38 131 138
Χουμελίτσα Χ· 3 36 54 43
Χρυσόδαλη Χ· 6.30 55 114 106
Σύνοψη του καξά του Αργυροκάστρου

Σύνολο : 30460 Αρρενες : 15212 Θήλεις : 15248
ΚΑΖΑΣ ΠΩΓΩΝΙΟΥ

από Πωγώνι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς του Πωγωνιού(*)
(από Αργυρόκαστρο ώρες 8) 262 629 694
(*) Η έδρα του καξά είναι στη Βοστίνα [Πωγωνιανή]
Αρίνιστα [Κτίσματα] τ. 3 41 131 124

Βάλτιστα [Χαραυγή] τ. 4 57 214 167
Βίσανη τ. 4 267 769 823
Βομπλό 49 [Σταυροδρόμι] Χ· 2 20 47 56
Γκουβέρι [Φαράγγι] τ. 2 22 59 75
Δελβινάκι Χ· 3.30 223 522 539
Δημόκορη τ. 6.30 19 61 75
Δολό Χ· 1 97 231 279
Δρυμάδες τ. 2.30 96 203 209
Ζαραβίνα [Λίμνη] τ. 5 33 124 119
Κακόλακκος Χ· 2 26 89 112
47. swzr
48. asqwpwl
49. dwmlw
278

από Αργ/στρο χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κακσιούς [Άγ. Κοσμάς] Χ· 4 46 104 126

Καστάνιανη [Καστανή] Χ· 6 79 343 388
Κεράσοβο Χ· 4.30 28 118 161
Κολοβέ [Ψηλόκαστρο] Χ· 6 14 67 56
Κουρεμάδι Χ· 8.30 15 78 72
Κρυονέρι Χ· 4.30 19 81 84
Λάβδανη Χ· 7 55 279 312
Λαχανόκαστρο Χ· 4 71 152 192
Μαυρόγερο τ. 4 23 40 45
Μέβγεξα [Παλιόπυργος] τ. 2 90 238 257
Μέγκουλη [Περιστέρι] τ. 4.30 67 259 282
Μποξανίκο [Ορεινό] τ. 2.30 27 88 72
Νέο έργο 50 τ. 4.30 20 659 662
Ξερόβαλτο τ. 1 31 73 88
Πολίτσανη Χ· 6 192 696 798
Ποντικάτες τ. 1.30 99 237 279
Ρουμπάτες [Μερόπη] τ. 2 62 230 236
Ρουψιά τ. 4.30 48 104 124
Σκωριάδες Χ· 5 162 331 343
Στραβοσκιάδι τ. 1 52 170 170
Στρατίνιστα τ. 5.30 44 145 164
Σωπική Χ· 3.30 294 741 839
Τεριάχι51 τ. 2.30 26 88 124
Τσαραπλανά [Βασιλικό] τ. 2 237 646 629
Τσάτιστα τ. 4 90 322 333
Φραστανά [Κάτω Μερόπη] τ. 3 94 246 255
Χλωμό52 Χ· 4 153 393 411
Σύνοψη του καξά του Πωγωνιού

Χανέδες : 3301 Χωριά : 38 Ναχιγιέδες : —
50. Μεταφράζω κατά λέξη τον τουρκικό χαρακτηρισμό eser-i cedid, που με όλη του την ασά
φεια δεωρώ ότι παραπέμπει στο vcoouajato τότε συνοικισμό Μετζητιέ (σημ. Κεφαλόβρυσο)
51. trpaç (γρ. tryax)
52. flwmw (= Φλωμό)
279
ΚΑΖΑΣ ΠΡΕΜΕΤΗΣ
από Πρεμετη χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κασαμπάς της Πρεμετής1
{από Αργυρόκαστρο ώρες 8) 606 1236 1182
Αργκόβα 54 Χ· 3.30 25 80 67
Βαριμπόπι τ. 3.30 7 19 16
Βελτσίστι Χ· 3.30 13 43 34
Βινάχου τ. 3 15 53 59
Βινοκάσι Χ· 8 63 152 120
Γκίγκαρη τ. 2 10 45 38
Γκορίτσα τ. 6 31 59 64
Γκοσνίστι Χ· 3 11 37 37
Γκραμπόβα Χ· 2 22 65 62
Γκραμπόβα Πέρα Χ· 2.30 10 31 26
Ζέπα Χ· 5 54 145 126
Ζεπόβα Χ· 7 92 278 235
Ζερέτσι Χ· 3.30 4 9 11
Ζλεουσα 55 Χ· 2 35 92 67
Καΐτσα τ. 8 80 293 235
Καλιούδι Χ· 2.30 17 57 52
Κανικόλι56 Χ· 4 6 32 19
Κιλιαρίστι Χ· 1.30 45 125 115
Κλεισούρα Χ· 5 255 636 551
Κοσίνα Χ· 1.30 22 74 61
Κοσόβα Χ· 3.30 69 263 249
Κούκιαρη Χ· 3 29 97 76
Κούταλη 57 Χ· 0.30 1 4 6
Λεούσα χ· 1 60 137 142
Λεσκο6έτσι χ· 6 25 59 51
Λιμπιβάνη χ· 3 34 113 100
Λιούσνια χ· 3 30 50 35
Λίπα χ· 0.45 39 86 93
Λιποστίβανη χ· . 3.30 19 35 37
Λισίτσα χ· 1.20 30 92 86
Μάξανη χ· 8 78 217 189
Μαλέσοβο χ· 4 278 743 795
Μαλιμπάρδα χ· 1 6 22 16
53. prmdy 56. qanyqw

54. hzgwe (γρ. hrgwe=aX6. Hargovë) 57. qwtary (= Κούταρη)
55. azy'wse
280
· € Χ Θ Η Η Η Η Η Η Η Μ Μ Μ Μ * 0 ' τ 3 5> a a
Ο « CO >» g» O CO.
a E aΡ - -tfο ·Ηζ ζ ζ £ £
SJa
Ss •Ό Τ= "Ρ π Ρ Ρ Ο
ο
« 8* "8 ο Ti
&g ο ._,
Q « ^. ^
χ
° § 2 Ό ^ s=
-ο e Ρ g 3 M» Q
Ρ.
.3 Ρ- >» 5 >>
> ο ? <* Ο^ Ρ 3
Μ "Ο •= ρ os
Q -3
< Ρ
Q
Ρ
«η
χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ
v J W W v J K J U ) O W ^ ^ O W ^ O \ v l W M O \ I O U J i * . 0 0 U U ) J i M U ) O
ο ο Ο VJ1 ο ο
\JI K j —> - J tO Os ^4 ^ ΙΟ Η ι ON U) KJ KJ Ο 00
Jk M 00 s j W V A J O U I O N I ^ U I O N O O O U J O V ^ O O O O
VJJI—·•—< Μ (Ο — ι — ι . — i NJ .—• (—••—· KJ · °

^ ί θ 0 0 Κ ί > 1 > · 0 \ Ο Ο 0 0 ν Λ ^ O O ^ O O O O i K i O K J v j U i a v O 1 ^ U l 00 00 ^
i f c O 0 \ O ' > J i l i y J U l * 0 0 0 O 0 0 ^ I O U I i l i v l 0 \ > - l O ^ < W « U l l O ^ e i t k
KJ _ _ I— I— >— _
v l O i s l O W O N ^ U l ^ W - ^ a W O O_ . , u « « u i o \ a w M O\OOVJI*-
v o u > ^ J O J ^ K J O 4 ^ * - 1 0 0 * J ^ · — ' Ο NJ
Ναχιγιές Φράσαρης υποκείμενος στον καζά της Πρεμετής

από Φράσαρη χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Βερτσίστι Χ· 2 15 33 . 39
Βιτίστι59 Χ· 2.30 21 46 47
Γκοροσίανη Χ· 3.30 35 115 100
Γκοστιβίστι60 Χ· 2.30 49 138 152
Γκοστομίτσκα60 Χ· 2.30 29 47 47
Γκραμπότσκα Χ· 4.30 35 113 82
Έλμεσι61 Χ· 6.30 17 52 52
Ζαβαλιάνη Χ· 2 74 227 175
Κακόσι Χ· 2 12 39 41
Κεσιμπέσι (;) 62 Χ· 3 43 138 107
Κινάμι Χ· 3 46 164 104
Κομπλιάρα 63 Χ· 3 62 201 169
Κοστρέτσι Χ· 2.30 33 113 83
Κρεσόβα Χ· 3 49 158 107
Λιούπτσκα Χ· 3 78 305 297
Μέλτσκα Χ· 4 32 77 68
Μίτσανη Χ· 3 96 304 251
Νικολάρα Χ· 3.30 15 30 34
Ογκρένι Χ· 2.30 75 219 233
Παναρίτι Δαγκλής Χ· 6 311 771 834
Πίσκαλη Χ· 4 25 58 56
Ραντοβίτσκα Χ· 3.30 83 201 165
Σελενίτσα 64 χ· 0.30 68 162 157
Σίανη χ· 3 31 51 49
Σορόπουλι χ· 2 38 131 108
Στερνέτσι χ· 2 38 75 86
Τέπερι χ· 2 8 32 24
Φράσαρη, έδρα της μουδιρίας χ· 239 577 571
Σύνοψη του καζά της Πρεμετής

Χανέδες : 5189 Χωριά : 99 Ναχιγιέδες : 1
59. wryt§t 62. k§wln (γρ. kswb§?)

