1

Οδυσσέας Γκιλής
Επιμέλεια

ΠΟΙΟΤΗΤΑ

Αποσπάσματα από αρχαία Ελληνικά,Βυζαντινά και

θεολογικά κείμενα

Θεσσαλονίκη 2020
2
 3

Περιεχόμενα

Χρονολογική ταξινόμηση αποσπασμάτων...............................................................................6

Αποσπάσματα από αρχαία Ελληνικά,Βυζαντινά και θεολογικά κείμενα.............................106
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΝ.........................................................................................................................798

Λεξικόν Δημητράκου τόμος ΙΑ σελ. 5926-5927

...ποιότητες εν αυταίς έναντιούνται, αλλ' ουχί οι ουσίας ούσως. το

σύνθεμα γη όν, γίνεται ύδωρ και εξ ύδατος αήρ, και εξ αέρος πύρ. ώσπερ
ούν εκ του ουρανού καμαροειδώς τη γη επικειμένου, ταύτα πάντα εισιν εκ
των αναθυμιάσεων, ούτως και εκ της κύθρας ήτοι λωπάδος, ως εκ γής, και
και εκ του επικειμένου φανού, ως εξ ουρανού σφοδραι γίνονται αι
μεταβολαί, καί ώσπερ αι της γης σήψεις αναθυμιώμεναι μεταβάλλονται,
ούτως και ο ιός συμμεταβάλλεται αναθυμιώμενος. το δε αυτό κατανοήσεις
και επί της του ανθρώπου κεφαλής, οικίας δίκην επικειμένης τώ αο
σώματι, και τα υγρα μεταβαλλούσης το επικρατούνται πάθει, ως αι τροπαί.
ώσπερ γαρ ου μάτην είπεν λειούμενα, ούτως και ώδε, ου μάτην έψεται
πράως, και μετεωρίζεται άλληλα, τη μέν πραότητι το πνεύμα το βαπτικόν
εκκαλείται κρυβόμενον, τη δε μετεωρίσει το παρ' αυτών δι- 15 δάσκουσιν
ανωφερές και πνεύμα ασώματος και ψυχήν του παντός συνθέματος ήτοι
σώματος. ώσπερ ούν η ψυχή τοϊς σώμασι δείκνυσιν εαυτην ζυμούσαν το
πάν, έχουσαν. εν αυτή τας τρείς ουσίας συνεργητικής, κίνησιν, αίσθησιν,
πύρωσιν, ούτως και τούτο το πνεύμα το πυρρινόν 20 γενόμενον, και ψυχή
ασώματος, ενδυσάμενον το σώμα του παμβαφίου εν αυτώ κρυβόμενον ως
επίπεδον, έν στερεώ. χαυνωθείς ο άσιμος από του πυρός, και επιβληθέντος
του φαρμάκου το κρυπτόμενον εν τοις σώμασι πνεύμα το πυρρινον το
 4

ανωφερές εισπηδά εις τον πύρρινον άσι, 25 μον χαίρον και τα σώματα τα
κατέχοντα αυτά αυτό ως ψυχήν, μη δυνάμενα είσελθεϊν τάχιον
αδυνατούντα, δια σώματος διαβήναι σώματα όντα, ένθεν ουδε επιστάθμης
φέρει το βαφέν, ως μη μετασχoν σωμάτων. αρπασθέντος γαρ του βαπτικού
πνεύματος υπό του α απο το παμ- 30 βαφεαστικού συνθέματος, του μεν
γίνεται θάνατος, τού δε θατέρου ζωή: εξήφθησαν γαρ απ' αλλήλων ως και
ο Πλάτων μαρτυρεϊ, της γαρ ποιοποιού φύσεως αυτών το ποιούν
αρπασθέν υπό του ασίμου μηδενός φησιν κωλύοντος έβαψεν. και ταύτα
μεν επί τοσούτον. περί δε της 36 διαφόρου αιτίας του ανασιωμένου
ύδατος, μη τούτό σε πτοήση, κάν γαρ ο ιός έστιν ο ανασπώμενος, ου
μόνον άπαξ, αλλα και δις και τρις κατά αρσενοήτας, επειδή ούν απεδείχθη
κατά το ενδεχόμενον ιός ύδωρ θείου άθικτόν εστι πάντως και πήξεως έχει
χρείαν, επεί πως έλεγεν και κόμη ολίγον πάν σώμα βάψεις...
 5

Lexicon Platonicum sive Index condit Vol. I Lipsiae

1835. Σελ. 132

Λεξικόν αρχαίας Ελληνικής γλώσσας.

ποῖος, ποία, ποῖον ΑΝΤΩΝΥΜΙΑ ερωτηματική, συχνά με άρθρο

 6

ποιου είδους, τι ποιότητας (είναι αυτός): λέγεις δὲ τὴν ποίαν κατάστασιν

ὀλιγαρχίαν; =ποιο είδος πολιτεύματος χαρακτηρίζεις ολιγαρχία;ΝΕ
ποιος...

Βασδέκη ετυμολογικό λεξικό.

Λεξικόν Γ. Μπαμπινιωτη. Ετυμολογικόν

ποιότητα
< αρχ. ποιότης -ητος [ήδη τον 5ο οι. π.Χ., πβ. Πλάτ.Θεαίτ. 182a.6-8: καί
τό μεν πάσχον οίσθητικόν άλλ’ούκ αϊσθησιν [έτι] γίγνεσθαι, τό δε ποιούν
ποιόν τι άλλ' ού ποιότητα] < αοριστολογικό ποιος, που προέρχεται από
την ερωτηματική αντωνυμία ποιος (βλ.λ.ποιος).
ΕΤΥΜ. ΠΕΔΙΟ ποιοτ-ικός, λόγ. [1892],
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ
ποιότητα
Τη λέξη π ο ιό τη ς φαίνεισι ότι έπλασε (ή τουλάχιστον χρησιμοποίησε με
τη σημασία ≪ιδιότητα, σύνολο χαρακτηριστικών≫) ο Πλάτων στον
διάλογο Θεαίτητος (182a): τό δε ποιούν ποιόν τι άλλ' ού ποιότητα; ίσως
ουν ή ποιότης άμα άλλόκοτόν τε φαίνεται όνομα και οΰ μανθάνεις άθρόον
λεγόμενον.
Ο Πλάτων προσπαθούσε να βρει κατάλληλη λέξη για να αποδώσει το
χαρακτηριστικό που καθιστά κάτι θερμό ή λευκό (όπως έγροφε) και
προτείνει τον όρο ποιότητα, αν και του φαινόταν άλλόκοτον όνομα. Είναι
οξιοσημείωτο ότι η αρχ. λέξη ποιότης οποδόθηκε από τον Κικέρωνα στο
Λατινικά με τον όρο q u a lita s , - a t is κοι αποτέλεσε την οφετηρία
λέξεων με αυτή τη σημασίο σε ευρωπαϊκές γλώσσες (π.χ. γαλλ, qualite,
αγγλ. quality, γερμ. Quaiitat, ιση. cualidad κ.ά.).

Χρονολογική ταξινόμηση αποσπασμάτων

 1. Πλάτων. Theaetetus (5-4 B.C.) Stephanus p.182 sec. a line 8

 αὐτούς, φέρεσθαι ἕκαστον τούτων ἅμα αἰσθήσει μεταξὺ τοῦ    (5)

ποιοῦντός τε καὶ πάσχοντος, καὶ τὸ μὲν πάσχον αἰσθητικὸν
ἀλλ’ οὐκ αἴσθησιν [ἔτι] γίγνεσθαι, τὸ δὲ ποιοῦν ποιόν τι
ἀλλ’ οὐ ποιότητα; ἴσως οὖν ἡ “ποιότης” ἅμα ἀλλόκοτόν τε
φαίνεται ὄνομα καὶ οὐ μανθάνεις ἁθρόον λεγόμενον· κατὰ
(b) μέρη οὖν ἄκουε. τὸ γὰρ ποιοῦν οὔτε θερμότης οὔτε λευκότης,
θερμὸν δὲ καὶ λευκὸν γίγνεται, καὶ τἆλλα οὕτω· μέμνησαι
 

 2. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.8b line 25

 7

 τῶν τοιούτων σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι μὴ πολλάκις ἐπε-

σκεμμένον, τὸ μέντοι διηπορηκέναι ἐφ’ ἕκαστον αὐτῶν οὐκ
ἄχρηστόν ἐστιν.
  Ποιότητα δὲ λέγω καθ’ ἣν ποιοί τινες λέγονται· ἔστι   (25)
δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων. ἓν μὲν οὖν
εἶδος ποιότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν. διαφέρει δὲ
ἕξις διαθέσεως τῷ μονιμώτερον καὶ πολυχρονιώτερον εἶναι·
 

 3. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.8b line 27

 ἄχρηστόν ἐστιν.
  Ποιότητα δὲ λέγω καθ’ ἣν ποιοί τινες λέγονται· ἔστι   (25)
δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων. ἓν μὲν οὖν
εἶδος ποιότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν. διαφέρει δὲ
ἕξις διαθέσεως τῷ μονιμώτερον καὶ πολυχρονιώτερον εἶναι·
τοιαῦται δὲ αἵ τε ἐπιστῆμαι καὶ αἱ ἀρεταί· ἥ τε γὰρ ἐπι-
στήμη δοκεῖ τῶν παραμονίμων εἶναι καὶ δυσκινήτων, ἐὰν καὶ   (30)
 

 4. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 14

 διαθέσεις οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἕξεις· οἱ μὲν γὰρ ἕξεις ἔχοντες

καὶ διάκεινταί πως κατὰ ταύτας, οἱ δὲ διακείμενοι οὐ
πάντως καὶ ἕξιν ἔχουσιν.
  Ἕτερον δὲ γένος ποιότητος καθ’ ὃ πυκτικοὺς ἢ δρομι-
κοὺς ἢ ὑγιεινοὺς ἢ νοσώδεις λέγομεν, καὶ ἁπλῶς ὅσα   (15)
κατὰ δύναμιν φυσικὴν ἢ ἀδυναμίαν λέγεται. οὐ γὰρ τῷ
διακεῖσθαί πως ἕκαστον τῶν τοιούτων λέγεται, ἀλλὰ
 

 5. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 28

 κὸν ἔχει· τὸ μὲν γὰρ σκληρὸν λέγεται τῷ δύναμιν ἔχειν   (25)

τοῦ μὴ ῥᾳδίως διαιρεῖσθαι, τὸ δὲ μαλακὸν τῷ ἀδυναμίαν
ἔχειν τοῦ αὐτοῦ τούτου.
  Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικαὶ ποιότητες καὶ
πάθη· ἔστι δὲ τὰ τοιάδε οἷον γλυκύτης τε καὶ πικρότης καὶ
στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ θερμότης   (30)
καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανία. ὅτι μὲν οὖν αὗ-
 

 6. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 28

 κὸν ἔχει· τὸ μὲν γὰρ σκληρὸν λέγεται τῷ δύναμιν ἔχειν   (25)

τοῦ μὴ ῥᾳδίως διαιρεῖσθαι, τὸ δὲ μαλακὸν τῷ ἀδυναμίαν
ἔχειν τοῦ αὐτοῦ τούτου.
  Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικαὶ ποιότητες καὶ
πάθη· ἔστι δὲ τὰ τοιάδε οἷον γλυκύτης τε καὶ πικρότης καὶ
στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ θερμότης   (30)
 8

καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανία. ὅτι μὲν οὖν αὗ-
 

 7. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 32

 πάθη· ἔστι δὲ τὰ τοιάδε οἷον γλυκύτης τε καὶ πικρότης καὶ

στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ θερμότης   (30)
καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανία. ὅτι μὲν οὖν αὗ-
ται ποιότητές εἰσιν φανερόν· τὰ γὰρ δεδεγμένα ποιὰ
λέγεται κατ’ αὐτάς· οἷον τὸ μέλι τῷ γλυκύτητα δεδέ-
χθαι λέγεται γλυκύ, καὶ τὸ σῶμα λευκὸν τῷ λευκότητα δε-
δέχθαι· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. παθητικαὶ    (35)
 

 8. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 36

 λέγεται κατ’ αὐτάς· οἷον τὸ μέλι τῷ γλυκύτητα δεδέ-

χθαι λέγεται γλυκύ, καὶ τὸ σῶμα λευκὸν τῷ λευκότητα δε-
δέχθαι· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. παθητικαὶ    (35)
δὲ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα τὰς ποι-
(9b) ότητας πεπονθέναι τι· οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι
λέγεται γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν· ὁμοίως
δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ
 

 9. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9a line 36

 λέγεται κατ’ αὐτάς· οἷον τὸ μέλι τῷ γλυκύτητα δεδέ-

χθαι λέγεται γλυκύ, καὶ τὸ σῶμα λευκὸν τῷ λευκότητα δε-
δέχθαι· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. παθητικαὶ    (35)
δὲ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα τὰς ποιότητας πεπονθέναι
τι· οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι
λέγεται γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν· ὁμοίως
δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ
ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπον-
 

 10. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 4

 (9b) ότητας πεπονθέναι τι· οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι

λέγεται γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν· ὁμοίως
δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ
ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπον-
θέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν εἰρη-   (5)
μένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότη-
τες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν
 

 11. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 6

 9

 δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ

ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπον-
θέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν εἰρη-   (5)
μένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότη-
τες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν
ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμότης κατὰ τὴν ἁφήν, ὁμοίως δὲ καὶ
αἱ ἄλλαι. λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ
 

 12. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 6

 δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ

ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπον-
θέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν εἰρη-   (5)
μένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότη-
τες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν
ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμότης κατὰ τὴν ἁφήν, ὁμοίως δὲ καὶ
αἱ ἄλλαι. λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ
οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες    (10)
 

 13. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 10

 τες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν

ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμότης κατὰ τὴν ἁφήν, ὁμοίως δὲ καὶ
αἱ ἄλλαι. λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ
οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες    (10)
λέγονται, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους γεγενῆσθαι. ὅτι μὲν
οὖν γίγνονται διὰ πάθος πολλαὶ μεταβολαὶ χρωμάτων, δῆ-
λον· αἰσχυνθεὶς γάρ τις ἐρυθρὸς ἐγένετο καὶ φοβηθεὶς
 

 14. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 21

 κὴν σύστασιν ἡ αὐτὴ γένοιτ’ ἂν διάθεσις, ὥστε φύσει καὶ

τὴν χροιὰν ὁμοίαν γίγνεσθαι. —ὅσα μὲν οὖν τῶν τοιού-
των συμπτωμάτων ἀπό τινων παθῶν δυσκινήτων καὶ παρα-   (20)
μονίμων τὴν ἀρχὴν εἴληφε ποιότητες λέγονται· εἴτε
γὰρ ἐν τῇ κατὰ φύσιν συστάσει ὠχρότης ἢ μελανία
γεγένηται, ποιότης λέγεται, —ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λε-
γόμεθα,— εἴτε διὰ νόσον μακρὰν ἢ διὰ καῦμα [τὸ αὐτὸ]
 

 15. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 26

 γεγένηται, ποιότης λέγεται, —ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λε-

γόμεθα,— εἴτε διὰ νόσον μακρὰν ἢ διὰ καῦμα [τὸ αὐτὸ]
συμβέβηκεν ὠχρότης ἢ μελανία, καὶ μὴ ῥᾳδίως ἀποκαθ-    (25)
ίστανται ἢ καὶ διὰ βίου παραμένουσι, ποιότητες καὶ αὐ-
 10

ταὶ λέγονται, —ὁμοίως γὰρ ποιοὶ κατὰ ταύτας λεγόμεθα.—

ὅσα δὲ ἀπὸ ῥᾳδίως διαλυομένων καὶ ταχὺ ἀποκαθισταμένων
γίγνεται πάθη λέγεται· οὐ γὰρ λέγονται ποιοί τινες
 

 16. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 33

 κατὰ ταῦτα· οὔτε γὰρ ὁ ἐρυθριῶν διὰ τὸ αἰσχυνθῆναι   (30)

ἐρυθρίας λέγεται, οὔτε ὁ ὠχριῶν διὰ τὸ φοβεῖσθαι
ὠχρίας, ἀλλὰ μᾶλλον πεπονθέναι τι· ὥστε πάθη μὲν τὰ
τοιαῦτα λέγεται, ποιότητες δὲ οὔ. —ὁμοίως δὲ τούτοις
καὶ κατὰ τὴν ψυχὴν παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη λέ-
γεται. ὅσα τε γὰρ ἐν τῇ γενέσει εὐθὺς ἀπό τινων πα-   (35)
θῶν γεγένηται ποιότητες λέγονται, οἷον ἥ τε μανικὴ
 

 17. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 34

 ἐρυθρίας λέγεται, οὔτε ὁ ὠχριῶν διὰ τὸ φοβεῖσθαι

ὠχρίας, ἀλλὰ μᾶλλον πεπονθέναι τι· ὥστε πάθη μὲν τὰ
τοιαῦτα λέγεται, ποιότητες δὲ οὔ. —ὁμοίως δὲ τούτοις
καὶ κατὰ τὴν ψυχὴν παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη λέ-
γεται. ὅσα τε γὰρ ἐν τῇ γενέσει εὐθὺς ἀπό τινων πα-   (35)
θῶν γεγένηται ποιότητες λέγονται, οἷον ἥ τε μανικὴ
(10a) ἔκστασις καὶ ἡ ὀργὴ καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύ-
 

 18. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.9b line 36

 τοιαῦτα λέγεται, ποιότητες δὲ οὔ. —ὁμοίως δὲ τούτοις

καὶ κατὰ τὴν ψυχὴν παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη λέ-
γεται. ὅσα τε γὰρ ἐν τῇ γενέσει εὐθὺς ἀπό τινων πα-   (35)
θῶν γεγένηται ποιότητες λέγονται, οἷον ἥ τε μανικὴ
(10a) ἔκστασις καὶ ἡ ὀργὴ καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύ-
τας λέγονται, ὀργίλοι τε καὶ μανικοί. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσαι
ἐκστάσεις μὴ φυσικαί, ἀλλ’ ἀπό τινων ἄλλων συμπτωμάτων
 

 19. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 4

 (10a) ἔκστασις καὶ ἡ ὀργὴ καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύ-

τας λέγονται, ὀργίλοι τε καὶ μανικοί. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσαι
ἐκστάσεις μὴ φυσικαί, ἀλλ’ ἀπό τινων ἄλλων συμπτωμάτων
γεγένηνται δυσαπάλλακτοι ἢ καὶ ὅλως ἀκίνητοι, ποιό-
τητες καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λέγονται.    (5)
ὅσα δὲ ἀπὸ ταχὺ καθισταμένων γίγνεται πάθη λέγεται,
οἷον εἰ λυπούμενος ὀργιλώτερός ἐστιν· οὐ γὰρ λέγεται
 11

ὀργίλος ὁ ἐν τῷ τοιούτῳ πάθει ὀργιλώτερος ὤν, ἀλλὰ μᾶλ-

 

 20. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 10

 οἷον εἰ λυπούμενος ὀργιλώτερός ἐστιν· οὐ γὰρ λέγεται

ὀργίλος ὁ ἐν τῷ τοιούτῳ πάθει ὀργιλώτερος ὤν, ἀλλὰ μᾶλ-
λον πεπονθέναι τι· ὥστε πάθη μὲν λέγεται τὰ τοιαῦτα,
ποιότητες δὲ οὔ.   (10)
  Τέταρτον δὲ γένος ποιότητος σχῆμά τε καὶ ἡ περὶ
ἕκαστον ὑπάρχουσα μορφή, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εὐθύτης
καὶ καμπυλότης καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιόν ἐστιν· καθ’ ἕκα-
 

 21. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 11

 ὀργίλος ὁ ἐν τῷ τοιούτῳ πάθει ὀργιλώτερος ὤν, ἀλλὰ μᾶλ-

λον πεπονθέναι τι· ὥστε πάθη μὲν λέγεται τὰ τοιαῦτα,
ποιότητες δὲ οὔ.   (10)
  Τέταρτον δὲ γένος ποιότητος σχῆμά τε καὶ ἡ περὶ
ἕκαστον ὑπάρχουσα μορφή, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εὐθύτης
καὶ καμπυλότης καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιόν ἐστιν· καθ’ ἕκα-
στον γὰρ τούτων ποιόν τι λέγεται· τῷ γὰρ τρίγωνον ἢ τε-
 

 22. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 25

 τὰ μόρια σύνεγγυς εἶναι ἀλλήλοις, μανὸν δὲ τῷ διεστάναι

ἀπ’ ἀλλήλων· καὶ λεῖον μὲν τῷ ἐπ’ εὐθείας πως τὰ μόρια
κεῖσθαι, τραχὺ δὲ τῷ τὸ μὲν ὑπερέχειν τὸ δὲ ἐλλείπειν. —
ἴσως μὲν οὖν καὶ ἄλλος ἄν τις φανείη τρόπος ποιότητος, ἀλλ’    (25)
οἵ γε μάλιστα λεγόμενοι σχεδὸν τοσοῦτοί εἰσιν.
  Ποιότητες μὲν οὖν εἰσὶν αἱ εἰρημέναι, ποιὰ δὲ τὰ κατὰ
ταύτας παρωνύμως λεγόμενα ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ’ αὐ-
 

 23. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 27

 κεῖσθαι, τραχὺ δὲ τῷ τὸ μὲν ὑπερέχειν τὸ δὲ ἐλλείπειν. —

ἴσως μὲν οὖν καὶ ἄλλος ἄν τις φανείη τρόπος ποιότητος, ἀλλ’    (25)
οἵ γε μάλιστα λεγόμενοι σχεδὸν τοσοῦτοί εἰσιν.
  Ποιότητες μὲν οὖν εἰσὶν αἱ εἰρημέναι, ποιὰ δὲ τὰ κατὰ
ταύτας παρωνύμως λεγόμενα ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ’ αὐ-
τῶν. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν πλείστων καὶ σχεδὸν ἐπὶ πάντων παρ-
ωνύμως λέγεται, οἷον ἀπὸ τῆς λευκότητος ὁ λευκὸς καὶ ἀπὸ    (30)
 

 24. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10a line 35

 12

 δίκαιος, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἐπ’ ἐνίων δὲ διὰ

τὸ μὴ κεῖσθαι ταῖς ποιότησιν ὀνόματα οὐκ ἐνδέχεται παρ-
ωνύμως ἀπ’ αὐτῶν λέγεσθαι· οἷον ὁ δρομικὸς ἢ ὁ πυκτικὸς
ὁ κατὰ δύναμιν φυσικὴν λεγόμενος ἀπ’ οὐδεμιᾶς ποιότητος   (35)
(10b) παρωνύμως λέγεται· οὐ γὰρ κεῖται ὀνόματα ταῖς δυνάμεσι
καθ’ ἃς οὗτοι ποιοὶ λέγονται, ὥσπερ καὶ ταῖς ἐπιστήμαις καθ’
ἃς πυκτικοὶ ἢ παλαιστρικοὶ οἱ κατὰ διάθεσιν λέγονται, —πυ-
 

 25. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.10b line 10

 ποιὸν λεγόμενον, οἷον ἀπὸ τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος· τῷ γὰρ

ἀρετὴν ἔχειν σπουδαῖος λέγεται, ἀλλ’ οὐ παρωνύμως ἀπὸ
τῆς ἀρετῆς· οὐκ ἐπὶ πολλῶν δὲ τὸ τοιοῦτόν ἐστιν. ποιὰ οὖν
λέγεται τὰ παρωνύμως ἀπὸ τῶν εἰρημένων ποιοτήτων λεγόμενα    (10)
ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ’ αὐτῶν.
  Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν, οἷον δι-
καιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον καὶ λευκότης μελανίᾳ καὶ τἆλλα
 

 26. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.11a line 15

 λόγον. ἁπλῶς δέ, ἐὰν μὴ ἐπιδέχηται ἀμφότερα τὸν τοῦ

προκειμένου λόγον, οὐ ῥηθήσεται τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου μᾶλλον.
οὐ πάντα οὖν τὰ ποιὰ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
  Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος, ὅμοια δὲ    (15)
καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται· ὅμοιον
γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ’ ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ’ ὃ ποιόν
ἐστιν. ὥστε ἴδιον ἂν εἴη ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον
 

 27. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.11a line 16

 προκειμένου λόγον, οὐ ῥηθήσεται τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου μᾶλλον.

οὐ πάντα οὖν τὰ ποιὰ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
  Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος, ὅμοια δὲ    (15)
καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται· ὅμοιον
γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ’ ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ’ ὃ ποιόν
ἐστιν. ὥστε ἴδιον ἂν εἴη ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον
λέγεσθαι κατ’ αὐτήν.
 

 28. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.11a line 18

   Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος, ὅμοια δὲ    (15)

καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται· ὅμοιον
γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ’ ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ’ ὃ ποιόν
ἐστιν. ὥστε ἴδιον ἂν εἴη ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον
λέγεσθαι κατ’ αὐτήν.
  Οὐ δεῖ δὲ ταράττεσθαι μή τις ἡμᾶς φήσῃ ὑπὲρ ποι-    (20)
 13

ότητος τὴν πρόθεσιν ποιησαμένους πολλὰ τῶν πρός τι

 

 29. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.11a line 20

 γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ’ ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ’ ὃ ποιόν
ἐστιν. ὥστε ἴδιον ἂν εἴη ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον
λέγεσθαι κατ’ αὐτήν.
  Οὐ δεῖ δὲ ταράττεσθαι μή τις ἡμᾶς φήσῃ ὑπὲρ ποι-    (20)
ότητος τὴν πρόθεσιν ποιησαμένους πολλὰ τῶν πρός τι
συγκαταριθμεῖσθαι· τὰς γὰρ ἕξεις καὶ τὰς διαθέσεις τῶν πρός
τι εἶναι. σχεδὸν γὰρ ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων τὰ γένη
πρός τι λέγεται, τῶν δὲ καθ’ ἕκαστα οὐδέν· ἡ μὲν γὰρ ἐπι-
 

 30. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.11a line 35

 αἱ καθ’ ἕκαστα οὐκ εἰσὶ τῶν πρός τι. λεγόμεθα δὲ ποιοὶ

ταῖς καθ’ ἕκαστα· ταύτας γὰρ καὶ ἔχομεν, —ἐπιστήμονες γὰρ
λεγόμεθα τῷ ἔχειν τῶν καθ’ ἕκαστα ἐπιστημῶν τινά·— ὥστε
αὗται ἂν καὶ ποιότητες εἴησαν αἱ καθ’ ἕκαστα, καθ’ ἅς   (35)
ποτε καὶ ποιοὶ λεγόμεθα· αὗται δὲ οὐκ εἰσὶ τῶν πρός τι.—
ἔτι εἰ τυγχάνει τὸ αὐτὸ ποιὸν καὶ πρός τι ὄν, οὐδὲν ἄτοπον
ἐν ἀμφοτέροις τοῖς γένεσιν αὐτὸ καταριθμεῖσθαι.
 

 31. Αριστοτέλης. Κατηγορίαι. (4 B.C.) Bekker p.15b line 18

 γνεσθαι τῷ μέλαν γίγνεσθαι· ἀλλοιοῦται γὰρ εἰς τὰ ἐναντία   (15)

τοῦ ποιοῦ μεταβολῆς γιγνομένης.
  Τὸ ἔχειν κατὰ πλείονας τρόπους λέγεται· ἢ γὰρ
ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα, —λε-
γόμεθα γὰρ ἐπιστήμην ἔχειν καὶ ἀρετήν·— ἢ ὡς ποσόν,
οἷον ὃ τυγχάνει τις ἔχων μέγεθος, —λέγεται γὰρ τρίπη-   (20)
χυ μέγεθος ἔχειν ἢ τετράπηχυ·— ἢ ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα,
 

 32. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. (4 B.C.) Bekker p.1173a line 13

 ἀμφοῖν γὰρ ὄντοιν τῶν κακῶν καὶ φευκτὰ ἔδει ἄμφω εἶναι,   (10)
τῶν μηδετέρων δὲ μηδέτερον ἢ ὁμοίως· νῦν δὲ φαίνονται
τὴν μὲν φεύγοντες ὡς κακόν, τὴν δ’ αἱρούμενοι ὡς ἀγαθόν·
οὕτω δὴ καὶ ἀντίκειται. Οὐ μὴν οὐδ’ εἰ μὴ τῶν ποιοτήτων
ἐστὶν ἡ ἡδονή, διὰ τοῦτ’ οὐδὲ τῶν ἀγαθῶν· οὐδὲ γὰρ αἱ τῆς
ἀρετῆς ἐνέργειαι ποιότητές εἰσιν, οὐδ’ ἡ εὐδαιμονία. λέγουσι   (15)
δὲ τὸ μὲν ἀγαθὸν ὡρίσθαι, τὴν δ’ ἡδονὴν ἀόριστον εἶναι, ὅτι
 

 33. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. (4 B.C.) Bekker p.1173a line 15

 14

 τὴν μὲν φεύγοντες ὡς κακόν, τὴν δ’ αἱρούμενοι ὡς ἀγαθόν·

οὕτω δὴ καὶ ἀντίκειται. Οὐ μὴν οὐδ’ εἰ μὴ τῶν ποιοτήτων
ἐστὶν ἡ ἡδονή, διὰ τοῦτ’ οὐδὲ τῶν ἀγαθῶν· οὐδὲ γὰρ αἱ τῆς
ἀρετῆς ἐνέργειαι ποιότητές εἰσιν, οὐδ’ ἡ εὐδαιμονία. λέγουσι   (15)
δὲ τὸ μὲν ἀγαθὸν ὡρίσθαι, τὴν δ’ ἡδονὴν ἀόριστον εἶναι, ὅτι
δέχεται τὸ μᾶλλον καὶ [τὸ] ἧττον. εἰ μὲν οὖν ἐκ τοῦ ἥδεσθαι
τοῦτο κρίνουσι, καὶ περὶ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὰς ἄλλας ἀρετάς,
 

 34. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1003b line 8

 οὕτω δὲ καὶ τὸ ὂν λέγεται πολλαχῶς μὲν ἀλλ’ ἅπαν    (5)

πρὸς μίαν ἀρχήν· τὰ μὲν γὰρ ὅτι οὐσίαι, ὄντα λέγεται,
τὰ δ’ ὅτι πάθη οὐσίας, τὰ δ’ ὅτι ὁδὸς εἰς οὐσίαν ἢ
φθοραὶ ἢ στερήσεις ἢ ποιότητες ἢ ποιητικὰ ἢ γεννητικὰ
οὐσίας ἢ τῶν πρὸς τὴν οὐσίαν λεγομένων, ἢ τούτων τινὸς
ἀποφάσεις ἢ οὐσίας· διὸ καὶ τὸ μὴ ὂν εἶναι μὴ ὄν φαμεν.   (10)
καθάπερ οὖν καὶ τῶν ὑγιεινῶν ἁπάντων μία ἐπιστήμη ἔστιν,
 

 35. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1020b line 1

   [Τὸ] ποιὸν λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἡ διαφορὰ τῆς οὐσίας,

οἷον ποιόν τι ἄνθρωπος ζῷον ὅτι δίπουν, ἵππος δὲ τετράπουν,
καὶ κύκλος ποιόν τι σχῆμα ὅτι ἀγώνιον, ὡς τῆς διαφορᾶς    (35)
(1020b) τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ποιότητος οὔσης· —ἕνα μὲν δὴ τρόπον
τοῦτον λέγεται ἡ ποιότης διαφορὰ οὐσίας, ἕνα δὲ ὡς τὰ ἀκί-
νητα καὶ τὰ μαθηματικά, ὥσπερ οἱ ἀριθμοὶ ποιοί τινες,
οἷον οἱ σύνθετοι καὶ μὴ μόνον ἐφ’ ἓν ὄντες ἀλλ’ ὧν μίμημα
 

 36. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1024b line 6

 τὸ δὲ στερεόν ἐστι τοιονδί· τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ ὑποκείμενον ταῖς

διαφοραῖς. ἔτι ὡς ἐν τοῖς λόγοις τὸ πρῶτον ἐνυπάρχον, ὃ
λέγεται ἐν τῷ τί ἐστι, τοῦτο γένος, οὗ διαφοραὶ λέγονται αἱ   (5)
ποιότητες. τὸ μὲν οὖν γένος τοσαυταχῶς λέγεται, τὸ μὲν
κατὰ γένεσιν συνεχῆ τοῦ αὐτοῦ εἴδους, τὸ δὲ κατὰ τὸ πρῶτον
κινῆσαν ὁμοειδές, τὸ δ’ ὡς ὕλη· οὗ γὰρ ἡ διαφορὰ καὶ ἡ
ποιότης ἐστί, τοῦτ’ ἔστι τὸ ὑποκείμενον, ὃ λέγομεν ὕλην. ἕτερα
 

 37. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1028a line 19

 θὸν λέγομεν ἢ κακόν, ἀλλ’ οὐ τρίπηχυ ἢ ἄνθρωπον· ὅταν δὲ

τί ἐστιν, οὐ λευκὸν οὐδὲ θερμὸν οὐδὲ τρίπηχυ, ἀλλὰ ἄνθρωπον
ἢ θεόν), τὰ δ’ ἄλλα λέγεται ὄντα τῷ τοῦ οὕτως ὄντος τὰ
μὲν ποσότητες εἶναι, τὰ δὲ ποιότητες, τὰ δὲ πάθη, τὰ δὲ
ἄλλο τι. διὸ κἂν ἀπορήσειέ τις πότερον τὸ βαδίζειν καὶ   (20)
 15

τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ καθῆσθαι ἕκαστον αὐτῶν ὂν σημαίνει,

ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁτουοῦν τῶν τοιούτων· οὐδὲν
 

 38. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1068a line 8

 μόνην. τὰ δ’ ὑποκείμενα ἢ ἐναντία ἢ μεταξύ (καὶ γὰρ ἡ   (5)

στέρησις κείσθω ἐναντίον), καὶ δηλοῦται καταφάσει, οἷον τὸ
γυμνὸν καὶ νωδὸν καὶ μέλαν.
  Εἰ οὖν αἱ κατηγορίαι διῄρηνται οὐσίᾳ, ποιότητι, τόπῳ,
τῷ ποιεῖν ἢ πάσχειν, τῷ πρός τι, τῷ ποσῷ, ἀνάγκη τρεῖς
εἶναι κινήσεις, ποιοῦ ποσοῦ τόπου· κατ’ οὐσίαν δ’ οὔ, διὰ τὸ   (10)
μηθὲν εἶναι οὐσίᾳ ἐναντίον, οὐδὲ τοῦ πρός τι (ἔστι γὰρ θατέρου
 

 39. Αριστοτέλης. Μετά τα Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.1069a line 22

 καὶ τὰ αἴτια ζητοῦνται. καὶ γὰρ εἰ ὡς ὅλον τι τὸ πᾶν,

ἡ οὐσία πρῶτον μέρος· καὶ εἰ τῷ ἐφεξῆς, κἂν οὕτως πρῶτον    (20)
ἡ οὐσία, εἶτα τὸ ποιόν, εἶτα τὸ ποσόν. ἅμα δὲ οὐδ’ ὄντα
ὡς εἰπεῖν ἁπλῶς ταῦτα, ἀλλὰ ποιότητες καὶ κινήσεις, ἢ
καὶ τὸ οὐ λευκὸν καὶ τὸ οὐκ εὐθύ· λέγομεν γοῦν εἶναι καὶ
ταῦτα, οἷον ἔστιν οὐ λευκόν. ἔτι οὐδὲν τῶν ἄλλων χωριστόν.
μαρτυροῦσι δὲ καὶ οἱ ἀρχαῖοι ἔργῳ· τῆς γὰρ οὐσίας ἐζήτουν   (25)
 

 40. Αριστοτέλης. Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.185a line 34

 οὐθὲν γὰρ τῶν ἄλλων χωριστόν ἐστι παρὰ τὴν οὐσίαν· πάντα
γὰρ καθ’ ὑποκειμένου λέγεται τῆς οὐσίας. Μέλισσος δὲ τὸ
ὂν ἄπειρον εἶναί φησιν. ποσὸν ἄρα τι τὸ ὄν· τὸ γὰρ ἄπει-
ρον ἐν τῷ ποσῷ, οὐσίαν δὲ ἄπειρον εἶναι ἢ ποιότητα ἢ πά-
(185b) θος οὐκ ἐνδέχεται εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός, εἰ ἅμα καὶ πο-
σὰ ἄττα εἶεν· ὁ γὰρ τοῦ ἀπείρου λόγος τῷ ποσῷ προσ-
χρῆται, ἀλλ’ οὐκ οὐσίᾳ οὐδὲ τῷ ποιῷ. εἰ μὲν τοίνυν καὶ οὐ-
 

 41. Αριστοτέλης. Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.225b line 6

 ρησις κείσθω ἐναντίον), καὶ δηλοῦται καταφάσει, τὸ γυμνὸν

καὶ νωδὸν καὶ μέλαν.   (5)
                    εἰ οὖν αἱ κατηγορίαι διῄρηνται οὐσίᾳ   (5)
καὶ ποιότητι καὶ τῷ ποὺ [καὶ τῷ ποτὲ] καὶ τῷ πρός τι καὶ
τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποιεῖν ἢ πάσχειν, ἀνάγκη τρεῖς εἶναι κι-
νήσεις, τήν τε τοῦ ποιοῦ καὶ τὴν τοῦ ποσοῦ καὶ τὴν κατὰ
τόπον.
 

 42. Αριστοτέλης. Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.242b line 35

 16

 δὴ ἀριθμῷ μίαν κίνησιν τὴν ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ

τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τῷ ἀριθμῷ γιγνομένην.
ἔστι γὰρ κίνησις καὶ γένει καὶ εἴδει καὶ ἀριθμῷ ἡ αὐτή,
(242b) γένει μὲν ἡ τῆς αὐτῆς κατηγορίας, οἷον οὐσίας ἢ ποιότητος, εἴδει   (35)
δὲ ἡ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τῷ εἴδει εἰς τὸ αὐτὸ τῷ εἴδει, οἷον ἐκ λευκοῦ
εἰς μέλαν ἢ ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν ἀδιάφορον τῷ εἴδει· ἀρι-
θμῷ δὲ ἡ ἐξ ἑνὸς τῷ ἀριθμῷ εἰς ἓν τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ αὐτῷ χρό-
 

 43. Αριστοτέλης. Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.244b line 5a

 μένου καὶ τοῦ ἀλλοιοῦντος. τοῦτο δὲ δῆλον ἐξ ἐπαγωγῆς· ἐν

ἅπασι γὰρ συμβαίνει ἅμα εἶναι τὸ ἔσχατον ἀλλοιοῦν καὶ
τὸ πρῶτον ἀλλοιούμενον· ὑπόκειται γὰρ ἡμῖν τὸ τὰ ἀλλοιού-   (5)
μενα κατὰ τὰς παθητικὰς καλουμένας ποιότητας πάσχοντα    (5a)
ἀλλοιοῦσθαι. ἅπαν γὰρ σῶμα σώματος διαφέρει τοῖς αἰσθη-    (5b)
τοῖς ἢ πλείοσιν ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον τοῖς    (5c)
αὐτοῖς· ἀλλὰ μὴν καὶ ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν    (5d)
 

 44. Αριστοτέλης. Φυσικά. (4 B.C.) Bekker p.244b line 6

 ἀλλοιοῦσθαι. ἅπαν γὰρ σῶμα σώματος διαφέρει τοῖς αἰσθη-    (5b)

τοῖς ἢ πλείοσιν ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον τοῖς    (5c)
αὐτοῖς· ἀλλὰ μὴν καὶ ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν    (5d)
εἰρημένων. ταῦτα γάρ ἐστι πάθη τῆς ὑποκειμένης ποιότητος·    (6)
ἢ γὰρ θερμαινόμενον ἢ γλυκαινόμενον ἢ πυκνούμενον ἢ ξηραινό-
μενον ἢ λευκαινόμενον ἀλλοιοῦσθαί φαμεν, ὁμοίως τό τε ἄψυχον
καὶ τὸ ἔμψυχον λέγοντες, καὶ πάλιν τῶν ἐμψύχων τά τε μὴ
 

 45. Αριστοτέλης. De Xenophane, de Zenone, de Gorgia {0086.047} (4 B.C.)

Bekker p.974b line 16

 μία γάρ τίς ἐστι δόξα καὶ αὕτη τῶν οὐκ ὀρθῶν, ἣν ἐκ τοῦ
αἰσθάνεσθαί πως ἐπὶ πολλῶν ὄντες ὑπειλήφαμεν. εἰ δὲ
μὴ πάντα ἡμῖν ψευδῆ τὰ φαινόμενα, ἀλλὰ τινές εἰσι   (15)
καὶ τούτων ὀρθαὶ ὑπολήψεις ἢ ἐπιδεῖξαι τὰς τοιαύτας ποιό-
τητας μάλιστα δοκούσας ὀρθάς, ταύτας ληπτέον, ἃς ἀεὶ βε-
βαιοτέρας εἶναι δεῖ ἢ αἳ μέλλουσιν ἐξ ἐκείνων τῶν λόγων
δειχθήσεσθαι. εἰ γὰρ καὶ εἶεν δύο δόξαι ὑπεναντίαι ἀλ-
λήλαις, ὥσπερ οἴεται, εἰ μὴ πολλὰ γενέσθαι φησίν, ἀνάγκη   (20)
 

 47. Επίκουρος. . Epistula ad Herodotum {0537.006} (4-3 B.C.) Sec. 43 line 2

 μένων. Καὶ καθ’ ἑκάστην δὲ σχημάτισιν ἁπλῶς ἄπειροί εἰσιν   (10)

αἱ ὅμοιαι, ταῖς δὲ διαφοραῖς οὐχ ἁπλῶς ἄπειροι ἀλλὰ μόνον
 17

(43) ἀπερίληπτοι, (οὐδὲ γάρ φησιν ἐνδοτέρω εἰς ἄπειρον τὴν τομὴν

τυγχάνειν. λέγει δέ, ἐπειδὴ αἱ ποιότητες μεταβάλλονται), εἰ
μέλλει τις μὴ καὶ τοῖς μεγέθεσιν ἁπλῶς εἰς ἄπειρον αὐτὰς
ἐκβάλλειν.
  Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι (φησὶ δὲ ἐνδοτέρω καὶ ἰσο-   (5)
 

 48. Επίκουρος. . Epistula ad Herodotum {0537.006} (4-3 B.C.) Sec. 44 line 7

 ταῖς κατὰ τὴν σύγκρουσιν τὸν ἀποπαλμὸν ποιεῖ, ἐφ’ ὁπόσον

ἂν ἡ περιπλοκὴ τὴν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ.    (5)
ἀρχὴ δὲ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀϊδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καὶ τοῦ
κενοῦ. (φησὶ δ’ ἐνδοτέρω μηδὲ ποιότητά τινα περὶ τὰς ἀτόμους
εἶναι πλὴν σχήματος καὶ μεγέθους καὶ βάρους· τὸ δὲ χρῶμα
παρὰ τὴν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοι-
χειώσεσί φησι. πᾶν τε μέγεθος μὴ εἶναι περὶ αὐτάς· οὐδέποτε    (10)
 

 49. Επίκουρος. . Epistula ad Herodotum {0537.006} (4-3 B.C.) Sec. 54 line 1

 ἀπὸ τοῦ πράγματος ἀποφερόμενοι σύμμετροι πρὸς τοῦτο τὸ

αἰσθητήριον κινεῖν, οἱ μὲν τοῖοι τεταραγμένως καὶ ἀλλοτρίως,
οἱ δὲ τοῖοι ἀταράχως καὶ οἰκείως ἔχοντες.
(54)   Καὶ μὴν καὶ τὰς ἀτόμους νομιστέον μηδεμίαν ποιότητα
τῶν φαινομένων προσφέρεσθαι πλὴν σχήματος καὶ βάρους
καὶ μεγέθους καὶ ὅσα ἐξ ἀνάγκης σχήματος συμφυῆ ἐστι.
ποιότης γὰρ πᾶσα μεταβάλλει· αἱ δὲ ἄτομοι οὐδὲν μεταβάλ-
 

 50. Επίκουρος. . Epistula ad Herodotum {0537.006} (4-3 B.C.) Sec. 55 line 3

 τοῦ μεταβάλλοντος φύσιν οὐκ ἔχοντα, ὄγκους δὲ καὶ σχημα-   (10)

(55) τισμοὺς ἰδίους· ταῦτα γὰρ καὶ ἀναγκαῖον ὑπομένειν. καὶ γὰρ
ἐν τοῖς παρ’ ἡμῖν μετασχηματιζομένοις κατὰ τὴν περιαίρεσιν
τὸ σχῆμα ἐνυπάρχον λαμβάνεται, αἱ δὲ ποιότητες οὐκ ἐνυπάρ-
χουσαι ἐν τῷ μεταβάλλοντι, ὥσπερ ἐκεῖνο καταλείπεται, ἀλλ’
ἐξ ὅλου τοῦ σώματος ἀπολλύμεναι. ἱκανὰ οὖν τὰ ὑπολειπό-    (5)
μενα ταῦτα τὰς τῶν συγκρίσεων διαφορὰς ποιεῖν, ἐπειδή περ
 

 51. Επίκουρος. . Epistula ad Herodotum {0537.006} (4-3 B.C.) Sec. 56 line 2

 τινας μεγεθῶν νομιστέον εἶναι. βέλτιον γὰρ καὶ τούτου προσ-

όντος τὰ κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς αἰσθήσεις γινόμενα ἀποδοθή-
(56) σεται. πᾶν δὲ μέγεθος ὑπάρχειν οὔτε χρήσιμόν ἐστι πρὸς τὰς
τῶν ποιοτήτων διαφοράς, ἀφῖχθαί τε ἅμ’ ἔδει καὶ πρὸς ἡμᾶς
ὁρατὰς ἀτόμους· ὃ οὐ θεωρεῖται γινόμενον οὔθ’ ὅπως ἂν
γένοιτο ὁρατὴ ἄτομος ἔστιν ἐπινοῆσαι. Πρὸς δὲ τούτοις οὐ
δεῖ νομίζειν ἐν τῷ ὡρισμένῳ σώματι ἀπείρους ὄγκους εἶναι    (5)
 
 18

 52. TESTAMENTA XII PATRIARCHARUM Hagiogr. et Pseudepigr.

Testamenta xii patriarcharum {1700.001} (2 B.C./A.D. 3) Testamentum 3
chap.8 sec. 8 line 2

 στολὴν ἁγίαν καὶ ἔνδοξον. (6) Ὁ τρίτος βυσσίνην με περιέ-

βαλεν, ὁμοίαν ἐφούδ. (7) Ὁ τέταρτος ζώνην μοι περιέθηκεν,
ὁμοίαν πορφύρᾳ. (8) Ὁ πέμπτος κλάδον μοι ἐλαίας ἔδωκε
ποιότητος. (9) Ὁ ἕκτος στέφανόν μοι τῇ κεφαλῇ περιέθηκεν.
(10) Ὁ ἕβδομος διάδημά μοι τῇ κεφαλῇ περιέθηκεν ἱερατείας,
καὶ ἐπλήρωσαν τὰς χεῖράς μου θυμιάματος, ὥστε ἱερατεύειν
με Κυρίῳ. (11) Εἶπαν δὲ πρός με· Λευί, εἰς τρεῖς ἀρχὰς
 

 53. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.30 line 3

 ἐπισυμβαίνοντα τοῖς προκειμένοις ὀνόμασιν (αὐτὸ γὰρ μόνον τὸ τίς

(30) ὄνομα τὰ τῆς οὐσίας ἐπεζήτει, ᾗ ἐπέτρεχε τὸ ποιὸν καὶ τὸ ποσὸν
καὶ τὸ πηλίκον), προσεπενοεῖτο καὶ ἡ κατὰ τούτων πεῦσις, ὅτε κατὰ μὲν
ποιότητα ζητοῦντες λέγομεν ποῖος, κατὰ δὲ ποσότητα πόσος, κατὰ δὲ
πηλικότητα πηλίκος, καὶ ἐν παραγωγῇ ἐθνικῇ τῇ ἀπὸ τοῦ ποῖος τὸ
ποδαπός. ᾧ λόγῳ καὶ τὸ ἡμεδαπός, ἔχον τὴν ἀντωνυμικὴν θέσιν,   (5)
καὶ ἔτι τὸ ὑμεδαπός τό τε παρὰ τὸ ἄλλος ἀλλοδαπός, πάλιν τὴν
 

 54. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.31 line 9

 λέγω ἐν τῷ πόσος, ὅτε ἐπὶ πλήθους πυνθανόμεθα· καὶ ὅτε τάξιν τὴν
καθ’ ἕκαστον ἀριθμὸν ἐπὶ πλήθους ἐπιζητοῦμεν, ὡς ἐν τῷ πόστος·
καὶ ὡς προείπομεν, ἐπὶ μεγέθους πηλίκος, καὶ ἐπὶ ἐθνικῆς ἐννοίας
ποδαπός. 33. ᾗ ἔσθ’ ὅτε ἀνθυπάγεται καὶ τὰ ἐν ποιότητι, εἰ τύχοι,
ὅτε λέγομεν ποδαπός ἐστι Τρύφων; μέλας ἢ λευκός ἤ τι τοιοῦ-    (10)
τον· ἅπερ οἶμαι οὐκ ἀληθῶς ἀνθυπάγεσθαι τῇ ἐθνικῇ παραγωγῇ,
ἀλλὰ τῇ πρὸς τοῦ πρωτοτύπου πεύσει, λέγω τῇ ποῖος [ᾧ λόγῳ καὶ
 

 55. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.32 line 2

 ἢ ὁ Τελαμώνιος. ποδαπός ἐστι Τρύφων; τὸ μὲν ἀνενδοίαστον

καὶ ὑγιὲς Ἀλεξανδρεύς, Ἀθηναῖος· τὸ δὲ παρεμπῖπτον διὰ τὴν
(32) πρὸς τοῦ πρωτοτύπου, ὡς ἔφαμεν, πεῦσιν ὁ μέλας ἢ ὁ λευκός.—
34. Ἤδη μέντοι ὑπ’ ὄψιν πιπτούσης τῆς οὐσίας καὶ τῆς ποιότητος καὶ
ἔτι τῶν συμπαρεπομένων, ἔτι προσγίνεται πεῦσις ἡ κατὰ τὴν ἰδιότητα
τοῦ ὀνόματος. ἀφορᾷ γοῦν ὁ Πρίαμος {Γ 226} πάντα τὰ προειρη-
μένα, τὴν μὲν οὐσίαν ἐν τῷ ὅδε, καὶ τὸ ἔθνος ἐν τῷ Ἀχαιὸς ἀνήρ,    (5)
 

 56. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.32 line 6

 ἔτι τῶν συμπαρεπομένων, ἔτι προσγίνεται πεῦσις ἡ κατὰ τὴν ἰδιότητα

τοῦ ὀνόματος. ἀφορᾷ γοῦν ὁ Πρίαμος {Γ 226} πάντα τὰ προειρη-
 19

μένα, τὴν μὲν οὐσίαν ἐν τῷ ὅδε, καὶ τὸ ἔθνος ἐν τῷ Ἀχαιὸς ἀνήρ,    (5)
καὶ τὴν ποιότητα ἐν τῷ ἠΰς, καὶ τὴν πηλικότητα ἐν τῷ μέγας, οὐ
μὴν τὴν ἰδιότητα τοῦ ὀνόματος· ὅθεν ἀναπληροῦται ἐν τῷ
      οὗτος δ’ Αἴας ἐστὶ πελώριος {Γ 229}.
  35. Καὶ τὰ ἐπιρρήματα δὲ φέρεται ἐπὶ τὰς ἀγνοουμένας διαθέσεις·
 

 57. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.32 line 10

 μὴν τὴν ἰδιότητα τοῦ ὀνόματος· ὅθεν ἀναπληροῦται ἐν τῷ

      οὗτος δ’ Αἴας ἐστὶ πελώριος {Γ 229}.
  35. Καὶ τὰ ἐπιρρήματα δὲ φέρεται ἐπὶ τὰς ἀγνοουμένας διαθέσεις·
ἢ κατὰ ποιότητα τῆς πράξεως, ὥς φαμεν πῶς ἀνέγνω; ἀνθυπάγοντες    (10)
δυνάμει ἐπιθετικὸν τὸ ἐπίρρημα, εἰ τύχοι, καλῶς, ῥητορικῶς, φιλο-
σόφως·—ἢ οὐ τοῦτο ἐπιζητοῦντες, χρόνον δὲ καθ’ ὃν τὰ τῆς διαθέσεως
ἐγένετο, πότε; πηνίκα; οἷς ἀνθυπάγεται πάλιν ἐχθές, πρώην, πά-
 

 58. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.66 line 12

 γε οὐκ ἴδιον αὐτῷ παρέπεται τὸ κατὰ πρόσωπα ἐγγίνεσθαι, ὅπου γε

καὶ ἐν πρώτῳ καὶ ἐν δευτέρῳ παραλαμβάνεται, εἰμὶ Ὀδυσσεύς, καὶ    (10)
ἐπὶ δευτέρου προσώπου Ὀδυσσεὺς εἶ· συνοῦσαν γὰρ ἔχει τὴν ἰδίαν
ποιότητα. ἥ γε μὴν τοῦ ἄρθρου παράθεσις ἓν ἰδίωμα ἔχει τὴν τῶν
τρίτων προσώπων ἀναπόλησιν, ἐναντιώτατον τ’ ἔχει τὸ ὑπ’ ὄψιν παρα-
λαμβανόμενον πρόσωπον, ὅπου γε καὶ τὸ ἐμός ἐστι, προσλαμβάνον
τὸ ἄρθρον κατὰ τὸ τρίτον πρόσωπον, οὐκέτι προσλαμβάνει ἐν τῷ ἐμὸς    (15)
 

 59. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.75 line 2

 πρὸς τὸ τοιοῦτον φάναι, ὅτι οὐ τῷ ποῖος τὸ ὁ προσῆλθεν, ἀλλ’ ἔστιν

ἁπλοῦν ἓν μέρος λόγου τὸ ὁποῖος, σημαῖνον οὐ τὴν ἐν τοῖς ἄρθροις
(75) ἀναφοράν, ὥς φαμεν ὁ ἄνθρωπος παρεγένετο, ὁ ἵππος ἔδραμεν.
ἐπί τινι γὰρ ἐγνωσμένῳ κατὰ τὴν ἰδίαν ποιότητα τὸ τοιοῦτον παρα-
λαμβάνεται· ἥ γε μὴν διὰ τοῦ ὁποῖος ἀναπόλησις ὁμοιωματικὴν ἀντα-
πόδοσιν ζητεῖ, καθάπερ κἀπὶ τοῦ οἷος. ταὐτὸ παρακολουθεῖ κἀπὶ τοῦ
ὅσος καὶ ἡλίκος· οὐ γὰρ δή γε κἀπὶ τούτων ἄρθρων ἔννοιά τίς ἐστιν.   (5)
 

 60. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.89 line 3

 εἰ μέντοι ἐπιφέροιτο τὸ γενέσθαι, τὸ καλεῖσθαι, τὰ τούτοις σύζυγα,

(89) ἀποστήσεται τὸ ἄρθρον, Διονύσιος θέλει μοι γνώριμος γενέσθαι,
Θέων γραμματικὸς θέλει καλεῖσθαι, πάνυ εὐλόγως· ἐσομένην γὰρ
ποιότητα τὸ ῥῆμα ὑπαγορεύει, τὸ δὲ ἄρθρον τὴν γενομένην οἶδεν.—
εἰ γοῦν προσθείη τις καὶ τὸ ἄρθρον, ἕτερον προσθήσει ἐπιθετικόν, ἐφ’ ὃ
ἐπενεχθήσεται τὸ ῥῆμα, ἐπεὶ τὸ ἄρθρον ἀπηνέγκατο τὸ ἕτερον, ὡς   (5)
ἂν ἐν γνώσει προϋφεστώσῃ, Διονύσιος ὁ γνώριμός μου θέλει γενέ-
 
 20

 61. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.90 line 4

 (90) πατεῖ. καὶ οὐκ ἄλλως ἀποστήσεται τὸ ἄρθρον, εἰ μὴ ὑπαρκτικὴ μετοχὴ

ἐπενεχθείη, γραμματικὸς ὢν Τρύφων ἀναγινώσκει, φιλόσοφος
ὢν Δίων διαλέγεται, πάνυ εὐλόγως διὰ τὴν νῦν ἐμφανιζομένην
ποιότητα διὰ τῆς ὤν. οὐ γὰρ ἐν ῥήματι τὸ τοιοῦτον ἐδύνατο παρα-
ληφθῆναι ἕνεκα τοῦ ἐπιφερομένου ῥήματος, ἐπεὶ δύο ῥήματα οὐ δύνα-   (5)
ται μίαν σύνταξιν ἐπιδέξασθαι δίχα συμπλοκῆς. καὶ σαφὲς ἐκ τοῦ ὑπο-
δείγματος, τοῦ μὲν προειρημένου ὁ φιλόσοφος Δίων διαλέγεται,
 

 62. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.91 line 3

 χῆς, λέγω τὸ ἐξεναρίξων.)

(91)   108. Τῇ προκειμένῃ συντάξει ἄρα διαφόρως τὰ ἄρθρα προστε-
θήσεται, εἰ, ὡς εἴπομεν, τὰ ἐπιφερόμενα ῥήματα πρώτης κατηγοροίη
ποιότητος. πάλιν δὲ ἔστω ὑποδείγματα τοῦ μὲν προτέρου ὁ γραμμα-
τικὸς Τρύφων ἀείδει (ἦν γὰρ ἀσύνετον φάναι ὁ Τρύφων γραμ-
ματικὸς ἀείδει)· τοῦ δὲ δευτέρου ὁ Τρύφων γραμματικὸς καλεῖ-   (5)
ται· ὁ γραμματικὸς Τρύφων παρεγένετο, ὁ Τρύφων γραμμα-
 

 63. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.95 line 5

 σύνταξις ἐντριβεστέρα χωρὶς ἄρθρων λεγομένη, καθάπερ ἡ ἐπὶ τῶν

κυρίων, εἴγε τὰ κύρια διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς ἰδιότητα οὐχ οὕτως προσδέ-
εται τοῦ ἄρθρου, καθάπερ τὰ κοινὴν ἔννοιαν ἔχοντα. δυνάμει γὰρ
συστέλλεται ἐκ τῆς πολλῆς ποιότητος τῇ παραθέσει τοῦ ἄρθρου, εἴγε   (5)
ἀοριστῶδες μὲν τὸ παῖς δειπνήσας ἐκοιμήθη, οὐ μὴν τὸ ὁ παῖς
δειπνήσας ἐκοιμήθη. εὐπαράδεκτον δὲ τὸ [ὁ] Πτολεμαῖος δει-
πνήσας ἐκοιμήθη, οὐχ οὕτως ἀπαιτοῦν τὸ ἄρθρον.—113. Οἷόν τέ
 

 64. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.133 line 4

 (133) σύνεστιν δὲ δεῖξις διττή, ἡ κατὰ ἀπόλυτον ἐκφοράν, ἔπαισέ με (φανερὸν

γὰρ ὅτι δεῖξις, ἀλλ’ οὐκ ἐπιτεταμένη οὐδὲ πρός τι ἀνατεινομένη), καὶ
ἀντιδιασταλτική, ἐμὲ αὐτὸν ἔπαισε· πρόδηλον γὰρ ὅτι ἐπιτέταται τὰ
τῆς δείξεως, καθάπερ τὰ ἐν τῇ ποιότητι ἐπινοεῖται. λευκός ἀπολελυ-
μένην ἔχει τὴν ποιότητα, ἐπιτεταμένην δὲ ἐν τῷ λευκότερος πρὸς    (5)
ἕτερον πρόσωπον ὃ πάντως ἐπιζητοῦμεν. ᾧ λόγῳ καὶ τὸ ἐμέ ἐπιτεῖναν
τὴν δεῖξιν ἀπῄτησε πρὸς ὃ ἐπετάθη. δι’ ὅ τι μέντοι ἐν ἁπάσαις τὸ
 

 65. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.133 line 5

 γὰρ ὅτι δεῖξις, ἀλλ’ οὐκ ἐπιτεταμένη οὐδὲ πρός τι ἀνατεινομένη), καὶ
ἀντιδιασταλτική, ἐμὲ αὐτὸν ἔπαισε· πρόδηλον γὰρ ὅτι ἐπιτέταται τὰ
τῆς δείξεως, καθάπερ τὰ ἐν τῇ ποιότητι ἐπινοεῖται. λευκός ἀπολελυ-
μένην ἔχει τὴν ποιότητα, ἐπιτεταμένην δὲ ἐν τῷ λευκότερος πρὸς    (5)
 21

ἕτερον πρόσωπον ὃ πάντως ἐπιζητοῦμεν. ᾧ λόγῳ καὶ τὸ ἐμέ ἐπιτεῖναν

τὴν δεῖξιν ἀπῄτησε πρὸς ὃ ἐπετάθη. δι’ ὅ τι μέντοι ἐν ἁπάσαις τὸ
τοιοῦτον οὐκ ἐγχωρεῖ, ἐν τοῖς κατὰ μέρος εἰρήσεται.
 

 66. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.138 line 2

   15. Πῶς οὖν οὐκ εὐήθεις οἱ περὶ Ἅβρωνα καταδραμόντες Ἀρι-

στάρχου ὡς οὐ δεόντως φαμένου κατὰ πρόσωπα συζύγους τὰς ἀντωνυ-    (10)
(138) μίας, «καθὸ κοινὸς ὁ ὅρος καὶ ῥημάτων, καὶ μᾶλλόν γε αὐτῶν.
συζυγοῦσιν
γὰρ αἱ φωναὶ κατά τε ποιότητα τῶν στοιχείων καὶ κατὰ ποσότητα τῶν
συλλαβῶν, καὶ φαίνεται ὅτι καὶ κατὰ χρόνον καὶ τάσιν· ταῖς γε μὴν
ἀντωνυμίαις οὐ συνῆν τὸ τοιοῦτον, εἴγε αἱ πλείους ἀσύζυγοι, ὡς σαφές
ἐστιν τοῖς κλίνασιν τὰς ἀντωνυμίας.» Φαίνεται γὰρ ὅτι ὁ μὲν Ἀρί-    (5)
 

 67. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.142 line 1

 τοῦ δέοντος περιγράφειν.

  22. Ἴσως οὖν ἐκείνῳ τις ἐπιστήσειεν, ἕνεκα τίνος τὸ ἀκόλουθον
ἀπένευσαν αἱ ἀντωνυμίαι, καὶ διὰ τί οὐ πᾶσαι.    (10)
(142)   Ἡ τῶν ὀνομάτων θέσις ἐπενοήθη εἰς ποιότητας κοινὰς ἢ ἰδίας, ὡς
ἄνθρωπος, Πλάτων, καὶ ἐπεὶ οὔτε σὺν δείξει τὰ τοιαῦτα οὔτε ἀνα-
φορᾷ, πάμπολλος ἡ ἐπὶ τούτων θέσις ἐγίνετο, ἵν’ ἑκάστου τὸ χαρακτη-
ριστικὸν ἀπονείμῃ τὴν ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων ποιότητα. (οὐ
 

 68. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.142 line 4

 (142)   Ἡ τῶν ὀνομάτων θέσις ἐπενοήθη εἰς ποιότητας κοινὰς ἢ ἰδίας, ὡς

ἄνθρωπος, Πλάτων, καὶ ἐπεὶ οὔτε σὺν δείξει τὰ τοιαῦτα οὔτε ἀνα-
φορᾷ, πάμπολλος ἡ ἐπὶ τούτων θέσις ἐγίνετο, ἵν’ ἑκάστου τὸ χαρακτη-
ριστικὸν ἀπονείμῃ τὴν ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων ποιότητα. (οὐ
μετρίως γ’ οὖν τὰς ποιότητας ἐπιταράττουσιν αἱ συνεμπεσοῦσαι θέσεις    (5)
ἔν τε προσηγορικοῖς καὶ κυρίοις ὀνόμασιν, δι’ ὃ καὶ ἐστέρετο τὸ διὰ
τῶν ὀνομάτων νοούμενον πρόσωπον τοῦ ὁρισμοῦ.) καὶ ἕνεκα τοῦ τοι-
 

 69. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.142 line 5

 ἄνθρωπος, Πλάτων, καὶ ἐπεὶ οὔτε σὺν δείξει τὰ τοιαῦτα οὔτε ἀνα-
φορᾷ, πάμπολλος ἡ ἐπὶ τούτων θέσις ἐγίνετο, ἵν’ ἑκάστου τὸ χαρακτη-
ριστικὸν ἀπονείμῃ τὴν ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων ποιότητα. (οὐ
μετρίως γ’ οὖν τὰς ποιότητας ἐπιταράττουσιν αἱ συνεμπεσοῦσαι θέσεις    (5)
ἔν τε προσηγορικοῖς καὶ κυρίοις ὀνόμασιν, δι’ ὃ καὶ ἐστέρετο τὸ διὰ
τῶν ὀνομάτων νοούμενον πρόσωπον τοῦ ὁρισμοῦ.) καὶ ἕνεκα τοῦ τοι-
ούτου ἰδιάσασα ἡ εὐθεῖα καθ’ ἕκαστον χαρακτῆρα, ἀπῄτει τὰς πλαγίας
 
 22

 70. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.143 line 2

 τῶν ὀνομάτων νοούμενον πρόσωπον τοῦ ὁρισμοῦ.) καὶ ἕνεκα τοῦ τοι-
ούτου ἰδιάσασα ἡ εὐθεῖα καθ’ ἕκαστον χαρακτῆρα, ἀπῄτει τὰς πλαγίας
(143) ἀνηκούσας πρὸς τὸ ἴδιον τῆς εὐθείας.—23. ἐντεῦθεν οὖν ἀναγκαίως
καὶ τὰ γένη παρεισάγεται, ἵνα μετὰ τῆς ποιότητος τοῦ χαρακτῆρος
συνδιαστείλῃ τὸ γένος.—ἐντεῦθεν συνεπενοήθησαν καὶ ἐπιθετικαὶ θέσεις,
ἵνα καὶ τὰ παρακολουθήσαντα τοῖς κοινῶς ἢ ἰδίως νοουμένοις ἀνα-
πληρωθῇ, τῷ μὲν ἵππος, εἰ τύχοι, τὸ λευκός ἢ τὸ ταχύς, τῷ δὲ   (5)
 

 71. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.143 line 11

 φερέπονος, φιλόλογος, αἵπερ ἐξ ἐπισυμβεβηκότων ἐνεγίνοντο.

  24. Αἱ μέντοι ἀντωνυμίαι εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀποβλέπουσαι διὰ τῆς
ἐν αὐταῖς ἐγκειμένης δείξεως ἢ εἰς τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν, ἔχουσιν   (10)
εὔληπτα καὶ τὰ ἐπισυμβεβηκότα τῇ ποιότητι, λέγω τὰ δυνάμενα δι’ ὄ-
(144) ψεως ἐπινοηθῆναι, λευκὸν ἢ μέλαν, μακρὸν ἢ βραχύ. (οὐχ ὑπὸ
δεῖξιν γὰρ πιπτούσης τῆς ψυχῆς οὐδὲ τὰ ταύτῃ ὑποτρέχοντα εὐσύνοπτα
ἂν γένοιντο πρὸς τῶν ἀντωνυμιῶν.) ἔνθεν τοὺς πολλοὺς χαρακτῆρας
 

 72. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.148 line 7

 τὴν ἑκάστης διάθεσιν, ὡς ἔχει τὸ Θέωνα διδάσκει Τρύφων, τοῦτον

φιλῶ ἐγώ, φιλεῖ Θέων.—30. ἔστιν γε μὴν κἀκεῖνος ὁ λόγος   (5)
ἀληθής, ὡς σύνεστι τὰ ἄρθρα μετὰ τῶν ὀνομάτων ἀνθ’ ὧν παραλαμβά-
νεται ἡ ἀντωνυμία, οὐ σημαίνοντα τὰς πηλικότητας ἢ ποιότητας ἤ τι
τῶν παρεπομένων τοῖς ὀνόμασιν, καθὸ ὑπεδείξαμεν καὶ ἐπὶ τῶν ἀντω-
νυμιῶν τὸ αὐτό· ὡς γὰρ τὸ οὗτος κατὰ παντὸς ὑποκειμένου παραλαμβά-
νεται, καὶ τὰ ἄρθρα σὺν παντὶ ὑποκειμένῳ παραλαμβάνεται, ὁ μέγας,   (10)
 

 73. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.149 line 5

 ἦλθεν θοὰς ἐπὶ νῆας Ἀχαιῶν· καὶ σαφὲς ὅτι ἡ ἔλλειψις τοῦ ὀνό-
ματος τῷ ἄρθρῳ παραδώσει τὰ τῆς συντάξεως, καὶ οὐκ ἄλλο τι γενή-
σεται τὸ ἄρθρον ἢ ἀντωνυμία, ἥ ἐστιν ἀντὶ παντὸς ὀνόματος, ἐπεὶ καὶ
αὐτὸ μετὰ παντὸς ὀνόματος, οὐκ ἐμποδιζόμενον ἐν ποιότητι ἢ ἄλλῳ    (5)
τινὶ τῶν παρεπομένων, καθὼς εἴπομεν. ἐν μέντοι τοῖς ἑξῆς δεδείξεται,
πότε οἱ λόγοι τὰ ὀνόματα παραιτοῦνται ἀντιπαραδεχόμενοι τὰς ἀντω-
νυμίας. (32. Καὶ ἡ μὲν τοιαύτη σύνταξις προϋφεστώτων ὀνομάτων,
 

 74. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.159 line 7

 τερα ἐν τῷ
      οὗτος δ’ Αἴας ἐστὶ πελώριος {Γ 229},    (5)
πάνυ ἀναγκαίως· ἕνεκα γὰρ τοῦ ὁρᾶσθαι τὸν Αἴαντα ἡ δεῖξις παρεί-
ληπται, ἕνεκα δὲ τῆς ἰδίας ποιότητος, ὑπὲρ ἧς καὶ ἠρώτησεν, τὸ Αἴας.
 23

  46. Τούτων οὖν τῇδε ἐχόντων σαφὲς ὅτι τὸ Ἀπολλώνιος

γράφω καὶ τὰ τούτοις ὅμοια προφανῶς ἀκατάλληλα, καὶ οὐ δι’ ἄλλο
τι ἢ διὰ τὴν τῶν προσώπων ἀκαταλληλότητα, εἴγε τρίτου μὲν προσώπου
(10)
 

 75. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.159 line 14

 τὸ ὄνομα, πρώτου δὲ τὸ ῥῆμα· κατάλληλον δὲ τὸ ἐν δυσὶν τρίτοις

Ἀπολλώνιος γράφει.
  47. Ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ καθόλου πάλιν τὸ τοιοῦτο. τὰ γὰρ
ὕπαρξιν ἢ ἰδίας ποιότητος θέσιν σημαίνοντα τῶν ῥημάτων προ-
σίενται τὸ δοκοῦν ἀκατάλληλον, εἰμὶ Ὀδυσσεύς, Τρύφων    (15)
(160) ὀνομάζομαι καὶ τὰ τούτοις σύζυγα. πάλιν γὰρ οὐκ ἐγχωρεῖ τὴν
ἰδίαν θέσιν κοινῇ φωνῇ προσχαρίσασθαι ἐπὶ πᾶν συντεινούσῃ, εἰ φαίημεν
 

 76. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.160 line 4

 (160) ὀνομάζομαι καὶ τὰ τούτοις σύζυγα. πάλιν γὰρ οὐκ ἐγχωρεῖ τὴν

ἰδίαν θέσιν κοινῇ φωνῇ προσχαρίσασθαι ἐπὶ πᾶν συντεινούσῃ, εἰ φαίημεν
ἐγὼ ὀνομάζομαι, ἐγὼ κληΐζομαι. (καὶ σαφές ἐστιν ὅτι τὸ ἐγώ
εἰμι ἐνεχώρει ἐγγίνεσθαι· ὕπαρξιν γάρ, οὐκ ἰδίας ποιότητος θέσιν ἐσή-
μαινεν, κοινῆς δέ, ἐφ’ ἣν συντείνει τὸ ἐγώ.) ὁ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ    (5)
τῶν ἑξῆς προσώπων.—σαφὲς οὖν ὅτι οὐ δυνάμενα διαψεύσασθαι τὴν
ἰδίαν θέσιν τῶν ὀνομάτων τὰ ῥήματα ἐπισπᾶται αὐτὰ ἐκ τρίτου κατὰ
 

 77. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.351 line 15

 εἴθε σχεδὸν ὄνομά ἐστιν εὐχῆς· οὐ γὰρ συμπαρίσταται καὶ τὸ ἐν τίνι

τὰ τῆς εὐχῆς.—96. Τὸ τοιοῦτον καὶ ἐπ’ ἄλλων πλείστων παρεπόμε-
νον ἔστιν ἐπιδεῖξαι. 1. τὸ λευκότερος ἐπιτέταται εἰς τὴν τοῦ λευκοῦ
ποιότητα καὶ ἔτι τὸ γλυκύτερος εἰς τὴν τοῦ γλυκέος· κοινῆς μέντοι    (15)
ἐπιτάσεως ὀνόματά ἐστι τὰ τοιαῦτα, βελτίων, ἄριστος, ἀμείνων.
(352) 2. ἀλλ’ εἰ καὶ τὰ τοιαῦτα ἔχεταί τινος ἐννοίας, ἀφ’ ἧς καὶ τὴν ὀνομα-
σίαν εἴληφε, καὶ τροπικώτερον μετῆλθεν εἰς κοινὴν ἐπίτασιν (ὡς τὸ
 

 78. Απολλώνιος Δύσκολος. (A.D. 2) Part 2 Vol. 2 p.352 line 5

 σίαν εἴληφε, καὶ τροπικώτερον μετῆλθεν εἰς κοινὴν ἐπίτασιν (ὡς τὸ

ἁλιεύς, κἂν ποτάμιος ᾖ, καὶ ἡ πυξίς, κἂν διαφόρου ὕλης τύχῃ), ἐκεῖνο
μέντοι ὁμόλογόν ἐστιν, ὡς τὸ εἷς διαφέρει τοῦ Αἴας, ᾗ αὐτὸ μόνον
ὄνομά ἐστιν ἀριθμοῦ τὸ εἷς, τὸ δὲ Αἴας μετὰ ἰδίας ποιότητος παρυ-    (5)
φιστάμενον ἔχει τὸ εἷς. 3. καὶ ἔτι τὸ ἐγώ πρὸς τὸ γράφω, καθὸ με-
τὰ πράγματος καὶ τῶν συμπαρεπομένων τὸ γράφω ἐγκείμενον ἔχει τὸ
ἐγώ, αὐτή γε μὴν ἡ ἀντωνυμία αὐτὸ μόνον ὄνομά ἐστι προσώπου.
 
 24

 79. Μάξιμος. Διαλέξεις. (A.D. 2) Lecture 6 chap.1 sec. c/d line 4

 (c/d) Ἄλλό τι οὖν ἐπιστήμην σοφίας ἡγεῖ; Οὐ μὰ τὸν Δία,

οὐ μᾶλλον ἢ ζωὴν ζωῆς· ἀλλὰ κοινὸν ὑπάρχον τὸ τῆς
ζωῆς θνητῇ φύσει πρὸς τὸ ἀθάνατον, κατὰ μὲν τὴν
ποιότητα ἰσομοιρεῖ· κατὰ δὲ τὴν βραχύτητα τοῦ βίου
σχίζεται· θεοῦ μὲν γὰρ ζωὴ αἰώνιος, ἀνθρώπου δὲ    (5)
(e) ἐφήμερος. Ὥσπερ οὖν εἴ τις ἦν δύναμις ὀφθαλμοῖς
ὁρᾶν ἀεὶ, καὶ ἀποτείνειν διηνεκῶς τὴν ὄψιν καὶ δέ-
 

 80. JUSTINUS MARTYR Apol. Apologia {0645.001} (A.D. 2) chap.13 sec. 2

line 3

 διατροφὴν γενόμενα οὐ πυρὶ δαπανᾶν, ἀλλ’ ἑαυτοῖς καὶ τοῖς

δεομένοις προσφέρειν, (2) ἐκείνῳ δὲ εὐχαρίστους ὄντας διὰ λό-
γου πομπὰς καὶ ὕμνους πέμπειν ὑπέρ τε τοῦ γεγονέναι καὶ
τῶν εἰς εὐρωστίαν πόρων πάντων, ποιοτήτων μὲν γενῶν
καὶ μεταβολῶν ὡρῶν, καὶ τοῦ πάλιν ἐν ἀφθαρσίᾳ γενέσθαι
διὰ πίστιν τὴν ἐν αὐτῷ αἰτήσεις πέμποντες, —τίς σωφρονῶν   (5)
οὐχ ὁμολογήσει; (3) τὸν διδάσκαλόν τε τούτων γενόμενον ἡμῖν
 

 81. CLEOMEDES Astron. De motu circulari corporum caelestium

{1272.001} (A.D. 2) p.124 line 15

 δὲ τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν ἔτι πλέον ἀφεστὼς φαίνεται.