60. gw§wp§t, gwpvmcqe 63. gwplare
61. hlmy (π6. αλβ. Helmes) 64. snyçe
282
ΚΑΖΑΣ ΤΕΠΕΛΕΝΙΟΥ
από Τεπελένι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς του Τεπελενίου 65
Αληκομίμαϊ Χ· 7 12 43 34
Άρζα Χ· 5 102 291 280
Αχμανίκαϊ Χ· 4 29 45 39
Βασιάρι με τη Μιρίτσα & την Τσερίλι*Χ· 4 110 321 308
Βελικιώτι 1 30 62 63
Γκλάβα Χ· 7 95 200 208
Δέμπλιανη Χ· 6 160 438 435
Ζαμποκίκα Χ· 4 131 294 283
Ζέη Χ· 8 95 302 292
Ισβόρι Χ· 5 74 212 177
Καλιβάτσι Χ· 6 98 326 308
Καμτσίστι Χ· 5 25 61 83
Κασίστι Χ· 3 73 204 191
Κεσαράτι με τη Σίριανη66 Χ· 4 80 134 130
Κόμαρη Χ· 7 40 105 114
Κόντρα τ. 2 17 36 37
Κόντσκα Χ· 9 37 76 102
Κόστανη Χ· 5 50 125 193
Κράχασι με το Σταραβέτσι Χ· 7 178 434 393
Λάμποβο μεγάλο Χ· 4 121 348 353
Λάμποβο μικρό Χ· 4 58 164 165
Λέβανη Χ· 7 104 270 266
Λέκλη Χ· 2 70 231 209
Λιαπ-Μαρτολόξι Χ· 4 18 52 49
Λίαρη Χ· 8 41 122 128
Λιουξάτι Χ· 1 118 259 277
Λιουφτίνια Χ· 6 110 311 321
Μαρίτσανη Χ· 4 75 214 195
Μ ατοχασάνάι 67 Χ· 6 81 260 200
Μεμαλίανη Χ· 2 51 141 96
Μετξογκοράνη68 Χ· 3 117 247 247
Μπέντξα Χ· 2 127 335 392
Μπεσίστι Χ· 1 44 103 104
Μπιδούκι Χ· 8 16 50 49
65. tpedln 67. matwhsn

66. sry'an 68. mcdgwran
283

από Τεπελένι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Μπούζι Χ· 6 86 220 203

Νίβανη επάνω Χ· 10 64 174 204
Νίβανη κάτω Χ· 9 55 287 210
Ντάμξι Χ· 3 84 222 224
Ντόριξα Χ· 6 33 169 100
Ντοσνίτσα Χ· 8 29 78 79
Ντούκαϊ Χ· 2 144 344 314
Ντραγότι Χ· 2 73 146 128
Παναρίτι Χ· 8 32 77 52
Πέστανη Χ· 3 98 295 250
Ραμπία Χ· 7 74 198 189
Σάλεσι Χ· 7 58 190 149
Σαλιάρη Χ· 3 175 496 478
Σέλτσκα Χ· 7 71 177 192
Σέπερι Χ· 10 126 315 352
Σινάν - Μ εχμέτάι69 Χ· 6 67 206 163
Στέπεξι Χ· 4 44 101 104
Τξάτξάι70 Χ· 5 25 46 36
Τοπόβα Χ· 8 43 131 137
Τόσκα-Μαρτολόξι Χ· 4 57 176 166
Τότσι Χ· 7 87 260 209
Τουράνι Χ· 2 93 203 178
Τριμπούκι Χ· 4 31 103 111
Χόρμοβο Χ· 4 144 377 457
Χοστέβα Χ· 8 79 257 218
Χουντοκούκι τ. 4.30 31 108 109
Σύνοψη του κάζα του Τεπελενίου
Σύνολο : 24326 Ά ρ ρ ε ν ε ς : 12434 Θήλεις : 11892

69. snan mhmd (συνη8έστερη ονομασία: Σινάναϊ)

70. çaçay (= Τσάτσαϊ)
284
ΚΑΖΑΣ ΔΕΛΒΙΝΟΥ

από Δέλβινο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς του Δελβίνου
Άγιος Αντρέας τ. 6 42 140 123

Άγιος Βασίλης Χ· 3.30 67 160 158
Αλήκο τ. 4 23 89 68
Αρδάσοβα 71 τ. 3 14 26 30
Βαγκαλιάτι Χ· 6.30 14 85 74
Βελιάχοβο τ. 2.30 13 37 38
Βεργό Χ· 3 47 115 87
Βρύση τ. 1.30 3 17 7
Βρυώνι Χ· 2 28 87 85
Βρωμερό [Μπρέγασι] τ. 2 5 38 14
Γαρδικάκι72 Χ· 1.30 34 102 62
Γαρδικάκι72 τ. 1.30 9 29 29
Γέρμα Χ· 6 14 63 50
Γιανιτσάτι Χ· 6 14 32 40
Γκιάστα τ. 2.30 8 1 3
Τράβα τ. 8 25 68 37
Γράσδανη τ. 8 46 139 126
Δίβρη Χ· 5 107 354 246
Δρόβιανη επάνω Χ· 5 119 356 355
Δρόβιανη κάτω χ· 5 123 338 281
Ζουλιάτι - Μουσουλμάνοι χ· 7 111 334 325
Ζουλιάτι - Χρισ-πανοί χ· 7 25 55 43
Ζουλιάτι Φουσαμπάρδα χ· 103 349 297
Ζουλφικάρα 73 τ. 2
Ισάκι τ. 1 2 6 6
Καινούριο τ. 6 14 35 37
Κακοδίκι τ. 1 77 221 222
Καλιάσα74 Χ· 4 65 164 153
Καλτσάτι Χ· 7 18 53 38
Καλύβια Πασά [Κόντρα] τ. 5 43 115 89
Καλύβια Σούσι [Ραχούλα] τ. 5.30 27 15 24
Καρά-Αλήμπεη [Φανάρι] τ. 5 7 69 67
Καραχάτξι τ. 1.30 7 12 19
71. ardexwe 73. Τοπωνύμιο αταυτιστο

72. qardyqak (=αλβ. Kardhikaq) 74. qfesy
285

από Δελβινο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κασίμ-Αλήμπεη 75 [Νεοχώρι] τ. 5 5 16 17
Κεσαράτι τ. 9 14 46 54
Κογκότσι Χ· 1.30 4 6 9
Κομάτι τ. 8 9 45 53
Κοπάτσα Χ· 2 50 174 165
Κουλουρίτσα τ. 5 8 35 32
Κρανιά τ. 2.30 23 83 54
Κρόγκι Χ· 3 28 95 85
Κώσταρη Χ· 1 19 43 43
Λαξάτι τ. 6 32 72 53
Λεσνίτσα επάνω Χ· 8 95 318 294
Λεσνίτσα κάτω Χ· 7.30 100 388 347
Λιβίνα Χ· 2.30 13 70 39
Λίντισδα76 [Παλιό Ασπροκκλήσι] τ. 10 39 99 99
Λούκοβο Χ· 5 58 192 175
Λουψάτι τ. 6 4 19 12
Λυκούρσι με την Τσούκα τ. 3.30 10 28 44
Μάλτσανη Χ· 7 27 82 66
Ματομάρα τ. 1.30 2 4 4
Μαυρόπουλο τ. 1 5 22 14
Μεμόραχη τ. 4 8 12 8
Μεμούς-Μπέη [Πλάκα] τ. 6 9 42 29
Μεσοπόταμο επάνω τ. 1.30 8 44 28
Μεσοπόταμο κάτω τ. 1.30 6 16 23
Μετόχι τ. 9 16 13
Μουξίνα τ. 4 113 272 261
Μουλά-Μουσά τ. 3.30 4 10 4
Μουρσί τ. 8.30 89 326 265
Μουτσοπολίτι τ. 3
Μπραϊλάτι Χ· 1 25 49 45
Ναβαρίτσα Χ· 3.30 54 121 125
Νιβίτσα Μπουμπάρι Χ· 3 124 302 252
Ντερμίσι τ. 4 5 17 13
Ομέρ-Εφέντη [Φυτώρια] τ. 3 11 40 39
Πάλη τ. 3 8 29 13
Παλιαυλή 77 Χ· 2 26 70 76
Παντελεήμων Χ· 7.30 47 91 69
75. qasm a/ay bk (= Κασίμ-Αλάϊ-Μπέη) 77. pïawaly

76. lbeyzde (γρ. lydyzde)
286
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληδ υσμός

από Δελβινο χανεδων Αρρενωχι/Θηλέων
Πετσά Χ· 2.30 40 87 112

Πικέρνι78 Χ· 5.30 112 346 349
Ρουμάντξα τ. 3 9 14 16
Σάσαϊ Χ· 5 44 78 110
Σενίτσα Χ· 4 90 223 130
Σιγιάνη τ. 1.30 8
Σιρακάτι Χ· 1 20 58 76
Σμινέτσι τ. 8.30 29 81 82
Σουλιο τ. 3
Σταδάτες τ. 1.30 2 8 9
Σωπίκι τ. 6 35 149 135
Τατεξάτι Χ· 5 85 279 198
Τξάρα τ. 8 16 44 58
Τρέμουλη τ. 7 19 23
Τσαουσι τ. 3 21 67 61
Τσερκοβίτσα τ. 6 23 70 65
Φοινίκι τ. 2 21 129 119
Χάλιο τ. 6 6 18 12
Χαντίρ-Αγά 79 [Λευτέρ-Τάλιο] τ. 6 12 34 34
Χότζα [Λειβάδια] τ. 7 7 32 26
Χουντέτσοβο τ. 4 14 38 51
Μοναστήρι Θεολόγ ου 1 2
Σύνοψη του κάζα του Αελβίνον

Σύνολο : 19003 Άρρενες : 10097 Θήλεις: 8906
78. pykras (= αλβ. Piqeras) 79. hbdr aga (γρ. hydr aga = Χαϊντάρ-Αγά)
287
ΚΑΖΑΣ ΚΟΥΡΒΕΛΕΣΙΟΥ

από Κουρβελέσι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς του Κουρβελεσιού (*)
(*) Η έδρα του καξά είναι στο Προγονάτι
Βερμίκι χ· 5.30 90 188 177

Γκολέμι χ· 4 189 436 441
Γκουσμάρι χ· 2 92 232 171
Καλαράτι Χ· 5 72 244 246
Κολωνία χ· 5 82 212 159
Κούτσι χ· 3 230 658 777
Λεκντούσι χ· 1 85 241 305
Μπολένα χ· 3.30 149 384 337
Μπόρσι χ· 6 262 567 569
Νιβίτσα χ· 3 207 598 664
Πιτσάρι χ· 4 134 378 453
Ρετσίνι χ· 3.30 72 199 244
Τσόραϊ χ· 5 96 181 126
Φτέρα 80 χ· 5 86 211 186
Ναχιγιές Χειμάρας υποκείμενος στον καζά του Κουρβελεσιού

από Χειμάρα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Βούνος Χ· 1.20 190 349 516

Δρυμάδες Χ· 3.20 210 536 509
Κηπαρό Χ· 4 200 267 490
Κούδεσι Χ· 4 94 134 112
Παλιάσα Χ· 4 100 270 267
Πήλιουρι Χ· 1.20 120 175 148
Χειμάρα, έδρα του ναχιγιέ 10 [sic] 220 395 382
Σύνοψη του καξά του Κουρβελεσιού

Χανέδες :: 3213 Χωριά : 22 Ναχιγιέδες : 1
80. aftry
288
ΣΑΝΤΖΑΚΙ ΜΠΕΡΑΤΙΟΥ
ΚΑΖΑΣ ΜΠΕΡΑΤΙΟΥ

από Μπεράτι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς του Μ π ε ρ α τ ι ο ύ
Αλαμπρέξι81 Χ 5 118 339 316

Αμπάρι τ 11 9 16 10
Αρανίτασι Χ 7 133 387 334
Αράπανι τ 5 10 50 40
Άρεξα τ 4 13 56 45
Αχμετμπέασι τ 10 12 10 13
Βαριμπόμπι χ 11 89 233 217
Βελέσνια Χ 2 77 171 178
Βελιαγκόστι χ 3 49 149 143
Βελμίσι Χ 6 28 79 71
Βέλτσανη Χ 4 29 56 62
Βέρμπασι τ 7 6 48 37
Βερτόπι τ 3 18 48 55
Βετερίκι Χ 1 65 147 141
Βιδίστα Χ 6 37 182 170
Βισόκα χ 9.20 53 188 197
Βλιόσι Χ 5 53 145 119
Βοϊβόντα82 τ 4 10 13 11
Βοϊνικι τ 2 9 13 18
Β οκ οπάλια χ 3 68 191 180
Βοντίτσα Χ 2 67 119 140
Βρέστασι Χ 10 57 115 130
Βρυώνι χ 1.30 12 31 47
Γιαγκοντίνα Μαλίκ πασά τ 5 18 100 100
Γιαγκοντίνα Σαμπρή μπέη τ 5 20 122 126
Γκάιτα τ 4 17 62 49
Γκαλίνα Χ 2 22 78 71
Γκέγκηδες83 τ 3 7 34 39
Γκέκιαρη Χ 5 93 299 279
Γκέρμπεσι χ 7.30 126 334 280
Γκεροβένι με το Βελιαμπίστι χ 2 53 162 145
81. xlambrs (=Χαλαμπρές)