Καὶ ὅπου μὲν ἔγγιστα φαίνεται, καὶ σμικρότατος, ὅπου
δὲ πλέον ἡμῖν τὸ ἐπ’ αὐτὸν φαντάζεται διάστημα, καὶ
αὐτὸς μείζων εἶναι δοκεῖ, τῆς περὶ τὸν ἀέρα ποιότη-    (15)
τος πάντων τῶν τοιούτων αἰτίας γινομένης. Διὰ μὲν
γὰρ νοτερωτέρου καὶ παχυτέρου τοῦ ἀέρος ὁρώμενος
μείζων ἡμῖν καὶ πλέον ἀφεστὼς φαίνεται, διὰ δὲ τοῦ
καθαροῦ ἐλάττων τῷ μεγέθει καὶ ἐγγίων κατὰ τὸ διά-
 

 82. VETTIUS VALENS Astrol. Anthologiarum libri ix {1764.001} (A.D. 2)

p.128 line 8

 ἰσχιάδος ἑρπετῶν θηρίων αἰτίας.   (5)

  Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τὸν περὶ βιαιοθανάτων λόγον· ἄλλως δὲ
προσπαραλαμβάνειν δεήσει τὰς καθ’ ἕκαστον ζῴδιον σινῶν καὶ
παθῶν αἰτίας εἰς τὸ εὐσύνοπτον γενέσθαι τὴν τοῦ θανάτου ποιό-
τητα· ἡ συμπαρουσία δὲ ἢ μαρτυρία ἑνὸς ἑκάστου ἀστέρος συν-
επισχύσει ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως ἐπεισενεγκεῖν αἰτίαν τῷ θανάτῳ.    (10)
προσβλέπειν οὖν δεῖ τοὺς τόπους καὶ τοὺς κυρίους, ὅπως εἰσὶ
κείμενοι καὶ ὑπὸ τίνων μαρτυροῦνται, ἢ τῶν οἰκείων ἢ ἐναντίων,
 
 25

 83. VETTIUS VALENS Astrol. Anthologiarum libri ix {1764.001} (A.D. 2)

p.204 line 29

 τῆς Σελήνης τῆς κατὰ γένεσιν καὶ ἑκάστῳ ζῳδίῳ μίαν ψῆφον
διδοὺς ἀπὸ τοῦ κεκληρωμένου ζῳδίου τὸν μῆνα διέκβαλλε. καὶ
ὅπου δἂν καταντήσῃ ὁ ἀριθμός, ἐκείνου τοῦ ζῳδίου τὸν κύριον
σκόπει καὶ πρὸς τοὺς ἐφορῶντας ἀστέρας τὴν ποιότητα τῆς ἡμέρας
δήλωσον.    (30)
  Τὰς δὲ ὥρας οὕτως. ἀπὸ τοῦ κεκληρωμένου ζῳδίου τὴν ἡμέραν
διέκβαλλε περὶ τὴν τῆς ἡμέρας ἀρχὴν ἀνὰ δύο ἀπὸ τῆς γενεσιακῆς
 

 84. Claudius AELIANUS Soph. De natura animalium {0545.001} (A.D. 2-3)

Book 14 sec. 20 line 27

 γλίχονται, ἐρῶσι δὲ νήχεσθαι καὶ τέγγειν τὼ πόδε ἢ

ἀπονίπτειν τὼ χεῖρε. οἳ δὲ οὐκ αὐτὴν τὴν τοῦ ἱπποκάμ-    (25)
που γαστέρα τούτων αἰτίαν εἶναί φασιν, ἀλλὰ νέμεσθαί
τι φυκίον τὸ ζῷον πικρὸν δεινῶς, οὗ τὴν ποιότητα ἐς
ἐκείνην μεταχωρεῖν. εὑρέθη δὲ ἄρα καὶ ἐς σωτηρίαν
ἱππόκαμπος ἐπιτήδειος ἀγχινοίᾳ παλαιοῦ μὲν ἁλιέως,
σοφοῦ δὲ τὰ θαλάττια. ἦν Κρὴς ἁλιεὺς γέρων, καὶ    (30)
 

 85. CASSIUS Iatrosophista Med. Quaestiones medicae et problemata physica

{0733.001} (A.D. 2-3) Sec. 62 line 10

 λουμένην πύκνωσιν τῶν πόρων [τὸ ὄξος]· ὅθεν οὐ συγχωρεῖ

εἰς παρείσδυσιν χώραν ἔχειν τὸ νάπυ πρὸς τὸ καθάψασθαι
τῶν πόρων. Ἢ ὅτι ἡ δριμύτης τοῦ νάπυος, τῇ ἐπιμιξίᾳ
τοῦ ὄξους ἀμβλύνεται; αὗται γὰρ αἱ ποιότητες ἀλλήλαις    (10)
συμπλακεῖσαι τὴν οἰκείαν ἄκραν τῆς ποιότητος διέφθειραν,
τῷ ἕκαστον τὴν ἰδίαν ἰσχὺν ἀποβεβληκέναι. ὃν τρόπον καὶ
ἐπὶ τοῦ εὐκράτου λεγομένου ἐστὶ συνορᾶν· καὶ γὰρ τοῦτο
 

 86. CASSIUS Iatrosophista Med. Quaestiones medicae et problemata physica

{0733.001} (A.D. 2-3) Sec. 62 line 11

 εἰς παρείσδυσιν χώραν ἔχειν τὸ νάπυ πρὸς τὸ καθάψασθαι

τῶν πόρων. Ἢ ὅτι ἡ δριμύτης τοῦ νάπυος, τῇ ἐπιμιξίᾳ
τοῦ ὄξους ἀμβλύνεται; αὗται γὰρ αἱ ποιότητες ἀλλήλαις    (10)
συμπλακεῖσαι τὴν οἰκείαν ἄκραν τῆς ποιότητος διέφθειραν,
τῷ ἕκαστον τὴν ἰδίαν ἰσχὺν ἀποβεβληκέναι. ὃν τρόπον καὶ
ἐπὶ τοῦ εὐκράτου λεγομένου ἐστὶ συνορᾶν· καὶ γὰρ τοῦτο
ἐκ θερμοῦ ἄγαν ὕδατος καὶ ψυχροῦ συστάν, τῇ ποιᾷ περι-
 

 87. CASSIUS Iatrosophista Med. Quaestiones medicae et problemata physica

{0733.001} (A.D. 2-3) Sec. 62 line 15
 26

 τῷ ἕκαστον τὴν ἰδίαν ἰσχὺν ἀποβεβληκέναι. ὃν τρόπον καὶ

ἐπὶ τοῦ εὐκράτου λεγομένου ἐστὶ συνορᾶν· καὶ γὰρ τοῦτο
ἐκ θερμοῦ ἄγαν ὕδατος καὶ ψυχροῦ συστάν, τῇ ποιᾷ περι-
πλοκῇ ἀπέβαλε τὰς ἄκρας ποιότητας, καὶ παρ’ ἐκείνας ἑτέρα   (15)
τις ποιότης ἀπετελέσθη. Οἱ δὲ σιναπισθέντες, τοῦ νάπυος
ὕδατι λειωθέντες, μᾶλλον φοινίσσονται [τοὺς τόπους] δι’
αἰτίαν τοιάνδε· τὸ γὰρ ὕδωρ τῷ λεῖον εἶναι καὶ τῷ διϋγραί-
 

 88. CASSIUS Iatrosophista Med. Quaestiones medicae et problemata physica

{0733.001} (A.D. 2-3) Sec. 64 line 6

 τριτωθῇ. Ῥητέον, ὅτι τὸ θαλάττιον ὕδωρ ἐκ μεγάλων

ὄγκων συνεστὼς λεπτύνεται καταδιαιρούμενον ὑπὸ τοῦ πυ-
ρός. μεταβολὴν τοίνυν ἐσχηκός, διὰ τὸ ἀπὸ παχέως εἰς    (5)
λεπτὸν καταστῆναι, τῷ ἀποβεβληκέναι τὴν προτέραν ποιό-
τητα, γέγονεν ἀντὶ ἁλμυροῦ γλυκύ.
(65)   Διὰ τί οἱ πάνυ φλεγμαίνοντες ὀφθαλμοὶ τραχύ-
τητός τινος συναίσθησιν παρέχουσι τοῖς κάμνουσιν; ἢ λή-
μης ἐπιγενομένης καὶ τῷ ἄνω βλεφάρῳ ὑπεισελθούσης, ὁ
 

 89. Ωριγένης. Frag. a in evangelium Joannis (in catenis) {2042.006} (A.D.

2-3) Frag. 30 line 4

 (30)   Τὸ «Ἐπίστευσαν» ἀντὶ τοῦ ‹Ἐβεβαιώθησαν› εἴρηται. τὴν γὰρ

πίστιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μᾶλλον ἐπὶ τῆς βεβαιώσεως λέγει. τούτοις
οὖν καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ μᾶλλον ἐφανέρωσεν. κτιστοῦ γὰρ καὶ οὐ
κτίσματος τὸ οὐσίαν μεταβαλεῖν. οὐ γὰρ ποιότητος ἁπλῶς ἀλλ’ οὐ-
σίας μεταβολὴ τὸ ἐξ ὕδατος οἶνον γενέσθαι.    (5)
(31)   Καὶ μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ, αὐτὸς καὶ
ἡ μήτηρ αὐτοῦ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ.
 

 90. Ωριγένης. Frag. a in evangelium Joannis (in catenis) {2042.006} (A.D.

2-3) Frag. 63 line 1

 γων. ὅπερ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς Σαμαρείτιδος πεποίηκε.

(62)   Inc. Ποῖον δὲ πνεῦμα οὔπω ἦν; Expl. ἐπ’ οὐδενὸς ὤφθη τῶν προ-
φητῶν, ἐθαυματούργουν.
(63)   Νομίζω τοῦτο λελέχθαι πρὸς παράστασιν τοῦ ποιότητα δυνά-
μεως ἰατρικῆς ἐσχηκέναι τὸν σίελον τοῦ χριστοῦ. εἰ καὶ μὴ αὐτὸς
δὲ ὁ τυφλὸς περὶ τῆς ἀναβλέψεως παρεκάλεσεν, ὅμως εὑρεθήσεται
ἐπαινετὸς ἐν τῷ παρέχειν ἑαυτὸν τῷ Ἰησοῦ ἐπιχρίοντι πηλῷ τοὺς
 

 91. Ωριγένης. Scholia in Canticum canticorum {2042.076} (A.D. 2-3) Vol.

17 p.261 line 14
 27

 δὲ ὁ νυμφίος ἔφη περὶ ἑαυτοῦ, μήλῳ παραβάλλειν αὐ-

τόν· τοὺς παρ’ αὐτῶν δὲ υἱοὺς, ξύλοις δρυμοῦ· ὑπερ-
βολῇ δὲ τοῦ πόθου, τὸ καὶ σκιᾶς ἐπιθυμεῖν τῆς αὐ-
τοῦ, καὶ παραπέμψαι τῷ βάθει τὴν τούτου ποιότητα·
ἔοικε δὲ ταῦτα λέγειν πρὸς τὰς νεάνιδας, ὡς πρὸς τοὺς   (15)
ἑταίρους ὁ νυμφίος τὰ πρῶτα· υἱοὺς δὲ, ἢ τοὺς ἑταί-
ρους λέγει οὓς παραθέει τοῦ νυμφίου ξύλοις ἀκάρποις
 

 92. Ωριγένης. Scholia in Canticum canticorum {2042.076} (A.D. 2-3) Vol.

17 p.261 line 54

 εἶπε· βούλεται γὰρ ἡ νύμφη ἐν πολλοῖς περικυλιομέ-

νοις αὐτὸν μήλοις ἀναπαύεσθαι· ἅτινα οἶμαι καρπός
ἐστι τοῦ μήλου ἐν τοῖς ξύλοις τοῦ δρυμοῦ νυμφίου, ἵνα
τῆς αὐτῶν μεταλάβῃ ποιότητος· Τέτρωμαι γὰρ φίλ-
τρῳ, φησὶ, κατὰ τὸν Σύμμαχον· ἀπὸ τοῦ ἐκλεκτοῦ   (55)
βέλους, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν.
(264) Φωνὴ τοῦ ἀδελφιδοῦ μου, ἰδοὺ οὗτος ἥκει πηδῶν    (1n)
 

 93. Ωριγένης. Scholia in Matthaeum {2042.077} (A.D. 2-3) Vol. 17 p.301

line 46

 ἐγχειρισθέντας ἐπισκόπους καὶ διδασκάλους δυσωπεῖ

ὁ λόγος φρονίμως ἑκάστῳ τὰ κατ’ ἀξίαν χρῆσθαι, καὶ
ἐπιστημόνως τὰς πνευματικὰς διατάσσειν τροφὰς    (45)
καιρῷ ποσότητος, ποιότητος. Τὸ δὲ, Τίς ἄρα, εἶπεν,
οὐχ ὡς ἀγνοῶν, ἀλλ’ ἵνα μὴ περιεργάζωνται. Ἁρμό-
ζει δὲ ὁ λόγος καὶ κατὰ παντὸς τοῦ ἐμπιστευθέντος
τι παρὰ τοῦ Θεοῦ, εἴτε χρήματα, εἴτε ἀρχὴν, εἴτε
 

 94. MOERIS Attic. Lexicon Atticum {1515.001} (A.D. 2/3?) p.206 line 16

 παρουσίαν καὶ τὴν οὐσίαν Ἀττικοί.

παροψίδα τὴν ποιὰν μᾶζαν Ἀττικοί, παροψίδα τὸ σκεῦος Ἕλληνες.
παῖδα τὸν δοῦλον, κἂν ᾖ γέρων, Ἀττικοί.    (15)
πρώτως καὶ πρῶτον. τὸ μὲν ποσότητος τὸ δὲ ποιότητος δηλωτικόν.
παραιρέματα τῶν ἱματίων, ὡς Θουκυδίδης, Ἀττικοί.
πρῶ καὶ πρωΐας καὶ ὀψέ καὶ ὀψίας.
πομφόλυγας τὰ δερμάτια ἃ ἐπὶ τῶν κεφαλῶν αἱ γυναῖκες ἔχου-
 

 95. Γρηγόριος θαυματουργός. . Ad Tatianum de anima per capita disputatio

[Sp.] {2063.008} (A.D. 3) Vol. 10 p.1141 line 34

 ἕλκεται, ὡς τὰ ἄψυχα· οὔτε δὲ ἔσωθεν κινεῖται, ὡς τὰ

ἔμψυχα· ἄτοπον γὰρ ψυχῆς ψυχὴν λέγειν· οὐκ ἔσται    (30)
οὖν σῶμα· ἀσώματος ἄρα.
 28

  Καὶ πάλιν, εἰ σῶμά ἐστιν ἡ ψυχὴ, καὶ τὰς ποιότητας αἰσθητὰς ἔχει, καὶ
τρέφεται· ἀλλ’ οὐ τρέφεται.    (35)
Καὶ εἰ τρέφεται, οὐ σωματικῶς τρέφεται ὡς τὸ σῶμα,
ἀλλ’ ἀσωμάτως· λόγῳ γὰρ τρέφεται· οὐ τοίνυν ποιό-
τητας αἰσθητὰς ἔχει· οὔτε γὰρ ὁρᾶται δικαιοσύνη,
 

 96. Γρηγόριος θαυματουργός. . Ad Tatianum de anima per capita disputatio

[Sp.] {2063.008} (A.D. 3) Vol. 10 p.1141 line 37

 (1141)   Καὶ πάλιν, εἰ σῶμά ἐστιν ἡ ψυχὴ, καὶ τὰς ποιότη-    (34)

τας αἰσθητὰς ἔχει, καὶ τρέφεται· ἀλλ’ οὐ τρέφεται.    (35)
Καὶ εἰ τρέφεται, οὐ σωματικῶς τρέφεται ὡς τὸ σῶμα,
ἀλλ’ ἀσωμάτως· λόγῳ γὰρ τρέφεται· οὐ τοίνυν ποιό-
τητας αἰσθητὰς ἔχει· οὔτε γὰρ ὁρᾶται δικαιοσύνη,
οὔτε ἀνδρία, οὔτε τῶν τοιούτων οὐδέν· τῆς δὲ ψυχῆς
αἱ ποιότητες αὗται· οὐκ ἔστιν οὖν σῶμα· ἀσώματος   (40)
ἄρα.
 

 97. Γρηγόριος θαυματουργός. . Ad Tatianum de anima per capita disputatio

[Sp.] {2063.008} (A.D. 3) Vol. 10 p.1141 line 40

 ἀλλ’ ἀσωμάτως· λόγῳ γὰρ τρέφεται· οὐ τοίνυν ποιό-

τητας αἰσθητὰς ἔχει· οὔτε γὰρ ὁρᾶται δικαιοσύνη,
οὔτε ἀνδρία, οὔτε τῶν τοιούτων οὐδέν· τῆς δὲ ψυχῆς
αἱ ποιότητες αὗται· οὐκ ἔστιν οὖν σῶμα· ἀσώματος   (40)
ἄρα.
  Ἔτι, πάσης τῆς σωματικῆς οὐσίας εἰς ἔμψυχον    (43)
καὶ ἄψυχον διαιρουμένης, εἰπάτωσαν οἱ σῶμα [ἄλ.
 

 98. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 1 line 195

 στοιχείων συνέστηκεν, ἀνάγκη τούτοις τοῖς πάθεσι περι-

πίπτειν αὐτὸν οἷς καὶ τὰ στοιχεῖα, τομῇ καὶ μεταβολῇ
καὶ ῥεύσει, ἅπερ ἐστὶ μόνου τοῦ σώματος· μεταβολῇ μὲν
τῇ κατὰ ποιότητα, ῥεύσει δὲ τῇ κατὰ κένωσιν, κενοῦται    (195)
γὰρ ἀεὶ τὸ ζῷον διά τε τῶν προδήλων πόρων καὶ διὰ τῶν ἀδήλων,
περὶ ὧν ὕστερον ἐροῦμεν. ἀνάγκη τοίνυν ἢ τοῖς κενουμένοις
ἀντεισφέρεσθαι τὰ ἴσα ἢ διαλύεσθαι τὸ ζῷον ἐνδείᾳ τῶν
 

 99. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 1 line 232

 λοις ἐδωρήσατο. διὰ ταῦτα μὲν οὖν τροφῆς καὶ ἐσθῆτος

δεόμεθα· οἰκήσεως δὲ καὶ διὰ ταῦτα μὲν δι’ ἃ καὶ ἐσθῆτος    (230)
καὶ τροφῆς ἐδεήθημεν, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ διὰ τὰς τῶν
θηρίων ἀποφυγάς· διὰ δὲ τὰς δυσκρασίας τῶν ποιοτήτων
καὶ τὴν λύσιν τῆς συνεχείας τοῦ σώματος ἰατρῶν καὶ θε-
 29

ραπείας ἐν χρείᾳ κατέστημεν· τῆς δὲ μεταβολῆς κατὰ

ποιότητα γινομένης, ἀνάγκη διὰ τῆς ἀντικειμένης ποιότητος   (235)
 

 100. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 1 line 235

 θηρίων ἀποφυγάς· διὰ δὲ τὰς δυσκρασίας τῶν ποιοτήτων

καὶ τὴν λύσιν τῆς συνεχείας τοῦ σώματος ἰατρῶν καὶ θε-
ραπείας ἐν χρείᾳ κατέστημεν· τῆς δὲ μεταβολῆς κατὰ
ποιότητα γινομένης, ἀνάγκη διὰ τῆς ἀντικειμένης ποιότητος   (235)
εἰς τὸ σύμμετρον ἀγαγεῖν τὴν κατάστασιν τοῦ σώματος.
οὐ γάρ, ὡς οἴονταί τινες, τὸ θερμανθὲν σῶμα καταψύξαι
πρόκειται τοῖς ἰατροῖς, ἀλλ’ εἰς τὸ εὔκρατον μεταστῆσαι.

 101. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 1 line 235

 θηρίων ἀποφυγάς· διὰ δὲ τὰς δυσκρασίας τῶν ποιοτήτων

καὶ τὴν λύσιν τῆς συνεχείας τοῦ σώματος ἰατρῶν καὶ θε-
ραπείας ἐν χρείᾳ κατέστημεν· τῆς δὲ μεταβολῆς κατὰ
ποιότητα γινομένης, ἀνάγκη διὰ τῆς ἀντικειμένης ποιότητος   (235)
εἰς τὸ σύμμετρον ἀγαγεῖν τὴν κατάστασιν τοῦ σώματος.
οὐ γάρ, ὡς οἴονταί τινες, τὸ θερμανθὲν σῶμα καταψύξαι
πρόκειται τοῖς ἰατροῖς, ἀλλ’ εἰς τὸ εὔκρατον μεταστῆσαι.
 

 102. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 1 line 244

 διὰ τὰς κενώσεις καὶ διαφορήσεις· ἐσθῆτος δὲ, διὰ τὸ

μηδεμίαν ἔχειν ἐκ φύσεως ἰσχυρὰν περιβολήν· οἴκου δὲ,
διά τε τὰς δυσκρασίας τοῦ περιέχοντος καὶ διὰ τὰ θηρία·
θεραπείας δὲ, διὰ τὰς μεταβολὰς τῶν ποιοτήτων καὶ τὴν
αἴσθησιν τὴν ἐνδοθεῖσαν τῷ σώματι. εἰ γὰρ μὴ προσῆν    (245)
ἡμῖν αἴσθησις οὔτ’ ἂν ἠλγοῦμεν οὔτ’ ἂν θεραπείας ἐδεή-
θημεν μὴ ἀλγοῦντες καὶ διεφθάρημεν ἂν ἐν ἀγνωσίᾳ τοῦ
 

 103. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 46

 χοντος, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον, ἕως ἂν καταντήσωμεν εἰς

ἀσώματον. εἰ δὲ λέγοιεν καθάπερ οἱ Στωϊκοὶ τονικήν τινα
εἶναι κίνησιν περὶ τὰ σώματα εἰς τὸ εἴσω ἅμα καὶ εἰς τὸ ἔξω    (45)
κινουμένην, καὶ τὴν μὲν εἰς τὸ ἔξω μεγεθῶν καὶ ποιοτήτων
ἀποτελεστικὴν εἶναι, τὴν δὲ εἰς τὸ εἴσω ἑνώσεως καὶ οὐσίας,
ἐρωτητέον αὐτοὺς ἐπειδὴ πᾶσα κίνησις ἀπό τινός ἐστι δυ-
νάμεως τίς ἡ δύναμις αὕτη καὶ ἐν τίνι οὐσίωται; εἰ μὲν οὖν
 

 104. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 160

 30

 τὸ πρότερον· οὐ δεῖ δὲ ἐκ τῶν ἀμφιβαλλομένων συνάγειν

τοὺς συλλογισμοὺς ἀλλ’ ἐκ τῶν ὁμολογουμένων. ἐκ πε-
ριουσίας δὲ δείκνυται καί τινα ἀσώματα συμπάσχοντα τοῖς
σώμασιν· αἱ ποιότητες γοῦν ἀσώματοι οὖσαι πασχόντων   (160)
τῶν σωμάτων καὶ αὐταὶ συμπάσχουσιν, ἔν τε τῇ φθορᾷ
καὶ τῇ γενέσει συναλλοιούμεναι τῷ σώματι.
                              Χρύσιππος δέ
 

 105. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 219

 νίαν καὶ ἀναρμοστίαν οὐκ ἐπιδέχεται· οὐκ ἄρα ἁρμονία ἡ ψυχή.

  ἔτι ἡ ψυχὴ τῷ ἐπιδέχεσθαι τὰ ἐναντία παρὰ μέ-
ρος οὐσία ἐστὶ καὶ ὑποκείμενον· ἡ δὲ ἁρμονία ποιότης καὶ
ἐν ὑποκειμένῳ· ἡ δὲ οὐσία ποιότητος ἕτερον· καὶ ἡ ψυχὴ
ἄρα ἁρμονίας ἕτερον. ἁρμονίας μέντοι μετέχειν τὴν ψυχὴν    (220)
οὐδὲν ἄτοπον, ἀλλ’ οὐ παρὰ τοῦτο ἁρμονία ἐστίν· οὐδὲ γὰρ
διότι ἀρετῆς μετέχει ἀρετή ἐστιν ἡ ψυχή.
 

 106. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 274

 φαίνεται δὲ μετατιθεμένη ἡ κρᾶσις, μᾶλλον δὲ αὐτοί εἰσιν

οἱ διὰ τῆς ἰατρικῆς τέχνης τὰς κράσεις μεταβάλλοντες.
                                    ἔτι
παντὸς σώματος αἱ ποιότητες αἰσθηταί εἰσιν· ἡ δὲ ψυχὴ
οὐκ αἰσθητὴ ἀλλὰ νοητή· οὐκ ἄρα ποιότης σώματός ἐστιν   (275)
ἡ ψυχή.
      ἔτι ἡ τοῦ σώματος καὶ πνεύματος μετὰ παρα-
 

 107. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 311

 στραφῇ αὐτῷ· συμβαίνει γὰρ καὶ τοῦτο.

                            Ἀριστοτέλης δὲ
τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν λέγων οὐδὲν ἧττον συμφέρεται τοῖς   (310)
ποιότητα λέγουσιν αὐτήν. διασαφήσωμεν δὲ πρότερον ἐντε-
λέχειαν τίνα καλεῖ. τὴν οὐσίαν τριχῶς λέγει, τὸ μὲν ὡς
ὕλην ὑποκείμενον, ὃ καθ’ ἑαυτὸ μὲν οὐδέν ἐστιν, δύναμιν δὲ
ἔχει πρὸς γένεσιν· ἕτερον δὲ μορφὴν καὶ εἶδος, καθ’ ἣν
 

 108. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 394

 φότης καὶ βαρύτης κίνησίς ἐστιν, οὐδέποτε στήσεται τὰ

κοῦφα καὶ βαρέα· ἵσταται δέ, τὸν οἰκεῖον καταλαβόντα
τόπον· οὐκ ἄρα βαρύτης καὶ κουφότης αἰτίαι πρώτης
κινήσεώς εἰσιν, ἀλλὰ ποιότητες τῶν στοιχείων. ἐὰν δὲ καὶ
τοῦτο δοθῇ, πῶς τὸ λογίζεσθαι καὶ δοξάζειν καὶ κρίνειν   (395)
 31

δύναται κουφότητος καὶ βαρύτητος ἔργα εἶναι; εἰ δὲ μὴ

τούτων, οὐδὲ τῶν στοιχείων· εἰ δὲ μὴ τῶν στοιχείων,
 

 109. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 440

 ἀριθμὸς κατὰ προσθήκην αὔξεται· ἡ δὲ ψυχὴ κατὰ προσ-

θήκην οὐκ αὔξεται. § ἔτι ἡ ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστιν· ὁ δὲ
ἀριθμὸς ὁ ὡρισμένος ἀκίνητος. § ἔτι ὁ μὲν ἀριθμὸς μένων
εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τὴν φύσιν οὐδεμίαν ποιότητα τὴν ἐν    (440)
ἀριθμοῖς γινομένην ὑπαλλάξαι δύναται· ψυχὴ δὲ μία
καὶ ἡ αὐτὴ μένουσα κατὰ τὴν οὐσίαν ὑπαλλάττει τὰς
ποιότητας ἐξ ἀμαθίας εἰς ἐπιστήμην μεταπίπτουσα καὶ
 

 110. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 443

 εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τὴν φύσιν οὐδεμίαν ποιότητα τὴν ἐν    (440)

ἀριθμοῖς γινομένην ὑπαλλάξαι δύναται· ψυχὴ δὲ μία
καὶ ἡ αὐτὴ μένουσα κατὰ τὴν οὐσίαν ὑπαλλάττει τὰς
ποιότητας ἐξ ἀμαθίας εἰς ἐπιστήμην μεταπίπτουσα καὶ
ἐκ κακίας εἰς ἀρετήν· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. τὰ μὲν
οὖν τῶν παλαιῶν δόγματα περὶ ψυχῆς τοιαῦτα.    (445)
                                Εὐνόμιος
 

 111. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 2 line 684

 ψυχάς. καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων.

                        εἰ δὲ τὴν ψυχὴν
ἀπεδείξαμεν μήτε σῶμα οὖσαν μήτε ἁρμονίαν μήτε κρᾶσιν
μήτε ἄλλην τινὰ ποιότητα, δῆλον ἐκ τούτων ὡς οὐσία τίς
ἐστιν ἀσώματος ἡ ψυχή. ὅτι μὲν γάρ ἐστιν ὡμολόγηται    (685)
πᾶσιν· εἰ δὲ μήτε σῶμα μήτε συμβεβηκὸς δῆλον ὅτι
ἀσώματός ἐστιν οὐσία καὶ οὐδὲν τῶν ἐχόντων ἐν ἄλλῳ τὸ
 

 112. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 10

 στοιχεῖον ὁμογενές ἐστι τοῖς ὧν ἐστι στοιχεῖον. ἡ μὲν γὰρ

ἀρχὴ οὐχ ὁμογενὴς τοῖς ἐξ αὐτῆς· τὸ δὲ στοιχεῖον πάντως
ὁμογενές. ἀλλ’ ὅτι μὲν γῆ καὶ ὕδωρ ἀήρ τε καὶ πῦρ ἐστι
τὰ στοιχεῖα, δῆλον. καὶ γὰρ ἐν τούτοις ἄκραι αἱ ποιότητες   (10)
δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ φαίνονται· οὐ μὴν τῶν αἰσθητῶν τι
τούτων στοιχείων ἄκρατον καὶ ἀνεπίμικτόν ἐστιν ἑτέρου
στοιχείου· νενόθευται γὰρ ἠρέμα πως ἅπαντα ταῦτα καὶ
 

 113. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 16

 32

 στοιχείου· νενόθευται γὰρ ἠρέμα πως ἅπαντα ταῦτα καὶ

μετείληφεν ἀλλήλων μᾶλλον καὶ ἧττον· ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ
μίξει κατάδηλός ἐστιν ἡ φύσις αὐτῶν. ἕκαστον δὲ τῶν στοι-    (15)
χείων κατὰ συζυγίαν δύο ποιότητας ἔχει τὰς εἰδοποιούσας
αὐτό. ἔστι γὰρ ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά· τὸ δὲ ὕδωρ
ψυχρὸν καὶ ὑγρόν· ὁ δὲ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμὸς κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν· τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν αἱ
 

 114. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 20

 αὐτό. ἔστι γὰρ ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά· τὸ δὲ ὕδωρ

ψυχρὸν καὶ ὑγρόν· ὁ δὲ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμὸς κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν· τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν αἱ
ποιότητες καθ’ ἑαυτὰς εἶναι δύνανται στοιχεῖα. οὐ γὰρ ἐκ   (20)
ποιοτήτων ἀσωμάτων οἷόν τε συστῆναι σώματα, ἀλλ’ οὐδὲ
τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ’ ἐνέργειαν τὴν
ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ
 

 115. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 21

 ψυχρὸν καὶ ὑγρόν· ὁ δὲ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμὸς κατὰ τὴν

ἑαυτοῦ φύσιν· τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν αἱ
ποιότητες καθ’ ἑαυτὰς εἶναι δύνανται στοιχεῖα. οὐ γὰρ ἐκ   (20)
ποιοτήτων ἀσωμάτων οἷόν τε συστῆναι σώματα, ἀλλ’ οὐδὲ
τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ’ ἐνέργειαν τὴν
ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ
στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
 

 116. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 23

 ποιότητες καθ’ ἑαυτὰς εἶναι δύνανται στοιχεῖα. οὐ γὰρ ἐκ   (20)

ποιοτήτων ἀσωμάτων οἷόν τε συστῆναι σώματα, ἀλλ’ οὐδὲ
τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ’ ἐνέργειαν τὴν
ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ
στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ποιότητα κεκτημένων καὶ οὐ δυναμένων διακριθῆναι ποῖα   (25)
ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ-
 

 117. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 25

 τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ’ ἐνέργειαν τὴν

ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ
στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ποιότητα κεκτημένων καὶ οὐ δυναμένων διακριθῆναι ποῖα   (25)
ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ-
 33

μα καὶ ἁπλοῦν σῶμα καὶ κατ’ ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιό-
τητας, λέγω δὲ θερμότητα ψυχρότητα ὑγρότητα ξηρό-
 

 118. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 27

 στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον

ποιότητα κεκτημένων καὶ οὐ δυναμένων διακριθῆναι ποῖα   (25)
ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ-
μα καὶ ἁπλοῦν σῶμα καὶ κατ’ ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιό-
τητας, λέγω δὲ θερμότητα ψυχρότητα ὑγρότητα ξηρό-
τητα. αὗται γὰρ μόναι τῶν ποιοτήτων ὅλην δι’ ὅλου μεταβάλ-
λουσι τὴν οὐσίαν· τῶν δὲ ἄλλων ποιοτήτων οὐδεμία τοῦτο    (30)
δρᾷ. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν πλησιάζον σώματι λευκαίνει αὐτὸ
 

 119. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 29

 ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ-

μα καὶ ἁπλοῦν σῶμα καὶ κατ’ ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιό-
τητας, λέγω δὲ θερμότητα ψυχρότητα ὑγρότητα ξηρό-
τητα. αὗται γὰρ μόναι τῶν ποιοτήτων ὅλην δι’ ὅλου μεταβάλ-
λουσι τὴν οὐσίαν· τῶν δὲ ἄλλων ποιοτήτων οὐδεμία τοῦτο    (30)
δρᾷ. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν πλησιάζον σώματι λευκαίνει αὐτὸ
διόλου, ὡς τὸ θερμὸν θερμαίνει καὶ τὸ ψυχρὸν ψύχει, οὔτε
 

 120. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 30

 μα καὶ ἁπλοῦν σῶμα καὶ κατ’ ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιό-
τητας, λέγω δὲ θερμότητα ψυχρότητα ὑγρότητα ξηρό-
τητα. αὗται γὰρ μόναι τῶν ποιοτήτων ὅλην δι’ ὅλου μεταβάλ-
λουσι τὴν οὐσίαν· τῶν δὲ ἄλλων ποιοτήτων οὐδεμία τοῦτο    (30)
δρᾷ. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν πλησιάζον σώματι λευκαίνει αὐτὸ
διόλου, ὡς τὸ θερμὸν θερμαίνει καὶ τὸ ψυχρὸν ψύχει, οὔτε
τῶν ἄλλων οὐδέν. ἐναντία δὲ ἀλλήλοις ἐστὶ τὰ στοιχεῖα τὰ
 

 121. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 34

 δρᾷ. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν πλησιάζον σώματι λευκαίνει αὐτὸ

διόλου, ὡς τὸ θερμὸν θερμαίνει καὶ τὸ ψυχρὸν ψύχει, οὔτε
τῶν ἄλλων οὐδέν. ἐναντία δὲ ἀλλήλοις ἐστὶ τὰ στοιχεῖα τὰ
κατὰ τὰς δύο ποιότητας ἐναντία, ὡς τὸ ὕδωρ τῷ πυρί,
ψυχρὸν ὂν καὶ ὑγρόν, θερμῷ ὄντι καὶ ξηρῷ· καὶ ἡ γῆ τῷ    (35)
ἀέρι, ψυχρὰ οὖσα καὶ ξηρά, τῷ θερμῷ καὶ ὑγρῷ.
                                ἐπειδὴ
 

 122. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 41

 34

 δὲ τὰ ἐναντία συνάπτεσθαι ἀλλήλοις οὐκ ἐδύνατο μὴ μέσου

τινὸς δεσμοῦ τεταγμένου τοῦ συνδέοντος αὐτὰ ἔταξεν ὁ
δημιουργὸς ἐν μέσῳ μὲν τῆς γῆς καὶ τοῦ ἀέρος, ἐναντίων    (40)
ὄντων, τὸ ὕδωρ, δοὺς αὐτῷ δύο ποιότητας, ψυχρότητα
καὶ ὑγρότητα, καθ’ ἃς ἐδύνατο τοῖς ἄκροις συναπτόμενον
συνδεῖν αὐτά. τῷ μὲν γὰρ ψυχρῷ συνοικειοῦται τῇ γῇ·
τῷ δὲ ὑγρῷ συνάπτεται τῷ ἀέρι. πάλιν μέσον τοῦ ὕδατος
 

 123. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 46

 συνδεῖν αὐτά. τῷ μὲν γὰρ ψυχρῷ συνοικειοῦται τῇ γῇ·

τῷ δὲ ὑγρῷ συνάπτεται τῷ ἀέρι. πάλιν μέσον τοῦ ὕδατος
καὶ τοῦ πυρός, ἐναντίων ὄντων καὶ αὐτῶν, ἔταξε τὸν ἀέρα,    (45)
τῇ μὲν ὑγρᾷ ποιότητι οἰκειούμενον τῷ ὕδατι, τῇ δὲ θερμῇ
τῷ πυρί· καὶ οὕτω τὰ ἐναντία συνῆψεν ἀλλήλοις διὰ μέσων
τινῶν τῶν συνδεόντων καὶ ἑαυτὰ καὶ τὰ συνδούμενα. ὁ γὰρ
τοιοῦτος δεσμὸς ἄριστός ἐστιν. ἕκαστον οὖν αὐτῶν κατὰ μὲν
 

 124. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 50

 τῷ πυρί· καὶ οὕτω τὰ ἐναντία συνῆψεν ἀλλήλοις διὰ μέσων

τινῶν τῶν συνδεόντων καὶ ἑαυτὰ καὶ τὰ συνδούμενα. ὁ γὰρ
τοιοῦτος δεσμὸς ἄριστός ἐστιν. ἕκαστον οὖν αὐτῶν κατὰ μὲν
τὴν ἑτέραν ποιότητα συνῆψε τῷ πρὸ αὐτοῦ, κατὰ δὲ τὴν    (50)
ἑτέραν τῷ μετ’ αὐτό· οἷον τὸ ὕδωρ ψυχρόν ἐστι καὶ
ὑγρόν· ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸ ψυχρὸν τῇ γῇ συνάπτεται, οὔσῃ
πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἄνοδον· κατὰ δὲ τὸ ὑγρὸν τῷ ἀέρι,
 

 125. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 71

 μετὰ λίθου καὶ θείου φέρεται· ἔστι δὲ τὸ θεῖον ὥσπερ

πῦρ ἀπεψυγμένον, οὐκέτι θερμὸν κατ’ ἐνέργειαν ἀλλὰ
δυνάμει, τὸ δὲ ξηρὸν καὶ ἐνεργείᾳ. μόνα δὲ τὰ στοιχεῖα κατ’    (70)
ἐνέργειαν ἔχει τὰς ποιότητας· τὰ δ’ ἄλλα πάντα δυνά-
μει ἐὰν μὴ πλησίασῃ στοιχείῳ.
                      ἵνα δὲ μηδέποτε ἐπιλίπῃ
μήτε τὰ στοιχεῖα μήτε τὰ ἐξ αὐτῶν συγκρίματα σοφῶς
 

 126. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 160

 θεῖσα φέρεται ἐν αὐτῷ ἢ ἐν ἀέρος ὄγκῳ, δηλονότι ὅταν

ἀὴρ αὐτὴν διαλύσῃ, ἢ ἐν ὕδατι ὅταν ὑφ’ ὕδατος λυθῇ.
  λέγει δὲ κατ’ ἄλλον τρόπον διαιρῶν ἕκαστον τῶν στοιχείων
τρεῖς ποιότητας ἔχειν· τὸ μὲν πῦρ ὀξύτητα μανότητα   (160)
κίνησιν, τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον τῶν στοιχείων τουτέστι τὴν
γῆν τὰς ἐναντίας ταύταις ποιότητας ἀμβλύτητα πυκνό-
 35

τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία

 

 127. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 162

   λέγει δὲ κατ’ ἄλλον τρόπον διαιρῶν ἕκαστον τῶν στοιχείων

τρεῖς ποιότητας ἔχειν· τὸ μὲν πῦρ ὀξύτητα μανότητα   (160)
κίνησιν, τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον τῶν στοιχείων τουτέστι τὴν
γῆν τὰς ἐναντίας ταύταις ποιότητας ἀμβλύτητα πυκνό-
τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία
τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν ἄκρων   (165)
 

 128. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 163

 τρεῖς ποιότητας ἔχειν· τὸ μὲν πῦρ ὀξύτητα μανότητα   (160)

κίνησιν, τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον τῶν στοιχείων τουτέστι τὴν
γῆν τὰς ἐναντίας ταύταις ποιότητας ἀμβλύτητα πυκνό-
τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία
τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν ἄκρων   (165)
ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-
 

 129. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 165

 γῆν τὰς ἐναντίας ταύταις ποιότητας ἀμβλύτητα πυκνό-

τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία
τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν ἄκρων   (165)
ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-
βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης
καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-
 

 130. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 166

 τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία

τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν ἄκρων   (165)
ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-
βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης
καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-
ται ὁ ἀὴρ εἰδοποιοὺς ἔχων ποιότητας ἀμβλύ-
 

 131. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 167

 36

 τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ’ ἑκατέρων τῶν ἄκρων   (165)
ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-
βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης
καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-
ται ὁ ἀὴρ εἰδοποιοὺς ἔχων ποιότητας ἀμβλύ-
τητα μανότητα κίνησιν. πάλιν δύο λαμβάνονται ποιότητες   (170)
 

 132. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 169

 ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-

βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης
καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-
ται ὁ ἀὴρ εἰδοποιοὺς ἔχων ποιότητας ἀμβλύ-
τητα μανότητα κίνησιν. πάλιν δύο λαμβάνονται ποιότητες   (170)
τῆς γῆς, ἀμβλύτης καὶ πυκνότης· τοῦ δὲ πυρὸς μία μόνη
ἡ κίνησις· καὶ γίνεται τὸ ὕδωρ εἰδοποιούμενον καὶ αὐτὸ
 

 133. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 170

 βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης

καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-
ται ὁ ἀὴρ εἰδοποιοὺς ἔχων ποιότητας ἀμβλύ-
τητα μανότητα κίνησιν. πάλιν δύο λαμβάνονται ποιότητες   (170)
τῆς γῆς, ἀμβλύτης καὶ πυκνότης· τοῦ δὲ πυρὸς μία μόνη
ἡ κίνησις· καὶ γίνεται τὸ ὕδωρ εἰδοποιούμενον καὶ αὐτὸ
ἀμβλύτητι πυκνότητι κινήσει· ἔστιν οὖν ὡς ὀξύτης πρὸς
 

 134. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 5 line 181

 γῆν. πέφυκε γὰρ τὰ μὲν ἐπίπεδα ὑπὸ μιᾶς μεσότητος συν-

έχεσθαι, τουτέστιν ἀναλογίας· τὰ δὲ στερεὰ ὑπὸ δύο
μεσοτήτων.    (180)
        κατ’ ἄλλον δὲ τρόπον λέγουσι ποιότητας ἔχειν
τὰ στοιχεῖα· τὴν μὲν γὰρ γῆν καὶ τὸ ὕδωρ βαρύτητα
ἔχειν καθ’ ἣν κάτω φύσει φέρονται, τὸν δὲ ἀέρα καὶ τὸ
πῦρ κουφότητα καθ’ ἣν ἄνω φύσει φέρονται.
 

 135. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 7 line 24

                           οἱ δὲ ἐπικούρειοι
εἴδωλα τῶν φαινομένων προσπίπτειν τοῖς ὀφθαλμοῖς.
                                    Ἀρι-
στοτέλης δὲ οὐκ εἴδωλον σωματικὸν ἀλλὰ ποιότητα δι’
ἀλλοιώσεως τοῦ πέριξ ἀέρος ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἄχρι τῆς ὄψεως    (25)
 37

παραγίνεσθαι.
          Πλάτων δὲ κατὰ συναύγειαν τοῦ μὲν ἐκ
 

 136. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 7 line 133

 λαμβάνει τοῖς ὁρωμένοις διὰ τῆς μνήμης καὶ τὴν θερμότητα.    (130)
  ὁ αὐτὸς λόγος κἀπὶ τοῦ μήλου. εἰ γὰρ οὐχ ὑπὸ μόνου
τοῦ χρώματος καὶ σχήματος εἰδοποιεῖται τὸ μῆλον, ἀλλὰ
καὶ τῆς ὀσμῆς καὶ τῆς κατὰ τὴν γεῦσιν ποιότητος, οὐχὶ
καὶ τούτων ἡ ὄψις ἀντιλαμβανομένη οἶδεν ὅτι μῆλόν ἐστιν·
ἀλλ’ ἡ ψυχὴ τὴν μνήμην ἀποσῴζει τὴν ἐκ τῆς ὀσφρήσεώς   (135)
τε καὶ γεύσεως ἅμα τε τῷ θεάσασθαι συνεπινοεῖ καὶ
 

 137. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 14

 ἐγκεφάλου φερόμενα νεῦρα πεπλατυσμένα καὶ ἀπαγγέλλοντα

τὴν γενομένην ἀντίληψιν πρὸς τὸ ἡγεμονικόν.
                                τῶν δὲ χυμῶν
αἱ γευστικαὶ καλούμεναι ποιότητές εἰσιν αὗται· γλυκύτης
ὀξύτης δριμύτης στρυφνότης αὐστηρότης πικρότης ἁλ-   (15)
μυρότης λιπαρότης. τούτων γάρ ἐστιν ἡ γεῦσις διαγνω-
στική. κατὰ ταύτας δὲ τὰς ποιότητας καὶ τὸ ὕδωρ ἄποιον
 

 138. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 17

 αἱ γευστικαὶ καλούμεναι ποιότητές εἰσιν αὗται· γλυκύτης

ὀξύτης δριμύτης στρυφνότης αὐστηρότης πικρότης ἁλ-   (15)
μυρότης λιπαρότης. τούτων γάρ ἐστιν ἡ γεῦσις διαγνω-
στική. κατὰ ταύτας δὲ τὰς ποιότητας καὶ τὸ ὕδωρ ἄποιον
λέγεται, τῷ μηδεμίαν τούτων ἐμφαίνειν ἐν τῇ γεύσει ποιό-
τητα. κατὰ γὰρ τὰς ἄλλας, οἷον ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα,
σύμφυτον ἔχει τὴν ποιότητα. στρυφνότης δὲ καὶ αὐστηρό-   (20)
 

 139. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 18

 ὀξύτης δριμύτης στρυφνότης αὐστηρότης πικρότης ἁλ-   (15)

μυρότης λιπαρότης. τούτων γάρ ἐστιν ἡ γεῦσις διαγνω-
στική. κατὰ ταύτας δὲ τὰς ποιότητας καὶ τὸ ὕδωρ ἄποιον
λέγεται, τῷ μηδεμίαν τούτων ἐμφαίνειν ἐν τῇ γεύσει ποιό-
τητα. κατὰ γὰρ τὰς ἄλλας, οἷον ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα,
σύμφυτον ἔχει τὴν ποιότητα. στρυφνότης δὲ καὶ αὐστηρό-   (20)
της τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον στύφειν ἀλλήλων διαφέρουσιν.
αἱ μὲν οὖν ἁπλαῖ γευστικαὶ ποιότητες αὗται μόναι σχεδόν
 

 140. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 20

 38

 στική. κατὰ ταύτας δὲ τὰς ποιότητας καὶ τὸ ὕδωρ ἄποιον

λέγεται, τῷ μηδεμίαν τούτων ἐμφαίνειν ἐν τῇ γεύσει ποιό-
τητα. κατὰ γὰρ τὰς ἄλλας, οἷον ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα,
σύμφυτον ἔχει τὴν ποιότητα. στρυφνότης δὲ καὶ αὐστηρό-   (20)
της τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον στύφειν ἀλλήλων διαφέρουσιν.
αἱ μὲν οὖν ἁπλαῖ γευστικαὶ ποιότητες αὗται μόναι σχεδόν
εἰσιν· σύνθετοι δὲ μυρίαι. καθ’ ἕκαστον γὰρ εἶδος ζῴου
 

 141. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 22

 τητα. κατὰ γὰρ τὰς ἄλλας, οἷον ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα,

σύμφυτον ἔχει τὴν ποιότητα. στρυφνότης δὲ καὶ αὐστηρό-   (20)
της τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον στύφειν ἀλλήλων διαφέρουσιν.
αἱ μὲν οὖν ἁπλαῖ γευστικαὶ ποιότητες αὗται μόναι σχεδόν
εἰσιν· σύνθετοι δὲ μυρίαι. καθ’ ἕκαστον γὰρ εἶδος ζῴου
καὶ φυτῶν ἰδιάζουσαι ποιότητές εἰσιν. ἄλλης γὰρ ἂν οὕτω
τύχῃ χοιρείου ποιότητος ἀντιλαμβανόμεθα καὶ ἄλλης   (25)
 

 142. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 24

 της τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον στύφειν ἀλλήλων διαφέρουσιν.

αἱ μὲν οὖν ἁπλαῖ γευστικαὶ ποιότητες αὗται μόναι σχεδόν
εἰσιν· σύνθετοι δὲ μυρίαι. καθ’ ἕκαστον γὰρ εἶδος ζῴου
καὶ φυτῶν ἰδιάζουσαι ποιότητές εἰσιν. ἄλλης γὰρ ἂν οὕτω
τύχῃ χοιρείου ποιότητος ἀντιλαμβανόμεθα καὶ ἄλλης   (25)
αἰγείου. διὸ καὶ μὴ μαθόντες ὁποῖόν ἐστι τὸ προσενεχθὲν
κρέας, ἐν τῇ γεύσει γνωρίζομεν· τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἦν εἰ μὴ
 

 143. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 25

 αἱ μὲν οὖν ἁπλαῖ γευστικαὶ ποιότητες αὗται μόναι σχεδόν

εἰσιν· σύνθετοι δὲ μυρίαι. καθ’ ἕκαστον γὰρ εἶδος ζῴου
καὶ φυτῶν ἰδιάζουσαι ποιότητές εἰσιν. ἄλλης γὰρ ἂν οὕτω
τύχῃ χοιρείου ποιότητος ἀντιλαμβανόμεθα καὶ ἄλλης   (25)
αἰγείου. διὸ καὶ μὴ μαθόντες ὁποῖόν ἐστι τὸ προσενεχθὲν
κρέας, ἐν τῇ γεύσει γνωρίζομεν· τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἦν εἰ μὴ
διάφορος ἦν ἑκάστου τῶν γευστῶν ἡ ποιότης ὅθεν οὐκ ἄν
 

 144. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 9 line 31

 διάφορος ἦν ἑκάστου τῶν γευστῶν ἡ ποιότης ὅθεν οὐκ ἄν

τις αὐτὰς γενικῶς περιλάβοι, ἀπείρους οὔσας, καὶ πάντως
ἀλλήλων διαφερούσας καὶ γὰρ ἐν οἷς ἐπικρατεῖ μία τις τῶν   (30)
ἁπλῶν ποιοτήτων, καὶ ἐν τούτοις γνώριμος ἡ κατ’ εἶδος τῶν
γευστῶν διαφορά. ἰσχάδος γοῦν καὶ ἀσταφίδος καὶ φοίνικος
 39

μία μὲν ἐπικρατεῖ ποιότης ἡ κατὰ γλυκύτητα, ἀλλ’

ἡ γεῦσις διακρίνει τῶν εἰδῶν τὸ διάφορον.
 
 

 145. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 17 line 10

 σωματικαὶ καλούμεναι, ὡς αἱ περὶ τὰς τροφὰς καὶ τὰς

συνουσίας. μόνου δὲ τοῦ σώματος οὐκ ἂν εὕροι τις ἰδίας
ἡδονὰς ἀλλὰ πάθη, οἷον τομὰς καὶ ῥεύσεις καὶ τὰς κατὰ
κρᾶσιν ποιότητας. πᾶσα γὰρ ἡδονὴ μετ’ αἰσθήσεως· ψυ-   (10)
χικὴν δὲ τὴν αἴσθησιν ἐδείξαμεν.
                        καὶ δῆλον ὡς τῶν πολ-
λαχῶς λεγομένων ἐστὶν ἡ ἡδονή. ὑφ’ ἕτερον γὰρ καὶ ἕτερον
 

 146. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 27 line 63

 τούτῳ δὲ ἡ φάρυγξ· εἶτα τὸ στόμα καὶ ἡ ῥίς. δι’ ἀμφοτέρων   (60)

γὰρ ἕλκομεν ἔξωθεν τὸν ἀέρα· χωρεῖ δὲ ἐντεῦθεν διὰ τοῦ
ἠθμοειδοῦς ἢ σπογγοειδοῦς ὀστοῦ, ὅπερ κατετρήθη ἵνα ἐν
ταῖς ὑπερβολαῖς ταῖς κατὰ ποιότητα τοῦ ἀέρος μηδὲν ὁ
ἐγκέφαλος βλάπτηται, ἀθρόου τοῦ πνεύματος ἐμπίπτοντος
εἰς αὐτόν. συνεχρήσατο δὲ καὶ ἐνταῦθα τῇ ῥινὶ πρός τε τὴν    (65)
ἀναπνοὴν καὶ τὴν ὄσφρησιν ὁ δημιουργός, ὡς τῇ γλώττῃ πρός
 

 147. Νεμέσιος. (A.D. 4) Sec. 42 line 12

 προνοεῖν δὲ τοῦτον προηγουμένως μὲν τῶν ἰδεῶν, ἔπειτα δὲ

ξύμπαντος τοῦ καθόλου κόσμου, οἷον οὐρανοῦ καὶ ἀστέρων    (10)
καὶ πάντων τῶν καθόλου, τουτέστι τῶν γενῶν, οὐσίας τε
καὶ ποσότητος καὶ ποιότητος, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων
καὶ τῶν τούτοις ὑποτεταγμένων εἰδῶν· τῆς δὲ γενέσεως τῶν
ἀτόμων ζῴων τε καὶ φυτῶν καὶ πάντων τῶν ἐν γενέσει καὶ
φθορᾷ τοὺς δευτέρους θεούς, τοὺς τὸν οὐρανὸν περιπο-    (15)
 

 148. Γρηγόριος Νύσσης. Adversus Macedonianos de spiritu sancto

{2017.006} (A.D. 4) Vol. 3,1 p.91 line 28

 δεχόμενος πλεονασμὸν ἢ ἐλάττωσιν. οὐδὲ γὰρ τὸ ὕδωρ μᾶλλον   (25)

ἢ ἔλαττον δύναται λέγεσθαι· ἕως γὰρ ἂν ἐπίσης ὑγρὸν ᾖ,
καὶ ἡ προσηγορία τοῦ ὕδατος ἐπ’ αὐτοῦ ἀληθεύεται· εἰ δὲ
μεταποιηθείη πρὸς τὴν ἐναντίαν ποιότητα, συνηλλοιώθη
πάντως ἐπ’ αὐτοῦ καὶ τὸ ὄνομα. καὶ τοῦ ἀέρος τὸ μαλακόν
τε καὶ ἀνωφερὲς καὶ κοῦφον ἐπίσης πᾶσι τοῖς μορίοις ἐν-   (30)
θεωρεῖται· τὸ δὲ πυκνὸν καὶ ἐμβριθὲς καὶ εἰς γῆν ῥέον
 
 40

 149. Γρηγόριος Νύσσης. Adversus Macedonianos de spiritu sancto

{2017.006} (A.D. 4) Vol. 3,1 p.92 line 7

 μέρος τὸ τῆς θεότητος ὄνομα καὶ οὐκ ἐφαρμόσει τῷ ὑποκει-

μένῳ· ἴσον γὰρ ἢ καὶ μᾶλλόν ἐστι τὸ ἀδύνατον ξηρῷ σώματι    (5)
τὴν τοῦ ὕδατος ἐπωνυμίαν ἁρμόσαι καὶ πῦρ προσαγορεῦσαι
τὸ κατεψυγμένον ἐν τῇ ποιότητι καὶ τὸ στερρὸν καὶ ἀντίτυπον
ἀέρα εἰπεῖν καὶ θεῖον ὀνομάσαι, ᾧ μὴ συνυπακούεται ἡ
τῆς τελειότητος ἔννοια.
  Εἰ οὖν ἀληθῶς καὶ οὐ μέχρις ὀνόματος θεῖον τὸ πνεῦμα    (10)
 

 150. Γρηγόριος Νύσσης. Oratio catechetica magna {2017.046} (A.D. 4)

Sec. 33 line 25

 ζῴου καταβαλλόμενον. ἀλλὰ μὴν οὐδεὶς ἐπ’ ἐκείνου λόγος

ἐστὶν ὁ λογισμῷ τινὶ τὸ πιθανὸν ἐφευρίσκων. τί γὰρ κοινὸν
ἔχει ὅρος ἀνθρώπου πρὸς τὴν ἐν ἐκείνῳ θεωρουμένην
ποιότητα συγκρινόμενος; ἄνθρωπος λογικόν τι χρῆμα καὶ   (25)
διανοητικόν ἐστι, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· ἐκεῖνο δὲ
ὑγρᾷ τινὶ ἐνθεωρεῖται ποιότητι, καὶ πλεῖον οὐδὲν τοῦ κατ’
αἴσθησιν ὁρωμένου καταλαμβάνει ἡ ἔννοια. ἣν τοίνυν
 

 151. Γρηγόριος Νύσσης. Oratio catechetica magna {2017.046} (A.D. 4)

Sec. 33 line 27

 ἔχει ὅρος ἀνθρώπου πρὸς τὴν ἐν ἐκείνῳ θεωρουμένην

ποιότητα συγκρινόμενος; ἄνθρωπος λογικόν τι χρῆμα καὶ   (25)
διανοητικόν ἐστι, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· ἐκεῖνο δὲ
ὑγρᾷ τινὶ ἐνθεωρεῖται ποιότητι, καὶ πλεῖον οὐδὲν τοῦ κατ’
αἴσθησιν ὁρωμένου καταλαμβάνει ἡ ἔννοια. ἣν τοίνυν
εἰκός ἐστιν ἀπόκρισιν ἡμῖν γενέσθαι παρὰ τῶν ἐρωτηθέν-
των ὅτι πῶς ἐστὶ πιστὸν ἐξ ἐκείνου συστῆναι ἄνθρωπον,    (30)
 

 152. Γρηγόριος Νύσσης. Orationes viii de beatitudinibus {2017.053} (A.D.

4) Vol. 44 p.1233 line 19

 δὲ πολλάκις μὴ κατὰ τὸ λυσιτελοῦν ἐγγίνεσθαι τὴν

ὁρμὴν ἑκάστῳ τῆς βρώσεως (κατὰ γάρ τινα κράσεως
ἰδιότητα πρός τι πάθος ἐπιῤῥεπῶς τις ἔχων, τρέφει
τὴν νόσον τῇ τῶν κατ’ ἀλλήλων βρωμάτων ποιότητι·
εἰ δὲ πρὸς τὰ ὠφελοῦντα τὴν ὁρμὴν σχοίη, πάντως ἐν   (20)
ὑγιείᾳ βιώσεται, τῆς τροφῆς αὐτῷ συντηρούσης τὴν
εὐεξίαν)· οὕτως καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τροφῆς οὐ πάντων
 

 153. Γρηγόριος Νύσσης. Ad imaginem dei et ad similitudinem [Sp.]

{2017.055} (A.D. 4) Vol. 44 p.1333 line 10
 41

 νει τῶν σωματικῶν παθῶν καὶ φθορῶν τῶν τοῦ σώ-

ματος, μήτε ὁρωμένη, μήτε ἑρμηνευομένη, μήτε κα-
ταλαμβανομένη τῇ φύσει, οὔτε τῷ εἴδει, οὐ σχήματι,
οὐ μορφῇ, οὐ ποιότητι, οὐ ποσότητι, οὐχ ὑπάρξει,   (10)
οὐ συστάσει, οὐ κάλλει. Ὅθεν καί φησι τὴν ψυχὴν ἐν
τῷ Συμποσίῳ ὁ Μεθόδιος ἀμήχανον καὶ ἀδιήγητον
κάλλος ἔχειν, καὶ τούτου χάριν ὥσπερ ζηλοτυπεῖσθαι
 

 154. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.20 line 37

 κατ’ ἀνάγκην συνθήσεται. Οὐ γὰρ ἂν γένοιτό τις τοῦ

ἑτεροφυοῦς πρὸς τὸ ἀλλότριον μίξις, καὶ, εἰ ταῦτα    (35)
εἴη, ποικίλη τις πάντως ἀναφανήσεται ἡ πρὸς τὰς
ἐναντίας μεμιγμένη ποιότητας, τὸ δὲ ποικίλον ἁπλοῦν
οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ἐν συνθέσει θεωρεῖται πάντως. Πᾶν
δὲ τὸ σύνθετον καὶ διαλυτὸν ἐξ ἀνάγκης· ἡ δὲ διάλυ-
σις φθορὰ τοῦ συνεστῶτός ἐστι. Τὸ δὲ φθειρόμενον    (40)
 

 155. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.25 line 28

 πλέκεται, τὴν παρ’ ἑαυτοῦ δύναμιν ἕκαστον πρὸς τὴν    (25)

τοῦ παντὸς διαμονὴν συνεισφέροντα, καὶ οὔτε τὰ
ἀμικτά τε καὶ ἀκοινώνητα κατὰ τὴν ἰδιότητα τῶν
ποιοτήτων διαχωρεῖ ἀπ’ ἀλλήλων, οὔτε ἐν ἀλλή-
λοις φθείρεται κατακιρνάμενα πρὸς ἄλληλα ταῖς ἐναν-
τίαις ποιότησιν, ἀλλὰ καὶ οἷς ἀνωφερής ἐστιν ἡ φύ-   (30)
σις, ἐπὶ τὰ κάτω φέρεται, τῆς ἡλιακῆς θερμότητος
 

 156. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.44 line 41

 χῆς ἐνδυομένης, καὶ οὐκ ἄν τις εἴποι, οὔτε

στεῤῥὰν αὐτὴν καὶ ἀντίτυπον εἶναι, τῷ γεώδει συγ-
κεκραμένην, οὔτε ὑγρὰν, ἢ ψυχρὰν ἢ τὴν τῷ ψυχρῷ   (40)
ἀντικειμένην ποιότητα, τὴν ἐν πᾶσιν οὖσαν τού-
τοις, καὶ ἑκάστῳ τὴν ζωτικὴν δύναμιν ἐνιοῦσαν·
οὕτω, καὶ λυθέντος τοῦ συγκρίματος, καὶ εἰς τὰ
οἰκεῖα πάλιν ἀναδραμόντος, τὴν ἁπλῆν ἐκείνην καὶ
 

 157. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.124 line 41

 ὅτι οὐδὲν ἐφ’ ἑαυτοῦ τῶν περὶ τὸ σῶμα θεωρουμένων

σῶμά ἐστιν, οὐ σχῆμα, οὐ χρῶμα, οὐ βάρος, οὐ
 42

διάστημα, οὐ πηλικότης, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἐν   (40)

ποιότητι θεωρουμένων οὐδὲν, ἀλλὰ τούτων ἕκα-
στον λόγος ἐστίν· ἡ δὲ πρὸς ἄλληλα συνδρομὴ
τούτων καὶ ἕνωσις σῶμα γίνεται. Ἐπεὶ οὖν αἱ συμ-
πληρωματικαὶ τοῦ σώματος ποιότητες νῷ κα-
 

 158. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.124 line 44

 ποιότητι θεωρουμένων οὐδὲν, ἀλλὰ τούτων ἕκα-

στον λόγος ἐστίν· ἡ δὲ πρὸς ἄλληλα συνδρομὴ
τούτων καὶ ἕνωσις σῶμα γίνεται. Ἐπεὶ οὖν αἱ συμ-
πληρωματικαὶ τοῦ σώματος ποιότητες νῷ κα-
ταλαμβάνονται καὶ οὐκ αἰσθήσει, νοερὸν δὲ τὸ Θεῖον,    (45)
τίς πόνος τῶν νοητῶν τὰ νοήματα κατεργάσα-
σθαι; Ὧν ἡ πρὸς ἄλληλα συνδρομὴ τὴν τοῦ σώματος
 

 159. Γρηγόριος Νύσσης. Dialogus de anima et resurrectione {2017.056}

(A.D. 4) Vol. 46 p.153 line 28

 θοι εἰς ἔκφυσιν μὴ διαλυθὲν ἐν τῇ βώλῳ,    (25)

καὶ γενόμενον ἀραιὸν καὶ πολύπορον, ὥστε
καταμιχθῆναι πρὸς τὴν παρακειμένην ἰκμάδα τῇ
οἰκείᾳ ποιότητι, καὶ οὕτως εἰς ῥίζαν καὶ βλάστην
μεταποιηθῆναι, καὶ μηδὲ ἐν τούτῳ μεῖναι, ἀλλὰ
μεταβαλεῖν εἰς καλάμην, τοῖς διὰ μέσου γόνασιν,   (30)
οἷόν τισι συνδέσμοις ὑπεζωσμένην, πρὸς τὸ δύνασθαι
 

 160. Γρηγόριος Νύσσης. Adversus eos qui castigationes aegre ferunt

{2017.059} (A.D. 4) Vol. 46 p.313 line 47

 ἀπρονόητον; Οὐχ οὕτως. Ἀλλὰ τὸν αὐτὸν λόγῳ με-

ταῤῥυθμίσομεν εἰς ἄλλο σχῆμα ὑποκειμένῃ χρείᾳ    (45)
κατάλληλον· καὶ ὥσπερ τὰ ὄψα τῇ μικρᾶ προσθέσει
τῶν ἀρτυμάτων πρὸς τὰς ἐναντίας ποιότητας δια-
μείβεται, ἀπὸ τοῦ στύφοντος εἰς τὸ γλυκὺ, καὶ ἀπὸ
τοῦ γλυκέος εἰς τὸ στύφον μεταβαλλόμενα· οὕτως καὶ
ὁ ἡμέτερος λόγος τῇ προσθήκῃ τῶν σχημάτων πρὸς    (50)
 

 161. Γρηγόριος Νύσσης. Epistula xxvi ad Evagrium monachum [Sp.]

{2017.070} (A.D. 4) Vol. 46 p.1108 line 5

 τῶν ποταμῶν σχηματισθέντων τοῖς εἴδεσι, βλαβὲν

δὲ ὅμως οὐδὲν εἰς τὴν οὐσίαν ἐκ τῆς διαιρέσεως (τῇ
μὲν γὰρ τῶν ποταμῶν θέσει τὸ ῥεῖθρον διῄρηται, τὴν
δὲ τοῦ χυμοῦ ποιότητα μίαν καὶ τὴν αὐτὴν κέκτηται·   (5)
 43

κἂν γὰρ ἀποτερματίζεσθαι πόῤῥω που τῶν ποταμῶν

ἕκαστος τῶν προειρημένων δοκῇ, καὶ τῆς πηγῆς ἀφ-
εστάναι μακρὰν, τὴν γοῦν ἀρχὴν τῇ μητρὶ πρὸς τὸ διηνε-
 

 162. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 2

 ἐνεργεία δὲ τὰ καθ’ ἕκαστον οὔπω ἦν. Ἡ γὰρ γῆ,

φησὶν, ἦν ἀόρατος, καὶ ἀκατασκεύαστος. Ὅπερ
(80) ἶσόν ἐστι τῷ λέγειν, ὅτι ἦν, καὶ οὐκ ἦν, Οὐ γάρ που
συνδεδραμήκεισαν περὶ αὐτὴν αἱ ποιότητες· ἀπό-
δειξις δὲ τῆς διανοίας ταύτης, ὅτι ἀόρατον αὐτὴν ὁ
λόγος εἶναι φησίν. Τὸ γὰρ ἀόρατον, χρῶμα οὐκ ἐστι·
τὸ δὲ χρῶμα, οἷόν τις ἀποῤῥοὴ τοῦ κατὰ τὴν ἐπι-    (5)
 

 163. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 11

 τως. Τούτῳ δὲ συνθεωρεῖται τὸ ἀσχημάτιστον· ἐκεί-

νῳ δὲ τὸ ἀσώματον· οὐκοῦν ἐν τῷ ἀθρόῳ τῆς τοῦ
κόσμου καταβολῆς, ἦν μὲν ἐν τοῖς οὖσιν ἡ γῆ, ὡς    (10)
καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Ἀνέμεινε δὲ τὸ διὰ τῆς τῶν ποιο-
τήτων κατασκευῆς. ὅπερ ἐστὶ γενέσθαι. Διὰ γὰρ τοῦ
ἀόρατον αὐτὴν εἰπεῖν εἶναι, τὸ μηδὲ ἄλλην τινὰ ποιότητα θεωρεῖσθαι περὶ
αὐτὴν ὁ λόγος ἐνδείκνυται. Καὶ
διὰ τοῦ ἀκατασκεύαστον ὀνομάσαι, νοεῖν δίδωσι τὸ μήπω αὐτὴν πεπυκνῶσθαι
ταῖς σωματικαῖς ἰδιότησιν.
  Φανερώτερον δὲ διὰ τῆς Συμμάχου καὶ Θεοδο-   (15)
 

 164. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 13

 κόσμου καταβολῆς, ἦν μὲν ἐν τοῖς οὖσιν ἡ γῆ, ὡς    (10)

καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Ἀνέμεινε δὲ τὸ διὰ τῆς τῶν ποιο-
τήτων κατασκευῆς. ὅπερ ἐστὶ γενέσθαι. Διὰ γὰρ τοῦ
ἀόρατον αὐτὴν εἰπεῖν εἶναι, τὸ μηδὲ ἄλλην τινὰ ποιότητα θεωρεῖσθαι περὶ
αὐτὴν ὁ λόγος ἐνδείκνυται. Καὶ
διὰ τοῦ ἀκατασκεύαστον ὀνομάσαι, νοεῖν δίδωσι τὸ μήπω αὐτὴν πεπυκνῶσθαι
ταῖς σωματικαῖς ἰδιότησιν.
  Φανερώτερον δὲ διὰ τῆς Συμμάχου καὶ Θεοδο-   (15)
τίωνος καὶ Ἀκύλα γραφῆς ἡ τοιαύτη διά-
 

 165. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 24
 44

 ἀργοῦ, ὅτι ἐνεργείᾳ μὲν οὔπω ἦν· ἐν μόνῃ δὲ τῇ

δυνάμει τὸ εἶναι εἶχε· διὰ δὲ τοῦ ἀδιακρίτου, τὸ μη-
δέπω ἀποστῆναι ἀπ’ ἀλλήλων καὶ ἐφ’ ἑαυτῆς ἰδιαζόν-
τως ἑκάστην τῶν ποιοτήτων γνωρίζεσθαι, ἀλλ’ ἐν
συγκεχυμένῃ τινὶ καὶ ἀδιακρίτῳ ποιότητι τὸ πᾶν καθ-    (25)
ορᾶσθαι, μὴ χρώματος, μὴ σχήματος, μὴ ὄγκου, μὴ
βάρους, μὴ πηλικότητος, μὴ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων
 

 166. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 25

 δυνάμει τὸ εἶναι εἶχε· διὰ δὲ τοῦ ἀδιακρίτου, τὸ μη-

δέπω ἀποστῆναι ἀπ’ ἀλλήλων καὶ ἐφ’ ἑαυτῆς ἰδιαζόν-
τως ἑκάστην τῶν ποιοτήτων γνωρίζεσθαι, ἀλλ’ ἐν
συγκεχυμένῃ τινὶ καὶ ἀδιακρίτῳ ποιότητι τὸ πᾶν καθ-    (25)
ορᾶσθαι, μὴ χρώματος, μὴ σχήματος, μὴ ὄγκου, μὴ
βάρους, μὴ πηλικότητος, μὴ ἄλλου τινὸς τῶν τοιούτων
ἐφ’ ἑαυτοῦ κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἐν τῷ ὑποκειμένῳ
 

 167. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 31

 ἐφ’ ἑαυτοῦ κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἐν τῷ ὑποκειμένῳ

θεωρουμένου. Τὴν δὲ αὐτὴν διάνοιαν ἐνδείκνυται ἡμῖν,
καὶ τὸ κένωμα καὶ οὐθέν. Τὴν γὰρ χωρητικὴν τῶν    (30)
ποιοτήτων δύναμιν, τῇ τοῦ κενώματος φωνῇ παρεδή-
λωσεν· ὥστε διὰ τούτου μαθεῖν, ὅτι δεκτικὴν δύνα-
μιν τῶν ποιοτήτων ὁ τοῦ παντὸς κτίστης προκατ-
εβάλλετο· κενὴ δέ τις ἦν αὕτη καὶ ἐν ἑαυτῇ εἶχεν
 

 168. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 33

 καὶ τὸ κένωμα καὶ οὐθέν. Τὴν γὰρ χωρητικὴν τῶν    (30)

ποιοτήτων δύναμιν, τῇ τοῦ κενώματος φωνῇ παρεδή-
λωσεν· ὥστε διὰ τούτου μαθεῖν, ὅτι δεκτικὴν δύνα-
μιν τῶν ποιοτήτων ὁ τοῦ παντὸς κτίστης προκατ-
εβάλλετο· κενὴ δέ τις ἦν αὕτη καὶ ἐν ἑαυτῇ εἶχεν
οὐθὲν, πρὶν συμπληρωθῆναι αὐτὴν ταῖς ποιότησι.   (35)
Τὸν δὲ τρίτον λόγον, ὡς ἐκ τῆς Ἐπικούρου φιλο-
 

 169. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.80

line 57

 καὶ ἀναφοῦς ἰδιότητος. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πᾶν τὸ

στεῤῥὸν διά τινος πάντως ἀντιτυπίας πεπύκνωται;    (55)
 45

Τὸ δὲ πυκνὸν καὶ ἀντίτυπον, οὐ καθαρεύει τῆς κατὰ

τὸ βάρος ποιότητος· τὸ δὲ βαρὺ κατὰ τὴν φύσιν,
ἀνωφερὲς εἶναι οὐ δύναται. Ἀλλὰ μὴν πάσης ὑπέρ-
κειται τῆς αἰσθητῆς κτίσεως τὸ στερέωμα, οὐκ ἄρα
(81) παχύ τι καὶ σωματῶδες περὶ αὐτὸ νοεῖν ἡ ἀκολουθία
 

 170. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.84

line 28

 τὴν φύσιν καὶ ὀφθαλμῷ καὶ ἁφῇ καὶ γεύσει γνωρί-   (25)

ζομεν. Ὃ γὰρ καὶ κάτω φέρεται, καὶ διειδὲς καθ-
ορᾶται, καὶ τῇ γεύσει γινώσκεται, διὰ τῆς ἐγκειμένης
ποιότητος, τοῦτο πρὸς ἄλλην τινὰ μεταφέρειν ἔννοιαν,
ἡ τοῦ γνωριζομένου φύσις οὐκ ἀναγκάζει.
  Ἐκεῖνο μέν τοι τὸ λεγόμενον ὕδωρ, ὃ μήτε ὁρᾶται μήτε    (30)
ῥεῖ, μήτε τισὶ περιέχεται ὅλως, οἷς ἡ ὑγρὰ πέφυκε δια-
 

 171. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.84

line 33

   Ἐκεῖνο μέν τοι τὸ λεγόμενον ὕδωρ, ὃ μήτε ὁρᾶται μήτε    (30)

ῥεῖ, μήτε τισὶ περιέχεται ὅλως, οἷς ἡ ὑγρὰ πέφυκε δια-
κρατεῖσθαι φύσις, ἀλλ’ ἔξω μὲν τόπου ἐστὶν, ἀμιγὲς
δὲ πάσης τῆς κατ’ αἴσθησιν γνωριζομένης ποιότητος,
οὐκ ἄν τινα οἶμαι τῶν κρίνειν ἐπεσκεμμένων, διά τε
τὸ ὑποφέρεσθαι τῷ πνεύματι τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τὸ    (35)
ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν εἶναι πιστεύειν, καὶ διὰ τὸ
 

 172. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.88

line 44

 Θεοῦ λόγος ἐστὶν, οὐκ ὀργάνοις τισὶ φωνητικοῖς διαρ-

θρούμενος, ἀλλὰ δι’ αὐτῶν ἐκφωνούμενος τῶν ἐν
τοῖς φαινομένοις θαυμάτων. Ἔτι γὰρ συμπεφυρμέ-
νης πρὸς τὴν ὑγρὰν φύσιν τῆς γεώδους ποιότητος,
τίνος ἦν ἑτέρου, τὴν μὲν γῆν ταῖς ἰδίαις καταπυκνῶ-    (45)
σαι ποιότησιν, ὥστε πάντων αὐτῆς τῶν μορίων πρὸς
τὰ ὁμοφυῆ συμπιεσθέντων, ἐν τῷ ναστῷ τε καὶ πε-
 

 173. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.89

line 45

 λόγος, εἰς τὴν τοῦ διδασκάλου σοφίαν ἀναφερόμενος.