82. wwywdaya
83. Μεταφράζω το τουρκ. Gegalar, που αντιστοιχεί στο αλβ. Gegë ή Gegaj
289
It
Χ Η Χ Η Χ Χ Χ Χ Χ Χ Η Η Χ Η Χ Χ Η Χ Η Χ Χ Χ Χ Χ Η Χ Χ Χ Χ
i i M
u i w i O \ M » w o w > O N j u - w w o ^ o « o a w u o o w ^ w ^ ^
Ο U> ·— t O 0 0 Μ U1 Μ _• Μ v j ·—ι M W I - < U J U I K J U 1 > ^ Ulto IU

» f c . O O O U J t O ^ ^ - l t O O O t O U l V O O N
1—ι <—ι J ^ ι—ι t-U)

« io oo ω w M M M O W W O O W W ^ a W O i
W U l i — ' K J V ^ O N K J O N V O vOvO — O O ^ v O O J O J t O O v O ^ J
*J 0\ ~-J VO —· U)
_ i o * j •&. © Ο 4ûi^Jtovjj>jtotoô
*«J J*· Os Ο 0 \ U> o o s i K j N - α ω α ^ α *J tO ^ 1

από Μπεράτι χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Κούτα Χ· 12 160 361 292

Κουτάλι τ. 4 19 40 35
Κουτσι Χ· 5 12 29 34
Κουτσόβα Χ· 2 40 136 137
Κράψι χ· 8 78 202 207
Κρέκεξα χ· 31 112 109
Κρεμενάρα χ· 10 57 169 149
Κρέσπανι χ· 9 137 399 393
Λέβανη Πλιάκα χ· 5 33 168 163
Λέβανη Σαμάρ τ. 7.30 22 101 103
Λιάβδανι χ· 8 18 57 62
Λιάλιαρη χ· 9 27 111 96
Λιαπάρδα 86 χ· 2 111 342 353
Λιαπουλέτσι χ· 8 69 202 188
Λιούαρη χ· 6 126 370 385
Λιούξανι χ· 4 11 51 54
Λιούμασι χ· 4 31 69 90
Λιουμπέσα χ· 5 95 260 260
Λιουφκέντι χ· 6 52 153 133
Μάλιασι Πας (;) 87 χ· 5 18 58 45
Μάλιασι Μπρεκ χ· 5 14 51 45
Μαλιμπάρδα 88 τ. 3 10 19 15
Μαλινάτι Χ· 3 33 87 95
Μαλισόβα Χ· 3 48 151 153
Μαργκλίτσι Χ· 8 19 84 81
Μαρίνεξα89 τ. 6 61 391 319
Μασκουλόρα 90 Χ· 8 12 38 49
Μάτκα μεγάλη τ. 5 31 106 111
Μεμίασι Χ· 2 15 51 52
Μετόχι Χ· 5 26 77 74
Μολίστι χ· 3 131 278 259
Μουρτάγιασι τ 11 13 40 56
Μουσταφάγιασι τ. 3 9 22 25
Μπαλγκούρασι Χ· 6 133 484 521
Μπαλιμπάρδα Χ· 4 27 60 60
86. labazte
87. Σήμερα λέγεται Malas-Gropë (=Μάλιασι-Γούβα)· εδώ ίσως υπόκειται το αλβ. jaz (=αυλάκι)
88. âg yayla (τουρκ.= «Άσπρο θέρετρο» ή «ορεινή βοσκή»), έννοια συγγενική προφανώς με
το αλβ. Mali-Bardhë (=Ασπροβούνι) στα νότια του Μπερατιου
89. marbnelr 90. maçkwlw'are
291

από Μπεράτι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Μπάλτσι 91 χ. 8 29 78 81
Μπάνανι τ. 4 22 97 103
Μπελίνα τ. 7 19 87 95
Μπελισόδα χ. 10 115 327 318
Μπέρσι 92 χ. 5 27 88 82
Μπιεσόβα χ. 4.30 91 273 267
Μπίλτσα τ. 2 15 32 45
Μπιστροβίτσα χ. 4 62 211 189
Μπογδάνι χ. 3 46 106 106
Μπόλιανη χ. 2 41 98 105
Μπουνάτσα τ. 10 11 52 38
Μπουσμάδι χ. 11 89 229 242
Μπρέστανη 93 - Μουσουλμάνοι του χωρίου 2 37 110 108
Μπρέστανη 93 - Χριστιανοί του χωριού 2 74 220 156
Νέο τσιφλίκι Πόσνιας 3 11 56 35
Νέο τσιφλίκι Στρούμι 5 11 63 63
Νόβανι με το Σιράκ ι94 χ. 7 45 190 188
Νοβοσέλια τ. 6 21 54 43
Ντομπρονικι - Μουσουλμάνοι του χωριού 1 46 125 120
Ντομπρονικι - Χριστιανοί του χωριού 1 36 49 48
Ντονοφρόσα Χ· 4 14 130 131
Ντούκασι μεγάλο Χ· 8 33 108 104
Ντούκασι μικρό Χ· 9 15 53 57
Ντουσνίκι Χ· 1 46 96 99
Ντουχάνασι95 Χ· 1 57 144 143
Ντρένια 96 Χ· 6 39 91 94
Ντρενόβα 96 Χ· 9 110 312 275
Ντρενόβα 96 με τη Μπελίτσα Χ· 5 59 91 94
Ντρενοβίτσα96 τ. 5 59 240 217
Ντρίξα97 επάνω τ. 3 2 8 10
Ντρίξα97 κάτω Χ· 3 10 28 34
Ντριξάρα Χ· 12 111 230 186
Ορίξα με τη Μοράβα χ· 1 40 180 128
Οσμάν-Ζέξα χ· 5 84 282 225
Οσόγια χ· 8 21 75 60
Ουξνόβα χ· 1 42 119 126
Παλικέστι χ· 1 26 59 53
91. bain (γρ. bals = αλβ. Ballsh) 95. dwgas (γρ. dw'nas= Ντουάνας)
92. aymrs (πβ. αλβ. Mbërs) 96. andrn- (= αλβ. Ndren-)
93. pr§tan 97. dwryze (= Ντόριξα)
94. /»ve m' syraka
292
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληδ υσμός

από Μπεράτι χανέδων Αρρενωχ >/Θηλεων
Πανοχώρι Χ· 7.30 75 193 186

Πασαλί τ. 3 19 87 95
Πάστρανι Χ· 3 18 44 63
Πάχταλη - Μουσουλμάνοι του χωριού 2 35 130 88
Πάχταλη - Χριστιανοί του χωριού 2 53 159 163
Παχτόσι Χ· 10 71 177 133
Πεντροχοντί Χ· 2 144 509 555
Περισνάκα Χ· 4 23 47 52
Πέστανη μεγάλη Χ· 9 198 517 541
Πέστανη μικρή Χ· 9 13 50 52
Πέστανη Ναχιγιέ Χ· 3 80 198 209
Πετροντούαρη τ. 4 10 21 28
Πλιανισνίκι Χ· 4 154 394 347
Πολιοβίνα98 Χ· 3 37 134 126
Πολιοξάνι τ. 4 7 29 21
Πομπράτι" Χ· 4 54 89 105
Πόσνια" τ. 3 43 107 119
Ρέοι Νουμάν μπέη τ. 6 15 61 66
Ρέοι Ταπιού Χ· 3 11 61 68
Ρεμανίτσα Χ· 1 10 33 44
Ρέρεξα τ. 5 33 116 120
Ρέρεσι Χ· 9 74 200 166
Ρεχόβα Χ· 5 42 120 119
Ρίπανι χ· 5 36 89 71
Ροκοβέτσι τ. 5 1 10 7
Ρόμσι Χ· 11 104 251 250
Ροσκοβέτσι τ. 6 18 66 56
Ροσνίκι Χ· 3 31 93 111
Ρουσδία Χ· 6 68 189 171
Ρουσίνια χ· 8 23 75 70
Σαντοβίτσα χ· 3 75 202 200
Σέκεξα χ· 3 14 53 35
Σέκι Γκάιτας τ. 4 9 47 46
Σέκι Μούσι Λάλο τ. 10 10 29 29
Σεκίστα100 τ. 6.30 46 113 186
Σελίστα τ. 11 9 27 15
Σεμούρανι Χ· 4 34 68 72
Σενγκέργκι Βιώσας τ. 11 14 17 12
98. pwlyne 100. §kìyste (= Σεκλίστα)

99. bwbrat, bwsne
293
ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΟΚΟΛΑΚΗΣ

από Μπεράτι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Σικέτσα Χ· 7 72 167 161

Σίνια - Μουσουλμάνοι του χωριού 3 18 53 34
Σίνια - Χριστανοί του χωριού 3 44 176 131
Σκέπουρι τ. 4 20 92 84
Σκρέβιανη χ· 4 48 171 131
Σλανίτσα χ· 4 18 46 50
Σουξέξι τ. 4 12 53 42
Σούκου χ· 5 113 524 552
Σταματίτσα Χ· 6 42 160 190
Σταρόβα χ· 1 53 123 138
Στρούμι τ. 5 44 203 176
Σφίρι Χ· 5 45 168 132
Ταπί μεγάλο101 τ. 3 8 46 29
Ταπί μικρό101 Χ· 2 26 89 119
Τέρπανι τ. 5 80 186 174
Τόξαρι με το Τέμανι τ. 3 138 374 368
Τόίκάνι τ. 11 10 24 25
Τομάρι102 Χ· 1 132 389 391
Τσάκρανι Χ· 11 175 570 562
Τσερβένι Μαλακάστρας 103 τ. 5 36 80 92
Τσερβένι Τροκ τ. 10 15 89 111
Τσερίλια Τόσκα τ. 5 14 59 57
Τσομπλέκανι τ. 5 11 34 32
Τσορμπατξίασι Χ· 2 19 23 40
Τσορογκιάφι Χ· 6 49 160 171
Τσορούσι χ· 12 177 424 308
Τσουκαλιάτι χ· 4 42 139 132
Φιέρ-Εσκί τ. 4 9 17 9
Φλιάκι τ. 11 5 18 13
Φράκουλα Αλιούς μπέη τ. 10 20 78 62
Φράκουλα Πασά τ. 9 27 82 97
Φράσαρη Ναχιγιέ Χ· 4 10 27 31
Φράσαρη Σεκίστας τ. 6 20 124 131
Φράταρη Χ· 11 293 778 769
Χάι'νταρμπέασι104 τ. 3.30 16 81 68
Χαλβατξίασι Ναχιγιέ τ. 3 4 18 10
101. Προφανώς έχουν αντιστραφεί οι χαρακτηρισμοί