Τί τοίνυν πρὸς τὴν ὑπενεχθεῖσαν ἀντίθεσιν ἡμεῖς λο-
γιζόμεθα; Οὐ γὰρ μόνον ἐν τῷ πυρὶ καὶ ὕδατι θεω-
ροῦμεν τὰς ἀντιστοιχούσας ποιότητας, ἀλλὰ καὶ ἐν    (45)
 46

ἑκάστῳ τῶν στοιχείων ἔστιν εὑρεῖν τινα πάντως ἐν

τοῖς ἰδιώμασι πρὸς τὰ ἀντικείμενα μάχην. Ὥσπερ
γὰρ ἐπὶ τῶν μνημονευθέντων στοιχείων ἀντιβαίνει
 

 174. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.89

line 51

 γὰρ ἐπὶ τῶν μνημονευθέντων στοιχείων ἀντιβαίνει

τῷ μὲν ψυχρῷ ἡ θερμότης, τῷ δὲ ὑγρῷ ἡ ξηρότης, οὕτω
πάλιν κατὰ τὴν ἑτέραν διάμετρον ἐπὶ τῆς γῆς τε καὶ    (50)
τοῦ ἀέρος ἐξ ἐναντίου εἰσὶν αἱ ἐν ἑκατέρῳ ποιότητες
ἀλλήλαις ἀντικαθήμεναι· στεῤῥότης τε καὶ μανότης,
ἀντιτυπία καὶ ἀραιότης, βαρύτης τε καὶ κουφότης· καὶ
ὅσα ἄλλα κατὰ τὸ ἰδιάζον ἐν ἑκατέρῳ τούτων, ἐκ τῶν
 

 175. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.92

line 2

 αὔξεται, οὔτε τὸ ναστὸν τῆς γῆς ἐνεργεῖ τοῦ ἀντι-

στοιχοῦντος τὴν ἀραιότητα, οὔτε τὰ λοιπὰ περὶ τὴν
(92) γῆν ἰδιώματα, διὰ τῆς ἑαυτῶν δαπάνης τρέφει τὰς
ἀερίους ποιότητας· οὕτως εἴποι τις ἂν ἐξ ἐναντίου
μὲν εἶναι τὸ ὑγρόν τε καὶ ψυχρὸν, τῷ θερμῷ καὶ
ξηρῷ, μὴ μέντοι τρέφεσθαι ταῦτα ταῖς ἀλλήλων
φθοραῖς, μηδὲ τὴν τοῦ εἶναι τούτων ἑκάτερον   (5)
 

 176. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.97

line 18

 μενον ἀντεισάγεσθαι πάντως τῷ λείποντι. Ὃ δέ μοι   (15)

τὴν τοιαύτην ὑπόληψιν βεβαίαν ποιεῖ, τοῦτ’ ἔστιν·
Ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς τοῦ πυρὸς ἐνεργείᾳ, τοῦτο διὰ τῆς
πείρας μανθάνομεν, ὅτι οὐ πάσας τὰς ποιότητας τῆς
ὕλης τὸ πῦρ ἐπιβόσκεται, ἀλλ’ ἧς ἂν περιδράξηται·
οἷον φέρε εἰπεῖν ἐπὶ τῆς τοῦ ἐλαίου ὕλης, ἐπειδὴ κε-    (20)
χώρισται τῆς ψυχρᾶς ποιότητος, ἐν τῇ ὕλῃ ταύτῃ τὸ
 

 177. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.97

line 21

 πείρας μανθάνομεν, ὅτι οὐ πάσας τὰς ποιότητας τῆς

ὕλης τὸ πῦρ ἐπιβόσκεται, ἀλλ’ ἧς ἂν περιδράξηται·
οἷον φέρε εἰπεῖν ἐπὶ τῆς τοῦ ἐλαίου ὕλης, ἐπειδὴ κε-    (20)
χώρισται τῆς ψυχρᾶς ποιότητος, ἐν τῇ ὕλῃ ταύτῃ τὸ
ὑγρὸν εὐκόλως ὑπὸ τῆς θερμότητος τοῦ πυρὸς ἐξ-
ειλκύσθη, καὶ φλὸξ ἐγένετο. Ἀλλ’ οὐ μόνον εἰς φλόγα
 47

τὸ ἔλαιον διὰ τοῦ πυρὸς ἠλλοιώθη, ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ

 

 178. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.97

line 51

 τῶν ἐριστικῶν τις ἀντείποι. Ἀλλὰ μὴν λεπτὴ κόνις

ἐκκαυθεῖσα διὰ τοῦ πυρὸς ἡ ὑγρότης ἐγένετο· ἄρα
καὶ πᾶν ὑγρὸν ἐν τῷ πυρὶ γενόμενον μεταβάλλει τὴν   (50)
ἐν τοῖς μορίοις ποιότητα, πρὸς τὸ ξηρὸν ἐκ τοῦ ὑγροῦ
μεθιστάμενον, οὐκ εἰς τὸ παντελὲς ἀφανίζεται. Ἐπεὶ
οὖν ἀτμοῦ σύστασις τὸ νέφος ἐστὶν, ὁ δὲ ἀτμὸς ἡ
λεπτομερὴς τοῦ ὑγροῦ ἐστιν ἀναθυμίασις, ἀνάγκη
 

 179. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4) p.97

line 57

 λεπτομερὴς τοῦ ὑγροῦ ἐστιν ἀναθυμίασις, ἀνάγκη

πᾶσα, ὅταν καταφρυγὲν τῷ φλογμῷ τὸ νέφος, τὸν   (55)
λεπτὸν ἐκεῖνον καὶ ἀμερῆ τοῦ ἀτμοῦ ὄγκον, κἂν τὴν
ὑγρὰν μὴ διασώζῃ ποιότητα, μὴ μέντοι κατὰ τὸ
ὑποκείμενον εἰς ἀφανισμὸν μεταβαίνειν εἰς τὸ μηδὲ
ἀναλυόμενον. Τέσσαρα γὰρ περὶ τὸν ἀτμὸν θεωρεῖ-
(100) ται, τὸ ὑγρὸν, τὸ ψυχρὸν, τὸ βαρὺ, ἡ πηλικότης. Ἐκ
 

 180. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.100 line 9

 τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν ἔχει· καὶ γὰρ τὸ πῦρ ἐν ποσῷ

καθορᾶται· ποσῷ δὲ ποσότης οὐ μάχεται. Εἰ οὖν
ἡ πηλικότης τοῦ ἀτμοῦ διασώζεται, τῆς κατὰ
τὸ ὑγρόν τε καὶ ψυχρὸν ποιότητος διαζευχθεῖσα·
ἡ δὲ κατὰ τὸ βάρος ποιότης οὐσιωδῶς ἐγκειμένη τῇ   (10)
τοῦ ἀτμοῦ φύσει, συνδιεσώθη τῇ πηλικότητι (ἐπίσης
γὰρ ἡ βαρύτης καὶ ὑγροῖς καὶ ξηροῖς ἐνυπάρχειν πέ-
 

 181. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.100 line 16

 φυκεν)· οὐκέτ’ ἂν ὁ νοῦς ἡμῖν κάμνῃ τῇ ἀκολουθίᾳ

τῶν γινομένων ἑπόμενος, ὥστε ἐπιγνῶναι, ὅπως τὸ
ὕδωρ γῆ γενόμενον, διὰ τοῦ μεταβάλλειν τοὺς ἀτμοὺς   (15)
τὴν ποιότητα, τὴν ὁμοειδῆ φύσιν καταλαμβάνει. Τὸ
γὰρ ξηρὸν καὶ βαρὺ ἴδιον ἂν εἴη τῆς περὶ τὴν γῆν
θεωρουμένης ποιότητος, εἰς ὅπερ ἐκκαυθεὶς ὁ ἀτμὸς
μετεποιήθη. Καί μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν τῆς ἀρχῆς
 
 48

 182. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.100 line 18

 ὕδωρ γῆ γενόμενον, διὰ τοῦ μεταβάλλειν τοὺς ἀτμοὺς   (15)

τὴν ποιότητα, τὴν ὁμοειδῆ φύσιν καταλαμβάνει. Τὸ
γὰρ ξηρὸν καὶ βαρὺ ἴδιον ἂν εἴη τῆς περὶ τὴν γῆν
θεωρουμένης ποιότητος, εἰς ὅπερ ἐκκαυθεὶς ὁ ἀτμὸς
μετεποιήθη. Καί μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν τῆς ἀρχῆς
ταύτης λαβομένους, μὴ διαφεῖναι τὴν ἀκολουθίαν τῆς   (20)
ἐξετάσεως, εἰς ἢν πρόεισι διὰ τῶν εἰκότων ἡ θεωρία,
 

 183. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.101 line 18

 μένου καὶ μετὰ τὴν ἐξόπτησιν μὴ ἀπόλλυσθαι, ἀλλ’   (15)

εἰς τὸν ἀέρα μεταχωρεῖν διὰ τῆς τοῦ πυρὸς ἐνεργείας
ἀπογεούμενον. Τοῦ δὲ ὑγροῦ ἐναφανισθέντος τῇ ἐναν-
τία ποιότητι, πῶς ἔστιν ἀμείωτον τὴν ὑγρὰν φύσιν
εἰσαεὶ διαμένειν, πάντοτε τῆς θερμῆς οὐσίας τὸ ἐν
τοῖς ἀτμοῖς ὑγρὸν καταφρυττούσης, καὶ εἰς ξηρὰν   (20)
μεταβαλλούσης ποιότητα, καθὼς ἡ θεωρία κατὰ τὸ
 

 184. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.101 line 21

 τία ποιότητι, πῶς ἔστιν ἀμείωτον τὴν ὑγρὰν φύσιν

εἰσαεὶ διαμένειν, πάντοτε τῆς θερμῆς οὐσίας τὸ ἐν
τοῖς ἀτμοῖς ὑγρὸν καταφρυττούσης, καὶ εἰς ξηρὰν   (20)
μεταβαλλούσης ποιότητα, καθὼς ἡ θεωρία κατὰ τὸ
ἀκόλουθον διὰ τῶν ἐξητασμένων ἀπέδειξεν; Εἰ οὖν
ἐξατμίζεται μὲν τὸ ὑγρὸν, εὐάλωτος δὲ γίνεται τῷ
θερμῷ ἡ ὑγρότης, εἰς τὰ λεπτά τε καὶ ἀμερῆ τμήματα
 

 185. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.101 line 26

 ἐξατμίζεται μὲν τὸ ὑγρὸν, εὐάλωτος δὲ γίνεται τῷ

θερμῷ ἡ ὑγρότης, εἰς τὰ λεπτά τε καὶ ἀμερῆ τμήματα
διὰ τῶν ἀτμῶν μερισθεῖσα· ἀνάγκη πᾶσα, πρὸς τὴν    (25)
ξηρὰν ποιότητα τοῦ ὑγροῦ μεταβαίνοντος, ἀληθέστε-
ρον ἐκεῖνον τὸν λόγον οἴεσθαι, ὅτι ἐστί τις ὑδάτων
περιουσία, ἡ ἀεὶ ἀναπληροῦσα τὸ ἐκ τοῦ πυρὸς δα-
πανώμενον. Ἴσως δ’ ἄν τινα καὶ μαρτυρίαν πρὸς
 

 186. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.104 line 33
 49

 διὰ μεταβολῆς τε καὶ ἀλλοιώσεως εἰς τὸ ἐξ ἀρχῆς    (30)

αὖθις ἐπαναγούσης. Ἀλλ’ ὅτι μὲν ὁ ὑγρὸς οὗτος ἀτ-
μὸς, ἐν τῷ φλογμῷ διαγενόμενος, εἰς τὴν γεώδη με-
ταβαίνει ποιότητα, πρὸς τὸ ξηρὸν μεταβληθεὶς διὰ
τῆς ἐξοπτήσεως, τοῦτο ἐν τοῖς προλαβοῦσι λόγοις ἐν
τῷ κατὰ τὸ ἔλαιον ὑποδείγματι μετρίως νενόηται,    (35)
σκοπεῖν δὲ τὸ μετὰ τοῦτο προσήκει, εἰ τῆς ὕλης τοῦ ἀτμοῦ πρὸς τὴν ἐναντίαν
ἀλλοιωθείσης ποιότητα, δυ-
 

 187. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.104 line 36

 ταβαίνει ποιότητα, πρὸς τὸ ξηρὸν μεταβληθεὶς διὰ

τῆς ἐξοπτήσεως, τοῦτο ἐν τοῖς προλαβοῦσι λόγοις ἐν
τῷ κατὰ τὸ ἔλαιον ὑποδείγματι μετρίως νενόηται,    (35)
σκοπεῖν δὲ τὸ μετὰ τοῦτο προσήκει, εἰ τῆς ὕλης τοῦ ἀτμοῦ πρὸς τὴν ἐναντίαν
ἀλλοιωθείσης ποιότητα, δυ-
νατόν ἐστιν ἄνω μένειν ἐκεῖνο τοῦ ἀτμοῦ τὸ λείψανον, ὅτι ποτὲ κατανοεῖ ὁ
λόγος τὸ διὰ τῆς ἐξοπτήσεως μετα-
ποιηθὲν, πρὸς τὸ λεπτότερόν τε καὶ ἀφανέστερον.
  Ἀλλὰ μὴν οἶμαι δυνατὸν εἶναι καὶ περὶ ἐκείνου διὰ
 

 188. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.104 line 48

 Οὐκοῦν ἀκόλουθον καὶ περὶ ἐκείνου τὸ ἶσον ὑπολαβεῖν,   (45)

ὅτι ὑπὸ τῶν πνευμάτων ἀνωσθεὶς ὁ ἀτμὸς εἰς τὸν
ὑπερκείμενον καὶ φλογώδη χῶρον, καὶ ἐν τῇ μεταβολῇ
τῆς ὑγρᾶς ποιότητος, τὸ ὑλικὸν διεσώσατο, ξηρὸς δὲ
γενόμενος πρὸς τὸ συγγενὲς καθειλκύσθη καὶ ἀπεκα-
τέστη γῇ. Ἑλκτικὴ γὰρ τῶν οἰκείων δύναμις ἑκάστῳ   (50)
τῶν ὄντων ἐκ φύσεως ἔγκειται, ὡς μηδὲ ἔξω τοῦ ἀκο-
 

 189. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.104 line 53

 τέστη γῇ. Ἑλκτικὴ γὰρ τῶν οἰκείων δύναμις ἑκάστῳ   (50)

τῶν ὄντων ἐκ φύσεως ἔγκειται, ὡς μηδὲ ἔξω τοῦ ἀκο-
λούθου τὴν τοιαύτην εἶναι ὑπόληψιν, ὅτι ξηρός τις
καὶ γεώδης ὁ ἀτμὸς γενόμενος τὴν ποιότητα, τῇ ξη-
ρότητι τῆς γῆς κατεμίχθη. Εἰ μὲν οὖν ἦν ἐλαιώδης
πᾶσα τῆς ὑγρᾶς οὐσίας ἡ φύσις, πάντως ἂν ἐν τῷ   (55)
παχυμερεῖ τῆς ποιότητος πρὸς τὸ μέλαν ἔτρεψε τῶν
 

 190. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.104 line 56
 50

 καὶ γεώδης ὁ ἀτμὸς γενόμενος τὴν ποιότητα, τῇ ξη-

ρότητι τῆς γῆς κατεμίχθη. Εἰ μὲν οὖν ἦν ἐλαιώδης
πᾶσα τῆς ὑγρᾶς οὐσίας ἡ φύσις, πάντως ἂν ἐν τῷ   (55)
παχυμερεῖ τῆς ποιότητος πρὸς τὸ μέλαν ἔτρεψε τῶν
τοιούτων ἀτμῶν τὴν χρόαν ἡ ἐξόπτησις· καὶ ἐπίδηλον
(105) ἂν πᾶσι τὸ γινόμενον ἦν, διὰ τοῦ δέχεσθαι τὸ εἶδος
δεικνύμενον. Ἐπεὶ δὲ τὸ λεπτότατόν τε καὶ διειδέστα-
 

 191. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.105 line 5

 δεικνύμενον. Ἐπεὶ δὲ τὸ λεπτότατόν τε καὶ διειδέστα-

τον τῆς τῶν ὑδάτων φύσεως ἐν τοῖς ἀτμοῖς γίνεται,
οὔτοι δὲ κατὰ τὸν προαποδειχθέντα λόγον ἐναποθέμενοι
τῷ πυρὶ τὴν ὑγρὰν ποιότητα, πρὸς τὸ ξηρὸν ἠλλοιώθη-    (5)
σαν· ἀνάγκη πᾶσα, καθαρὸν τοῦτο καὶ ἀερῶδες οἴεσθαι,
ὅτι ποτὲ καὶ εἶναι αὐτὸ καταλαμβάνει ἡ ἔννοια τὸ τῇ λε-
πτότητι διαφεῦγον τὴν κατανόησιν. Εἰ δὲ τῆς τοῦ λόγου
 

 192. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.105 line 34

 καυθέντα δὲ καὶ γεώδη γενόμενα, μηκέτι ἐν τῷ πυρὶ

κρατεῖσθαι, ἀλλὰ πρὸς τὴν γῆν πάλιν ἀποκαθίστασθαι.
Καθάπερ δὲ τῆς ἐν ἡμῖν τροφῆς εἰς λεπτήν τινα
ποιότητα διὰ τῆς πέψεως ἀλλοιωθείσης, ᾧ ἂν ἐμπε-
λάσει διὰ τῆς ἀναδόσεως μέρει τοῦ σώματος, ἐκείνου   (35)
προσθήκη τὸ ἀναδιδόμενον γίνεται, καὶ ποικίλης οὔσης
ἐν τῇ συστάσει τοῦ σώματος τῆς τῶν μελῶν διαφορᾶς ἐν
 

 193. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.108 line 43

 ἔστιν ἰδεῖν, τῶν τε μεταλλευομένων, καὶ τῶν ἔκ   (40)

τινος ὑγροῦ καταφρυγομένου συνισταμένων, ὧν ξη-
ρότης μέν ἐστι τὸ ἰδίωμα, εἰ δέ τις αὐτῶν νοτία καθ-
ίκοιτο, ἰκμαλέοι γίνονται, καὶ πρὸς τὴν ὑγρὰν ποιό-
τητα τὸ ἐν σφίσι ξηρὸν μεταβάλλουσιν. Οὕτως
ἔγνων καὶ τὴν τοῦ μέλιτος φύσιν ξηρὰν τρόπον τινὰ    (45)
διὰ τῆς ὀπτήσεως γινομένην, καὶ πάλιν ἐκ περιστά-
σεως τινος εἰς τὸ ὑγρὸν ἀναλύουσαν. Ἀλλὰ παρείσθω
 

 194. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.108 line 50
 51

 σεως τινος εἰς τὸ ὑγρὸν ἀναλύουσαν. Ἀλλὰ παρείσθω

ταῦτα· κρεῖττον γὰρ ἐξ ἀρχῆς τινος ἀναγκαίας δοῦναι
τὴν ἀκολουθίαν τῷ θεωρήματι. Οὐ μίαν γινώσκομεν
ἐφ’ ἑκάστου τῶν στοιχείων ποιότητα, δι’ ἧς συμ-    (50)
πληροῦται τὸ ὑποκείμενον, καὶ τοῦ ἀντιστοιχοῦντος
ἀποχωρίζεται, ἀλλ’ ἐν διαφόροις ἕκαστον καταλαμ-
βάνεται ταῖς ποιότησιν, ὧν αἱ μὲν ἀκοινωνήτως
 

 195. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.108 line 56

 βάνεται ταῖς ποιότησιν, ὧν αἱ μὲν ἀκοινωνήτως

ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας, αἱ δὲ κατὰ τὸ ἶσον ἐνθεωροῦν-
ται, οἰκείως τε καὶ ἁρμοδίως ἔχουσαι πρὸς τὰς   (55)
μαχομένας ἀλλήλαις ποιότητας· οἷον ἐπὶ τῆς γῆς
καὶ τοῦ ὕδατος, ἀμίκτως μὲν ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας
ἡ ξηρότης τε καὶ ὑγρότης, ἐπίσης δὲ ἑκατέρᾳ τού-
των σύνεστιν ἡ ψυχρότης, ἑνοῦσα τρόπον τινὰ δι’
 

 196. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 7

 τῇ ἑκατέρου φύσει τὸ ὑγρὸν θεωρούμενον. Πάλιν

διΐσταται τοῦ πυρὸς ὁ ἀὴρ, τῇ τοῦ θερμοῦ πρὸς τὸ    (5)
ψυχρὸν μάχῃ ἐναντιούμενος· ἀλλὰ κοινωνεῖ τῇ κατὰ
τὸ κοῦφον ποιότητι, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῶν ἐναν-
τιότητος οἷόν τις καταλλάκτης ἡ κοινωνία τῆς ποιότητος γίνεται. Εἶτα τὸ πῦρ
ἀπὸ τῆς γῆς τῷ βάρει καὶ τῷ
κούφῳ κεχώρισται, ἀλλ’ ἡ ξηρότης ἀμφοτέρων ἐστὶ κοινὴ, καὶ διὰ ταύτης
ἔνσπονδά πως ἀλλήλοις τὰ διεστῶτα
γίνεται. Τί δὲ βουλόμενος ἐντεῦθεν τῆς ἐξετάσεως ἄρχομαι; ὅτι ἡ ψυχρότης
ὁμοίως μὲν ἐνθεωρεῖται τῇ τε   (10)
 

 197. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 8

 διΐσταται τοῦ πυρὸς ὁ ἀὴρ, τῇ τοῦ θερμοῦ πρὸς τὸ    (5)

ψυχρὸν μάχῃ ἐναντιούμενος· ἀλλὰ κοινωνεῖ τῇ κατὰ
τὸ κοῦφον ποιότητι, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῶν ἐναν-
τιότητος οἷόν τις καταλλάκτης ἡ κοινωνία τῆς ποιότητος γίνεται. Εἶτα τὸ πῦρ
ἀπὸ τῆς γῆς τῷ βάρει καὶ τῷ
κούφῳ κεχώρισται, ἀλλ’ ἡ ξηρότης ἀμφοτέρων ἐστὶ κοινὴ, καὶ διὰ ταύτης
ἔνσπονδά πως ἀλλήλοις τὰ διεστῶτα
γίνεται. Τί δὲ βουλόμενος ἐντεῦθεν τῆς ἐξετάσεως ἄρχομαι; ὅτι ἡ ψυχρότης
ὁμοίως μὲν ἐνθεωρεῖται τῇ τε   (10)
γῇ καὶ τῷ ὕδατι καὶ τῷ ἀέρι, πλείονι δὲ μοίρᾳ τῷ ὑγρῷ προσῳκείωται,
 52

συντηροῦσά πως ἐν ἑαυτῇ τὴν

 

 198. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 18

 οὕτως εἰκός ἐστιν ἡνῶσθαι λέγειν τῷ ὑγρῷ τὴν   (15)

ψυχρότητα, διὰ τὸ δεῖν ἑκατέρῳ τῶν τε ἐν τῷ
πυρὶ θεωρουμένων εἶναι καὶ ἐν τῷ ὕδατι τὴν ἀντι-
στοιχοῦσαν ποιότητα, ὥστε μάχεσθαι τῷ μὲν ξηρῷ
τὴν ὑγρότητα, τῷ δὲ ψυχρῷ τὴν θερμότητα. Εἰ οὖν
ἐπίσης τῷ ὑγρῷ συμπληρωτικὸν τῆς τοῦ ὕδατος    (20)
φύσεως καὶ τὸ ψυχρὸν ἀπεδείχθη, ἀκόλουθον ἂν εἴη
 

 199. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 22

 τὴν ὑγρότητα, τῷ δὲ ψυχρῷ τὴν θερμότητα. Εἰ οὖν

ἐπίσης τῷ ὑγρῷ συμπληρωτικὸν τῆς τοῦ ὕδατος    (20)
φύσεως καὶ τὸ ψυχρὸν ἀπεδείχθη, ἀκόλουθον ἂν εἴη
λογίζεσθαι, ὅτι τῆς ψυχρᾶς ποιότητος, καὶ τῇ γῇ
φυσικῶς ἐγκειμένης δυνάμει, καὶ τὸ ὕδωρ ἐν τῇ γῇ
ἐστι, καὶ ἡ γῆ ἐν τῷ ὕδατι. Ἡ γὰρ φυσικὴ τοῦ
ὑγροῦ πρὸς τὸ ψυχρὸν συζυγία οὐκ ἐᾷ διαζευχθῆναι    (25)
 

 200. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 33

 ἀέρα διαχυθέντος, καὶ ἡ ψύξις τοῖς τῶν ὑγρῶν ἀτμῶν   (30)

μορίοις ἐπηκολούθησεν· οὕτω τὸ ἔμπαλιν τῆς ψυ-
χρότητος ἐν τῷ βάθει τῆς γῆς διαιτωμένης, οὐδὲ ἡ
ὑγρότης τῆς συζύγου ποιότητος ἀπολείπεται, ἀλλ’ ἡ
ψυχρὰ δύναμις φυσικῶς ἐγκειμένη τῇ γῇ, οἷόν τι
σπέρμα τῆς τοῦ ὑγροῦ φύσεως γίνεται, ἀεὶ δι’ ἑαυ-    (35)
τῆς τὴν συνημμένην ἑαυτῇ ποιότητα φύουσα,

 201. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.109 line 36

 ὑγρότης τῆς συζύγου ποιότητος ἀπολείπεται, ἀλλ’ ἡ

ψυχρὰ δύναμις φυσικῶς ἐγκειμένη τῇ γῇ, οἷόν τι
σπέρμα τῆς τοῦ ὑγροῦ φύσεως γίνεται, ἀεὶ δι’ ἑαυ-    (35)
τῆς τὴν συνημμένην ἑαυτῇ ποιότητα φύουσα, τῆς δὲ
ἀλλοιωτικῆς ἐνεργείας τὴν γῆν, διὰ τῆς ἄγαν ψύξεως,
εἰς ὕδατος γένεσιν μεταβαλλούσης. Τούτων δὲ εἰ
μὲν τὸν λόγον ἡμᾶς τις ἀπαιτοίη, πῶς ἐνεργεῖ τὴν
 
 53

 202. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.113 line 8

 ὃ μετεβλήθη βλέπων, καὶ τὴν ἀπ’ ἐκείνου πρὸς τὸ ἐξ ἀρχῆς πάλιν

ἀποκατάστασιν. Οἷον τὸ ὕδωρ πρὸς τὸν   (5)
ἀέρα διὰ τῶν ἀτμῶν ἀναχθὲν, ἀὴρ ἐγένετο· ὁ ἀὴρ ὑγρανθεὶς ἐν τῷ
ὑπερκειμένῳ φλογμῷ κατεξηράνθη·
τὸ γεῶδες τοῦ ὑγροῦ διὰ τῆς τοῦ πυρὸς φύσεως ἀπεκρίθη· τοῦτο ἐν τῇ γῇ
γενόμενον διὰ τῆς ψυ-
χρᾶς ποιότητος εἰς ὕδωρ μετεποιήθη· καὶ οὕτως ἀδιάλειπτος, καὶ ἀνωμένου
καὶ οὐδενὸς πλεονάζοντος,
ἀλλ’ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς μέτροις εἰς τὸ διηνεκὲς διαμένοντος.
  Οὐκοῦν ἄλλο τι παρὰ τὴν ὑγρὰν φύσιν τὰ   (10)
ὑπερκείμενα τοῦ στερεώματος ὕδατα νοεῖν, ἡ τῶν
 

 203. Γρηγόριος Νύσσης. Apologia in hexaemeron {2017.078} (A.D. 4)

p.117 line 47

 τοῦ στερεώματος περιγραφὴ, τῇ κυκλοτερεῖ περιόδῳ

τοῦ πυρὸς ὁρισθεῖσα. Τῆς δὲ κούφης φύσεως τῶν βα-    (45)
ρυτέρων ἀποκριθείσης, ἀκολούθως διαστέλλονται ἀπ’
ἀλλήλων αἱ βαρεῖαι ποιότητες, ἐν γῇ τε καὶ ὕδατι
διακριθεῖσαι. Τῆς δὲ κάτω φύσεως διακοσμηθείσης,
ἡ λεπτή τε καὶ κούφη καὶ μετέωρος οὐσία, διὰ τὸ
μὴ πᾶσαν αὐτὴν ὁμοφυῶς πρὸς ἑαυτὴν ἔχειν, ἐν με-   (50)
 

 204. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.153 line

18

 περὶ χυμῶν ἰδιότητος, τί μὲν ἡδὺ πρὸς τὴν αἴσθησιν,    (15)

τί δὲ φευκτὸν τοῖς γευομένοις ἐστίν. Οὐκοῦν εὑρέθη
διὰ τῆς πείρας ἤ τε τῆς χολῆς πικρότης, καὶ τὸ
προσηνὲς τῆς κατὰ τὸ μέλι ποιότητος. Διαφόρων δὲ
ὄντων τούτων, μίαν εἰσάγει γνῶσιν τὸ αὐτὸ πρᾶγμα,
πολυμερῶς τῇ διανοίᾳ εἰσοικιζόμενον, ἢ γεύσει, ἢ   (20)
ὀσφρήσει, ἢ ἀκοῇ, πολλάκις δὲ καὶ τῇ ἀφῇ, καὶ τῇ
 

 205. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.157 line

21

 σας αὐτῷ φωνὰς προσαράσσει. Καὶ ἡ ὄψις κατὰ τὸν

πυθμένα τῆς τῶν ὀφθαλμῶν ἕδρας συμπεφυκυῖα, διὰ
τῶν ἐμπιπτόντων ταῖς κόραις εἰδώλων πρὸς τὸ ἔσω   (20)
ποιεῖται τὴν τύπωσιν. Καὶ τῶν ἀτμῶν αἱ ποιότητες
διὰ τῆς τῶν ὀσφρήσεων ὁλκῆς ἐν αὐτῷ διακρίνονται.
Καὶ ἡ κατὰ τὴν γεῦσιν αἴσθησις τῇ ἐπικρίσει τῆς
 54

μήνιγγος δοκιμάζεται, ἐκ τοῦ σύνεγγυς ἐκφύσεις τι-

 

 206. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.212 line

31

 ὑπὲρ τὸν ἡμέτερον λόγον, οὐκ ἀξιοῦμεν περιεργάζε-

σθαι, πάντα τῇ θείᾳ δυνάμει χωρητὰ πεπιστευκότες·
καὶ τὸ μὴ ὂν ὑποστήσασθαι, καὶ τῷ ὄντι πρὸς τὸ   (30)
δοκοῦν ἐπιβαλεῖν τὰς ποιότητας. Οὐκοῦν ἀκολούθως,
ὡς ἀρκεῖν ἡγούμεθα τοῖς οὖσι πρὸς τὴν ἐκ τοῦ μὴ
ὄντος ὑπόστασιν, τὴν τοῦ θείου θελήματος δύναμιν·
οὕτω καὶ τὴν ἀναστοιχείωσιν τῶν συνεστώτων εἰς
 

 207. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.212 line

46

   Οὐδὲ γὰρ ἔξω τῶν κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὑρισκομέ-

νων ἡ περὶ τῆς ὕλης ὑπόληψις φαίνεται, ἡ ἐκ τοῦ
νοητοῦ τε καὶ ἀΰλου ταύτην ὑποστῆναι πρεσβεύουσα·   (45)
πᾶσαν γὰρ εὑρήσομεν ἐκ ποιοτήτων τινῶν συνεστῶ-
σαν τὴν ὕλην, ὧν εἰ γυμνωθείη καθ’ ἑαυτὴν, οὐ-
δαμοῦ τῷ λόγῳ καταληφθήσεται. Ἀλλὰ μὴν ἕκαστον
ποιότητος εἶδος λόγῳ τοῦ ὑποκειμένου χωρίζεται.
 

 208. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.212 line

49

 πᾶσαν γὰρ εὑρήσομεν ἐκ ποιοτήτων τινῶν συνεστῶ-

σαν τὴν ὕλην, ὧν εἰ γυμνωθείη καθ’ ἑαυτὴν, οὐ-
δαμοῦ τῷ λόγῳ καταληφθήσεται. Ἀλλὰ μὴν ἕκαστον
ποιότητος εἶδος λόγῳ τοῦ ὑποκειμένου χωρίζεται.
Ὁ δὲ λόγος νοητή τίς ἐστι, καὶ οὐχὶ σωματικὴ θεω-   (50)
ρία. Οἷον, προκειμένου ζώου τινὸς ἢ ξύλου τῇ θεω-
ρίᾳ, ἤ τινος ἄλλου τῶν ὑλικὴν ἐχόντων τὴν σύστασιν,
 

 209. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.213 line

9

 λόγον συμφέρεται. Ἑκάστου γὰρ τούτων ἴδιος, καθ’

ὅ ἐστιν, ὁ ἑρμηνευτικὸς ὅρος ἐπινοεῖται, οὐδὲν ἐπι-
κοινωνῶν ἄλλῃ τινὶ τῶν περὶ τὸ ὑποκείμενον θεωρου-
μένων ποιότητι. Εἰ τοίνυν νοητὸν μὲν τὸ χρῶμα,
νοητὴ δὲ καὶ ἡ ἀντιτυπία, καὶ ἡ ποσότης, καὶ τὰ   (10)
λοιπὰ τῶν τοιούτων ἰδιωμάτων, ἕκαστον δὲ τούτων εἰ
ὑφαιρεθείη τοῦ ὑποκειμένου, πᾶς ὁ τοῦ σώματος
 
 55

 210. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.241 line

36

   Οὐκοῦν ὁρῶμεν τρεῖς τὰς διοικητικὰς τῆς ζωῆς

δυνάμεις, ὧν ἡ μὲν διαθάλπει τὸ πᾶν τῇ θερμότητι,
ἡ δὲ ὑπονοτίζει τῇ ἰκμάδι τὸ θερμαινόμενον, ὡς ἂν   (35)
τῇ ἰσοκρατείᾳ τῆς τῶν ἐναντίων ποιότητος, ἐπὶ τοῦ
μέσου συντηροῖτο τὸ ζῶον, μήτε τοῦ ὑγροῦ κατα-
φρυγομένου τῷ πλεονασμῷ τῆς θερμότητος, μήτε
τοῦ θερμοῦ σβεννυμένου τῇ ἐπικρατείᾳ τοῦ καθυ-
 

 211. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.252 line

28

 των τοίνυν κατὰ τὸν ἕνα χῶρον τῷ ὑγρῷ τρεφομένων,    (25)

ἡ μὲν ὑπονοτίζουσα τὰ καθ’ ἕκαστον δύναμις, μία
τις κατὰ τὴν φύσιν ἐστίν· ἡ δὲ τῶν τρεφομένων
ἰδιότης, εἰς διαφόρους τὸ ὑγρὸν μεταβάλλει ποιότη-
τας. Τὸ γὰρ αὐτὸ πικραίνεται μὲν ἐν τῇ ἀψίνθῳ·
εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ κωνείῳ μεθίσταται·   (30)
καὶ ἄλλο ἐν ἄλλῳ γίνεται, ἐν κρόκῳ, ἐν βαλσάμῳ,
ἐν μήκωνι. Τῷ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται, τῷ δὲ κα-
 

 212. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.252 line

33

 εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ κωνείῳ μεθίσταται·   (30)

καὶ ἄλλο ἐν ἄλλῳ γίνεται, ἐν κρόκῳ, ἐν βαλσάμῳ,
ἐν μήκωνι. Τῷ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται, τῷ δὲ κα-
ταψύχεται, τῷ δὲ μέσην ἔχει ποιότητα. Καὶ ἐν δάφνῃ,
καὶ ἐν σχοίνῳ, καὶ τοῖς τοιούτοις εὔπνουν ἐστὶν ἐν
συκῇ δὲ καὶ ὄχνῃ κατεγλυκάνθη. Καὶ διὰ τῆς ἀμπέ-   (35)
λου βότρυς καὶ οἶνος ἐγένετο· καὶ ὁ τοῦ μήλου χυλὸς,
 

 213. Γρηγόριος Νύσσης. De opificio hominis {2017.079} (A.D. 4) p.252 line

42

 τῆς ὑακίνθου βαφῆς, καὶ πάνθ’ ὅσα κατὰ τὴν γῆν

ἔστιν ἰδεῖν, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἰκμάδος ἀναβλα-    (40)
στάνοντα, εἰς τοσαύτας διαφορὰς κατά τε τὸ σχῆμα,
καὶ τὸ εἶδος, καὶ τὰς ποιότητας διακρίνεται.
  Τοιοῦτόν τι καὶ κατὰ τὴν ἔμψυχον ἡμῶν ἄρουραν
θαυματοποιεῖται παρὰ τῆς φύσεως, μᾶλλον δὲ παρὰ
τοῦ Δεσπότου φύσεως. Ὀστέα καὶ χόνδροι, φλέβες,    (45)
 

 214. Γρηγόριος Νύσσης. Contra fatum {2017.082} (A.D. 4) p.38 line 2

 56

 ἄνω κίνησιν καὶ τῶν τῇδε πραγμάτων ἐξ ἀνάγκης

συγκινουμένων, ἐν διαφόρῳ δέ, καθὼς εἴρηται, τῇ δυνάμει
(38) ἑκάστου τῶν ἄστρων θεωρουμένου. ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἰατρικῆς
φαρμακείας αἱ τῶν εἰδῶν ποιότητες λόγῳ τινὶ τεχνικῷ συμ-
μιχθεῖσαι ἄλλο τι τὸ ἐκ τοῦ κοινοῦ συγκραθὲν ἀπειργάσαντο
καὶ οὐχ ὅπερ ἕκαστον ἦν πρὸ τῆς πρὸς ἄλληλα μίξεως, οὕτω
καὶ τῶν ἀστρῴων δυνάμεων ἐν διαφόροις ἰδιότησι θεω-    (5)
 

 215. Γρηγόριος Νύσσης. Contra fatum {2017.082} (A.D. 4) p.49 line 13

 ἤ τινα καὶ λόγον τῇ παρατηρήσει ταύτῃ συνεφευρίσκουσιν,    (10)

ὡς μὴ ἔξω τοῦ εἰκότος γενέσθαι τὸ γινόμενον; Καὶ μάλα μέν
τοι, φησί, καὶ λόγος ἔπεστι τοῖς γινομένοις. ὅταν γὰρ ἐκ τῆς
ποιᾶς τῶν κατὰ τὰ ἄστρα ποιοτήτων συμπτώσεως τοιάδε σώ-
ματος κρᾶσις τῷ τικτομένῳ συστῇ, ὁ κατειληφὼς δι’ ἀκρι-
βείας τῶν οὐρανίων τὴν θεωρίαν καὶ τὸ συστήσεσθαι τήνδε    (15)
τὴν κρᾶσιν περὶ τὸν τεχθέντα προκατενόησε καὶ τὸ δύνασθαι
 

 216. GREGORIUS NAZIANZENUS Theol. Apologetica (orat. 2) {2022.016}

(A.D. 4) Vol. 35 p.424 line 29

 πάντα, καὶ εἰς ὃν τὰ πάντα χρεωστουμένην.

  ΙΕʹ. Μηδὲ τὰ αὐτὰ πᾶσιν ἁρμόζειν οἴεσθαι, ὥσπερ   (27)
οὐδὲ ἡλικίαι πᾶσιν αἱ αὐταὶ, οὐδὲ προσώπων χα-
ρακτῆρες, οὐδὲ ζώων φύσεις, οὐδὲ γῆς ποιότη-
τες, οὐδὲ κάλλη τε καὶ μεγέθη λαμπτήρων· ἀλλ’   (30)
ἡγεῖσθαι ἰδιώτου μὲν εἶναι κακίαν τὸ φαῦλα πράσ-
σειν, καὶ ὅσα κολάσεως ἄξια, ὧν καὶ ὁ νόμος
βαρὺς δεσπότης· ἄρχοντος δὲ ἢ προεστῶτος τὸ μὴ
 

 217. GREGORIUS NAZIANZENUS Theol. Apologeticus ad patrem (orat. 9)

{2022.022} (A.D. 4) Vol. 35 p.821 line 4

 (821) θρωπότητος. Ὀφθαλμοῦ μὲν γὰρ ἀτονίαν ἥλιος, ψυ-

χῆς δὲ ἀῤῥωστίαν ἐλέγχει Θεὸς ἐπιδημῶν· καὶ
τοῖς μέν ἐστι φῶς, τοῖς δὲ πῦρ, ἑκάστῳ κατὰ τὴν
ὑποκειμένην ὕλην τε καὶ ποιότητα. Τί ὑπολαμβάνο-
μεν περὶ τοῦ Σαούλ; Ἐχρίσθη μὲν γὰρ, καὶ μετέσχε    (5)
τοῦ Πνεύματος, καὶ ἦν τότε πνευματικὸς, οὐδ’ ἂν
ἐγὼ περὶ αὐτοῦ φαίην ἑτέρως, ἀλλὰ καὶ προεφήτευ-
 

 218. GREGORIUS NAZIANZENUS Theol. De pace 2 (orat. 22) {2022.035}

(A.D. 4) Vol. 35 p.1141 line 8

 Θεῖον, ἢ ὤνιον γένηται, ἵν’ ὅλον ᾖ τῶν εὐπορωτέρων.   (5)

Ἐμέ τε οὐκ ἀμείψουσιν οἱ εὐφημοῦντες, ἢ δυσφη-
 57

μοῦντες (ὥσπερ οἱ βορβόρῳ μύρον ἀναμιγνύντες, ἢ

μύρῳ βόρβορον, καὶ τὰς ποιότητας τῇ ἐπιμιξίᾳ
συγχέοντες), ἵνα δυσχεράνω τὰς βλασφημίας ὡς μεθ-
ιστάμενος. Ἦ πολλὰ ἂν κατέβαλον χρήματα τοῖς   (10)
ἐπαινέταις, εἴ με βελτίω τοῖς ἐπαίνοις εἰργάζοντο.
 

 219. GREGORIUS NAZIANZENUS Theol. Frag. um ex oratione contra

astronomos [Sp.] {2022.054} (A.D. 4) Vol. 36 p.678 line 6

 ἄστρων, καὶ οὐ Θεῷ πάμπαν τὰ καθ’ ἡμᾶς

οἰακίζεσθαι δεινῶς ἐδογμάτισαν. Οἱ δὲ τὰς εὐσυν-
έτους καὶ θεοσδότους ἐπιστημονικῶς καταλαβόντες    (5)
ποιότητάς τε καὶ ἀληθεῖς οὐσιώδεις περὶ τῆς ἀν-
θρώπου φυσικῆς πραότητός τε καὶ ὀξύτητος, ἁπαλό-
τητός τε καὶ δεινότητος, σωφροσύνης τέ φημι καὶ
ἀκολασίας καὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων φυσικῶν
 

 220. Αθανάσιος θεολόγος. . In illud: Qui dixerit verbum in filium {2035.044}

(A.D. 4) Vol. 26 p.657 line 4

 (657) ἤλεγχε τοὺς Ἰουδαίους· «Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι,

ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα
παρὰ τοῦ Πατρός;» Ἐγίνετο δὲ ταῦτα οὐ διῃρη-
μένως κατὰ τὴν τῶν γινομένων ποιότητα, ὥστε τὰ
μὲν τοῦ σώματος χωρὶς τῆς θεότητος, τὰ δὲ τῆς θεό-   (5)
τητος χωρὶς τοῦ σώματος δείκνυσθαι· συνημμένως
δὲ πάντα ἐγίνετο, καὶ εἷς ἦν ὁ ταῦτα ποιῶν Κύριος
 

 221. Αθανάσιος θεολόγος. . Epistula ad Afros episcopos {2035.049} (A.D. 4)

Vol. 26 p.1044 line 20

 καὶ ἐκ τούτου πάλιν καλὸν δεικνύναι τὴν ἀφροσύνην

αὐτῶν· εἰ ἐξ ἀρετῆς ἕπεται τὸ θέλειν καὶ τὸ μὴ
θέλειν, καὶ τρόπων βελτίωσις, ὅμοιος καθ’ ὑμᾶς ὁ
Υἱός ἐστι τῷ Πατρί· ταῦτα δὲ ποιότητος ἴδια·    (20)
δηλονότι σύνθετον τὸν Θεὸν ἐκ ποιότητος καὶ οὐσίας
λέγετε. Καὶ τίς ὑμῶν ἀνέξεται ταῦτα λεγόντων· οὐ
γὰρ σύνθετος ὁ Θεὸς ὁ τὰ πάντα εἰς τὸ εἶναι συντε-
 

 222. Αθανάσιος θεολόγος. . Epistula ad Afros episcopos {2035.049} (A.D. 4)

Vol. 26 p.1044 line 21

 αὐτῶν· εἰ ἐξ ἀρετῆς ἕπεται τὸ θέλειν καὶ τὸ μὴ

θέλειν, καὶ τρόπων βελτίωσις, ὅμοιος καθ’ ὑμᾶς ὁ
Υἱός ἐστι τῷ Πατρί· ταῦτα δὲ ποιότητος ἴδια·    (20)
δηλονότι σύνθετον τὸν Θεὸν ἐκ ποιότητος καὶ οὐσίας
 58

λέγετε. Καὶ τίς ὑμῶν ἀνέξεται ταῦτα λεγόντων· οὐ

γὰρ σύνθετος ὁ Θεὸς ὁ τὰ πάντα εἰς τὸ εἶναι συντε-
θεικὼς, οὐδὲ τοιοῦτος, οἷά ἐστι τὰ παρ’ αὐτοῦ διὰ
 

 223. Αθανάσιος θεολόγος. . Epistula ad Marcellinum de interpretatione

Psalmorum {2035.059} (A.D. 4) Vol. 27 p.16 line 43

 καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς    (40)

τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ
κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ· ἐν δὲ
τῷ εἰκοστῷ καὶ πρώτῳ τὴν ποιότητα τοῦ θανάτου ἐκ
προσώπου τοῦ Σωτῆρός φησιν· Εἰς χοῦν θανάτου
κατήγαγές με· ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοὶ,    (45)
συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με. Ὤρυξαν
 

 224. Αθανάσιος θεολόγος. . Expositiones in Psalmos {2035.061} (A.D. 4)

Vol. 27 p.445 line 33

 καὶ ὕδατος.   (30)
  Μετέστρεψε τὰ ὕδατα αὐτῶν εἰς αἷμα. Οὐ γὰρ
τὴν χροιὰν τῶν ὑδάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν μετ-
έβαλε τῆς γεύσεως τὴν ποιότητα· ὥστε ἅπαντα δια-
φθαρῆναι τῶν ἰχθύων τὰ γένη.Ἀλληλούϊα. ΡΕʹ   Ὑπόθεσις.    

 225. Αθανάσιος θεολόγος. . Homilia de passione et cruce domini [Sp.]

{2035.070} (A.D. 4) Vol. 28 p.204 line 1

 ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον.» Ματθαῖος μὲν οὖν

μετὰ τῶν ἄλλων εὐαγγελιστῶν ἁπλούστερον τὸν με-
ρισμὸν γεγενῆσθαί φησι· ὁ δὲ Ἰωάννης καὶ τὴν
(204) ποιότητα τοῦ μερισμοῦ, καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ γεγενη-
μένου κλήρου διηγεῖται λέγων οὕτως· «Οἱ οὖν στρα-
τιῶται, ὅτε ἐσταύρωσαν τὸν Ἰησοῦν, ἔλαβον τὰ ἱμά-
τια αὐτοῦ, καὶ ἐποίησαν τέσσαρα μέρη, ἑκάστῳ στρα-
 

 226. Αθανάσιος θεολόγος. . Synopsis scripturae sacrae [Sp.] {2035.071}

(A.D. 4) Vol. 28 p.300 line 13

 τουργίας τὴν διατύπωσιν περιέχει, καὶ πῶς ὁ Ἀα-   (10)

ρὼν καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ ἐκλέγονται ἐκ τῆς φυλῆς Λευῒ,
καὶ χρίονται εἰς ἱερέας· πᾶσάν τε τὴν διαφορὰν τῶν
θυσιῶν καὶ τῶν προσφορῶν, καὶ τὴν ποιότητα πάσης
τῆς ἐν τῷ ἱερῷ λατρείας, καὶ τῆς Λευϊτικῆς καὶ
ἱερατικῆς λειτουργίας· καὶ τὸν νόμον δὲ ἑκάστης   (15)
 59

θυσίας· περί τε τοῦ σωτηρίου καὶ τοῦ ἑκουσίου καὶ

 

 227. Αθανάσιος θεολόγος. . Disputatio contra Arium [Sp.] {2035.072} (A.D.

4) Vol. 28 p.473 line 10

 περὶ τῆς ἡμέρας. Εἰ δὲ ἠγνόει, πῶς ἠδύνατο τὰ μη-

δέπω ὄντα, μήτε μὴν γενόμενα σημεῖά τε καὶ
πειρατήρια, ἅπερ προτρέχουσι πρὸ τῆς ἡμέρας,
προλέγειν; ἕως γὰρ τῆς συντελείας καὶ παρουσίας ἑαυτοῦ προεδήλωσε τὰ
σημεῖα, καὶ τὰς ποιότητας   (10)
αὐτῶν, ὡς δύνασθαι καὶ τοὺς σπουδαιοτέρους καὶ φιλοπόνους ἐπιγνῶναι τὸν
καιρὸν ἐκ τῶν προ-
μεμνημένων πρὸς τοῦ Κυρίου.
  Ἄρ. εἶπεν· Εἰ ἀληθῶς ἐπίσταται τὴν ἡμέραν,
 

 228. Αθανάσιος θεολόγος. . Quaestiones ad Antiochum ducem [Sp.]

{2035.077} (A.D. 4) Vol. 28 p.628 line 48

 ἢ ἄφθαρτον;    (45)
  Ἀπόκ. Οὔτε φθαρτὸν αὐτὸν λέγομεν κατὰ τὴν τῶν
παρ’ ἡμῶν φυτῶν τε καὶ καρπῶν σῆψιν καὶ σκωλή-
κων ποιότητα· οὔτε μὴν πάντη πάλιν ἄφθαρτον
κατὰ τὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἀφθαρσίαν, καὶ οὐ
γινομένην παλαίωσιν. Ἀλλὰ πρὸς μὲν τοὺς παρ’   (50)
ἡμῖν καρπούς τε καὶ παραδείσους πάσης φθορᾶς
 

 229. Αθανάσιος θεολόγος. . Epistulae ad Castorem [Sp.] {2035.085} (A.D.

4) Vol. 28 p.872 line 47

 καὶ ἀκηδίας, κενοδοξίας καὶ ὑπερηφανίας. Προηγου-

μένως τοίνυν περὶ ἐγκρατείας γαστρὸς ἡμῖν λεχθή-    (45)
σεται, τῆς ἀντικειμένης τῇ γαστριμαργίᾳ· τοῦ τε
τρόπου τῶν νηστειῶν, καὶ τῆς ποιότητος καὶ ποσό-
τητος τῶν βρωμάτων. Καὶ ταῦτα οὐκ ἀφ’ ἑαυτῶν
ἐροῦμεν, ἀλλ’ ἅπερ παρειλήφαμεν παρὰ τῶν ἁγίων
ἡμῶν Πατέρων. Ἐκεῖνοι τοίνυν οὐχ ἕνα κανόνα νη-    (50)
 

 230. Αθανάσιος θεολόγος. . Epistulae ad Castorem [Sp.] {2035.085} (A.D.

4) Vol. 28 p.873 line 20

 Πᾶσιν οὖν, ὡς εἴρηται, ἕνα σκοπὸν ἐγκρατείας παρα-

δεδώκασι, τὸ μὴ ἀπατᾶσθαι χορτασίᾳ κοιλίας, μηδὲ
ἐξέλκεσθαι τῇ τοῦ λάρυγγος ἡδονῇ. Οὐδὲ γὰρ ἡ δια-
φορὰ τῆς ποιότητος μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡ ποσότης τοῦ   (20)
πλήθους τῶν βρωμάτων τὰ πεπυρωμένα βέλη τῆς
ἁμαρτίας εἴωθεν ἀνάπτειν· οἵας γὰρ δήποτε τροφῆς
 60

πληρουμένη γαστὴρ, ἀσωτίας σπέρματα τίκτει. Καὶ

 

 231. Αθανάσιος θεολόγος. . Dialogi duo contra Macedonianos [Sp.]

{2035.099} (A.D. 4) Vol. 28 p.1325 line 7

 σαντες γὰρ πιστεύομεν, πιστεύσαντες δὲ ἐλπίζομεν.

Μακεδ. Καὶ τοῦτο δέχομαι. Ὀρθ. Οὕτως οὖν λέγεις   (5)
τὸν Πατέρα μείζονα πάντων, ὡς τὴν ἀγάπην τῆς ἐλ-
πίδος τῇ ποιότητι, ἢ ὡς τὸν Ἡσαῦ τοῦ Ἰακὼβ τῷ
χρόνῳ, ἢ ὡς τὸν Σαοὺλ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τῷ
μεγέθει; Μακεδ. Οὔ. Ὁ γὰρ Πατὴρ ἀσυγκρίτῳ
ὑπεροχῇ μείζων πάντων ἐστίν. Ὀρθ. Οὐκοῦν, εἰ   (10)
 

 232. Αθανάσιος θεολόγος. . Dialogi duo contra Macedonianos [Sp.]

{2035.099} (A.D. 4) Vol. 28 p.1325 line 14

 ἀσυγκρίτῳ ὑπεροχῇ μείζων πάντων ἐστὶν ὁ Πατὴρ,

οὔτε ὡς Ἡσαῦ τοῦ Ἰακὼβ τῷ χρόνῳ, οὔτε ὡς ὁ Σαοὺλ
τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τῷ μεγέθει, οὔτε ὡς ἡ ἀγάπη
τῆς πίστεως καὶ ἐλπίδος τῇ ποιότητι. Μακεδ. Πῶς
δέ; Ὀρθ. Ὅτι ὁ ἀσυγκρίτῳ ὑπεροχῇ μείζων πάντων   (15)
ὢν, ὁμοίως καὶ ὡσαύτως μείζων πάντων ἐστὶ, καὶ οὐ
τοῦ μὲν πλεῖον, τοῦ δὲ ἔλαττον. Μακεδ. Ἀληθῶς λέ-
 

 233. Αθανάσιος θεολόγος. . Dialogi duo contra Macedonianos [Sp.]

{2035.099} (A.D. 4) Vol. 28 p.1325 line 30

 ὑπεροχῇ μείζων αὐτοῦ ἐστιν, οὐ φύσει μείζων· οὐ γὰρ

ἀσύγκριτος. Εἰ δὲ οὐ τῇ φύσει μείζων, οὐδὲ τῷ μεγέθει·
ἀμεγέθης γάρ· οὐδὲ τῷ χρόνῳ· ἄχρονος γάρ· οὐδὲ τῇ
ποιότητι· ἄποιος γάρ. Οὐκ ἄρα ἄλλῳ τινὶ μείζονα   (30)
ἑαυτοῦ τὸν Πατέρα λέγει, ἀλλ’ ἢ ὡς Υἱὸς μορφὴν
δούλου λαβὼν καὶ τιμῶν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Μακεδ.
Τοῦτο δέχομαι. Ὀρθ. Ἡ αὐτὴ ἄρα φύσις ἐστὶ Πατρὸς
 

 234. BASILIUS Caesariensis Theol. Homiliae super Psalmos {2040.018}

(A.D. 4) Vol. 29 p.264 line 17

 ταῖς ἑκάστου χρείαις τὴν διανομὴν τῶν ἀναγκαίων

γίνεσθαι. Ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀῤῥωστούντων χρεία    (15)
μὲν πολλάκις οἴνου, ἀλλ’ οὐ παντός ἐστι καιροῦ καὶ
μέτρου καὶ ποιότητος καταστοχάσασθαι· χρεία δὲ
ἰατροῦ πρὸς τὴν δόσιν τοῦ οἴνου· οὕτω δὴ καὶ ἡ
περὶ τὴν θεραπείαν τῶν δεομένων οἰκονομία οὐ παρὰ
πάντων ὠφελίμως ἐνεργεῖσθαι δύναται. Τοῖς γὰρ   (20)
 
 61

 235. BASILIUS Caesariensis Theol. Adversus Eunomium (libri 5) {2040.019}

(A.D. 4) Vol. 29 p.541 line 20

 ὅσον αὐτῆς αἰσθητὸν, ἢ χρῶμά ἐστιν, ἢ ὄγκος, ἢ βά-

ρος, ἢ κουφότης, ἢ πυκνότης, ἢ χαυνότης, ἢ ἀντι-
τυπία, ἢ ἁπαλότης, ἢ ψυχρότης, ἢ θερμότης, ἢ αἱ
κατὰ τοὺς χυμοὺς ποιότητες, ἢ αἱ κατὰ σχῆμα δια-    (20)
φοραί· ὧν οὐδὲν ἂν οὐσίαν εἴποιεν οὗτοι, οὐδὲ
εἰ πάντα ῥᾳδίως λέγοιεν. Λόγῳ δὲ πάλιν οὐδενὶ γέ-
γονε θεωρητὴ τῶν σοφῶν καὶ μακαρίων ἀνδρῶν·
 

 236. BASILIUS Caesariensis Theol. Adversus Eunomium (libri 5) {2040.019}

(A.D. 4) Vol. 29 p.677 line 49

 εὐλογητός. Εἰ ἀληθινὸς Θεὸς, καὶ φῶς, καὶ ἄτρεπτος,

καὶ ἀγαθὸς, καὶ ἅγιος, καὶ Κύριος ὁ Υἱὸς, ταῦτα δὲ
καὶ ὁ Πατὴρ ὢν, οὐχ ὁμοίως ἐστὶν, ἀλλὰ μειζόνως·
οὐκ οὐσίας ὑπεροχῇ ἀλλὰ ποιότητος ὑπερβολῇ.
(680) Οὐσία γὰρ οὐσίας μᾶλλον οὐ λέγεται, ποιότης δὲ
ποιότητος. Ἄνθρωπος γὰρ ἀνθρώπου μᾶλλον οὐ λέ-
γεται· ἀγαθὸς δὲ ἀγαθοῦ, καὶ δίκαιος δικαίου. Τῶν
 

 237. BASILIUS Caesariensis Theol. Adversus Eunomium (libri 5) {2040.019}

(A.D. 4) Vol. 29 p.680 line 2

 καὶ ὁ Πατὴρ ὢν, οὐχ ὁμοίως ἐστὶν, ἀλλὰ μειζόνως·

οὐκ οὐσίας ὑπεροχῇ ἀλλὰ ποιότητος ὑπερβολῇ.
(680) Οὐσία γὰρ οὐσίας μᾶλλον οὐ λέγεται, ποιότης δὲ
ποιότητος. Ἄνθρωπος γὰρ ἀνθρώπου μᾶλλον οὐ λέ-
γεται· ἀγαθὸς δὲ ἀγαθοῦ, καὶ δίκαιος δικαίου. Τῶν
γεννητῶν ἡ αὐτὴ φύσις πρὸς τὸν γεννήσαντα, κἂν
ἑτέρως ὁ γεννηθεὶς τὸ εἶναι ἔχῃ. Οὐδὲ γὰρ   (5)
 

 238. BASILIUS Caesariensis Theol. Adversus Eunomium (libri 5) {2040.019}

(A.D. 4) Vol. 29 p.749 line 29

 εἶναι λέγει· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κτισθεῖσαν δηλοῖ τοῦ Θεοῦ

τὴν οὐσίαν. Ἀλλ’ οὐκ ἐπειδὴ τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ οὐκ
ἀνεῖλεν, ἤδη τὸ τί εἶναι τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἐδήλω-
σεν. Οὐ λέγω ποιότητα ἢ ποσότητα, ὡς ἐκεῖνοι ἐπαγ-
γέλλονται ἀποδεῖξαι ματαιολογοῦντες ἀλλὰ τοῦτο,   (30)
πῶς εἶναι δείκνυσι τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἡ τῆς
ἀγεννήτου φωνῆς ὀνομασία. Τὸ δὲ πῶς εἶναί τι, καὶ
 

 239. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1085 line 32
 62

 καὶ κοινά τινα ὑπάρχειν τοῖς ἐναντίοις. Οἷον τὸ λευ-

κὸν, ἐναντίον ὂν τῷ μέλανι, κατὰ μόνας τὰς διαφο-   (30)
ρὰς ἔχει τὴν ἐναντίωσιν, ὄντων αὐτοῖς κοινῶν χρώ-
ματος καὶ ποιότητος· οὐδὲν δὲ τῶν τοιούτων, τὴν
περὶ αὐτὰ ἐναντιότητα προτέραν ἔχει· πάντα γὰρ
μετὰ τὰ κοινά· ἐν δὲ τοῖς κοινοῖς οὐκ ἔστιν ἐναντιό-
της. Δεῖ γὰρ κοινὸν χρῶμα καὶ ποιότητα εἶναι, ἵνα   (35)
 

 240. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1085 line 35

 ματος καὶ ποιότητος· οὐδὲν δὲ τῶν τοιούτων, τὴν

περὶ αὐτὰ ἐναντιότητα προτέραν ἔχει· πάντα γὰρ
μετὰ τὰ κοινά· ἐν δὲ τοῖς κοινοῖς οὐκ ἔστιν ἐναντιό-
της. Δεῖ γὰρ κοινὸν χρῶμα καὶ ποιότητα εἶναι, ἵνα   (35)
οὕτω τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ᾖ, ὡσαύτως μετὰ τὸ
ποιὸν καὶ διάθεσιν ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία. Εἰ τοίνυν
ἀγένητοι δύο ἀρχαὶ καὶ αὐταὶ ἐναντίοι, ἢ ἐξ ὅλων εἰ-
 

 241. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1089 line 38

 Ἐδικαιώθη ἡ σοφία ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῆς· τέκνα   (35)

σοφίας τοὺς σοφοὺς λέγων. Ἐπεὶ γὰρ οἱ τέκνα τινὸς
ὄντες, ἐκ τοῦ τεκόντος ἔχουσιν τὸ εἶναι· ἔχουσι δὲ
καὶ οἱ ποιοὶ τὸ εἶναι ἐκ τῆς ποιότητος τῆς προσγενο-
μένης αὐτοῖς· εἰκότως οἱ ποιοὶ τέκνα καὶ υἱοὶ τῆς ποιό-
τητος ὀνομάζονται. Ὡς γὰρ εἴρηται ὑπὸ τοῦ Σωτῆ-    (40)
ρος τοιαῦτα, Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ σοφοὶ σοφίας τέκνα·
 

 242. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1089 line 39

 σοφίας τοὺς σοφοὺς λέγων. Ἐπεὶ γὰρ οἱ τέκνα τινὸς

ὄντες, ἐκ τοῦ τεκόντος ἔχουσιν τὸ εἶναι· ἔχουσι δὲ
καὶ οἱ ποιοὶ τὸ εἶναι ἐκ τῆς ποιότητος τῆς προσγενο-
μένης αὐτοῖς· εἰκότως οἱ ποιοὶ τέκνα καὶ υἱοὶ τῆς ποιό-
τητος ὀνομάζονται. Ὡς γὰρ εἴρηται ὑπὸ τοῦ Σωτῆ-    (40)
ρος τοιαῦτα, Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ σοφοὶ σοφίας τέκνα·
οὕτω καὶ ἄλλους υἱοὺς εἰρήνης προσηγόρευσεν, φά-
σκων τοῖς μαθηταῖς· Ἐὰν εἰσέλθητε εἰς πόλιν, ἢ
 

 243. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1092 line 30
 63

 (1092)   Ὥσπερ οὖν, οὐ τῶν φαύλων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν   (27)

σπουδαίων ἐπιτηδευμάτων καὶ πραττομένων, υἱοὶ
καλοῦνται καὶ τέκνα οἱ ἐπιτελοῦντες τῷ προειρημέ-
νῳ τρόπῳ, καθ’ ὃν ἐλέγετο γεννήματα ποιοτήτων εἶ-   (30)
ναι τοὺς λαμβάνοντας ἀπ’ αὐτῶν τὸ εἶναι, ὅπερ ἔχου-
σιν ἐκ τῆς ποιότητος· εἰκότως σὰρξ ἁμαρτίας, καὶ
σῶμα ἁμαρτίας, οὐ καθάπαξ λέγεταί τις, ἀλλὰ τῷ
 

 244. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1092 line 32

 καλοῦνται καὶ τέκνα οἱ ἐπιτελοῦντες τῷ προειρημέ-

νῳ τρόπῳ, καθ’ ὃν ἐλέγετο γεννήματα ποιοτήτων εἶ-   (30)
ναι τοὺς λαμβάνοντας ἀπ’ αὐτῶν τὸ εἶναι, ὅπερ ἔχου-
σιν ἐκ τῆς ποιότητος· εἰκότως σὰρξ ἁμαρτίας, καὶ
σῶμα ἁμαρτίας, οὐ καθάπαξ λέγεταί τις, ἀλλὰ τῷ
ὑπηρετεῖν τῇ ἁμαρτίᾳ. Ὁ γὰρ ἄνθρωπος τῷ σώματι
καὶ τῇ σαρκὶ εἰς λαγνείαν καὶ τὰς ἄλλας τοιαύτας    (35)
 

 245. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1105 line 39

 ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκεν. Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν, Οὐχ

ἕστηκεν, δεικνὺς αὐτὸν πρότερον ἱστάμενον ἐν τῇ
ἀληθείᾳ. Πατέρα δὲ αὐτῶν λέγει τὸν διάβολον, διὰ τὴν
ὁμοίωσιν τῆς τροπῆς καὶ τῆς ποιότητος. Ὥστε οὐ τὸν
Ἀβραὰμ καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἁγίους ἐχίδνας εἶπεν.    (40)
Ἐκ μεταβολῆς γὰρ ἔσχον τοῦτο, τὸ υἱοὶ ἐχιδνῶν εἶ-
ναι, διὰ τὸ αὐτοὺς πονηροῖς κεχρῆσθαι διδασκάλοις,
 

 246. Δίδυμος Καίκος. Contra Manichaeos {2102.012} (A.D. 4) Vol. 39

p.1105 line 47

 Ἰωάννης αὐτοῖς· Ἐπεὶ κατὰ μεταβολὴν τὴν ἐξ ἀρε-

τῆς ὄφεις ἠθελήσατε γενέσθαι (οὐδὲ γὰρ κατ’ οὐσίαν   (45)
ἧσαν τοιοῦτοι), παύσασθε τοῦ εἶναι ἐχιδνῶν γεννήμα-
τα, ὧν ἐθελήσατε τὴν ποιότητα ἔχειν. Πονηροὶ γὰρ
ἐκ πονηρῶν, καὶ ἄδικοι ἐξ ἀδίκων ἐσπουδάσατε εἶναι.
Ἀλλ’ ἐπεὶ, διὰ τὸ ἐπὶ τὸ βάπτισμα ἔρχεσθαι, μετα-
νοίας λέγετε σημεῖον φέρειν, προσποιητῶς δὲ τοῦτο   (50)
 

 247. Δίδυμος Καίκος. De trinitate (lib. 2.8-27) [Sp.] {2102.042} (A.D. 4)

Vol. 39 p.693 line 1

 ἐκ τότε ἁγιάσαν αὐτὰ, καὶ ζωογόνον ἀπο-

τελέσαν φαίνεται. Παντὶ γὰρ πρόδηλον ὑπάρχει, ὡς
 64

καὶ τὸ ὑπερκείμενον τῷ ὑποκειμένῳ τῆς οἰκείας με-

(693) ταδίδωσιν, ἵν’ οὕτως εἴπω, ποιότητος, καὶ πᾶσα
ὑποκειμένη ὕλη, τῆς τοῦ ἐπικειμένου φιλεῖ πως ἁρ-
πάζειν ἰδιότητος. Ὅθεν ἀδιακρίτως παντὶ ὕδατι, καὶ
ἐν θαλάττῃ δὲ, ἀνάγκης καταλαβούσης βάπτισμα γί-
 

 248. Δίδυμος Καίκος. De trinitate (lib. 2.8-27) [Sp.] {2102.042} (A.D. 4)

Vol. 39 p.737 line 47

 ρὶ μεγέθους, ἢ φωτός· πάντα γὰρ ἔχει ὑφ’ ἑαυτὸ, καὶ

φωτίζει, καὶ ἔστιν ἐν πᾶσιν· οὐ περὶ δυνάμεως·    (45)
πάντα γὰρ ὑπ’ αὐτοῦ ἐστήρικται καὶ ζωογονεῖται·
οὐ περὶ σχήματος, ἢ ποιότητος· ἀόρατος γὰρ καὶ
ἀκατάληπτος, ὡς πνοὴ Παντοκράτορος (εἰ γὰρ ὁ
(740) παντοκράτωρ Πατὴρ ἀσχημάτιστος καὶ ἀόρατος,
καθὸ καὶ ὑπερασώματος καὶ ὑπὲρ πᾶσαν νόησιν ἀνα-
 

 249. ARCADIUS Gramm. De accentibus [Sp.] {2116.001} (A.D. 4?) p.121

line 19

 δὲ ἀγαθός ἀγαθή τριγενές.

  Τὰ εἰς ΚΗ δισύλλαβα φύσει μακρᾷ παραληγόμενα
ἀσυνάλειπτα βαρύνεται, ἀρχόμενα ἀπὸ συμφώνου ἢ συμ-
φώνων, μὴ ποιότητα φωνῆς ἀλόγου ζώου σημαίνοντα·
Γλαύκη (κύριον) Λεύκη (κύριον) πεύκη νίκη φρίκη.    (20)
τὸ δὲ μυκή ὀξύνεται, σημαῖνον φωνὴν λέοντος. τὸ
δὲ ἠκή ἄρχεται ἀπὸ φωνήεντος.
 

 250. Ιωάννης Χρυσόστομος. De Lazaro (homiliae 1-7) {2062.023} (A.D. 4-

5) Vol. 48 p.1021 line 38

 νον, ἀλλὰ πολλαχοῦ τοῦτο ποιεῖ καὶ συνεχῶς ὁ μακά-    (35)

ριος Παῦλος. Ὅταν γὰρ ἀπαγαγεῖν τῶν ἁμαρτημά-
των βούληται, δείκνυσι τίσι κοινωνοῦμεν διὰ τῶν
ἁμαρτημάτων, ἵνα τῇ ποιότητι τοῦ προσώπου δηχθεὶς,
τὴν κοινωνίαν φύγῃς. Θεσσαλονικεῦσι γοῦν γράφων,
οὕτως ἔλεγεν· Ἕκαστος τὸ ἑαυτοῦ σῶμα κτᾶσθε    (40)
ἐν ἁγιασμῷ καὶ τιμῇ, μὴ ἐν πάθει ἀτιμίας, καθά-
 

 251. Ιωάννης Χρυσόστομος. Ad populum Antiochenum (homiliae 1-21)

{2062.024} (A.D. 4-5) Vol. 49 p.117 line 41

 Ὅταν γὰρ ἀλλήλων ἀναλωτικὰ τὰ στοιχεῖα ᾖ, καὶ κολά-

ζῃ μὲν τοῦ ἡλίου τὴν δύναμιν ψυχρότης ἐπιγινομένη
πλέον, ἀναλίσκῃ δὲ ταύτην τὸ θερμὸν πάλιν ἐπικρατῆ-   (40)
σαν, καὶ τὰς ἐναντίας ποιότητάς τε καὶ διαθέσεις ἐν
 65

ἀλλήλοις ποιῇ καὶ πάσχῃ τὰ στοιχεῖα, εὔδηλον ὅτι μεγά-

λης φθορᾶς ταῦτα ἀπόδειξις, καὶ τοῦ σῶμα εἶναι πάντα
τὰ ὁρώμενα. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τῆς ἀφελείας τῆς ἡμετέρας
 

 252. Ιωάννης Χρυσόστομος. Ad illuminandos catecheses 1-2 (series prima

et secunda) {2062.025} (A.D. 4-5) Vol. 49 p.227 line 24

 ὑδάτων φύσεως δημιουργοῦν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἀποσμήχει

τὸ σκεῦος, ἀλλ’ ὁλόκληρον αὐτὸ ἀναχωνεύει πάλιν. Τὰ μὲν
γὰρ ἀποσμηχόμενα, κἂν μετὰ ἀκριβείας ἐκκαθαίρηται,
ἔχει τῆς ποιότητος ἴχνη καὶ τῆς κηλῖδος φέρει τὰ
λείψανα· τὰ δὲ εἰς χωνευτήριον ἐμπεσόντα καὶ διὰ τῆς   (25)
φλογὸς ἀνανεωθέντα, πᾶσαν ἀποθέμενα ῥυπαρίαν, τὴν
αὐτὴν τοῖς νεοπαγέσιν ἀπὸ τῆς καμίνου προελθόντα τὴν
 

 253. Ιωάννης Χρυσόστομος. De diabolo tentatore (homiliae 1-3)

{2062.026} (A.D. 4-5) Vol. 49 p.266 line 49

 Ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν γυναικὶ, ἥτις

λαβοῦσα ζύμην ἔκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία.
Ὥστε ζύμης δύναμιν ἔχουσιν οἱ δίκαιοι, ἵνα πρὸς τὴν
ἑαυτῶν ποιότητα τοὺς πονηροὺς μεταστήσωσιν. Ἀλλ’
ὀλίγοι οἱ δίκαιοι, καὶ γὰρ καὶ ἡ ζύμη μικρά· ἀλλ’   (50)
οὐδὲν ἡ μικρότης παραβλάπτει τὸ φύραμα, ἀλλ’ ἡ
σμικρότης ἐκείνη ἅπαν τὸ ἄλευρον πρὸς ἑαυτὴν μεθ-
 

 254. Ιωάννης Χρυσόστομος. De diabolo tentatore (homiliae 1-3)

{2062.026} (A.D. 4-5) Vol. 49 p.266 line 60

 ζύμη; ὅλη ἡ οἰκουμένη ἐν ἀπιστίᾳ ἦν· εἶδες πόσον

τὸ φύραμα; ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ δώδεκα πᾶσαν τὴν οἰκου-
μένην πρὸς ἑαυτοὺς ἐπέστρεψαν. Ἡ ζύμη καὶ τὸ φύ-
ραμα τῆς αὐτῆς φύσεως, ἀλλ’ οὐ τῆς αὐτῆς ποιότη-   (60)
τος· διὰ τοῦτο ἀφῆκε μεταξὺ τῶν δικαίων τοὺς πο-
νηροὺς, ἵν’ ὥσπερ τῆς αὐτῆς φύσεώς εἰσι τοῖς δι-
καίοις, οὕτω καὶ τῆς αὐτῆς προαιρέσεως γένωνται.
  Τούτων μέμνησθε, τούτοις ἐπιστομίζετε τοὺς ῥᾳ-
 

 255. Ιωάννης Χρυσόστομος. De resurrectione mortuorum {2062.034} (A.D.

4-5) Vol. 50 p.424 line 49

 λοσοφωτέραν· μετὰ δὲ τοῦτο καὶ μυρία ἡμῖν προξε-

νεῖ κατὰ τὸ μέλλον ἀγαθὰ, οὐκ ἀντίῤῥοπα τῶν πό-
νων, ἀλλὰ πολλῷ μείζονα τῶν παλαισμάτων
καὶ κατὰ τὴν ποσότητα καὶ κατὰ τὴν ποιότητα. Ταῦτα
ἀμφότερα, λέγω, δηλῶν ὁ Παῦλος, καὶ τὴν ὑπεροχὴν    (50)
 66

τῶν κινδύνων, καὶ τῶν ἄθλων ποιεῖται τὴν σύγκρι-

σιν, καὶ ἀντιτίθησι τῷ παραυτίκα τὸ αἰώνιον, τῷ
 

 256. Ιωάννης Χρυσόστομος. De resurrectione mortuorum {2062.034} (A.D.

4-5) Vol. 50 p.427 line 22

 χρηται. Οὐκ εἶπεν, Ἀνῃρέθη καὶ ἠφανίσθη, ἀλλὰ, Κατ-

ελύθη, δεικνὺς ὅτι καταλύεται, ἵνα φαιδρότερον, ἵνα   (20)
λαμπρότερον ἀναστῇ. Εἶτα ὥσπερ ἐπὶ τῶν πόνων καὶ τῶν
ἐπάθλων ἐποιήσατο σύγκρισιν, ἀπὸ τῆς ποιότητος, ἀπὸ
τοῦ χρόνου καὶ τῆς ποσότητος· οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα
ποιεῖ, τὸ μὲν πῖπτον σῶμα σκῆνος καλῶν, τὸ δὲ ἀν-
ιστάμενον οἰκίαν· καὶ οὐχ ἁπλῶς, οἰκίαν, ἀλλ’ αἰώ-   (25)
 

 257. Ιωάννης Χρυσόστομος. De fato et providentia (orationes 1-6)

{2062.060} (A.D. 4-5) Vol. 50 p.756 line 44

 ὅσον οὐδὲ ἔξεστιν εἰπεῖν, οὐδὲ νῷ παραστῆσαι καὶ

λόγῳ. Πῶς οὖν οὐκ ἐσχάτης ἀτοπίας, ἔνθα μὲν ἐλά-
χιστον τὸ διάφορον τῶν παρεχόντων τὰ σιτία, μὴ
πολυπραγμονεῖν, ἀλλὰ τῇ ποιότητι τῶν προσώπων
ἀντὶ πάσης κεχρῆσθαι διδασκαλίας· ἔνθα δὲ τοσοῦτον    (45)
τὸ μέσον τῶν συμβουλευόντων, λόγου χρείαν ἔχειν
πρὸς τὸ μαθεῖν, ὅτι τὸ μὲν σωτήριον, τὸ δὲ βλαβερόν;
 

 258. Ιωάννης Χρυσόστομος. De mutatione nominum (homiliae 1-4)

{2062.065} (A.D. 4-5) Vol. 51 p.135 line 64

 Ἂν μὲν γάρ τι τῶν δεόντων συμβουλεύσῃ τις, κἂν

οἰκέτης ᾖ, δέξαι τὴν παραίνεσιν· ἂν δέ τι τῶν ὀλε-
θρίων, κἂν ἐν ἀξιώματι τυγχάνῃ μεγίστῳ, παράπεμ-
ψαι τὴν γνώμην· οὐ γὰρ τῇ ποιότητι τῶν προσώπων
(136) τῶν συμβουλευόντων, ἀλλ’ αὐτῇ τῆς συμβουλῆς τῇ
φύσει προσέχειν δεῖ πανταχοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ Μωϋ-
σῆς ἐποίησε, παιδεύων ἡμᾶς μὴ ἐρυθριᾷν ἐλεγχομέ-
 

 259. Ιωάννης Χρυσόστομος. De mutatione nominum (homiliae 1-4)

{2062.065} (A.D. 4-5) Vol. 51 p.146 line 46

 μετὰ τῆς αὐτῆς, φησὶν, ἀκριβείας τῶν ἁμαρτημά-

των ὁ ῥύπος δάκῃ τῆς ψυχῆς τὴν οὐσίαν, ὡς εἰς ἕξιν
βαφῆς ἀκίνητον καταστῆναι, καὶ οὕτως ἐγὼ δύναμαι   (45)
εἰς τὴν ἐναντίαν αὐτὴν καταστῆσαι ποιότητα· ἀρκεῖ
γὰρ νεῦσαι, καὶ πάντα ἀφανίζεται τὰ ἁμαρτήματα.
  βʹ. Ταῦτα λέγω, οὐχ ἵνα ὑμεῖς ἀκούσητε· οὐδὲ γὰρ
 67

ὑμεῖς δεῖσθε τῶν φαρμάκων, διὰ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν·

 

 260. Ιωάννης Χρυσόστομος. De gloria in tribulationibus {2062.066} (A.D.

4-5) Vol. 51 p.159 line 2

 δὲ παραμένει διηνεκῶς ἀγήρατα συνυπάρχοντα.

Ὅπερ καὶ ἀλλαχοῦ τοῦτο αὐτὸ αἰνιττόμενος ἔλεγε·    (60)
(159) Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως· τῇ πο-
σότητι τὴν ποιότητα ὑποτεμνόμενος, καὶ τῷ χρόνῳ
τὸ φορτικὸν παραμυθούμενος. Ἐπειδὴ γὰρ τῇ φύσει
βαρέα καὶ φορτικὰ ἦν τὰ τότε συμβαίνοντα, τῷ προσ-
καίρῳ τὸ φορτικὸν αὐτῶν ὑποτέμνεται, λέγων·   (5)
 

 261. Ιωάννης Χρυσόστομος. In illud: Si esurierit inimicus {2062.068} (A.D.

4-5) Vol. 51 p.174 line 47

 καὶ δυνατοὶ τῇ πίστει καὶ τῇ κατὰ Θεὸν γίνεσθε

σπουδῇ. Ὥσπερ οὖν ἡ ζύμη οὐκ ἀσθενεῖ διὰ τὴν   (45)
βραχύτητα, ἀλλὰ περιγίνεται διὰ τὴν ἐγκειμένην
αὐτῇ θερμότητα καὶ τὴν τῆς ποιότητος δύναμιν·
οὕτω δὴ καὶ ὑμεῖς δυνήσεσθε πολλῷ πλείους πρὸς τὴν
αὐτὴν ὑμῖν ἐπαναγαγεῖν σπουδὴν, ἂν θέλητε. Εἰ δὲ
τὸ θέρος προβάλλοιντο· καὶ γὰρ καὶ ταῦτα ἀκούω λε-    (50)
 

 262. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Genesim (homiliae 1-67) {2062.112} (A.D.

4-5) Vol. 53 p.30 line 37

 κέραμος, καὶ ὄστρακον ἂν γένοιτο· πῶς οὖν σαρκὸς

ἐγένετο φύσις; πῶς ὀστᾶ, καὶ νεῦρα, καὶ ἀρτηρίαι, καὶ    (35)
πιμελὴ, καὶ δέρμα, καὶ ὄνυχες, καὶ τρίχες, καὶ ἐκ μιᾶς
ὑποκειμένης ὕλης διαφόρων οὐσιῶν ποιότητες; Ἀλλ’ οὐκ
ἂν δυνηθεῖεν πρὸς ταῦτα διᾶραι στόμα ποτέ. Τί δὲ
λέγω περὶ τοῦ σώματος τοῦ ἡμετέρου; Περὶ τοῦ ἄρτου,
οὗ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν σιτούμεθα, εἰπάτωσαν ἡμῖν, πῶς    (40)
 

 263. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Genesim (homiliae 1-67) {2062.112} (A.D.

4-5) Vol. 54 p.387 line 14

 ρωμεν, φέρε πάλιν ἐκ τῆς κατ’ αὐτὸν ἱστορίας διαλεχθῶ-

μεν πρὸς τὴν ὑμετέραν ἀγάπην, ἐπελθόντες τῶν ἑξῆς
τὴν ἀκολουθίαν. Μετὰ γὰρ τὴν δαψιλῆ φιλοξενίαν ἐκεί-
νην, οὐ τῇ ποιότητι ἢ ποσότητι τῶν ἐδεσμάτων κρινομέ-
νην, ἀλλὰ τῇ προθυμίᾳ, τὸ δαψιλὲς τῆς γνώμης δεξάμενος    (15)
παραχρῆμα τῆς φιλοξενίας τὰς ἀμοιβὰς ἐχαρίσατο. Καὶ
μαθὼν τίς τε εἴη ὁ παραγεγονὼς, καὶ πόση ἡ τούτου
 
 68

 264. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Genesim (sermones 1-9) {2062.113} (A.D.

4-5) Vol. 54 p.584 line 25

 χολὴν, καὶ τοὺς λοιποὺς ἐν ἡμῖν χυμούς; Ὁ μὲν γάρ

ἐστι πυκνὸς καὶ σκληρὸς, τὸ δὲ αἷμα χαυνὸν καὶ
διαῤῥέον, καὶ ὁ μὲν λευκὸς ἢ σιτόχρους, τὸ δὲ ἐρυθρὸν
καὶ μέλαν. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ ποιοτήτων τὰς διαφορὰς    (25)
εἴ τις ἐπέλθοι, πολὺ τὸ μέσον εὑρήσει ἄρτου καὶ
αἵματος. Πῶς οὖν ταῦτα γίνεται, εἰπέ μοι, καὶ τὸν
λόγον ἀπόδος. Ἀλλ’ οὐκ ἂν ἔχοις. Εἶτα τροφῆς τῆς
 

 265. Ιωάννης Χρυσόστομος. Expositiones in Psalmos {2062.143} (A.D. 4-5)

Vol. 55 p.183 line 37

 ὁμοίως. Δεικνὺς τοίνυν ὅτι οὐκ ἀνθρωπίνης σπουδῆς

ἐστι τὰ λεγόμενα, ἀλλὰ θείας ἐπιπνοίας τῆς κινούσης    (35)
αὐτὸν, ἐρυγὴν τὴν προφητείαν ἐκάλεσεν. Ὥσπερ γὰρ
ἐπὶ τῆς ἐρυγῆς, τῆς τῶν σιτίων ποιότητός ἐστι τὸ γι-
νόμενον, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς πνευματικῆς διδασκαλίας.
Τοιαῦτα τοίνυν ἠρεύγετο, οἷα καὶ ἐσιτεῖτο. Ὅρα δὲ
καὶ ἀλλαχοῦ ἕτερον προφήτην αἰσθητῇ εἰκόνι ταύτην    (40)
 

 266. Ιωάννης Χρυσόστομος. Expositiones in Psalmos {2062.143} (A.D. 4-5)

Vol. 55 p.341 line 22

 μεταφορᾷ τῶν ὀνομάτων αὔξων τῆς τιμωρίας τὸν

φόβον. Τό τε γὰρ, Ἐστοιβασμένων, τό τε, Ἀρκευ-    (20)
θίναις, τὴν αὐτὴν ἔχει ἔννοιαν. Ἐκεῖ μὲν τὸ πλῆθος
παρίστησιν· ἐνταῦθα δὲ τὴν ποιότητα καὶ τὴν σφο-
δρότητα τῆς τιμωρίας. Ὅπερ οὖν καὶ οἱ Ἑβδομήκοντα
δηλοῦντες, Σὺν τοῖς ἄνθραξι τοῖς ἐρημικοῖς,
ἐξέδωκαν, τουτέστιν ἐρημοποιοῖς, δαπανῶσι, κατανα-   (25)
 

 267. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Psalmum 145 {2062.145} (A.D. 4-5) Vol. 55

p.522 line 26

 πουσι τῷ θαύματι πρὸς τὴν εὐφημίαν τοῦ πεποιη-

κότος αὐτούς· οὕτω δὴ καὶ τὰ ἐντὸς ἡμῶν ἐὰν ἐπέλ-
θῃς ἅπαντα τῷ λογισμῷ, ἐὰν ἴδῃς τὴν διαφορὰν τῆς    (25)
ποιότητος, τῆς ἐνεργείας, τῆς δυνάμεως, τῆς συμ-
φωνίας, τῆς διαπλάσεως, τῆς θέσεως, τοῦ ἀριθμοῦ,
τῆς ἁρμονίας, ἐκεῖνο τὸ προφητικὸν ἀναφθέγξῃ ῥῆμα·
Ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε! πάντα ἐν
 

 268. Ιωάννης Χρυσόστομος. In illud Isaiae: Ego dominus deus feci lumen
{2062.148} (A.D. 4-5) Vol. 56 p.147 line 8
 69

 τοῦντες ἐνάρετοι, ἀλλ’ οἱ καλῶς τῷ πλούτῳ κεχρη-   (5)

μένοι, εὔδηλον ὅτι οὐχ ἁπλῶς αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ ὁ πλοῦ-
τος καλὸν, ἀλλ’ ὕλη τίς ἐστιν ἀρετῆς ἐν τῷ μέσῳ
κειμένῃ. Σκόπει δέ. Εἰσὶν ἐν τῷ σώματι ποιότητες,
ἃς οἱ ἔχοντες ἀπ’ αὐτῶν καλοῦνται. Οἷόν τι λέγω· τὸ
λευκὸν οὐκ ἔστιν οὐσία, ἀλλὰ ποιότης, καὶ συμβεβη-   (10)
κὸς ἐπιγινόμενον τῇ οὐσίᾳ· ἂν οὖν τινι προσγένηται
 

 269. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 57 column 261 line 11

 έστηκας τοῦ κύριος εἶναι, ὅτι οὐδὲ τὸ πάντων ἔσχα-

τον ἐργάσασθαι ἐν αὐτῇ δυνήσῃ. Οὐ γὰρ εἶπεν, Οὐ
δύνασαι ἐξενεγκεῖν τρίχα· ἀλλ’, Οὐδὲ ἀλλάξαι αὐτῆς   (10)
τὴν ποιότητα. Τί οὖν, ἂν ἀπαιτῇ τις ὅρκον, φησὶ,
καὶ ἀνάγκην ἐπάγῃ; Ὁ τοῦ Θεοῦ φόβος τῆς ἀνάγκης
ἔστω δυνατώτερος. Ἐπεὶ εἰ μέλλοις τοιαύτας προβάλ-
λεσθαι προφάσεις, οὐδὲν φυλάξεις τῶν ἐπιταχθέντων.
 