102. tymwr
103. çrwn ma/gas
104. hydr byad' «Χαρτμπεαση» στη στατιστική του 1901
294

από Μπεράτι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Χεκάλι χ. 11 235 603 490

Χίγκα τ. 5 7 38 36
Σύνοψη του κάζα του Μπερατιού

Σύνολο : 68011 Άρρενες: 34568 Θήλεις : 33425
ΚΑΖΑΣ Α Υ Λ Ω Ν Α Σ

από Αυλώνα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς της Αυλώνας
(από Μπεράτι ώρες 12) 471 1281 1125
Αλμπάνι 106 τ. 3 36 97 70
Αμονίτσα Χ· 5.40 33 95 67
Αρμένι Χ· 3 86 313 271
Άρτα 107 χ· 0.40 175 555 525
Βάιζα τ. 7 127 274 222
Βεξντανίστι τ. 2.45 29 106 108
Βέλτσα τ. 8 184 337 293
Βοντίτσα τ. 3 25 62 75
Βράνιστα τ. 10 151 586 418
Γκερνέτσι108 Χ· 4.30 28 76 58
Γκιόνμι Χ· 7 94 185 197
Γκορίστι Χ· 5 214 480 637
Γκραμπιάνη Χ· 1.45 24 41 47
Γκρύκα-Πίσα τ. 5.30 25 48 65
Γουμενίτσα Χ· 6 70 198 154
Δουκάτι Χ· 8 350 467 591
Ιντρίξι τ. 3.30 7 29 36
Κάνινα Χ· 1.30 236 594 628
Καρμπουνάρα Χ· 4 89 262 223
Κερκόβα109 Χ· 2 19 74 70
105. awlwnye 108. grenyce

106. rap frwsw 'lban 109. graqwe
107. narde (πβ. αλβ. Nartë)
295

από Αυλώνα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κισμπάρδα Χ· 1.30 22 47 42
Κούδεσι Χ· 8 689 1366 1137
Κροπίστι Χ· 3 42 143 130
Λακατούντι110 Χ· 2 47 165 136
Λεπενίτσα Χ· 7.30 37 82 65
Λιαπάρδα 111 Χ· 4 76 230 190
Λιουμπόνια Χ· 2.30 7 41 33
Μαλκέκι Χ· 5 46 102 108
Μαρτίνα Χ· 5 24 70 62
Μαυρόβα Χ· 3.30 117 313 265
Μεκάτι Χ· 2.30 51 142 113
Μιφόλι Χ· 3.30 32 149 175
Μουρίξι Χ· 4 18 46 44
Μπαμπίτσα τ. 1 61 67
Μπαρό τ. 1.30 8 10
Μπεσίστι τ. 3 38 143 131
Μπεστρόβα τ. 1.30 27 53 64
Μπισάνι τ. 4 38 179 168
Μπουναβί τ. 1.30 17 42 40
Μπράταϊ 112 Χ· 7.50 117 230 232
Νοβοσέλια τ. 3.15 28 106 105
Ντρασοβίτσα Χ· 2.30 85 225 337
Παναγιά Χ· 2 43 130 140
Πέμπτος μύλος113 τ. 1.30 5 6
Πενκόβα Χ· 2 18 55 56
Πέτα μεγάλο και μικρό τ. 3 11 17 13
Πισκοπή Χ· 2.30 29 74 70
Πιτσάρι Χ· 2 3 22 12
Πόρος Χ· 4.30 29 86 90
Ραδίμα Χ· 3 81 199 200
Ρισιλί τ. 1 25 92 92
Ρόμσι Χ· 3.30 125 324 269
Σβερνέτσι Χ· 2 46 113 97
Σγουράτι τ. 3.10 7 6 1
Σελενίτσα114 τ. 3.15 36 97 102
Σκραπάρι τ. 2.30 14 35 37
Σκροφοτίνα τ. 2.45 21 54 59
110. lacqtwn 113. Μεταφράζω κατά λέξη το αταύτιστο

111. lapazte τουρκικό Besinci Degirmen
112. bratas 114. snyçe
296
Όνομα Απόσταση Αριθμός Πληθυσμός

από Αυλώνα χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Σμοχδίνα Χ· 9 385 880 703

Τερμπάτσι Χ· 8 174 505 537
Τξουχερίνα τ. 1.30 10 29 29
Τραγκιάσι Χ· 5 112 423 389
Τρεβλάζερι115 Χ· 3 88 209 205
Τρεμπλιόβα χ· 3.30 140 387 303
Τρουμπουλι τ. 4
Τσεπαράτι Χ· 1.30 13 85 89
Χαλιμούτσα τ. 4 6 23 16
Χοστίμα Χ· 3 33 86 102
Χουσοβέρδι τ. 5 11 33 26
Σύνοψη του καξά της Αυλώνας

ΚΑΖΑΣ ΓΚΟΣΝΙΤΣΚΑΣ

από Γκοσνιτσκα χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς της Γκοσνίτσκας (*)
(*) Η έδρα του καζά είναι στο χωριό Βλιούσα
Βάλια Χ· ΙΟ 10 22 31
Βελέσνια Χ· 9 31 100 111
Βεντρέσα Χ· 12 121 288 286
Βεσέστα Χ· 5 45 133 181
Βιδάνι Χ· 10 33 59 57
Βιρξέξα Χ· 7 92 322 334
Βισάνι Χ· 9 15 33 32
Βισότσκα Χ· 13 45 74
Βοκοπόλια Χ· 10 73 240 251
Γκεργκιόβα Χ· 3 39 75 91
Γκερμένι Χ 6 19 52 57
115. awçqranda§ (=τουρκ. Uçkarmda§ η Uçkardej, δηλ. «Τρία Αδέρφια», όπως και το αλβ.
Trëvllazër)
297

από Γκοσνίτσκα χανέδων Αρρένων/Θηλέων
Γκέρμπεσι Χ 6 65 169 141

Γκιογκοβίτσα Χ 7 36 70 82
Γκοστέντσκα116 Χ 1 19 58 67
Γκουραξέξα Χ 10 23 75 64
Γκραμπόβα Χ 18 53 147 87
Γκραντέτσι Χ 10 28 84 75
Γκραντέτσι χ 3 23 42 50
Γκρέβα Χ 8 28 95 130
Γκρέμσι117 Χ 6 25 65 70
Γκρέπτσκα Χ 9 39 83 100
Ερμένι χ 9 45 116 101
Ζαλιόσνια χ 7 47 158 171
Ζάμπανη χ 6 16 48 60
Ζαμπερξάνη Χ 10 38 69 73
Ζέπα χ 12 10 41 37
Ζόγασι χ 6 20 43 44
Θερεπέλι χ 8 96 213 238
Κακρούκα χ 6 21 58 75
Καλιάνιασι χ 5 9 23 25
Καπινόβα (;) 118 χ 7 28 87 99
Κάστρο 119 χ 8 11 24 35
Κερπίτσα Χ 9 51 90 85
Κιάφα χ 2 30 76 115
Κοβατσάνι χ 5 30 46 49
Κοπρέντσκα χ 3 52 118 145
Κότκα Χ 9 36 63 71
Κουρσόβα Χ 4 31 55 85
Κούτσι Χ 4 46 65 64
Λεμνιουσα120 Χ 9 22 34 37
Λεσκόβα χ 9 34 74 92
Λέσνια χ 2 34 79 90
Λιάβδαρη χ 12 29 60 62
Λιάπανη χ 10 10 22 25
Μαλίντι χ 12 21 49 65
Μηλιόβα χ 5 47 148 159
Μόλασι χ 4 40 149 132
Μουξάκα χ 12 22 58 75
116. gwscqe 119. Μεταφράζω το τουρκ. Kalb, που αντι

117. grmn στοιχεί στο αλβ. Kala ή Kalaja
118. qydre (γρ. qpnwel) 120. nkbpve
M M M M Μ Μ -0 U "Τ3 -0 13 - 0 Π Π Ο Ζ Ζ Ζ Ζ Ζ Ζ
7x 7x m CJ Μ> Μχ Οχ Οχ Μ Μ Ρ-
a
ο
a a a Π
Π
Ρ
ο Ο
Q Π
χ Χ < Ρ- -< "5 Οχ Ο
to Κ) to to ο Οχ Η Οχ κ Οχ Η
4*. to ο os OS Μ -ο Τ=
ιασι
ιστα
y 7" *2χ
λένα
ιμαρι
λιανή
μπανι
ΪΓ Ρ 9
βρανη
στένα
to ΙΟ
ρένιασι
to Q to U1
α «ο
00 Ρ -J
υγιανικου
"C §χ
ιερδένι ε
ιερδένι κ
ρομπονια
αρασπόαρ
biyner
drwze
*" Q
mnwst
Ι Ρ» U Ρ
3
η
v; Ρ- *~
a ^
•9 δ e Ι
χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ
to to to ΙΟ
00 •xj 0\ y
Ό W x J l x l l x l O O « O O O O A I x l t O W W O ^ M M x 3 - W O » J O \ ( O W O O
BMJ
»ι
ϊ
η
ι Ό
Κ<! ^ ς
Ι
U> .—ι Ο Ο χ Λ — ' 00 ω Μ <-' · — ' » W W 00 ι— .-* UJ Μ (Ο α Μ O J ^ V O K J
u a t o u i o o O ' - ' O u i a o ^ ^ o o O ' ^ w o o o o o ^ ^ u i ^ v i ^ v i o
_ _ ι _ Μ - t O > — ' Ι Ο •—' •—• "—'ι—' tO _

M x n O » J O o y i N l W W O O W i ^ i t k i t i s l O \ M M M x J O » ^ ^ O O x n O \ ^
- 1
I — ' « — i · " « — yjj ι—ι VjJ ·—' ι—ι i—' VjJ
^ ^ a O o t ^ ^ o w o v u M i ^ u w u ^ w O K j i t i c e - x j ^ i x i v o w M u
l
Ο © " — O O J 4 ^ ^ J O * O U ) K > 0 \ x V l K J ^ - v O V / l O O * - ' U l · — ' Ul iti I-ivo·—' K>

από Γκοσνιτσκα χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Σλιατίνα Χ· 7 31 95 113
Σπαθάρα Χ· 7 70 164 156
Σπατάνι Χ· 8 23 75 70
Σταραβέτσκα Χ· 4 76 136 153
Στραφίτσκα Χ· 7 33 84 70
Στρόρα Χ· 8 32 89 121
Τερόβα Χ· 12 31 97 87
Τουρμπεχόβα 129 Χ· 4 13 57 73
Τρέμπλια Χ· 8 38 79 67
Τσέπανη Χ· 10 58 139 150
Τσερενίστι Χ· 6 13 27 36
Τσερίτσα Χ· 10 42 103 115
Τσεροβα Χ· 10 19 54 52
Τσοροτάτι Χ· 9 14 58 62
Φλιόκι Χ· 6 16 35 44
Σύνοψη του καζά της Γκοσνίτσκας

Σύνολο :: 19274 Άρρενες : 9180 Θήλεις : 10094
Χανέδες : 3589 Χωριά : 101 Ναχιγιέδες : —
ΚΑΖΑΣ ΛΙΟΥΣΝΙΑΣ
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληδι ισμός
από Λιουσνια χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς της Λιούσνιας
Αλημπέανι τ. 5.30 23 94 89
Άλκανι τ. 2.30 10 26 30
Αλπράντανι χ· 9 29 31
Αρδενίτσα χ· 4 21 56 66
Βάδιξα τ. 14 40 36
Βάναρη τ. 5 14 46 47
Βερί τ. 3.30 31 131 130
Βλασούκου τ. 5 21 54 64
Βοϊκάνι τ. 4 24 83 97
Γιαρουχά130 τ. 4 15 11
129. twrblwe 130. Τοπωνύμιο αταυτιστο και μάλλον παρεφσαρμένο
300

από Λιούσνια χανέδων Αρρένων'/Θηλέων
Γκερμένι Τσοκ τ. 3 47 167 153

Γκινορούκα τ. 3 6 6
Γκιοκαλί τ. 3.30 11 75 68
Γκιοκαλί Ρίνας τ. 8.30 15 56 32
Γκιόνασι Χ· 4 16 85 65
Γκογκόλιανη τ. 4 12 28 21
Γκολέμι Χ· 1 33 96 105
Γκοντολέσι τ. 3 9 27 32
Γκορέα τ. 2.30 20 70 69
Γκοριτσάνη τ. 2 27 86 77
Γκοσδάρανι131 τ. 5 12 96 83
Γκούγκασι τ. 5 31 28
Γκούρεξα μεγάλη Χ· 3 43 165 167
Γκούρεξα μικρή τ. 3 27 102 106
Γκούρι τ. 4 9 33 28
Γκραμπιάνη τ. 4 42 137 127
Γκραντίστα τ. 2.30 43 94 86
Γκρέμπι132 Κούτς τ. 5 10 30 33
Γκρέμπι132 Χασάν τ. 6 9 41 30
Γκρεμοί133 τ. 2 42 110 146
Γκρετσαλί τ. 5 40 169 163
Γκρίεξα τ. 7 31 28
Γκρούκα τ. 8 24 62 56
Έσκανι παλιό και νέο τ. 3 20 111 89
Ζαβάρι τ. 6.30 3 12 12
Ζαλεξάνη τ. 3.30 30 173 171
Ζάμα τ. 4 10 32 10
Ζαρνέτσι τ. 3.30 13 59 60ω
Ζούκα Βιώσας τ. 10 27 68 75
Ζούκα Μολλά τ. 2 7 8
Ζούμι τ. 3 9 41 45
Ζούπανι τ. 6.30 17 56 42
Θάνα τ. 3 20 73 75
Ίμστα Χ· 4 105 339 244
Ιρίκιασι τ. 6 12 30 30
Καβακλί νέο τσιφλίκι 8.30 16 57 53
Κάλμι τ. 4 18 75 72
Κάλμι Μαλίκ πασά τ. 4 65 203 237
131. gwr§dark 133. grmn

132. 'zm (γρ. grm)
301

από Λιοΰσνια χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Καμενίτσα τ. 4 10 10
Καμτσίστι χ· 3 42 169 162
Καντίανι134 τ. 1.30 6 21 26
Καντιπάσανι134 τ. 3 32 147 119
Καρμπουνάρα χ· 1 193 596 610
Κασάρανι χ· 1 7 35 40
Κασιμπέανι135 τ. 3 31 148 128
Κεμίστανι τ. 32 110 110
Κένασι τ. 6.15 12 58 62
Κερέτι τ. 12 43 50
Κιάρι Ελμπασανιού τ. 8.30 7 22 18
Κιάρι Πασά τ. 8.30 8 34 40
Κοξάρα τ. 3.30 31 152 139
Κολικόντασι τ. 5 16 57 53
Κολωνία τ. 4 40 139 127
Κονιάτι Χ· 2 23 70 84
Κοσόβα μεγάλη Χ· 3 40 122 130
Κοσόβα μικρή Χ· 3 22 41 65
Κότσανι τ. 2 15 49 61
Κουλιάρι τ. 5 46 152 136
Κούντια τ. 3.30 9 30 26
Κουριάκασι τ. 5 6 27 28
Κουρκούτασι τ. 8 17 63 58
Κραβαστά τ. 5.30 43 132 131
Κρούατι επάνω τ. 1.30 29 131 101
Κρούατι κάτω τ. 1.30 63 265 271
Κρυεγκιάτα136 τ. 13 48 38
Κρυεκούκι136 τ. 3.30 35 111 100
Λέβανη Σαμπάν τ. 8 35 103 93
Λιμπόφσα τ. 5 63 248 202
Λιουμδι τ. 2.30 15 57 60
Λίφανι παλιό και νέο τ. 2 10 63 67
Μάξανι τ. 3 13 67 81
Μαρίνασι τ. 5.30 18 41 44
Μάτκα Δεσπότη τ. 7 22 127 113
Μεκίστι τ. 5 10 18
Μέμκανι με το Φίκοι τ. 8.30 18 57 39
134. qwpak, qwpaçak 136. qzkate, qzqwk

135. qscyak
302

από Λιουσνια χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Μερτίσι τ. 2 33 117 108

Μεταλί τ. 9 39 30
Μέτανι τ. 5.30 29 141 144
Μίζα τ. 3.30 28 87 98
Μουγιαλί τ. 5 42 211 194
Μουρίξι τ. 4 18 67 77
Μουρτάγιασι Βρενός τ. 5 19 26
Μουρτάγιασι Σπάτα τ. 1.30 8 29 32
Μούτσανι τ. 7 14 58 48
Μουτσίασι τ. 5 17 56 51
Μπάλτεξα Κώτα τ. 7 12 60 56
Μπάλτεξα Χουσεΐν μπέη τ. 6 12 27 35
Μπαμπούνια τ. 4 39 103 117
Μπαρμπουλίνια 137 τ. 2 18 52 54
Μπισανάκα τ. 5 12 34 48
Μπισάνι τ. 8 22 68 58
Μπισκέδμι τ. 2 30 112 101
Μπιτάνι 138 τ. 4 19 35 30
Μπιτσάκανι νέο τ. 2 3 14 22
Μπιτσάκανι παλιό και νέο [sic] τ. 2 14 69 66
Μποτσόβα τ. 8 24 85 92
Μπουέτι 139 Χ· 6 17 60 61
Μπουμπουλίμανη 140 τ. 3 101 393 379
Μπούφασι τ. 7 2 9 5
Μπροστάρι Δήμου τ. 4 21 78 74
Μπροστάρι Μεχμέτ τ. 4 19 92 78
Μπροστάρι Φιέρκο τ. 6.30 20 80 70
Νέο τσιφλίκι Λιαπάρδας τ. 2 32 82 91
Νίκασι τ. 5 21 55 61
Νόβα Καρατοπράκ τ. 4 13 48 38
Νταούλασι Μίνου τ. 5 24 118 120
Νταούλασι Τρυφόν τ. 5.30 4 30 23
Ντελή -Γιουσούφ Βιώσας τ. 10 7 16 17
Ντελίνια τ. 10 16 46 39
Ντελισούφανι τ. 3 46 129 136
Ντερμένασι141 τ. 2 10 52 50
Ντερνάνασι142 τ. 7 31 88 98
137. barbwlykelr 140. bwmbwlcat

138. bykak 141. ôrmnas
139. aympwat (π6. αλβ. Mbyet) 142. andrnanas (π6. αλβ. Ndëmenas)
303
Όνομα Απόσταση Αριδμός Πληδνσμός

από Λιουσνια χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Ντούσκου Γκραμπιάνης τ. 4 11 28 30
Ντούσκου Πεκίνης τ. 2 38 128 122
Ντρίξα Μουρτεξάκα 143 χ· 6 30 118 100
Ουρεγκούρτα 144 τ. 6.30 4 16 12
Πετόβα τ. 42 119 97
Πετόσανι τ. 5 14 74 69
Πίρα τ. 3 22 110 120
Π ίσα τ. 9 5 14 18
Πλέμερα τ. 3 13 27 33
Πόγιανι τ. 7 28 93 65
Πόρος τ. 9 26 58 64
Πόρτεξα τ. 2 7 4
Ράμανι τ. 5.30 18 54 41
Ραντοστίνα Δήμου χ· 6.30 30 104 79
Ραντοστίνα Μουσλίμ τ. 6.30 24 102 91
Ραντοστίνα Μπεηλέρ χ· 6.30 8 28 35
Ράπεξα τ. 2.30 21 88 93
Ρέσι Κώτσου τ. 20 101 83
Ρέσι Λιμπόφσας τ. 5 7 27 19
Ρέσι Μποτσόβας τ. 5 20 24
Ρέσι Σταύρου τ. 8.30 10 31 31
Ρέμασι με το Πέρβασι τ. 4.30 32 105 89
Ροσομάνι τ. 5.30 20 65 70
Ρουγκάγια νέα τ. 4 5 32 24
Ρουγκάγια παλιά τ. 4 12 38 30
Ρούπανι με τη Στάνη τ. 2 22 114 101
Ρουστάμανι τ. 5.30 19 57 65
Σάκουι τ. 2 17 55 58
Σάλτσα Κοξάρας τ. 3 21 88 103
Σγκιάνα Χ· 2 11 27 37
Σέγκασι145 Χ· 2 42 142 126
Σεϊμένεξα146 τ. 3 6 19 28
Σέκι μεγάλο τ. 6 35 101 111
Σέκι μικρό τ. 5 20 69 57
Σέκι Μαρίνασι τ. 5.30 4 10 10
Σέκι Ράμανι τ. 5.30 16 46 36
Σέμανι τ. 5.30 35 146 134
143. drbze mrlqaqe

144. tas kwpry (=τουρκ. Tasköprü, δηλ. «Πετρογέφυρο», όπως και το αλβ. Urë-Gurtë)
145.§nas 146. skbanze
304

από Λιουσνια χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Σεμπιέτρα 147 Κώστα τ. 8 20 68 73