 270. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 57 column 272 line 43

 νοῦν ἔχουσιν ἀντὶ τοῦ τῆς κολάσεως ὀνόματος ἀρκεῖ    (40)

καὶ τὸ τῆς ἁμαρτίας μέγεθος εἰς σωφρονισμόν. Διὸ
δὴ καὶ ἐνταῦθα τοὺς ἐθνικοὺς καὶ τοὺς τελώνας εἰς
μέσον ἄγει, τῇ ποιότητι τοῦ προσώπου τὸν μαθητὴν
ἐντρέπων. Ὃ καὶ ὁ Παῦλος ἐποίει λέγων· Μὴ λυπεῖ-
σθε ὡς καὶ οἱ λοιποὶ οἱ μὴ ἔχοντες ἐλπίδα· καὶ,    (45)
Καθάπερ τὰ ἔθνη τὰ μὴ εἰδότα τὸν Θεόν. Καὶ δει-
 

 271. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 57 column 275 line 3

 τῷ Πατρὶ ὑμῶν τῷ ἐν οὐρανοῖς. Καὶ οὐδὲ ἐνταῦθα

(275) ἔστη, ἀλλὰ καὶ περαιτέρω πρόεισι, καὶ δι’ ἑτέρων πολ-
λὴν τὴν ἀποτροπὴν ἐργαζόμενος. Ὥσπερ γὰρ ἀνωτέρω
τελώνας καὶ ἐθνικοὺς τέθεικε, τῇ ποιότητι τοῦ προσ-
ώπου καταισχύνων τοὺς μιμουμένους· οὕτω καὶ ἐνταῦ-
θα τοὺς ὑποκριτάς. Ὅταν οὖν ποιῇς, φησὶν, ἐλεη-   (5)
μοσύνην, μὴ σαλπίσῃς ἔμπροσθέν σου, ὥσπερ οἱ
 

 272. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 57 column 341 line 48

 περιουσίας αὐτῶν ἐμφράξω τὰ στόματα. Ἐκεῖνοι   (45)

μὲν γὰρ λέγουσιν, ὅτι ἐφόνευσε καὶ ἐμοίχευσεν· ἐγὼ δὲ
 70

οὐ τοῦτο λέγω μόνον, ἀλλὰ καὶ διπλοῦν τὸν φόνον ἀπ-

έφηνα, ἀπό τε τοῦ ἠδικημένου, ἀπό τε τῆς ποιότητος τοῦ
προσώπου τοῦ πεπλημμεληκότος.
  ζʹ. Οὐ γάρ ἐστιν ἴσον Πνεύματος ἀξιωθέντα, καὶ   (50)
τοσαῦτα εὐεργετηθέντα, καὶ τηλικαύτην ἐσχηκότα παῤ-
 

 273. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 58 column 660 line 8

 κων ὠπτημένας, ἔνδοθεν μεμεστωμένας ἰχθύων εἰσ-    (5)

άγουσιν· ἕτεροι δὲ ἄλλοθεν τὰ προοίμια ποιοῦνται τῶν
παρανόμων τούτων δείπνων· καὶ ἅμιλλα πολλὴ περὶ
τούτων, καὶ ὑπὲρ ποιότητος, καὶ ὑπὲρ τάξεως, καὶ
ὑπὲρ πλήθους· καὶ φιλοτιμοῦνται ἐφ’ οἷς κατορύττεσθαι
ἔδει, οἱ μὲν ὅτι τὸ ἥμισυ τῆς ἡμέρας ἀνάλωσαν, οἱ δὲ   (10)
πᾶσαν αὐτὴν, οἱ δὲ ὅτι καὶ τὴν νύκτα προσέθηκαν
 

 274. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Matthaeum (homiliae 1-90) {2062.152}

(A.D. 4-5) Vol. 58 column 694 line 7

 τὸ ἐν τρυφῇ ὄντας· τοῦτο δὴ τὸ τοῦ Λαζάρου. Καὶ

ἀπὸ τοῦ τόπου δὲ χαλεπώτερον τὸ ἁμάρτημα γίνεται·    (5)
ὅπερ καὶ αὐτὸς δηλῶν ἔλεγε· Μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ
τοῦ θυσιαστηρίου. Καὶ ἀπὸ τῆς ποιότητος δὲ αὐτῶν
τῶν πλημμελημάτων· Οὐ θαυμαστὸν, ἐὰν ἁλῷ τις
κλέπτων· καὶ πάλιν, Ἔσφαξας τοὺς υἱούς σου καὶ
τὰς θυγατέρας σου· τοῦτο ὑπὲρ πάσας τὰς πορνείας   (10)
 

 275. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Joannem (homiliae 1-88) {2062.153} (A.D.

4-5) Vol. 59 p.135 line 19

 νοιντο. ἀλλ’ ἐγγύθεν ἔχειν τοῦ καθαρσίου τὸν τρόπον.

Καὶ τί δήποτε πρὶν ἢ γεμίσαι οὐκ ἐποίησε τὸ ση-
μεῖον, ὃ πολλῷ θαυμαστότερον ἦν; Ἕτερον γάρ ἐστιν
ὕλην ὑποκειμένην εἰς ποιότητα μεταβαλεῖν, καὶ αὐ-
τὴν τὴν οὐσίαν ἐξ οὐκ ὄντων ποιῆσαι· θαυμαστότερον   (20)
μὲν γὰρ ἐκεῖνο. Ἀλλ’ οὐχ οὕτως ἂν ἔδοξεν εἶναι
πιστὸν τοῖς πολλοῖς. Διὰ τοῦτο γοῦν πολλάκις τῶν
 

 276. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Joannem (homiliae 1-88) {2062.153} (A.D.

4-5) Vol. 59 p.241 line 37

 ἴσχυσε δὲ πρὸς αὐτὴν φθάσαι τὴν κορυφήν.

  Μάθωμεν ἐντεῦθεν οἱ τῇ τρυφῇ προσέχοντες, τίνα   (35)
ἐσιτοῦντο οἱ θαυμαστοὶ ἄνδρες ἐκεῖνοι καὶ μεγάλοι,
καὶ τῇ ποσότητι τῶν ἐπιφερομένων καὶ τῇ ποιότητι
 71

τὴν εὐτέλειαν αὐτῶν τῆς τραπέζης ἴδωμέν τε καὶ

μιμησώμεθα. Τὰ γοῦν ἑξῆς τούτων πολλῆς ἀσθε-
νείας. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν, Ἔχει πέντε ἄρτους κρι-   (40)
 

 277. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Acta apostolorum (homiliae 1-55)

{2062.154} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.31 line 36

 κολώτερον; εἰπέ μοι· τὸ φύσει κακὸν καλὸν ποιῆσαι

(εἴ γέ τί ἐστι· καθ’ ὑμᾶς γὰρ λέγω· φύσει γὰρ οὐδὲν
ἔστι ποιῆσαι κακὸν καλοῦ συνεργὸν), ἢ τὸ ἐξ οὐκ    (35)
ὄντων; Τί εὐκολώτερον (ὡς ἐπὶ ποιότητος λέγω), τὴν
οὐκ οὖσαν ποιότητα εἰσαγαγεῖν, ἢ τὴν οὖσαν μετα-
βαλεῖν εἰς τὸ ἐναντίον; τί εὐκολώτερον, τὴν οὐκ οὖ-
σαν οἰκίαν ποιῆσαι, ἢ τὴν ἔρημον οὖσαν ἄνωθεν ἐργά-
 

 278. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Acta apostolorum (homiliae 1-55)

{2062.154} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.31 line 37

 (εἴ γέ τί ἐστι· καθ’ ὑμᾶς γὰρ λέγω· φύσει γὰρ οὐδὲν

ἔστι ποιῆσαι κακὸν καλοῦ συνεργὸν), ἢ τὸ ἐξ οὐκ    (35)
ὄντων; Τί εὐκολώτερον (ὡς ἐπὶ ποιότητος λέγω), τὴν
οὐκ οὖσαν ποιότητα εἰσαγαγεῖν, ἢ τὴν οὖσαν μετα-
βαλεῖν εἰς τὸ ἐναντίον; τί εὐκολώτερον, τὴν οὐκ οὖ-
σαν οἰκίαν ποιῆσαι, ἢ τὴν ἔρημον οὖσαν ἄνωθεν ἐργά-
σασθαι; Εὔδηλον, ὅτι ἐκεῖνο. Οὐκοῦν τοῦτο ἀδύνατον.   (40)
 

 279. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Acta apostolorum (homiliae 1-55)

{2062.154} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.46 line 11

 τῶν ἐσχάτων τρέμοντες, ἐν τοσαύτῃ ὄντες ἀθυμίᾳ,

τοιαῦτα φθέγγεσθαι τολμῶσι. Καὶ ὅρα· ἐπειδὴ τοῦτο
ἀπίθανον ἦν, παραλογιζόμενοι τοὺς ἀκούοντας, καὶ    (10)
δεικνύντες, ὅτι ἐμεθύσθησαν, τῇ ποιότητι τὸ πᾶν
ἐπιγράφουσι, καί φασι· Γλεύκους μεμεστωμένοι
εἰσί. Σταθεὶς δὲ ὁ Πέτρος σὺν τοῖς ἔνδεκα, ἐπῆρε
τὴν φωνὴν αὐτοῦ, καὶ ἀπεφθέγξατο αὐτοῖς.
 

 280. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Romanos (homiliae 1-32)

{2062.155} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.427 line 53

 Θεὸς οὐ τοιοῦτος. Καὶ οὐκ εἶπεν, εἰ δὲ μὴ τοῦτο γέ-    (50)

νοιτο, προσωπολήπτης ὁ Θεὸς, ἀλλὰ σεμνότερον· Οὐ γάρ
ἐστι προσωποληψία παρὰ τῷ Θεῷ· τουτέστιν, οὐ
προσώπων ποιότητα, ἀλλὰ πραγμάτων ἐξετάζει διαφο-
ράν. Τοῦτο εἰπὼν, ἐδήλωσεν οὐκ ἐν πράγμασιν, ἀλλ’
ἐν προσώποις μόνον διαφέροντα τὸν Ἰουδαῖον τοῦ Ἕλ-   (55)
 72

ληνος. Τούτοις ἀκόλουθον ἦν εἰπεῖν· Οὐ γὰρ, ἐπειδὴ

 

 281. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Romanos (homiliae 1-32)

{2062.155} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.439 line 27

 τερα μεθ’ ὑπερβολῆς ἄτοπα. Ὅπερ δεικνὺς καὶ

αὐτὸς, τοὺς πατέρας τῶν τοιούτων ἐπεισήγαγε δο-    (25)
γμάτων Ἕλληνας, ἀρκεῖν ἡγούμενος εἰς κατηγορίαν
τῶν εἰρημένων, τὴν ποιότητα τῶν προσώπων τῶν
ταῦτα λεγόντων. Τότε γὰρ ἡμᾶς κωμῳδοῦντες ἔλεγον,
ὅτι Ποιήσωμεν τὰ κακὰ, ἵνα ἔλθῃ τὰ ἀγαθά· διὸ καὶ
τέθεικεν αὐτὸ σαφῶς οὕτω λέγων· Εἰ μὴ καθὼς   (30)
 

 282. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Romanos (homiliae 1-32)

{2062.155} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.529 line 21

 εὐφραινέτω σε τοῦτο· τῷ γὰρ μεγάλη τις εἶναι καὶ

ἄφραστος, καὶ τὴν παροῦσαν ὑπερβαίνειν κατάστασιν,
ἐκεῖ τεταμίευται. Οὐδὲ γὰρ ἁπλῶς τέθεικε, Τὰ παθή-    (20)
ματα τοῦ νῦν καιροῦ, ἀλλ’ ἵνα δείξῃ οὐχὶ ποιότητι
μόνον, ἀλλὰ καὶ ποσότητι νικῶσαν ἐκείνην. Ταῦτα μὲν
γὰρ οἷα ἂν εἴη τὰ παθήματα, τῷ παρόντι συγκεκλή-
ρωται βίῳ· τὰ δὲ μέλλοντα ἀγαθὰ πρὸς τοὺς ἀθανάτους
 

 283. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Romanos (homiliae 1-32)

{2062.155} (A.D. 4-5) Vol. 60 p.657 line 11

 ψαι ἦλθεν, ἀλλ’ ὡς διακονίαν πληρῶν, ὡς ἱερουργίαν

ἀπαρτίζων, ὡς τῆς σωτηρίας αὐτῶν ἐρῶν. Ἀλλό-
τριον δὲ τὸ τῶν ἀποστόλων φησὶν, οὐ κατὰ τὴν τοῦ   (10)
προσώπου ποιότητα, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ κηρύγματος
φύσιν, ἀλλὰ κατὰ τὸν τοῦ μισθοῦ λόγον· ἐπεὶ τὰ κη-
ρύγματα οὐκ ἀλλότρια ἦν, ἀλλ’ ὅσον εἰς μισθὸν ἀλλό-
τρια. Ὁ γὰρ τῶν ἑτέροις πεπονημένων μισθὸς,
 

 284. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam i ad Corinthios (homiliae 1-44)

{2062.156} (A.D. 4-5) Vol. 61 p.355 line 18

 τέθεικε τὸν ἀντιλέγοντα, ἵνα μετὰ ἀδείας καταφο-    (15)

ρικῷ χρώμενος τῷ λόγῳ, μὴ σφόδρα πλήξῃ τοὺς
ἀκούοντας· καὶ τίθησι δύο τὰς ἐπαπορήσεις, τοῦ τρό-
που τῆς ἀναστάσεως, καὶ τῆς ποιότητος τῶν σωμά-
των. Καὶ γὰρ περὶ ἀμφοτέρων ἠπόρουν λέγοντες·
Πῶς ἐγείρεται τὸ διαλυθέν; καὶ, Ποίῳ σώματι ἔρ-   (20)
χονται; Τί δέ ἐστι, Ποίῳ σώματι; Οἷον τούτῳ τῷ
 
 73

 285. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ii ad Corinthios (homiliae 1-30)

{2062.157} (A.D. 4-5) Vol. 61 p.463 line 50

 μετὰ τὴν μικρὰν ἀῤῥωστίαν ἐκείνην, καὶ τὸ βασα-

νίζεσθαι ἀπέραντα μετὰ τὴν βραχεῖαν τῶν ὄντων
ἀπόλαυσιν; καὶ τίς ἂν ταῦτα εἴποι; Τί γὰρ βούλει
θῶμεν; τὴν ποσότητα, τὴν ποιότητα, τὴν τάξιν τοῦ   (50)
Θεοῦ, τὴν περὶ ἑκάτερον ψῆφον; Μέχρι τίνος τὰ
κανθάρων φθέγγεσθε ῥήματα, τῶν τῷ βορβόρῳ διηνε-
κῶς ἐγκαλινδουμένων; Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώπων ταῦτα
 

 286. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ii ad Corinthios (homiliae 1-30)

{2062.157} (A.D. 4-5) Vol. 61 p.478 line 47

 δυνήσεται νοῦς; Τὸν γὰρ δίκαιον, φησὶν, ἐποίησεν

ἁμαρτωλὸν, ἵνα τοὺς ἁμαρτωλοὺς ποιήσῃ δικαίους.    (45)
Μᾶλλον δὲ οὐδὲ οὕτως εἶπεν, ἀλλ’ ὃ πολλῷ μεῖζον ἦν·
οὐ γὰρ ἕξιν ἔθηκεν, ἀλλ’ αὐτὴν τὴν ποιότητα. Οὐ
γὰρ εἶπεν, Ἐποίησεν ἁμαρτωλὸν, ἀλλ’ ἁμαρτίαν·
οὐχὶ, Τὸν μὴ ἁμαρτόντα μόνον, ἀλλὰ, τὸν μηδὲ
γνόντα ἁμαρτίαν· ἵνα καὶ ἡμεῖς γενώμεθα, οὐκ εἶπε,    (50)
 

 287. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Ephesios (homiliae 1-24)

{2062.159} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.11 line 55

 λιν, Μὴ τὰ ἐπίγεια φρονοῦντες, ἀλλὰ τὰ ἐν τοῖς οὐ-

ρανοῖς. Ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Τουτέστι, διὰ Χριστοῦ
Ἰησοῦ, οὐ διὰ Μωϋσέως ἦν αὕτη ἡ εὐλογία. Ὥστε οὐ
μόνον τῇ ποιότητι, ἀλλὰ καὶ τῷ μεσίτῃ διαφέρομεν   (55)
ἡμεῖς, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους φησί· Καὶ
Μωϋσῆς μὲν πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὑτοῦ, ὡς
θεράπων εἰς μαρτύριον τῶν λαληθησομένων,
 

 288. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Ephesios (homiliae 1-24)

{2062.159} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.105 line 55

 χολῆς συμβαίνειν εἴωθε τῆς ἡμετέρας, ἂν μὲν ὀλίγη

τύχῃ τις οὖσα, ὀλίγη καὶ ἡ κίνησις γίνεται ἐκραγέν-
τος τοῦ ταμιείου· ὅταν δὲ πλεονάσῃ τὸ σφοδρὸν τῆς
τοιαύτης ποιότητος καὶ δηκτικὸν, οὐκέτι στέγει τὸ    (55)
φέρον αὐτὴν πρότερον ἀγγεῖον, ἀλλὰ καθάπερ πυ-
(106) ρὸς σφοδροῦ διαβρωθὲν οὐκέτι οἷόν τέ ἐστι στέγειν   (28)
αὐτὴν καὶ κατέχειν ἐν τοῖς ὡρισμένοις ὅροις, ἀλλὰ
 

 289. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Ephesios (homiliae 1-24)

{2062.159} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.106 line 45
 74

 έχοντος αὐτὴν ὑμένος, οὐδὲν ᾖ τὸ κωλύον λοιπὸν εἰς

πᾶσαν διαχυθῆναι τὴν φύσιν, τότε δὴ, τότε, καίτοι
οὕτω σφόδρα μικρὸν ὂν τῇ ποσότητι, διὰ τὴν ὑπερ-
βάλλουσαν ἐν τῇ ποιότητι δύναμιν πάντα τὰ ἄλλα   (45)
στοιχεῖα τῆς οἰκείας ἀναχρώννυσι κακίας. Τότε γὰρ
δὴ αἷμα εὑροῦσα πλησίον τῷ τε τόπῳ καὶ τῇ ποιό-
τητι, καὶ τὴν ἐν ἐκείνῳ θερμότητα δριμυτέραν ἐργα-
 

 290. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Ephesios (homiliae 1-24)

{2062.159} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.106 line 47

 οὕτω σφόδρα μικρὸν ὂν τῇ ποσότητι, διὰ τὴν ὑπερ-

βάλλουσαν ἐν τῇ ποιότητι δύναμιν πάντα τὰ ἄλλα   (45)
στοιχεῖα τῆς οἰκείας ἀναχρώννυσι κακίας. Τότε γὰρ
δὴ αἷμα εὑροῦσα πλησίον τῷ τε τόπῳ καὶ τῇ ποιό-
τητι, καὶ τὴν ἐν ἐκείνῳ θερμότητα δριμυτέραν ἐργα-
ζομένη, καὶ τὸ ἐγγύθεν πᾶν ὅπερ ἐστὶν, ἀπὸ τῆς
κατὰ τὴν ὑγρότητα συμμετρίας ὑπερβαῖνον τοὺς   (50)
ὅρους καὶ χολὰς ἐργαζόμενον, μετὰ τούτου λοιπὸν
 

 291. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Ephesios (homiliae 1-24)

{2062.159} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.113 line 42

 σεώς τινος, καὶ ὁρμῆς οὐκ ἐλάττονος τῆς ἐν τῇ φυγῇ

τῶν κακῶν, ὥστε γενέσθαι ἐν τῇ κτήσει τῶν ἀγα-    (40)
θῶν. Καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος ὁ μέλας ἂν ἀπαλλαγῇ τῆς
ποιότητος ταύτης, οὐκ εὐθέως γίνεται λευκός. Μᾶλ-
λον δὲ μὴ ἐπὶ τῶν φυσικῶν τὸν λόγον γυμνάσωμεν,
ἀλλ’ ἐπὶ τῶν κατὰ προαίρεσιν τὸ παράδειγμα παρ-
αγάγωμεν. Ὁ μὴ ἐχθρὸς οὐ πάντως φίλος ἐστὶν, ἀλλ’    (45)
 

 292. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Colossenses (homiliae 1-12)

{2062.161} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.306 line 5

 τάσωμεν. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀνάγκη καὶ μὴ βουλομένῳ

διαῤῥήγνυσθαι τῷ πολλῷ οἴνῳ, ἐνταῦθα δὲ οὐκ ἔνι
μὴ βουλόμενον ἐσθίειν καὶ πίνειν. Ὥστε ἐκεῖ μὲν
τὴν ἐκ τῆς τῶν σιτίων ποιότητος ἡδονὴν ἥ τε προ-   (5)
λαβοῦσα ἀτιμία ἀφαιρεῖται, καὶ ἡ ἐκ τῆς πλησμονῆς
ἀηδία. Οὐ γὰρ ἧττον λιμοῦ τὰ σώματα ἡμῖν ἡ πλη-
σμονὴ διαφθείρει καὶ ὀδυνᾷ, ἀλλὰ καὶ πολλῷ χαλεπώ-
 

 293. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam i ad Thessalonicenses (homiliae 1-

11) {2062.162} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.437 line 22
 75

 ται; Τοῦτο γὰρ τῆς ἀναστάσεως θαυμασιώτερον.

Ἐκεῖ μὲν γὰρ καὶ τὸ αὐτὸ σπέρμα, καὶ τὸ αὐτὸ   (20)
ὑπόκειται φυτὸν, καὶ ἡ συγγένεια πολλή· ἐνταῦθα δὲ
εἰπέ μοι πῶς μίαν ἔχον ποιότητα καὶ μίαν φύσιν,
εἰς τοσαῦτα τρέπεται; Ἐν ἀμπέλῳ γίνεται οἶνος,
οὐχὶ οἶνος μόνον, ἀλλὰ καὶ φύλλα καὶ ὀπός· καὶ γὰρ
οὐχ ὁ βότρυς μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ λοιπὸν τῆς ἀμπέλου   (25)
 

 294. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam i ad Thessalonicenses (homiliae 1-

11) {2062.162} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.437 line 35

 τὸ σπέρμα τὸ καταβαλλόμενον πῶς εἰς ὀφθαλμοὺς,

πῶς εἰς ὦτα, πῶς εἰς χεῖρας, πῶς εἰς καρδίαν, πῶς
εἰς τοσαῦτα ῥυθμίζεται καὶ διατυποῦται; οὐχὶ μυρίαι
διαφοραὶ ἐν τῷ σώματι, σχημάτων, μεγεθῶν, ποιοτήτων, θέσεων, δυνάμεων,
ῥυθμῶν; πῶς νεῦρα, καὶ
φλέβες, καὶ σάρκες, καὶ ὀστᾶ, καὶ ὑμένες, καὶ ἀρτη-
ρίαι, καὶ ἄρθρα, καὶ χόνδροι, καὶ ὅσα ἕτερα τούτων
πλείονα παῖδες ἰατρῶν ἀκριβολογοῦνται, ἃ τὴν
 

 295. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam i ad Timotheum (homiliae 1-18)

{2062.164} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.579 line 20

   αʹ. Πολὺν ὑπὲρ τῶν χηρῶν ὁ Παῦλος ποιησάμενος

λόγον, καὶ χρόνον αὐτῶν διορίσας τῷ λέγειν, Χήρα κα-
ταλεγέσθω μὴ ἔλαττον ἐτῶν ἑξήκοντα γεγονυῖα,
καὶ τὴν ποιότητα διδάξας τῆς χήρας τῷ εἰπεῖν, Εἰ   (20)
ἐτεκνοτρόφησεν, εἰ ἐξενοδόχησεν, εἰ ἁγίων πόδας
ἔνιψε. πάλιν ἐνταῦθά φησι· Νεωτέρας δὲ χήρας
παραιτοῦ. Περὶ δὲ τῶν παρθένων, καίτοι γε πολὺ
 

 296. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Philemonem (homiliae 1-3)

{2062.167} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.705 line 47

 ὦμεν, συγγνωμονικοὶ περὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας

εἰς ἡμᾶς. Ἑκατὸν δηνάριά ἐστιν ἐνταῦθα τὰ εἰς ἡμᾶς    (45)
ἁμαρτήματα, τὰ δὲ εἰς τὸν Θεὸν παρ’ ἡμῶν, μυρία τά-
λαντα. Ἴστε δὲ, ὅτι καὶ τῇ ποιότητι τῶν προσώπων
τὰ ἁμαρτήματα κρίνονται. Οἷόν τι λέγω· Ὁ τὸν ἰδιώ-
την ὑβρίσας, ἥμαρτεν, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως ὡς ὁ τὸν ἄρ-
χοντα· καὶ μειζόνως τούτου ὁ τὸν μείζονα ἄρχοντα,    (50)
 

 297. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Philemonem (homiliae 1-3)

{2062.167} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.706 line 54
 76

 μᾶλλον, ὅταν προτιμῶμεν ἀνθρώπους. Εἰ δὲ ταῦτα

τὰ ἁμαρτήματα τὰ εἰς ἀνθρώπους γινόμενα, εἰς
Θεὸν πολλῷ μείζονα δείκνυται· πόσῳ μᾶλλον, ὅταν
καὶ αὐτὴ ἡ ἁμαρτία τῇ ποιότητι μείζων ᾖ καὶ χαλε-
πωτέρα; Ἐξεταζέτω τις ἑαυτὸν, καὶ ὄψεται πάντα   (55)
δι’ ἀνθρώπους ποιῶν. Σφόδρα ἂν ἦμεν μακάριοι, εἰ
τοσαῦτα διὰ τὸν Θεὸν ἐπράττομεν, ὅσα διὰ τοὺς ἀν-
 

 299. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Philemonem (homiliae 1-3)

{2062.167} (A.D. 4-5) Vol. 62 p.711 line 26

 διαπαντὸς ἔχῃς αὐτὸν, οὐκέτι δοῦλον, ἀλλὰ τιμιώτε-

ρον δούλου· δοῦλον γὰρ μένοντα εὐνοϊκώτερον ἕξεις
ἀδελφοῦ. Ὥστε καὶ τῷ χρόνῳ κεκέρδακας καὶ τῇ   (25)
ποιότητι· λοιπὸν γὰρ οὐκ ἀποπηδήσει. Ἵνα αἰώνιον
αὐτὸν, φησὶν, ἀπέχῃς, ἀντὶ τοῦ, Ἀπολάβῃς. Οὐκέτι
ὡς δοῦλον, ἀλλ’ ὑπὲρ δοῦλον, ἀδελφὸν ἀγαπητὸν,
μάλιστα ἐμοί. Δοῦλον ἀπόλεσας πρὸς ὀλίγον, καὶ
 

 300. Ιωάννης Χρυσόστομος. In epistulam ad Hebraeos (homiliae 1-34)

{2062.168} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.186 line 36

 Καὶ τί ἔτι λέγω; ἐπιλείψει γάρ με διηγούμενον ὁ

χρόνος. Οὐκέτι λοιπὸν τὰ ὀνόματα τίθησιν, ἀλλὰ τε-
λευτήσας εἰς τὴν πόρνην, καὶ ἐντρέψας διὰ τῆς τοῦ    (35)
προσώπου ποιότητος, οὐκέτι πλατύνει τὰς ἱστορίας,
ἵνα μὴ δόξῃ μακρηγορεῖν· οὐ μὴν αὐτὰς ἀφίησιν,
ἀλλ’ ἐπιτρέχει σφόδρα συνετῶς, τηρῶν ἀμφότερα,
καὶ τὸν κόρον φεύγων, καὶ τὴν πυκνότητα οὐ

 301. Ιωάννης Χρυσόστομος. Frag. a in Job (in catenis) {2062.184} (A.D. 4-

5) Vol. 64 p.585 line 28

 φοραῖς παρασκευάζειν διὰ τῆς παραινέσεως. Ταῦτα   (25)

μὲν οὔπω τραχέα τοῦ Ἐλιφὰζ τὰ ῥήματα· τὰ δὲ
ἐφεξῆς οὐκέτι πρὸς τὴν τοῦ παραμυθουμένου προσ-
ώπου ποιότητα φθέγγεται. Ἄκουε γάρ·
  «Πότερον οὐχ ὁ φόβος σού ἐστιν ἐν ἀφροσύνῃ;
καὶ ἡ ἐλπίς σου, καὶ ἡ κακία τῆς ὁδοῦ σου;»   (30)
  Ὁ δὲ Ἀκύλας, Ἡ ὑπομονή σου, καὶ ἡ ἁπλό-
 

 302. Ιωάννης Χρυσόστομος. Frag. a in Proverbia (in catenis) {2062.185}

(A.D. 4-5) Vol. 64 p.709 line 41

 σιῶντες, ὥς φασι Φρύγες. Εἰ γὰρ φῶς ὁ Θεὸς, δη-

λονότι φωτιζόμενοι ἑώρων τὰ μέλλοντα. Κηρία μέ-
λιτος, λόγοι καλοί. Κηρίον διὰ τὴν ἑτοιμασίαν καὶ    (40)
 77

τὴν ποιότητα· ἔχουσι γὰρ τὴν ἐκ τῆς ἀληθείας γλυ-

κύτητα ἰωμένην ψυχάς· ἰᾶται γὰρ ψυχὴν τὸ μέλι τὸ
νοητόν· ἄλλως δὲ καὶ ὁ προσηνὴς ἐν λόγοις, πᾶσιν
ἡδύς· Ἀνὴρ ἐν πόνοις πονεῖ ἑαυτῷ, κ. τ. λ. Τουτ-
 

 303. Ιωάννης Χρυσόστομος. Frag. a in Jeremiam (in catenis) {2062.186}

(A.D. 4-5) Vol. 64 p.952 line 42

 ἔστι τὰ ἅπαξ διαφθαρέντα ἐπανελθεῖν, καὶ γενέσθαι

καλά. Ἀλλὰ τὰ μὲν καλὰ, φησὶ, μένει· τὰ δὲ μὴ καλὰ,   (40)
οὐκέτι. Ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ τῆς φύσεως, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς
προαιρέσεως εἴληπται. Περὶ γὰρ τὴν ποιότητα ἡ
διαφορὰ, οὐ περὶ τὴν οὐσίαν. Εἰ δὲ λέγεις· Τίνος οὖν
ἕνεκεν οὐχὶ καὶ τούτοις δίδωσιν ἐπαγγελίας χρηστάς;
Ὅτι διὰ τοῦτο τούτοις ἐπιτείνει τὸν φόβον; ἵνα μηδὲ   (45)
 

 304. Ιωάννης Χρυσόστομος. In Psalmos 101-107 [Sp.] {2062.206} (A.D. 4-

5) Vol. 55 p.658 line 59

 γῆς· ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συνέβαινε πληγῶν. Μετ-

έτρεψε τὰ ὕδατα αὐτῶν εἰς αἷμα, καὶ ἀπέκτεινε τοὺς
ἰχθύας αὐτῶν. Οὐ γὰρ τὴν χροιὰν τῶν ὑδάτων μόνην,
ἀλλὰ καὶ αὐτὴν μετέβαλε τῆς γεύσεως τὴν ποιότητα
ὥστε ἅπαντα διαφθαρῆναι τῶν ἰχθύων τὰ γένη. Ἐξεῖρ-    (60)
ψεν ἡ γῆ αὐτῶν βατράχους ἐν τοῖς ταμείοις τῶν
βασιλείων αὐτῶν. Ἐπειδὴ γὰρ τῷ ποταμῷ τὰ βρέφη
 

 305. Ιωάννης Χρυσόστομος. Interpretatio in Danielem prophetam [Sp.]

{2062.209} (A.D. 4-5) Vol. 56 p.206 line 40

 χρυσός. Ὅρα δὲ καὶ ἐν αὐτῷ τούτῳ οὐ μετὰ τὴν

συντριβὴν, ἀλλ’ ἔτι ἑστώτων αὐτῶν, οὐδὲν δὲ τοῦτο
ἐκείνου τιμιώτερον ὄν. Ὅρα καὶ τῇ ὄψει, καὶ τῷ
χρόνῳ, καὶ τῇ ποιότητι ταῦτα ἐκείνων βελτίω. Διὰ   (40)
γὰρ τοῦτο καὶ χρυσίον ἀπὸ γῆς ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ἵνα
μηδὲν μέγα περὶ αὐτοῦ φαντασθῇς Τίνος δὲ ἕνεκεν
τὴν αὐτοῦ βασιλείαν καλεῖ χρυσῆν, τὴν δὲ τῶν Περσῶν
 

 306. Ιωάννης Χρυσόστομος. Interpretatio in Danielem prophetam [Sp.]

{2062.209} (A.D. 4-5) Vol. 56 p.229 line 31

 καὶ ἀρὰν ἔδει παραστῆσαι, γυναῖκας παρήγαγεν· ὅτε

δὲ βασιλείας, θηρία. Πρᾶγμά ἐστιν ἡ βασιλεία,
σωματοποιεῖ οὖν αὐτό. Οὐκ οὖν ἐχρῆν; Καὶ καλῶς.    (30)
Ἀλλ’ ἐπειδὴ αἱ ποιότητες αὐτῶν μάλιστα ἐν τοῖς θη-
ρίοις εἰσὶ, διὰ τοῦτο αὐτῶν ἐδεήθη. Ἐβουλήθη δεῖξαι
 78

τὸ ἐν ἀγριότητι ἁβρὸν, καὶ λέαιναν παρήγαγεν.

Ἐβουλήθη δεῖξαι τὸ νωθὲς, καὶ ἄρκον παρήγαγεν.
 

 307. Ιωάννης Χρυσόστομος. Synopsis scripturae sacrae [Sp.] {2062.213}

(A.D. 4-5) Vol. 56 p.328 line 50

 πᾶσαν τῆς τε Λευϊτικῆς λειτουργίας τὴν διατύπωσιν

περιέχει, καὶ πῶς Ἀαρὼν καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ ἐκλέγον-
ται ἐκ τῆς φυλῆς Λευῒ, καὶ χρίονται εἰς ἱερέας, πᾶ-
σάν τε τὴν διαφορὰν τῶν θυσιῶν· καὶ τὴν ποιότητα   (50)
πᾶσαν τῆς ἐν τῷ ἱερῷ λατρείας καὶ ἱερατικῆς λει-
τουργίας. Διηγεῖται καὶ τὸν νόμον ἑκάστης θυσίας,
περί τε τοῦ σωτηρίου καὶ τοῦ ἑκουσίου καὶ ἀκουσίου
 

 308. Ιωάννης Χρυσόστομος. In pharisaeum et meretricem [Sp.] {2062.303}

(A.D. 4-5) Vol. 61 p.731 line 44

 λεπροῦ, καὶ τὸ πάθος ἀπέφυγε; μὴ λεπρὸς ἐγενόμην,

πλησιάσας λεπρῷ; Οὕτω καὶ νῦν τὰ συνήθη θαυματουρ-
γῶν μεταβάλλων ταύτην πρὸς ἁγιότητα, οὐ μεταβάλ-
λομαι πρὸς τὴν αὐτῆς ποιότητα ἀνεχόμενος τῆς ἁφῆς
τῆς μεσούσης χειρός. Ἰατρὸς γάρ εἰμι· ἰατρὸς δὲ οὐ   (45)
τραυμάτων καὶ σηπεδόνων καὶ ἰχώρων, ἀλλὰ τὴν σωτη-
ρίαν τοῖς νοσοῦσι κατὰ ψυχὴν πραγματευόμενος· ποιη-
 

 309. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.599 line 40

 ἐκείνων ἐντρεφόμενον ὁμιλίαις, μὴ ἀγύρτην τινὰ εἶναι

καὶ ἀγοραῖον καὶ συρφετώδη· κἂν γὰρ φθέγγηταί τι,
πάντα ἀπὸ τῶν ἱστῶν καὶ τῶν ἐρίων φθέγξεται, τῆς
γλώσσης αὐτοῦ τῇ ποιότητι τῶν γυναικείων ἀναχρω-    (40)
σθείσης ῥημάτων· κἂν ποιῇ τι, μετὰ πολλῆς τοῦτο
ἐργάζεται δουλοπρεπείας, πόῤῥω τῆς Χριστιανοῖς
πρεπούσης ἐλευθερίας ἑαυτὸν ἀποικίσας, καὶ πρὸς
 

 310. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.761 line 59

 γοντος· Ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ζύμῃ, ἣν

λαβοῦσα γυνὴ ἔκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία.
Ὥστε ζύμης δύναμιν ἔχουσιν οἱ δίκαιοι, ἵνα πρὸς τὴν
ἑαυτῶν ποιότητα τοὺς πονηροὺς μεταστήσωσιν. Ἀλλ’
ὀλίγοι οἱ δίκαιοι· καὶ γὰρ καὶ ἡ ζύμη μικρά· ἀλλ’ ἡ    (60)
μικρότης ἐκείνη ἅπαν τὸ φύραμα πρὸς ἑαυτὴν μεθ-
 79

ίστησι διὰ τῆς ἐνούσης αὐτῇ δυνάμεως. Οὕτω καὶ ἡ

 

 311. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.762 line 8

 πόσον τὸ φύραμα; ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ δώδεκα πᾶσαν τὴν    (5)

οἰκουμένην εἰς ἑαυτοὺς ἐπέστρεψαν. Καὶ γὰρ καὶ ἡ
ζύμη καὶ τὸ φύραμα τῆς αὐτῆς φύσεως, ἀλλ’ οὐ τῆς
αὐτῆς ποιότητος. Εἰ δὲ βούλει καὶ ἑτέρωθεν γνῶναι
ὅσον δύναται πλέον παῤῥησία δικαίου δυναστείας τυ-
ραννικῆς, τοῦ Ἰωάννου ἄκουσον λέγοντος τῷ Ἡρώδῃ·   (10)
Οὐκ ἔξεστί σοι ἔχειν τὴν τοῦ ἀδελφοῦ σου γυ-
 

 312. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.810 line 45

 λευτήτους αἰῶνας. Ἐνταῦθα μὲν γὰρ καὶ τὰ ἀγαθὰ

καὶ τὰ χαλεπὰ τέλος ἔχει, καὶ τοῦτο τάχιστον· ἐκεῖ
δὲ ἀθανάτοις ἀμφότερα παρεκτείνεται αἰῶσι· καὶ τῇ
ποιότητι δὲ τοσοῦτον τῶν νῦν διενήνοχεν, ὅσον οὐδὲ   (45)
ἔστιν εἰπεῖν. Τί τοίνυν γέγονε ὁ πολὺς κόσμος ἐκεῖ-
νος; ποῦ δὲ οἴχεται ἡ πολλὴ κολακεία καὶ ἡ θεραπεία
τῶν δούλων, καὶ ἡ περιουσία τῶν χρημάτων καὶ τῶν
 

 313. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.861 line 62

 περὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας εἰς ἡμᾶς. Ἑκατὸν δηνάριά

ἐστιν ἐνταῦθα, τὰ εἰς ἡμᾶς ἁμαρτήματα· τὰ δὲ εἰς   (60)
τὸν Θεὸν παρ’ ἡμῶν, μυρία τάλαντα. Ἴστε γὰρ ὅτι
καὶ τῇ ποιότητι τῶν προσώπων τὰ ἁμαρτήματα κρί-
νονται· οἷόν τι λέγω· ὁ τὸν ἰδιώτην ὑβρίσας ἥμαρ-
τεν, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως, ὡς ὁ τὸν ἄρχοντα, καὶ μειζό-
νως τούτου ὁ τὸν μείζονα ἄρχοντα, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως    (65)
 

 314. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.862 line 64

 τὸν Θεόν· πολλῷ μᾶλλον, ὅταν προτιμῶμεν ἀνθρώ-

πους. Εἰ καὶ ταῦτα τὰ ἁμαρτήματα τὰ εἰς ἀνθρώπους
γινόμενα, εἰς Θεὸν πολλῷ μείζονα δείκνυται· πόσῳ
μᾶλλον, ὅτε καὶ αὐτὴ ἡ ἁμαρτία τῇ ποιότητι μείζων
ᾖ καὶ χαλεπωτέρα; Ἐξεταζέτω τις ἑαυτὸν, καὶ ὄψε-    (65)
ται πάντα δι’ ἀνθρώπους ποιῶν. Σφόδρα ἦμεν μα-
(863) κάριοι, εἰ τοσαῦτα διὰ τὸν Θεὸν ἐπράττομεν, ὅσα
 
 80

 315. Ιωάννης Χρυσόστομος. Eclogae i-xlviii ex diversis homiliis [Sp.]

{2062.338} (A.D. 4-5) Vol. 63 p.881 line 56

 τὸ τρυφᾷν ἀθάνατα μετὰ τὴν μικρὰν ἀῤῥωστίαν ἐκεί-

νην, καὶ βασανίζεσθαι ἀπέραντα μετὰ τὴν βραχεῖαν
τῶν παρόντων ἀπόλαυσιν; Καὶ τίς ἂν ταῦτα εἴποι;    (55)
Τί γὰρ βούλει εἴπωμεν, τὴν ποσότητα; τὴν ποιότη-
τα; τὴν κατ’ ἀξίαν τοῦ Θεοῦ περὶ ἑκατέρων ψῆφον;
Μέχρι τίνος τὰ κανθάρων φθέγγεσθε ῥήματα τῶν
βορβόρῳ διηνεκῶς ἐγκαλινδουμένων; οὐδὲ γὰρ ἀνθρώ-
των ταῦτα λογικῶν ψυχὴν οὕτω τιμίαν ἀντ’ οὐδενὸς    (60)
 

 316. Ιωάννης Χρυσόστομος. In illud: Simile est regnum caelorum grano

sinapis [Sp.] {2062.358} (A.D. 4-5) Vol. 64 p.24 line 38

 φύλλων πολυπληθίᾳ· ἔστι γὰρ σκιᾶς ἐργαστικὸν, ὡς   (35)

καὶ ὄρνεα ἐφιπτάμενα δύνασθαι ἐφιζάνειν ἐπ’ αὐτὸ,
καὶ ἀναπαύεσθαι. Ἔστι δὲ καὶ τῇ γεύσει πάνυ καλὸν,
καὶ τῇ ποιότητι θερμαντικὸν, καὶ τῶν ἔνδον ἰατικόν.
Τοῦ δὲ ἄλλου μὲν οὐδενὸς πετεινοῦ βρῶμα γίνεται,
μόνον δὲ ἀνθρώπου. Καὶ ἔξωθεν μέν ἐστι πυῤῥὸν,    (40)
ἔσωθεν δὲ φαίνεται λευκόν. Καὶ αὕτη μὲν ἡ τοῦ λαχά-
 

 317. Θεοδώρετος. . Quaestiones in libros Regnorum et Paralipomenon

{4089.023} (A.D. 4-5) Vol. 80 p.749 line 38

 Τίνος χάριν δι’ ἁλῶν τὴν πικρὰν τῶν ὑδάτων   (35)

ἰάσατο φύσιν;

  Μωσῆς ὁ μέγας ξύλον ἐμβαλὼν τὴν πικρὰν τῶν

ὑδάτων ποιότητα εἰς γλυκεῖαν μετέβαλεν. Οὗτος δὲ
τοῖς ἁλσὶ τῆς λυμαντικῆς ἠλευθέρωσεν ἐνεργείας.
Ῥᾴδιον γὰρ τῷ Δεσπότῃ Θεῷ καὶ βουλήσει, καὶ    (40)
λόγῳ, καὶ δι’ ὧν ἐθέλει, μεταβάλλειν τῶν στοιχείων
 

 318. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Psalmos {4089.024} (A.D. 4-5) Vol. 80

p.1524 line 7

 Ἀπὸ τοῦ πράγματος τοίνυν ὁ τόπος τὴν προσηγο-  

ρίαν ἐδέξατο. Λέγει τοίνυν, ὅτι Διήλεγξά σε παρ’    (5)
ἐκεῖνο τὸ ὕδωρ τὴν ἀχάριστον γνώμην· ῥᾳδίως δὲ
αὐτοῦ μετέβαλον τὴν ποιότητα, καὶ γλυκεῖαν ἀπέ-
φηνα τὴν πικράν.
  θʹ. «Ἄκουσον, λαός μου, καὶ διαμαρτύρομαί
σου.» Πεῖραν τοίνυν τῆς ἐμῆς δυνάμεως εἰληφὼς,   (10)
 
 81

 319. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Psalmos {4089.024} (A.D. 4-5) Vol. 80

p.1717 line 17

   κθʹ. «Μετέστρεψε τὰ ὕδατα αὐτῶν εἰς αἷμα, καὶ

ἀπέκτεινε τοὺς ἰχθύας αὐτῶν.» Οὐ γὰρ τὴν χροιὰν   (15)
τῶν ὑδάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν μετέβαλε τῆς
γεύσεως τὴν ποιότητα, ὥστε ἁπάντων διαφθαρῆ-
ναι τῶν ἰχθύων τὰ γένη.
  λʹ. «Ἐξεῖρψεν ἡ γῆ αὐτῶν βατράχους, ἐν τοῖς τα-
μείοις τῶν βασιλέων αὐτῶν.» Ἐπειδὴ γὰρ τῷ    (20)
 

 320. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Jeremiam {4089.026} (A.D. 4-5) Vol. 81

column 541 line 39

 πόλιν, καὶ τοὺς παρανομίᾳ συζῶντας ὑποδεχομένην,

εὐνομίαν διδάσκειν· νῦν δὲ τοὐναντίον ἐγκαλεῖται,
ὅτι αὕτη διδάσκαλος ἀσεβείας ἐγένετο· καὶ καθά-
περ ὁ λάκκος εἰς ψυχρὰν ποιότητα μεταβάλλει τὸ
ὕδωρ· οὕτως εἰς πονηρίαν αὕτη τοὺς πρὸς αὐτὴν    (40)
παραγινομένους μετέβαλε· τὴν μέντοι πόλιν, οὐ τὰς
οἰκοδομὰς, ἀλλὰ τοὺς ἐνοικοῦντας καλεῖ. «Ἀσέβεια
 

 321. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Jeremiam {4089.026} (A.D. 4-5) Vol. 81

column 792 line 27

 θήσονται νήπια πολλὰ θηλάζοντα μασθούς.»

Προστίθησι δὲ καὶ τὴν ἑτέραν ἀτοπίαν· «Εἰ ἀπο-    (25)
κτενοῦσιν ἐν ἁγιάσματι Κυρίου ἱερέα καὶ προφή-
την;» Καὶ τῇ τῶν προσώπων ποιότητι, καὶ τοῦ
τόπου, ἔδειξε τὴν τοῦ πάθους ὑπερβολήν. Θρηνήσας
δὲ τῶν γεγηρακότων καὶ τῶν μειρακίων καὶ
τῶν παρθένων τὸν ἀνδραποδισμὸν, ἐπήγαγεν·   (30)
 

 322. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Ezechielem {4089.027} (A.D. 4-5) Vol.

81 p.808 line 21

 την αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν· ἐδέξατο δὲ καὶ ἑτέραν

παρὰ τοῦ δημιουργήσαντος δύναμιν, δι’ ἧς οὐ μόνον
σχημάτων, καὶ χρωμάτων, καὶ ἀτμῶν, καὶ γεύσεων,    (20)
καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων τὰς ποιότητας διακρί-
νει, ἀλλὰ καὶ λόγοις δικάζει, ἀλλὰ καὶ λογισμοῖς,
καὶ τούτων τοὺς δυσσεβεῖς ἀπὸ τῶν εὐσεβῶν διακρί-
νει, καὶ θείων καὶ ἀνθρωπίνων γινώσκει διαφορὰν,
 

 323. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Ezechielem {4089.027} (A.D. 4-5) Vol.

81 p.952 line 3
 82

 ἀδελφάς σου ἐν ταῖς ἁμαρτίαις σου, καὶ πάσαις

(952) ταῖς ἀνομίαις σου αἷς ἐποίησας. Ταύτην δὲ τὴν
παρεξέτασιν οὐ κατὰ μόνην ποιεῖται τὴν τῆς ἁμαρ-
τίας ποιότητα, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῆς κηδεμονίας. Εἰ
γὰρ καὶ ἐξήμαρτε, καὶ μυρία παράνομα ἡ Σαμά-
ρεια τετόλμηκεν, ἀλλὰ πόῤῥω ἦν τοῦ θείου νεὼ,   (5)
καὶ εἶχε σμικρὰν γοῦν τινα συγγνώμην, ὑφ’ ἕτε-
 

 324. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Ezechielem {4089.027} (A.D. 4-5) Vol.

81 p.1053 line 50

 σθαί σου τὰ τραύματα, οὐ μὴ τύχῃς συγγνώμης,

οὐδὲ μὴ καθάρσεως ἀπολαύσῃς, ἕως ἂν δῷς δίκας,
ὑπὲρ ὧν παρηνόμησας· εἶτα τὸ ἀψευδὲς τῶν εἰρη-
μένων δείκνυσι τῇ τοῦ προσώπου ποιότητι.    (50)
  ιδʹ. Ἐγὼ Κύριος λελάληκα. Καὶ τὸ ἀναντίῤῥη-
(1056) τον τῶν ἐσομένων· «Καὶ ἥξει, καὶ ποιήσω· οὐ δια-
στελῶ, οὐ φείσομαι, καὶ οὐ μὴ παρακληθῶ.»
 

 325. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Danielem {4089.028} (A.D. 4-5) Vol. 81

p.1305 line 1

 ῥίζης τοῦ σιδήρου ἔσται ἐν αὐτῇ, ὃν τρόπον εἶδες    (50)

τὸν σίδηρον ἀναμεμιγμένον τῷ ὀστράκῳ τῷ πηλί-
νῳ.» Ἄλλην οὐ κατὰ τὸ γένος εἶπεν, ἀλλὰ κατὰ
(1305) τὴν ποιότητα τῆς δυνάμεως. Εἰ γὰρ κατὰ τὸ γένος
ἔλεγεν, ἄλλην εἶπεν ἂν αὐτὴν πέμπτην, ὥσπερ αὖ
εἴρηκε τρίτην τε καὶ τετάρτην. Ἐπειδὴ δὲ ἀσθενέ-
στερα οἶδε τῆς σιδηρᾶς βασιλείας τὰ τέλη, ἄλλην
 

 326. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Danielem {4089.028} (A.D. 4-5) Vol. 81

p.1337 line 10

 περιπολούσας. Καλοῦσι δὲ καὶ ἥλιον, καὶ σελήνην,

καὶ τοὺς ἄλλους φωστῆρας· καὶ οὐ μόνον τὰ κατ’ οὐ-
ρανὸν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν τῷ ἀέρι γινόμενα, ὄμβρον καὶ
δρόσον, καὶ πνεύματα· εἶτα τὰς ἐναντίας ποιότητας,    (10)
ψύχος καὶ καῦμα· εἶτα φύσιν ὁμοῦ καὶ ἐνέργειαν,
πῦρ καὶ καῦμα· τὸ μὲν γὰρ πῦρ φύσεως ὄνομα, τὸ
δὲ καῦμα οὐκέτι οὐσία, ἀλλὰ πυρὸς ἐνέργεια. Καλοῦσι
 

 327. Θεοδώρετος. . Interpretatio in Danielem {4089.028} (A.D. 4-5) Vol. 81

p.1344 line 28

 τοῦ πυρός.» Μεμάθηκεν ὁ μάταιος, ὁ λέγων· «Τίς   (25)

ἐστι Θεὸς, ὃς ῥύσεται ὑμᾶς ἐκ τῶν χειρῶν μου;»
 83

ὅτι ἔστι Θεὸς ἄῤῥητον ἔχων δύναμιν, τῷ πυρὶ κε-

λεύων ἐναντίαν ἐπιδείξασθαι τοῖς ἁγίοις ποιότητα.
Ὃν γὰρ Θεὸν ἐκεῖνος οὐκ ἐνόμιζεν, ἔγνω ὅτι ἔστι
Θεὸς, καὶ ὕψιστος Θεός. Ἐξελθόντων δὲ τῶν ἁγίων,   (30)
θαυμάζουσι μὲν ἅπαντες σατράπαι, καὶ τοπάρχαι,
 

 328. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xii prophetas minores {4089.029} (A.D.

4-5) Vol. 81 p.1545 line 27

 δρέψασθαι τὴν εὐφημίαν· οὕτω γὰρ καὶ ὁ Σωτὴρ καὶ

Κύριος ἡμῶν, ἐν τοῖς μὲν ἱεροῖς Εὐαγγελίοις ἀντ’    (25)
ὀβολῶν δύο τὴν χήραν ἐκείνην ἐπαινίωσεν ἐγκωμίοις,
τῇ ποιότητι τῆς γνώμης, οὐ τῇ τοῦ δώρου ποσότητι
τὸν ἔπαινον ψηφισάμενος. Ἐν δὲ τῷ νόμῳ, τοῖς εὐπό-
ροις παρεγγυήσας χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ λίθους
τιμίους εἰς τὴν κατασκευὴν προσενεγκεῖν τῆς σκη-   (30)
 

 329. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.364 line 3

   λεʹ. «Ἀλλ’ ἐρεῖ τις· Πῶς ἐγείρονται οἱ νεκροὶ,

(364) ποίῳ δὲ σώματι ἔρχονται;» Διπλῆ ἡ ἐρώτησις, καὶ
περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀναστάσεως, καὶ περὶ τῆς ἐσο-
μένης τοῦ σώματος ποιότητος. Εἶτα ἀπὸ τῶν ἀν-
θρωπίνων ἀμφότερα δείκνυσι, καὶ ἄφρονα προσαγο-
ρεύει τὸν ταῦτα συνιδεῖν οὐ δυνηθέντα.   (5)
  λϛʹ, λζʹ. «Ἄφρον, σὺ ὃ σπείρεις οὐ ζωοποιεῖται,
 

 330. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.364 line 22

 Κύριος ἔφη· «Ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν

εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ,    (20)
πολὺν καρπὸν φέρει. «Οὕτω δείξας τὸν τρόπον τῆς
ἀναστάσεως, δείκνυσι καὶ τὴν τῶν σωμάτων ποιότητα.
  ληʹ. «Ὁ δὲ Θεὸς αὐτῷ δίδωσι σῶμα καθὼς ἤθελε,
καὶ ἑκάστῳ τῶν σπερμάτων τὸ ἴδιον σῶμα.» Ὥσπερ   (25)
γὰρ ἀπὸ σίτου σῖτος φύεται, καὶ ἀπὸ φακοῦ φακὸς,
 

 331. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.364 line 33

 δὲ καὶ ἐπὶ τῶν σπερμάτων ἔστιν ἰδεῖν γινόμενον.   (30)

Γυμνὰ γὰρ σπειρόμενα μετὰ λαμπρῶν περιβολαίων
βλαστάνει. Ἀμφότερα τοίνυν, καὶ τὸν τρόπον τῆς
ἀναστάσεως, καὶ τὴν ποιότητα τῶν σωμάτων, διδά-
 84

σκει. Εἶτα λέγει καὶ τὴν τῶν ἀνισταμένων διαί-

ρεσιν.   (35)
  λθʹ. «Οὐ πᾶσα σὰρξ ἡ αὐτὴ σὰρξ, ἀλλ’ ἄλλη μὲν
 

 332. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.425 line 21

 γὰρ προθυμίαν τελείαν εἶναι προσήκει· τὰ δὲ προσ-

φερόμενα τῇ δυνάμει μετρεῖν εἴωθεν ὁ τῶν ὅλων
Θεός· οὐ γὰρ τὴν ποσότητα, ἀλλὰ τῆς γνώμης ὁρᾷ    (20)
τὴν ποιότητα.
  ιγʹ—ιεʹ. «Οὐ γὰρ ἵνα ἄλλοις ἄνεσις, ὑμῖν δὲ θλίψις,
ἀλλ’ ἐξ ἰσότητος, ἐν τῷ νῦν καιρῷ τὸ ὑμῶν περίσ-
σευμα εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα· ἵνα γένηται καὶ τὸ
 

 333. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.584 line 41

 τέθεικεν, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς φθορᾶς. Σύμ-

μορφον δὲ τῷ σώματι τῆς δόξης αὐτοῦ, τὸ ἡμέτε-
ρον ἔφη γεγενῆσθαι σῶμα, οὐ κατὰ τὴν ποσότητα    (40)
τῆς δόξης, ἀλλὰ κατὰ τὴν ποιότητα· φωτοειδὲς γὰρ
ἔσται καὶ τοῦτο. Ταῦτα δὲ ποιήσει, ἅτε δὴ δύναμιν
ἄῤῥητον ἔχων, καὶ ῥᾳδίως καὶ τὴν φθορὰν καὶ τὸν
θάνατον καταπαύων, καὶ εἰς ἀθανασίαν τὰ ἡμέτερα
 

 334. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.752 line 53

 βάπτισμα· ὁμολογίαν δὲ τῆς ἐλπίδος, τὸ πιστεύειν    (50)

εἰς τὰ μέλλοντα ἀγαθά. Τοῦτο γὰρ ἐπήγαγε· «Πι-
στὸς γὰρ ὁ ἐπαγγειλάμενος.» Ἀληθὴς γὰρ ὁ τὴν
ὑπόσχεσιν δεδωκώς. Τῇ δὲ τοῦ προσώπου ποιότητι
τῆς ὑποσχέσεως τὸ βέβαιον ἔδειξε.
  κδʹ. «Καὶ κατανοῶμεν ἀλλήλους εἰς παροξυσμὸν    (55)
(753) ἀγάπης καὶ καλῶν ἔργων.» Εἰς ἀλλήλους, φησὶν,
 

 335. Θεοδώρετος. . Interpretatio in xiv epistulas sancti Pauli {4089.030}

(A.D. 4-5) Vol. 82 p.820 line 7

 τοὺς σὺν αὐτῷ ὑπεδέξατο. Οὕτω περὶ τῆς Φοίβης ἔφη,

ὅτι «Προστάτις πολλῶν ἐγενήθη, καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ.»    (5)
—«Εἰ θλιβομένοις ἐπήρκεσεν.» Οὐ τὴν ποσότητα
τῆς χορηγίας, ἀλλὰ τῆς γνώμης ζητεῖ τὴν ποιότητα.
Τοιαῦτα ἦν ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις χήρας τὰ δύο
λεπτά. «Ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ ἐπηκολούθησε.»
 85

Συλλήβδην ἅπαντα τῆς ἀρετῆς εἶπε τὰ εἴδη.    (10)

 

 336. Θεοδώρετος. . Haereticarum fabularum compendium {4089.031} (A.D.

4-5) Vol. 83 p.400 line 19

 τὰς ἄλλας, αἳ μεταξὺ τούτων κἀκείνων ἐβλάστησαν,

τοὺς ἀγνοοῦντας διδάξωμεν. Καθάπερ γὰρ οἱ
ἀρουραῖοι μῦες ἔκ τινος δυσκρασίας ἀέρος καὶ σηπε-
δόνος δυσώδους ποιότητος ἐκ τῆς γῆς ἀναδίδονται, καὶ
λυμαίνονται μὲν σπέρματα, λυμαίνονται δὲ φυτὰ,   (20)
οἱ δὲ γηπόνοι τούτους θηρεύοντες διαφθείρουσιν·
οὕτω ἐκ τῆς τοῦ διαβόλου κακοτεχνίας ἀνεφάνησαν
 

 337. Θεοδώρετος. . Haereticarum fabularum compendium {4089.031} (A.D.

4-5) Vol. 83 p.440 line 44

 (440) ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.    (41)

  Γλυκὺ μὲν εἶναι τὸ μέλι πᾶσιν ἀνθρώποις δοκεῖ,

καὶ συγκρίσεως δίχα· γλυκύτερον δὲ φαίνεται, πι-
κρᾶς τινος παρατεθείσης ποιότητος· καὶ τὴν ὑγείαν
ἀξιέραστον μὲν ἅπαντες νομίζουσι, μετὰ δὲ νόσον,    (45)
ἀξιεραστοτέραν νομίζουσι· καὶ γαλήνη δὲ θυμηρε-
στέρα μετὰ χειμῶνα. Οὕτω καὶ τὴν ἀλήθειαν οἱ σω-
 

 338. Θεοδώρετος. . Haereticarum fabularum compendium {4089.031} (A.D.

4-5) Vol. 83 p.496 line 14

 «Ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ πάντες ἀποθνήσκουσιν, οὕτω καὶ ἐν τῷ Χριστῷ

πάντες ζωοποιηθήσονται.»
Καὶ οὐκ εἶπε σωθήσονται, ἀλλὰ ζωοποιηθήσονται· κοινὴ μὲν γὰρ ἡ
ἀνάστασις, μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν
γενήσεται ἡ διάκρισις· καὶ τοῦτο δεδήλωκεν, ἐπαγαγών· «Ἕκαστος δὲ ἐν τῷ
ἰδίῳ τάγματι.» Πολλὰ
γὰρ καὶ κολαζομένων καὶ σωζομένων τάγματα. Κατὰ γὰρ τὴν τῆς δικαιοσύνης
καὶ ποιότητα καὶ πο-
σότητα, αἱ τῶν δωρεῶν ἀντιδόσεις παρασχεθήσονται. Ὡσαύτως δὲ καὶ κατὰ
τὴν ἁμαρτημάτων διαφορὰν    (15)
αἱ τιμωρίαι γενήσονται.

ΙΒʹ. —Ὅτι σῶμα ὁ Δεσπότης ἀνέλαβεν.

 
 86

 339. Θεοδώρετος. . De providentia orationes decem {4089.032} (A.D. 4-5)

Vol. 83 p.572 line 41

 ματα καταβάλλομεν, ὁ δὲ ταύτην ἡμᾶς διδάξας τὴν

τέχνην, τρέφει ταῦτα, ὕων ἐκ νεφῶν, καὶ τὸ θαλάτ-
τιον ὕδωρ ἀνέλκων τῷ λόγῳ, καὶ μετέωρον ἄγων, καὶ   (40)
τὴν ἁλμυρὰν ἐκείνην εἰς γλυκεῖαν μεταβάλλων ποιότητα, καὶ τὰς ψεκάδας
διακρίνων, καὶ νῦν μὲν σμι-
κρὰς ἀφιεὶς, νῦν δὲ μεγάλας καὶ κρουνηδὸν φερομέ-
νας, καὶ οἷόν τινι κοσκίνῳ διαιρῶν τῶν νεφῶν τὰς
ὠδῖνας. Διὰ τοῦτο ἡ χειμέριος ὥρα, ἵνα σε τὸν ἀχά-   (45)
 

 340. Θεοδώρετος. . De providentia orationes decem {4089.032} (A.D. 4-5)

Vol. 83 p.589 line 44

 λιγνυῶδες ἡ φύσις. Ἐπειδὴ γὰρ τοῦ ἐμφύτου θερμοῦ

πηγὴν τὴν καρδίαν ὁ Πλάστης πεποίηκε, καὶ ἐκ τοῦδε
τοῦ μορίου πᾶν τὸ σῶμα τῆς θερμῆς μεταλαμβάνει
ποιότητος, ἐδεῖτο δὲ καὶ μικρᾶς τινος ἀναψύξεως
πολλῷ τῷ θερμῷ συνεχομένη, καταπνεῖσθαι αὐτὴν    (45)
διὰ τοῦ πνεύμονος πεποίηκεν ὁ τῆς φύσεως Ποιητής.
Οὗτος γὰρ διὰ μὲν τῆς τραχείας ἀρτηρίας τὸ καθα-
 

 341. Θεοδώρετος. . De providentia orationes decem {4089.032} (A.D. 4-5)

Vol. 83 p.593 line 32

 θαίρει, καὶ τὴν μὲν οἷον ὑποστάθμην καὶ παχυτάτην

τρύγα, διά τινων αἰτιῶν ἕλκων ὁ σπλὴν, ταύτην   (30)
ποιεῖται τροφήν· τὸ δὲ πέρα τοῦ μέτρου πεφθὲν,
καὶ τὴν χολώδη μεταλαβὸν ποιότητα, καὶ εἰς τὸ
ὠχρὸν μεταπεσὸν σῶμα, λαμβάνει τὸ χοληδόχον ἀγ-
γεῖον· τὸ δὲ ῥοῶδες καὶ λίαν λεπτὸν, καὶ τροφῆς
ἄμοιρον, εἰς τὸ τῶν ὑγρῶν περιττωμάτων δοχεῖον    (35)
 

 342. Θεοδώρετος. . De providentia orationes decem {4089.032} (A.D. 4-5)

Vol. 83 p.668 line 8

 πλείω τὰ θύματα, ὁ δὲ ἐλάττω· ὁ δὲ τούτων    (5)

ἀπορῶν, καὶ πενίᾳ συζῶν, ζεῦγος τρυγόνων, ἢ νεοτ-
τοὺς περιστερῶν· ὁ δὲ καὶ τούτων σπανίζων, σεμί-
δαλιν ὀλίγην, καὶ βραχύ τι λιβανωτοῦ. Ποιότητι
τοιγαροῦν γνώμης, οὐχὶ ποσότητι δώρων προσέχειν
τὸν δίκαιον κριτὴν ἐντεῦθεν δήπουθεν διδασκόμεθα.   (10)
Καὶ τοὺς εὐτελεῖς ἡμῶν προσφέρομεν λόγους,
 
 87

 343. Κύριλλος. Epistulae paschales sive Homiliae paschales (epist. 1-30)

{4090.032} (A.D. 4-5) Vol. 77 p.444 line 1

 τίας· ἀλλὰ τῷ μὲν ὑδαρεστέρῳ ἄνω βεβηκὼς δι’

εὐλάβειαν, συγκρίνεσθαι δὲ τοῖς τελειοτέροις οὐκ ἔχων
διὰ τὸ τῆς προθυμίας ἐνδεές. Κρεμαμένης δὲ ὥσπερ    (55)
(444) ἐξ ἀμφοῖν τῆς ἕξεως καὶ τῆς ἐν τοῖς εἰρημένοις ποιό-
τητος συνούσης εἰς ἓν, σεμνός τις καὶ προσηνὴς
ἀναδείκνυται τρόπος· ὅτι τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει, τὸ
ἐν ἑκάστῳ λυποῦν ἀφανίζεται, καὶ τῆς μὲν ἀκρι-
βείας ὁ τόνος ἐν τῷ τῆς ἀδείας λείῳ παρεκλυθήσε-   (5)
 

 344. Κύριλλος. Epistulae paschales sive Homiliae paschales (epist. 1-30)

{4090.032} (A.D. 4-5) Vol. 77 p.617 line 50

 οἰκείαις ψυχαῖς εἰσοικίζωμεν διὰ τῆς πίστεως καὶ

τῆς μετουσίας τοῦ Πνεύματος, συμμόρφους ἡμᾶς
ἀποτελοῦντος Χριστῷ, διὰ τῆς ἐν ἁγιασμῷ δηλονότι
ποιότητος. Μορφὴ γὰρ ὥσπερ τίς ἐστι τοῦ Σωτῆρος   (50)
ἡμῶν Χριστοῦ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, τὸν θεῖον ἡμῶν
ἐξεικονισμὸν ἐναποθλῖβον τρόπον τινὰ δι’ ἑαυτοῦ.
Τοιγάρτοι, καὶ ὡς αὐτὸς ὀνομάζεται παρὰ ταῖς
 

 345. Κύριλλος. Epistulae paschales sive Homiliae paschales (epist. 1-30)

{4090.032} (A.D. 4-5) Vol. 77 p.772 line 53

 γεγραμμένον, εἰ δὲ ἀναιροῖτο τὸ ἕν, θατέρῳ δὴ πάν-   (50)

τως ἀνήσει τὴν εἰσδρομήν· κατὰ τὸν αὐτὸν, οἶμαι,
τρόπον, φαυλότης τε καὶ ἀρετὴ, μαχομένην ἔχουσαι
τὴν ἐν ἔργοις ποιότητα, πλείστῃ τε ὅσῃ διαφορᾷ δι-
εσχινισμέναι, πῶς ἂν εἰς ἕνα χωρήσειαν νοῦν; εἶτα
(773) τὸν εἰσδεδεγμένον, οὐκ ἀκαλλῆ τε καὶ ἀλλοπρόσαλλον
ἀποφήνειαν ἂν, καὶ οἷον ἀμφοῖν ἐπισκάζοντα τοῖς
 

 346. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.297 line 20

 ΚΥΡ. Καὶ μὴν καὶ τοῦτό γε ἔστιν εὔκολον ἰδεῖν

ἀπό γε τῶν ἱερῶν Γραμμάτων· πολλοῖς γὰρ ἤδη καὶ
ἑτέροις Χριστὸς παρεικάζεται, διὰ τῆς τῶν σημαινο-
μένων ποιότητος, τῶν ἐπ’ αὐτῷ νοουμένων.   (20)
ΠΑΛΛ. Οἷον τί φής,
ΚΥΡ. Γέγονεν ἡμῖν κρηπὶς καὶ ἀσφάλεια, καὶ
ἀκλόνητος ὑποβάθρα, καὶ θεμέλιος ἀῤῥαγής· ὠνό-
 
 88

 347. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.412 line 50

 ἡμεῖς ἐν αὐτῷ.» Ἥκιστα μὲν γὰρ τὴν τῆς θεότητος

φύσιν συστελοῦμεν Ἰουδαϊκῶς, εἰς μόνον τὸν ἕνα Θεὸν
καὶ Πατέρα, κατευρύνοντες δὲ ὥσπερ εἰς ἁγίαν τε
καὶ ὁμοούσιον Τριάδα· καὶ μὴν καὶ προσώπων ποιό-   (50)
τητι, καὶ ὑποστάσεως ἰδιότητι διαστέλλοντες, εἰς
ἕνα δὴ πάλιν συστελοῦμεν Θεὸν, διὰ τὸ τῆς οὐσίας
ταυτὸν, καὶ αὐτῷ λατρεύσομεν, αὐτῷ προσκυνήσομεν,
ἐπικαλούμενοι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα
 

 348. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.645 line 22

 οὐ ποιήσετε ὑμῖν ἑαυτοῖς ὡσαύτως. Ἅγιόν ἐστι, καὶ

ἁγίασμα ἔσται ὑμῖν. Ὃς ἂν ποιήσῃ ὡσαύτως, καὶ    (20)
ὃς ἂν δῷ ἀπ’ αὐτοῦ ἀλλογενεῖ, ἐξολοθρευθήσεται ἐκ
τοῦ λαοῦ αὐτοῦ.» Ποιότητος μὲν οὖνπερ, καὶ μὴν
καὶ συνθήκης, ἀνισότητός τε αὖ, τῆς εἰς ὁλκὴν δὴ,
λέγω, τῶν ὠνομασμένων εἰδῶν, οὐδὲν ἂν ἔχοιμι φρά-
σαι· φίλη γὰρ ἡ ἀλήθεια τοῖς εὖ φρονεῖν εἰωθόσιν.   (25)
 

 349. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.788 line 23

 ἀλλ’ ἑτεροίως ἔχοντος, καὶ ὡς ἐν χείρονι μοίρᾳ·   (20)

νοῦς γε μὴν ἔφη ὁ ἀνθρώπινος, εἰ ἀρτίως ἔχοι τυχὸν
ἔν γε τοῖς καθ’ ἑαυτὸν, ἴεται μὲν εὐσθενῶς εἰς τὸ
διακρίνειν δύνασθαι τὴν τῶν πραγμάτων ποιότητα,
ἀκριβῆ δὲ τὴν βάσανον ἐφ’ ἑκάστῳ ποιήσεται, καὶ
οἷά τις ἄριστος τραπεζίτης δοκιμάζων ἅπαντα, καὶ   (25)
τὸ μὲν καλὸν κατέχων, καὶ ἀπὸ παντὸς εἴδους πονη-
 

 350. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.893 line 44

 προσερεῖς εἰκότως ἀποκεκομμένον; Τὸν δὲ εἰς νοῦν μὲν

ἔχοντα τὸ θέλειν ἀνδρίζεσθαι, μὴ μὴν ἔτι καὶ κατορ-
θοῦν ἰσχύοντα τὴν ἀρετὴν, οἰήσῃ θλαδίαν, εἰς τρόπων
ποιότητα μεταχαράττων ἀστείως καὶ τὰ τοῦ σώματος
πάθη, καὶ εἰκόνα τῶν νοητῶν καὶ ἀφανεστέρων, τὰ    (45)
ἐν αἰσθήσει δεχόμενος;
ΠΑΛΛ. Πάνυ μὲν οὖν.
 
 89

 351. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.916 line 5

 ἀλόγων, καὶ μὴν καὶ πτηνῶν καὶ ἐνύδρων γένη παρ-

ενεγκὼν, κατὰ μυρίους ἡμᾶς ὀνίνησι τρόπους. Καὶ
μή τι θαυμάσῃς, ὅπου καὶ αὐτοῖς ἔσθ’ ὅτε παρεικά-
ζει φυτοῖς, ἀπὸ τῆς ἑκάστου ποιότητος φυσικῆς. κα-   (5)
τασημαίνων ἀστείως τὰ ἐφ’ ἑκάστῳ τῶν καθ’ ἡμᾶς.
Ἔφη γάρ που Θεὸς διὰ φωνῆς Ἡσαΐου, τῶν εἰς Χρι-
στὸν διὰ πίστεως ἀνατεθαλκότων εἰς ζωὴν τὰς
 

 352. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.917 line 11

 ὅτι «Βρῶμα ἡμᾶς οὐ παρίστησι τῷ Θεῷ.» Ἔστι δὴ

οὖν οὐκ ἀσυμφανὲς, ὅτι βεβηλοῖ μέν τι τῶν ὄντων
ἥκιστα μὲν ὁ νόμος, πάντα δὲ οἶδε καθαρὰ τοῖς κα-   (10)
θαροῖς· ἀλλ’ εἰς ἠθῶν ποιότητας ἀνθρωπίνων τὸ ἑκά-
στου ζώου φυσικὸν εὖ μάλα παραλαβὼν, ὀνίνησιν οὐ
μετρίως. Μάθοις δ’ ἂν ὅ φημι δὴ, κἀκ τῶνδε πάλιν,
ἀληθὲς ὅτι καὶ ἀναμφίβολον. Τὰ γάρ τοι πᾶσι κατ-
 

 353. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.917 line 22

 ἐναργὴς ὡς ἔν γε τούτοις ὁ τοῦ νομοθέτου σκοπὸς εἴη

ἂν, ὦ ’γαθέ;    (20)
ΠΑΛΛ. Πάνυ μὲν οὖν.
ΚΥΡ. Οὐκοῦν εἰς ἠθῶν ποιότητα μετακομιστέον
εὖ μάλα τὰ φυσικῶς ἐνόντα τισὶ τῶν ἀλόγων ζώων,
ἑκάστου, φέρε εἰπεῖν, καταγράφοντος ὥσπερ ἐν ἑαυ-
τῷ τὸν τοῦ δεῖνος τρόπον, καὶ ἐν οἷς ἂν εἴη καταση-    (25)
 

 354. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.920 line 26

 (920) ΠΑΛΛ. Πιθανὸς ὁ λόγος.   (23)

ΚΥΡ. Εἴ τις οὖν εἴη τυχὸν, ὀρθῶς καὶ ἐπιστημόνως
ἐπ’ ἄμφω βαίνειν εἰδὼς, ἑαυτόν τε καὶ ἑτέρους ὠφε-   (25)
λεῖν οἷός τε, τῇ τῶν ἠθῶν ποιότητι λέγω, καὶ πρός
γε δὴ τούτῳ, νουνεχὴς καὶ ἐμφρονέστατος, καὶ τοῖς
περὶ Θεοῦ λόγοις ἐναύλιον ὥσπερ τι καὶ ἐνδιαίτημα
διδοὺς τὴν καρδίαν, ἄνω τε καὶ κάτω στρέφων ἀεί-
 

 355. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.921 line 16
 90

 ἔχοιεν, τὴν ἀρίστην ψῆφον ἐπενεγκὼν, καταγράφων

δὲ μᾶλλον αὐτῶν τὸ ἀκάθαρτον, καὶ τοῖς καταμιαί-
νειν εἰδόσι τιθεὶς ἐναρίθμια. Πρακτικῆς μὲν οὖν    (15)
ἐνεργείας καὶ ποιότητος τρόπων, τὴν τοῦ ποδὸς διχη-
λίαν, τύπον εἶναι διαβεβαιούμεθα, φρονοῦντες ὀρθῶς,
καὶ τὰ αἰνιγματωδῶς εἰρημένα μεταχαράττοντες εἰς
ἀλήθειαν. Τὸν δέ γε μηρυκισμὸν, λόγου τε κατ’ εὐσέ-
 

 356. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.937 line 9

 τᾷν, οὐχὶ δήπου μόνης τῆς πρὸς φαύλους ταυτοερ-

γίας, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ συνιέναι μόνον. «Ὁ γὰρ
ἁπτόμενος πίσσης, μολυνθήσεται,» φησί. Καὶ ἀλη-
θὴς ὁ λόγος· ὅτι δὲ εἰς ἠθῶν ποιότητα τὰ ἐκ τῶν
παραδειγμάτων χρήσιμα τῷ νόμῳ παρείληπται, ἀνα-    (10)
μάθοι τις ἂν ἐκ τῶν ἐπενηνεγμένων. Ἔφη γὰρ πάλιν·
«Καὶ οὐ μὴ βδελύξεσθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν ἐν πᾶσι
 

 357. Κύριλλος. De adoratione et cultu in spiritu et veritate {4090.096} (A.D.

4-5) Vol. 68 p.1100 line 16

 μώθη τὸ ὅλον.» Εἰσδύνουσα γὰρ εἰς νοῦν καὶ καρ-

δίαν τῆς εὐαγγελικῆς παιδεύσεως ἡ ζωοποιὸς ἐνέρ-
γεια, ψυχήν τε καὶ σῶμα καὶ πνεῦμα πρὸς ἰδίαν    (15)
ὥσπερ ποιότητα μεταστοιχειοῖ. Οὐκοῦν τῇ τοιᾷδε
ζύμῃ πρέποι ἂν ὑπονοεῖν ἐζυμῶσθαι τοὺς λαοὺς, ὡς
ἐν εἴδει τῶν ἄρτων προσκεκομισμένους, καὶ ἐκ δύο
δεκάτων ἕκαστος· τὸ οἱονεὶ διττὸν τῆς παιδεύσεως,
 

 358. Κύριλλος. Glaphyra in Pentateuchum {4090.097} (A.D. 4-5) Vol. 69

p.65 line 8

 οἶμαι, ἐστὶ τὸ διὰ φωνῆς προφήτου περὶ αὐτῶν εἰρη-     (5)

μένον· «Ὅτι τέκνα ἀλλότρια ἐγεννήθησαν αὐτοῖς.»
Συναφείᾳ τοιγαροῦν τῇ πρὸς τὸ χεῖρον κατεφθαρμέ-
νου λοιπὸν τοῦ ἁγίου γένους, καὶ ὅσον ἧκεν εἰς ποιό-
τητα καὶ διαφορὰν γνώμης τε καὶ τρόπου, καὶ μὴν
καὶ ἐθῶν συνενηνεγμένων εἰς ἓν τοῦ τε Ἰσραὴλ, καὶ    (10)
τῶν ἐθνῶν ὄλεθρον ἁπάντων τῶν ὅντων ἐπὶ τῆς γῆς
ὁ τῶν ὅλων Δημιουργὸς εἰκότως κατεψηφίζετο. Ἡμε-
 

 359. Κύριλλος. Glaphyra in Pentateuchum {4090.097} (A.D. 4-5) Vol. 69

p.101 line 44
 91

 ἀληθείας εὕρεσιν ἀπεβουκόλισε λογισμῶν. Εἰς ὁμοίω-

σιν γὰρ δὴ καὶ τύπον τοῦ Ἐμμανουὴλ παραδεικνύντες  
ἡμῖν τὸν Μελχισεδὲκ, οὐκ εἰς τὴν τῶν πραγμάτων
ποιότητα βλέπουσιν, ἢ τὸν τῆς ἱερωσύνης δοκιμάζουσι
τρόπον· βασανίζουσι δὲ μᾶλλον τῶν εἰς τοῦτο παρ-    (45)
ενηνεγμένων τὰς φύσεις. Τί γὰρ ἂν γένοιτο τὸ λυποῦν,
φαίη τις ἂν εἰκότως αὐτοῖς, εὐλογεῖσθαι τὸν Ἀβραὰμ,
 

 360. Κύριλλος. Expositio in Psalmos {4090.100} (A.D. 4-5) Vol. 69 p.888

line 12

 την ἔφοδον ἐχθρῶν.

[Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος.   (10)
  Ὥσπερ τῶν ὄψων αἱ γεύσεις σαφῶς παριστῶσι
τῆς ἐνούσης αὐτοῖς ποιότητος μετ’ αὐτοῦ ἡδέος τὸ
γλυκὺ, οὕτω καὶ τῶν θείων χαρισμάτων ψιλαὶ οὐ
μᾶλλον ἐπαγγελίαι τὴν δύναμιν ἑρμηνεύουσιν· ἀλλ’
εἰ γένοιτό πώς τινας καὶ εἰς πεῖραν ἐλθεῖν, τότε δὴ   (15)
 

 361. Κύριλλος. Commentarius in Isaiam prophetam {4090.103} (A.D. 4-5)

Vol. 70 p.305 line 26

 λιν· Φόβος λήψεται Ῥαμὰ πόλιν Σαούλ. Διερμηνεύον-

τες δὲ τὰ τοιάδε, πεποιήμεθα τὴν ἀφήγησιν ἱστορι-
κωτέραν μὲν, πλὴν οὐκ ἔξω τῆς ἀληθείας. Πᾶσα   (25)
γάρ πως ἀνάγκη, τῇ τῶν προκειμένων ποιότητι καὶ
δυνάμει κατάλληλον τὸν τῆς ἑρμηνείας ἐφαρμόζε-
σθαι λόγον. Ἐπειδὴ δέ ἐστιν ἔθος τῇ θεοπνεύστῳ
Γραφῇ, διὰ τῶν ἐν τάχει, καὶ ἱστορικῶς δρωμέ-
 

 362. Κύριλλος. Commentarii in Lucam (in catenis) {4090.108} (A.D. 4-5)

Vol. 72 p.773 line 55

 γος, καὶ περὶ τοῦ ζύμῃ παραβεβλῆσθαι τὴν βασι-

λείαν τοῦ Θεοῦ· μικρὰ μὲν γὰρ ἡ ζύμη, πλὴν τοῦ
παντὸς φυράματος ἀμελητὶ καταδράττεται, καὶ τὴν
ἰδίαν αὐτῷ ποιότητα καταμίσγει γοργῶς. Τοιοῦτόν   (55)
τι καὶ ἐν ἡμῖν ὁ θεῖος ἐργάζεται λόγος· γεγονὼς
(776) γὰρ ἐν ἡμῖν, ἁγίους καὶ ἀμώμους ἀποτελεῖ· καὶ εἰς  
νοῦν καὶ καρδίαν εἰσδεδυκὼς, πνευματικοὺς ἀπο-
 

 363. Κύριλλος. Commentarii in Lucam (in catenis) {4090.108} (A.D. 4-5)

Vol. 72 p.776 line 17

 νοητῶς εὑρισκώμεθα. Εἰσδύνουσα γὰρ εἰς νοῦν τῆς

εὐαγγελικῆς παιδεύσεως ἡ ζωοποιὸς ἐνέργεια, ψυχήν    (15)
 92

τε, καὶ σῶμα, καὶ πνεῦμα πρὸς τὴν ἰδίαν ὥσπερ

ποιότητα μεταστοιχειοῖ.
  Εἶπε δέ τις αὐτῷ· Κύριε, εἰ ὀλίγοι οἱ σωζόμε-
νοι; Ὁ δὲ εἶπε πρὸς αὐτούς· Ἀγωνίζεσθε εἰσελ-
θεῖν διὰ τῆς στενῆς πύλης, κ.τ.λ.   (20)
 

 364. Κύριλλος. Commentarii in Lucam (in catenis) {4090.108} (A.D. 4-5)

Vol. 72 p.909 line 22

 αὐτῷ δὴ τούτῳ πληροφορίας συλλέγων. Ὅταν εἰς

οἶνον ἢ γοῦν εἰς ἔλαιον ἢ εἴς τι τῶν ὑγρῶν μικρὸν    (20)
ἄρτον ἐμβάλῃς, εὑρήσεις αὐτὸν γεγονότα μεστὸν τῆς
ἐκεῖ ποιότητος. Ὅταν σίδηρος ὁμιλήσῃ πυρὶ, τότε
ἐμπίπλαται τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, καὶ σίδηρος ὢν
κατὰ φύσιν ἰδίαν, τὴν τοῦ πυρὸς ὠδίνει δύναμιν.
Οὐκοῦν ὁ ζωοποιὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἑνώσας ἑαυ-   (25)
 

 365. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.108 line 15

 (108) ΑΛΛΟ.    

  Τὰ τῆς πρὸς ἄλληλα συναφείας ἢ φυσικῆς ἐμφε-   (13)

ρείας ἀναχωρήσαντα, καὶ κατὰ τὸν τῆς οὐσιώδους
ποιότητος λόγον ἀπεσχοινισμένα, διίσταται ἢ τόπῳ    (15)
τεμνόμενα, ἢ μόναις ταῖς ἐπινοίαις. Τόπῳ μὲν οὖν
τῆς πρὸς ἄλληλα συναφείας διίσταται τὰ σωματικὴν
ἔχοντα σύστασιν, διίσταται δὲ καὶ λόγῳ τινὰ τῶν
 

 366. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.149 line 18

 τοῦ ἐλάττονος, διπλασίονός τε καὶ ἡμίσεος, οὐκ ἂν   (15)

εἴποι τις, μᾶλλον μεῖζον ἢ μᾶλλον ἔλαττον, ἢ μᾶλλον
διπλάσιον ἢ μᾶλλον ἥμισυ. Ἀνεπίδεκτα γὰρ τοῦ ποσοῦ
τὰ τῆς ποιότητος εἴδη διὰ πολλῶν ἀποδέδεικται. Εἰ
τοίνυν τὸ ὅμοιον τοῦ ποσοῦ χωρητικόν ἐστι, καὶ δέχε-
ται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἔλαττον, οὐ δεχομένων αὐτὸ τοῦ   (20)
ἡμίσεως καὶ διπλασίου, οὐχ ὁμογενὲς ἄρα τοῖς πρός
 

 367. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.237 line 29

 στασιν τὴν ἔκ τινος ἑτέρου πρὸς ἕτερον, ἢ τοπικῶς

ἢ διαιρετικῶς νοουμένην. Ἀλλ’ ὥσπερ δίδωσι τὸ
 93

φυτὸν τῷ ἐξ αὐτοῦ προελθόντι καρπῷ τὴν αὐτῷ κατὰ

φύσιν προσοῦσαν ποιότητα φορεῖν, οὕτως ὁ Υἱὸς
εἰληφέναι παρὰ Πατρὸς τὰ αὐτῷ προσόντα νοεῖται,   (30)
πάντα ὢν ὅσα καὶ ὁ Πατὴρ, δίχα μόνου τοῦ εἶναι
Πατήρ.
 

 368. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.241 line 22

 (241)   Τὰ ἑτερογενῆ τε καὶ ἑτεροφυῆ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν    (19)

ἔχειν, οὐκ ἄν τις δῴη σωφρονῶν. Οὐδὲ γὰρ ἂν ὕδατι    (20)
πῦρ ἕν τι καὶ ταυτὸν ἐνεργήσειεν, ἀλλ’ ὥσπερ ἀπ-
εσχοινισμένον ἔχουσι τῆς οὐσίας ἤτοι τῆς ποιότητος
τὸν λόγον, οὕτω καὶ διάφορον ἀποδώσουσι τὴν ἐνέρ-
γειαν. Εἰ τοίνυν ζωῆς ὄντος κατὰ φύσιν τοῦ Πατρὸς,
οὐκ ἔστι τοῦτο κατ’ οὐσίαν ὁ Υἱὸς, ὥσπερ τοῖς χρι-    (25)
 

 369. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.248 line 49

 κεῖνα προσκυνεῖσθαι παρ’ ἀλλήλων, διὰ τὸ ἐξηλλα-

γμένην ἔχειν τὴν φύσιν πρὸς ἄλληλα. Πολλὴ γὰρ ἐν
τοῖς ποιήμασιν ἡ διαφορά· καὶ ἔστιν ἕκαστον ἰδεῖν ἐν
ἰδιαζούσῃ φύσει ἤτοι ποιότητι, καὶ οὐχ ὅπερ ἐστὶ
πάντως τὸ ἕτερον. Ἀλλ’ οὐδὲν ἐν αὐτοῖς προσκυνεῖ-    (50)
ται, πάντα δὲ τὸν δημιουργὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον προσ-
κυνεῖ. Οὐκ ἄρα ἓν ἐξ αὐτῶν ὁ Υἱὸς, οὐδὲ κτίσμα,
 

 370. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.361 line 35

 δι’ αὐτοῦ καθαρίσῃ. Ἂν τοίνυν λέγηται περὶ Υἱοῦ

ὅτι γέγονε πιστὸς, ὅτι γέγονεν ἀπόστολος, γέγονεν
ἀρχιερεὺς, μὴ κατὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ φερέσθω τὸ
ῥῆμα, ἀλλὰ κατὰ τῆς τῶν πραγμάτων ποιότητος.    (35)
Ἐπειδὴ καὶ Παῦλος, ἄνθρωπος ὢν καὶ ὑπάρχων ἤδη,
γέγονεν ἀπόστολος, καὶ Μωσῆς ὡσαύτως γέγονε πι-
στὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, καὶ Ἀαρὼν ὡσαύτως
 

 371. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.496 line 13

 Χριστὸς δὲ ὡς Υἱὸς ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ, οὗ οἶκός    (10)

ἐσμεν ἡμεῖς.» Ἀπὸ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ἀποτελε-
σμάτων τῆς ὑπεροχῆς ποιεῖται τὴν σύγκρισιν, καὶ
τῆς οὐσιώδους, ἵν’ οὕτως εἴπω, ποιότητος τὴν δια-
 94

φορὰν δεικνύει, ἣν ἔχει Χριστὸς πρὸς Μωσέα, καὶ δι’

αὐτοῦ πρὸς πάντα τὰ πεποιημένα. Τρέχει γὰρ ὁ λόγος    (15)
εἰς τουτὶ τὸ συμπέρασμα. Εἰ τοίνυν ὁ μὲν ὡς θερά-
 

 372. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.569 line 20

 ἀναγκαῖον, ὡς τὰ μὲν εἶναι ποιήματα, τὸ δὲ ποιη-

τικὸν, φυσικῶς μὲν ἐνυπάρχον τῷ Ποιητῇ, φοροῦν
δὲ πάλιν ἐν ἑαυτῷ τὸν ποιητὴν διὰ τῆς φύσεως
ταυτότητα, καὶ τὸ τῆς οὐσιώδους ποιότητος ἀπαρ-    (20)άλλακτον;ΑΛΛΟ.    
  Ἐπιστέλλει τισὶν ὁ Παῦλος, καὶ μάλα δὴ φρονῶν    (23) 

 373. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.588 line 10

 Ἰησοῦν· ὁ δὲ μὴ μετέχων ἀγνοεῖ. Πῶς οὖν ὁ τοῦ

Πνεύματος μετασχὼν, οἶδεν ὅτι Κύριος Ἰησοῦς;
Ὥσπερ οἱ μέλιτος γευσάμενοι, διὰ τῆς ἐξ αὐτοῦ
ποιότητος ἴσασιν ὅτι γλυκὺ τὸ μέλι, οὔτω καὶ ὁ τοῦ    (10)
Πνεύματος μέτοχος. Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ
τὸ Πνεῦμα, ποιότης τις, ἵν’ οὕτως εἴπωμεν, ὑπάρχων
τοῦ κυριεύοντος ἁπάντων Θεοῦ. Εἰ δὲ τοῦτο, Θεὸς
 

 374. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.593 line 42

 κονήσει ῥήματα· «Οὐ λαλήσει, φησὶν, ἀφ’ ἑαυτοῦ,

ἀλλ’ ὅσα ἂν ἀκούσῃ λαλήσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψε-    (40)
ται.» Ὅμοιον γὰρ ὡς εἰ καὶ τὸ μέλι περὶ τῆς ἐνού-
σης αὐτῷ φυσικῆς ποιότητος λέγοι, Οὐκ ἐνθήσει τι
ἀφ’ ἑαυτῆς τοῖς ἀπογευομένοις, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐμοῦ
λήψεται, φυσικῶς διαβαινούσης τῆς ἐκ τῶν οὐσιῶν,
ἵν’ οὕτως εἴπω, ποιότητος ἐπὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ἀμερί-    (45)
 

 375. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.593 line 45

 σης αὐτῷ φυσικῆς ποιότητος λέγοι, Οὐκ ἐνθήσει τι

ἀφ’ ἑαυτῆς τοῖς ἀπογευομένοις, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐμοῦ
λήψεται, φυσικῶς διαβαινούσης τῆς ἐκ τῶν οὐσιῶν,
ἵν’ οὕτως εἴπω, ποιότητος ἐπὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ἀμερί-    (45)
στως προερχόμενα, οἷον, καθάπερ ἤδη προείπομεν,
ἐκ μέλιτος ἡ γλυκύτης, ἐκ πυρὸς ἡ θερμότης, ἐξ
ὕδατος ἡ ψύξις. Οὐκ οὖν μετοικικῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὸν ἐκείνων
λόγον· φυσικῶς δὲ μᾶλλον καὶ οὐ-
 
 95

 376. Κύριλλος. Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate {4090.109}

(A.D. 4-5) Vol. 75 p.605 line 44

 οἷς ἂν γένοιτο, οὐδὲν ἐν Θεῷ τὸ ἐξαίρετον ζωοποιοῦντι

καὶ αὐτῷ, ἐνέργειαν δὲ πάντως τὴν αὐτὴν εἶναι δώ-
σομεν ποιητοῦ καὶ ποιήματος. Εἶτα πῶς ἐκ διαφόρου
καὶ παρηλλαγμένης οὐσιώδους ποιότητος, ἴση καὶ
ἀπαράλλακτος ἂν δοθήσεται δύναμις; Τὰ γὰρ μίαν   (45)
ἔχοντα τὴν ἐνέργειαν, ἕνα καὶ τὸν τοῦ πῶς ἐστι φο-
ρέσει λόγον. Ὥρα τοίνυν ἢ τὸ Θεὸν εἰς τὸν τῶν ποιη-
 

 377. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 4 column 721 line 39

 αὐτὰ πρὸς τὸ κατὰ γνώμην αὐτοῖς; Τί ἐντεῦθεν

ὄφελος, διδασκέτω. Εἰ δὲ τοῖς τῶν ἐθναρχῶν νόμοις
ἕπεται τὸ ὑπήκοον, ἀναθετέον εἰκότως αὐτοῖς, τὰς
αἰτίας τῆς τῶν ἐθνῶν ὡς ἐν ποιότητι τρόπων τε καὶ
νόμων, πλείστης τε ὅσης καὶ ἀνομοίου διαφορᾶς.   (40)
Οὐκοῦν ἐν τοῖς πολιούχοις ἤγουν ἐθνάρχαις θεοῖς καὶ
δαίμοσιν, εἷεν ἂν οἱ τραχεῖς καὶ ἀνήμεροι, δύσοργοί
 

 378. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 5 column 760 line 37

 καὶ λόγου παντὸς ἀξιοῦν τὸ ἀνεπιπλήκτως χρῆναι

διαβιοῦν. Ὅταν δὲ ἴδῃ τοῖς ἔργοις ἐπιτιμήσαντας τῆς   (35)
φαυλότητος καταμηνύσαι λέγων αὐτούς, οὐκ ἂν ἁμάρ-
τοι τοῦ πρέποντος. Ἐν γὰρ τῇ ποιότητι τῶν νόμων,
τὰς ἐν ψυχῇ διαθέσεις τῶν νομοθετῶν μονονουχὶ
γραφομένας ἀταλαίπωρον ἰδεῖν. Οὐκοῦν τὸ μὲν τῶν
αἰσχρῶν καὶ πέρα τοῦ πρέποντος καταρτῆσαι δίκας,   (40)
 

 379. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 5 column 765 line 20

 νων οἱονεί πως λείαν ὁδὸν καὶ εὐήλατον· οὕτω κἂν

εἰ ὀργὴ λέγοιτο τυχὸν ἐπὶ Θεοῦ, ἐκ τῶν καθ’ ἡμᾶς
ἐφίησι νοεῖν, ὡς εἴπερ ἦν ἐφικτὸν ὑπομεῖναι τὸ πά-
θος, ὑπέστη ἂν τῇ τῶν δρωμένων ποιότητι πρὸς   (20)
τοῦτο ἠγμένον. Φυσικῇ μὲν γὰρ ἰδιότητι τὸ θεῖον
ἀπαθές. Πλὴν οὐχὶ ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας ἀνυπαί-
τιον γένοιτ’ ἂν τὸ ὑπὸ χεῖρα καὶ ζυγὸν κατημεληκὸς
 

 380. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 5 column 765 line 30
 96

 πονηροῖς ἀλυσιτελὲς τὸ ἀνεπιστάτητον, καθάπερ

ἀμέλει τὸ μὴ ἐπιπλήττεσθαι τοῖς μὴ εὐκοσμεῖν εἰω-
θόσι τῶν παίδων. Ὅταν οὖν τῇ τῶν δρωμένων παρ’
ὁτουοῦν ποιότητι καὶ δυνάμει, τὰ ἐξ ὀργῆς ὀφείληται   (30)
παρὰ Θεοῦ· εἰ δὴ φαίνοιτο λοιπὸν ἐπενηνεγμένα, τότε
καὶ ὠργίσθαι λέγεται, φωνῇ τῇ καθ’ ἡμᾶς κεχρη-
μένων τῶν ἁγίων, ἵνα συνῶμεν ἡμεῖς, ὡς εἴπερ ἦν
 

 381. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 7 column 840 line 38

 καὶ βαρβαρικὴν ὀνομάζει τὴν Ἑβραίων, καίτοι βρα-   (35)

βευτὴν καὶ ἰθυντῆρα σοφὸν πρὸς πᾶν ὁτιοῦν τῶν πρα-
κτέων τὸν παρὰ Θεοῦ λαχόντων νόμον· φαίην ἂν εἰ-
κότως, ὡς ὅσον μὲν ἧκεν εἰς ἠχὼ καὶ ποιότητα
φωνῆς τῆς κατὰ μόνην τὴν προφοράν, εὐδοκιμεῖ μὲν
παρ’ Ἕλλησιν ἡ αὐτῶν εὐγλωττία, κατὰ δὲ τὸν   (40)
ἴσον, οἶμαι, τουτονὶ τρόπον, καὶ παρὰ τοῖς Ἑβραίοις
 

 382. Κύριλλος. Contra Julianum imperatorem (libri iii-x) {4090.111} (A.D.

4-5) Book 9 column 988 line 30

 στα τῶν ἐπὶ τῆς γῆς προσοικειοῦσθαι πρέποι, καὶ

τίνων ἀποφοιτᾷν, δέχεται τῶν ὠνομασμένων ἕκαστον
εἰς παράδειγμα τῶν ἐοικότων αὐτοῖς, κατά γε, φημί,
τὴν ποιότητα τῶν ἠθῶν. Ποιήσομαι δὲ σαφῆ τῶν   (30)
ἐννοιῶν τὴν δύναμιν. Ἀποφάσκει μὲν γὰρ εἰς βρῶσιν
κάμηλόν τε καὶ τὸν ὗν· τὴν μέν, ὅτι μαρυκάζει,
τέμνει δὲ οὐχὶ πρὸς διχηλίαν τὸν πόδα· τὸν δέ, ὅτι
 

 383. Κύριλλος. De sancta trinitate [Sp.] {4090.123} (A.D. 4-5) Vol. 77

p.1121 line 49

 κατὰ προαίρεσιν τήν τε ἐν τῷ καλῷ προκοπὴν, καὶ

τὴν ἐκ τοῦ καλοῦ ἀποφοίτησιν ἐπιτεινομένην τε καὶ
ὑφιεμένην· τὰ δὲ λοιπὰ κατά τε γέννησιν καὶ φθο-
ρὰν, αὔξησίν τε καὶ μείωσιν, καὶ τὴν κατὰ ποιότητα
μεταβολὴν, καὶ τὴν τοπικὴν κίνησιν; Τρεπτὰ τοίνυν    (50)
ὄντα, πάντως καὶ κτιστά. Κτιστὰ δὲ ὄντα, πάντως
(1124) ὑπό τινος ἐδημιουργήθησαν. Δεῖ δὲ τὸν Δημιουργὸν  
 

 384. Κύριλλος. Contra Julianum (lib. 1-2) {4090.176} (A.D. 4-5) Book 2 sec.
26 line 23

 ἐστί. Καὶ οὐ δήπου φησὶν ὅτι προϋποκειμένης καὶ προεξευρη-   (20)

μένης τῆς ὕλης κοσμήτορα καὶ τεχνίτην ἁπλῶς γενέσθαι Θεόν,
 97

εἰδοποιοῦντα τὸ ἄμορφον καθ’ ὃν ἂν εἰδείη τρόπον, καὶ

ποιοτήτων διαφοράς, μεγέθη τε καὶ ὄγκους ἐπιρρῖψαι μόνον
αὐτῇ, ἀλλὰ γὰρ ἀρρήτῳ τινὶ καὶ ἀφράστῳ δυνάμει τὸ οὐκ ὂν
οὐδὲ ὑπάρχον ὅλως εἰς ἀρχὰς τοῦ εἶναι παραγαγεῖν.   (25)
(27)   Τίνα δὲ τρόπον δημιουργεῖ νῷ μὲν τῷ καθ’ ἡμᾶς
 

 385.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.736 line 6

 ἔστιν· ἄποιον γάρ ἐστιν, ταῦτα δὲ ἐν τοῖς ἤδη πε-

ποιημένοις, ἐπεὶ καὶ κίνησιν ἔχει καὶ στάσιν,
ὡς μὲν γιγνόμενον ἀεὶ, κίνησιν, ὡς δὲ μὴ ἐξι-    (5)
στάμενον τῆς οἰκείας ὑποδοχῆς, στάσιν· ποιοτή-
των δὲ καὶ δυνάμεων διαφερουσῶν ἄμοιρόν
ἐστιν· οὐ γὰρ ἡμεῖς γε τὴν ὁμοιότητα καὶ τὴν
ταυτότητα εἰς ταὐτὸν ἄξομεν (καὶ γὰρ ὁ Πλά-
των διέκρινεν αὐτὰς, καὶ ἀλλαχοῦ μὲν ἀπέθετο    (10)
 

 386.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.778 line 20

 τινες μονάδες. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Ζήνων περὶ παντὸς

πλήθους ἔλεγεν ὡς οὐκ ἔστιν ἔρημον ἑνὸς, εἴτε
νοητόν τις ὑποθῇ τὸ πλῆθος, εἴτε διανοητὸν,
εἴτε καὶ αἰσθητόν· οὐ γὰρ προσετίθη ποιότητα    (20)
τοῖς πολλοῖς, ἀλλὰ πολλὰ μᾶλλον ὑποθέμενος
ἐδείκνυ τῶν ἀτόπων ἕκαστον· ἀλλ’ οἵ γε πολ-
λοὶ, πρὸς οὓς ὁ λόγος, περὶ τῶν ὁρωμένων μό-
 

 387.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.840 line 8

 ἀπαθῆ τηροῦντες αὐτήν· παθοῦσα γὰρ ἀποίχοιτ’    (5)

ἂν ἁπλῆ οὖσα· οὐ γὰρ ἔχει τὸ ἁπλοῦν ᾧ μὲν
πάθοι, ᾧ δὲ μένοι· οἱ δὲ, εἰς τὴν σωματότητα·
ταύτην γὰρ τυποῦσθαι διὰ τῶν ποιοτήτων σω-
ματικῶν οὐσῶν. Λεγέσθω δὲ αὖ καὶ ὅτι παρα-
πλήσιά πώς ἐστι ταῖς τῶν εἰκόνων ἀφομοιώ-    (10)
σεσιν, εἴτε διὰ ζωγραφίας, εἴτε διὰ πλαστικῆς,
 

 388.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.866 line 36

 θους καὶ ἰσότητος καὶ σμικρότητος ποιεῖται τὸν

λόγον, διότι τούτων ἕκαστον περὶ τὸ πηλίκον
ὁρᾶται. Τὸ δέ γε πηλίκον οὐκ ἔχει τὸ μέρος    (35)
οὐδαμῶς τῷ ὅλῳ ταὐτὸν, ὥσπερ τῆς ποιότητος
τὸ μέρος δοκεῖ τὴν αὐτὴν ἀποσώζειν τῷ ὅλῳ
δύναμιν· ὅθεν δὴ καὶ τὸ τοῦ πυρὸς μέρος κατὰ
 98

μὲν τὸ ποσὸν ἠλάττωται, σώζει δὲ κατὰ τὸ

 

 389.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.1119 line 13

 διαίρεσιν· ἐπ’ ἄπειρον γὰρ τοῦτο πρῶτον διαί-    (10)

ρετον, ἅτε πρῶτον διαστατόν· θεατέον δὲ
κατὰ τὰς περὶ τὸ ἄπειρον πρώτας ὑφισταμένας
ποιότητας, ἐν αἷς τὸ μᾶλλόν ἐστι καὶ ἧττον
πρώταις· τούτοις γὰρ καὶ ὁ ἐν Φιλήβῳ Σω-
κράτης ἐχαρακτήρισε τὸ ἄπειρον· θεατέον μὴν    (15)
καὶ ἐπὶ πάσης τῆς γενέσεως· καὶ γὰρ αὕτη τὸ
 

 390.Πρόκλος. . Πλάτωνα Παρμενίδης {4036.008} (A.D. 5) p.1192 line 4

 (1192) ἄρα ἀποδεξόμεθα τὸν λόγον τὸν ἁπλῶς καὶ

ἡμεῖς ὅτι ταῖς δέκα κατηγορίαις ἐφέπεται, τὸ
μὲν ταὐτὸν καὶ ἕτερον ἀπ’ οὐσίας λαβὼν,
τὸ δὲ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον ἐκ ποιότητος,
τὸ δὲ ἴσον καὶ ἄνισον ἐκ ποσότητος, τὸ δὲ   (5)
πρεσβύτερον καὶ νεώτερον ἀπὸ τοῦ ποτέ.
Καίτοι ταῦτα ἀληθῆ καὶ προείπομεν καὶ ταῦτα
 

 391. Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum {2598.002} (A.D. 5-6)

p.1553 line 32

 γαμικῷ λουτρῷ.
  Ὠριγένους. Ἐν γὰρ τῇ κολυμβήθρᾳ τοῦ βα-    (30)
πτίσματος ὅταν με λούειν μέλλῃ, τότε ἀναβήσομαι λαμ-
πρὰ, τὴν ἐπισυμβᾶσαν σκοτεινὴν ποιότητα ἀπονιψα-
μένη· ὡς καὶ ὑμᾶς τότε ὁρώσας θαμβεῖσθαι καὶ λέγειν·
Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευκασμένη; Τί οὖν κομ-
πάζετε, θυγατέρες Ἱερουσαλὴμ, ἐπὶ τῇ τῶν πατέρων    (35)
 

 392. Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum {2598.002} (A.D. 5-6)

p.1553 line 38

 πάζετε, θυγατέρες Ἱερουσαλὴμ, ἐπὶ τῇ τῶν πατέρων    (35)

οἰκειότητι, ἔργοις ἀρνησάμεναι τὴν οἰκειότητα αὐτῶν,
καὶ τὴν ἐκ πίστεως ἀπωσάμεναι δικαίωσιν; Τὸ δὲ,
ὡς σκηνώματα Κηδὰρ καὶ δέῤῥεις, τῶν δύο ποιο-
τήτων τὰς ἀκρότητας ἐν αἷς γέγονε σημαίνει, ἀρετῆς
καὶ κακίας, τὴν τῆς εἰδωλολατρείας μελανότητα   (40)
μεταθεμένη, καὶ καλὴ γενομένη ὡς τὰς Σολομῶντος
δέῤῥεις· ἢ καὶ σκηνώματα Κηδὰρ τοὺς ἀπὸ ἐθνῶν
 
 99

 393. Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum {2598.002} (A.D. 5-6)

p.1581 line 21

 τῆς χρείας γινώσκων τὸ αὔταρκες· καρπὸς γὰρ τοῦ

μήλου αἱ κατ’ ἀρετὴν πράξεις, ὃς καὶ γλυκὺς γεγέ-
νηται ἐν τῷ λάρυγγι αὐτῆς· τὴν τῆς ψυχῆς αἴσθη-   (20)
σιν εὐφράνας τῇ χρηστῇ ποιότητι τῆς γεύσεως· ἔχει
δὲ πρὸς τῇ ἠθικῇ ταύτῃ θεωρίᾳ, καὶ δογματικὴν τὸ
ῥητόν. Εἰ γὰρ σκιὰν ἔχει ὁ νόμος τῶν μελλόντων
ἀγαθῶν, καὶ ἔστι τινὰ τῶν μελλόντων· τὸ δὲ σῶμα
 

 394. Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum {2598.002} (A.D. 5-6)

p.1604 line 27

 τε καὶ γεῶδες τῆς ἰκμάδος, ἐκ τῶν ἀχρημόνων ἀπο-

σκευάζεται· πολλάκις τοῦτο ποιεῖ, ἕως ἂν τὸ εἰ-    (25)
λικρινές τε καὶ τρόφιμον ἐν τῷ καθήκοντι καιρῷ
προβάλλει κεκαθαρμένον τῆς ἀχρήστου ποιότητος·
τὸ τοίνυν πρὸ τοῦ γλυκέος τε καὶ τροφίμου καὶ τε-
λείου ὑπὸ τῆς συκῆς ἐν καρπῶν εἴδει προβαλλόμενον
ὄλυνθος λέγεται, ὅπερ τοῦ καρποῦ προοίμιον γίνε-    (30)
 

 395. Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum {2598.002} (A.D. 5-6)

p.1645 line 43

 κτον τοῖς αἱρετικοῖς ἐρασταῖς δεικνυόντων τὴν ὄψιν    (40)

τῆς Νύμφης· καὶ οὐδὲν ἔχουσα τῇ ἐκείνων γεύσει
ἐδώδιμον· λέπυρον γὰρ ῥόας, τοὺς μὲν ἔξωθεν γενο-
μένους ἀποσοβεῖ, ἀποτρόπαιον ἔχον τῇ γεύσει ποιό-  
τητα· κρύπτει δὲ τὸν ἕσω καρπὸν ἀσφαλῶς· λαώδης
δὲ καὶ παραπλήσιος πανηγύρει πλήθους ἀγάπῃ συν-    (45)
δεδεμένου, ὁ τῆς ῥόας καρπός· οὐ μόνον ἕρκει κρα-
ταιῷ τῷ ἔξω φλοιῷ φρουρούμενος, ἀλλὰ καὶ ὑμέσι
 

 396. Προκόπιος. Commentarii in Isaiam {2598.004} (A.D. 5-6) p.1993 line

16

 ἐπὶ καταστροφῇ τῶν γινομένων οἱ δαίμονες. Καὶ

πάθη γὰρ θεραπεύειν, καὶ προλέγειν ἰσχύουσι· τὸ
μὲν, διὰ τὸ διορατικώτεροι εἶναι τῶν ὑλικωτέρων   (15)
ἰδιωμάτων, οἷον βοτανῶν ποιότητος καὶ κατ’ ἀλλήλου
προσαγωγῆς· τὸ δὲ, τὸ πρώτους ὁρᾷν τὰ γεγενημένα,
καὶ ὡς ἐσόμενα δῆθεν προβάλλεσθαι. Οἷον γνόντες τὰ
τετυπωμένα περὶ Σαοὺλ ἀποφάσει τε δημοσιευθέντα
 
 100

 397.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.22 line 16

 ἀφορίζει τοῖς χαρακτηριστικοῖς ἰδιώμασι· τὸ δὲ

ἐνυπόστατον, τὸ μὴ εἶναι αὐτὸ συμβεβηκὸς δη-
λοῖ, ὃ ἐν ἑτέρῳ ἔχει τὸ εἶναι, καὶ οὐκ ἐν ἑαυτῷ θε-   (15)
ωρεῖται. Τοιαῦται δὲ πᾶσαι αἱ ποιότητες, αἵ τε
οὐσιώδεις καὶ ἐπουσιώδεις καλούμεναι, ὧν οὐδε-
τέρα ἐστὶν οὐσία, τουτέστι πράγμα ὑφεστώς,
ἀλλ’ ὃ ἀεὶ περὶ τὴν οὐσίαν θεωρεῖται, ὡς χρῶμα
 

 398.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.24 line 11

 νοῦντα τοῦ εἶναι, οὐχ ὡς συμπληρωτικὰ τῆς

ἀλλήλων οὐσίας, ὅπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐπὶ τῶν
οὐσιῶν καὶ τῶν οὐσιωδῶς κατ’ αὐτῶν κατηγο-   (10)
ρουμένων, ποιότητες δὲ αὗται καλοῦνται, ἀλλ’
ὡς τῆς θατέρου φύσεως καὶ οὐσίας, μὴ καθ’
ἑαυτὴν θεωρουμένης, ἀλλὰ μετὰ τῆς συγκειμέ-
νης καὶ συμπεφυκυίας. Ὅπερ ἄν τις εὕροι καὶ ἐφ’
 

 399.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.64 line 16

   Μηδεὶς δὲ κακόσχολος πάλιν λαμβανέσθω

τοῦ παραδείγματος, εἴ τι ἀνόμοιον ἔχοι, τὸ ἔλαι-
ον προφέρων, τὸ μεσιτεῦον τῇ τούτων ἑνώσει, ἢ   (15)
τὴν ὑποκειμένην ἐλαιώδη ποιότητα, ἢ τὸ μὴ
διαρκεῖν ἐπὶ χρόνον, ἀλλὰ τεφροῦσθαι, μνημο-
νεύων ὧν ἔμπροσθεν εἰρήκαμεν περὶ παραδεί-
γματος καὶ τοῦ κατ’ αὐτοῦ ὅρου· ἡ δ’ αὐτὴ ἂν
 

 400.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.64 line 24

 ρος πρὸς ὕδωρ· ἡ γὰρ ὕδατος πρὸς γῆν μῖξις, ἣ

δὴ τοῦ συγχυτικοῦ τῆς ἑνώσεως ἅπτεται εἴδους,
ὁδοποιοῦσα τοῖς ὑγροῖς τε καὶ λεπτομερέσι, δια-
φόροις δέ, κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων ἐξαλλαγὴν
τὴν ἐκ τῆς ἀντιπεπονθήσεως γινομένην τῶν   (25)
ἄκρων μεταβολὴν καὶ ἀλλοίωσιν. Παρίημι γὰρ
τὰς ποιότητας λέγειν, αἳ καὶ τῶν οὐσιῶν

 401.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.64 line 27
 101

 φόροις δέ, κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων ἐξαλλαγὴν

τὴν ἐκ τῆς ἀντιπεπονθήσεως γινομένην τῶν   (25)
ἄκρων μεταβολὴν καὶ ἀλλοίωσιν. Παρίημι γὰρ
τὰς ποιότητας λέγειν, αἳ καὶ τῶν οὐσιῶν κεχω-
ρισμένων πολλάκις ἐν ἀλλήλαις τε γίνονται καὶ
ἀμιγῶς συνάπτονται· ὥσπερ τῶν φωσφόρων
ἄστρων αἱ μαρμαρυγαὶ ἀλλήλαις τε καὶ ἀέρι κιρ-   (30)
 

 402.Λεόντιος. Oratio contra Nestorianos et Eutychianos {2811.006} (A.D.

5-6) p.66 line 5

 φῶς, οὔτε τι τοῦ ἰδίου πάλιν αὐτοῖς ἀπολιπού-

σης, καὶ καθ’ ὅλου φάναι, οὐδὲν τῶν ἑνουμένων
τροπὴν ἢ σύγχυσιν ὑφίσταται, μὴ οὐχὶ ἑκατέρου
τῶν ἑνουμένων παθητικὰς ἔχοντος ποιότητας.   (5)
Τῶν γὰρ μὴ τοιούτων, ἡ μὲν δραστήριος ποιήσαι
ἄν, καὶ οὐ πάθοι· ἡ δὲ παθητικὴ πάθοι ἄν, καὶ οὐ
δράσειεν· ὧν δὲ κοινὸς ὁ λόγος τῆς ἀντιπεπονθή-
 

 403. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.9 line 45

 τὰς αἱρέσεις ἡμῶν, ἐφ’ ἡμῖν εἶναι συγχωροῦσαι.

  Ῥητέον δὲ πρὸς μὲν τὸν ἀπὸ τῆς ἐνδείας λόγον, ὅτι
οὐκ ἐντίθησιν ὄρεξιν ἡ ἔνδεια. Πολλὰ γοῦν καὶ τῶν
πάντη ἀψύχων, ὥσπερ τὰ φυτὰ, ἐνδεῶς ἴσχοντα ποιό-    (45)
τητός τινος, οἷον ὑγρότητος, ἢ ξηρότητος, ἢ θερμασίας,
ἢ ψύξεως, ὅμως οὐκ ὀρέγονται, ὅτι μή ἐστιν ὀρεκτικά.
Τὰ γὰρ ὀρεγόμενα, καὶ αἰσθάνεσθαι τοῦ ὀρεκτοῦ ἀνάγ-
κη, καὶ κινεῖσθαι ἐπ’ αὐτό. Οὐκ ἐντίθησι μὲν οὖν τὴν
 

 404. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.13 line 19

 οἷον γεωργικὸν, ἢ ἐμπορικὸν, ἢ μουσικὸν βίον, αὐταί

τε αἱ ψυχαὶ κατὰ τὴν προτέραν ἑαυτῶν ἕξιν αἱροῦνται,
καὶ τὸ Πᾶν αὐταῖς ἀφορίζει κατὰ τὴν ἀξίαν· τὴν δὲ
ποιότητα τῆς ζωῆς ἀφ’ ἑαυτῶν προτιθέασιν αἱ ψυχαί.
Διὸ καὶ ἐπαίνου καὶ ψόγου τυγχάνουσιν, ἐπὶ ταῖς δια-    (20)
φόροις προαιρέσεσιν. Ἀλλ’ οὐδὲ φαῦλόν τι ἀπὸ τῆς
εἱμαρμένης ἐνδίδοται, ὥσπερ τολμῶσι λέγειν, ὅτι πα-
 

 405. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.28 line 27
 102

 ἴσχων ἐπὶ τῷ μέλιτι διάθεσιν διὰ τὸν ἐν αὐτῷ πλεο-

νεκτοῦντα πικρὸν χυμὸν, ὡς ἀπὸ πικροῦ τοῦ μέλιτος   (25)
ταράσσεται· καὶ χρὴ τὸν χυμὸν ἐκεῖνον καθαίρειν, ἵνα
κατὰ φύσιν τῶν ποιοτήτων ἀντιλαμβανώμεθα. Οὕτω
δὴ κἀνταῦθα τὰ δόγματα διορθωτέον ἡμῖν τὰ περὶ τῶν
πραγμάτων· τῷ κανόνι τοῦ ἐφ’ ἡμῖν καὶ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν,
καὶ τοῦ ἰδίου καὶ ἀλλοτρίου, κρίνοντας τὸ ἀγαθὸν ἡμῶν   (30)
 

 406. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.37 line 5

 τῆς ἐγγενομένης αὐτοῖς ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἀσθενείας.

Ἕκαστον γὰρ αὐτῶν, ποιοῦν τι εἰς τὸ ἐναντίον, καὶ
ἀντιπάσχει πάντως ὑπ’ αὐτοῦ. Ὅταν δὲ τὰ ἁπλᾶ
μεταβάλλῃ εἰς ἄλληλα κατὰ τὰς τῶν ἐναντίων ποιοτή-    (5)
των μεταβολὰς, γίνεται πάλιν ὅπερ ἦν πρότερον. Τὸ
γὰρ ὕδωρ εἰς ἀέρα μεταβάλλει, ἀφ’ οὗ καὶ γέγονε πρό-
τερον· καὶ ὁ ἀὴρ εἰς πῦρ, ἐξ οὗ γέγονε.
  Καὶ οὐδὲν ἐν τούτοις οἶμαι κακὸν, κἂν κατακλυσμοὺς,
 

 407. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.55 line 21

 πρὸς τὸ ἐπιτήδειον πρόσωπον ἐν τῷ δράματι, πρὸς βα-

σιλέα, ἢ δοῦλον, ἢ μαινόμενον, ὡς τὸν Ὀρέστην, τοῦ
διδάσκοντος τὸ δρᾶμά ἐστι, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ προσώπων    (20)
καὶ τῶν ὑποκριτῶν τὴν ποιότητα ἐπεσκεμμένου· τὸ δὲ
ὑποκρίνεσθαι καλῶς τὸ δοθὲν πρόσωπον, τοῦ ἐκλεγέν-
τος ἐστὶν ὑποκριτοῦ. Διὸ καὶ εὐδοκιμεῖ πολλάκις δοῦ-
λος, ἢ πτωχὸς, ἢ μαινόμενος ἐν τῷ δράματι· καὶ ἀπο-
 

 408. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.97 line 5

 ρέχεται. Ἀνάγκη οὖν, τὸ αὐτοκίνητον εἶναι τὸ πρώ-

τως κινοῦν τὰ ἑτεροκίνητα. Ταῦτα δέ ἐστι τὰ γινό-
μενα, καὶ φθειρόμενα, καὶ αὐξόμενα, καὶ μειούμενα,
καὶ κατὰ ποιότητα μεταβάλλοντα, καὶ ἀπὸ τόπων    (5)
εἰς τόπους μεταβαίνοντα. Οὔτε γὰρ τὸ γινόμενον
ὑφ’ ἑαυτοῦ γίνεσθαι δυνατόν· ἔμελλε γὰρ εἶναι πρὸ τοῦ
γενέσθαι· οὔτε τὸ αὐξόμενον ὑφ’ ἑαυτοῦ αὔξεται·
 

 409. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.97 line 11
 103

 γενέσθαι· οὔτε τὸ αὐξόμενον ὑφ’ ἑαυτοῦ αὔξεται·

προσθήκῃ γὰρ αὔξεται τὸ αὐξόμενον· οὔτε τὸ ἀλ-
λοιούμενον ὑφ’ ἑαυτοῦ ἀλλοιοῦται· ὑπὸ ἐναντίας γὰρ    (10)
ποιότητος ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον. Ἀλλὰ οὔτε
κατὰ τόπον ὑφ’ ἑαυτοῦ μεταβάλλει· σώματα γὰρ ὄντα
πάντα τὰ κατὰ ταύτας κινούμενα τὰς κινήσεις δει-
χθήσεται, μὴ δυνάμενα εἶναι αὐτοκίνητα. Χρὴ οὖν τὰ
 

 410. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.129 line 53

 καιοποιεῖ· καὶ παρέχων, ἀδικεῖ. Χρὴ οὖν, φησὶ, τὰ   (50)

μὲν γινόμενα αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ κρίνειν, καὶ, εἰ λούεταί
τις ταχέως, ὅτι ταχέως λούεται, λέγειν· μὴ μέντοι
ποιότητα προστιθέναι, ἢ ὅτι καλῶς, ἢ ὅτι κακῶς,
ἕως ἂν τὸν σκοπὸν μάθωμεν. Τί γὰρ, εἰ καμὼν, καὶ
(130) ἀγρυπνήσας νύκτωρ, καὶ δεόμενος τῆς τοῦ λουτροῦ
θεραπείας; Ἀλλ’ ὁ σκοπὸς ἐπιφέρει τὴν ποιότητα τοῦ
 

 411. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.130 line 2

 ποιότητα προστιθέναι, ἢ ὅτι καλῶς, ἢ ὅτι κακῶς,

ἕως ἂν τὸν σκοπὸν μάθωμεν. Τί γὰρ, εἰ καμὼν, καὶ
(130) ἀγρυπνήσας νύκτωρ, καὶ δεόμενος τῆς τοῦ λουτροῦ
θεραπείας; Ἀλλ’ ὁ σκοπὸς ἐπιφέρει τὴν ποιότητα τοῦ
καλῶς, ἢ μὴ καλῶς. Καὶ τοῦτον δεῖ περιμένειν πρὸ
τοῦ τῷ ταχέως λούεσθαι τὸ κακῶς ἢ καλῶς προσφέρειν.
Καὶ γὰρ πολὺν οἶνον πίνειν ἔστι, καὶ διὰ κρᾶσιν σώ-   (5)
 

 412. Συμπλίκιος. . Commentarius in Epicteti enchiridion {4013.006} (A.D. 6)

p.130 line 9

 ματος, καὶ διὰ κατάστασιν ἀέρος, ὥσπερ πρὸ κυνὸς,

καὶ ὑπὸ κύνα, καὶ διὰ λοιμῶδες χωρίον. Εἰ δὲ μὴ
οὕτως ποιοῦμεν, ὥστε τὰς μὲν πράξεις αὐτὰς, ὡς ἔχουσι,
κρίνειν, καὶ λέγειν, ὅτι ταχὺ, ὅτι πολὺ, τὴν δὲ ποιότητα
μὴ προσφέρομεν, ἕως ἂν τὸν σκοπὸν μάθωμεν· συμβαίνει,    (10)
ἄλλων μὲν αἰσθάνεσθαι, (τοῦτο γάρ ἐστι τὸ, φαντασίας
καταληπτικὰς λαμβάνειν, τοῦτ’ ἔστιν, ἐπ’ ἄλλων μὲν
 

 413. JOANNES Med. Commentarii in Hippocratis librum de natura pueri

{0727.001} (A.D. 7) Vol. 2 p.218 line 11

 μητρὸς κἂν ἄῤῥεν εἴη κἂν θῆλυ. Λύσις.    

  Τὰ καταμήνια οὐ ποιῷ εἰσιν ἄχρηστα, ἀλλὰ ποσῷ    (10)
 104

μόνον. εἰ δὲ μὴ τῇ ποιότητί εἰσι μοχθηρὰ, τί ἔχουσι

βλάψαι τὸ βρέφος; οὐδὲν γὰρ πλέον τοῦ δέοντος τρέφε-
ται, ἀλλ’ ἔστιν εἰπεῖν ὅτι ταύτῃ ἡ νομοθεσία παλαιῶν
ἐστιν ἐξηγητῶν, ὅτι τὰ καταμήνια ποσῷ πλεονάζουσιν,
 

 414. JOANNES Med. Commentarii in Hippocratis librum de natura pueri

{0727.001} (A.D. 7) Vol. 2 p.225 line 32

 δὲ ἕτερον ψυχρόν; εἰ γὰρ ὁμοιομερὲς ὑπῆρχεν, εἶχεν ἂν

χώραν ἡμῶν ἡ ἀπορία. δεύτερον δ’ ὅτι οὐδ’ ἐφ’ ἑκάστου   (30)
πράγματος ἔῤῥωται ὁ λόγος. οὐδὲ γὰρ ἔῤῥωται ἐπὶ τῶν
μέσων ποιοτήτων. τὸ γὰρ φαιὸν οὔτε δυνάμει ἐστὶ λευ-
κὸν οὔτε μέλαν, ἐπεὶ οὐδὲν τούτων ἐστὶν ἐνεργείᾳ. πάλιν
τὸ εὔκρατον οὔτε θερμόν ἐστιν οὔτε ψυχρὸν, οὐδὲ τού-
(226) των τί ἐστιν ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ. οὕτως λυτέον τὴν ἀπο-
 

 415. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Sacra parallela (recensiones secundum

alphabeti litteras dispositae, quae tres libros conflant) (Frag. a e cod. Vat. gr.
1236) {2934.018} (A.D. 7-8) Vol. 96 p.65 line 4

 (65)   Τὸ εὐϊματεῖν μειρακιῶδές ἐστι μόνον, καὶ ἐν

μόνῃ δοκήσει τὸ ἡδὺ ἔχει, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς δια-
παίζει.
  Αἱ τῶν ἀναγκαίων κτήσεις, οὐ τὴν ποιότητα βλα-
βερὰν ἔχουσιν, ἀλλὰ τὴν παρὰ τὸ μέτρον ποσότητα.   (5)
—Οὐ κατὰ πάντα σκορακιστέον τὴν χρίσιν, ἀλλ’
ὥσπερ φαρμάκῳ καὶ βοηθήματι χρηστέον τῷ μύρῳ.
 

 416. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Sacra parallela (recensiones secundum

alphabeti litteras dispositae, quae tres libros conflant) (Frag. a e cod. Vat. gr.
1236) {2934.018} (A.D. 7-8) Vol. 96 p.113 line 30

 ποκτόνῳ· οἶδε γὰρ ἀνορθοῦν κατεῤῥαγμένους ὁ Κύ-

ριος.
  Μηδεὶς ἐν κακίᾳ διάγων ἑαυτὸν ἀπογινωσκέτω,
εἰδὼς ὅτι γεωργία μὲν τῶν φυτῶν τὰς ποιότητας    (30)
μεταβάλλει, ἡ δὲ κατ’ ἀρετὴν τῆς ψυχῆς ἐπιμέλεια
δυνατή ἐστι παντοδαπῶν ἀῤῥωστημάτων ἐπικρα-
τῆσαι.
 

 417. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Sacra parallela (recensiones secundum

alphabeti litteras dispositae, quae tres libros conflant) (Frag. a e cod. Berol.
B.N. gr. 46 [= parallela Rupefucaldina]) {2934.019} (A.D. 7-8) Vol. 96
p.472 line 2
 105

 δὲ πρόσωπον οὐ κυριολογεῖται· παραβολὴ δέ ἐστιν,

εἰς δήλωσιν τῆς καθαρωτάτης καὶ εἰλικρινεστάτης
(472) τοῦ ὄντος ἰδέας· ἐπειδὴ καὶ ἄνθρωπος οὐδενὶ γνω-
ρίζεται μᾶλλον, ἢ προσώπῳ κατὰ τὴν ἰδίαν ποιό-
τητα καὶ μορφήν. Οὐ γάρ φησιν ὁ Θεὸς, ὅτι Οὐκ
εἰμὶ ὁρατὸς τὴν φύσιν· τίς δὲ μᾶλλον ὁρατὸς ἢ ὁ τὰ
ἄλλα πάντα γεννήσας ὁρατά; πεφυκὼς δὲ τοιοῦτος    (5)
εἰς τὸ ὁρᾶσθαι, ὑπ’ οὐδενὸς ἀνθρώπων ὁρῶμαι, φησί.
 

 418. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Commentarii in epistulas Pauli [Dub.]

{2934.053} (A.D. 7-8) Vol. 95 column 561 line 14

 αὐτοῦ, ὄψονται, καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι, συνήσουσι.

Διὸ καὶ ἐνεκοπτόμην τὰ πολλὰ τοῦ ἐλθεῖν πρὸς
ὑμᾶς.
  Ἀλλότριον οὐ κατὰ τὴν τοῦ προσώπου ποιότητά
φησιν, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ κηρύγματος φύσιν, ἀλλὰ   (15)
κατὰ τὸν τοῦ μισθοῦ λόγον. Ἐπεὶ οὐ τὰ κηρύγματα
ἀλλότρια ἦν, ἀλλ’ ὅσον εἰς μισθὸν ἀλλότριον. Ὁ
 

 419. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Laudatio sanctae Barbarae {2934.060} (A.D.

7-8) Vol. 96 p.788 line 48

 τημάτων κηλίδος ἀποσμῆχον, καὶ ἀνακαθαῖρον,   (45)

θεοειδεῖς, καὶ φωτεινὰς, καὶ λαμπρὰς ἀπετόρνευσεν·
τοὺς δέ γε κατὰ βάθος δεδεγμένους τὴν τῆς ἀσεβείας
ἑκουσίως ποιότητα, καὶ νυκτερίδων δίκην μήτε τοῦ
ἡλίου λάμψαντος τὸ φέγγος τοῖς ἑαυτῶν ὀφθαλμοῖς
βουλομένους εἰσδέχεσθαι, ἀλλ’ ἐν σκότει διάγειν, καὶ τῷ βορβόρῳ
ἐγκαλινδεῖσθαι διηνεκῶς προαιρου-   (50)
μένους, τῷ τελευταίῳ τῆς γεέννης πυρὶ παρέπεμπεν, ὡς ἀνίατα νοσεῖν
ἐθελουσίως ποθήσαντας.
 

 420. Ιωάννης Δαμασκηνός. . Laudatio sanctae Barbarae {2934.060} (A.D.

7-8) Vol. 96 p.813 line 29

 βραχύτατον δῶρον προσίεσο, ὡς ὁ σὸς νυμφίος Χρι-

στὸς τὰ δύο λεπτὰ παρὰ τῆς πενιχρᾶς χήρας προσ-
ήκατο, οὐ τῇ τοῦ διδομένου ποσότητι, τῆς προσφε-
ρούσης δὲ γνώμης προσεσχηκὼς τῇ ποιότητι. Εὕ-
ροιμι δέ σε καὶ τῶν ἐμῶν ψυχικῶν καὶ σωματικῶν   (30)
μωλώπων προσηνῆ θεραπεύτριαν, καὶ πάσαις ταῖς
περιστατικαῖς θλίψεσι ἑτοιμοτάτην προστάτιδα· καί
 
 106

 421. NICEPHORUS I Hist., Scr. Eccl. et Theol. Breviarium historicum de

rebus gestis post imperium Mauricii (e cod. Vat. gr. 977) {3086.001} (A.D. 8-
9) p.67 line 10

 τινὰ καὶ ἐξαίσιον τοῖς τηνικαῦτα ὁρῶσιν ἀποτελέσαι τῆς ὑγρᾶς

οὐσίας ἐκ τῆς περὶ αὐτὴν συμβάσης πήξεως τὴν θέαν, οὐκ
ἐν τοῖς γλυκέσιν ὕδασι μόνον, ἀλλὰ, τὸ δὴ παραδοξότερον,
καὶ κατὰ τῆς ἁλμυρᾶς ἰσχῦσαν ποιότητος, καὶ ἐν ἄλλοις μὲν   (10)
πλείστοις τοῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην τόποις, οὐχ ἥκιστα δὲ
τά τε ὑπερβόρεια καὶ προσάρκτια καταπῆξαν δεινότατα. ἐπὶ
τοσοῦτο δὲ κατεπυκνοῦτο καὶ διεπήγνυεν ὥστε τὴν ὑπερ-
 

 422. Γεώργιος Μοναχός. Chronicon breve (lib. 1-6) (redactio recentior)

{3043.002} (A.D. 9) Vol. 110 p.413 line 50

 Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰς ἐκ τῆς τρυφῆς ἡμῶν ἐπιθυμίας,

τὰς ἐκ τῶν ὀψοποιῶν, τῶν μαγείρων, τῶν τραπεζο-
ποιῶν, τῶν πλακουντοποιῶν καὶ τὴν περὶ τῶν τοιού-
των ἅμιλλαν· καὶ ὑπὲρ ποιότητος καὶ ὑπὲρ τάξεως    (50)
καὶ ὑπὲρ πλήθους, ὅπερ οὐδὲν τοιοῦτον παρὰ τοῖς
ἀγγέλοις ἐκείνοις· οὐ γὰρ εἰς πλησμονὴν καὶ τρυ-
φὴν, ἀλλ’ εἰς χρείαν αὐτοῖς ἡ τροφὴ καὶ μέτρῳ καὶ
 

 423. Γεώργιος Μοναχός. Chronicon breve (lib. 1-6) (redactio recentior)

{3043.002} (A.D. 9) Vol. 110 p.633 line 19

 (8) Τότε γοῦν ὁ ὀρθὸς ὅρος τῆς δικαιοσύνης

σώζεται, ὅταν τῇ μὲν αἰτίᾳ ἡ κρίσις, τῇ δὲ κρίσει
ὁ ἔλεγχος, τῷ δὲ ἐλέγχῳ ἡ ψῆφος ἡ πρὸς (τὴν)
ποιότητα τοῦ ἁμαρτήματος [τὴν] τιμωρίαν ὁρί-
ζουσα.   (20)
ΡΠϛʹ. Περὶ τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου.
Ὁ τοίνυν μέγας Ἀθανάσιος οὐ μόνον ὑπὸ τοῦ
 

 424. Γεώργιος Μοναχός. Chronicon breve (lib. 1-6) (redactio recentior)

{3043.002} (A.D. 9) Vol. 110 p.852 line 46

 ἀπὸ σώματος χωριζομένης μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλ-

λαγὴν, εὐθὺς προσαπαντῶσιν αὐτῇ ἀγγελικαὶ δυ-
νάμεις ἀγαθαὶ καὶ δαιμόνων στῖφος πονηροτάτων   (45)
ἵνα πρὸς τὴν ποιότητα τῶν ἔργων ὧν ἔπραξαν
πονηρῶν καὶ ἀγαθῶν, ἐπὶ τοὺς ἀξίους τόπους ἢ οὗ-
(853) τοι ἢ ἐκεῖνοι, ταύτην ἀποκομίσωσιν φυλαχθησομέ-
νην ἕως τῆς τελευταίας κρίσεως, καθ’ ἣν εἰς
 
 107

 425. Φώτιος. , Scr. Eccl. et Theol. Lexicon (Ε—Ω) {4040.030} (A.D. 9)

Alphabetic letter pi p.412 line 15

   κωμικοῖς.
Πέπλον: περιβόλαιον· ἱμάτιον γυναικεῖον.
Πεπνυμένος: συνετός.
Πεποιωμένον: ποιότητα ἔχον.   (15)
Πέπον: προσηνέστατε· προσφιλέστατε.
Πέπονες: ἔκλυτοι· ἀσθενεῖς.
Πεπρωμένη: εἰμαρμένη· τύχη· γένεσις.
 

 426. BASILIUS MINIMUS Scr. Eccl. Commentarium in Nazianzeni

orationes {9028.001} (A.D. 10) p.27 line 9

 ἰδίαν, ὥς φασιν, κἀν τῇ θαλάσσῃ σῴζων γλυκύτητα. [Β]—(β) συγκρίσει

τῶν ἑλληνικῶν μύθων παρὰ τοῦ πατρὸς εἰσάγεται τὸ θεώρημα, ὅτι, ὡς
Ἀλφειὸς ποταμὸς διὰ μέσης τῆς θαλάσσης περῶν τῇ ἐρωμένῃ μίγνυται
Ἀρεθούσῃ πηγῇ μὴ προσλαμβάνων ἁλμυρὰν τῆς θαλάσσης ποιότητα, καὶ
ὡς ἡ σαλαμάνδρα ἐν πυρὶ τῷ πάντα ἀφανίζοντι μᾶλλον ζῇ καὶ συνέν-   (10)
νυσι καὶ τὸ πῦρ, οὕτως ἦμεν πρὸς τὴν ἐν Ἀθήναις εἰδωλολατρείαν ἐγὼ
καὶ Βασίλειος. [Γ]
 

 427. BASILIUS MINIMUS Scr. Eccl. Commentarium in Nazianzeni

orationes {9028.001} (A.D. 10) p.32 line 2

 παντὶ κόσμῳ φασὶν εἶναι οἱ παλαιοί, ἅπερ ἀπαριθμεῖται, καὶ ἐν ταῖς

ἑλληνικαῖς ἱστορίαις εὑρήσεις. [Γ]
(32)     παραπεπήγασι ταῖς ἀρεταῖς αἱ κακίαι καί εἰσί πως ἀγχίθυροι.
ὅτι ὡς ἐν ἑνί τινι, φησί, ὑποκειμένῳ τῷ τῆς ποιότητος γένει ἐγγὺς ἀλλή-
λων πρὸ τῆς διαιρέσεως παραπεπήγασι τῷ τῆς ὕλης λόγῳ αἱ ἀρεταὶ
καὶ κακίαι, ὡς Ἀριστοτέλης φησί, καὶ ἀδιευκρίνητοί πως εἰσὶ τοῖς ἀπείροις
ἐπιστημονικῆς διαιρέσεως, ἀγχίθυροι δὲ ὡς σύνεγγύς τινες θύραι ἀντ’   (5)
 

 428. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 34

line 13

 ἀλλὰ τὸ ἔμψυχον σῶμα. τὸ γὰρ σῶμα διὰ τὴν ψυχὴν αἰσθητικὸν γέγονε   (10)
καὶ ὀρεκτικὸν καὶ τῶν ἄλλων παθῶν δεκτικόν. Πλάτων δὲ τὴν ἀληθινὴν
οὐσίαν τῆς ψυχῆς ἑαυτῆς φησὶν εἶναι· τὸ γὰρ ἐν ἄλλῳ τὴν ὑπόστασιν
ἔχον εἶδος ποιότητα οὐσιώδη καλεῖ, ἀλλ’ οὐκ οὐσίαν.(35) Περὶ ψυχῆς.   
  Ἡ ψυχὴ ἐν σώματι οὖσα ἢ ὀργάνῳ χρῆται τῷ σώματι ἢ ἀχώριστος   (2)
ἐστὶν αὐτοῦ. ἀλλ’ εἰ μὲν τὸ πρότερον, οὐκ ἀναγκάζεται δέχεσθαι τὰ
 

 429. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 64

line 11
 108

 τοῦ σώματος. καὶ ἡ μὲν ψυχὴ μέση ἐστὶ τῆς ἀμερίστου καὶ τῆς μεριστῆς
οὐσίας, οὔτε γὰρ καθαρῶς ἐστὶν ἀμέριστος ὡς ὁ νοῦς οὔτε πάντη
μεριστὴ ὡς τὰ σώματα· ὁ δὲ νοῦς πάντη ἀμερής, τὸ δὲ σῶμα πάντη   (10)
μεριστόν, καὶ αἱ ποιότητες καὶ τὰ ἔνυλα εἴδη περὶ τὰ σώματα μεριστά.
καὶ πάντα μὲν ἐν πᾶσιν· ἀλλ’ ὁ μὲν νοῦς νοερῶς ἔχει πάντα, ἡ δὲ ψυχὴ
λογικῶς, τὸ δὲ φυτὸν σπερματικῶς, τὸ δὲ σῶμα τὰ εἴδωλα ἔχει τῶν
ὄντων, ὁ δὲ θεὸς ἀνεννοήτως καὶ ὑπερουσίως.
 

 430. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 81

line 3

 81) Ἔτι περὶ ἀρετῶν.     Ἦθος ἐστὶ ποιότης τοῦ ἀλόγου μέρους τῆς ψυχῆς,
ὅταν ὑπὸ τοῦ   (2)λόγου κοσμῆται καὶ οἶον ποιότητα ἤθους λαμβάνῃ, περὶ ὃ
καὶ ἠθικαὶ ἀρεταὶ συνίστανταί τε καὶ ὀνομάζονται. ἡ γὰρ ψυχὴ συνηρμοσμένη
κατὰ λόγους καὶ ἀριθμοὺς οὐσιώδεις ἕτερον μὲν ἔχει τὸ νοερὸν καὶ   (5)
λογιστικόν, ὃ κρατεῖν καὶ ἄρχειν τοῦ ἀλόγου πέφυκεν, ἕτερον δὲ τὸ
 

 431. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 86

line 5

   Ὕλη ἐστὶ πρᾶγμα οἶον εἰπεῖν ἄϋλον, αἰσθήσει μὲν ἀθεώρητον,   (2)

διανοίᾳ δὲ μόνῃ ληπτόν. χεῖρον πάντων τῶν ὄντων, ἄμορφον, ἀνείδεον,
ἀδιατύπωτον, οὐσία ἀνούσιος καὶ ὕπαρξις ἀνύπαρκτος. ἐὰν γὰρ
ἀνέλῃς τυχὸν ἀπὸ τῶν σωμάτων τὰς ποσότητας, τὰς ποιότητας, τὰς   (5)
σχέσεις, τὰς ἕξεις, τὰς τροπάς, τὰς κινήσεις, τὰς ἀλλοιώσεις,
τὰς μεταβολάς, πᾶν ἕτερον ὁτιοῦν, τὸ καταλειπόμενον ἡ ὕλη ἐστίν.
ἐὰν γὰρ ἀνέλῃς ἀπὸ τοῦ πυρὸς τὴν θερμότητα καὶ τὴν ξηρότητα, καὶ
 

 432. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 130
line 5

   Πλάτων μὲν ἅπαν τὸ αἰθέριον σῶμα ἐκ πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν   (2)
ἑτέρων δύο στοιχείων κατασκευάζων, εἰκότως ἂν εἴποι θερμὸν τὸν
ἥλιον· Ἀριστοτέλης δὲ ἕτερον παρὰ τὰ στοιχεῖα τὸ τοιοῦτον σῶμα
τιθείς, οὔτε θερμὸν λέγει τὸν ἥλιον οὔτ’ ἄλλην ποιότητα ἔχοντα. εἴποι   (5)
δ’ ἂν ἐρωτώμενος, πῶς μὴ θερμὸς ὢν θερμαίνει, ὅτι κινεῖ κινούμενος
τὸ ὑπέκκαυμα καὶ τὸν περίγειον ἀέρα κἀντεῦθεν θερμότητος τοῖς
ὑποκειμένοις καθίσταται αἴτιος. τοῦ δὲ ὑπεκκαύματος καὶ τὴν φύσιν
 

 433. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 172
line 10

 φυτὸν ὑπὸ λεπτότητος· διὸ καὶ πομφόλυγας ποιεῖ, διὰ τὴν τοῦ ἀέρος
ἀνάμιξιν. ἢ ὅτι τὸ ὄμβριον ὕδωρ γενόμενον ἐν ἀέρι καὶ πνεύματι
καθαρὸν καὶ ἀμιγὲς κάτεισι, τὰ δὲ πηγαῖα καὶ τῇ γονῇ καὶ τοῖς τόποις
ὁμοιούμενα δι’ ὧν ἔξεισι πολλῶν ἀναπίμπλανται ποιοτήτων. πρόσθες   (10)
 109

καὶ ἄλλην αἰτίαν· εὔσηπτόν ἐστι τὸ ὑέτιον ὕδωρ καὶ διατοῦτο καὶ
εὔπεπτον, πᾶν δὲ ὕδωρ τὸ οὕτως ἔχον τρέφει τὸ ὑποκείμενον.(173) Διατί τῶν
ὀμβρίων ὑδάτων εὐαρδέστερα τοῖς σπέρμασι    
 

 434. Μιχαήλ Ψελλός. De omnifaria doctrina {2702.028} (A.D. 11) Sec. 179
line 10

 γίνεται, διότι ἡ θάλασσα διηθουμένη διὰ φυτοῦ τὸ ἁλμυρὸν ἀποβάλλει·

γεῶδες γὰρ καὶ παχυμερές ἐστι· καὶ ἐν ἑκάστῳ τῶν φυτῶν τὸ ἁλμυρὸν
ὕδωρ καὶ θαλάττιον ἀλλοιούμενον τὴν μὲν ἁλμυρότητα ἀποτίθεται,
ἑτέραν δὲ μεταλαμβάνει ποιότητα. ἅτε γὰρ παχύτατον ὂν τὸ ἁλμυρὸν   (10)
οὐ δύναται ἀπὸ τῶν ῥιζῶν εἰς τοὺς κλάδους μετεωρίζεσθαι, εἰ μὴ σὺν
τῇ ἁλμυρότητι ἀποβάλλει καὶ τὴν βαρύτητα.

(180) Διατί παραβάλλουσι τοῖς θρέμμασιν ἅλας οἱ νομεῖς.   

 435. Μιχαήλ Ψελλός. Epitaphius encomiasticus in patriarchem Michaelem

Cerullarium {2702.045} (A.D. 11) p.374 line 5

 χοῦ συνήθως αἱ τῆς γῆς ἀναδιδόασι σήριγγες, ἀλλὰ μύρου διει-

δεστάτου καὶ καθαροῦ, ὃ οὐδενί τις ἂν ἑτέρῳ παρεικάζειν δεδύνη-
ται· ἥ τε γὰρ διαφάνεια, τό τε ἡδὺ τῆς ὀσφρήσεως, τό τε τῆς
ἄλλης παρηλλαγμένον ποιότητος, ὑπερφυῆ πάντα καὶ ἀπαρά-   (5)
μιλλα. Τούτῳ δὴ τῷ μεγάλῳ ἀρχιερεῖ Εὐθυμίῳ προσαναπεφύκει
φίλτροις ἀρρήτοις ὁ θεῖος ἡμῶν καὶ μέγας πατήρ· ἔστι γὰρ ὥσπερ
δὴ σωμάτων, οὕτω δὴ καὶ ψυχῶν συγγένεια κρύφιος, καὶ δηλοῖ τὸ
 

 436. VITA ET MIRACULA NICONIS Hagiogr. Vita et miracula (e cod.

Kutlumus. 210) {5081.002} (A.D. 11-17) p.166 line 30

 δος ἀπεφήνατο τῶν θείων μεταλαμβάνειν μυστηρίων, καὶ μετὰ τὴν με-
τάληψιν τούτων ἤσθιε καὶ μικρὸν κλάσμα ἄρτου καχρυδίου, ὅπερ πλῆ-
ρες ἦν εὐρῶτος καὶ ἔξωρον, ὡς μηδὲ κἂν τῇ ὀσφρήσει σῴζειν τὴν τοῦ
ἄρτου ποιότητα. Πόσις δὲ ἦν αὐτῷ ὕδωρ, μέτρῳ καὶ φειδοῖ λαμβανό-   (30)
μενον. Καὶ οὕτω μὲν ἐρρικνωμένον ἔχων τὸ πρόσωπον καὶ πάντα τὰ
μέλη τοῦ σώματος τεταριχευμένα, ἄσιτος ἔτι ὢν διημέρευε, τοῖς ἀγω-
γίμοις τῶν χρειωδῶν τληπαθῶν καὶ τῇ ἀμέτρῳ κακώσει ξενοπρεπῶς
 

 437.Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. (A.D. 11-12) Book 1 chap.10 sec. 1 line 5

 μὲν ταῖς ἔξωθεν αἰτίαις κακοῦνται, ἔστι δ’ ὅπου καὶ τὰ

αἴτια τῶν νοσημάτων ἀφ’ ἑαυτῶν ἀναβλύζουσι, καὶ αἰτιώ-
μεθα πολλάκις μὲν τὰς τοῦ περιέχοντος ἀνωμαλίας καί τινας
τροφῶν ποιότητας πυρετῶν γενέσεις, ἐνίοτε δὲ καὶ χυμῶν    (5)
 110

σηπεδόνας· οὕτω δῆτα καὶ ἡ τῶν Ῥωμαίων κακότης κατ’

ἐκεῖνο καιροῦ νῦν μὲν ἀνεβλάστησε θανατώδεις κῆρας
τοὺς προειρημένους ἄνδρας ἐκείνους, λέγω δὴ Οὐρσελίους
 

 438.Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. (A.D. 11-12) Book 3 chap.10 sec. 4 line 15

 κατεπάνω τῶν ἀξιωμάτων κατὰ τὴν ἀρεσκείαν τοῦ πιστο-

τάτου καὶ εὐγενεστάτου σου κόμητος τοῦ Βουλχάρδου.
Καὶ τὸ ῥηθὲν ποσὸν τῶν ἀποσταλέντων ἀπεπληρώθη διά
τε εἰργασμένου ἀργύρου καὶ Ῥωμανάτου παλαιᾶς ποιότη-   (15)
τος. Καὶ τελειουμένου τοῦ ὅρκου παρὰ τῆς εὐγενείας σου
σταλήσονταί σοι καὶ αἱ ὑπόλοιποι διακόσιοι δεκαὲξ χιλιάδες
τῶν νομισμάτων καὶ ἡ ῥόγα τῶν δοθέντων εἴκοσιν ἀξιωμά-
των διὰ τοῦ πιστοτάτου τῇ σῇ ἐξουσίᾳ Βαγελάρδου,
 

 439.Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. (A.D. 11-12) Book 12 chap.3 sec. 9 line 10

 ἕνεκα καὶ δι’ ἃς αἰτίας εἰρήκειμεν, τὸ δέ τι καὶ ἐν τῷ

ἀκινδύνῳ τῶν πραγμάτων ἔτι καθεστηκότων καὶ μήπω και-
ροῦ πολέμου ἐπιδεδημηκότος. Ἀναλαβομένη τοίνυν ὁπόσον
διὰ χρυσοῦ καὶ ἄλλης ποιότητος προσῆν αὐτῇ χάραγμα καὶ   (10)
ἕτερά τινα τῶν χρημάτων ἔξεισι τῆς πόλεως. Καὶ τοῦ λοι-
ποῦ ἐν τῷ διιέναι τὰς ὁδοὺς πᾶσι τοῖς ἐπαίταις καὶ τοῖς
σισυροφόροις καὶ γυμνοῖς δαψιλῆ τὴν χεῖρα παρεῖχε· καὶ
 

 440.Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. (A.D. 11-12) Book 13 chap.12 sec. 26 line 5

 νόμην ὑμέτερος ἄνθρωπος καὶ τοῦ κύκλου τοῦ κράτους

ὑμῶν, ὀφείλω λαμβάνειν κατ’ ἐτησίαν δόσιν ἀπὸ τῶν βασι-
λικῶν θησαυρῶν τάλαντα διακόσια τοῦ προβεβασιλευκότος
κυρίου Μιχαὴλ ποιότητά τε καὶ χαραγὴν ἀποφέροντα διά   (5)
τινος ἀποστολέως ἡμετέρου Συριάθεν πεμπομένου μετὰ καὶ
γραμμάτων ἐμῶν πρὸς ὑμᾶς εἰς τὴν βασιλίδα πόλιν, ἐφ’
ᾧ ταῦτα λαβεῖν εἰς ἡμέτερον πρόσωπον. (27) Καὶ ὑμεῖς
 

 441.Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. (A.D. 11-12) Book 14 chap.2 sec. 6 line 14

 διαλαμβάνοντα, ὅπως καὶ πλοῖα δοίη τούτοις ὁπόσων ἐν

χρείᾳ γένοιντο· ἅμα δὲ παρεκελεύετο τούτῳ καὶ χρήματα
πολλὰ καὶ παντοδαπὰ καὶ ἀπὸ πάσης ἰδέας καὶ εἰκονίσμα-
τος παντοδαπῶν ποιοτήτων εἰς τὰς πρὸς τοὺς κόμητας
δόσεις. Ἐπέσκηψε δὲ τοῖς ἤδη ῥηθεῖσι καὶ μᾶλλον Μα-   (15)
νουὴλ τῷ Βουτουμίτῃ, ὡς ἂν τὰ μὲν χρήματα ἀναλαβόμενοι
ἀπὸ τοῦ Φιλοκάλου εἰς Τρίπολιν προσορμίσωσι τὰς ἰδίας
 
 111

 442. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 30

line 86

 μᾶλλον καίριον ἢ φιλίαν ἀσκεῖν, ἧς εἵνεκα καὶ θαλάττης ἠπειρώτης

πειρᾶται καὶ πεζεύει θαλάττιος καὶ τὰ τῆς Ἀσίας Εὐρώπη καρποῦται
χρηστὰ καὶ τοὐναντίον αὖθις τὰς τοῦ βίου χρείας ἄλλως ἄλλοις μερι-   (85)
ζομένου τοῦ κτίσαντος; ὥσπερ μέντοι ποιότητα δένδρου καρπὸς καὶ
κοτύλη πίθον ὅλον ὑγροῦ, οὕτω καὶ βραχύς τις λόγος τὴν πρυτα-
νεύουσαν ἐκδιδάσκει  ὑποφαίνειδιάνοιαν. γράψας τοίνυν ἀμφότερ’ ἂν
ἐκφήναιςἡμῖν, ὅτι τε τὴν ἡμῶν οὐκ ἀπαγορεύεις  ἀπαναίνῃ φιλίαν καὶ ὅσον
σοι δέον κἀξ
 

 443. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 40

line 50

 ἴσως ὁ λόγος· ὅσα μὲν γὰρ ἄλλο τι παρὰ τὸν ἀέρα τυγχάνοντα δίεισιν
αὐτόν, ἢ διόδῳ σωματικῇ τέμνοντα φέρεται δι’ αὐτοῦ, καθάπερ λίθος
καὶ σίδηρος καὶ ὅσα σκληροτέρας ἢ κατὰ τὸν ἀέρα φύσεως ἔλαχεν ἢ
διαδόσει ποιότητος, ὅσα δηλαδὴ χεομένην καὶ τῷ ἀέρι πάνυ τοι προσ-   (50)
φυῶς ἀνακιρναμένην ἔσχεν αὐτήν, ὥσπερ ὀσμαὶ καὶ χρώματα καὶ σκε-
πτοὶ καὶ πρηστῆρες. καὶ μέντοι καὶ ἄνεμος εἰ καθ’ ὁντιναοῦν τουτωνὶ
τρόπον ἢ διαιρῶν δηλαδὴ τὸν ἀέρα καὶ τὸν ἐκείνου τόπον μεταλαμβά-
 

 444. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 40

line 54

 φυῶς ἀνακιρναμένην ἔσχεν αὐτήν, ὥσπερ ὀσμαὶ καὶ χρώματα καὶ σκε-
πτοὶ καὶ πρηστῆρες. καὶ μέντοι καὶ ἄνεμος εἰ καθ’ ὁντιναοῦν τουτωνὶ
τρόπον ἢ διαιρῶν δηλαδὴ τὸν ἀέρα καὶ τὸν ἐκείνου τόπον μεταλαμβά-
νων διῄει, ἢ τούτῳ διαδόσει ποιότητος σφαλερᾶς ἀνεκίρνατο, πᾶσαν
γένεσιν ἐκ τοῦ παραχρῆμα φθορὰ προφανὴς διεδέχετο ἄν· νῦν δὲ
τοὐναν-   (55)
τίον εὐκρασίας ἡμᾶς ἁπάσης ἐμπιπλῶντα βλέπομεν τοῦτον αἰεί· οὐδὲν
γὰρ ἕτερον ἄνεμος ἢ στερροτέρα φορὰ καὶ χύσις ἀέρος, ὃς ἀεὶ πλούσιος
 

 445. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 42

line 39

 πολὺ προβαλλομένῃ τὸ ἐμβριθές τε καὶ σοβαρὸν τῆς ἠχοῦς. ὅμως οὐκ

ἀνέχῃ περιουσίᾳ φιλοτιμίας, [[εἰ]] μὴ καὶ τὰ τῆς ἐπακτῆς καὶ ἣν
ἄνθρωποι ξυνέθεντο τέχνην προσθείης· οὐ γὰρ ἐντελὲς ἐνόμισας εἰδέναι
μὲν

ποιότητος εἶδος  δυσὶν ὀρθαῖς ἴσον

ἅπαν ὂν
 112

σχῆμα,  τρίγωνον,ἔπειτ’ ἀγνοεῖν εἰ σχῆμα  τρίγωνοντουτί,  τοδί,καὶ ὅτι

Σωκράτης σοφός, ἔπειτα ἐντυχόντα παραδραμεῖν, ὡς   (40)
ἂν εἰ ἐξ ἀγροῦ τις ἤδη ἀπῄει  ἀπήνταπρὸς ἄστυ. καὶ ποιεῖς ἐκ διαμέτρου
τοῖς {πλείοσιν}, ὅσοι περὶ τοὺς λόγους ἐπιπολάζουσιν νῦν τῶν ἀνθρώ-
 

 446. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 53

line 35

 αὐτῶν, εἴ τις ἀπαιτοίη τὸ ἀκριβές.   Μετὰ δ’ οὖν τὸ γενέσθαι τὴν ἡλιακήν, ὡς

ἔγωγε προὔλεγον,ἐπισκότησιν, ἕτερά μοι καινότερα προὔθηκαν αὖθις  αὖθις
προὔθηκαν{οὖτοι} σκέμματα,
τῆς ὁμοίας μὲν ὄντα καὶ ταῦτα ποιότητος, σμικρὰ δ’ οὖν ὅμως καὶ   (35)
ταῦτα καὶ οὐ μάλα γενναῖα οὐδ’ ἀξιόχρεων τὴν τέρψιν σοφῶν ἀκοαῖς
χορηγοῦντα. δυοῖν γὰρ ὄντοιν, φασί, τοῦ τε ἐς τὸ μέλλον τὴν ‘τῶν
οὐρανίων παθῶν’ ποιεῖσθαι ἐξέτασιν, καὶ αὖ ἐς τὸ παρεληλυθὸς
 

 447. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 53

line 91

 παρῶμεν, καὶ ὁπόσαι τῶν ἐσομένων εὕρηνται ἡμῖν, ἐπειδὴ ἐζητήκεις,

εἰδέναι σε βούλομαι. μία μὲν γὰρ ἔσται

πρὸ μεσημβρίας  περὶ μεσημβρίαν

τῆς τοῦ
Νοεμβρίου τριακοστῆς τῆς ἐπιούσης πεντεκαιδεκάτης ἰνδικτιῶνος ἔς   (90)
τε ποσότητα καὶ ποιότητα παραπλήσιος τῇ πρὸ τριῶν εὐθὺς καὶ
ἑξήκοντα χρόνων γεγενημένῃ. πάντως δ’ ἠκηκόεις αὐτὸς πολλάκις
διεξιόντων ἡμῶν κἀκείνην ὁποία καὶ ὅση· ἑτέρα δὲ ... ἀλλὰ μήπω
τοῦτο. αἰδεῖσθαι γὰρ τὰς βασιλέως χρεὼν ἐντολάς, αἵ μοι κομιδῆ
 

 448. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 91

line 69

 χωρεῖται.
  Νοῦς μὲν γὰρ δικαστὴς τῶν ἐν κόσμῳ πραγμάτων ὑπάρχων, νῦν
μὲν εἰς αἰθέρα, νῦν δ’ εἰς γῆν ἐνεργεῖ καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων τὰς
τῶν πραγμάτων ἀναγινώσκει ποιότητας· ἐρωτᾷ μὲν γὰρ οἱονεὶ διὰ
τῆς ἁφῆς καὶ μανθάνει τίνα μὲν

θερμά,  τῶν σωμάτων θερμά,

τίνα δὲ   (70)

τῶν σωμάτων ψυχρά·  ψυχρά·

 113

ἐρωτᾷ δὲ διὰ τῆς ὀσφρήσεως ὁπόσα εὐώδη καὶ

ὁπόσα γε μή. καὶ νῦν μὲν διὰ τῆς ἀκοῆς τῶν ἐναρμονίων φωνῶν τὴν
 

 449. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 91

line 76

 ἀντίληψιν ἔχει, νῦν δὲ διὰ τῆς ὄψεως ταῖς διαφόροις βαφαῖς ὁμιλεῖ
τῶν χρωμάτων. εἰ δὲ ταῦθ’ οὑτωσὶ διαγί{γ}νεται, καινὸν οὐδέν, εἰ καὶ
νῦν μὲν διὰ γλώττης, νῦν δὲ διὰ γραμμάτων ἐφάπτεται καὶ τῶν   (75)
ἀνθρωπίνων ἠθῶν καὶ τὰς τούτων οὑτωσί πως ἐκμανθάνει ποιότητας.
ἐπεὶ δὲ καὶ οἱ λόγοι νῦν μὲν εἰκόνες εἰσὶ τῶν πραγμάτων, ὅτε πρὸ τῶν
πράξεων τοῖς τῆς διανοίας ἔτι θαλάμοις ⸢ἐγ⸣γυμνάζονται καὶ τὰ
τέλη ζωγραφοῦσιν ἐκεῖ πως τῶν πράξεων, νῦν δ’ ἕτερον τρόπον καὶ
 

 450. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 105

line 37

 νονται πέρας ἀτοπίας ἀμφότεροι, ἤν τι ἐπαινεῖν οὐκ ἐθέλῃ τὰ βέλ-

τιστα, καὶ ἤν τις ὑπ’ ὀδόντα θαλαμεύῃ τῆς κακίας τὸν ψόγον. ὅμως   (35)
ὡς ἐκ τῶν καρπῶν τὴν τῶν δένδρων ἔξεστι τοῖς βουλομένοις μανθά-
νειν ποιότητα, κἀκ τῶν ποταμίων ῥευμάτων, εἰ πότιμος ἡ πηγὴ καὶ
χρηστὸν τὸ ταύτην ὠδῖνον μέταλλον, οὕτω δὴ καὶ ἡμῖν ἐκ τῆς γλώτ-
της ἕπεται ξυνιέναι τοῦ λέγοντος τὸ τοῦ ἤθους ἀγεννὲς καὶ αὐτῇ
γνώμης φαυλότητι ὅλον αὐτὸν ὅστις ποτέ ἐστιν ὁ τῶν ἱερῶν τῆς   (40)
 

 451. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 105

line 94

 γνώμης καὶ νοῦ βραχύτητι, μᾶλλον δ’ ὑπερβαλλούσῃ διανοίας στε-

ρήσει· καὶ τὸ βραχέα γὰρ δύνασθαι νοεῖν εἰς τὰ οὐράνια, κοινωνὸν
ποιεῖται τῶν χρηστῶν· τόδ’ ἐστὶν ἕν τι τῶν ἀδυνάτων αὐτῷ· ὥσπερ
γὰρ ὁ ἀὴρ ἀόριστος ὢν καθ’ αὑτὸν κατά τε ποσότητα καὶ ποιότητα
καὶ ὅσα τοῖς οὖσι συμπέφυκε, πρὸς πᾶσαν δ’ οὖν τρέπεται ῥᾷστα τρο-   (95)
πὴν καὶ μεταβολὴν καὶ ἀλλοίωσιν καὶ πάντα δέχεται σχηματισμόν,
τὸν αὐτὸν δήπου γε τρόπον καὶ ἀσώματος ὢν ὁ νοῦς καθ’ αὑτόν, ὅμως
 

 452. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 126

line 16

 μέντοι παροιμία καὶ τοὺς μνήμονας συμπότας μισεῖ· σὲ

δ’ εὖ ποιοῦντα τέρπεσθαι μᾶλλον χρεὼν τοῖς μνήμοσι τῶν ὁμιλητῶν
καὶ ὅσοι τὰ σὰ περιέργως ὁρῶσιν. ὥσπερ γὰρ ὁ ἀκίβδηλος χρυσὸς εἰς   (15)
διάφορα μετασκευαζόμενος εἴδη οὔτε τῆς οἰκείας ἐκπίπτων ποιότητος
καὶ τὸν ἐκ τῶν εἰδῶν ἐπιγιγνόμενον προσλαμβάνει κόσμον, οὕτω καὶ
σὺ διαφόροις ἐξομιλῶν καιροῖς τε καὶ πράξεσι καὶ ὁπόσα τῶν ἀνθρώπων
 114

ἤθη διάφορα, ἓν καὶ ἀκίβδηλον τὸ σὸν ἀεὶ διατηρεῖς ἀγαθόν. καὶ ὥσπερ
 

 453. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 148

line 16

 οὐδαμῇ ποτε μηδὲ τὸ ἄνθος φυλάττειν ἐν τῷ τῆς ἡλικίας ἀκμάζοντι.