Σεμπιέτρα 147 Σάκου τ. 8 15 52 33
Σενγκέργκι Γκραντίστας χ· 2.30 10 22 21
Σένεξα τ. 4 13 11
Σενεπρέμτε Ελμάς αγά τ. 3.30 6 18 17
Σενεπρέμτε Εμλιάκι τ. 3.30 18 55 54
Σενκόλασι τ. 4 4 12 14
Σινάν-Μπελί τ. 7 13 60 39
Σκίλιανη τ. 2.30 9 31 48
Σκόξα τ. 7 42 123 96
Σόπεξα τ. 1 18 60 69
Σόπι τ. 8 22 97 102
Σουλξότανι τ. 4 21 75 71
Σουλιανι τ. 7 20 66 46
Σπολιάτα χ· 3 41 123 123
Στάνη Τσιπλάκας Χ· 23 91 73
Στέρπασι τ. 8.30 20 78 68
Στουλασι τ. 8 54 141 131
Τζέγκου 148 τ. 3.30 18 63 56
Τοπόγια Κερίμ τ. 8.30 18 63 49
Τοπόγια Στεφάν τ. 8 21 73 54
Τόσκεσι τ. 2.30 14 73 61
Τσακάγιασι τ. 5 6 13 20
Τσακάγιασι Εμλιάκι τ. 5 7 23 25
Τσελιγκράτι τ. 6 14 46 60
Τσέρμα τ. 4.30 47 97 118
Τσέρμα Γκερμάνι149 τ. 4 28 77 73
Τσέρμα Μπιστσούκεξα τ. 4.30 14 21 32
Τσέρμα Πασά τ. 4.30 21 74 72
Τσινάρι τ. 2.30 12 35 44
Τσιπλάκα Ελμπασανιού τ. 5 28 41 38
Τσιφλίκι μεγάλο τ. 5 44 144 141
Τσουκασι τ. 3 24 91 104
Φέραξι (;) 150 τ. 2 2 12 17
Φέρασι Βιώσας Χ· 8.30 43 85 65
Φέρασι Κοξάρας τ. 3.30 16 68 85
147. §çytr, §çytre ελληνικές πηγές βρίσκω μόνο «Φέραξι»

148. htyk (γρ. cnk) ή «Φεράζα», και σε μια περίπτωση
149. çrme krymat (εφημ. Ιωάννινα, φ. 278/1-1-1875)
150. frd Iwç (=αλβ. Freth-Lluçë?)· αλλά στις «Φεράς Νάτσου».
305

από Λιούσνια χανεδων Αρρένωχ '/Θηλέων
Φιέρεξα Χ· 8.30 13 46 50
Φιέρι μεγάλο Χ· 3.30 152 458 432
Φιέρι Βεΐς μ π έ η τ. 3 14 78 59
Φιέρι Κοξάρας τ. 3.30 28 81 88
Φιέρι Σεγκάν τ. 2.30 11 26 27
Φιέρι Σέμανι τ. 3 15 47 50
Χαβαλέασι Εμλιάκιι τ. 7 10 38 37
Χαβαλέασι Κοξάρας τ. 3.30 14 41 54
Χαβαλέασι Τούξλα τ. 5 15 83 71
Χάίντάρανι Χ· 1 7 50 59
Χαλβατξίασι τ. 4 4 16 23
Χαλίλιανι τ. 3 40 184 178
Χαμίλι τ. 7 14 61 62
Χάντανι τ. 5 21 81 62
Χασαλί τ. 24 107 90
Χασμέτανι τ. 3.30 2 5 6
Χαστούρκανι τ. 5.30 19 70 70
Χοτξάρα τ. 11 50 42
Σύνοψη του καζά της Λιούσνιας

Χανέδες : 4995 Χωρι ά : 215 Ναχιγιέδες : 1
ΣΑΝΤΖΑΚΙ ΠΡΕΒΕΖΑΣ
ΚΑΖΑΣ ΠΡΕΒΕΖΑΣ

από Πρέβεζα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς της Πρέβεζας
Αγια Τριάδα τοποθεσία 1 6 22 23

Άγιος Θωμάς τοποσεσία 1 10 41 26
Αγόρανα [Τρίκαστρο] τ. 10 12 52 47
Βλάντο151 [Δεσποτικό] επάνω & κάτω τ. 8 30 89 79
Γκιόναλα [Ρεματιά] τ. 11 21 72 65
151. wylaxw
306

από Πρέβεζα χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Δούβιανα [Κρυοπηγή] τ. 4 41 106 76

Ζαραβίνα [Σκεπαστό] τ. 12 17 35 41
Ζερμή [Βρυσούλα] τ. 10 24 115 87
Καμαρίνα τ. 6.30 99 262 196
Κανάλι τ. 3 55 135 112
Καστροσυκιά τ. 4 25 73 54
Κορακονήσια [Κορωνησία] νησί 1 11 48 37
Κορίτιανη τ. 11 30 81 76
Κοτσανόπουλο επάνω και κάτω τ. 8 40 113 101
Κουκούλι τ. 9 18 76 68
Κράβαρη [Ανωράχη] τ. 8 37 121 95
ΛιμπόχοόΌ τ. 5.30 5 - -
Λούρος τ. 5 76 170 101
Λούτσα τ. 11 34 81 52
Λυγιά152 τ. 8 10 23 15
Μαρτανιούς τ. 5.30 14 26 24
Μεγαδέντρο τ. 6 18 44 30
Μιχαλίτσι τ. 2.30 25 104 84
Μουξάκα [Σφηνωτό] τ. 7 19 55 34
Μποντάρι [Βαλανιδούσα] τ. 10 24 83 47
Μύτικας τ. 1 29 132 121
Νιαγκάτες 153 [Κορυφούλα] τ. 13 8 18 22
Νιοχώρι τοποδεσία 1 9 29 20
Παλιορόφορο τ. 6 88 223 154
Ρηνιάσα [Ριξό] τ. 7 28 57 33
Ρουσάτσα [Παλιοστάφυλο] τ. 13 23 86 75
ΣέσοοΌ [Πολύδροσο] τ. 6 19 49 39
Σιντικλιά [Μυρσίνη] τ. 7 30 71 44
Σκαφιδάκι τοποδεσία 1 5 17 8
Σκέμπο [Βράχος] τ. 10 16 42 27
Σκιαδά τ. 12 22 78 49
Τοπόλα [Χειμαδιό] τ. 9 32 94 61
Τσερκούβιανα [Εκκλησίες] τ. 9 17 60 40
Φδίνα [Αηδόνια] τ. 9 22 62 47
Φλάμπουρα τ. 3 22 66 62
Σύνοψη του κάζα της Πρέβεζας

Σύνολο : 10060 Αρρενες : 5556 Θήλεις : 4504
152. aylya 153. nogans (=Νωγάτες)
307
ΚΑΖΑΣ ΛΟΥΡΟΥ

από Αούρο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κ α σ α μ π ά ς του Λούρου [Νέα Φιλιππιαδα]
(από Πρέβεζα ώρες 8) 176 407 270
Αγια Παρασκευή τ. 4 40 121 108

Άγιος Γιώργης τ. 1.30 29 73 56
Αλή-Μπέη [Ψαδοτόπι] τ. 3.30 23 63 60
Ανέξα τ. 2 26 66 86
Βίγλα τ. 3 11 22 29
Βορδό [Μονολίδι] τ. 5 30 61 54
Βούλιανα τ. 4 5 8 16
Βούλιστα τ. 3 19 58 52
Γαβριά τ. 2.30 14 33 49
Γενίτσαρη [Ψασάδες] τ. 2.30 32 95 105
Γιωργουσιούς τ. 31 67 66
Γκολιάδες [Γυμνότοπος] τ. 2.30 27 64 56
Γρεμενίτσα τ. 3 51 111 111
Γρίμποβο τ. 3 11 39 46
Ζαβάκα [Πολύδροσο] τ. 2 12 22 19
Ι μάμ -Τσαούση [Αγ. Σπυρίδων] τ. 2 40 97 86
Κιρκιξάτες τ. 2 23 69 75
Καλογερικό τ. 3 26 48 45
Κανεσιούς [Καλαμιά] τ. 1.30 43 107 81
Καντξάς [Στεφάνη] τ. 3 61 143 154
Κεραμάτες τ. 3 7 25 26
ΚεράσοόΌ [Κερασώνα] τ. 2.30 9 40 32
Κλεισούρα τ. 3.30 66 150 110
Κολομόδια τ. 4 14 41 38
Κουμτξάδες [Αμμότοπος] τ. 2 101 214 206
Κρανιά τ. 3.30 77 291 186
Κυρνικολού [Ανδότοπος] τ. 4 17 52 52
Κωστακιούς τ. 2 56 143 140
Λέλοβα [Θεσπρωτικό] τ. 2.30 155 475 399
Λευτεροχώρι τ. 0.15 49 141 135
Μαρατιού 154 [Πολύδροσο] τ. 3 15 42 43
Μελιανά τ. 4.30 19 59 44
Μουλιανά [Γοργόμυλος] τ. 4 62 198 147
Μπαντούλα [Απόμερο] τ. 3.30 8 12 25
Μπλίσκα [Καλόβατος] τ. 2 22 52 51
154. 'martw
308
Όνομα Απόσταση Αριθμός Πληδι >σμός

από Λούρο χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Μπουλμέτι [Γαλατάς] τ. 3.30 34 94 79

Μπρένιστα [Κορφοβούνι] τ. 1.30 63 97 103
Μύτικας τ. 3.30 18 49 49
Νανώγι [Ανώγι] τ. 5 46 135 168
Νάσαρη [Άσσος] τ. 4.30 29 101 96
Νησίστα [Ροδαυγή], έδρα ναχιγιέ τ. 4 100 159 57
Νικολίτσι τ. 3 58 210 173
Νιοχώρι τ. 5 130 415 397
Ντάρα [Ελιά] τ. 3 14 27 27
Οσμανιέ155 τ. 1
Παναγιά τ. 18 66 50
Παντάνασσα τ. 1 29 105 96
Παπαδάτες τ. 4.30 102 232 302
Παχυκάλαμο 156 τ. 4.30 30 165 148
Πέτρα τ. 3 26 68 68
Πιστιανά157 τ. 0.30 38 38 68
Πλησιούς157 τ. 2 6 21 18
Ποδογόρα [Ριζοβούνι] τ. 2.30 95 343 335
Ράχη τ. 2.30 41 115 91
Ραψίστα [Πλατανούσα] τ. 3.30 114 340 210
Ρούμπας τ. 2.30 6 23 21
Σκούπα τ. 2 65 133 142
Σταρόκα [Ρόκα] τ. 1.30 52 47 45
Στρεβίνα [Καμπή] τ. 0.30 37 133 114
Στρογγυλή τ. 4 14 27 25
Σφελένικο [Δρυότοπος] τ. 2 19 32 26
Τσαγκαρόπουλο τ. 4 23 66 55
Τσαπραξλί [Ακροποταμιά] τ. 4.15 51 179 160
Τσικριτσί τ. 2
Τσουβίστα158 [Δαφνωτή] τ. 2.30 37 75 64
Φιλιππιάδα τ. 0.15 50 170 149
Χαλκιάδες Γκίνου τ. 1.30 23 79 65
Χαλκιάδες Μπέη τ. 8 13 15
Μοναστήρι Αηλιά 159 1 14 32 33
Μοναστήρι Βλαχέρνας 160 2.30 30 34 40
Αγρόκτημα Προγόνου 3 5 4 4
Τοποσεσία Τοπ-Αλτί 161 9 9 11
155. Τοπωνύμιο αταύτιστο 159. Εννοεί ασφαλώς το μετόχι του Προφή-