  Ἐντεῦθεν οἶμαι καὶ τοῖς τῶν φιλοσόφων ἐφεκτικοῖς μεγίστην
δεδόσθαι χώραν μηδὲν τῶν ὄντων ὁρίζεσθαί πως μηδ’ ἀποφαίνεσθαι   (15)
τίνος τόδε ποιότητος καὶ ποίας ἐκεῖνο μοίρας τοῦ τε βελτίονος καὶ τοῦ
χείρονος καὶ τίνα τρίβον ὁδεύσας, τέχνῃ τύχην εὕροι τις ἂν καὶ μὴ
τύχῃ τέχνην ἐλπίσαι γένοιθ’ εὑρήσειν. ὅ γε μὴν πρὸς τοιούτους ἀγαγεῖν
ἐξεγένετό με τοὺς λόγους, ἔστι τοιοῦτον· —δεῖ δὲ μακροτέρων οἶμαί
 

 454. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 148

line 256

 κότες, ὅσαι διασῴζειν ἐκ τοῦ ῥᾴστου τὴν τῶν λόγων ἐν σχημάτων

ἑτερότητι ταὐτότητα δύνανται.
  Περί γε μὴν τοῦ ἡλίου, περιστάντες με πρότριτα τῶν Λατίνων οἱ   (255)
σοφώτεροι ἥκιστα ἔλεγον εἶναι φύσει θερμὸν οὐδὲ ἰδίᾳ ποιότητι τὸν
ἀέρα θερμαίνειν, ἀλλ’ ἐκ τῆς κινήσεως μόνης, καὶ πλείστας μὲν ἐπὶ
τούτῳ σαθρὰς δ’ οὖν προὔτεινον ἀποδείξεις, προστιθέντες οἶόν τι θέσπι-
σμα καὶ ‘ἱερὰν ἄγκυραν’ τὰς Ἀριστοτέλους ἐνταῦθα μαρτυρίας, ἐπί-
 

 455. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 148

line 262

 σμα καὶ ‘ἱερὰν ἄγκυραν’ τὰς Ἀριστοτέλους ἐνταῦθα μαρτυρίας, ἐπί-

κτητον κἀκείνου φάσκοντος ἐκ τῆς οὐρανίας περιφορᾶς καὶ βιαίας   (260)
ἐκείνου δινήσεως γίγνεσθαι τούτῳ τὴν θέρμην καὶ ἥκιστα ἔχειν ἐκ
φυσικῆς ποιότητος θερμαίνειν τὸν ἀέρα, ἀλλ’ ἐκ μόνης τῆς αὐτοῦ
παρατρίψεως.
  Ἐγὼ δὲ τούτοις ἄλλα τε πολλὰ πρὸς ἀναίρεσιν ἀντεπενεγκὼν
ἔκ τε τῆς αἰσθήσεως καὶ τῆς πείρας κατ’ αὐτὸν εἰπεῖν τὸν Ἀριστο-   (265)
 

 456. Νικηφόρος Γρηγοράς. . Epistulae {4145.002} (A.D. 13-14) Epistle 148

line 318

 οἷόν τις ἥπλωται νεκρὰ πεσοῦσα, μέχρις ἂν ἀνατείλας ὁ ἥλιος ταύτην   (315)

αὖθις ἀφέληται, καθάπερ τῆς χθὲς αὐτοῦ γεγονυῖαν τραπέζης δραπέ-
τιν· οὐκ ἄρα τὴν θέρμην ἐκ τῆς κινήσεως ἔχειν δοκεῖ τὸν ἥλιον, ἀλλ’
ἰδιοτρόπως ἐμπεφυκυῖαν ὡς φυσικὴν ποιότητα. ἔπειτα, εἰ μόνην τὴν
τοῦ ἡλίου κίνησιν αἰτίαν τῆς ἐνταῦθα κατ’ αὐτὸν θερμότητος θείημεν,
πῶς σκιᾶς ὑπὸ τοῦ τυχόντος γινομένης σώματος καὶ διακοπτομένης   (320)
τῆς κατὰ πρόσωπον ὄψεως τοῦ ἡλίου ἀμβλύνεσθαι τὴν θέρμην
 115

Αποσπάσματα από αρχαία Ελληνικά,Βυζαντινά και θεολογικά

κείμενα

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 1, sec. 21, line 7

τὴν Σκεπτικὴν καλοῖμεν. εἰ δὲ αἵρεσιν νοοῖμεν πρόσκλισιν δό-

γμασιν ἀκολουθίαν ἔχουσιν, οὐκέτ' ἂν προσαγορεύοιτο αἵρεσις·
οὐ γὰρ ἔχει δόγματα. αἵδε μὲν ἀρχαὶ καὶ διαδοχαὶ καὶ τοσαῦτα
μέρη καὶ τόσαι φιλοσοφίας αἱρέσεις.
 Ἔτι δὲ πρὸ ὀλίγου καὶ ἐκλεκτική τις αἵρεσις εἰσήχθη ὑπὸ
Ποτάμωνος τοῦ Ἀλεξανδρέως, ἐκλεξαμένου τὰ ἀρέσκοντα ἐξ
ἑκάστης τῶν αἱρέσεων. ἀρέσκει δ' αὐτῷ, καθά φησιν ἐν τῇ
στοιχειώσει, κριτήρια τῆς ἀληθείας εἶναι· τὸ μὲν ὡς ὑφ' οὗ
γίνεται ἡ κρίσις, τουτέστι τὸ ἡγεμονικόν· τὸ δὲ ὡς δι' οὗ, οἷον
τὴν ἀκριβεστάτην φαντασίαν. ἀρχάς τε τῶν ὅλων τήν τε ὕλην
καὶ τὸ ποιοῦν, ποιότητά τε καὶ τόπον· ἐξ οὗ γὰρ καὶ ὑφ' οὗ καὶ
ποίῳ καὶ ἐν ᾧ. τέλος δὲ εἶναι ἐφ' ὃ πάντα ἀναφέρεται, ζωὴν κατὰ
πᾶσαν ἀρετὴν τελείαν, οὐκ ἄνευ τῶν τοῦ σώματος κατὰ φύσιν καὶ
τῶν ἐκτός.

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 3, sec. 24, line 11

πολιτῶν τοῦτο πρᾶξαι βουληθέντος. ὅτε καὶ ἀνιόντι αὐτῷ εἰς

τὴν ἀκρόπολιν σὺν τῷ Χαβρίᾳ Κρωβύλος ὁ συκοφάντης ἀπαντή-
σας φησίν· “ἄλλῳ συναγορεύσων ἥκεις, ἀγνοῶν ὅτι καὶ σὲ τὸ
Σωκράτους κώνειον ἀναμένει;” τὸν δὲ φάναι· “καὶ ὅτε ὑπὲρ
τῆς πατρίδος ἐστρατευόμην, ὑπέμενον τοὺς κινδύνους, καὶ νῦν
ὑπὲρ τοῦ καθήκοντος διὰ φίλον ὑπομενῶ.”
 Οὗτος πρῶτος ἐν ἐρωτήσει λόγον παρήνεγκεν, ὥς φησι Φαβω-
ρῖνος ἐν ὀγδόῃ Παντοδαπῆς ἱστορίας (FHG III. 580). καὶ
πρῶτος τὸν κατὰ τὴν ἀνάλυσιν τῆς ζητήσεως τρόπον εἰσηγήσατο
Λεωδάμαντι τῷ Θασίῳ. καὶ πρῶτος ἐν φιλοσοφίᾳ ἀντίποδα
ὠνόμασε καὶ στοιχεῖον καὶ διαλεκτικὴν καὶ ποιότητα καὶ τοῦ
ἀριθμοῦ τὸν προμήκη καὶ τῶν περάτων τὴν ἐπίπεδον ἐπιφάνειαν
καὶ θεοῦ πρόνοιαν.
 Καὶ πρῶτος τῶν φιλοσόφων ἀντεῖπε πρὸς τὸν λόγον τὸν
Λυσίου τοῦ Κεφάλου ἐκθέμενος αὐτὸν κατὰ λέξιν ἐν τῷ Φαίδρῳ.
καὶ πρῶτος ἐθεώρησε τῆς γραμματικῆς τὴν δύναμιν. πρῶτός τε
ἀντειρηκὼς σχεδὸν ἅπασι τοῖς πρὸ αὐτοῦ, ζητεῖται διὰ τί μὴ
ἐμνημόνευσε Δημοκρίτου. τούτου φησὶ Νεάνθης ὁ Κυζικηνὸς  
(FGrH 84 F 22) εἰς Ὀλύμπια ἀνιόντος τοὺς Ἕλληνας ἅπαντας
ἐπιστραφῆναι εἰς αὐτόν· ὅτε καὶ Δίωνι συνέμιξε μέλλοντι στρα-
τεύειν ἐπὶ Διονύσιον. ἐν δὲ τῷ πρώτῳ τῶν Ἀπομνημονευμάτων
 116

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 7, sec. 58, line 2

δὲ τὸ ἔναρθρον μόνον. λέξις δὲ λόγου διαφέρει, ὅτι λόγος ἀεὶ

σημαντικός ἐστι, λέξις δὲ καὶ ἀσήμαντος, ὡς ἡ βλίτυρι, λόγος δὲ
οὐδαμῶς. διαφέρει δὲ καὶ τὸ λέγειν τοῦ προφέρεσθαι· προφέρονται
μὲν γὰρ αἱ φωναί, λέγεται δὲ τὰ πράγματα, ἃ δὴ καὶ λεκτὰ
τυγχάνει.
 Τοῦ δὲ λόγου ἐστὶ μέρη πέντε, ὥς φησι Διογένης τ' ἐν τῷ
Περὶ φωνῆς καὶ Χρύσιππος, ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα, σύνδεσμος,
ἄρθρον· ὁ δ' Ἀντίπατρος καὶ τὴν μεσότητα τίθησιν ἐν τοῖς Περὶ
λέξεως καὶ τῶν λεγομένων.
 Ἔστι δὲ προσηγορία μὲν κατὰ τὸν Διογένην μέρος λόγου
σημαῖνον κοινὴν ποιότητα, οἷον Ἄνθρωπος, Ἵππος· ὄνομα δέ
ἐστι μέρος λόγου δηλοῦν ἰδίαν ποιότητα, οἷον Διογένης, Σωκρά-
της· ῥῆμα δέ ἐστι μέρος λόγου σημαῖνον ἀσύνθετον κατηγόρημα,
ὡς ὁ Διογένης, ἤ, ὥς τινες, στοιχεῖον λόγου ἄπτωτον, σημαῖνόν
τι συντακτὸν περί τινος ἢ τινῶν, οἷον Γράφω, Λέγω· σύνδεσμος
δέ ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον, συνδοῦν τὰ μέρη τοῦ λόγου· ἄρθρον  
δέ ἐστι στοιχεῖον λόγου πτωτικόν, διορίζον τὰ γένη τῶν ὀνομάτων
καὶ τοὺς ἀριθμούς, οἷον Ὁ, Ἡ, Τό, Οἱ, Αἱ, Τά.
 

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 7, sec. 58, line 3

σημαντικός ἐστι, λέξις δὲ καὶ ἀσήμαντος, ὡς ἡ βλίτυρι, λόγος δὲ

οὐδαμῶς. διαφέρει δὲ καὶ τὸ λέγειν τοῦ προφέρεσθαι· προφέρονται
μὲν γὰρ αἱ φωναί, λέγεται δὲ τὰ πράγματα, ἃ δὴ καὶ λεκτὰ
τυγχάνει.
 Τοῦ δὲ λόγου ἐστὶ μέρη πέντε, ὥς φησι Διογένης τ' ἐν τῷ
Περὶ φωνῆς καὶ Χρύσιππος, ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα, σύνδεσμος,
ἄρθρον· ὁ δ' Ἀντίπατρος καὶ τὴν μεσότητα τίθησιν ἐν τοῖς Περὶ
λέξεως καὶ τῶν λεγομένων.
 Ἔστι δὲ προσηγορία μὲν κατὰ τὸν Διογένην μέρος λόγου
σημαῖνον κοινὴν ποιότητα, οἷον Ἄνθρωπος, Ἵππος· ὄνομα δέ
ἐστι μέρος λόγου δηλοῦν ἰδίαν ποιότητα, οἷον Διογένης, Σωκρά-
της· ῥῆμα δέ ἐστι μέρος λόγου σημαῖνον ἀσύνθετον κατηγόρημα,
ὡς ὁ Διογένης, ἤ, ὥς τινες, στοιχεῖον λόγου ἄπτωτον, σημαῖνόν
τι συντακτὸν περί τινος ἢ τινῶν, οἷον Γράφω, Λέγω· σύνδεσμος
δέ ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον, συνδοῦν τὰ μέρη τοῦ λόγου· ἄρθρον  
δέ ἐστι στοιχεῖον λόγου πτωτικόν, διορίζον τὰ γένη τῶν ὀνομάτων
καὶ τοὺς ἀριθμούς, οἷον Ὁ, Ἡ, Τό, Οἱ, Αἱ, Τά.
 Ἀρεταὶ δὲ λόγου εἰσὶ πέντε, Ἑλληνισμός, σαφήνεια, συντομία,
πρέπον, κατασκευή. Ἑλληνισμὸς μὲν οὖν ἐστι φράσις ἀδιάπτωτος
ἐν τῇ τεχνικῇ καὶ μὴ εἰκαίᾳ συνηθείᾳ· σαφήνεια δέ ἐστι λέξις
γνωρίμως παριστᾶσα τὸ νοούμενον· συντομία δέ ἐστι λέξις αὐτὰ

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 9, sec. 45, line 6

 117

ὕδωρ, ἀέρα, γῆν· εἶναι γὰρ καὶ ταῦτα ἐξ ἀτόμων τινῶν συστήματα·
ἅπερ εἶναι ἀπαθῆ καὶ ἀναλλοίωτα διὰ τὴν στερρότητα. τόν τε
ἥλιον καὶ τὴν σελήνην ἐκ τοιούτων λείων καὶ περιφερῶν ὄγκων
συγκεκρίσθαι, καὶ τὴν ψυχὴν ὁμοίως· ἣν καὶ νοῦν ταὐτὸν εἶναι.
ὁρᾶν δ' ἡμᾶς κατ' εἰδώλων ἐμπτώσεις.
 Πάντα τε κατ' ἀνάγκην γίνεσθαι, τῆς δίνης αἰτίας οὔσης τῆς
γενέσεως πάντων, ἣν ἀνάγκην λέγει. τέλος δ' εἶναι τὴν εὐθυμίαν,  
οὐ τὴν αὐτὴν οὖσαν τῇ ἡδονῇ, ὡς ἔνιοι παρακούσαντες ἐξεδέξαντο,
ἀλλὰ καθ' ἣν γαληνῶς καὶ εὐσταθῶς ἡ ψυχὴ διάγει, ὑπὸ μηδενὸς
ταραττομένη φόβου ἢ δεισιδαιμονίας ἢ ἄλλου τινὸς πάθους. καλεῖ
δ' αὐτὴν καὶ εὐεστὼ καὶ πολλοῖς ἄλλοις ὀνόμασι. ποιότητας δὲ
νόμῳ εἶναι· φύσει δ' ἄτομα καὶ κενόν. καὶ ταῦτα μὲν αὐτῷ
ἐδόκει.
 Τὰ δὲ βιβλία αὐτοῦ καὶ Θράσυλλος ἀναγέγραφε κατὰ τάξιν
οὕτως ὡσπερεὶ καὶ τὰ Πλάτωνος κατὰ τετραλογίαν.
 Ἔστι δὲ ἠθικὰ μὲν τάδε·

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 9, sec. 72, line 8

    τί δῆτα τοὺς ταλαιπώρους βροτοὺς

    φρονεῖν λέγουσι; σοῦ γὰρ ἐξηρτήμεθα
    δρῶμέν τε τοιαῦθ' ἃν σὺ τυγχάνῃς θέλων.
 Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Ξενοφάνης καὶ Ζήνων ὁ Ἐλεάτης καὶ
Δημόκριτος κατ' αὐτοὺς σκεπτικοὶ τυγχάνουσιν· ἐν οἷς Ξενο-
φάνης μέν φησι (DK 21 B 34. 1 sq.)·
  καὶ τὸ μὲν οὖν σαφὲς οὔτις ἀνὴρ ἴδεν οὐδέ τις ἔσται
  εἰδώς.
Ζήνων (DK 29 B 4) δὲ τὴν κίνησιν ἀναιρεῖ λέγων, “τὸ κινού-
μενον οὔτ' ἐν ᾧ ἐστι τόπῳ κινεῖται οὔτ' ἐν ᾧ μὴ ἔστι”· Δημό-
κριτος (DK 68 B 117 et 125) δὲ τὰς ποιότητας ἐκβάλλων, ἵνα
φησί, “νόμῳ θερμόν, νόμῳ ψυχρόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν”·
καὶ πάλιν, “ἐτεῇ δὲ οὐδὲν ἴδμεν· ἐν βυθῷ γὰρ ἡ ἀλήθεια.” καὶ
Πλάτωνα τὸ μὲν ἀληθὲς θεοῖς τε καὶ θεῶν παισὶν ἐκχωρεῖν, τὸν δ'
εἰκότα λόγον ζητεῖν. καὶ Εὐριπίδην λέγειν (N29, fg. 638)·
    τίς δ' οἶδεν εἰ τὸ ζῆν μέν ἐστι κατθανεῖν,
    τὸ κατθανεῖν δὲ ζῆν νομίζεται βροτοῖς;  
ἀλλὰ καὶ Ἐμπεδοκλέα (DK 31 B. 2. 7 sq.)·
  οὕτως οὔτ' ἐπιδερκτὰ τάδ' ἀνδράσιν οὔτ' ἐπακουστὰ   οὔτε νόῳ περιληπτά·

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 10, sec. 44, line 6

 “Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι φησὶ δὲ ἐνδοτέρω καὶ ἰσοταχῶς

αὐτὰς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τὴν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καὶ τῇ κουφοτάτῃ
καὶ τῇ βαρυτάτῃ. τὸν αἰῶνα, καὶ αἱ μὲν εἰς μακρὰν ἀπ' ἀλλήλων
διιστάμεναι, αἱ δὲ αὖ τὸν παλμὸν ἴσχουσιν ὅταν τύχωσι τῇ περι-
πλοκῇ κεκλειμέναι ἢ στεγαζόμεναι παρὰ τῶν πλεκτικῶν.
 “Ἥ τε γὰρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτὴν
 118

τοῦτο παρασκευάζει, τὴν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι·

ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατὰ τὴν σύγκρουσιν τὸν
ἀποπαλμὸν ποιεῖ, ἐφ' ὁπόσον ἂν ἡ περιπλοκὴ τὴν ἀποκατάστασιν
ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ. ἀρχὴ δὲ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀιδίων
τῶν ἀτόμων οὐσῶν καὶ τοῦ κενοῦ. φησὶ δ' ἐνδοτέρω μηδὲ ποιότητά
τινα περὶ τὰς ἀτόμους εἶναι πλὴν σχήματος καὶ μεγέθους καὶ βάρους· τὸ δὲ
χρῶμα (fg. 56 Us.) παρὰ τὴν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα
στοιχειώσεσί φησι. πᾶν τε μέγεθος μὴ εἶναι περὶ αὐτάς· οὐδέποτε γοῦν
ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει.
 “Ἡ τοσαύτη δὴ φωνὴ τούτων πάντων μνημονευομένων τὸν
ἱκανὸν τύπον ὑποβάλλει ταῖς περὶ τῆς τῶν ὄντων φύσεως
ἐπινοίαις.
 “Ἀλλὰ μὴν καὶ κόσμοι ἄπειροί εἰσιν, οἵ θ' ὅμοιοι τούτῳ καὶ
ἀνόμοιοι. αἵ τε γὰρ ἄτομοι ἄπειροι οὖσαι, ὡς ἄρτι ἀπεδείχθη,  
φέρονται καὶ πορρωτάτω. οὐ γὰρ κατανήλωνται αἱ τοιαῦται

Διογένης Λαέρτιος. Βίοι φιλοσόφων. Book 10, sec. 54, line 1

τῆς προϊεμένης φωνῆς ἢ καὶ τῶν ὁμογενῶν σχηματίζεσθαι

πολλὴν γὰρ ἔνδειαν ἕξει τοῦτο πάσχων ὑπ' ἐκείνης,  – ἀλλ' εὐθὺς
τὴν γινομένην πληγὴν ἐν ἡμῖν, ὅταν φωνὴν ἀφίωμεν, τοιαύτην
ἔκθλιψιν ὄγκων τινῶν ῥεύματος πνευματώδους ἀποτελεστικῶν
ποιεῖσθαι, ἢ τὸ πάθος τὸ ἀκουστικὸν ἡμῖν παρασκευάζει.
 “Καὶ μὴν καὶ τὴν ὀσμὴν νομιστέον ὥσπερ καὶ τὴν ἀκοὴν οὐκ
ἄν ποτε οὐθὲν πάθος ἐργάσασθαι, εἰ μὴ ὄγκοι τινὲς ἦσαν ἀπὸ τοῦ
πράγματος ἀποφερόμενοι σύμμετροι πρὸς τὸ τοῦτο τὸ αἰσθητήριον  
κινεῖν, οἱ μὲν τοῖοι τεταραγμένως καὶ ἀλλοτρίως, οἱ δὲ τοῖοι
ἀταράχως καὶ οἰκείως ἔχοντες.
 “Καὶ μὴν καὶ τὰς ἀτόμους νομιστέον μηδεμίαν ποιότητα τῶν
φαινομένων προσφέρεσθαι πλὴν σχήματος καὶ βάρους καὶ μεγέ-
θους καὶ ὅσα ἐξ ἀνάγκης σχήματος συμφυῆ ἐστι. ποιότης γὰρ
πᾶσα μεταβάλλει· αἱ δὲ ἄτομοι οὐδὲν μεταβάλλουσιν, ἐπειδή-
περ δεῖ τι ὑπομένειν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων στερεὸν
καὶ ἀδιάλυτον, ὃ τὰς μεταβολὰς οὐκ εἰς τὸ μὴ ὂν ποιήσεται οὐδ'
ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἀλλὰ κατὰ μεταθέσεις ἐν πολλοῖς, τινῶν δὲ καὶ
προσόδους καὶ ἀφόδους. ὅθεν ἀναγκαῖον τὰ [μὴ] μετατιθέμενα
ἄφθαρτα εἶναι καὶ τὴν τοῦ μεταβάλλοντος φύσιν οὐκ ἔχοντα,
ὄγκους δὲ καὶ σχηματισμοὺς ἰδίους· ταῦτα γὰρ καὶ ἀναγκαῖον
ὑπομένειν.

Πλούταρχος. De recta ratione audiendi (37b-48d) Stephanus p.46, sec. A, line 4

τοῖς ἀκροατηρίοις νῦν ἐπεισάγοντες οὗτοι, καὶ

“θείως” καὶ “θεοφορήτως” καὶ “ἀπροσίτως”
ἐπιλέγοντες, ὡς οὐκέτι τοῦ “καλῶς” καὶ τοῦ
“σοφῶς” καὶ τοῦ “ἀληθῶς” ἐξαρκοῦντος, οἷς οἱ
περὶ Πλάτωνα καὶ Σωκράτη καὶ Ὑπερείδην ἐχρῶντο  
σημείοις τῶν ἐπαίνων, ὑπερασχημονοῦσι καὶ δια-
βάλλουσι τοὺς λέγοντας ὡς ὑπερηφάνων τινῶν καὶ
 119

περιττῶν δεομένους ἐπαίνων. σφόδρα δ' ἀηδεῖς

εἰσι καὶ οἱ μεθ' ὅρκου τοῖς λέγουσιν ὥσπερ ἐν δικα-
στηρίῳ τὰς μαρτυρίας ἀποδιδόντες. οὐχ ἧττον δὲ
τούτων οἱ περὶ τὰς ποιότητας ἀστοχοῦντες, ὅταν
φιλοσόφῳ μὲν ἐπιφωνῶσι “δριμέως,” γέροντι δ'
“εὐφυῶς” ἢ “ἀνθηρῶς,” τὰς τῶν παιζόντων καὶ
πανηγυριζόντων ἐν ταῖς σχολαστικαῖς μελέταις
φωνὰς ἐπὶ τοὺς φιλοσόφους μετακομίζοντες καὶ
λόγῳ σωφρονοῦντι προσφέροντες ἔπαινον ἑταιρικόν,
ὥσπερ ἀθλητῇ κρίνων ἢ ῥόδων στέφανον, οὐ δάφνης
οὐδὲ κοτίνου περιτιθέντες. Εὐριπίδης μὲν οὖν ὁ
ποιητής, ὡς ὑπολέγοντος αὐτοῦ τοῖς χορευταῖς ᾠδήν
τινα πεποιημένην ἐφ' ἁρμονίας εἷς ἐγέλασεν, “εἰ

Πλούταρχος. De E apud Delphos (384d-394c)

Stephanus p.390, sec. B, line 2

πυρός· τὸν δὲ πέμπτον οὐρανὸν οἱ δὲ φῶς οἱ δ' αἰθέρα

καλοῦσιν, οἱ δ' αὐτὸ τοῦτο πέμπτην οὐσίαν, ᾗ τὸ κύκλῳ  
περιφέρεσθαι μόνῃ τῶν σωμάτων κατὰ φύσιν ἐστίν, οὐκ ἐξ
ἀνάγκης οὐδ' ἄλλως συμβεβηκός. διὸ δὴ καὶ τὰ πέντε
κάλλιστα καὶ τελεώτατα σχήματα τῶν ἐν τῇ φύσει κατα-
νοήσας, πυραμίδα καὶ κύβον καὶ ὀκτάεδρον καὶ εἰκοσάε-
δρον καὶ δωδεκάεδρον, ἕκαστον οἰκείως ἑκάστῳ προσένει-
μεν. εἰσὶ δ' οἳ καὶ τὰς τῶν αἰσθήσεων δυνάμεις ἰσα-
ρίθμους οὔσας τοῖς πρώτοις ἐκείνοις συνοικειοῦσι, τὴν μὲν
ἁφὴν ὁρῶντες ἀντίτυπον οὖσαν καὶ γεώδη, τὴν δὲ γεῦσιν
ὑγρότητι τῶν γευστῶν τὰς ποιότητας προσιεμένην. ἀὴρ
δὲ πληγεὶς ἐν ἀκοῇ γίγνεται φωνὴ καὶ ψόφος. δυεῖν δὲ
τῶν λοιπῶν ὀσμὴ μέν, ἣν ὄσφρησις εἴληχεν, ἀναθυμίασις
οὖσα καὶ γεννωμένη θερμότητι πυρῶδές ἐστιν, αἰθέρι δὲ
καὶ φωτὶ διὰ συγγένειαν διαλαμπούσης τῆς ὄψεως γίγνεται
κρᾶσις ἐξ ἀμφοῖν ὁμοιοπαθὴς καὶ σύμπηξις. ἄλλην δ' οὔτε
τὸ ζῷον αἴσθησιν οὔθ' ὁ κόσμος ἔχει φύσιν ἁπλῆν καὶ
ἄμικτον· ἀλλὰ θαυμαστή τις, ὡς ἔοικε, διανομὴ γέγονε
τῶν πέντε πρὸς τὰ πέντε καὶ σύλληξις.’
 Ἅμα δέ πως ἐπιστήσας καὶ διαλιπών ‘οἷον’ εἶπον
’ὦ Εὔστροφε, πεπόνθαμεν, ὀλίγου παρελθόντες τὸν Ὅμη

Πλούταρχος. De Pythiae oraculis (394d-409d)

 120

Stephanus p.398, sec. D, line 4

ἧς λέγεται καθίζεσθαι τὴν πρώτην Σίβυλλαν ἐκ τοῦ

Ἑλικῶνος παραγενομένην ὑπὸ τῶν Μουσῶν τραφεῖσαν
(ἔνιοι δέ φασιν ἐκ Μαλιέων ἀφικέσθαι Λαμίας οὖσαν
θυγατέρα τῆς Ποσειδῶνος), ὁ μὲν Σαραπίων ἐμνήσθη
τῶν ἐπῶν, ἐν οἷς ὕμνησεν ἑαυτήν, ὡς οὐδ' ἀποθανοῦσα
λήξει μαντικῆς, ἀλλ' αὐτὴ μὲν ἐν τῇ σελήνῃ περίεισι τὸ
[καλούμενον] φαινόμενον γενομένη πρόσωπον, τῷ δ' ἀέρι
τὸ πνεῦμα συγκραθὲν ἐν φήμαις ἀεὶ φορήσεται καὶ κλη-
δόσιν· ἐκ δὲ τοῦ σώματος μεταβαλόντος ἐν τῇ γῇ πόας
καὶ ὕλης ἀναφυομένης βοσκήσεται ταύτην ἱερὰ θρέμματα
χρόας τε παντοδαπὰς ἴσχοντα καὶ μορφὰς καὶ ποιότητας
ἐπὶ τῶν σπλάγχνων ἀφ' ὧν αἱ προδηλώσεις ἀνθρώποις τοῦ
μέλλοντος. ὁ δὲ Βόηθος ἔτι μᾶλλον ἦν φανερὸς καταγελῶν·
τοῦ δὲ ξένου εἰπόντος, ὡς, εἰ καὶ ταῦτα μύθοις ἔοικεν,
ἀλλὰ ταῖς γε μαντείαις ἐπιμαρτυροῦσι πολλαὶ μὲν ἀναστά-
σεις καὶ μετοικισμοὶ πόλεων Ἑλληνίδων, πολλαὶ δὲ βαρβα-
ρικῶν στρατιῶν ἐπιφάνειαι καὶ ἀναιρέσεις ἡγεμονιῶν·
’ταυτὶ δὲ τὰ πρόσφατα καὶ νέα πάθη περί τε Κύμην καὶ
Δικαιάρχειαν οὐχ ὑμνούμενα πάλαι καὶ ᾀδόμενα διὰ τῶν
Σιβυλλείων ὁ χρόνος ὥσπερ ὀφείλων ἀποδέδωκεν, ἐκρή-
ξεις πυρὸς ὀρείου καὶ ζέσεις θαλασσίας καὶ πετρῶν καὶ

Πλούταρχος. De defectu oraculorum (409e-438d)

Stephanus p.436, sec. C, line 10

τὰς μεταβολάς, ἃς ὤχρᾳ μιχθεῖσα σινωπὶς ἴσχει καὶ

μέλανι μηλιάς, ἀφαιρεῖται τὴν τοῦ τεχνίτου δόξαν· ὁ δὲ
τοῦ σιδήρου τὴν στόμωσιν ἐπεξιὼν καὶ τὴν μάλαξιν, ὅτι
τῷ μὲν πυρὶ χαλασθεὶς ἐνδίδωσι καὶ ὑπείκει τοῖς ἐλαύ-
νουσι καὶ πλάττουσιν, ἐμπεσὼν δὲ πάλιν εἰς ὕδωρ ἀκραι-
φνὲς καὶ τῇ ψυχρότητι διὰ τὴν ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἐγγενομένην
ἁπαλότητα καὶ μανότητα πιληθεὶς καὶ καταπυκνωθεὶς
εὐτονίαν ἴσχει καὶ πῆξιν, ἣν Ὅμηρος (ι 393) ‘σιδήρου
κράτος’ εἶπεν, ἧττόν τι τῷ τεχνίτῃ τηρεῖ τὴν αἰτίαν τῆς
τοῦ ἔργου γενέσεως; ἐγὼ μὲν οὐκ οἴομαι· καὶ γὰρ τῶν
ἰατρικῶν δυνάμεων ἔνιοι τὰς ποιότητας ἐλέγχουσι, τὴν  
δ' ἰατρικὴν οὐκ ἀναιροῦσιν. ὥσπερ ἀμέλει καὶ Πλάτων
(Rep. 507d) ὁρᾶν μὲν ἡμᾶς τῇ παρὰ τῶν ὀφθαλμῶν αὐγῇ
συγκεραννυμένῃ πρὸς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἀκούειν δὲ τῇ
πληγῇ τοῦ ἀέρος ἀποφαινόμενος οὐκ ἀνῄρει τὸ κατὰ λόγον
καὶ πρόνοιαν ὁρατικοὺς καὶ ἀκουστικοὺς γεγονέναι.’
 ’Καθόλου γάρ, ὥς φημι, δύο πάσης γενέσεως αἰτίας
ἐχούσης οἱ μὲν σφόδρα παλαιοὶ θεολόγοι καὶ ποιηταὶ τῇ
 121

κρείττονι μόνῃ τὸν νοῦν προσεῖχον τοῦτο δὴ τὸ κοινὸν

(Orph. fr. 21a v. 2) ἐπιφθεγγόμενοι πᾶσι πράγμασι
      

Πλούταρχος. De virtute morali (440d-452d)

Stephanus p.443, sec. C, line 7

(Π 167) ἐπὶ τὴν μάχην ἔτι θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσιν

εἰ τὸ θυμούμενον ἐν ἡμῖν καὶ ἐπιθυμοῦν καὶ λυπούμενον
καὶ ἡδόμενον ὑπακούειν τε τῷ φρονοῦντι καὶ πάσχειν ὑπ'
αὐτοῦ καὶ συνδιατίθεσθαι πέφυκεν, οὐκ ἀποικοῦν οὐδ'
ἀπεσχισμένον οὐδὲ πλασσόμενον ἔξωθεν οὐδὲ τυπούμενον
ἀνάγκαις τισὶν ἢ πληγαῖς, ἀλλὰ φύσει μὲν ἐξηρτημένον ἀεὶ
δ' ὁμιλοῦν καὶ συντρεφόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ὑπὸ
συνηθείας.
 Διὸ καὶ καλῶς ὠνόμασται τὸ ἦθος. ἔστι μὲν γάρ,
ὡς τύπῳ εἰπεῖν, ποιότης τοῦ ἀλόγου τὸ ἦθος, ὠνό-
μασται δ' ὅτι τὴν ποιότητα ταύτην καὶ τὴν διαφορὰν ἔθει
λαμβάνει τὸ ἄλογον ὑπὸ τοῦ λόγου πλαττόμενον, οὐ βουλο-
μένου τὸ πάθος ἐξαιρεῖν παντάπασιν (οὔτε γὰρ δυνατὸν
οὔτ' ἄμεινον), ἀλλ' ὅρον τινὰ καὶ τάξιν ἐπιτιθέντος αὐτῷ
καὶ τὰς ἠθικὰς ἀρετάς, οὐκ ἀπαθείας οὔσας ἀλλὰ συμ-
μετρίας παθῶν καὶ μεσότητας, ἐμποιοῦντος· ἐμποιεῖ δὲ
τῇ φρονήσει τὴν τοῦ παθητικοῦ δύναμιν εἰς ἕξιν ἀστείαν  
καθιστάς. τρία γὰρ δὴ ταῦτά φασι περὶ τὴν ψυχὴν ὑπάρ-
χειν, δύναμιν πάθος ἕξιν. ἡ μὲν οὖν δύναμις ἀρχὴ καὶ
ὕλη τοῦ πάθους, οἷον ὀργιλότης αἰσχυντηλία θαρραλεό-
της· τὸ δὲ πάθος κίνησίς τις ἤδη τῆς δυνάμεως, οἷον

Πλούταρχος. De virtute morali (440d-452d)

Stephanus p.451, sec. A, line 7

δὲ πρεσβυτῶν ἡ περὶ τὸ ἧπαρ ἀρχὴ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ

κατασβέννυται καὶ γίνεται μικρὰ καὶ ἀσθενής, ἰσχύει δὲ
μᾶλλον ὁ λόγος τοῦ παθητικοῦ τῷ σώματι συναπομα-
ραινομένου. τοῦτο δ' ἀμέλει καὶ τὰς τῶν θηρίων ἠθοποιεῖ
πρὸς τὰ πάθη φύσεις. | οὐ γὰρ ὀρθότητι δοξῶν οὐδὲ
φαυλότητι δήπου τοῖς μὲν ἀλκαὶ καὶ ὁρμαὶ πρὸς τὰ φαι-
νόμενα δεινὰ παρίστανται, τοῖς δ' ἀμήχανοι πτοῖαι καὶ
φυγαὶ τῆς ψυχῆς· ἀλλ' αἱ περὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ πνεῦμα καὶ
 122

τὸ σῶμα δυνάμεις τὰς τῶν παθῶν διαφορὰς ποιοῦσιν,

ὥσπερ ἐκ ῥίζης τοῦ παθητικοῦ τῆς σαρκὸς ἀναβλαστά-
νοντος καὶ συναναφέροντος τὴν ποιότητα καὶ τὴν κρᾶσιν.
τοῦ δ' ἀνθρώπου ταῖς μὲν παθητικαῖς ὁρμαῖς τὸ σῶμα
συμπαθοῦν καὶ συγκινούμενον ἐλέγχουσιν ὠχρότητες ἐρυ-
θήματα τρόμοι πηδήσεις καρδίας, διαχύσεις αὖ πάλιν ἐν  
ἐλπίσιν ἡδονῶν καὶ προσδοκίαις· ὅταν δὲ μὴ μετὰ πάθους
ἀλλ' αὐτὸ καθ' αὑτὸ κινῆται τὸ διανοητικόν, ἡσυχίαν ἄγει
τὸ σῶμα καὶ καθέστηκεν οὔτε κοινωνοῦν οὔτε μετέχον
αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τοῦ φρονοῦντος, εἰ τοῦ παθητικοῦ
μὴ συνεφάπτοιτο μηδὲ συμπαραλαμβάνοι τὸ ἄλογον·
ὥστε καὶ τούτῳ δύ' ὄντα δηλοῦσθαι καὶ διαφέροντα

Πλούταρχος. De curiositate (515b-523b)

Stephanus p.517, sec. A, line 9

δύεται καὶ διέρπει, | βακχεῖα καὶ χοροὺς καὶ παννυχίδας

ἐξετάζων καὶ συκοφαντῶν. καὶ καθάπερ τοῦ κωμῳ-
δουμένου Κλέωνος (Arist. Eq. 79)
      
   ’τὼ χεῖρ' ἐν Αἰτωλοῖς, ὁ νοῦς ἐν Κλωπιδῶν,’
      
οὕτω τοῦ πολυπράγμονος ὁ νοῦς ἅμ' ἐν πλουσίων οἴκοις
ἐστὶν ἐν δωματίοις πενήτων ἐν αὐλαῖς βασιλέων ἐν θαλά-
μοις νεογάμων· πάντα πράγματα ζητεῖ, τὰ ξένων τὰ
ἡγεμόνων, οὐδ' ἀκινδύνως ταῦτα ζητῶν, ἀλλ' οἷον, εἴ τις
ἀκονίτου γεύοιτο πολυπραγμονῶν τὴν ποιότητα, φθάσει
τῆς αἰσθήσεως προανελὼν τὸ αἰσθανόμενον, οὕτως οἱ τὰ
τῶν μειζόνων κακὰ ζητοῦντες προαναλίσκουσι τῆς γνώ-
σεως ἑαυτούς. καὶ γὰρ οἱ τοῦ ἡλίου τὴν ἄφθονόν γε ταύτην
καὶ κατακεχυμένην ἅπασιν ἀκτῖνα παρορῶντες, αὐτὸν δὲ
τὸν κύκλον ἀναιδῶς καταβλέπειν καὶ διαστέλλειν τὸ φῶς
εἴσω βιαζόμενοι καὶ τολμῶντες ἀποτυφλοῦνται. διὸ καλῶς
Φιλιππίδης ὁ κωμῳδιοποιὸς εἰπόντος αὐτῷ ποτε Λυσι-
μάχου τοῦ βασιλέως ‘τίνος σοι τῶν ἐμῶν μεταδῶ;’ ‘μόνον’
εἶπεν, ‘ὦ βασιλεῦ, μὴ τῶν ἀπορρήτων.’ τὰ γὰρ ἥδιστα καὶ
κάλλιστα τῶν βασιλέων ἔξω πρόκειται, τὰ δεῖπνα οἱ

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

 123

Stephanus p.658, sec. D, line 1

 Λεχθέντων δὲ τούτων, ἐγώ ‘τἄλλα μέν’ ἔφην

’εἴρηται καλῶς· τῇ δὲ ποσότητι καὶ τῷ μᾶλλον καὶ
ἧττον τῆς θερμασίας κρίνειν τὸ σύμπαν οὐ δεῖ· καὶ
γὰρ ἥλιον ὁρῶμεν ἧττον ἐν τῷ χειμῶνι θάλποντα καὶ
μᾶλλον ἐν τῷ θέρει σήποντα τὰ σώματα· τοὐναντίον
δ' ὤφειλε ποιεῖν, εἰ μαλακότητι τῆς θερμασίας αἱ σήψεις
ἐγίνοντο· νυνὶ δ', ὅτε μᾶλλον ἐντείνει τὸ καῦμα, θᾶσσον
διαφθείρει τὰς σάρκας. οὐκοῦν οὐδ' ἡ σελήνη δι' ἔνδειαν
ἀλέας καὶ ἀσθένειαν εἰς σῆψιν ἄγει τὰ νεκρὰ τῶν σωμάτων,  
ἀλλ' ἰδιότητα μᾶλλον αἰτιατέον τοῦ φερομένου ῥεύματος
ἀπ' αὐτῆς. ὅτι γὰρ οὐ μίαν ἔχει ποιότητα πᾶν τὸ θερμόν,
αὐτῷ μόνῳ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρουσαν, ἀλλ' εἰσὶ
πάμπολλαι τοῦ πυρὸς δυνάμεις οὐθὲν ἀλλήλαις ἐοικυῖαι,
δῆλον ἀπὸ τῶν προχειροτάτων. οἱ μὲν γὰρ χρυσοχόοι διὰ
τῆς ἀχυρίνης φλογὸς ἐργάζονται τὸν χρυσόν, οἱ δ' ἰατροὶ
μάλιστα τῇ κληματίνῃ τὰ συνεψόμενα τῶν φαρμάκων
ὑποχλιαίνουσιν· πρὸς δὲ τὴν τοῦ ὑέλου μάλαξιν καὶ τύ-
πωσιν εὐάρμοστον εἶναι δοκεῖ τὸ μυρίκινον· τὸ δ' ἀπὸ τῆς
ἐλαίας τὰ μὲν σώματα ταῖς πυρίαις εὖ διατίθησι, τοῖς
δὲ βαλανείοις πολέμιόν ἐστιν καὶ λυμαίνεται τὴν πινάκω-
σιν αὐτῶν καὶ τοὺς θεμελίους ὑποκαιόμενον· ὅθεν οἱ

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

Stephanus p.663, sec. A, line 5

χύτης τοῦ βίου τὸ ἐπίκηρον καὶ νοσῶδες· οὐδὲν γὰρ ὡς

εἰπεῖν πολυχρόνιόν ἐστιν, πλὴν εἰ φαίη τις κόρακα καὶ
κορώνην, ἃ δὴ παμφάγα τ' ὄντα καὶ πάσης ἁπτόμενα
τροφῆς ὁρῶμεν. καὶ μὴν καὶ τῇ τῶν νοσούντων διαίτῃ
καλῶς ἐποίεις τὰ εὔπεπτα καὶ δύσπεπτα τεκμαιρόμενος·  
καὶ γὰρ πόνος καὶ γυμνάσιακαὶ τὸ διαιρεῖν τὴν τροφὴν |
† εὔπεπτα μέν ἐστιν, οὐχ ἁρμόζει δὲ τοῖς πυρέττουσι.
τὴν δὲ μάχην καὶ τὴν διαφορὰν τῆς ποικίλης τροφῆς
ἀλόγως ἐδεδίεις. εἴτε γὰρ ἐξ ὁμοίων ἀναλαμβάνει τὸ
οἰκεῖον ἡ φύσις καὶ εἰς τὸν ὄγκον αὐτόθεν ἡ ποικίλη τροφὴ
πολλὰς μεθιεῖσα ποιότητας ἐξ ἑαυτῆς ἑκάστῳ μέρει τὸ
πρόσφορον ἀναδίδωσιν, ὥστε γίνεσθαι τὸ τοῦ Ἐμπεδο-
κλέους (fr. 90)
      
’ὡς γλυκὺ μὲν [ἐπὶ] γλυκὺ μάρπτε, πικρὸν δ' ἐπὶ πικρὸν
                       [ὄρουσεν,
  ὀξὺ δ' ἐπ' ὀξύ, δαλερὸν δαλεροῦ λαβετως
      
 124

δὲ καὶ ἄλλου ... ἐπὶ πρόσφορονμένοντος τῇ θερμό-

τητι ἐν τῷ πνεύματι τοῦ μίγματος σκεδασθέντος τὰ
οἰκεῖα τοῖς συγγενέσιν ἕπεται· τὸ γὰρ οὕτως παμμιγὲς

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

Stephanus p.663, sec. B, line 9

δὲ καὶ ἄλλου ... ἐπὶ πρόσφορονμένοντος τῇ θερμό-

τητι ἐν τῷ πνεύματι τοῦ μίγματος σκεδασθέντος τὰ
οἰκεῖα τοῖς συγγενέσιν ἕπεται· τὸ γὰρ οὕτως παμμιγὲς
σῶμα καὶ πανηγυρικόν, ὡς τὸ ἡμέτερον, ἐκ ποικίλης ὕλης
λόγον ἔχει μᾶλλον ἢ ἁπλῆς συνερανίζεσθαι καὶ ἀναπλη-
ροῦν τὴν κρᾶσιν. εἴτε μὴ τοῦτ' ἐστίν, ἀλλ' ἡ καλουμένη
πέψις ἀλλοιοῦν πέφυκεν καὶ μεταβάλλειν τὴν τροφήν, ἐν
τῷ ποικίλῳ τοῦτο συμβήσεται θᾶττον καὶ κάλλιον·
ἀπαθὲς γὰρ ὑπὸ τοῦ ὁμοίου τὸ ὅμοιον, ἡ δ' ἀντίταξις καὶ
διαφορὰ μᾶλλον ἐξίστησι τῇ πρὸς τὸ ἐναντίον μίξει τὰς
ποιότητας ἀπομαραινομένας. εἰ δ' ὅλως τὸ μικτὸν ἀθετεῖς  
καὶ ποικίλον, ὦ Φιλῖνε, μὴ δειπνίζοντα μηδ' ὀψοποιοῦντα
μόνον λοιδόρει Φίλωνα τοῦτον, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον, ὅταν
μιγνύῃ τὰς βασιλικὰς καὶ ἀλεξιφαρμάκους ἐκείνας δυνά-
μεις, ἃς ‘θεῶν χεῖρας’ ὠνόμαζεν Ἐρασίστρατος, διέλεγχε
τὴν ἀτοπίαν καὶ περιεργίαν, ὁμοῦ μεταλλικὰ καὶ βοτανικὰ
καὶ θηριακὰ καὶ τὰ ἀπὸ γῆς καὶ θαλάττης εἰς τὸ αὐτὸ
συγκεραννύντος· καλὸν γὰρ ταῦτ' ἐάσαντας ἐν πτισάνῃ
καὶ σικύᾳ καὶ ἐν ὑδρελαίῳ τὴν ἰατρικὴν ἀπολιπεῖν.
’ἀλλὰ νὴ Δία τὸ ποικίλον ἐξάγει καὶ γοητεύει τὴν ὄρεξιν
οὐ κρατοῦσαν ἑαυτῆς’· καὶ γὰρ τὸ καθάριον, ὦ δαιμόνιε,

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

Stephanus p.670, sec. E, line 10

γενομένην· εἰ μή, νὴ Δία, καὶ τοῦ λαγωοῦ φήσει τις

ἀπέχεσθαι τοὺς ἄνδρας ὡς μυσερὸν καὶ ἀκάθαρτον δυσχε-
ραίνοντας τὸ ζῷον.’
 ’Οὐ δῆτ'’ εἶπεν ὁ Λαμπρίας ὑπολαβών ‘ἀλλὰ
τοῦ μὲν λαγωοῦ φείδονται διὰ τὴν πρὸς τὸνμένον ὑπ'
αὐτῶν μυ...στα θηρίον ἐμφερέστατον †. ὁ γὰρ λαγὼς
μεγέθους ἔοικε καὶ πάχους ἐνδεὴς ὄνος εἶναι· καὶ γὰρ ἡ
χρόα καὶ τὰ ὦτα καὶ τῶν ὀμμάτων ἡ λιπαρότης καὶ τὸ
 125

λαμυρὸν ἔοικε θαυμασίως· ὥστε μηδὲν οὕτωμηδὲ  

μικρὸν μεγάλῳ τὴν μορφὴν ὅμοιον γεγονέναι. εἰ μὴ νὴ
Δία καὶ πρὸς τὰς ποιότητας αἰγυπτιάζοντες τὴν ὠκύτητα
τοῦ ζῴου θεῖον ἡγοῦνται καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῶν αἰσθητη-
ρίων· ὅ τε γὰρ ὀφθαλμὸς ἄτρυτός ἐστιν αὐτῶν, ὥστε καὶ
καθεύδειν ἀναπεπταμένοις τοῖς ὄμμασιν, ὀξυηκοΐᾳ τε
δοκεῖ διαφέρειν, ἣν Αἰγύπτιοι θαυμάσαντες ἐν τοῖς ἱεροῖς
γράμμασιν ἀκοὴν σημαίνουσιν οὖς λαγωοῦ γράφοντες.
   τὸ δ' ὕειον κρέας οἱ ἄνδρες ἀφοσιοῦσθαι δοκοῦ-
σιν, ὅτι μάλιστα ... οἱ βάρβαροι τὰς ἐπὶ χρωτὸς
λεύκας καὶ λέπρας δυσχεραίνουσι καὶ τῇ προσβολῇ τὰ
τοιαῦτα καταβόσκεσθαι πάθη τοὺς ἀνθρώπους οἴονται, |
πᾶσαν δ' ὗν ὑπὸ τὴν γαστέρα λέπρας ἀνάπλεων καὶ

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

Stephanus p.733, sec. A, line 6

ἀξιωμάτων συμπλοκὰς πλήθει φησὶν ἑκατὸν μυριάδας

ὑπερβάλλειν· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἤλεγξεν Ἵππαρχος, ἀπο-
δείξας ὅτι τὸ μὲν καταφατικὸν περιέχει συμπεπλεγμένων
μυριάδας δέκα καὶ πρὸς ταύταις τριςχίλια τεσσαράκοντ'
ἐννέα, τὸ δ' ἀποφατικὸν αὐτοῦ μυριάδας τριάκοντα μίαν |
καὶ πρὸς ταύταις ἐνακόσια πεντήκοντα δύο· Ξενοκράτης
(fr. 11 H.) δὲ τὸν τῶν συλλαβῶν ἀριθμόν, ὃν τὰ στοιχεῖα
μιγνύμενα πρὸς ἄλληλα παρέχει, μυριάδων ἀπέφηνεν εἰ-
κοσάκις καὶ μυριάκις μυρίων. τί δὴ θαυμαστόν ἐστιν εἰ,
τοσαύτας μὲν ἐν ἑαυτῷ τοῦ σώματος δυνάμεις ἔχοντος,
τοσαύτας δὲ διὰ σίτων καὶ ποτῶν ἐπεισαγομένου ποιότητας
ἑκάστοτε, χρωμένου δὲ κινήσεσι καὶ μεταβολαῖς μήτε και-
ρὸν ἕνα μήτε τάξιν ἀεὶ μίαν ἐχούσαις, αἱ πρὸς ἀλλήλας συμ-
πλοκαὶ τούτων ἁπάντων ἔστιν ὅτε καινὰ καὶ ἀσυνήθη νοσή-
ματα φέρουσιν; οἷον ὁ Θουκυδίδης (II 50) ἱστορεῖ τὸν Ἀθή-
νησι λοιμὸν γενέσθαι, τεκμαιρόμενος αὐτοῦ τὸ μὴ σύντρο-
φον μάλιστα τῷ τὰ σαρκοφάγα μὴ γεύεσθαι τῶν νεκρῶν·
οἱ δὲ περὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν νοσήσαντες, ὡς Ἀγαθ-
αρχίδας (FHG III 195) ἱστόρηκεν, ἄλλοις τε συμπτώ-
μασιν ἐχρήσαντο καινοῖς καὶ ἀνιστορήτοις, καὶ δρακόντια  
μικρὰ τὰς κνήμας διεσθίοντα καὶ τοὺς βραχίονας ἐξέκυ

Πλούταρχος. Quaestiones convivales (612c-748d)

 126

Stephanus p.733, sec. F, line 2

μελι καὶ μήτρα· λέγουσι δὲ μηδ' ἐγκέφαλον ἐσθίειν τοὺς

παλαιούς· διὸ καὶ Ὅμηρον εἰπεῖν (Ι 378)
      
     ’τίω δέ μιν ἔγκαρος αἴσῃ,’
      
τὸν ἐγκέφαλον οὕτως, διὰ τὸ ῥίπτειν καὶ ἀποβάλλειν μυ-
σαττομένους, προσειπόντα· σικύου δὲ πέπονος καὶ μήλου
Μηδικοῦ καὶ πεπέρεως πολλοὺς ἴσμεν ἔτι τῶν πρεσβυτέ-
ρων γεύσασθαι μὴ δυναμένους. ὑπό τε δὴ τούτων εἰκός
ἐστι ξενοπαθεῖν τὰ σώματα καὶ παραλλάττειν ταῖς κρά-
σεσιν ἡσυχῆ ποιότητα καὶ περίττωμα ποιούντων ἴδιον, τήν
τε τάξιν αὖ τῶν ἐδεστῶν καὶ μετακόσμησιν οὐ μικρὰν
ἔχειν διαφοράν· αἱ γὰρ καλούμεναι ψυχραὶ τράπεζαι πρό-
τερον, ὀστρέων, ἐχίνων, ὠμῶν λαχάνων, ὥσπερ ἐλαφρῶν
ὅπλων, ἀπ' οὐρᾶς ἐπὶ στόμα μεταχθεῖσαι τὴν πρώτην ἀντὶ
τῆς ἐσχάτης τάξιν ἔχουσιν. | μέγα δὲ καὶ τὸ τῶν καλου-
μένων προπομάτων· οὐδὲ γὰρ ὕδωρ οἱ παλαιοὶ πρὶν ἐν-
τραγεῖν ἔπινον· οἱ δὲ νῦν ἄσιτοι προμεθυσθέντες ἅπτονται
τῆς τροφῆς διαβρόχῳ τῷ σώματι καὶ ζέοντι, λεπτὰ καὶ
τομὰ καὶ ὀξέα προσφέροντες ὑπέκκαυμα τῆς ὀρέξεως,  
εἶθ' οὕτως ἐμφορούμενοι τῶν ἄλλων. οὐδενὸς δὲ πρὸς

Πλούταρχος. Aetia physica (911c-919e)

Stephanus p.918, sec. D, line 4

των δ' οὔτε πεῖρα οὔτε περίπτωσις γέγονεν αὐτοῖς.

      
 Πότερον οὖν, ὥσπερ τὰ κηρία τὴν μέλιτταν τῇ ὀσμῇ
καὶ τὰ κενέβρεια τὸν γῦπα κινεῖ καὶ προσάγεται πόρρω-
θεν, οὕτως [οὖν] καὶ σῦς οἱ καρκίνοι καὶ τὴν χελώνην ἡ
ὀρίγανος, αἱ δὲ μυρμηκιαὶ τὴν ἄρκτον ὀσμαῖς καὶ ῥεύμασι
προσφερέσι καὶ οἰκείοις ἕλκουσιν, οὐ λογισμῷ τοῦ συμ-
φέροντος ἀγούσης τῆς αἰσθήσεως; ἢ τὰς ὀρέξεις ἐπι-
φέρουσι τοῖς ζῴοις αἱ τῶν σωμάτων κράσεις, ἃς αἱ
νόσοι ποιοῦσι, διαφόρους δριμύτητας ἢ γλυκύτητας ἤ τι-  
νας ἄλλας ἐντίκτουσαι ποιότητας ἀήθεις καὶ ἀτόπους,
τῶν ὑγρῶν τρεπομένων; ὡς δῆλόν ἐστιν ἐπὶ τῶν γυναι-
κῶν, ὅταν κύωσι, καὶ λίθους καὶ γῆν προσφερομένων·
διὸ καὶ τῶν νοσούντων ταῖς ὀρέξεσιν οἱ χαρίεντες ἰατροὶ
προΐσασι τοὺς ἀσώτως ἢ σωτηρίως ἔχοντας· ἱστορεῖ
 127

γοῦν Μνησίθεος ἰατρὸς ἐν ἀρχῇ πνευμονίας τὸν ἐπιθυμή-

σαντα κρομμύων σῴζεσθαι τὸν δὲ σύκων ἀπόλλυσθαι, διὰ
τὸ ταῖς κράσεσι τὰς ὀρέξεις τὰς δὲ κράσεις τοῖς πάθεσιν
ἕπεσθαι. πιθανὸν οὖν ἐστι καὶ τῶν θηρίων τὰ μὴ παντε-
λῶς ὀλεθρίοις μηδ' ἀναιρετικοῖς περιπίπτοντα νοσή-
μασι ταύτην τὴν διάθεσιν καὶ κρᾶσιν ἴσχειν, ὑφ' ἧς

Πλούταρχος. De facie in orbe lunae (920b-945e)

Stephanus p.922, sec. D, line 10

τε ῥήξεις ἔχουσαν ἐν ἑαυτῇ μήτε βάθη καὶ κοιλότητας,  

ἅπερ οἱ γεώδη ποιοῦντες ἀπολείπουσιν, ἀλλ' ἐπιπολῆς δη-
λονότι τῇ κυρτότητι ἐπικείμενον. τοῦτο δ' ἐστὶ καὶ πρὸς
διαμονὴν ἄλογον καὶ πρὸς θέαν ἀδύνατον ἐν ταῖς πανσε-
λήνοις· διορίσασθαι γὰρ οὐκ ἔδει μέλανα μένοντα καὶ
σκιερόν, ἀλλ' ἀμαυροῦσθαι κρυπτόμενον ἢ συνεκλάμπειν
ὑπὸ τοῦ ἡλίου καταλαμβανομένης τῆς σελήνης. καὶ γὰρ
παρ' ἡμῖν ὁ μὲν ἐν βάθεσι καὶ κοιλώμασι τῆς γῆς, οὗ
μὴ δίεισιν αὐγή, διαμένει σκιώδης καὶ ἀφώτιστος, ὁ
δ' ἔξωθεν τῇ γῇ περικεχυμένος φέγγος ἴσχει καὶ χρόαν
αὐγοειδῆ. πρὸς πᾶσαν μὲν γάρ ἐστι ποιότητα καὶ δύνα-
μιν εὐκέραστος ὑπὸ μανότητος, μάλιστα δὲ φωτὸς ἂν ἐπι-
ψαύσῃ μόνον, ὥς φατε, καὶ θίγῃ, δι' ὅλου τρεπόμενος
ἐκφωτίζεται. ταὐτὸν οὖν τοῦτο καὶ τοῖς εἰς βάθη τινὰ
καὶ φάραγγας συνωθοῦσιν ἐν τῇ σελήνῃ τὸν ἀέρα κἂν
καλῶς ἔοικε βοηθεῖν, ὑμᾶς τε διεξελέγχει τοὺς ἐξ ἀέρος
καὶ πυρὸς οὐκ οἶδ' ὅπως μιγνύντας αὐτῆς καὶ συναρμό-
ζοντας τὴν σφαῖραν. οὐ γὰρ οἷόν τε λείπεσθαι σκιὰν ἐπὶ
τῆς ἐπιφανείας, ὅταν ὁ ἥλιος ἐπιλάμπῃ τῷ φωτὶ πᾶν
ὁπόσον καὶ ἡμεῖς ἀποτεμνόμεθα τῇ ὄψει τῆς σελήνης.’
 Καὶ ὁ Φαρνάκης ἔτι μου λέγοντος ‘τοῦτ' ἐκεῖνο πά

Πλούταρχος. De primo frigido (945f-955c)

Stephanus p.946, sec. A, line 10

τὴν στάσιν; ἐπεὶ καὶ τὸ ψυχρὸν ἔοικε στάσιμον εἶναι, κι-

νητικὸν δὲ τὸ θερμόν· | αἵ τε τῶν θερμῶν καταψύξεις
οὐδεμιᾶς παρουσίᾳ γίνονται δυνάμεως, ἀλλ' ἐκστάσει
θερμότητος· ἅμα γὰρ ἀπιοῦσα πολλὴ φαίνεται καὶ ψύ-
χεται τὸ ὑπολειπόμενον· ὁ γὰρ ἀτμός, ὃν τὰ ζέοντα τῶν
 128

ὑδάτων μεθίησιν, ἀπιόντι τῷ θερμῷ συνεκπίπτει· διὸ καὶ

μειοῖ τὸ πλῆθος ἡ περίψυξις, ἐκκρίνουσα τὸ θερμὸν ἑτέ-
ρου μηδενὸς ἐπεισιόντος.
 Ἢ πρῶτον μὲν ἄν τις ὑπίδοιτο τοῦ λόγου τούτου
τὸ πολλὰς τῶν ἐμφανῶν ἀναιρεῖν δυνάμεων, ὡς οὐ ποιό-
τητας οὐδ' ἕξεις ἕξεων δὲ καὶ ποιοτήτων στερήσεις, βα-
ρύτητα μὲν κουφότητος καὶ σκληρότητα μαλακότητος τὸ
μέλαν δὲ τοῦ λευκοῦ καὶ τὸ πικρὸν τοῦ γλυκέος, καὶ ὧν
ἕκαστον ἑκάστῳ πέφυκεν ἀντικεῖσθαι κατὰ δύναμιν, οὐχ
ὡς ἕξει στέρησις; ἔπειθ' ὅτι πᾶσα στέρησις ἀργόν ἐστι  
καὶ ἄπρακτον, ὡς τυφλότης καὶ κωφότης καὶ σιωπὴ καὶ
θάνατος (ἐκστάσεις γάρ εἰσιν εἰδῶν καὶ ἀναιρέσεις οὐ-
σιῶν, οὐ φύσεις τινὲς οὐδ' οὐσίαι καθ' ἑαυτάς), ἡ δὲ ψυ-
χρότης οὐκ ἐλάττονα τῆς θερμότητος ἐγγινομένη τοῖς σώ-
μασι πάθη καὶ μεταβολὰς ἐνεργάζεσθαι πέφυκε; καὶ γὰρ
πήγνυται πολλὰ τῷ ψυχρῷ καὶ συγκρίνεται καὶ πυκνοῦ

Πλούταρχος. De primo frigido (945f-955c)

Stephanus p.947, sec. E, line 3

πρὸς τὸ θερμὸν ὡς οὐσία πρὸς οὐσίαν ἢ πάθος πρὸς πά-

θος οὐχ ὡς ἀπόφασις ἀντίκειται καὶ στέρησις, οὐδὲ φθορά
τίς ἐστι τοῦ θερμοῦ καὶ ἀναίρεσις ἀλλὰ φθαρτικὴ φύσις
καὶ δύναμις. ἢ καὶ τὸν χειμῶνα τῶν ὡρῶν καὶ τὰ βόρεια  
τῶν πνευμάτων ἐξέλωμεν, ὡς στερήσεις ὄντα τῶν θερ-
μῶν καὶ νοτίων ἰδίαν δ' ἀρχὴν οὐκ ἔχοντα.
 Καὶ μὴν τεττάρων γε τῶν πρώτων ὄντων ἐν τῷ
παντὶ σωμάτων, ἃ διὰ πλῆθος καὶ ἁπλότητα καὶ δύναμιν
οἱ πλεῖστοι στοιχεῖα τῶν ἄλλων ὑποτίθενται καὶ ἀρχάς,
πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ γῆς, ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ
ποιότητας εἶναι τὰς πρώτας καὶ ἁπλᾶς τοσαύτας. τίνες
οὖν εἰσιν αὗται πλὴν θερμότης καὶ ψυχρότης καὶ ξηρότης
καὶ ὑγρότης, αἷς τὰ στοιχεῖα πάσχειν ἅπαντα καὶ ποιεῖν
πέφυκεν; ὡς δὲ τῶν ἐν γραμματικῇ στοιχείων βραχύτητές
εἰσι καὶ μακρότητες, τῶν δ' ἐν μουσικῇ βαρύτητες καὶ
ὀξύτητες, οὐ θάτερα τῶν ἑτέρων στέρησις, οὕτως ἐν τοῖς
φυσικοῖς σώμασιν ἀντιστοιχίαν ὑποληπτέον ὑγρῶν πρὸς
ξηρὰ καὶ ψυχρῶν πρὸς θερμά, τὸ κατὰ λόγον ἅμα καὶ τὰ
φαινόμενα διαφυλάττοντας. ἢ, καθάπερ Ἀναξιμένης (fr. 1)
ὁ παλαιὸς ᾤετο, μήτε τὸ ψυχρὸν ἐν οὐσίᾳ μήτε τὸ θερμὸν
ἀπολείπωμεν, ἀλλὰ πάθη κοινὰ τῆς ὕλης ἐπιγινόμενα
 129

Πλούταρχος. Platonicae quaestiones (999c-1011e)

Stephanus p.1002, sec. A, line 7

δὲ στερεὰ τοῦ μεγέθους βάθος· τὰ δ' ἀστρολογούμενα

τοῦ στερεοῦ κίνησιν· τὰ δ' ἁρμονικὰ τῷ κινουμένῳ σώ-
ματι φωνῆς προσγενομένης. ὅθεν ἀφαιροῦντες φωνὴν μὲν
τῶν κινουμένων κίνησιν δὲ τῶν στερεῶν βάθος δὲ τῶν
ἐπιπέδων μέγεθος δὲ τῶν ποσῶν, | ἐν αὐταῖς γενησό-
μεθα ταῖς νοηταῖς ἰδέαις, οὐδεμίαν διαφορὰν ἐχούσαις
πρὸς ἀλλήλας, κατὰ τὸ ἓν καὶ μόνον νοουμέναις.
οὐ γὰρ ποιεῖ μονὰς ἀριθμόν, ἂν μὴ τῆς ἀπείρου δυάδος
ἅψηται· ποιήσασα δ' οὕτως ἀριθμόν, εἰς στιγμὰς εἶτα
γραμμὰς ἐκ δὲ τούτων εἰς ἐπιφανείας καὶ βάθη καὶ
σώματα πρόεισι καὶ σωμάτων ποιότητας ἐν πάθεσι γιγνο-
μένων. ἔτι τῶν μὲν νοητῶν ἓν κριτήριον ὁ νοῦς· καὶ
γὰρ ἡ διάνοια νοῦς ἐστιν ἐν τοῖς μαθηματικοῖς ὥσπερ ἐν
κατόπτροις ἐμφαινομένων τῶν νοητῶν. ἐπὶ δὲ τὴν τῶν
σωμάτων γνῶσιν ὑπὸ πλήθους πέντε δυνάμεις καὶ δια-
φορὰς αἰσθητηρίων ἡ φύσις ἔδωκεν ἡμῖν· καὶ οὐ πάντα
φωρᾶται ταύταις ἀλλ' ἐκφεύγει πολλὰ διὰ μικρότητα τὴν
αἴσθησιν. ἔτι, ὥσπερ ἡμῶν ἑκάστου συνεστῶτος ἔκ
τε τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος μικρόν ἐστι τὸ ἡγεμονικὸν
καὶ νοερὸν ἐν πολλῷ τῷ τῆς σαρκὸς ὄγκῳ κεκρυμμένον,  

Πλούταρχος. De Stoicorum repugnantiis (1033a-1057b)

Stephanus p.1054, sec. A, line 9

τῶν ἕξει συνεχομένων αἴτιος ὁ συνέχων ἀήρ ἐστιν, ὃν

σκληρότητα μὲν ἐν σιδήρῳ πυκνότητα δ' ἐν λίθῳ λευκότητα
δ' ἐν ἀργύρῳ καλοῦσι,’ | πολλὴν ἀτοπίαν καὶ μάχην τούτων
ἐχόντων· εἰ μὲν γὰρ μένει ὁποῖός ἐστι φύσει, πῶς τὸ μέλαν
ἐν τῷ μὴ λευκῷ λευκότης γίνεται καὶ τὸ μαλθακὸν ἐν τῷ
μὴ σκληρῷ σκληρότης καὶ τὸ μανὸν ἐν τῷ μὴ πυκνῷ
πυκνότης; εἰ δὲ μιγνύμενος ἐν τούτοις ἐξίσταται καὶ συν-
ομοιοῦται, πῶς ἕξις ἐστὶν ἢ δύναμις ἢ αἰτία τούτων, ὑφ'
ὧν κρατεῖται; πάσχοντος γάρ ἐστιν οὐ δρῶντος, οὐδὲ
συνέχοντος ἀλλ' ἐξασθενοῦντος ἡ τοιαύτη μεταβολή, καθ'
ἣν ἀπόλλυσι τὰς αὑτοῦ ποιότητας. καίτοι πανταχοῦ τὴν
ὕλην ἀργὸν ἐξ ἑαυτῆς καὶ ἀκίνητον ὑποκεῖσθαι ταῖς ποιό-
τησιν ἀποφαίνουσι, τὰς δὲ ποιότητας πνεύματ' οὔσας καὶ
τόνους ἀερώδεις, οἷς ἂν ἐγγένωνται μέρεσι τῆς ὕλης, εἰδο-
ποιεῖν ἕκαστα καὶ σχηματίζειν. ταῦτα δ' οὐκ ἔνεστι λέγειν
αὐτοῖς, τὸν ἀέρα φύσει τοιοῦτον ὑποτιθεμένοις· ἕξις γὰρ  
 130

ὢν καὶ τόνος αὑτῷ συνεξομοιώσει τῶν σωμάτων ἕκαστον

ὥστε μέλαν εἶναι καὶ μαλθακόν· εἰ δὲ τῇ πρὸς ἐκεῖνα
κράσει τὰς ἐναντίας λαμβάνει μορφὰς αἷς ἔχειν πέφυκεν,
ὕλη τρόπον τινὰ τῆς ὕλης, οὐκ αἴτιον οὐδὲ δύναμίς ἐστιν.
 Ὅτι τοῦ κόσμου κενὸν ἐκτὸς ἄπειρόν ἐστι, τὸ δ'

Πλούταρχος. De Stoicorum repugnantiis (1033a-1057b)

Stephanus p.1054, sec. A, line 11

δ' ἐν ἀργύρῳ καλοῦσι,’ | πολλὴν ἀτοπίαν καὶ μάχην τούτων

ἐχόντων· εἰ μὲν γὰρ μένει ὁποῖός ἐστι φύσει, πῶς τὸ μέλαν
ἐν τῷ μὴ λευκῷ λευκότης γίνεται καὶ τὸ μαλθακὸν ἐν τῷ
μὴ σκληρῷ σκληρότης καὶ τὸ μανὸν ἐν τῷ μὴ πυκνῷ
πυκνότης; εἰ δὲ μιγνύμενος ἐν τούτοις ἐξίσταται καὶ συν-
ομοιοῦται, πῶς ἕξις ἐστὶν ἢ δύναμις ἢ αἰτία τούτων, ὑφ'
ὧν κρατεῖται; πάσχοντος γάρ ἐστιν οὐ δρῶντος, οὐδὲ
συνέχοντος ἀλλ' ἐξασθενοῦντος ἡ τοιαύτη μεταβολή, καθ'
ἣν ἀπόλλυσι τὰς αὑτοῦ ποιότητας. καίτοι πανταχοῦ τὴν
ὕλην ἀργὸν ἐξ ἑαυτῆς καὶ ἀκίνητον ὑποκεῖσθαι ταῖς ποιό-
τησιν ἀποφαίνουσι, τὰς δὲ ποιότητας πνεύματ' οὔσας καὶ
τόνους ἀερώδεις, οἷς ἂν ἐγγένωνται μέρεσι τῆς ὕλης, εἰδο-
ποιεῖν ἕκαστα καὶ σχηματίζειν. ταῦτα δ' οὐκ ἔνεστι λέγειν
αὐτοῖς, τὸν ἀέρα φύσει τοιοῦτον ὑποτιθεμένοις· ἕξις γὰρ  
ὢν καὶ τόνος αὑτῷ συνεξομοιώσει τῶν σωμάτων ἕκαστον
ὥστε μέλαν εἶναι καὶ μαλθακόν· εἰ δὲ τῇ πρὸς ἐκεῖνα
κράσει τὰς ἐναντίας λαμβάνει μορφὰς αἷς ἔχειν πέφυκεν,
ὕλη τρόπον τινὰ τῆς ὕλης, οὐκ αἴτιον οὐδὲ δύναμίς ἐστιν.
 Ὅτι τοῦ κόσμου κενὸν ἐκτὸς ἄπειρόν ἐστι, τὸ δ'
ἄπειρον οὔτ' ἀρχὴν οὔτε μέσον οὔτε τελευτὴν ἔχει, πολ-
λάκις ὑπ' αὐτοῦ λέγεται. καὶ τούτῳ μάλιστα τὴν λεγο

Πλούταρχος. De communibus notitiis adversus Stoicos (1058e-1086b)

Stephanus p.1085, sec. E, line 9

πολλὴν ἔχει ταραχὴν καὶ ἀσάφειαν οὕτως ὁ λόγος λεγό-

μενος, τῆς γῆς ... τινὸς καθ' ἑαυτήν. εἶτα πῶς οὖσα γῆ
καθ' ἑαυτὴν ἀέρος δεῖται συνιστάντος αὐτὴν καὶ συν-
έχοντος; ‘ἀλλ' οὐκ ἔστι γῆ καθ' ἑαυτὴν οὐδ' ὕδωρ, ἀλλὰ
τὴν ὕλην ὁ ἀὴρ ὧδε μὲν συναγαγὼν καὶ πυκνώσας γῆν
 131

ἐποίησεν, ὧδε δὲ πάλιν διαλυθεῖσαν καὶ μαλαχθεῖσαν

ὕδωρ.’ οὐδέτερον οὖν τούτων στοιχεῖον, οἷς ἕτερον ἀμ-
φοτέροις οὐσίαν καὶ γένεσιν παρέσχηκεν.
 Ἔτι τὴν μὲν οὐσίαν καὶ τὴν ὕλην ὑφεστάναι ταῖς
ποιότησι λέγουσιν, ὡς σχεδὸν οὕτως τὸν ὅρον ἀποδιδόναι·
τὰς δὲ ποιότητας αὖ πάλιν οὐσίας καὶ σώματα ποιοῦσι.
ταῦτα δὲ πολλὴν ἔχει ταραχήν. εἰ μὲν γὰρ ἰδίαν οὐσίαν
αἱ ποιότητες ἔχουσι καθ' ἣν σώματα λέγονται καί εἰσιν,
οὐχ ἑτέρας οὐσίας δέονται· τὴν γὰρ αὑτῶν ἔχουσιν. εἰ
δὲ τοῦτο μόνον αὐταῖς ὑφέστηκε τὸ κοινόν, ὅπερ οὐσίαν
οὗτοι καὶ ὕλην καλοῦσι, δῆλον ὅτι σώματος μετέχουσι,
σώματα δ' οὔκ εἰσι· τὸ γὰρ ὑφεστὼς καὶ δεχόμενον δια-
φέρειν ἀνάγκη τῶν ἃ δέχεται καὶ οἷς ὑφέστηκεν. οἱ δὲ τὸ
ἥμισυ βλέπουσι· τὴν γὰρ ὕλην ἄποιον ὀνομάζουσι, | τὰς
δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀύλους. καίτοι
πῶς οἷόν τε σῶμα ποιότητος ἄνευ νοῆσαι, ποιότητα σώ

Πλούταρχος. De communibus notitiis adversus Stoicos (1058e-1086b)

Stephanus p.1086, sec. A, line 2

ποιότησι λέγουσιν, ὡς σχεδὸν οὕτως τὸν ὅρον ἀποδιδόναι·

τὰς δὲ ποιότητας αὖ πάλιν οὐσίας καὶ σώματα ποιοῦσι.
ταῦτα δὲ πολλὴν ἔχει ταραχήν. εἰ μὲν γὰρ ἰδίαν οὐσίαν
αἱ ποιότητες ἔχουσι καθ' ἣν σώματα λέγονται καί εἰσιν,
οὐχ ἑτέρας οὐσίας δέονται· τὴν γὰρ αὑτῶν ἔχουσιν. εἰ
δὲ τοῦτο μόνον αὐταῖς ὑφέστηκε τὸ κοινόν, ὅπερ οὐσίαν
οὗτοι καὶ ὕλην καλοῦσι, δῆλον ὅτι σώματος μετέχουσι,
σώματα δ' οὔκ εἰσι· τὸ γὰρ ὑφεστὼς καὶ δεχόμενον δια-
φέρειν ἀνάγκη τῶν ἃ δέχεται καὶ οἷς ὑφέστηκεν. οἱ δὲ τὸ
ἥμισυ βλέπουσι· τὴν γὰρ ὕλην ἄποιον ὀνομάζουσι, | τὰς
δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀύλους. καίτοι
πῶς οἷόν τε σῶμα ποιότητος ἄνευ νοῆσαι, ποιότητα σώ-
ματος ἄνευ μὴ νοοῦντας; ὁ γὰρ συμπλέκων σῶμα πάσῃ
ποιότητι λόγος οὐδενὸς ἐᾷ μὴ σύν τινι ποιότητι σώμα-
τος ἅψασθαι τὴν διάνοιαν. ἢ τοίνυν πρὸς τὸ ἀσώματον
τῆς ποιότητος μαχόμενος μάχεσθαι καὶ πρὸς τὸ ἄποιον
τῆς ὕλης ἔοικεν, ἢ θατέρου θάτερον ἀποκρίνων καὶ ἀμ-  
φότερα χωρίζειν ἀλλήλων. ὃν δέ τινες αὐτῶν προβάλ-
λονται λόγον, ὡς ἄποιον τὴν οὐσίαν ὀνομάζοντες οὐχ
ὅτι πάσης ἐστέρηται ποιότητος ἀλλ' ὅτι πάσας ἔχει τὰς
ποιότητας, μάλιστα παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὐδεὶς γὰρ
 132

Πλούταρχος. De communibus notitiis adversus Stoicos (1058e-1086b)

Stephanus p.1086, sec. A, line 3

τὰς δὲ ποιότητας αὖ πάλιν οὐσίας καὶ σώματα ποιοῦσι.

ταῦτα δὲ πολλὴν ἔχει ταραχήν. εἰ μὲν γὰρ ἰδίαν οὐσίαν
αἱ ποιότητες ἔχουσι καθ' ἣν σώματα λέγονται καί εἰσιν,
οὐχ ἑτέρας οὐσίας δέονται· τὴν γὰρ αὑτῶν ἔχουσιν. εἰ
δὲ τοῦτο μόνον αὐταῖς ὑφέστηκε τὸ κοινόν, ὅπερ οὐσίαν
οὗτοι καὶ ὕλην καλοῦσι, δῆλον ὅτι σώματος μετέχουσι,
σώματα δ' οὔκ εἰσι· τὸ γὰρ ὑφεστὼς καὶ δεχόμενον δια-
φέρειν ἀνάγκη τῶν ἃ δέχεται καὶ οἷς ὑφέστηκεν. οἱ δὲ τὸ
ἥμισυ βλέπουσι· τὴν γὰρ ὕλην ἄποιον ὀνομάζουσι, | τὰς
δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀύλους. καίτοι
πῶς οἷόν τε σῶμα ποιότητος ἄνευ νοῆσαι, ποιότητα σώ-
ματος ἄνευ μὴ νοοῦντας; ὁ γὰρ συμπλέκων σῶμα πάσῃ
ποιότητι λόγος οὐδενὸς ἐᾷ μὴ σύν τινι ποιότητι σώμα-
τος ἅψασθαι τὴν διάνοιαν. ἢ τοίνυν πρὸς τὸ ἀσώματον
τῆς ποιότητος μαχόμενος μάχεσθαι καὶ πρὸς τὸ ἄποιον
τῆς ὕλης ἔοικεν, ἢ θατέρου θάτερον ἀποκρίνων καὶ ἀμ-  
φότερα χωρίζειν ἀλλήλων. ὃν δέ τινες αὐτῶν προβάλ-
λονται λόγον, ὡς ἄποιον τὴν οὐσίαν ὀνομάζοντες οὐχ
ὅτι πάσης ἐστέρηται ποιότητος ἀλλ' ὅτι πάσας ἔχει τὰς
ποιότητας, μάλιστα παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὐδεὶς γὰρ
ἄποιον νοεῖ τὸ μηδεμιᾶς ποιότητος ἄμοιρον οὐδ' ἀπαθὲς

Πλούταρχος. De communibus notitiis adversus Stoicos (1058e-1086b)

Stephanus p.1086, sec. B, line 1

δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀύλους. καίτοι

πῶς οἷόν τε σῶμα ποιότητος ἄνευ νοῆσαι, ποιότητα σώ-
ματος ἄνευ μὴ νοοῦντας; ὁ γὰρ συμπλέκων σῶμα πάσῃ
ποιότητι λόγος οὐδενὸς ἐᾷ μὴ σύν τινι ποιότητι σώμα-
τος ἅψασθαι τὴν διάνοιαν. ἢ τοίνυν πρὸς τὸ ἀσώματον
τῆς ποιότητος μαχόμενος μάχεσθαι καὶ πρὸς τὸ ἄποιον
τῆς ὕλης ἔοικεν, ἢ θατέρου θάτερον ἀποκρίνων καὶ ἀμ-  
φότερα χωρίζειν ἀλλήλων. ὃν δέ τινες αὐτῶν προβάλ-
λονται λόγον, ὡς ἄποιον τὴν οὐσίαν ὀνομάζοντες οὐχ
ὅτι πάσης ἐστέρηται ποιότητος ἀλλ' ὅτι πάσας ἔχει τὰς
ποιότητας, μάλιστα παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὐδεὶς γὰρ
ἄποιον νοεῖ τὸ μηδεμιᾶς ποιότητος ἄμοιρον οὐδ' ἀπαθὲς
τὸ πάντα πάσχειν ἀεὶ πεφυκὸς οὐδ' ἀκίνητον τὸ πάντῃ
κινητόν. ἐκεῖνο δ' οὐ λέλυται, κἂν ἀεὶ μετὰ ποιότητος
 133

ἡ ὕλη νοῆται, τὸ ἑτέραν αὐτὴν νοεῖσθαι καὶ διαφέρουσαν

τῆς ποιότητος.  

ΟΤΙ ΟΥΔ' ΗΔΕΩΣ ΖΗΝ ΕΣΤΙΝ ΚΑΤ'

         ΕΠΙΚΟΥΡΟΝ

 Κωλώτης ὁ Ἐπικούρου συνήθης βιβλίον ἐξέδωκεν

ἐπιγράψας ‘Ὅτι κατὰ τὰ τῶν ἄλλων φιλοσόφων δόγματα
οὐδὲ ζῆν ἔστιν’. ὅσα τοίνυν ἡμῖν ἐπῆλθεν εἰπεῖν πρὸς

Πλούταρχος. Adversus Colotem (1107d-1127e)

Stephanus p.1109, sec. E, line 3

πᾶσι ποιότητος ἐπαφὴ καὶ ἀντίληψις οὐδὲ πᾶσι τοῖς

μέρεσι κινεῖ πάντας ὡσαύτως τὸ ὑποκείμενον, ἀλλ' ἐκεί-
νοις ἕκαστοι μόνοις ἐντυγχάνοντες, πρὸς ἃ σύμμετρον
ἔχουσι τὴν αἴσθησιν, οὐκ ὀρθῶς διαμάχονται περὶ τοῦ
χρηστὸν ἢ πονηρὸν ἢ λευκὸν ἢ μὴ λευκὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα,
τὰς αὑτῶν οἰόμενοι βεβαιοῦν αἰσθήσεις τῷ τὰς ἄλλων ἀναι-
ρεῖν· δεῖ δ' αἰσθήσει μὲν μηδεμιᾷ μάχεσθαι (πᾶσαι γὰρ
ἅπτονταί τινος, οἷον ἐκ πηγῆς τῆς πολυμιξίας ἑκάστη
λαμβάνουσα τὸ πρόσφορον καὶ οἰκεῖον), ὅλου δὲ μὴ κατ-
ηγορεῖν ἁπτομένους μερῶν, μηδὲ τὸ αὐτὸ δεῖν οἴεσθαι
πάσχειν ἅπαντας, ἄλλους κατ' ἄλλην ποιότητα καὶ δύνα-
μιν αὐτοῦ πάσχοντας. ὥρα δὴ σκοπεῖν, τίνες μᾶλλον
ἄνθρωποι τό ‘μὴ μᾶλλον’ ἐπάγουσι τοῖς πράγμασιν ἢ οἳ  
πᾶν μὲν τὸ αἰσθητὸν κρᾶμα παντοδαπῶν ποιοτήτων ἀπο-
φαίνουσι, ‘σύμμικτον ὥστε γλεῦκος αὐλητήριον’ (Trag.
adesp. 420), ἔρρειν δ' ὁμολογοῦσι τοὺς κανόνας αὐτοῖς
καὶ παντάπασιν οἴχεσθαι τὸ κριτήριον, ἄνπερ εἰλικρινὲς
αἰσθητὸν ὁτιοῦν καὶ μὴ πολλὰ ἕκαστον ἀπολίπωσιν.
 Ὅρα δὴ ἃ περὶ τοῦ οἴνου τῆς θερμότητος ἐν τῷ
Συμποσίῳ Πολύαινον αὑτῷ διαλεγόμενον Ἐπίκουρος πε-
ποίηκε. λέγοντος γάρ ‘οὐ φῂς εἶναι, ὦ Ἐπίκουρε, τὰς ὑπὸ

Πλούταρχος. Adversus Colotem (1107d-1127e)

Stephanus p.1110, sec. B, line 12

ζοι τό ‘μὴ μᾶλλον εἶναι τοῖον ἢ τοῖον ἕκαστον’ ἀκολου-

 134

θεῖν οἷς εἴρηκεν, αὐτὸς ἐξηπάτηται.

 Προστίθησι δ' ὅτι ‘πολλάκις οὐδ' ἦλθεν εἰς τὸ σῶμα
θερμαντικὴν ἐπιφέρων ἢ ψυκτικὴν δύναμιν ὁ οἶνος, ἀλλὰ
κινηθέντος τοῦ ὄγκου καὶ γενομένης τῶν σωμάτων μετα-
στάσεως αἱ ποιοῦσαι τὸ θερμὸν ἄτομοι νῦν μὲν συνῆλ-
θον εἰς τὸ αὐτὸ καὶ παρέσχον ὑπὸ πλήθους θερμότητα
καὶ πύρωσιν τῷ σώματι, νῦν δ' ἐκπεσοῦσαι κατέψυξαν.’
ὅτι δὲ τούτοις πρὸς πᾶν ἔστι χρῆσθαι τὸ καλού-
μενον καὶ νομιζόμενον πικρὸν γλυκὺ καθαρτικὸν ὑπνω-
τικὸν φωτεινόν, ὡς οὐδενὸς ἔχοντος αὐτοτελῆ ποιότητα
καὶ δύναμιν οὐδὲ δρῶντος μᾶλλον ἢ πάσχοντος, ὅταν
ἐγγένηται τοῖς σώμασιν, ἄλλην δ' ἐν ἄλλοις διαφορὰν
καὶ κρᾶσιν λαμβάνοντος, οὐκ ἄδηλόν ἐστιν. αὐτὸς γὰρ
οὖν ὁ Ἐπίκουρος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Θεόφραστον
οὐκ εἶναι λέγων τὰ χρώματα συμφυῆ τοῖς σώμασιν, ἀλλὰ
γεννᾶσθαι κατὰ ποιάς τινας τάξεις καὶ θέσεις πρὸς τὴν
ὄψιν, οὐ μᾶλλόν φησι κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἀχρωμάτι-
στον σῶμα εἶναι ἢ χρῶμα ἔχον. ἀνωτέρω δὲ κατὰ λέξιν
ταῦτα γέγραφεν· ‘ἀλλὰ καὶ χωρὶς τούτου τοῦ μέρους οὐκ
οἶδ' ὅπως δεῖ τὰ ἐν τῷ σκότει ταῦτ' ὄντα φῆσαι χρώματα

Πλούταρχος. Adversus Colotem (1107d-1127e) Stephanus p.1111, sec. B, line 6

μήτε πάσχειν μήτε μεταβάλλειν τὰς ἀτόμους ὑπὸ στερ-

ρότητος· ὅθεν οὔτε χρόαν ἐξ ἀχρώστων οὔτε φύσιν ἢ
ψυχὴν ἐξ ἀποίων καὶ ἀψύχων ὑπάρχειν. ἐγκλητέος οὖν
ὁ Δημόκριτος οὐχὶ τὰ συμβαίνοντα ταῖς ἀρχαῖς ὁμολογῶν  
ἀλλὰ λαμβάνων ἀρχὰς αἷς ταῦτα συμβέβηκεν. ἔδει γὰρ
ἀμετάβλητα μὴ θέσθαι τὰ πρῶτα, θέμενον δὲ δὴ συν-
ορᾶν ὅτι ποιότητος οἴχεται πάσης γένεσις. ἀρνεῖσθαι δὲ
συνορῶντα τὴν ἀτοπίαν ἀναισχυντότατον· ὥστ' ἀναι-
σχυντότατον, ὃ Ἐπίκουρός φησιν, ἀρχὰς μὲν ὑποτίθε-
σθαι τὰς αὐτάς, οὐ λέγειν δέ ‘νόμῳ χροιὴν καὶ γλυκὺ καὶ
λευκόν’ καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας. εἰ μὲν οὖν τό ‘οὐ λέγειν
τοιοῦτον’ ἐστίν ‘οὐχ ὁμολογεῖν’, τῶν εἰθισμένων τι
ποιεῖ· καὶ γὰρ τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν εὐσέβειαν ἀπολεί-
πειν λέγει, καὶ τῆς ἡδονῆς ἕνεκα τὴν φιλίαν αἱρούμενος
ὑπὲρ τῶν φίλων τὰς μεγίστας ἀλγηδόνας ἀναδέχεσθαι,
καὶ τὸ μὲν πᾶν ἄπειρον ὑποτίθεσθαι, τὸ δ' ἄνω καὶ κάτω
μὴ ἀναιρεῖν.ἔστι δὲ οὓσ... κύλικα μὲν λαβόντα καὶ
πιεῖν ὅσον ἂν ἐθέλῃ καὶ ἀποδοῦναι τὸ λεῖπον, ἐν δὲ τῷ
λόγῳ μάλιστα δεῖ τοῦ σοφοῦ τούτου μνημονεύειν ἀπο-
φθέγματος ‘ὧν αἱ ἀρχαὶ οὐκ ἀναγκαῖαι, τὰ τέλη ἀναγ-
καῖα’. οὐκ οὖν ἀναγκαῖον ὑποθέσθαι μᾶλλον
 135

Πλούταρχος. Adversus Colotem (1107d-1127e) Stephanus p.1111, sec. C, line 9

ὑπὲρ τῶν φίλων τὰς μεγίστας ἀλγηδόνας ἀναδέχεσθαι,

καὶ τὸ μὲν πᾶν ἄπειρον ὑποτίθεσθαι, τὸ δ' ἄνω καὶ κάτω
μὴ ἀναιρεῖν.ἔστι δὲ οὓσ... κύλικα μὲν λαβόντα καὶ
πιεῖν ὅσον ἂν ἐθέλῃ καὶ ἀποδοῦναι τὸ λεῖπον, ἐν δὲ τῷ
λόγῳ μάλιστα δεῖ τοῦ σοφοῦ τούτου μνημονεύειν ἀπο-
φθέγματος ‘ὧν αἱ ἀρχαὶ οὐκ ἀναγκαῖαι, τὰ τέλη ἀναγ-
καῖα’. οὐκ οὖν ἀναγκαῖον ὑποθέσθαι μᾶλλον δ' ὑφελέ-
σθαι Δημοκρίτου, ἀτόμους εἶναι τῶν ὅλων ἀρχάς· θε-
μένῳ δὲ τὸ δόγμα καὶ καλλωπισαμένῳ ταῖς πρώταις
πιθανότησιν αὐτοῦ προσεκποτέον ἐστὶ τὸ δυσχερές, ἢ
δεικτέον ὅπως ἄποια σώματα παντοδαπὰς ποιότητας
αὐτῷ μόνῳ τῷ συνελθεῖν παρέσχεν. οἷον εὐθύς, τὸ καλού-
μενον θερμὸν ὑμῖν πόθεν ἀφῖκται καὶ πῶς ἐπιγέγονε ταῖς
ἀτόμοις, αἳ μήτ' ἦλθον ἔχουσαι θερμότητα μήτ' ἐγέ-
νοντο θερμαὶ συνελθοῦσαι; τὸ μὲν γὰρ ἔχοντος ποιότητα  
τὸ δὲ πάσχειν πεφυκότος, οὐδέτερον δὲ ταῖς ἀτόμοις ὑπ-
άρχειν φατὲ προσῆκον εἶναι διὰ τὴν ἀφθαρσίαν.
 ’Τί οὖν; οὐχὶ καὶ Πλάτωνι συνέβαινε καὶ Ἀριστοτέ-
λει καὶ Ξενοκράτει χρυσὸν ἐκ μὴ χρυσοῦ καὶ λίθον ἐκ μὴ
λίθου καὶ τἄλλα γεννᾶν ἐκ τεσσάρων ἁπλῶν καὶ πρώτων
ἅπαντα;’ πάνυ μὲν οὖν. ἀλλ' ἐκείνοις μὲν εὐθύς τε συν

Πλούταρχος. Adversus Colotem (1107d-1127e) Stephanus p.1111, sec. D, line 2

λόγῳ μάλιστα δεῖ τοῦ σοφοῦ τούτου μνημονεύειν ἀπο-

φθέγματος ‘ὧν αἱ ἀρχαὶ οὐκ ἀναγκαῖαι, τὰ τέλη ἀναγ-
καῖα’. οὐκ οὖν ἀναγκαῖον ὑποθέσθαι μᾶλλον δ' ὑφελέ-
σθαι Δημοκρίτου, ἀτόμους εἶναι τῶν ὅλων ἀρχάς· θε-
μένῳ δὲ τὸ δόγμα καὶ καλλωπισαμένῳ ταῖς πρώταις
πιθανότησιν αὐτοῦ προσεκποτέον ἐστὶ τὸ δυσχερές, ἢ
δεικτέον ὅπως ἄποια σώματα παντοδαπὰς ποιότητας
αὐτῷ μόνῳ τῷ συνελθεῖν παρέσχεν. οἷον εὐθύς, τὸ καλού-
μενον θερμὸν ὑμῖν πόθεν ἀφῖκται καὶ πῶς ἐπιγέγονε ταῖς
ἀτόμοις, αἳ μήτ' ἦλθον ἔχουσαι θερμότητα μήτ' ἐγέ-
νοντο θερμαὶ συνελθοῦσαι; τὸ μὲν γὰρ ἔχοντος ποιότητα  
τὸ δὲ πάσχειν πεφυκότος, οὐδέτερον δὲ ταῖς ἀτόμοις ὑπ-
άρχειν φατὲ προσῆκον εἶναι διὰ τὴν ἀφθαρσίαν.
 ’Τί οὖν; οὐχὶ καὶ Πλάτωνι συνέβαινε καὶ Ἀριστοτέ-
λει καὶ Ξενοκράτει χρυσὸν ἐκ μὴ χρυσοῦ καὶ λίθον ἐκ μὴ
λίθου καὶ τἄλλα γεννᾶν ἐκ τεσσάρων ἁπλῶν καὶ πρώτων
ἅπαντα;’ πάνυ μὲν οὖν. ἀλλ' ἐκείνοις μὲν εὐθύς τε συν-
ίασιν αἱ ἀρχαὶ πρὸς τὴν ἑκάστου γένεσιν ὥσπερ συμ-
βολὰς μεγάλας φέρουσαι τὰς ἐν αὑταῖς ποιότητας, καὶ
ὅταν συνέλθωσιν εἰς τὸ αὐτὸ καὶ συμπέσωσι ξηροῖς ὑγρὰ
καὶ ψυχρὰ θερμοῖς καὶ στερεὰ μαλθακοῖς, σώματα κινού
 136

Αθηναίος Δειπνοσοφιστές. Book 7, Kaibel paragraph 96, line 13

θύπερθεν ὀστῶδες μέγα, ἴσον τῷ ὅλῳ αὐτοῦ μεγέθει·

τοῦτο δὲ καλεῖσθαι ξίφος· ὀδόντας δ' οὐκ ἔχειν τὸν
ἰχθύν. Ἀρχέστρατος δέ φησιν (fr. 34 R)·
  ἀλλὰ λαβὲ ξιφίου τέμαχος Βυζάντιον ἐλθὼν
  οὐραίου τ' αὐτὸν τὸν σφόνδυλον. ἐστὶ δὲ κεδνὸς
  κἀν πορθμῷ πρὸς ἄκραισι Πελωριάδος προβολαῖσι.
τίς οὕτως τακτικὸς ἀκριβὴς ἢ τίς οὕτως κριτὴς ὄψων
ὡς ὁ ἐκ Γέλας, μᾶλλον δὲ Καταγέλας (Ar. Ach. 606) οὗτος
ποιητής; ὃς ἀκριβῶς οὕτως διὰ λιχνείαν καὶ τὸν πορθμὸν
διέπλευσε καὶ τῶν μερῶν ἑκάστου τῶν ἰχθύων τὰς
ποιότητας καὶ τοὺς χυμοὺς διὰ τὴν λιχνείαν ἐξήτασεν,
ὥς τινα πραγματείαν βιωφελῆ καταβαλλόμενος.  
         ΟΡΦΩΣ. καλεῖται δὲ καὶ ὀρφός, ὡς Πάμφιλος.
Ἀριστοτέλης δ' ἐν πέμπτῳ ζῴων μορίων (543 a 30)
ταχεῖαν λέγων γίνεσθαι τοῖς ἰχθύσι τὴν αὔξησιν, καὶ
ὀρφώς, φησίν, ἐκ μικροῦ γίνεται μέγας ταχέως. ἐστὶ
δὲ (Rose p. 313) καὶ σαρκοφάγος καὶ καρχαρόδους, ἔτι
δὲ καὶ μονήρης. ἴδιον δ' ἐν αὐτῷ ἐστι τὸ τοὺς θο-
ρικοὺς πόρους μὴ εὑρίσκεσθαι καὶ τὸ δύνασθαι πολὺν
χρόνον ζῆν μετὰ τὴν ἀνατομήν. ἐστὶ δὲ καὶ τῶν φω-
λευόντων ἐν ταῖς χειμεριωτάταις ἡμέραις χαίρει τε

Αθηναίος Δειπνοσοφιστές. (epitome) Vol. 2,1, p.143, line 32

καὶ οἴνῳ, καὶ χλόῃ εὐώδει καὶ βαίῳ ξύσματι τυροῦ. Ἄλεξις· νάρκην ἔλαβον
ἐνθυμούμενος ὅτι δεῖ γυναικὸς ἔτι φερούσης δακτύλους ἁπαλοὺς ὑπ' ἀκάνθος
μηδὲ ἓν τούτους παθεῖν.
 ξιφίας. Ἀριστοτέλης φησὶν ἔχειν τοῦ ῥύγχους τὸ μὲν ὑποκάτω μικρὸν,
τὸ δὲ καθύπερθεν ὀστῶδες μέγα, ἴσον τῷ ὅλῳ αὐτοῦ μεγέθει· τοῦτο δὲ
καλεῖσθαι ξίφος· ὄδοντας δ' οὐκ ἔχειν τὸν ἰχθύν. Ἀρχέστρατος δέ φησιν·
ἀλλὰ λαβὲ ξιφίου τέμαχος Βυζάντιον ἐλθὼν, οὐραίου τε αὐτὸν τὸν σφόν-
δυλον. ἔστι δὲ κεδνὸς κἀν πορθμῷ πρὸς ἄκραις Πελωριάδος προχοαῖσι. τίς
οὕτω τακτικὸς ἀκριβὴς ἢ τίς οὕτω κρίτης ὄψων, ὡς ὁ ἐκ Γέλας, μᾶλλον
δὲ Καταγέλας, οὗτος ποιητής; ὃς ἀκριβῶς οὕτω διὰ λιχνείαν καὶ τὸν
πορθμὸν διέπλευσε καὶ τῶν μέρων ἑκάστου τῶν ἰχθύων τὰς ποιότητας καὶ
τοὺς χυμοὺς διὰ τὴν λιχνείαν ἐξήτασεν, ὥς τινα πραγματείαν βιωφελῆ
καταβαλλόμενος.
 ὀρφώς. Κρατῖνος· τέμαχος ὀρφὼ χλιαρόν. καλεῖται δὲ καὶ ὀρφός. Πλάτων
Κλεοφῶντι· σὲ γάρ, γραῦ, συγκατῴκισεν σαπρὰν ὀρφοῖσι σελαχίοις τε καὶ
φάγροις βοράν. Ἀριστοτέλης δ' ἐν πέμπτῳ ζῴων μορίων ταχεῖαν λέγων
γίνεσθαι τοῖς ἰχθύσι τὴν αὔξησιν, καὶ ὀρφώς, φησίν, ἐκ μικροῦ γίνεται  
μέγας ταχέως. ἔστι δὲ καὶ σαρκοφάγος καὶ καρχαρόδους, ἔτι δὲ μονήρης.
 137

ἴδιον δ' ἐν αὐτῷ ἐστι τὸ τοὺς θορικοὺς πόρους μὴ εὑρίσκεσθαι καὶ τὸ δύ-
νασθαι πολὺν χρόνον ζῆν μετὰ τὴν ἀνατομήν.

Φίλων Ιουδαίος. De opificio mundi Sec. 22, line 3

λόγον τὸν ταῦτα διακοσμήσαντα· ἐπεὶ τίς ἂν εἴη τῶν δυνάμεων αὐτοῦ
τόπος ἕτερος, ὃς γένοιτ' ἂν ἱκανὸς οὐ λέγω πάσας ἀλλὰ μίαν ἄκρατον
ἡντινοῦν δέξασθαί τε καὶ χωρῆσαι; δύναμις δὲ καὶ ἡ κοσμοποιη-
τικὴ πηγὴν ἔχουσα | τὸ πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθόν. εἰ γάρ τις ἐθελήσειε
τὴν αἰτίαν ἧς ἕνεκα τόδε τὸ πᾶν ἐδημιουργεῖτο διερευνᾶσθαι, δοκεῖ μοι
μὴ διαμαρτεῖν σκοποῦ φάμενος, ὅπερ καὶ τῶν ἀρχαίων εἶπέ τις, ἀγαθὸν
εἶναι τὸν πατέρα καὶ ποιητήν· οὗ χάριν τῆς ἀρίστης αὑτοῦ φύσεως οὐκ
ἐφθόνησεν οὐσίᾳ μηδὲν ἐξ αὑτῆς ἐχούσῃ καλόν, δυναμένῃ δὲ πάντα
γίνεσθαι. ἦν μὲν γὰρ ἐξ αὑτῆς ἄτακτος ἄποιος ἄψυχος ἀνόμοιος, ἑτε-
ροιότητος ἀναρμοστίας ἀσυμφωνίας μεστή· τροπὴν δὲ καὶ μεταβολὴν
ἐδέχετο τὴν εἰς τἀναντία καὶ τὰ βέλτιστα, τάξιν ποιότητα ἐμψυχίαν  
ὁμοιότητα ταυτότητα, τὸ εὐάρμοστον, τὸ σύμφωνον, πᾶν ὅσον τῆς κρείτ-
τονος ἰδέας. οὐδενὶ δὲ παρακλήτῳ – τίς γὰρ ἦν ἕτερος;  – μόνῳ
δὲ αὑτῷ χρησάμενος ὁ θεὸς ἔγνω δεῖν εὐεργετεῖν ἀταμιεύτοις καὶ πλου-
σίαις χάρισι τὴν ἄνευ δωρεᾶς θείας φύσιν οὐδενὸς ἀγαθοῦ δυναμένην
ἐπιλαχεῖν ἐξ ἑαυτῆς. ἀλλ' οὐ πρὸς τὸ μέγεθος εὐεργετεῖ τῶν ἑαυτοῦ
χαρίτων – ἀπερίγραφοι γὰρ αὗταί γε καὶ ἀτελεύτητοι – , πρὸς δὲ τὰς
τῶν εὐεργετουμένων δυνάμεις· οὐ γὰρ ὡς πέφυκεν ὁ θεὸς εὖ ποιεῖν,
οὕτως καὶ τὸ γινόμενον εὖ πάσχειν, ἐπεὶ τοῦ μὲν αἱ δυνάμεις ὑπερ-
βάλλουσι, τὸ δ' ἀσθενέστερον ὂν ἢ ὥστε δέξασθαι τὸ μέγεθος αὐτῶν
ἀπεῖπεν ἄν, εἰ μὴ διεμετρήσατο σταθμησάμενος εὐαρμόστως ἑκάστῳ τὸ

Φίλων Ιουδαίος. De opificio mundi Sec. 41, line 9

ἀνέφυεν, οὐδὲν οὔτε τῶν τῆς ἀγρίας οὔτε τῶν τῆς ἡμέρου λεγομένης
ὕλης παρείς. ἐβεβρίθει δὲ πάντα καρποῖς | εὐθὺς ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει
κατὰ τὸν ἐναντίον τρόπον ἢ τὸν νυνὶ καθεστῶτα. νυνὶ μὲν γὰρ ἐν μέρει  
γίγνεται τὰ γιγνόμενα χρόνοις διαφέρουσιν, ἀλλ' οὐκ ἀθρόα καιρῷ ἑνί·
τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πρῶτον μέν ἐστι σπορὰ καὶ φυτεία, δεύτερον δὲ
τῶν σπαρέντων καὶ φυτευθέντων αὔξησις, ἡ μὲν εἰς τὸ κάτω ῥίζας ἀπο-
τείνουσα οἱονεὶ θεμελίους, ἡ δ' εἰς τὸ ἄνω πρὸς ὕψος αἰρομένων καὶ
στελεχουμένων; ἔπειτα βλαστοὶ καὶ πετάλων ἐκφύσεις, εἶτ' ἐπὶ πᾶσι
καρποῦ φορά· καὶ πάλιν καρπὸς οὐ τέλειος, ἀλλ' ἔχων παντοίας μετα-
βολὰς κατά τε τὴν ἐν μεγέθει ποσότητα καὶ τὰς ἐν πολυμόρφοις ἰδέαις
ποιότητας· ἀποτίκτεται μὲν γὰρ ὁ καρπὸς ἐοικὼς ἀμερέσι ψήγμασιν ὑπὸ
βραχύτητος μόλις ὁρατοῖς, ἅπερ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ φαίη τις ἂν εἶναι
πρῶτα αἰσθητά· μετὰ δὲ ταῦτ' ἐκ τοῦ κατ' ὀλίγον ἔκ τε τῆς ἐποχε-
τευομένης τροφῆς, ἣ ἄρδει τὸ δένδρον, κἀκ τῆς εὐκρασίας τῶν πνευ-
μάτων, ἃ ψυχραῖς ἅμα καὶ μαλακωτέραις αὔραις ζωπυρεῖται καὶ τιθη-
νεῖται, συναύξεται πρὸς ὄγκον ἐπιδιδοὺς τελειότατον· σὺν δὲ τῷ μεγέθει
καὶ τὰς ποιότητας ἀλλάττει, καθάπερ ὑπὸ γραφικῆς ἐπιστήμης χρώμασι
 138

διαφόροις ποικιλλόμενος. ἐν δὲ τῇ πρώτῃ γενέσει τῶν ὅλων,

Φίλων Ιουδαίος. De opificio mundi Sec. 58, line 1

βεστέραν κατάληψιν οὐκ ἄτοπον ἴσως καὶ λόγῳ τἀληθὲς ἰχνηλατῆσαι.

τοῦ δὴ σύμπαντος χρόνου διανεμηθέντος εἰς δύο τμήματα, ἡμέραν τε
καὶ νύκτα, τῆς μὲν ἡμέρας τὸ κράτος ὁ πατὴρ ἀνεδίδου τῷ ἡλίῳ, οἷα
μεγάλῳ βασιλεῖ, τῆς δὲ νυκτὸς σελήνῃ καὶ τῷ πλήθει τῶν ἄλλων ἀστέρων.
τὸ δὲ μέγεθος τῆς περὶ τὸν ἥλιον δυνάμεως καὶ ἀρχῆς ἐμφανεστάτην
πίστιν ἔχει τὴν λεχθεῖσαν ἤδη· εἷς γὰρ ὢν καὶ μόνος ἰδίᾳ καὶ καθ'  
αὑτὸν ἥμισυ τμῆμα τοῦ σύμπαντος χρόνου | κεκλήρωται τὴν ἡμέραν,
οἱ δ' ἄλλοι πάντες μετὰ σελήνης θάτερον ὃ κέκληται νύξ· καὶ τοῦ μὲν
ἀνατείλαντος αἱ φαντασίαι τῶν τοσούτων ἀστέρων οὐκ ἀμαυροῦνται μόνον,
ἀλλὰ καὶ ἀφανίζονται τῇ τοῦ φέγγους ἀναχύσει, καταδύντος δὲ τὰς ἰδίας
ἄρχονται διαφαίνειν ἀθρόοι ποιότητας. γεγόνασι δ' ὅπερ αὐτὸς εἶπεν
οὐ μόνον, ἵνα φῶς ἐκπέμπωσιν ἐπὶ γῆν, ἀλλὰ καὶ ὅπως σημεῖα μελλόν-
των προφαίνωσιν· ἢ γὰρ ἀνατολαῖς αὐτῶν ἢ δύσεσιν ἢ ἐκλείψεσιν ἢ
πάλιν ἐπιτολαῖς ἢ ἀποκρύψεσιν ἢ ταῖς ἄλλαις περὶ τὰς κινήσεις διαφο-
ραῖς ἄνθρωποι τὰ ἀποβησόμενα στοχάζονται, καρπῶν φορὰς καὶ ἀφορίας,
ζῴων τε γενέσεις καὶ φθοράς, αἰθρίας καὶ νεφώσεις, νηνεμίας καὶ βίας
πνευμάτων, ποταμῶν πλημμύρας καὶ κενώσεις, θαλάττης ἠρεμίαν καὶ
κλύδωνα, ὡρῶν τῶν ἐτησίων ὑπαλλαγὰς ἢ θέρους χειμαίνοντος ἢ χει-
μῶνος φλέγοντος ἢ ἔαρος μετοπωρίζοντος ἢ μετοπώρου ἐαρίζοντος· ἤδη
δὲ καὶ κλόνον καὶ σεισμὸν γῆς ἐκ τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεων στοχασμῷ
προεσήμηνάν τινες καὶ μυρία ἄλλα τῶν ἀηθεστέρων,

Φίλων Ιουδαίος. De opificio mundi Sec. 78, line 11

θνητὸς ὢν ἄνθρωπος ἀπαθανατίζεται. καθάπερ οὖν οἱ ἑστιάτορες οὐ

πρότερον ἐπὶ δεῖπνον καλοῦσιν ἢ τὰ πρὸς εὐωχίαν πάντα εὐτρεπίσαι καὶ
οἱ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας καὶ σκηνικοὺς τιθέντες, πρὶν συναγαγεῖν τοὺς
θεατὰς εἴς τε τὰ θέατρα καὶ τὰ στάδια, εὐτρεπίζουσιν ἀγωνιστῶν καὶ
θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων πλῆθος, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τῶν ὅλων
ἡγεμὼν οἷά τις ἀθλοθέτης καὶ ἑστιάτωρ ἄνθρωπον καλεῖν μέλλων ἐπί
τε εὐωχίαν καὶ θεωρίαν τὰ εἰς ἑκάτερον εἶδος προευτρεπίσατο, ἵν' εἰς
τὸν κόσμον εἰσελθὼν εὐθὺς εὕρῃ καὶ συμπόσιον καὶ θέατρον ἱερώτατον, τὸ
μὲν ἁπάντων πλῆρες ὅσα γῆ καὶ ποταμοὶ καὶ θάλαττα καὶ ἀὴρ φέρουσιν
εἰς χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ παντοίων θεαμάτων, ἃ καταπληκτικωτάτας
μὲν ἔχει τὰς οὐσίας, καταπληκτικωτάτας δὲ τὰς ποιότητας, θαυμασιω-  
τάτας δὲ τὰς κινήσεις καὶ χορείας ἐν τάξεσιν ἡρμοσμέναις καὶ ἀριθμῶν
ἀναλογίαις καὶ περιόδων συμφωνίαις· ἐν αἷς ἁπάσαις τὴν ἀρχέτυπον καὶ
ἀληθῆ καὶ παραδειγματικὴν μουσικὴν οὐκ ἂν ἁμαρτάνοι τις εἶναι λέγων,
ἀφ' ἧς οἱ μετὰ ταῦτα ἄνθρωποι γραψάμενοι ἐν ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς
τὰς εἰκόνας ἀναγκαιοτάτην καὶ ὠφελιμωτάτην τέχνην τῷ βίῳ παρέδοσαν.
ἥδε μὲν αἰτία πρώτη,
 139

Φίλων Ιουδαίος. De opificio mundi Sec. 142, line 1

μιμημάτων γραφόμενα καὶ πλαττόμενα πολὺ μᾶλλον, ἅτε μακρὰν ἀφε-

στῶτα τῆς ἀρχῆς· παραπλήσιον δὲ πάθος καὶ ἡ μαγνῆτις λίθος ἐπιδείκ-
νυται· τῶν γὰρ σιδηρῶν δακτυλίων ὁ μὲν αὐτῆς ψαύσας βιαιότατα κρα-
τεῖται, ὁ δὲ τοῦ ψαύσαντος ἧττον, ἐκκρέμαται δὲ καὶ τρίτος δευτέρου
καὶ τέταρτος τρίτου καὶ πέμπτος τετάρτου καὶ ἑτέρων ἕτεροι κατὰ
μακρὸν στοῖχον ὑπὸ μιᾶς ὁλκοῦ δυνάμεως συνεχόμενοι, πλὴν οὐ τὸν αὐτὸν
τρόπον· ἀεὶ γὰρ οἱ πόρρω τῆς ἀρχῆς ἀπηρτημένοι χαλῶνται διὰ τὸ
τὴν ὁλκὴν ἀνίεσθαι μηκέθ' ὁμοίως σφίγγειν δυναμένην. ὅμοιον δή τι
πεπονθέναι καὶ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων φαίνεται καθ' ἑκάστην γενεὰν  
ἀμυδροτέρας λαμβανόντων τάς τε τοῦ σώματος καὶ τὰς τῆς ψυχῆς δυνά-
μεις καὶ ποιότητας. τὸν δ' ἀρχηγέτην ἐκεῖνον οὐ μόνον πρῶτον ἄν-
θρωπον ἀλλὰ καὶ μόνον κοσμοπολίτην λέγοντες ἀψευδέστατα ἐροῦμεν· ἦν
γὰρ οἶκος αὐτῷ καὶ πόλις ὁ κόσμος, μηδεμιᾶς χειροποιήτου κατασκευῆς
δεδημιουργημένης ἐκ λίθων καὶ ξύλων ὕλης, ᾧ καθάπερ ἐν πατρίδι
μετὰ πάσης ἀσφαλείας ἐνδιῃτᾶτο φόβου μὲν ἐκτὸς ὤν, ἅτε τῆς τῶν
περιγείων ἡγεμονίας ἀξιωθεὶς καὶ πάντων ὅσα θνητὰ κατεπτηχότων
καὶ ὑπακούειν ὡς δεσπότῃ δεδιδαγμένων ἢ βιασθέντων, ἐν εὐπαθείαις
δὲ ταῖς ἐν εἰρήνῃ ἀπολέμῳ ζῶν ἀνεπιλήπτως. ἐπεὶ δὲ πᾶσα
πόλις εὔνομος ἔχει πολιτείαν, ἀναγκαίως συνέβαινε τῷ

Φίλων Ιουδαίος. Legum allegoriarum libri i-iii Book 1, sec. 51, line 6

ἀμιάντου φύσεως τῆς ἀναφερούσης τὰ ἄμωμα τῷ θεῷ, αὕτη δέ ἐστι τὸ

θυσιαστήριον· τούτου γὰρ ἀλλότριον τὸ λέγειν ἔργον τι εἶναι ψυχῆς, ἐπὶ
θεὸν πάντων λαμβανόντων τὴν ἀναφοράν, καὶ τὸ τὰ ἄκαρπα τοῖς καρ-
ποτόκοις ἀναμιγνύναι· μῶμος γὰρ τοῦτό γε, τὰ δὲ ἄμωμα τῷ θεῷ προς-
άγεται. ἐὰν οὖν τι τούτων παραβῇς, ὦ ψυχή, σαυτὴν βλάψεις, οὐ
θεόν· διὰ τοῦτό φησιν· “οὐ φυτεύσεις σεαυτῷ”· θεῷ γὰρ οὐδεὶς ἐργάζε-
ται, καὶ μάλιστα τὰ φαῦλα· καὶ ἐπιφέρει πάλιν· “οὐ ποιήσεις σεαυτῷ.”
λέγει δὲ καὶ ἐν ἑτέροις· “οὐ ποιήσετε μετ' ἐμοῦ θεοὺς ἀργυροῦς, καὶ
θεοὺς χρυσοῦς οὐ ποιήσετε ὑμῖν ἑαυτοῖς” (Exod. 20, 23)· ὁ γὰρ ἢ ποιό-
τητα οἰόμενος ἔχειν τὸν θεὸν ἢ μὴ ἕνα εἶναι ἢ μὴ ἀγένητον καὶ ἄφ-
θαρτον ἢ μὴ ἄτρεπτον ἑαυτὸν ἀδικεῖ, οὐ θεόν· “ἑαυτοῖς” γάρ φησιν
“οὐ ποιήσετε”· δεῖ γὰρ ἡγεῖσθαι καὶ ἄποιον αὐτὸν καὶ ἕνα καὶ ἄφθαρ-  
τον καὶ ἄτρεπτον· ὁ δὲ μὴ οὕτως διανοούμενος ἑαυτοῦ τὴν ψυχὴν ψευ-
δοῦς καὶ ἀθέου δόξης ἀναπίμπλησιν. οὐχ ὁρᾷς ὅτι, κἂν εἰσαγάγῃ ἡμᾶς
εἰς τὴν ἀρετὴν καὶ εἰσαχθέντες φυτεύσωμεν ἄκαρπον μὲν οὐδὲν “πᾶν
δὲ ξύλον βρώσιμον”, κελεύει “περικαθαρίσαι τὴν ἀκαθαρσίαν αὐτοῦ”
(Lev. 19, 23); τοῦτο δ' ἐστὶ τὸ δοκεῖν φυτεύειν· ἀποτεμεῖν οἴησιν γὰρ
ἐπαγγέλλεται, οἴησις δὲ ἀκάθαρτον φύσει. ὃν δὲ ἔπλασεν ἄνθρω-
πον τιθέναι φησὶν ἐν τῷ παραδείσῳ, νυνὶ μόνον· τίς οὖν ἐστιν,

Φίλων Ιουδαίος. Quod deterius potiori insidiari soleat Sec. 15, line 7

ἐννέα βασιλεῖς καθελὼν ἀπήγαγεν, ὑπὲρ τριακοσίους ἔσχεν οἰκότριβας·

 140

μεμείωται δὲ τῆς οἰκίας οὐδέν, ἀλλὰ χρόνου προϊόντος πάντα διὰ πάντων
ἔλαβεν αὔξησιν. οὐκ ἂν οὖν ἀφθόνου θεραπείας ὑπαρχούσης υἱὸν ἠξίου
πέμπειν, οὗ μάλιστα ἐκήδετο, ἐπὶ πρᾶξιν, ἣν καὶ τῶν εὐτελεστάτων ἄν
τις ῥᾳδίως κατώρθωσεν. ἀλλ' ὁρᾷς ὅτι καὶ τὸ χωρίον, ὅθεν αὐτὸν
ἐκπέμπει, περιττῶς ἀναγράφει μόνον οὐκ ἐναργῶς προτρέπων ἀφίστασθαι
τοῦ ῥητοῦ· “ἐκ γὰρ τῆς κοιλάδος τῆς Χεβρών” (Gen. 37, 14)· συζυγὴ
δὲ καὶ συνεταιρὶς Χεβρὼν καλεῖται συμβολικῶς ἡμῶν τὸ σῶμα, ὅτι
συνέζευκται καὶ ὥσπερ ἑταιρίαν καὶ φιλίαν πρὸς ψυχὴν τέθειται· κοιλάδας
δὲ ἔχει τὰ αἰσθητήρια, μεγάλας δεξαμενὰς ἁπάντων ὅσα ἐκτὸς αἰσθητά,
ἃ τὰς παμπληθεῖς ποιότητας ἐπαντλοῦντα καὶ διὰ τῶν δεξαμενῶν ἐπεις-
χέοντα τῇ διανοίᾳ κατακλύζει καὶ βύθιον αὐτὴν ἀπεργάζεται. διὰ  
τοῦτο ἐν τῷ νόμῳ τῆς λέπρας, ὅταν ἐν οἰκίᾳ κοιλάδες χλωρίζουσαι ἢ
πυρρίζουσαι φανῶσι, διείρηται τοὺς λίθους, ἐν οἷς γεγόνασιν, ἐξελόντας
ἑτέρους ἀντιτιθέναι (Lev. 14, 37 ss.), τουτέστιν, ὅταν διαφέρουσαι ποιότητες,
ἃς ἐδημιούργησαν ἡδοναὶ καὶ ἐπιθυμίαι καὶ τὰ ἀδελφὰ τούτων πάθη,
βαρύνασαι καὶ πιέσασαι τὴν ὅλην ψυχὴν κοιλοτέραν καὶ ταπεινοτέραν
αὐτὴν ἑαυτῆς ἐργάσωνται, τοὺς τῆς ἀσθενείας αἰτίους λόγους ἀνελεῖν,
ὑγιεινοὺς δὲ δι' ἀγωγῆς νομίμου ἢ καὶ παιδεύσεως ὀρθῆς ἀντεισαγαγεῖν.
τὸν Ἰωσὴφ οὖν ὅλον εἰς τὰς τοῦ σώματος καὶ τῶν αἰσθήσεων
κοιλότητας εἰσδεδυκότα ὁρῶν προκαλεῖται τῶν φωλεῶν ἔξω προελθόντα

Φίλων Ιουδαίος. De plantatione Sec. 133, line 5

κοσμοποιὸς καὶ ὁ κόσμος γεραίρηται, “ὁ μέν”, ὡς ἔφη τις, | “ἄριστος τῶν

αἰτίων, ὁ δὲ τελειότατος τῶν γεγονότων”. ἐπειδὰν οὖν ἔτει καὶ
ἀριθμῷ τετάρτῳ πᾶς ὁ ψυχῆς ἀφιερωθῇ καρπός, τῷ πέμπτῳ τὴν ἀπό-
λαυσιν καὶ χρῆσιν ἡμεῖς αὐτοὶ σχήσομεν. φησὶ γάρ· “ἐν τῷ ἔτει τῷ
πέμπτῳ φάγεσθε τὸν καρπόν”, ἐπειδὴ τὸ γεγονὸς τοῦ πεποιηκότος
ὕστερον ἐν ἅπασιν ἐξετάζεσθαι νόμος φύσεως ἀνεπίληπτος, ὥστε κἄν,
εἰ τῶν δευτερείων ἀντιλαμβανοίμεθα, καὶ θαυμαστὸν ἡγεῖσθαι. καὶ διὰ
τοῦτο μέντοι τὸν καρπὸν τοῦ πέμπτου ἡμῖν ἀνατίθησιν, ὅτι αἰσθήσεως
πεντὰς ἀριθμὸς οἰκεῖος καί, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὸ τρέφον τὸν νοῦν  
ἡμῶν ἐστιν αἴσθησις, ἢ δι' ὀφθαλμῶν τὰς χρωμάτων καὶ σχημάτων
ποιότητας εὐτρεπίζουσα ἢ δι' ὤτων παντοδαπὰς τὰς τῶν φωνῶν ἰδιό-
τητας ἢ διὰ μυκτήρων ὀσμὰς ἢ χυλοὺς διὰ στόματος ἢ μαλακότητας
εὐενδότους καὶ σκληρότητας ἀντιτύπους ἢ λειότητας καὶ τραχύτητας,
ψυχρότητάς τε αὖ καὶ θερμότητας διὰ τῆς ἀνὰ πᾶν τὸ σῶμα σκιδνα-
μένης δυνάμεως ἣν ἔθος ὀνομάζειν ἁφήν. τῶν δὲ εἰρημένων
παράδειγμα σαφέστατον οἱ Λείας υἱοί, τῆς ἀρετῆς, οὐχ ἅπαντες, ἀλλὰ
τέταρτός τε καὶ πέμπτος. ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ τετάρτου φησὶ Μωυσῆς,
ὅτι “ἔστη τοῦ τίκτειν” (Gen. 29, 35), καλεῖται δὲ Ἰούδας, ὃς ἑρμηνεύεται
κυρίῳ ἐξομολόγησις. τὸν δὲ πέμπτον Ἰσσάχαρ προσαγορεύει, μισθὸς
δὲ μεταληφθεὶς καλεῖται. καὶ τεκοῦσα τὸν τρόπον τοῦτον ἡ ψυχὴ ὃ
ἔπαθεν εὐθὺς ἐξελάλησεν· “

Φίλων Ιουδαίος. De confusione linguarum Sec. 85, line 3

οἰκειώσεως ὑπολαμβάνων.
 141

 Τὸ δ' ὁμόφωνον καὶ ὁμόγλωττον οὐκ ἐν τοῖς ὀνόμασι καὶ

ῥήμασι μᾶλλον ἢ ἐν τῇ τῶν ἀδίκων πράξεων κοινωνίᾳ βουλόμενος ὁ
φαῦλος ἐπιδείξασθαι πόλιν ἄρχεται καὶ πύργον, ὡς ἀκρόπολιν τυράννῳ,
κακίᾳ κατασκευάζειν, καὶ τοὺς θιασώτας πάντας παρακαλεῖ τοῦ ἔργου
μετασχεῖν τὴν ἁρμόττουσαν προευτρεπισαμένους ὕλην· “ἴτε” γάρ φησι
“πλινθεύσωμεν πλίνθους καὶ ὀπτήσωμεν αὐτὰς πυρί” (Gen. 11, 3), ἴσον
τῷ νῦν ἐστιν ἡμῖν συμπεφορημένα καὶ συγκεχυμένα τὰ πάντα τῆς ψυχῆς,
ὡς ἐναργῆ τύπον μηδένα μηδενὸς εἴδους προφαίνεσθαι. ἁρμόττει δ'
ὥσπερ ἀνείδεόν τινα καὶ ἄποιον οὐσίαν τό τε πάθος καὶ τὴν κακίαν
παραλαβόντας εἰς τὰς ἁρμοττούσας ποιότητας καὶ τὰ προσεχέστατα μέχρι
τῶν ἐσχάτων ἀεὶ τεμεῖν εἴδη πρός τε ἐναργεστέραν κατάληψιν αὐτῶν
καὶ τὴν σὺν ἐμπειρίᾳ χρῆσίν τε καὶ ἀπόλαυσιν, ἣ πλείους ἡδονὰς καὶ
τέρψεις ἔοικεν ἐντίκτειν. πάριτε οὖν οἱ λογισμοὶ πάντες βουλευτῶν τινα
τρόπον εἰς τὸ ψυχῆς συνέδριον, ὅσοι πρὸς τὸν δικαιοσύνης καὶ πάσης
ἀρετῆς συγκατατάττεσθε ὄλεθρον, καὶ πεφροντισμένως διασκεψώμεθα, ὡς
ἐπιθέμενοι κατορθώσωμεν· τῆς μέντοι κατορθώσεως ἔσονται | θεμέλιοι
κραταιότατοι οἵδε, ἄμορφα μορφῶσαι τύποις καὶ σχήμασι καὶ περιγραφαῖς
ἕκαστον ἰδίᾳ διακρῖναι, μὴ κραδαινόμενα καὶ χωλαίνοντα, ἀλλὰ | πεπη-
γότα βεβαίως, τῇ τοῦ τετραγώνου σχήματος οἰκειούμενα φύσει – ἀκρά-
δαντον γὰρ τοῦτό γε – , ἵνα πλίνθου τινὰ τρόπον ἀκλινῶς ἐρηρεισμένα

Φίλων Ιουδαίος. De confusione linguarum Sec. 186, line 3

λαμβάνεσθαι, δῆλα γένοιτ' ἂν κατὰ τὴν τῶν οἰκείων αὐτοῖς ὁμοιότητα.

τίνα οὖν ἐστι συγχύσει πράγματα ὅμοια; ἡ μῖξις, ὥσπερ ὁ παλαιὸς
λόγος, καὶ κρᾶσις· ἀλλ' ἡ μὲν μῖξις ἐν ξηραῖς, ἡ δὲ κρᾶσις ἐν ὑγραῖς
οὐσίαις δοκιμάζεται. μῖξις μὲν οὖν σωμάτων διαφερόντων ἐστὶν οὐκ ἐν
κόσμῳ παράθεσις, ὥσπερ ἂν εἴ τις σωρὸν ποιήσειε κριθὰς καὶ πυροὺς
καὶ ὀρόβους καὶ ἄλλ' ἄττα εἴδη τῶν σπαρτῶν εἰς ταὐτὸ εἰσενεγκών,  
κρᾶσις δ' οὐ παράθεσις, ἀλλὰ τῶν ἀνομοίων μερῶν εἰς ἄλληλα εἰσδυο-
μένων δι' ὅλων ἀντιπαρέκτασις, ἔτι δυναμένων ἐπιτεχνήσει τινὶ διακρί-
νεσθαι τῶν ποιοτήτων, ὡς ἐπὶ οἴνου καὶ ὕδατός φασι γίνεσθαι· συνελ-
θούσας μὲν γὰρ τὰς οὐσίας ἀποτελεῖν κρᾶσιν, τὸ δὲ κραθὲν οὐδὲν ἧττον
ἀναπλοῦσθαι πάλιν εἰς τὰς ἐξ ὧν ἀπετελέσθη ποιότητας· σπόγγῳ γὰρ
ἠλαιωμένῳ τὸ μὲν ὕδωρ ἀναλαμβάνεσθαι, τὸν δ' οἶνον ὑπολείπεσθαι·
μήποτε ἐπειδήπερ ἐξ ὕδατος ἡ σπογγιᾶς γένεσίς ἐστι, τὸ μὲν οἰκεῖον,
ὕδωρ, πέφυκεν ἀναλαμβάνεσθαι πρὸς αὐτῆς ἐκ τοῦ κράματος, τὸ δ'
ἀλλότριον ὑπολείπεσθαι, ὁ οἶνος. σύγχυσις δέ ἐστι φθορὰ τῶν ἐξ ἀρχῆς
ποιοτήτων πᾶσι τοῖς μέρεσιν ἀντιπαρεκτεινομένων εἰς διαφερούσης μιᾶς
γένεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς ἐν ἰατρικῇ τετραφαρμάκου συντέτευχε· κηρὸς γὰρ
καὶ στέαρ καὶ πίττα ῥητίνη τε, οἶμαι, συνελθόντα ταύτην ἀποτελεῖ, συν-
τεθείσης δὲ ἀμήχανον ἔτι τὰς ἐξ ὧν συνετέθη διακριθῆναι δυνάμεις,
ἀλλ' ἑκάστη μὲν αὐτῶν ἠφάνισται, πασῶν δ' ἡ φθορὰ μίαν ἐξαίρετον
ἄλλην ἐγέννησε δύναμιν. ὅταν δ' ἀπειλῇ σύγχυσιν τοῖς ἀσεβέσι

Φίλων Ιουδαίος. De migratione Abrahami Sec. 213, line 5

φιλεῖν τε καὶ μισεῖν· οὕτω γὰρ ἐξευμενισθήσεται. πραϋνθέντος δὲ

 142

ἀποθήσῃ τὴν ὑπόκρισιν, καὶ μηδὲν ἔτι προσδοκῶν ἐξ ἐκείνου κακὸν

πείσεσθαι μετὰ ῥᾳστώνης ἐπανελεύσῃ πρὸς τὴν τῶν ἰδίων ἐπιμέλειαν.
εἰσάγεται γὰρ διὰ τοῦτο Χαρρὰν θρεμμάτων μὲν ἀνάπλεως, οἰκήτορσι
δὲ κεχρημένη κτηνοτρόφοις· τί γὰρ ἂν εἴη χωρίον ἀλόγῳ φύσει καὶ
τοῖς τὴν ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν αὐτῆς ἀνειληφόσιν ἐπιτηδειότερον
τῶν ἐν ἡμῖν αἰσθήσεων; πυθομένου γοῦν τοῦ ἀσκητοῦ “πόθεν | ἐστέ”
ἀποκρίνονται τἀληθὲς οἱ ποιμένες ὅτι “ἐκ Χαρράν” (Gen. 29, 4)· ἐκ
γὰρ αἰσθήσεως αἱ ἄλογοι ὡς ἐκ διανοίας αἱ λογικαὶ δυνάμεις εἰσί.
προσπυθομένου δέ, εἰ γινώσκουσι Λάβαν, φασὶν εἰκότως εἰδέναι (Gen.
29, 5)· γνωρίζει γὰρ τὸ χρῶμα καὶ πᾶσαν ποιότητα αἴσθησις, ὡς
οἴεται, χρωμάτων δὲ καὶ ποιοτήτων ὁ Λάβαν σύμβολον. καὶ αὐτὸς δὲ
ἐπειδὰν ἤδη τελειωθῇ, τὸν μὲν τῶν αἰσθήσεων οἶκον ἀπολείψει, τὸν
δὲ τῆς ψυχῆς ὡς ψυχῆς ἱδρύεται, ὃν ἔτι ὢν ἐν τοῖς πόνοις καὶ ταῖς
ἀσκήσεσιν ἀναζωγραφεῖ· λέγει γάρ· “πότε ποιήσω κἀγὼ ἐμαυτῷ οἶκον;”  
(Gen. 30, 30). πότε τῶν αἰσθητῶν καὶ αἰσθήσεων ὑπεριδὼν νοῦν καὶ
διάνοιαν οἰκήσω, λόγῳ θεωρητοῖς πράγμασι συντρεφόμενος καὶ συνδιαι-
τώμενος, καθάπερ αἱ ζητητικαὶ τῶν ἀφανῶν ψυχαί – μαίας αὐτὰς
ἔθος ὀνομάζειν – ; καὶ γὰρ αὗται ποιοῦσι σκεπάσματα οἰκεῖα καὶ
φυλακτήρια φιλαρέτοις ψυχαῖς· τὸ δὲ εὐερκέστατον οἰκοδόμημα ἦν ὁ
θεοῦ φόβος τοῖς φρουρὰν καὶ τεῖχος αὐτὸν ἀκαθαίρετον πεποιημένοις.

Φίλων Ιουδαίος. Quis rerum divinarum heres sit Sec. 247, line 4

γουμένοις αὐτοῦ, καὶ πάλιν οἱ φθαρήσεσθαι τοῖς φθαρτὸν μὲν εἶναι  

φύσει, μηδέποτε δὲ φθαρησόμενον διὰ τὸ κραταιοτέρῳ δεσμῷ, τῇ τοῦ
πεποιηκότος βουλήσει, συνέχεσθαι, καὶ οἱ μηδὲν εἶναι ὁμολογοῦντες ἀλλὰ
πάντα γίνεσθαι τοῖς ὑπολαμβάνουσι τἀναντία, καὶ οἱ πάντων χρημάτων
ἄνθρωπον μέτρον εἶναι διεξιόντες τοῖς τὰ αἰσθήσεως καὶ τὰ διανοίας
κριτήρια συγχέουσι, καὶ συνόλως οἱ πάντα ἀκατάληπτα εἰσηγούμενοι
τοῖς γνωρίζεσθαι πάμπολλα φάσκουσιν. καὶ ἥλιος μέντοι καὶ σελήνη
καὶ ὁ σύμπας οὐρανός, γῆ τε καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ, τά τε ἐξ αὐτῶν σχεδὸν
πάντα τοῖς σκεπτικοῖς ἔριδας καὶ φιλονεικίας παρεσχήκασιν, οὐσίας καὶ
ποιότητας, μεταβολάς τε αὖ καὶ τροπὰς καὶ γενέσεις, ἔτι δὲ φθορὰς
αὐτῶν ἀναζητοῦσιν· μεγέθους τε πέρι καὶ κινήσεως τῶν κατ' οὐρανὸν
οὐ πάρεργον ποιούμενοι τὴν ἔρευναν ἑτεροδοξοῦσιν οὐ συμφερόμενοι,
μέχρις ἂν ὁ μαιευτικὸς ὁμοῦ καὶ δικαστικὸς ἀνὴρ συγκαθίσας θεάσηται
τὰ τῆς ἑκάστου γεννήματα ψυχῆς καὶ τὰ μὲν οὐκ ἄξια τροφῆς ἀπορ-
ρίψῃ, τὰ δ' ἐπιτήδεια διασώσῃ καὶ προνοίας τῆς ἁρμοττούσης ἀξιώσῃ.
τὰ δὲ κατὰ τὴν φιλοσοφίαν μεστὰ διαφωνίας γέγονε τὸν πιθανὸν καὶ
στοχαστικὸν νοῦν τῆς ἀληθείας ἀποδιδρασκούσης· τὸ γὰρ δυσεύρετον καὶ
δυσθήρατον αὐτῆς τὰς λογικάς, ὡς οἶμαι, στάσεις ἐγέννησε.

Φίλων Ιουδαίος. De Abrahamo Sec. 163, line 2

ἐπ' ἀνατολὰς ὁμοῦ καὶ δύσεις ἄρκτον τε καὶ μεσημβρίαν, καὶ ἀφικνού-
μενοι πρὸς τὸ θεωρεῖν ἕλκουσιν ἐπὶ τὰ φανέντα τὴν διάνοιαν. ἡ δὲ τὸ
παραπλήσιον ἐνδεξαμένη πάθος οὐκ ἠρεμεῖ, ἀλλ' ἅτε ἀκοίμητος καὶ
ἀεικίνητος οὖσα, παρὰ τῆς ὄψεως τοῦ δύνασθαι τὰ νοητὰ θεωρεῖν τὰς
 143

ἀφορμὰς λαβοῦσα, εἰς σκέψιν ἦλθε, πότερον τὰ φανέντα ταῦτ' ἐστὶν

ἀγένητα ἢ γενέσεως ἔλαβεν ἀρχὴν καὶ πότερον ἄπειρα ἢ πεπερασμένα
καὶ πότερον εἷς ἢ πλείονές εἰσι κόσμοι καὶ πότερον τὰ τέτταρα στοιχεῖα
τῶν ἁπάντων ἐστὶν ἢ φύσιν ἐξαίρετον οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ κεκλή-
ρωται θειοτέρας καὶ οὐχὶ τοῖς ἄλλοις τῆς αὐτῆς οὐσίας ἐπιλαχόντα·
εἰ δὲ δὴ καὶ γέγονεν ὁ κόσμος, ὑπὸ τίνος γέγονε καὶ τίς ὁ δημιουργὸς
κατ' οὐσίαν ἢ ποιότητα καὶ τί διανοηθεὶς ἐποίει καὶ τί νῦν πράττει
καὶ τίς αὐτῷ διαγωγὴ καὶ βίος καὶ ὅσα ἄλλα περιττὸς νοῦς φρονήσει
συμβιῶν εἴωθε διερευνᾶσθαι. ταῦτα δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα ἀνάκειται τῷ
φιλοσοφεῖν· ἐξ οὗ δῆλόν ἐστιν, ὅτι σοφία καὶ φιλοσοφία τὴν ἀρχὴν ἀπ'
οὐδενὸς εἴληφεν ἑτέρου τῶν ἐν ἡμῖν ἢ τῆς ἡγεμονίδος τῶν αἰσθήσεων
ὁράσεως, ἣν καὶ μόνην ἐκ τῆς σωματικῆς χώρας διέσωσεν ὁ θεὸς τὰς  
τέσσαρας φθείρας, ὅτι αἱ μὲν σαρκὶ καὶ τοῖς σαρκὸς πάθεσιν ἐδούλευ-
σαν, ἡ δὲ ἴσχυσεν ἀνατεῖναι τὸν αὐχένα καὶ βλέψαι καὶ | τέρψεις ἑτέρας
ἀνευρεῖν πολὺ βελτίους τῶν σωματικῶν ἡδονῶν ἐκ τῆς περὶ τὸν
κόσμον θεωρίας καὶ τῶν ἐν αὐτῷ. μίαν οὖν ὥσπερ ἐκ πενταπόλεως
τῶν πέντε αἰσθήσεων τὴν ὅρασιν ἐξαιρέτου γέρως τυχεῖν ἁρμόττον ἦν

Φίλων Ιουδαίος. De specialibus legibus (lib. i-iv) Book 1, sec. 47, line 6

δορυφορούσας δυνάμεις, ὧν διαφεύγουσα ἡ κατάληψις ἄχρι τοῦ παρόντος

οὐ μικρὸν ἐνεργάζεταί μοι πόθον τῆς διαγνώσεως”. ὁ δὲ ἀμείβεται
καί φησιν· “ἃς ἐπιζητεῖς δυνάμεις εἰσὶν ἀόρατοι καὶ νοηταὶ πάντως ἐμοῦ
τοῦ ἀοράτου καὶ νοητοῦ· λέγω δὲ νοητὰς οὐχὶ τὰς ἤδη ὑπὸ νοῦ κατα-  
λαμβανομένας, ἀλλ' ὅτι εἰ καταλαμβάνεσθαι οἷαί τε εἶεν, οὐκ ἂν αἴσθησις
αὐτὰς ἀλλ' ἀκραιφνέστατος νοῦς καταλαμβάνοι. πεφυκυῖαι δ' ἀκατάληπτοι
κατὰ τὴν οὐσίαν ὅμως παραφαίνουσιν ἐκμαγεῖόν τι καὶ ἀπεικόνισμα τῆς
ἑαυτῶν ἐνεργείας· οἷαι αἱ παρ' ὑμῖν σφραγῖδες – ὅταν γὰρ προσενεχθῇ
κηρὸς ἤ τις ὁμοιότροπος ὕλη, μυρίους ὅσους τύπους ἐναπομάττονται,
μηδὲν ἀκρωτηριασθεῖσαι μέρος, | ἀλλ' ἐν ὁμοίῳ μένουσαι – , τοιαύτας ὑπο-
ληπτέον καὶ τὰς περὶ ἐμὲ δυνάμεις περιποιούσας ἀποίοις ποιότητας καὶ
μορφὰς ἀμόρφοις καὶ μηδὲν τῆς ἀιδίου φύσεως μήτ' ἀλλαττομένας μήτε
μειουμένας. ὀνομάζουσι δ' αὐτὰς οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τινες τῶν παρ' ὑμῖν
ἰδέας, ἐπειδὴ ἕκαστα τῶν ὄντων εἰδοποιοῦσι τὰ ἄτακτα τάττουσαι καὶ
τὰ ἄπειρα καὶ ἀόριστα καὶ ἀσχημάτιστα περατοῦσαι καὶ περιορίζουσαι
καὶ σχηματίζουσαι καὶ συνόλως τὸ χεῖρον εἰς τὸ ἄμεινον μεθαρμοζόμεναι.
μήτ' οὖν ἐμὲ μήτε τινὰ τῶν ἐμῶν δυνάμεων κατὰ τὴν οὐσίαν ἐλπίσῃς
ποτὲ δυνήσεσθαι καταλαβεῖν. τῶν δ' ἐφικτῶν, ὡς εἶπον, ἑτοίμως καὶ
προθύμως μεταδίδωμι· ταῦτα δ' ἐστὶν ἐπὶ τὴν τοῦ κόσμου καὶ τῶν ἐν
αὐτῷ καλέσαι θέαν, ἣν οὐ σώματος ὀφθαλμοῖς ἀλλὰ τοῖς διανοίας ἀκοι-
μήτοις ὄμμασι συμβαίνει καταλαμβάνεσθαι. μόνον ὁ σοφίας ἵμερος

Φίλων Ιουδαίος. De specialibus legibus (lib. i-iv) Book 1, sec. 328, line 3

μητρῷον αἶσχος, [καὶ] διότι ἡ πρώτη σπορὰ καὶ γένεσις αὐτοῖς κεκιβδή-
λευται καὶ συγκέχυται διὰ τὸ πλῆθος τῶν ὡμιληκότων ταῖς μητράσιν,
ὡς μὴ δύνασθαι τὸν ἀληθῆ πατέρα διαγνῶναι καὶ διακρῖναι. ὁ δὲ τόπος
οὗτος, εἰ καί τις ἄλλος, ἀλληγορίαν ἐπιδέχεται φιλοσόφου θεωρίας ὢν
 144

ἀνάπλεως· τῶν γὰρ ἀσεβῶν καὶ ἀνοσίων οὐχ εἷς τρόπος, ἀλλὰ πολλοὶ
καὶ διαφέροντες. οἱ μὲν γὰρ τὰς ἀσωμάτους ἰδέας ὄνομα κενὸν ἀμέτοχον
ἀληθοῦς πράγματος εἶναί φασι, τὴν ἀναγκαιοτάτην οὐσίαν ἐκ τῶν ὄντων
ἀναιροῦντες, ἥτις ἐστὶν ἀρχέτυπον παράδειγμα πάντων ὅσα ποιότητες
οὐσίας, καθ' ἣν ἕκαστον εἰδοποιεῖτο καὶ διεμετρεῖτο. τούτους αἱ ἱεραὶ
τοῦ νόμου στῆλαι μηνύουσι “θλαδίας”· ὡς γὰρ τὸ τεθλασμένον ἀφῄρηται
τὴν ποιότητα καὶ τὸ εἶδος καὶ οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ κυρίως εἰπεῖν
ἄμορφος ὕλη, οὕτως καὶ ἡ ἀναιροῦσα δόξα ἰδέας πάντα συγχεῖ καὶ πρὸς
τὴν ἀνωτέρω τῶν στοιχείων οὐσίαν τὴν ἄμορφον καὶ ἄποιον ἐκείνην ἄγει.
οὗ τί γένοιτ' ἂν ἀτοπώτερον; ἐξ ἐκείνης γὰρ πάντ' ἐγέννησεν ὁ θεός,
οὐκ ἐφαπτόμενος αὐτός – οὐ γὰρ ἦν θέμις ἀπείρου καὶ πεφυρμένης
ὕλης ψαύειν τὸν εὐδαίμονα καὶ μακάριον – , ἀλλὰ ταῖς ἀσωμάτοις δυνά-
μεσιν, ὧν ἔτυμον ὄνομα αἱ ἰδέαι, κατεχρήσατο πρὸς τὸ γένος ἕκαστον
τὴν ἁρμόττουσαν λαβεῖν μορφήν. ἡ δὲ πολλὴν ἀταξίαν | εἰσηγεῖται καὶ
σύγχυσιν· ἀναιροῦσα γὰρ ταῦτα, δι' ὧν αἱ ποιότητες, συναναιρεῖ ποιότητας.
ἕτεροι δ' ὡς ἐν ἄθλοις κακίας τὰ ἐπ' ἀσεβείᾳ νικητήρια σπεύδοντες  
αἴρεσθαι προσυπερβάλλουσιν ἅμα ταῖς ἰδέαις καὶ

Φίλων Ιουδαίος. De specialibus legibus (lib. i-iv) Book 3, sec. 109, line 1

ζημίας, τὴν μὲν εἰς ἀργίας ἐπανόρθωσιν, τὴν δ' ἀντὶ τῶν ἰατρείων.
καταθεὶς δ' ἀπηλλάχθω τῆς ἐπὶ τῷ θανάτῳ τιμωρίας, κἂν ὕστερον ὁ
τὴν πληγὴν λαβὼν τελευτήσῃ· τάχα γὰρ οὐκ ἀπὸ τῆς πληγῆς, ἐπειδὴ
ῥᾴων γενόμενος εἰς περίπατον προῆλθεν, ἀλλὰ καθ' ἑτέρας αἰτίας, αἳ
καὶ τοὺς ὑγιεινοτάτους τὰ σώματα πολλάκις ἐξαίφνης ἐπιθέμεναι διέ-
φθειραν. ἐὰν δὲ συμπλακεὶς γυναικί τις ἐγκύῳ πληγὴν ἐμφορήσῃ κατὰ
τὴν γαστέρα, ἡ δὲ ἀμβλώσῃ, ἐὰν μὲν ἄπλαστον καὶ ἀδιατύπωτον τὸ
ἀμβλωθὲν τύχῃ, ζημιούσθω, καὶ διὰ τὴν ὕβριν καὶ ὅτι ἐμποδὼν ἐγένετο
τῇ φύσει ζῳογονῆσαι τὸ κάλλιστον τεχνιτευούσῃ καὶ δημιουργούσῃ
ζῷον, ἄνθρωπον· εἰ δὲ ἤδη μεμορφωμένον, ἁπάντων μελῶν τὰς οἰκείους  
τάξεις καὶ ποιότητας ἀπειληφότων, θνῃσκέτω. τὸ γὰρ τοιοῦτον ἄνθρωπός
ἐστιν, ὃν ἐν τῷ τῆς φύσεως ἐργαστηρίῳ διεχρήσατο μήπω καιρὸν εἶναι
νομιζούσης εἰς φῶς προαγαγεῖν, ἐοικὸς ἀνδριάντι | ἐν πλαστικῇ κατακει-
μένῳ, πλέον οὐδὲν ἢ τὴν ἔξω παραπομπὴν καὶ ἄνεσιν ἐπιζητοῦντι.
 Διὰ ταύτης τῆς προστάξεως καὶ ἕτερόν τι μεῖζον ἀπηγό-
ρευται, βρεφῶν ἔκθεσις, ὃ παρὰ πολλοῖς τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἕνεκα τῆς
φυσικῆς ἀπανθρωπίας χειρόηθες ἀσέβημα γέγονεν. εἰ γὰρ τοῦ μηδέπω
ταῖς ὡρισμέναις τῶν καιρῶν περιόδοις ἀποκυηθέντος προνοητέον, ὡς μὴ
ἐξ ἐπιβουλῆς τι δεινὸν πάθοι, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τοῦ τελειογονηθέντος
καὶ ὥσπερ εἰς ἀποικίαν ἣν ἔλαχον ἄνθρωποι προπεμφθέντος ἐπὶ τῷ
μεταλαχεῖν τῶν τῆς φύσεως δωρεῶν,

Φίλων Ιουδαίος. De specialibus legibus (lib. i-iv) Book 4, sec. 187, line 4

φάναι, πρὸς ἅπαντα τὰ τοῦ βίου μέρη, διαφέρον αὐτὸ μόνον μεγέθει
καὶ τῷ ποσῷ. ὅπερ γὰρ πόλεως βασιλεύς, τοῦτο καὶ κώμης ὁ πρῶτος
καὶ οἰκίας δεσπότης καὶ νοσούντων ἰατρός, καὶ | στρατοπέδου μὲν στρα-
τηγός, ναύαρχος δ' ἐπιβατικοῦ καὶ πληρωμάτων, καὶ πάλιν φορτίδων
 145

μὲν καὶ ὁλκάδων ναύκληρος, κυβερνήτης δὲ πλωτήρων· οἳ πάντες

δύνανται μὲν ἄμφω τό τε εὖ καὶ τὸ χεῖρον, βούλεσθαι δ' ὀφείλουσι τὸ  
ἄμεινον· τὸ ἄμεινον δ' ἐστὶν ὠφελεῖν ἀλλὰ μὴ βλάπτειν ὅσους ἂν οἷόν
τε ᾖ. τὸ γὰρ ἕπεσθαι θεῷ τοῦτ' ἐστίν, ἐπεὶ κἀκείνῳ δύναμις μέν ἐστι
δρᾶν ἑκάτερα, βούλεται δὲ μόνα τἀγαθά. μηνύει δὲ ἡ τοῦ κόσμου
γένεσίς τε καὶ διοίκησις· τὰ γὰρ μὴ ὄντα ἐκάλεσεν εἰς τὸ εἶναι τάξιν
ἐξ ἀταξίας καὶ ἐξ ἀποίων ποιότητας καὶ ἐξ ἀνομοίων ὁμοιότητας καὶ
ἐξ ἑτεροιοτήτων ταυτότητας καὶ ἐξ ἀκοινωνήτων καὶ ἀναρμόστων
κοινωνίας καὶ ἁρμονίας καὶ ἐκ μὲν ἀνισότητος ἰσότητα ἐκ δὲ σκότους
φῶς ἐργασάμενος· ἀεὶ γάρ ἐστιν ἐπιμελὲς αὐτῷ καὶ ταῖς εὐεργέτισιν
αὐτοῦ δυνάμεσι τὸ πλημμελὲς τῆς χείρονος οὐσίας μεταποιεῖν καὶ μεθαρ-
μόζεσθαι πρὸς τὴν ἀμείνω. ταῦτα μιμεῖσθαι προσήκει τοὺς
ἀγαθοὺς ἄρχοντας, εἴ γέ τις αὐτοῖς φροντίς ἐστιν ἐξομοιώσεως τῆς πρὸς
θεόν. ἐπεὶ δὲ ὑπορρεῖ μυρία καὶ λανθάνει τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, ἅτ'
ἐνδεδεμένον αἰσθήσεων ὄχλῳ τοσούτῳ παραγαγεῖν καὶ ἀπατῆσαι ψευδέσι
δόξαις ἱκανωτάτῳ, μᾶλλον δ' ἐντετυμβευμένον θνητῷ σώματι, ὃ κυρίως
ἄν τις σῆμα καλέσειε, μηδεὶς αἰδείσθω δικαστὴς ὁμολογῶν ἀγνοεῖν ὅπερ

Φίλων Ιουδαίος. Quaestiones in Exodum (Frag. a) Book isf, Frag. 3, line 5

οὐκ ἄξια. ‖  
 Περιέχει τὰ πάντα, ὑπ' οὐδενὸς περιεχόμενος. Ὡς γὰρ ὁ
τόπος περιεκτικὸς σωμάτων ἐστὶ καὶ καταφυγή, οὕτω καὶ
ὁ θεῖος λόγος περιέχει τὰ ὅλα καὶ πεπλήρωκεν.  
 Μυρία γε οὐ λέγω τῶν ὑπερόγκων ἀλλὰ καὶ τῶν βραχυτά-
των εἶναι δοκούντων ἐκφεύγει τὸν ἀνθρώπινον νοῦν.
 Ἀμήχανον ἀνθρωπίνην φύσιν τὸ τοῦ ὄντως ὄντος πρό-
σωπον θεάσασθαι. Τὸ δὲ «πρόσωπον» οὐ κυριολογεῖται·
παραβολὴ δέ ἐστιν εἰς δήλωσιν τῆς καθαρωτάτης καὶ εἰλικρι-  
νεστάτης τοῦ ὄντος ἰδέας, ἐπειδὴ καὶ ἄνθρωπος οὐδενὶ
γνωρίζεται μᾶλλον ἢ προσώπῳ κατὰ τὴν ἰδίαν ποιότητα
καὶ μορφήν. Οὐ γάρ φησιν ὁ θεὸς ὅτι· Οὐκ εἰμὶ ὁρατὸς τὴν
φύσιν· τίς δὲ μᾶλλον ὁρατὸς ἢ ὁ τὰ ἄλλα πάντα γεννήσας
ὁρατά; Πεφυκὼς δὲ τοιοῦτος οἷος ὁρᾶσθαι. Ὑπ' οὐδενὸς
ἀνθρώπων ὁρῶμαι, φησίν. Τὸ δὲ αἴτιον, ἡ ἀδυναμία τοῦ
γενητοῦ. Καὶ ἵνα μὴ περιπλέκων μηκύνω, θεὸν γενέσθαι
δεῖ πρότερον· ὅπερ οὐδὲ οἷόν τε· ἵνα θεὸν ἰσχύσῃ τις κατα-
λαβεῖν. Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ μέν τις τὸν θνητὸν βίον, ζήσῃ δὲ
ἀντιλαβὼν τὸν ἀθάνατον, ἴσως ὃ μηδέποτε εἶδεν ὄψεται.  
 Αἱ φιλοσοφίαι πᾶσαι, κατά τε τὴν Ἑλλάδα καὶ βάρβαρον
ἀκμάσασαι, ζητοῦσαι τὰ φύσεως, οὐδὲ τὸ βραχύτατον

Φίλων Ιουδαίος. Περὶ ἀριθμῶν sive Ἀριθμητικά (Frag. a) Frag. 32b, line 4

 Joh. Lyd. p. 31, 12 – 14 συγγενὴς γὰρ ἡ πεντὰς τῇ αἰσθήσει, ἥτις πεντα-χῶς τέμνεται
εἰς ὅρασιν, ἀκοήν, γεῦσιν, ὄσφρησιν καὶ ἁφήν.   
 de plant. § 133: καὶ διὰ τοῦτο μέντοι τὸν καρπὸν τοῦ πέμπτου (sc. ἔτους)
 146

ἡμῖν ἀνατίθησιν, ὅτι αἰσθήσεως πεντὰς ἀριθμὸς οἰκεῖος καί, εἰ δεῖ τἀληθὲς
εἰπεῖν, τὸ τρέφον τὸν νοῦν ἡμῶν ἐστιν αἴσθησις, ἢ δι' ὀφθαλμῶν τὰς χρω-
μάτων καὶ σχημάτων ποιότητας εὐτρεπίζουσα ἢ δι' ὤτων παντοδαπὰς τὰς
τῶν φωνῶν ἰδιότητας ἢ διὰ μυκτηρίων ὀσμὰς ἢ χυλοὺς διὰ στόματος ἢ
μαλακότητας εὐενδέτους καὶ σκληρότητας ἀντιτύπους ἢ λειότητας καὶ
τραχύτητας, ψυχρότητας τε αὖ καὶ θερμότητας διὰ τῆς ἀνὰ πᾶν τὸ σῶμα
σκιδναμένης δυνάμεως ἣν ἔθος ὀνομάζειν ἁφήν.
 de vita Mos. II § 81: ἡ πεντὰς αἰσθήσεων ἀριθμός ἐστιν.