156. byqlamw τη Ηλία στους Ρωγούς
157. bstyana, blysws 160. wlaxwryne
158. çwlyste 161. Βλ.τη σημείωση viii της εισαγωγής
309
Σύνοψη του καζά του Λούρου

Σύνολο : 13644 Άρρενες: 7137 Θήλεις : 6507
ΚΑΖΑΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΙΟΥ

από Μαργαρίτι χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Κασαμπάς του Μαργαριτιού
(από Πρέβεζα ώρες 16) 546 1153 1077
Άγια Κυριακή 163 Χ· 1.30 10 23 19

Αγια Χ· 4 186 496 484
Αρβενίτσα164 [Αργυρότοπος] χ· 5 86 216 163
Αρπίτσα [Πέρδικα] χ· 4 386 766 682
Άρτσα [Νάρκισσος] τ. 5 26 42 44
Βαλανιδόραχο165 τ. 4 32 76 75
Βάρφανη [Παραπόταμος] τ. 6 141 381 345
Βόλια [Σύβοτα] τ. 6 257 576 490
Βράστοβο [Παλιόκαστρο] τ. 0.30 50 123 107
Βρατίλια τ. 6 15 32 28
Βραχωνά τ. 5 86 225 170
Βρύση τ. 5 19 43 35
Γιονούξι166 [Αχερουσία] τ. 5 17 30 40
Γκλομποτσάρι [Μακροχώρα] χ· 3 33 82 72
Γλυκή τ. 5 41 75 76
Γορίτσα [Σταυροχωρι], έδρα ναχιγιέ 4 53 115 121
Γράβα [Βουνοσπηλιά] χ· 5 53 119 118
Γρικοχώρι χ· 5 244 656 574
Δράμεσι χ· 6 68 152 128
Δριμίτσα χ· 5 21 62 43
Καναλάκι Χ· 5 79 177 196
Καρτέρεξα [Καρτέρι] χ 1. 27 61 53
Καστρί [Δήμου Φαναριού] τ. 4 33 82 79
Καστρί Ντάγι [Δήμου Ηγουμενίτσας" Χ· 6 189 399 396
Κλεισούρα τ. 5 11 22 24
Κολεστάτι167 τ. 4 19 45 46
162. marglyc (= αλβ. Margëlliç) 165. wylandwraxw (= Βλαντόραχο)

163. sndyla (= αλβ. Shëndiela, συνώνυμο 166. ywns (= τουρκ. Yunus)
του ελλ. «Αγία Κυριακή») 167. qwletbany
164. ardyçe
310

από Μαρναρίτι χανεδων Αρρένων/Θηλέων
Κόντρα Χ 3 17 49 53
Κορίτιανη Χ 4 23 57 54
Κορώνη τ 3 33 83 81
Κορωνόπουλο τ 4 28 54 63
Κοσοβίτσα [Αγ. Μαρίνα] χ 6 35 97 91
Κουρτέσι [Μεσοβούνι] χ 3 130 363 303
Κούτσι [Πολυνέρι] Χ 4 78 182 138
Λέδιξα168 [Λαδοχώρι] χ 5 14 36 26
Λιβαδάρι χ 1 31 78 83
Λιγοράτι [Καταβόθρα] χ 0.30 163 379 339
Λυκούρσι [Μεσοπόταμο] τ 3 13 56 58
Μαξαράκι χ 2.30 318 775 639
Μάνια τ 3 9 17 19
Μαυρούδι Χ 6 27 62 61
Μηλοκοκιά Χ 19 50 39
Μορφάτι [Μόρφι] χ 1.30 23 44 30
Μουξακάτι [Μουξακέϊκα] τ 5 29 62 66
Μούρη [Πηγή] χ 1 5 9 8
Μπεσερέ [Γεφύρι] τ 3.30 15 44 46
Μπετελένι 169 χ 6 13 40 32
Μπιρμπίλι [Αηδόνι] τ 5 13 17 22
Νεμίτσα [Βουβοπόταμο] τ 5 36 67 95
Νιοχώρι τ 3 15 27 25
Νίστα [Φασκομηλιά] τ 4 108 212 197
Νουνεσάτι χ 3 62 148 123
Πάργα, έδρα ναχιγιέ 3 377 893 809
Πέστανη [Κρυόβρυση] χ 4 43 125 106
Πλαταριά Χ 5.30 34 77 63
Ποταμιά τ 5 26 67 59
Ράπεξα [Ανδούσα] Χ 4 101 279 251
Ρετσάτι [Τροπαιούχος] χ 6 7 20 16
Ρίξιανη [Αγ. Γεώργιος] Χ 6 60 127 109
Σαλίτσα [Λάκκα] Χ 4 128 309 258
Σαράτι [Μύλοι] Χ 3 47 111 99
Σενίτσα [Ελευδέριον] Χ 1 55 166 138
Σενμερίξα Χ 6 24 53 43
Σκορπιώνα170 χ 36 105 93
Σμοκοβίνα [Συκοχώρι] Χ 1 33 102 91
as( wr w a
168 ldvôe ^' l ^ ^ (= Σκορμπόνια)
169. bdls
311

από Μαργαρίτ χανεδων Αρρενων/Θηλεων
Σούβλιαση [Άγ. Βλάσιος] Χ· 7 194 459 430

Σ π α δ α ρ ά τ ι [Σπαδαραίοι] Χ· 1.30 23 72 67
Σπλάντξα [Αμμουδιά] τ. 4 34 106 107
Τουρκοπάλουκο 1 7 1 [Κυψέλη] τ. 4 43 133 129
Τσεκουράτι [Τσεκούρι] τ. 7 12 14
Τσουκνίδα τ. 4 25 36 37
Χατξή-Κασίμη [Ράγιον] Χ 7 17 31 28
Μοναστήρι Πούντας 4 13 11
Τ ά ι φ ά ς των Βλάχων 33 23
Σύνοψη του κάζα του Μαργαριτιου
Σύνολο : 23955 Άρρενες : 12576 Θήλεις: 11379

Χανέδες : 5224 Χωρι α : 71 Ναχιγιέδες : 2
171. tryqwbalyqw
312
τετράδια εργασίας
1. Κατάλογος Μικροταινιοθήκης. Φωτογραφήσεις εγγράφων, κατά
στιχων, χειρογράφων, εντύπων και προσωπογραφιών 1960-1980.
Έπιμ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, 1982, σσ. ιδ'+4+137.
2. Καταγραφή εγγράφων, χειρογράφων, εντύπων Ρόδου καί Σύμης.
Έπιμ. Λουκία Δρουλια, Άλ. Πολίτης, Τριαντάφυλλος Ε. Σκλα
βενίτης, 1982, σσ. ι6"+59.
3. Γιώργος Μπώκος, Ελληνική Βιβλιογραφία. Άγνωστα επτανη
σιακά μονόφυλλα (1798-1817), 1982, σσ. 7+67.
4. Φίλιππος Ήλιου, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσ-
δήκες-Συμπληρώσεις, 1983, σσ. κα'+3+340.
5. Γιάννης Κόκκωνας, Κατάλογος των αρχετύπων της Έδνικής
Βιβλιοδήκης της 'Ελλάδος (με ένταξη των αντιτύπων τοΰ
Μουσείου Μπενάκη), 1983, σσ. ις'+80+8.
6. Κ. Κ. Σπηλιωτάκης, Άρχεϊον Μιχαήλ Ίατροϋ 1802-1893.
Γιώργος Σμπιλίρης, Αρχείο Δημητρίου Καλλέργη 1824-1867,
1983, σσ. 189.
7. Σεμιναριακά μαθήματα. Σπ. Άσδραχάς, Κ. Θ. Δημαράς, Π.
Μουλλάς, Β. Παναγιωτόπουλος, Γ. Τριανταφυλλίδου-Baladié,
Γ. Τσιώμης, 1984, σσ. η'+151.
8. Ε. Νικολάί'δης - Δ . Διαλέτης - Η . Αθανασιάδης, Τυπολογία των
βιβλίων των Θετικών και Φυσικών Επιστημών (1700-1821 ) .
Δημήτρης Αγγελάτος, Αρχείο Ανδρέα. Χ. Αόντου (1811 -1881 ) .
Χάρης Μ. Κουτελάκης, Βιβλιοθήκες Τήλου και Αστυπάλαιας,
1986, σσ. 95.
9. Νεοελληνικές Βιβλιοθήκες (Πος-19ος αι.). Μέρος Α': Γιάννης
Καράς, Πνευματικές εστίες κατά το πρώτο μισό τοΰ Που αιώνα.
Ή περίπτωση της Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης Αλεξανδρείας.
'Αλέξης Πολίτης, Τέσσερις ιδιωτικές βιβλιοθήκες μέσου τύπου,
18ος αιώνας. Λουκία Δρουλια, Αογιοσύνη και βιβλιοφιλία. Ό
Δημήτριος Μόστρας και ή βιβλιοθήκη του, 1987, σσ. 308.
10. Βιβλιογραφικά. Συνεργάζονται: "Ολγα Αυγουστατου, "Ελλη
Δρουλια-Μητράκου, Ευφημία Χρ. 'Εξίσου, Φίλιππος Ήλιου,
Γιώργος Κεχαγιόγλου, Γιάννης Κόκκωνας, Χριστίνα Κουλούρη,
Ιωάννης Μαξαράκης-Αίνιάν, Π. Δ. Μιχαηλάρης, Γιώργος Δ.
Μπώκος, Βίκυ Πάτσιου, Πόπη Πολέμη, Δημήτριος Πολέμης,
313
Μαριέττα Σέρβου, Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, Δημήτρης Σ.
Τσερές, 1988, σσ. 578. ISBN: 960- 7094-01-8.
11. Αίκ. Κουμαριανοϋ - Δ. Άγγελάτος, Αρχείο Κοδρικα. Γ.
Ροδολάκης. 'Οδηγός 'Αρχείου "Υδρας. Φλοριν Μαρινέσκου, Τα
ρουμανικά έγγραφα τοΰ Πρωτάτου και των μονών Ξηροποτάμου,
Κουτλουμουσίου, Διονυσίου καί 'Ιβήρων του Αγίου 'Όρους.
Πρόδρομη παρουσίαση, 1987, σσ. 224.
12. Florin Marinescou, Étude généalogique sur la famille
Mourouzi (1613-1980), 1987, σσ. 173+πίν.
13. Κομνηνη Πηδωνια, Παλαιοτυπα στις Βιβλιοθήκες των Ελλήνων
της Βιέννης. Κωνσταντίνα Κριαράκη, Δωρεά βιβλίων Θεόδωρου
Αυδεντόπουλου στο ΚΝΕ/ΕΙΕ. Γ. Μπαρούτας, Χαρακτικά νεο
ελληνικού ενδιαφέροντος από τη Νυρεμβέργη, 1987, σσ. 296.
14. 'Άννα Ταμπάκη, Ό Μολιέρος στη φαναριώτικη παιδεία. ΤρεΧς
χειρόγραφες μεταφράσεις, 1988, σσ. 242. ISBN: 960- 7094-02-6.
15. Η λαϊκή λογοτεχνία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη (19ος και
αρχές 20ού αι.). Συνάντηση εργασίας 21 -22 Απριλίου 1988,
1995, σσ.171. ISSN: 1105-0845.
17. Περιηγητικά Θέματα. Υποδομή και Προσεγγίσεις. Επιμ. Λουκία
Δρουλια, 1993, σσ. 558, ISBN: 960- 7094-21.-2, ISSN: 1105-0845.
18. Πληδυσμοί και Οικισμοί του ελληνικού χώρου: Ιστορικά μελετή
ματα, Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης,
Δημήτρης Δημητρόπουλος, Μιχάλης Κοκολάκης, Ευδοκία
Ολυμπίτου, 2003, σσ. 318, ISSN: 1105-0845-18.
19. The evolution of wooden shipbuilding in the Eastern Mediter
ranean during the 18th and 19th centuries. First International
Workshop, 1993, σσ. 152. ISBN: 960- 7094-18-2, ISSN: 1105-0845.
21. Αρχεία βιομηχανικών επιχειρήσεων. Ζητήματα διαχείρισης.
Πρακτικά σεμιναρίου ευρωπαϊκού προγράμματος "Leonardo
1995", Ασήνα, Δεκ. 1996, 1998, σσ. 180. ISBN: 960-372-002-Χ,
ISSN: 1105-0845.
22. Varban Todorov, Catalogue of Greek manuscripts and printed
books (l7th-19th century). The Collection in Nyiregyhaza,
Hungary. Contribution to the History of the Greek Diaspora,
1999, σσ. 216.
314
23. Hans Eideneier, Ulrich Moennig, Helma Winterwerb, Neo-
graeca in Germania. Bestände frühneugriechischer und
liturgischer Drucke des 16-18 Jahrhunderts in Bibliotheken des
deutschsprachigen Raums, 2000, σσ. 128. ISSN: 1105-0845.
24. Χαράλαμπος Χοτξάκογλου, 'Ελληνικά χειρόγραφα καί παλαιό-
τυπα στη σερβική όρδόδοξη βιβλιοθήκη τοϋ Άγιου Ανδρέα
(Szentendre) Βουδαπέστης, 2002, σσ. 269. ISBN: 960- 7916-24-
7, ISSN: 1105-0845.
25-26. Eastern Mediterranean Cartographies — Χαρτογραφίες της
Ανατολικής Μεσογείου. Επιμ. Γιώργος Τόλιας και Δημήτρης
Λούπης, 2004, σσ. 403. ISSN: 1105-0845-25/26.
315
ΤΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 18
ΙΣΤΟΡΙΚΑ Μ Ε Λ Ε Τ Η Μ Α Τ Α
ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΛΛΥ ΑΓΓΕΛΗ
ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΓΡΑΦΗΣΗΣ
ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΜΕ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΔΙΟΡΘΏΣΕΙΣ
ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΔΕΔΕ
ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΙΣ
«ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Γ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΠΕ»
ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 2003
ΣΕ 700 ΑΝΤΙΤΥΠΑ
ISSN 1105-0845

Dec	JAN	Feb
	21
2024	2025	2026

Πληθυσμοί Και Οικισμοί Του Ελληνικού Χώρου Ιστορικά Μελετήματα

Uploaded by

Copyright:

Available Formats

Πληθυσμοί Και Οικισμοί Του Ελληνικού Χώρου Ιστορικά Μελετήματα

Uploaded by

Document Information

Copyright

Available Formats

Share this document

Share or Embed Document

Sharing Options

Did you find this document useful?

Is this content inappropriate?

Copyright:

Available Formats

Πληθυσμοί Και Οικισμοί Του Ελληνικού Χώρου Ιστορικά Μελετήματα

Uploaded by

Copyright:

Available Formats

ΚΕΝΤΡΟ Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ω Ν ΕΡΕΥΝΩΝ

ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΩΝ

Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης,

ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης,

ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εδνικού Ιδρύματος Ερευνών

ΛΕΩΝΊΔΑΣΦ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Ιστορική έρευνα των οικισμών της

ΒΑΣΊΛΗΣ ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΣ, Ο οικονομικός χώρος των Ελλήνων

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Τοπωνύμια και μικροτοπωνυμια στα

ΛΕΩΝΊΔΑΣΦ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Το μετόχι της Πάτμου στον Στύλο

ΕΥΔΟΚΊΑ ΟΛΥΜΠΙΤΟΥ,Η συγκρότηση ενός νησιωτικού οικισμού:

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Κάστρο και Παλαιά Χώρα Μήλου:

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Συμβάσεις αγροληψιών στη Νάξο

ΛΕΩΝΊΔΑΣ Φ. ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, Νέα Πικέρνη Δήμου Βουπρασίων:

ΜΙΧΆΛΗΣ ΚΟΚΟΛΑΚΗΣ, Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Το Ερευνητικό Πρόγραμμα «Ιστορική έρευνα των οικισμών της Ελλά­

1. Βλ. ενδεικτικά τα σχετικά δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλή­

3. Προωθείται η μελέτη επιμέρους ζητημάτων ιστορικής γεωγραφίας

2. Βλ. λ.χ. τα δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλήματα δημο­

5. Επιχειρείται μια ιστορική προσέγγιση των διαφόρων πληθυσμια­

7. Φιλοξενείται το μακράς πνοής αυτοτελές Έργο της μεταγραφής

Τα προδλήματα των πηγών

Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο μελετητής της νεο­

εγκαταστάσεις καπεταναίων και μπέηδων», Πρακτικά 3 ου Αιεδνούς Συνεδρίου Πελοπον­

καλύπτοντας νέες πηγές, είτε επαναπροσεγγίζοντας ήδη γνωστές,

8. Το έργο του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, Πληδυσμός και οικισμοί της Πελοποννή­

της φορολογικής αρχής και της φορολογούμενης περιφέρειας. Το τιμά­

9. Η πλέον φιλόδοξη και εκτεταμένη απόπειρα δημογραφικής προσέγγισης αυτού του

διορίσουμε, τουλάχιστον, την ύπαρξη ante que ορισμένων οικισμών.12

η Δυτική Θράκη το 1920, τα Δωδεκάνησα το 1947. Εν ολίγοις, για το εν

να μειώνουν τον αριδμό του πληδυσμού των χωριών τους. Οι δε δημό­

ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΡΙΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΠΙΝΔΟΥ

Ονομασία Υψόμετρο Αρώμός κατοίκων ανά απογραφή

Κρανιά 1.140 32 9 337 5 9 0 136 94

Ανδουσα 1.110 14 19 209 11 18 3 34 37

Σαμαρίνα 1.450 76 603 1142 4 5 10 605 285

Οι εκκεντρικές διακυμάνσεις του αριδμού των κατοίκων δημιουρ­

οι πληθυσμοί, βλάχικης καταγωγής, ξεκαλοκαιριάξουν στα βουνά, ενώ

Θα κλείσουμε τον κύκλο των προβλημάτων με μια σύντομη αναφορά στα

ανάλογα παραδείγματα συνωνυμιών, δεδομένου ότι ένα ντοκουμέντο

ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΥ ΚΡΑΝΝΩΝΟΣ

Ουδεμία ένδειξη μας επιτρέπει να υποψιαστούμε ότι πρόκειται για

γενέστερης ονομασίας», λόγου χάριν Arbonne-la-Foret αντί Arbonne.

ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΟΙΚΙΣΜΩΝ, 1912-1961

Πελοπόννησος 687 Θεσσαλία 397

Η διαφορά βορρά-νότου 9α ήταν δυνατό να αποδοθεί, σε μια

σιο της σειράς Paroisses et Communes, Dictionnaire d'histoire administrative et

Η διοικητική μεταρρύθμιση του 1912, διαλύοντας τους Δήμους και

Το περιεχόμενο αυτού του άρσρου βασίζεται σε μια διάλεξη που πραγματο­

Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Με τη διατύπωση «οικονομικός χώρος των Ελλήνων» δέλουμε περισ­

* Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Επιλογή, (1993), σ. 379-389.

ότι η περίπτωση της ελληνικής οικονομίας συνιστά ένα μωσαϊκό

Η οθωμανική Αυτοκρατορία είναι πράγματι το μοναδικό κρατικό

ταγμένες σε σχέση υποταγής μεταξύ τους, με κυρίαρχη την οθωμανική

έως αναπτυξιακά πάνω σ' αυτή/Εχω μιλήσει με άλλη ευκαιρία για τη

Ο κόσμος της υπαίδρον

Σύμφωνα με την προηγούμενη, οπωσδήποτε σχηματική, διάκριση του

Το Ερευνητικό Πρόγραμμα «Ιστορική έρευνα των οικισμών της Ελλά

1. Βλ. ενδεικτικά τα σχετικά δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλή

2. Βλ. λ.χ. τα δημοσιεύματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Προβλήματα δημο

5. Επιχειρείται μια ιστορική προσέγγιση των διαφόρων πληθυσμια

Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο μελετητής της νεο

εγκαταστάσεις καπεταναίων και μπέηδων», Πρακτικά 3 ου Αιεδνούς Συνεδρίου Πελοπον

8. Το έργο του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, Πληδυσμός και οικισμοί της Πελοποννή

της φορολογικής αρχής και της φορολογούμενης περιφέρειας. Το τιμά

να μειώνουν τον αριδμό του πληδυσμού των χωριών τους. Οι δε δημό

Οι εκκεντρικές διακυμάνσεις του αριδμού των κατοίκων δημιουρ

Το περιεχόμενο αυτού του άρσρου βασίζεται σε μια διάλεξη που πραγματο

Με τη διατύπωση «οικονομικός χώρος των Ελλήνων» δέλουμε περισ

αστικο-δημοκρατικού Ελληνικού κράτους, οι ίδιες αυτές δραστηριό

που εντάσσονται στον προβληματισμό του παρόντος άρδρου. Σε αντί

Η χωροταξία. Ο ειδικός τρόπος κατοίκησης του ορεινού κτηνοτρο

δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν σοβαρά κέρδη που 9α δημιουρ

Η βιοτεχνία της υπαίδρου. Τα λίγα λόγια της προηγουμένης παραγρά

α) Επέκταση των καλλιεργειών με δημιουργία νέων χωριών, εκχερ

Αν οι ονομασίες με τις οποίες καταγράφονται οι τοποσεσίες σημα

Στο παράδειγμα της Μυκόνου πηγή μας υπήρξαν οι πράξεις αγορα

γους τοπωνυμίων του νησιού. Ας επισημανθεί εδώ ότι πρόσφατα εκδό

Καταρχήν πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η σύγκριση δεν είναι εξα

ί£ϊ f.rtoAoÇjÎfca ΧιΛ»ίββιΛ

Οι κοινές γλωσσικές καταβολές, οι παρόμοιες κλιματολογικές συνθή

λόγο αφορούν ονομασίες προερχόμενες από τη μορφολογία του εδά