Γαληνός ιατρός. De sectis ad eos qui introducuntur Kühn Vol. 1, p.85, line 3

χρήσασθαι πρώτῃ σαφεῖ θ' ἅμα τοῖς εἰσαγομένοις οὔσῃ

καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν μεθοδικῶν τετιμημένῃ; διὰ παν-
τὸς γοῦν οὐδὲν ἄλλ' ἢ τὸ φαινόμενον ὑμνοῦσι καὶ
τοῦτο πρεσβεύουσιν ἐπὶ παντὶ καὶ τὸ ἄδηλον ἅπαν
ἄχρηστον εἶναι λέγουσι. φέρε δὴ πρῶτον ἐπισκεψώ-
μεθα περὶ τῶν προκαταρκτικῶν καλουμένων αἰτίων
κανόνα τῆς κρίσεως τὸ φαινόμενον τιθέμενοι.
 Καὶ πρῶτός γ' ὁ μεθοδικὸς παρελθὼν ὧδέ πως
λεγέτω· Τί δή ποτε ψύξεις ‖ τε καὶ ἐγκαύσεις καὶ μέθας
καὶ ἀπεψίας καὶ πλησμονὰς καὶ ἐνδείας καὶ κόπους
καὶ ἀργίας καὶ ἐδεσμάτων ποιότητας καὶ ἐθῶν ὑπαλλα-
γάς, ὦ δογματικοί τε καὶ ἐμπειρικοί, μάτην πολυ-
πραγμονεῖτε; πότερον ταῦτ' ἰᾶσθαι μέλλετε τὰς ἐν τῷ
σώματι παρέντες διαθέσεις, ἃ τὴν ἀρχὴν οὐδὲ πάρεστιν
[οὐκέτι τῶν τοιούτων οὐδέν], ἀλλ' αὐτὰ μὲν οἴχεται, τὸ δ'
ὑπ' αὐτῶν γενόμενον ἐν τῷ σώματι μένει καὶ τοῦτο χρὴ
ἰᾶσθαι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ πάθος. ἐπισκεπτέον οὖν αὐτό,
οἷόν τί ἐστιν. εἰ μὲν γὰρ στεγνόν, χαλαστέον, εἰ δὲ ῥοῶ-
δες, σταλτέον, ὑφ' ὅτου ἂν αἰτίου γεγονὸς ἑκάτερον ᾖ. τί
δὴ οὖν ἔτι τὸ αἴτιον ὠφελεῖ, μήτε τοῦ ῥοώδους χαλά-  
σεώς ποτε δεομένου μήτε τοῦ στεγνοῦ στάλσεως;

Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum

Vol. 1, p.247, line 3

μαινομένη σφοδρῶς, ἀδύνατον ἓν εἶναι τῷ εἴδει τὸ στοιχεῖον,

οἷον Ἐπίκουρος ὑπέθετο τὴν ἄτομον. ὅτι γὰρ οὐχ ἓν τῷ εἴδει τὸ
στοιχεῖόν ἐστι τοιοῦτον, ἐνθένδε δῆλον. οὐδεμία τῶν ἀτόμων
αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν οὔτε θερμὴ τὴν φύσιν ἐστὶν, οὔτε ψυχρὰ,
οὐ μὴν οὐδὲ λευκή τίς ἐστιν ἐξ αὐτῶν ἢ μέλαινα. καὶ τί δια-
τρίβω, καὶ καταμηκύνω κατακερματίζων τὸν λόγον; ὅλως γὰρ
οὐδεμία ποιότης ἐστὶν αὐτῇ τῇ ἀτόμῳ, ὡς οἱ πατέρες αὐτῶν
βούλονται. τῶν γὰρ δὴ τοιούτων ποιοτήτων πᾶσαι δι' ὅλων  
φαίνονται διεληλυθέναι τῶν σωμάτων· ὡς ἥ γε κατὰ τὸ
σχῆμα ποιότης ὑπάρχει πάσαις αὐταῖς, ὑπάρχει δὲ καὶ ἀν-
τιτυπία, καὶ βάρος. ἀλλ' εἴτε ποιότητα χρὴ καλεῖν, εἴτε
ἄλλο τι τὰ τοιαῦτα, πρός γε τὸ προκείμενον οὐδὲν δια-
 147

φέρει. πάσαις γὰρ αὐταῖς ὑπάρχει τὰ εἰρημένα, καὶ οὐ

διαφέρουσιν ἀλλήλων εἴδει, καθάπερ αἱ ὁμοιομέρειαι τοῖς
ἐκείνας ὑποτιθεμένοις, ἢ τὰ τέτταρα στοιχεῖα τοῖς τιθεμέ-
νοις ταῦτα. φησὶν οὖν ὁ Ἱπποκράτης, ἐγὼ δέ φημι, εἰ ἓν
ἦν ἄνθρωπος, οὐδέποτ' ἂν ἤλγεεν, ὀρθότατα λέγων. τὸ
γὰρ ἓν ἀμετάβλητον εἰς ἕτερον, οὐκ ἔχον γε εἰς ὃ μεταβάλοι.
τὸ δὲ ἀμετάβλητον ἀναλλοίωτον καὶ ἀπαθὲς, τὸ δὲ ἀπαθὲς
ἀνώδυνον. γίγνεται τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων προτάσεων
συμπέρασμα, τὸ ἓν ἀπαθὲς ὑπάρχειν·

Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum

Vol. 1, p.251, line 17

 Πάλιν οὖν ἐπανελθόντες ἐπὶ τὸ προκείμενον,

ἐπιθῶμεν αὐτῷ τέλος. ἐπειδὴ τὸ στοιχεῖον ἀλλοιωτόν ἐστι δι'
ὅλου, πόσα τὰ πάντ' ἐστὶ στοιχεῖα, διέλθωμεν ἑξῆς, ἀρχὴν
κᾀνταῦθα τῶν λόγων τῶν ἐναργῶς τι φαινομένων ποιησά-
μενοι. τοῖς ἀλλοιοῦσιν ὁτιοῦν ἀναγκαῖον καὶ ἁψαμένοις ὧν
πρῶτον ἀλλοιῶσι, ποιήσασθαι τὴν μεταβολὴν, ὥσπερ ἡ
αἴσθησις διδάσκει, καὶ αὐτὴ τῶν πραγμάτων ἡ φύσις ἐν-
δείκνυται. παρὰ γὰρ τὴν ἔννοιάν ἐστιν ὑπὸ τῆς ἐνταῦθα
φλογὸς ἀλλοιοῦσθαί τι τῶν ἐν Αἰγύπτῳ. καὶ μὴν εἰ ἁψά-
μενον ἀλλοιοῖ τὸ μεταβάλλον, ἀναγκαῖον αὐτῷ κατά τινας
τῶν ἁπτῶν ποιότητας ἐνεργῆσαι. τί οὖν τὸ κωλῦον ἐστὶν
ἐπισκέψασθαι πάσας αὐτάς; ὀξὺ μὲν οὖν τέμνει τὸ πλη-  
σιάζον, ἀλλ' οὐκ ἀλλοιοῖ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, καθάπερ οὐδὲ
τὸ βάρος, ἀλλὰ θλᾷ μὲν καὶ τοῦτο, δι' ὅλου δ' οὐκ ἐργά-
ζεται τῆς πασχούσης οὐσίας τὴν μεταβολήν. οὐ μὴν οὐδὲ
σκληρότης οὕτω ἀλλοιῶσαι δύναται τὸ πλησιάζον, ὡς εἰς
ἕτερον εἶδος μεταστῆσαι.
Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum Vol. 1, p.252, line 12

τὸ βάρος, ἀλλὰ θλᾷ μὲν καὶ τοῦτο, δι' ὅλου δ' οὐκ ἐργά-
ζεται τῆς πασχούσης οὐσίας τὴν μεταβολήν. οὐ μὴν οὐδὲ
σκληρότης οὕτω ἀλλοιῶσαι δύναται τὸ πλησιάζον, ὡς εἰς
ἕτερον εἶδος μεταστῆσαι. θερμότης μέντοι καὶ ψυχρότης
ὅλην ἀλλοιῶσαι δύναται τὴν πλησιάζουσαν οὐσίαν. ὡσαύ-
τως δὲ ὑγρότης καὶ ξηρότης, εἰ καὶ μὴ διὰ τάχους ὁμοίως
ταῖς εἰρημέναις, ἀλλ' ἐν χρόνῳ γε καὶ αὗται μεταλλάττουσι
τὰ ὑποκείμενα. ἆρ' οὖν καὶ ἑτέραν τινὰ ἔχομεν ἀλλοιοῦν
δυναμένην; ἢ τὸ σύμπαν πλῆθος ἐν ταύταις ἐστί; καὶ μό-
νας ὀνομάζεσθαί τε καὶ νομίζεσθαι προσήκει τὰς εἰρημένας
ποιότητας δραστικὰς, καὶ μάλιστ' ἐν αὐταῖς τὴν πρώτην ἀν-
τίθεσιν, καὶ κατ' αὐτὴν μᾶλλον τὴν θερμότητα, δραστικω-
τάτη γὰρ αὕτη τῶν ποιοτήτων ἐστίν. ἑξῆς δ' αὐ-
τῆς ψυχρότης, εἶθ' ὑγρότης, καὶ ξηρότης. ἄλλη δὲ οὐδὲ
μία ποιότης ἀλλοιοῖ τὰ πλησιάζοντα δι' ὅλων αὐτῶν. εἰ
γάρ τι διασπᾷ, καὶ θλᾷ, καὶ τέμνει, καὶ νύττει, δρᾷ
μέντοι καὶ τοῦτο, δι' ὅλου δὲ οὐκ ἐκτείνει τοῦ πάσχοντος  
 148

τὴν ἀλλοίωσιν, ὅθεν οὐδ' εἰς ἕτερον εἶδος οὐσίας αὐτὸ με-
θίστησιν, ἀλλ' εἰς πλείστας διαιρεῖ. τὴν γοῦν χιόνα διαι-
ρῶν μὲν εἰς ἐλάχιστα μόρια, φυλάξεις χιόνα, θερμῄνας δὲ
παύσεις τοῦ εἶναι χιόνα. καὶ γὰρ καὶ ἡ γένεσις ἐξ ὕδατος

Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum

Vol. 1, p.253, line 10

μέντοι καὶ τοῦτο, δι' ὅλου δὲ οὐκ ἐκτείνει τοῦ πάσχοντος  

τὴν ἀλλοίωσιν, ὅθεν οὐδ' εἰς ἕτερον εἶδος οὐσίας αὐτὸ με-
θίστησιν, ἀλλ' εἰς πλείστας διαιρεῖ. τὴν γοῦν χιόνα διαι-
ρῶν μὲν εἰς ἐλάχιστα μόρια, φυλάξεις χιόνα, θερμῄνας δὲ
παύσεις τοῦ εἶναι χιόνα. καὶ γὰρ καὶ ἡ γένεσις ἐξ ὕδατος
αὐτοῦ ψυχθέντος, οὐκ εἰς ἓν ἀθροισθέντος. αὔξησις μὲν
γὰρ οὐσίας τοῦτο, γένεσις δὲ ἐκεῖνο. καὶ δὴ καὶ τῶν ἐναν-
τίων, ἡ μὲν εἰς σμικρὰ διαίρεσις, μείωσις τῆς οὐσίας ἐστὶν,
ἡ δὲ θέρμανσις, ἑτέρας οὐσίας ἐστὶ γένεσις, ὅταν ἀλλοιώσῃ
τὸ προϋπάρχον εἶδος. ὅσα τοίνυν σώματα πρῶτον τὰς τοι-
αύτας ἔχει ποιότητας, ἐκεῖνα στοιχεῖα τῶν ἄλλων ἁπάντων
ἐστὶ, καὶ τῆς σαρκός. ἔστι δὲ ταῦτα γῆ, καὶ ὕδωρ, καὶ
ἀὴρ, καὶ πῦρ, ἅπερ ἅπαντες οἱ μὴ φεύγοντες ἀπόδειξιν
φιλόσοφοι στοιχεῖα τῶν γεννωμένων τε καὶ φθειρομένων
ἔφασαν εἶναι. καὶ μεταβάλλειν εἰς ἄλληλά φασιν αὐτὰ, καὶ
εἶναί τι κοινὸν ἅπασιν ὑποκείμενον. ἀλλ' οὐ περὶ τούτων
ὁ λόγος· ὅτι δὲ οὐ χρὴ δυσωπεῖσθαι τὸ πλῆθος τῶν ἁμαρ-
τανόντων τῆς ἀληθείας, ἀλλ' εἰ μὲν ἔχει τις ἀπόδειξιν,  
ἐκείνῃ πιστεύειν. εἰ δὲ οὐκ οἶδεν ὅλως οὐσίαν ἀποδείξεως,
ὥσπερ ἔνιοι τῶν φιλοσοφεῖν φασκόντων ὁμολογοῦσι,
Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum
Vol. 1, p.260, line 11

μὲν ἐν δύο πραγματείαις διερχόμεθα, τῇ τε τῆς θεραπευτι-

κῆς μεθόδου, καὶ τῇ τῶν ὑγιεινῶν. ἐνταῦθα δ', ὅσον ὑπο-
δεῖξαι τὴν μέθοδον, αὐτῶν ἀρκεῖ μνημονεῦσαι.
 Ἡ μὲν οὖν θεραπευτικὴ μέθοδος ἐκ τῆς
τῶν ὑγιαινόντων τε καὶ νοσούντων σωμάτων ἄρχεται διαθέ-
σεως. ἐπειδὴ γὰρ τὸ μὲν ὑγιαῖνον καθ' ὑπερβολὴν, ἄν θ'
ὁμοιομερὲς, ἄν τ' ὀργανικὸν ᾖ, σύμμετρον πάντα ἐστὶν,
ἄμετρον δὲ τὸ νοσοῦν, ἐπισκεπτέον αὐτοῦ τὴν ἀμετρίαν,
ἥτις ποτ' ἐστίν. ἀνάγκη γὰρ εἶναι τὴν ἑτέραν ἐναντίαν
αὐτῇ ἀμετρίαν. κατὰ μὲν τὰς τῶν ὁμοιομερῶν καὶ ἁπλῶν
σωμάτων διαθέσεις ποιότητα, κατὰ δὲ τὰς τῶν ὀργανικῶν,
εἰ μὲν εἴη κατὰ μέγεθος ἡ ἀμετρία τοῦ νοσήματος, ἕτερον
ἐναντίον μέγεθος· εἰ δὲ κατὰ διάπλασιν, ἑτέραν ἐναντίαν
διάπλασιν· οὕτω καὶ εἰ κατὰ θέσιν ἢ ἀριθμόν. ἐπὶ πάν-
των οὖν ἡ εἰς τὸ σύμμετρον ἐπάνοδος ἐκ τῆς ἀμετρίας ὑπὸ
τῆς ἐναντίας ἀμετρίας ἔσται. χρὴ γὰρ οἷον ὁδόν τινα βα-
δίσαι τὸ παρὰ φύσιν ἔχον ἐν τῷ πρὸς τὴν φύσιν ἐπανέρ-  
χεσθαι, τὴν αὐτὴν μὲν, ἀλλ' ἔμπαλιν ὁδοιπορῆσαν. εἰ δ'
 149

ἔμπαλιν ἔρχεσθαι μέλλοι, διὰ τῶν ἐναντίων ἀφίξεται τῇ

παρούσῃ διαθέσει. καὶ οὗτος ἂν εἴη κοινότατός τε καὶ γε-
νικώτατος σκοπὸς ἁπάσης τῆς ἰάσεως τῶν νοσημάτων,

Γαληνός ιατρός. De constitutione artis medicae ad Patrophilum

Vol. 1, p.299, line 2

τίων, ὡς ἔμπροσθεν δέδεικται. κατὰ μέρος δ' ἐπιόντι, τὸ

μὲν περιττὸν ἅπαν ἐκκενοῦν προσήκει, διορισάμενον ὅπως
ἐστὶ περιττὸν, εἴτε ὡς ποσὸν, εἴτε ὡς ποιὸν, εἴτε ὡς ἄμφω.
τὸ δ' ἐπανελθεῖν δυνάμενον εἰς τὸ κατὰ φύσιν, ἀλλοιοῦν
διὰ τῶν ἐναντίων, τὸ μὲν παχὺ καὶ γλίσχρον λεπτύ-
νοντα, τὸ δὲ λεπτὸν παχύνοντα, κοινῇ δ' ἄμφω πέτ-
τοντα, τὰς δ' ἐμφράξεις διαῤῥίπτοντα, τὰ δ' ὅλῳ τῷ
γένει παρὰ φύσιν, οἷά τε τὰ δηλητήρια καὶ οἱ ἰοὶ τῶν
ἰοβόλων ζώων, ἀλλοιοῦντα καὶ κενοῦντα, τὰς μὲν ἀλλοιώ-  
σεις διὰ τῶν ἐναντίων, ἤτοι καθ' ὅλην τὴν οὐσίαν, ἢ
κατὰ ποιότητα μίαν, ἢ δύο ποιούμενον, ἐκκενοῦντα δὲ διὰ
τῶν ἑλκτικῶν δυνάμεων. δι' ὧν δ' ἄν τις ταῦτα ποιήσειε
βοηθημάτων, ἐξ αὐτῶν τῶν διαθέσεων ληπτέον. εἰ μὲν
γὰρ πάντες ὁμοίως αὐξηθεῖεν χυμοὶ, διὰ φλεβοτομίας μὲν
ἡ κυριωτάτη καὶ μεγίστη κένωσις, ἑξῆς δὲ διὰ τρίψεων
καὶ γυμνασίων, καὶ λουτρῶν, καὶ ἀσιτίας. οὕτω δὲ χρὴ
κενοῦν, καὶ εἰ τὸ αἷμα πλεονάσει μόνον. εἰ δ' ὁ τῆς ξαν-
θῆς ἢ μελαίνης χολῆς χυμὸς, ἤ τις ὑδατώδης ὀῤῥὸς χυμοῦ,
διὰ κενώσεως μὲν, ἀλλ' οὐχ ὁμοίως. τὰ μὲν γὰρ ἐν ταῖς
πρώταις φλεψὶ περιττώματα τοῖς ὑπηλάταις ἐκκαθαίρειν·

Γαληνός ιατρός. De alimentorum facultatibus libri iii

Kühn Vol. 6, p.468, line 10

ἄριστον.» τοῖς δ' οὐχ οὕτω μόνον ἔδοξεν ἀκούειν, ἀλλὰ κἀπ' ἐκείνων |
ὁ λόγος εἰρῆσθαι δύναται τῶν οὔτε θρεπτικήν τινα τοῦ ζῴου δύναμιν
ἐχόντων ἐδεσμάτων οὔτε καθαρτικήν. καὶ γὰρ καὶ ταῦτά φασιν οὐχ
ὡς τροφὰς μόνον ἐνεργεῖν πολλάκις, ἀλλὰ καὶ ὡς φάρμακα, θερμαί-
νοντα καὶ ψύχοντα καὶ ξηραίνοντα καὶ ὑγραίνοντα σαφῶς ἡμᾶς· ὡς
ὅταν γε μηδέν τι τούτων ἐνεργῇ περὶ τὸ σῶμα τἀνθρώπου, τρέφῃ δὲ  
μόνον αὐτό, τηνικαῦτα τὸν φαρμάκου λόγον οὐχ ἕξει. ὀλίγιστα μὲν
οὖν ἐδέσματα τοιαῦτ' ἐστίν· ἅττα δ' ἂν ᾖ, ταῦτα μόνον τὸν τῆς τρο-
φῆς ἔχει λόγον ἀκριβῆ χωρὶς τοῦ μεταβάλλειν τὸ σῶμα τοῦ προσενεγ-
καμένου κατὰ ποιότητα· τὸ μὲν γὰρ θερμανθὲν ἢ ψυχθὲν ἢ ξηρανθὲν
ἢ ὑγρανθὲν ὑπήλλακται κατὰ ποιότητα, τὸ δ' ἐκ τῶν σιτίων ὄγκον
οὐσίας ὁμοίας τῷ διαφορηθέντι προσλαβὸν ὡς ὑπὸ τροφῶν μόνων
αὐτῶν ὠφέληται.
 τὰ τοίνυν μέσα ταῖς κράσεσιν οὐδεμίαν ἐπικρατοῦσαν ἔχοντα ποι-
ότητα τροφαὶ μόνον εἰσίν, οὐ φάρμακα, μήθ' ὑπάγοντα γαστέρα μήτ'
 150

ἐπέχοντα μήτε ῥωννύντα μήτ' ἐκλύοντα στόμαχον, ὥσπερ | γε μήθ'

ἱδρῶτας ἢ οὖρα κινοῦντα μήτ' ἄλλην τινὰ διάθεσιν ἐν τῷ σώματι ποι-
οῦντα κατὰ θερμότητα καὶ ψυχρότητα καὶ ξηρότητα καὶ ὑγρότητα, δια-
φυλάττοντα δὲ πάντη τὸ τοῦ τρεφομένου ζῴου σῶμα τοιοῦτον, ὁποῖον
παρέλαβεν. ἀλλὰ κἀνταῦθα διορισμός τίς ἐστι χρησιμώτατος οὐδ' αὐτὸς
ὑπὸ τοῦ Διοκλέους εἰρημένος, ὥσπερ οὐδὲ τῶν ἄλλων τις,

Γαληνός ιατρός. De alimentorum facultatibus libri iii

Kühn Vol. 6, p.468, line 14

νοντα καὶ ψύχοντα καὶ ξηραίνοντα καὶ ὑγραίνοντα σαφῶς ἡμᾶς· ὡς

ὅταν γε μηδέν τι τούτων ἐνεργῇ περὶ τὸ σῶμα τἀνθρώπου, τρέφῃ δὲ  
μόνον αὐτό, τηνικαῦτα τὸν φαρμάκου λόγον οὐχ ἕξει. ὀλίγιστα μὲν
οὖν ἐδέσματα τοιαῦτ' ἐστίν· ἅττα δ' ἂν ᾖ, ταῦτα μόνον τὸν τῆς τρο-
φῆς ἔχει λόγον ἀκριβῆ χωρὶς τοῦ μεταβάλλειν τὸ σῶμα τοῦ προσενεγ-
καμένου κατὰ ποιότητα· τὸ μὲν γὰρ θερμανθὲν ἢ ψυχθὲν ἢ ξηρανθὲν
ἢ ὑγρανθὲν ὑπήλλακται κατὰ ποιότητα, τὸ δ' ἐκ τῶν σιτίων ὄγκον
οὐσίας ὁμοίας τῷ διαφορηθέντι προσλαβὸν ὡς ὑπὸ τροφῶν μόνων
αὐτῶν ὠφέληται.
 τὰ τοίνυν μέσα ταῖς κράσεσιν οὐδεμίαν ἐπικρατοῦσαν ἔχοντα ποι-
ότητα τροφαὶ μόνον εἰσίν, οὐ φάρμακα, μήθ' ὑπάγοντα γαστέρα μήτ'
ἐπέχοντα μήτε ῥωννύντα μήτ' ἐκλύοντα στόμαχον, ὥσπερ | γε μήθ'
ἱδρῶτας ἢ οὖρα κινοῦντα μήτ' ἄλλην τινὰ διάθεσιν ἐν τῷ σώματι ποι-
οῦντα κατὰ θερμότητα καὶ ψυχρότητα καὶ ξηρότητα καὶ ὑγρότητα, δια-
φυλάττοντα δὲ πάντη τὸ τοῦ τρεφομένου ζῴου σῶμα τοιοῦτον, ὁποῖον
παρέλαβεν. ἀλλὰ κἀνταῦθα διορισμός τίς ἐστι χρησιμώτατος οὐδ' αὐτὸς
ὑπὸ τοῦ Διοκλέους εἰρημένος, ὥσπερ οὐδὲ τῶν ἄλλων τις, ὅσους
ἄχρι τοῦδε διῆλθον.

Γαληνός ιατρός. De alimentorum facultatibus libri iii

Kühn Vol. 6, p.475, line 10

μοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ τὸ μὲν αὐτῶν γλυκύ, τὸ δὲ |
πικρὸν ἢ ἁλμυρὸν ἢ στρυφνὸν ἢ αὐστηρὸν ἢ δριμὺ φαίνεται. τὸ δ'
ἁλυκὸν οὐκ ἄλλο τι σημαίνει παρὰ τὸ ἁλμυρόν, ἀλλ' ὑπ' ἀμφοῖν ἕν
τι δηλοῦται, στρυφνοῦ δὲ καὶ αὐστηροῦ τὸ κοινὸν γένος ὀνομάζεται
στύφον. ἐπὶ πλεῖστον δὲ περὶ τῶν χυμῶν ἁπάντων ἐν τῷ τετάρτῳ
Περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως εἴρηται, καὶ χρὴ πάντως  
ἐκεῖνο προανεγνωκέναι τὸν μέλλοντα τοῖς νῦν λεγομένοις ἀκολουθή-
σειν, ὅπως μὴ πάλιν ἀναγκαζώμεθα λέγειν ἐν τοῖσδε περὶ τῶν αὐτῶν
τὰ αὐτά.
 τῶν γὰρ σιτίων, ὡς ὀλίγον ἔμπροσθεν ἔφην, ἔνια μὲν οὐδεμίαν
ἐπίσημον ἐμφαίνει ποιότητα κατ' ὀσμὴν ἢ γεῦσιν, ἃ δὴ καὶ ἄποια καὶ
ὑδατώδη προσαγορεύουσιν, ἔνια δὲ στύψιν ἔχει σαφεστάτην ἢ γλυκύτητα
σύμφυτον ἢ δριμύτητα, καθάπερ γε καὶ ἁλμυρώτερά τινα φαίνεται καὶ
πικρότητος ἔνια σαφῶς μετέχοντα. πρόδηλον οὖν, ὅτι τὰ τοιαῦτα τὴν
αὐτὴν ἔχει δύναμιν ἐκείνοις τῶν φαρμάκων, οἷς ὡμοίωται κατὰ τὸν | χυμόν.
εἴρηται δ' ἐν τοῖς περὶ τῶν φαρμάκων ἡ αἰτία, δι' ἣν ἔνια τῶν στυφόν-
των οὐ τὰ αὐτὰ τοῖς ἄλλοις στύφουσιν ἐργάζεται, καθάπερ ἀλόη τε καὶ
 151

χαλκὸς κεκαυμένος καὶ χάλκανθος καὶ ἄνθος χαλκοῦ καὶ λεπὶς καὶ χαλ-
κῖτις. ἐκ γὰρ τοῦ μεμῖχθαι καθ' ἕκαστον αὐτῶν τῇ στυφούσῃ δυνάμει
τε καὶ οὐσίᾳ τῶν ἄλλων τινὰ τοῖς κατὰ μέρος ἔργοις ἐξαλλάττεται
ταῦτα, καθάπερ εἰ καὐτὸς ἀναμίξαις κυδωνίῳ μήλῳ σκαμμωνίαν,

Γαληνός ιατρός. De alimentorum facultatibus libri iii

Kühn Vol. 6, p.509, line 2

τε καὶ μᾶλλον ἀλλοιοῦσθαι καὶ διὰ τοῦτο πέττεσθαί τε κάλλιον ἀναδί-

δοσθαί τε ῥᾷον ἑτοιμότερόν τε τρέφειν, ὡς ἂν ὅλον ἐξομοιούμενόν τε
καὶ προστιθέμενον τοῖς τρεφομένοις σώμασιν, ὅσον δ' ἐν αὐτῷ πιτυ-
ρῶδές τ' ἐστὶ καὶ σκληρόν, ὥσπερ ἐκτὸς φαίνεται μὴ διαλυόμενον
ὕδατι, κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον οὐδ' ἐν τῇ γαστρὶ διαλύεσθαι βρεχόμενον,
ἀλλὰ διαμένειν ὅλον ἀδιαίρετόν τε καὶ ἀκατέργαστον, ὁποῖον ἐλήφθη;
τοῦτ' οὖν οὔτε πέττεσθαι δύναται καλῶς οὔτ' ἀναδίδοσθαι διὰ τὸ
μηδ' ἐναρμόττειν ὅλως τοῖς στόμασι τῶν εἰς τὴν γαστέρα καὶ τὰ
ἔντερα καθηκουσῶν φλεβῶν. οἷς ἐξ ἀνάγκης ἕπεται πλέον μὲν ἀπ'
αὐτοῦ γίγνε|σθαι τὸ κοπρῶδες, ὑπιέναι δὲ θᾶττον αὐτῷ τε τῷ διὰ
πλῆθος βάρει καὶ προσέτι τῷ ῥυπτικὴν ἔχειν ποιότητα τὸ πιτυρῶδες
ἅπαν.
 εὔδηλον οὖν ἐστι τῷ ταῦτ' ἐννοήσαντι, τοσοῦτον ἀπολείπεσθαι
μᾶζαν εἰς τροφὴν σώματος ἄρτων κριθίνων, ὅσον οὗτοι πυρίνων.
ἐχούσης γὰρ ἤδη φύσει τῆς κριθῆς τὸ πιτυρῶδες οὐκ ὀλίγον ἡ φρυ-
γεῖσα ξηρότερον μὲν καὶ αὐτὸ τοῦτο καὶ δυσθραυστότερον ἴσχει, ξηρό-
τερον δὲ καὶ τὸ τούτου κρεῖττον, ἐξ οὗ τὴν τροφὴν ἐλάμβανε τὸ
σῶμα. κατὰ τοῦτ' οὖν ἧττόν τε πέττεται τῶν κριθίνων ἄρτων ἡ
μᾶζα καὶ φύσης μᾶλλον ἐμπίπλησι τὴν γαστέρα καὶ ἢν ἐπὶ πλέον ἐν
αὐτῇ μείνῃ, ταραχὴν ἐργάζεται. μᾶλλον δὲ διαχωρεῖ κάτω φυραθεῖσα
καὶ τριφθεῖσα μέχρι πλείονος. εἰ δὲ καὶ μέλι προσλάβοι,

Γαληνός ιατρός. De alimentorum facultatibus libri iii

Kühn Vol. 6, p.535, line 10

ἀηδίαν, οὕτως ἐσθίεται διὰ γάρου τε καὶ ὀξυγάρου καὶ χωρὶς τούτων
ἁλσὶ μετρίοις ἡδυνό|μενος, οὐχ ὥσπερ ἥ τε κριθὴ καὶ ἄλλ' ἄττα πολυει-
δῶς σκευαζόμενα. ἔστι δὲ σκληρὸς καὶ γεώδης τὴν οὐσίαν, ὥστ' ἀνάγκη
δύσπεπτόν τ' αὐτὸν εἶναι καὶ παχὺν γεννᾶν χυμόν, ἐξ οὗ μὴ καλῶς
ἐν ταῖς φλεψὶ κατεργασθέντος ὁ καλούμενος ἰδίως ὠμὸς ἀθροίζεται
χυμός. ἐπεὶ δὲ κατὰ τὴν σκευασίαν ἀποτιθέμενος ὅσον εἶχε φύσει  
πικρὸν ὅμοιος γίγνεται τοῖς ἀποίοις ὡς πρὸς αἴσθησιν, εὔλογόν ἐστιν
μήτ' εἰς διαχώρησιν ἐπιτήδειον ὑπάρχειν αὐτὸν μήτ' εἰς ἐπίσχεσιν
ῥεούσης γαστρός, ὡς τὰ στύφοντα, βραδυπόρον δὲ καὶ δυσυποβίβαστον
καὶ δυσδιέξοδον εἰκότως γίγνεσθαι. καλοῦσι γὰρ οὕτως οἱ ἰατροὶ τὰ
τοιαῦτα τῶν ἐδεσμάτων, ὅσα μηδεμίαν ἐξέχουσαν ἔχει ποιότητα τὴν
παροξύνειν εἰς ἔκκρισιν τὴν κοιλίαν ἢ κωλύειν ἐκκρίνειν δυναμένην.
ἐκεῖναι μὲν οὖν οὐχ ὡς τροφαῖς αὐτοῖς ὑπάρχουσιν, ἀλλ' ὡς φαρ-
μάκοις. ὅσα δ' οὐδεμίαν ἔχει σαφῆ τοιαύτην ποιότητα, καλεῖται μὲν
εὐλόγως ὑπὸ τῶν ἰατρῶν ἄποια, κατὰ δὲ τὴν ἐν ὑγρότητι καὶ ξηρό-
τητι καὶ παχύτητι καὶ γλισχρότητι διαφορὰν ἢ ταχυπόροις | αὐτοῖς ἢ
βραδυπόροις ἢ μέσοις τούτων εἶναι συμβέβηκε, τοῖς μὲν ὑγροῖς καὶ
 152

ὀλισθηροῖς ταχυπόροις, τοῖς ξηροῖς δὲ καὶ σκληροῖς, ὥσπερ ὁ θέρμος,

ἔμπαλιν. ὅσα δὲ μεταξὺ τούτων ἐστὶ κατὰ τὰς εἰρημένας διαφοράς,
οὔτε τάχος ἐπίσημον οὔτε βραδυτῆτα διαχωρήσεως ἐργάζεται. καθάπερ
οὖν ταῦτα περὶ πάντων ἐπίστασθαι προσήκει κοινῇ, κατὰ τὸν αὐτὸν

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv

Vol. 10, p.87, line 10

ἐκκρινόμενον ἢ ἐπεχόμενον ἕπεται μὲν, διάθεσις δ' οὐκ ἔστιν·  

οὕτω δὲ καὶ ἡ ἐνέργεια βεβλαμμένη τε καὶ ἀβλαβὴς οὖσα διά-
θεσις μὲν οὐκ ἔστιν, ἕπεται δὲ ἐξ ἀνάγκης τῇ τοῦ μορίου δια-
θέσει. τὸ μὲν οὖν οἴδημα καὶ ἡ φλεγμονὴ τῶν ἁπλῶς ὄν-
των ἐστὶ, κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ τὸ πλῆθος, εἰ τύχοι, τοῦ
αἵματος, ἢ τοῦ σώματος ἡ ὠχρότης· ἡ δ' ἐνέργεια τῶν μὲν
ἁπλῶς ὄντων οὐκ ἔστιν, ἢ οὐχ ὁμοίως γε τούτοις ὄντων· οὐ-
δένα γὰρ αὐτῆς χρόνον ὑπομένει τὰ μόρια, καθάπερ οὐδὲ τὰ
τῆς λέξεως, οὐδ' ὅλως κινήσεως οὐδεμιᾶς, ἀλλ' ἕκαστον τού-
των ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι λαμβάνει. διττοῦ δ' ὄντος γένους
κινήσεως, τοῦ μὲν κατὰ τόπον, τοῦ δὲ κατὰ ποιότητα, φορὰ
μὲν τὸ πρότερον, ἀλλοίωσις δὲ τὸ δεύτερον ὀνομάζεται. πᾶσα
μὲν οὖν ἐνέργεια κίνησίς ἐστι δραστική· πᾶσα δ' ἀλλοίωσις
κίνησις παθητικὴ τοῦ ἀλλοιουμένου, πάσχει γάρ τι τὸ ἀλ-
λοιούμενον. αἱ τοίνυν διαθέσεις, ἐπειδὰν ἀλλοιοῦνται, κι-
νοῦνται· παυσάμεναι δὲ τοῦ κινεῖσθαι, ἠλλοίωνται μὲν, ἀλ-
λοιοῦνται δ' οὐκ ἔτι. πᾶν γὰρ τὸ ὁπωσοῦν ἔχον ἔν τινι
πάντως ἐστὶ διαθέσει· τὸ δ' ἐν δυσλύτῳ διαθέσει καθ' ἕξιν  
ἤδη διάκειται· ἀλλοιοῦται μὲν ὁ μελαινόμενος, ἠλλοίωται δὲ
ὁ μελανθείς· ὥστ' εἶναι τὴν ἀλλοίωσιν γένεσιν ποιότητος,
ἢ διαθέσεως, ἢ ὅπως ἂν ἐθέλῃς ὀνομάζειν. οὐ μάχεται δὲ

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv

Vol. 10, p.121, line 18

ἐπισκέψασθαι, δυναμένης γε δηλονότι τὴν βλάβην ἀνα-

δέξασθαι τῆς καρδίας καὶ πρὶν ἐξαιρεθῆναι τοῦ ζώου. τίς οὖν
ἄλλη πλὴν δυσκρασίας ἐστίν; οὔτε γὰρ τὸ σχῆμα φαίνεται
μεταλλαττόμενον αὐτῆς, οὔτε κοιλότης τις, οὔτε σύνδεσμος
οὔτε στόμιον, ἀλλ' οὐδ' ἄλλο μόριον οὐδὲν ἀπολλύμενον,
ἀλλὰ μόνον ἡ φυσικὴ κρᾶσις ἐξαλλαττομένη. ταῦτ' οὖν ἅπαν-
τα τῶν ὁμοιομερῶν, ὡς εἴρηται, νοσήματα τυγχάνοντα, τε-
λείως αὐτῷ παραλέλειπται. τὸ γὰρ δὴ τοῦ αἵματος ἐν τοῖς
πέρασι τῶν ἀρτηριῶν σφηνωθέντος ἐνέργειάν τινα βλαβῆναι
τῶν ἀρτηριῶν ὡς ὀργάνων ἐστὶ τὸ πάθος· ὡς δ' ὁμοιομε-
ρῶν σωμάτων, ὀκτὼ μὲν αἱ κατὰ ψιλὰς τὰς ποιότητας δυς-  
κρασίαι, μετὰ ῥευμάτων δ' ὀκτώ. χρὴ τοίνυν, ὅστις τὰς τού-
των ἀποδείξεις ἐπιστήμῃ βούλεται περιλαβεῖν, ἀπὸ τοῦ περὶ
τῶν στοιχείων ἄρξασθαι λόγου, κᾄπειθ' ἑξῆς ἕκαστον ἀνα-
λέξασθαι τῶν ἄλλων, ὡς εἴρηται καὶ πρόσθεν. ἔστι δ' ἐφε-
ξῆς μὲν ἐκείνῳ τὰ περὶ κράσεων ὑπομνήματα. καὶ τούτων
 153

ἐφεξῆς τὸ περὶ τῆς ἀνωμάλου δυσκρασίας. εἶτα τὰ περὶ

τῶν φυσικῶν δυνάμεων, ὅσα τ' ἄλλα περὶ τῶν ψυχικῶν εἴρη-
ται παθῶν ἐφεξῆς ἑκάστης ἰδίᾳ. τούτοις δ' ἕπεται τὰ περὶ
χρείας μορίων, οἷς τὰ περὶ τῶν νοσημάτων τε καὶ συμπτω-
μάτων διαφορᾶς. οἱ πολλοὶ δὲ τῶν ἰατρῶν, οὔτε τῇ πείρᾳ

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv

Vol. 10, p.175, line 12

διαθέσεις γίγνονται παρὰ φύσιν· ἡμῖν δ' ὑπόκειται μία κοι-

λότης ἐν σαρκώδει μορίῳ. ὑποκείσθω τοίνυν ὑγιεινόν τε τὸ
χωρίον ἥ τ' ἐπιῤῥοὴ τοῦ αἵματος ἄμεμπτος ἐν ποσότητι καὶ
ποιότητι. καὶ τούτων οὕτως ἐχόντων οὐδὲν ἂν ἔτι κωλύοι
τὴν πρώτην γένεσιν τῆς σαρκὸς ἄμεμπτον γενέσθαι, μηδενὸς
δεηθεῖσαν ἔξωθεν φαρμάκου· τῶν γὰρ αἰτίων ἀμφοτέρων
ὑφ' ὧν γίγνεται παρόντων καὶ μηδενὸς τῶν ἔξωθεν ἐμποδὼν
ὄντος, οὐκ ἐνδέχεται κωλυθῆναι τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν. ἀλλ'
ἐν αὐτῷ δὴ τῷ γεννᾶσθαι τὴν πρώτην σάρκα περίττωμα διτ-
τὸν ἀνάγκη γίγνεσθαι, καθότι καὶ τοῦτ' ἐν τοῖς περὶ φύσεως
εἴρηται λογισμοῖς, ὡς ἁπάσῃ τῇ κατὰ ποιότητα μετακοσμήσει
τῆς τροφῆς ἕτερον μὲν παχύτερον, ἕτερον δὲ λεπτότερον
ἕπεται περίττωμα. τούτων τῶν περιττωμάτων καὶ καθ' ὅλον
τὸ σῶμα γιγνομένων, ἀεὶ τὸ μὲν λεπτότερον ἡ ἄδηλός ἐστι
διαπνοή· γίγνεται δὲ καὶ δήλη πολλάκις, ὅταν ἤτοι τὸ ἔμφυ-
τον ἀῤῥωστήσῃ θερμὸν ἢ τροφῇ χρήσηται πλείονι τοῦ δέον-
τος, ἤ τις ἐπαχθῇ τῷ ζώῳ κίνησις σφοδροτέρα. τὸ δ' ἕτερον  
ὁ ἐπιτρεφόμενός ἐστι τοῖς σώμασιν ἡμῶν ῥύπος·

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv

Vol. 10, p.186, line 2

της καὶ ὑγρότης καὶ ξηρότης ἀναγκαῖον ἀποδεδεῖχθαι καὶ

τούτοις ἐφεξῆς ἅπαντα τὰ περὶ κράσεων ἐγνῶσθαι κατά τε
τὸ ἡμέτερον σύγγραμμα καὶ τἄλλα πάντα τὰ τούτῳ πλησιά-
ζοντα. νῦν μὲν οὖν ὁ λόγος ἐφ' ἕλκους εἴρηται κοίλου, μό-
νην αὐτὴν τὴν κοιλότητα θεραπευόντων ἡμῶν· ἡ γὰρ ὡς
ἕλκους θεραπεία κατὰ τὸ παρὸν οὔπω λέλεκται. συνίσταται
δὲ καὶ ἥδε κατὰ τὴν αὐτὴν μέθοδον· ἀπό τε γὰρ τῆς τοῦ
θεραπεύοντος κράσεως λαμβάνεται καὶ προσέτι τῆς τῶν
φαρμάκων δυνάμεως· εἴρηται δ' ἄμφω ταῦτα τοῦ περὶ τῶν  
στοιχείων λόγου, μὴ συγχωρηθέντος γὰρ ἐν τῇ μεθόδῳ
γενέσεως καὶ φθορᾶς αἰτίας εἶναι τὰς τέτταρας ποιότητας,
οὔτ' ἄρξασθαι τῆς μεθόδου δυνατὸν οὔτε προελθεῖν οὔτε
τελειῶσαι· τὸ δ' ἐκείνας ἐπιδεῖξαι δρώσας τε καὶ πασχούσας
εἰς ἀλλήλας τῆς περὶ τῶν στοιχείων ἐστὶ θεωρίας. ὅπερ
οὖν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐπεδείξαμεν, ὑπὸ τοῦ νῦν ἐνεστῶτος
λόγου μαρτυρεῖται, τὸ μηδὲν δύνασθαι πραγματεύσασθαι
περὶ μηδενὸς τῶν ὁμοιομερῶν τὸν ἰατρὸν ἄνευ τῆς φυσικῆς
 154

ὀνομαζομένης θεωρίας. ἀλλ' ἐκεῖ μὲν ἐπὶ τῶν ὁμοιομερῶν

ἀπεδείχθη μόνον, ἐνταῦθα δ' ἤδη πως ὁ λόγος ἐμφανίζει
μηδὲ ἐπὶ τῶν ὀργανικῶν ὁλόκληρον ἐξευρεῖν

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.241, line 2

πεπονθόσιν. ἰατέον δὲ ταύτας, ὡς καὶ πρόσθεν εἴρηται, τὰς

μὲν θερμὰς ψύχοντα, τὰς δὲ ξηρὰς ὑγραίνοντα, καὶ τὰς μὲν
ψυχρὰς θερμαίνοντα, τὰς δὲ ὑγρὰς ξηραίνοντα· καὶ δὴ καὶ
κατὰ συζυγίαν εἰ ψυχρότερός τε ἅμα καὶ ὑγρότερος ὁ τόπος
εἴη, θερμαίνοντά τε καὶ ξηραίνοντα· κᾀπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύ-
τως, ἀεὶ ταῖς κρατούσαις ποιότησι τὰς ἐναντίας προσάγοντα.
λογισμὸς δὲ τούτου τοιόσδε τὸ κατωρθωμένον ἅπαν οὐκ ἐν
ζώοις μόνον ἢ φυτοῖς, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασι σύμμε-
τρόν τί ἐστι καὶ μέσον ἁπάντων τῶν διημαρτημένων· ὅτου  
γὰρ ἂν μήτ' ἀφελεῖν ἔστιν μήτε προσθεῖναι μηδὲν ἢ μόριον
ἢ ποιότητα πάντῃ τοῦτ' ἀμέμπτως ἔχει· τὸ δ' ἀφαιρέσεως
τινὸς ἢ προσθήκης χρῇζον ἐκπέπτωκε μὲν ἤδη τῆς ἀρίστης
κατασκευῆς, ἐπανελθεῖν δ' αὐτὴν ἑτέρως ἀμήχανον αὐτῷ
χωρὶς τοῦ τὸ μὲν περιττὸν ἀφελεῖν, τὸ δὲ ἐλλεῖπον προσθεῖ-
ναι. περὶ μὲν δὴ τῶν μορίοις τισὶν ἐλλειπόντων ἢ πλεονα-
ζόντων ἕτερος λόγος· ἐν οἷς δὲ ἐπικρατεῖ τις ποιότης, εὐθὺς
μὲν ἐνταῦθα νενικῆσθαι τὴν ἐναντίαν ἀναγκαῖον, εὐθὺς δὲ
καὶ τὴν ἐπανόρθωσιν ἐκ τῆς τέως κεκρατημένης, αὖθις ἀν-
τεισαγομένης ἀνάγκη γίνεσθαι. ψύχων γὰρ τὸ τεθερμασμένον
ἅμα μὲν ἀντεισάξεις τὸ λοιπὸν,
Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.271, line 12

ὦ ἄνθρωπε; τὸ μετασυγκρίνειν ἀποσαφήνισον ἡμῖν. εἰ μὲν

γὰρ τὸ τοὺς πόρους ὑπαλλάττειν, καὶ ψεύδῃ καὶ τῶν ἀδήλων
ἐφάπτῃ· εἰ δ' αὐτὸ τοῦτο τὸ ῥώννυσθαί τε καὶ ὑγιάζεσθαι
τὸ μόριον τοῦ σώματος, ἢ τὸν ἄνθρωπον ὅλον, οὐδὲν ἂν
πλέον ἐνταῦθα τῶν ἐμπειρικῶν ἀποφαίνῃ, πλὴν ὀνόματος.
γιγνώσκουσι γὰρ δήπου κᾀκεῖνοι τῶνδέ τινων προσαγομέ-
νων τῶν βοηθημάτων ὑγιάζεσθαι τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τί
ποιούντων αὐτῶν οὐκ ἴσασιν. οὔτε γὰρ εἰ τοὺς πόρους
ὑπαλλάττουσιν αἱ δυνάμεις τῶν βοηθημάτων, οὔτ' εἰ συμ-
μετρίαν αὐτοῖς ἐκπορίζουσιν, οὔτ' εἰ σύμπαν ἀλλοιοῦσι κατὰ
ποιότητα τὸ θεραπευόμενον μόριον, ἔχει τις εἰπεῖν τῶν ἐμ-
πειρικῶν. ἐκεῖνοι μὲν οὖν σωφρονοῦσιν, ἓν μόνον ἐπίστα-
σθαι λέγοντες, ὡς τῷ τοιῷδε νοσήματι κατὰ τόνδε τὸν καιρὸν
προσφερομένου τοῦ διὰ νάπυος φαρμάκου, πολλάκις ἐτήρη-
σαν ὠφέλειαν ἀκολουθοῦσαν. οὐ μὴν μεθόδους γε φθέγγονται
καὶ τὰς ὀφρῦς ἀνατείνουσι καὶ σεμνύνονται τῇ τοιαύτῃ γνώ-
σει καὶ τοῖς παλαιοῖς λοιδοροῦνται καὶ τὸν Ἱπποκράτην τὸ  
μηδὲν ὑπειλήφασιν, ἀλλ' αὐτὸν τοὐναντίον ἐπαινοῦσί τε
καὶ σχεδὸν ἅπαντά φασιν ἀληθεύειν αὐτόν. ὁ δὲ καὶ τούτου
καὶ τῶν ἄλλων ἰατρῶν ἁπάντων καταφρονήσας Θεσσαλὸς
ἕλκους κακοήθους ἐμπειρικὴν
 155

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.311, line 14

ἐπεὶ δὲ καὶ κατὰ ἀναστόμωσίν τε καὶ τὴν καλουμένην διαπή-

δησιν αἱμοῤῥαγίαι γίνονται, διὰ τὴν κοινωνίαν τῶν ἰαμάτων
οὐδὲν χεῖρον ἐν τῷδε μνημονεύειν αὐτῶν, εἰ καὶ δοκοῦσιν ἐξ
ἑτέρου γένους εἶναι νοσημάτων. ἐκχεῖται τοίνυν αἷμα φλεβὸς
καὶ ἀρτηρίας ἤτοι κατὰ τὸ πέρας ἀνεστομωμένων τῶν ἀγ-
γείων, ἢ τοῦ χιτῶνος αὐτῶν διαιρεθέντος, ἢ ὡς ἄν τις
εἴποι διηθούμενον, ἢ διιδρούμενον. ὁ μὲν οὖν χιτὼν διαιρεῖ-
ται τιτρωσκόμενός τε καὶ θλώμενος καὶ ῥηγνύμενος καὶ δια-
βιβρωσκόμενος. ἀναστόμωσις δὲ γίνεται διά τε ἀτονίαν
ἀγγείου καὶ πλῆθος αἵματος ἀθρόως ῥεύσαντος ἐπὶ τὸ στό-
μιον αὐτοῦ καί τινα ποιότητα προσπίπτουσαν ἔξωθεν αὐτῷ
δριμεῖαν. ἡ δὲ διαπήδησις ἀραιωθέντος μὲν τοῦ χιτῶνος,
λεπτυνθέντος δὲ τοῦ αἵματος ἀποτελεῖται· γένοιτο δ' ἄν
ποτε καὶ δι' ἀναστόμωσιν ἀγγείων μικρῶν. λεκτέον οὖν ὑπὲρ
ἑκάστης διαθέσεως ἐν μέρει, καὶ πρώτης γε τῆς διαιρέσεως, ἣν  
ἐξ ἀναβρώσεως καὶ τρώσεως καὶ θλάσεως καὶ ῥήξεως ἔφαμεν
γίγνεσθαι. τὰ μὲν δὴ τιτρώσκοντα τῶν αἰτίων ὀξέα τ' ἐστὶ
καὶ σύντομα, τὰ δὲ θλῶντα βαρέα τε καὶ σκληρὰ, τὰ δὲ
ῥηγνύντα διὰ μέσης μὲν ἅπαντα τῆς τάσεως ῥήγνυσιν· ἔστι
δὲ πλείω σφοδρότης ἐνεργείας καὶ πλῆθος χυμῶν, οὐ τὸ πρὸς
τὴν δύναμιν, ἀλλ' ὅταν ὑπὸ τῶν περιεχόντων μὴ
Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.476, line 17

τοὔνομα ἐνδείκνυται, τὸ συγκείμενον ἐξ ἀνομοίων μερῶν.

εὑρήσεις οὖν αὐτὸ διαθεώμενος ἤτοι παχύτητας ἢ ὑγρότητας
ἐμφερομένας ἔχον, οὐχ ὁμοίας ἀλλήλαις τε καὶ τῷ παντί.
κηρωδέστερον οὖν μέλι τό τε παχὺ καὶ ᾧ τοιαῦταί τινες
ἐμφέρονται παχύτητες. περιπτωματικώτερον δὲ καὶ ἀκατερ-
γαστότερον καὶ δυσπεπτότερον τό θ' ὑγρὸν ὅλον ᾧ τε πολ-
λαὶ κατὰ τὰ μόρια κατεσπαρμέναι φαίνονται σταγόνες ὑγρό-
τητος· ᾧ δ' ἐμφέρεταί τις ἢ κηροῦ ποιότης, ἢ προπόλεως,
ἤ τις ἄλλη τοιαύτη γευομένοις οὐ μόνον οὐκ ἄριστον, ἀλλ'
ἤδη καὶ φαῦλον. ὅλως γὰρ οὐδεμίαν ἐξέχουσαν ἑτέρου οὐδε-
νὸς πράγματος ἐν αὐτῷ χρὴ περιέχεσθαι ποιότητα. διόπερ  
οὐδὲ τὸ τῶν θύμων ὄζον ἐναργῶς ἐπαινῶ· ἀκατεργαστότερον
γάρ ἐστι τοῦτο καὶ οὐκ ἀκριβῶς πως μέλι· καίτοι τινας οἶδα
τὸ τοιοῦτον ἐπαινοῦντας, ὥστε καὶ τῶν πιπρασκόντων ἔνιοι
κόπτοντες τὸν θύμον ἐπιβάλλουσιν, ὅπως αὐτοῦ ὄζοι καὶ
δόξειεν εἶναι κάλλιστον. ἀλλ' ἐγὼ τὸ μὲν οὕτως ἀναιδῶς
ὄζον οὐκ ἐπαινῶ· καὶ πολὺ δὴ μᾶλλον, εἰ ἐπεμβληθείη τι
θύμου· τὸ δ' ἀμυδράν τινα ποιότητα κατ' ὀσμὴν ἢ γεῦσιν
φέρον οὐ μέμφομαι. κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ τὸ γάλα μηδεμίαν
ἔξωθεν ἐπιδεικνύσθω ποιότητα κατ' ὀσμὴν ἢ γεῦσιν· ἀλλ'
ἔστω γλυκὺ μὲν ὡς ἔνι μάλιστα καὶ συνεχὲς ἑαυτῷ καὶ λαμ
 156

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.477, line 9

ἤδη καὶ φαῦλον. ὅλως γὰρ οὐδεμίαν ἐξέχουσαν ἑτέρου οὐδε-

νὸς πράγματος ἐν αὐτῷ χρὴ περιέχεσθαι ποιότητα. διόπερ  
οὐδὲ τὸ τῶν θύμων ὄζον ἐναργῶς ἐπαινῶ· ἀκατεργαστότερον
γάρ ἐστι τοῦτο καὶ οὐκ ἀκριβῶς πως μέλι· καίτοι τινας οἶδα
τὸ τοιοῦτον ἐπαινοῦντας, ὥστε καὶ τῶν πιπρασκόντων ἔνιοι
κόπτοντες τὸν θύμον ἐπιβάλλουσιν, ὅπως αὐτοῦ ὄζοι καὶ
δόξειεν εἶναι κάλλιστον. ἀλλ' ἐγὼ τὸ μὲν οὕτως ἀναιδῶς
ὄζον οὐκ ἐπαινῶ· καὶ πολὺ δὴ μᾶλλον, εἰ ἐπεμβληθείη τι
θύμου· τὸ δ' ἀμυδράν τινα ποιότητα κατ' ὀσμὴν ἢ γεῦσιν
φέρον οὐ μέμφομαι. κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ τὸ γάλα μηδεμίαν
ἔξωθεν ἐπιδεικνύσθω ποιότητα κατ' ὀσμὴν ἢ γεῦσιν· ἀλλ'
ἔστω γλυκὺ μὲν ὡς ἔνι μάλιστα καὶ συνεχὲς ἑαυτῷ καὶ λαμ-
πρὸν, ὡς γάλακτι πρέπει· πρὸ πάντων δ' ὁμοιομερὲς εἰς ὅσον
ἐγχωρεῖ γάλακτι γενέσθαι τοιούτῳ· τελείαν γὰρ οὐκ ἐπιδέχε-
ται τὴν ἀρετὴν, ὥσπερ τὸ μέλι τὸ ἄριστον. ὅπως δ' εἴη
τοιοῦτον, καὶ τροφὰς τῷ ζώῳ παρασκευαστέον ἐπιτηδείους καὶ
γυμνάσια γυμναστέον σύμμετρα, καὶ εἴ τινα θηλάζει πῶλον,
ἀφαιρετέον. ὅτι δὲ καὶ ἡλικίᾳ τὸ ἀκμαιότατον εἶναι προσήκει
παντί που δῆλον. ἐπιμελητέον δὲ καὶ ὅπως εὐπεπτότατον  
ἔσται, καταφρονοῦντας τῶν γελασόντων, εἰ καὶ τὰς ὄνους
διαιτήσειν μέλλομεν. εἰ γὰρ οἱ περὶ Βαίνετον καὶ Πράσινον

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.478, line 14

τοῦ γνῶναι πῶς κατεργάζονται τὰς τροφὰς, ὡς ἐκ τούτου

τὴν ὅλην αὐτῶν εὐεξίαν κατανοήσωσι, καὶ ἡμᾶς δήπου χρὴ
πολὺ δὴ μᾶλλον εἰς ἀνθρώπου σωτηρίαν ἅπαντα προορᾶσθαι
τὰ τοιαῦτα, καὶ πόας τε παρέχειν τῷ ζώῳ μὴ λίαν ὑγρὰς
καὶ χόρτου καὶ κριθῆς τὸ σύμμετρον· οὐκ ἀμελεῖν δὲ οὐδὲν
ψύχειν καὶ ἀνατρίβειν καὶ ἀποῤῥύπτειν καὶ καθαίρειν τὸ τῆς
ὄνου σῶμα. εἰ μὲν οὖν ἀποπατήσειεν ὑγρότερα καὶ δυσωδέ-
στερα καὶ μετὰ φύσης μεστὰ φαίνοιτο, πρόδηλον δήπουθεν
ὡς οὐκ ἔπεψε καλῶς· ὥστε ἤ τι τῶν τροφῶν ἀφελεῖν,
ἢ προσθεῖναι τοῖς γυμνασίοις, ἢ ὑπαλλάξαι χρὴ τὰς
ποιότητας, ἢ τὴν περὶ τὰς τρίψεις τε καὶ ψύξεις ἐπιμέλειαν
οὐ τὴν αὐτὴν ποιεῖσθαι, σκληρότερα δ' ἀποπατήσαντος τοῦ
ζώου πρὸς τἀναντία βλέπειν κᾀκείνων τι μετακοσμεῖν. ἐγὼ
γὰρ εἰ πάνθ' ὅσα χρὴ σκοπεῖσθαι περὶ τὸ ζῶον οὗ τῷ γά-
λακτι χρῆσθαι μέλλοιμεν ἑξῆς ἅπαντα λέγοιμι, τῆς ὑγιεινῆς  
ὅλης ὑπομνήσομαι πραγματείας, ἣν ἀναγκαῖον μέν ἐστι γι-
νώσκειν τὸν χρηστὸν παρασκευάσοντα τὸ γάλα, λέγειν δ' οὐ
νῦν καιρὸς, ἑτέρωθί γε διειλεγμένον τελεώτατα ὑπὲρ αὐτῆς.
ἀλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπάνειμι. καί μοι πάλιν ἀναμιμνή-
 157

σκου τοῦ λελουμένου τε καὶ τὸ γάλα προσενεγκαμένου. τοῦτον

οὖν τὸν ἄνθρωπον ἡσυχάζειν ἐάσαντες ἄχρι τοῦ δευτέρου

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.507, line 12

νων οὖν ἐψῦχθαι τὰς φρένας αὐτῷ· καὶ διὰ τοῦτο ἀποῤῥί-
ψας τὰ ψυκτήρια, κατήντλουν ἐλαίῳ θερμῷ. τάχιστα δὲ τῆς
ἀναπνοῆς ἀπολαβούσης τὸν κατὰ φύσιν ῥυθμὸν, ἐπαυσάμην
μὲν τῆς αἰονήσεως, ἔγνων δὲ μετρίως αὐτὸν ψύχειν ἐν χρόνῳ
πλείονι. τά τε οὖν ἔξωθεν ἐπιτιθέμενα κάτω μᾶλλον ἐπε-
τίθην ἀποχωρῶν τοῦ διαφράγματος, ὡς ἐπὶ τὸν ὀμφαλόν·
ἅπαντά τε τὰ ἐσθιόμενα καὶ τὰ πινόμενα πλὴν τοῦ γάλακ-
τος ἐδίδων ψυχρὰ, παραπλησίως ὕδατι κρηναίῳ. καὶ οὕτως
ἐν χρόνῳ πλείονι κατέστη, μηδὲν τῶν ἄλλων βλαβείς. ἰστέον
δέ σοι καὶ τοῦτο πρὸ πάντων, ὡς ἐπειδὰν μὲν ἰσχυρῶς ἀλ-
λοιωθῇ κατ' ἀμφοτέρας τὰς ποιότητας ὁτιοῦν μόριον, ἀπόλ-
λυται τὸ ἔργον αὐτοῦ σύμπαν. οὐ ῥᾴδιον δὲ οὐδὲ τὸ οὕτω
διατεθὲν ἐπανελθεῖν εἰς τὸ κατὰ φύσιν. ἐπειδὰν δὲ ἡ ἑτέρα
μόνη ποιότης ἐπὶ πλέον ὑπαλλαχθῇ, καθάπερ νῦν ὑπεθέμεθα
τὴν ξηρότητα, τῶν δ' ἄλλων τις ᾖ μετρία, δυνατὸν ἰάσασθαι
τὸν οὕτω διακείμενον ἄνθρωπον.  

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.578, line 17

νοεῖσθαι χρὴ κατὰ τὰ παραπλήσια καὶ τῇ δευτέρᾳ τῶν ἡμε-

ρῶν, καὶ λούεσθαί γ' ἐν αὐτῇ συγχωρεῖν, ἐὰν ἀκριβῶς ἀπύ-
ρετος ᾖ. κᾀπειδὰν τῆς ἐπιούσης νυκτὸς ἀλύπως ὑπνώσῃ,
τελέως ἤδη νομίζειν ὑγιαίνειν αὐτόν. εἰ δ' ἡ μετὰ τὴν ἀπε-
ψίαν ἡμέρα μετὰ τῆς ἐπιούσης νυκτὸς ἐνέγκοι τὸν πυρετὸν,
ὡς ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν ἡμερῶν, προνοηθῆναί τε καὶ τραφῆναι
τὸν ἄνθρωπον. ἐνέγκοι δέ τι εἰ καὶ ἡ διὰ τρίτης νὺξ βραχὺ
πυρετῶδες, οὐδ' οὕτως χρὴ δεδιέναι, ἀλλὰ καὶ τούτους
ἐπὶ τῆς ἐρχομένης ἡμέρας καὶ λούειν καὶ τρέφειν, ἅπαντά τε
τἄλλα ποιεῖν ἀνάλογον ἐπ' αὐτῶν, ὡς ἔμπροσθεν διῄρηται.
τὰς δ' εἰς ὀξεῖαν ποιότητα μεταβολὰς τῆς ἀπεπτηθείσης τρο-
φῆς οὔτε γιγνομένας ἐστὶν ἰδεῖν ἐν ταῖς τοιαύταις φύσεσιν,  
ὅτι μὴ σπανίως, ἐπὶ τροφαῖς ἑτοίμως ὀξυνομέναις οὔτε πυρε-
τὸν ἀναπτούσας ἐφήμερον, ὥσπερ οὐδὲ τὰς βραδυπεψίας· ὡς
εἴ γέ ποτε διὰ τοιαύτην ἀπεψίαν πυρέξειαν αἱ πικρόχολοι κρά-
σεις, ἔμφραξίν τε καὶ σῆψιν χυμῶν ὑποπτεύειν προσήκει, περὶ
ἧς ἀκριβέστερον ἑξῆς διοριῶ κατὰ τὸν περὶ σήψεων λόγον.
νυνὶ δὲ τῇ τῶν ἐφημέρων πυρετῶν διδασκαλίᾳ τοσοῦτον ἐπι-
προσθεὶς ἀπαλλάξομαι. καπνώδης ἀναθυμίασις οὐκ ἄν ποτε
γένοιτο διὰ βραδυπεψίαν, ἢ ἀπεψίαν ὀξυρεγμιώδη. ψυχροὶ
γὰρ ἀτμοὶ ἐκ τῶν τοιούτων χυμῶν ἀποῤῥέουσιν ὀλίγιστοι

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.610, line 3
 158

ρεύουσιν ἄλλοι, περιθέοντες ὅλην τὴν πόλιν ἐν κύκλῳ καὶ

συνδειπνοῦσι καὶ παραπέμπουσι τοὺς πλουτοῦντάς τε καὶ δυ-
ναμένους, ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ παντὶ φιλοπονοῦντας ἡμᾶς
ἐκμαθεῖν μὲν πρῶτον ὅσα καλῶς εὕρηνται τοῖς παλαιοῖς,
ἔπειτα διὰ τῶν ἔργων αὐτὰ κρῖναί τε ἅμα καὶ ἀσκῆσαι. τὸν
τοίνυν γυμναστικὸν νεανίσκον ἀρξάμενον πυρέττειν ὥρας
πρώτης τῆς νυκτὸς ἐθεασάμεθα κατὰ τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν  
ὥρας που τρίτης. εὑρόντες δὲ πυρετὸν ἱκανῶς μὲν θερμὸν,
ἀλλὰ καὶ τούς τε σφυγμοὺς ὁμαλοὺς καὶ μεγίστους καὶ ταχεῖς
καὶ πυκνοὺς καὶ σφοδροὺς καὶ τὴν τῆς θερμασίας ποιότητα
τὸ διαβρωτικὸν τῆς ἁφῆς οὐκ ἔχουσαν, ἔτι δὲ καὶ τὰ οὖρα τῇ
τε συστάσει καὶ τῇ χροιᾷ τῶν κατὰ φύσιν οὐ πάνυ λειπόμενα,
πυθόμενοί τε τοῦ τῶν γυμνασίων ἔθους ἠμεληκότα τὸν ἄν-
θρωπον ἡμέραις ὡς τριάκοντα, τῇ δὲ προτεραίᾳ μόνῃ γεγυ-
μνάσθαι σφοδρότερον μὲν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ πολὺ, προσενηνέχθαι
τε τὰ συνήθη σιτία καὶ ταῦτα πεπέφθαι μὲν, ἀλλὰ βραδέως
καὶ μόγις, ὡς ἂν ἐπιγενομένου κατὰ τὴν ἑσπέραν τοῦ
πυρετοῦ, φαινομένου δὲ ἐρυθροῦ καὶ μεστοῦ τοῦ ἀνθρώπου
καὶ μέντοι καὶ πληρώσεως αὑτῷ τινα αἴσθησιν εἶναι λέγον-
τος, ἐν τούτῳ τε φθεγξαμένου περὶ φλεβοτομίας

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.630, line 8

ἀναγκάζονται τὴν θεραπείαν ἐξαλλάττειν, διὰ ταῦτα τῶν ἐν

ἀρχῇ ῥηθέντων ἑαυτοῖς ἐπιλανθανόμενοι, τὰ μὲν αὐτῶν ἀν-  
τενδείκνυσθαί φασιν ἐνίοτε τοῖς θεραπευτικοῖς σκοποῖς, τὰ δ'
εἰς ὕλας βοηθημάτων εἶναι χρήσιμα, καθάπερ καὶ τὰ μόρια
τοῦ ζώου. καὶ γὰρ ἐπ' ἐκείνων τὴν αὐτὴν στρέφονται στρο-
φὴν, ἐν ἀρχῇ μὲν τῶν λόγων ἄχρηστα πρὸς τὴν τῆς θεραπείας
εὕρεσιν ὑπάρχειν αὐτὰ φάσκοντες, ὕστερον δ' ὅτ' ἂν ἐξελέγ-
χωνται, πρὸς μὲν τὴν ἔνδειξιν τῆς θεραπείας ἄχρηστα λέγον-
τες, εἰς δὲ τὴν τῆς ὕλης ἐξάλλαξιν, ἢ εὕρεσιν, ἢ διαφορὰν,
ἢ ποιότητα, καὶ γὰρ καὶ ὀνομάζουσιν οὐχ ὡσαύτως
ἅπαντες, ἀναγκαῖα συγχωροῦντες ὑπάρχειν. ὅπερ οὖν εἶπον
ἀρτίως, ἀναλήψομαι καὶ νῦν, ὡς ἐκ τοῦ χρησίμου τῆς τέχνης
μεταβαίνοντες εἰς λογικὴν ἀφικνοῦνται σκέψιν. ἔστι μὲν
γὰρ τὸ χρήσιμον ἐξευρεῖν βοηθήματα δι' ὧν ὁ κάμνων θερα-
πευθήσεται· καταλιπόντες δ' ἐκεῖνοι τοῦτο περὶ ὀνομάτων
ἐρίζουσιν, ἐνδείξεις τε καὶ ἀντενδείξεις λέγοντες καὶ κοινότητας
καὶ σκοποὺς καὶ ὕλας βοηθημάτων, ὅσα τ' ἄλλα τοιαῦτα τῇ
διαφορᾷ τῶν ὀνομάτων ἀπολογεῖσθαι νομίζοντες, ὑπὲρ ὧν
ἀπεφήναντο ψευδῶς. ἐγὼ δ' οὐ κωλύω μὲν αὐτοὺς ὀνόμασιν
οἷς ἂν ἐθέλωσι χρῆσθαι· μεμνῆσθαι δὲ ἀξιῶ τῶν ἐξ ἀρχῆς  

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.640, line 16

μόγις ἰατροῦ μεγάλου τυχοῦσα δύναιτ' ἂν ἰαθῆναι. χρὴ γὰρ

 159

δηλονότι κατὰ τὰς τοιαύτας ἐναντιώσεις τῶν ἐνδείξεων κατὰ

βραχὺ μὲν ἐκκενοῦν τὸ μοχθηρὸν, κατὰ βραχὺ δ' ἀντ' αὐτοῦ
τὸ χρηστὸν ἐντιθέναι. καλεῖται δ' ἐπίκρασις ὑπὸ τῶν ἰατρῶν
ἡ τοιαύτη θεραπεία τῆς κακοχυμίας.
 Μέμνησο δέ μοι πρὸς τὰ μέλλοντα καὶ τοὺς
τῆς φλεβοτομίας σκοπούς. ἐπειδὴ γὰρ αἵματός ἐστι κένωσις
ἡ φλεβοτομία καὶ χρηστὸν τῇ φύσει τὸ αἷμα, χρὴ δήπου
καλῶς αὐτὴν γίγνεσθαι τὸ ἄχρηστον τῇ φύσει κενοῦσαν. ἄχρη-
στον δὲ γίγνεται τῇ φύσει τὸ αἷμα διττῶς· ἢ τὸ μὴ φυλάττον
ἀκριβῶς τὴν ἑαυτοῦ ποιότητα, μηδὲ τρέφειν ἔτι δυνάμενον
ὡς πρόσθεν χρηστὸν ἢ τὸ πλῆθος τοσοῦτον γενόμενον, ὡς
ἤτοι βαρύνειν τὴν δύναμιν, ἢ τείνειν, ἢ ῥήσσειν, ἢ ἐμφράττειν  
τάς τε ἀρτηρίας καὶ τὰς φλέβας. ἐν τούτοις μὲν ἡ φλεβοτο-
μία χρήσιμος, ὡς ἕν τι καὶ αὐτὴ τῶν κενωτικῶν βοηθημάτων·
ἐν ἑτέροις δ' ὡς ἀντισπαστικὸν ἢ παροχευτικὸν, ὅταν ὁρμὴν
χυμῶν σφοδροτέραν ἤτοι γε εἰς τοὐναντίον ἀντισπάσωμεν
δι' αὐτῆς, ἢ παροχετεύσωμεν εἰς τὰ πλάγια. δεῖται δ' ἀεὶ
δυνάμεως ἰσχυρᾶς ἐξαρκούσης τῷ ποσῷ τῆς κατ' αὐτὴν κενώ-
σεως. ἐκ τούτων οὖν τῶν σκοπῶν ἐνίοτε μὲν ἅπαξ ἀφαι-
ροῦμεν αἵματος ἐνίοτε δὲ δὶς ἢ τρὶς ἢ πλεονάκις

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.660, line 3

ὀνομάζειν οὐδὲν κωλύει, καὶ τοὺς ἐκ τῆς τούτων τομῆς γενο-

μένους· εἶτ' αὖθις τοὺς ἐξ ἐκείνων, ἄχρι περ ἂν ἐπί τι τῶν
μηκέτι ἐγχωρούντων τομὴν ἀφικώμεθα· ταύτην γὰρ ἡμᾶς ὁ
Πλάτων ἐδίδαξε μέθοδον ἁπάσης τέχνης συστάσεως. ἀλλὰ
περὶ μὲν τῶν ὀργανικῶν, ὡς ἔφην, αὖθις εἰρήσεται· νυνὶ δ'
ἀναμνησθέντες ἐν τίνι μέρει τῆς προκειμένης πραγματείας
ἐσμὲν, ἐπιθῶμεν ἤδη τῇ παρούσῃ διεξόδῳ τὴν προσήκουσαν
τελευτήν. ἓν δή τι γένος ἐστὶ νοσήματος ἐγγινόμενον τοῖς  
ὁμοιομερέσι καὶ ἁπλοῖς ὀνομαζομένοις τοῦ ζώου μορίοις, ὃ
καλεῖται δυσκρασία. ταύτης τῆς δυσκρασίας ἐνίας μὲν ἐδεί-
ξαμεν ἀλλοιουμένων τῶν σωμάτων κατὰ ψιλὰς ποιότητας,
ἐνίας δὲ μεθ' ὕλης τινὸς εἰς αὐτὰ κατασκηπτούσης ἀποτελεῖ-
σθαι, γίγνεσθαι δ' ἑκατέρας αὖ πάλιν ἤτοι περὶ ἓν ἢ πλείω
μόρια τῶν ζώων ἢ καὶ σύμπαν τὸ σῶμα. διελθόντες οὖν ἐν
τῷ τῆσδε τῆς πραγματείας ἑβδόμῳ γράμματι τὰς περὶ τὰ
μόρια συνισταμένας δυσκρασίας ἀλλοιουμένων μόνων τῶν
ποιοτήτων, ἑξῆς ἐν δυοῖν τούτοιν ἐπὶ τὰς εἰς ὅλον ἐκτεταμέ-
νας τὸ ζῶον ἀφικόμενοι περὶ πρώτων ἔγνωμεν διαλεχθῆναι
τῶν πυρετῶν. ἐπεὶ δὲ καὶ τούτων αὐτῶν ἔνιοι μὲν ἔτι γίνον-
ται, τῆς ἐργαζομένης αὐτοὺς αἰτίας ἐν τῷ σώματι περιεχομέ-
νης, ἔνιοι δ' ἐγένοντο μὲν, οἴχεται δ' αὐτῶν τὸ ποιῆσαν αἴτιον,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.670, line 4

αὐτὴν ἔμπροσθεν εἴρηται. πλείους οὖν αἱ κατὰ μέρος δια-

 160

φοραὶ φαίνονται τῶν ἐφημέρων πυρετῶν· μία μὲν ὅταν

μηδ' ὅλως ᾖ μηκέτι τὸ ποιῆσαν αὐτοὺς αἴτιον, οἷον ἡ ἔγκαυ-
σις· ἑτέρα δ' ὅταν ἔτι παρείη, καθάπερ ἡ στέγνωσις, ἧς
ἐδείχθησαν οὖσαι διτταὶ διαφοραὶ, πύκνωσίς τε τῶν μικρῶν
πόρων καὶ ἣν νῦν μεταχειριζόμεθα κατὰ τὸν λόγον ἔμφραξις.
ἔστι δὲ δήπου καὶ τῆς πυκνώσεως ἡ μὲν διὰ ξηρότητα, καθάπερ  
ἐπ' ἐγκαύσεσιν ἢ κόποις ἢ θυμοῖς, ἡ δὲ διὰ ψύξιν ἤτοι γε
ἁπλῆν ἢ μετὰ στύψεως· ὅπῃ δ' ἀλλήλων αὗται διαφέρουσιν
ἐν τοῖς περὶ φαρμάκων διῄρηται. καὶ τῆς ἐμφράξεως δὲ ἡ
μέν τις διὰ πλῆθος, ἡ δὲ διὰ ποιότητα γίνεται χυμῶν
ἤτοι γλίσχρων ἢ παχέων ὑπαρχόντων. ἐπικρατήσει δὲ κατὰ
τὴν ἴασιν ἐν μὲν τῇ διὰ πλῆθος ἀφαίρεσις αἵματος, ἐν δὲ
τῇ διὰ ποιότητα τῶν λεπτυνόντων ἡ χρῆσις. ὁ δ' ἀπὸ τῆς
δυνάμεως σκοπὸς ἐν μὲν τοῖς ἐφημέροις πυρετοῖς μικρὸς,
ἀξιόλογος δ' ἐν τοῖς πολυημέροις ἐστὶ καὶ μᾶλλον ὅσῳ περ
ἂν ὦσι μακρότεροι. κατὰ φύσιν μὲν οὖν ἐχούσης τῆς δυνά-
μεως οὐδὲ τὸ βραχύτατον ἡ τῶν κενωτικῶν βοηθημάτων
ἐμποδίζεται χρῆσις ἐν τοῖς πολυημέροις πυρετοῖς καὶ τοῖς ὀλι-
γημέροις, οὐ κατὰ φύσιν δὲ ἐχούσης, λέγω δὲ οὐ κατὰ φύσιν,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.670, line 7

ἐδείχθησαν οὖσαι διτταὶ διαφοραὶ, πύκνωσίς τε τῶν μικρῶν

πόρων καὶ ἣν νῦν μεταχειριζόμεθα κατὰ τὸν λόγον ἔμφραξις.
ἔστι δὲ δήπου καὶ τῆς πυκνώσεως ἡ μὲν διὰ ξηρότητα, καθάπερ  
ἐπ' ἐγκαύσεσιν ἢ κόποις ἢ θυμοῖς, ἡ δὲ διὰ ψύξιν ἤτοι γε
ἁπλῆν ἢ μετὰ στύψεως· ὅπῃ δ' ἀλλήλων αὗται διαφέρουσιν
ἐν τοῖς περὶ φαρμάκων διῄρηται. καὶ τῆς ἐμφράξεως δὲ ἡ
μέν τις διὰ πλῆθος, ἡ δὲ διὰ ποιότητα γίνεται χυμῶν
ἤτοι γλίσχρων ἢ παχέων ὑπαρχόντων. ἐπικρατήσει δὲ κατὰ
τὴν ἴασιν ἐν μὲν τῇ διὰ πλῆθος ἀφαίρεσις αἵματος, ἐν δὲ
τῇ διὰ ποιότητα τῶν λεπτυνόντων ἡ χρῆσις. ὁ δ' ἀπὸ τῆς
δυνάμεως σκοπὸς ἐν μὲν τοῖς ἐφημέροις πυρετοῖς μικρὸς,
ἀξιόλογος δ' ἐν τοῖς πολυημέροις ἐστὶ καὶ μᾶλλον ὅσῳ περ
ἂν ὦσι μακρότεροι. κατὰ φύσιν μὲν οὖν ἐχούσης τῆς δυνά-
μεως οὐδὲ τὸ βραχύτατον ἡ τῶν κενωτικῶν βοηθημάτων
ἐμποδίζεται χρῆσις ἐν τοῖς πολυημέροις πυρετοῖς καὶ τοῖς ὀλι-
γημέροις, οὐ κατὰ φύσιν δὲ ἐχούσης, λέγω δὲ οὐ κατὰ φύσιν,
ὅταν ἀῤῥωστοτέρα πως ὑπάρχῃ κατὰ τὸ μέγεθος ἀεὶ τῆς
ἀῤῥωστίας, ἐμποδίζεται τὰ κενωτικὰ βοηθήματα. σπανιώ-
τερον μὲν οὖν εὐθύς ἐστιν ἐν τῇ πρώτῃ τῶν ἡμερῶν ἢ τῇ δευ-
τέρᾳ τὴν δύναμιν ὑπάρχειν ἀσθενῆ. γίγνεται δ' ἐνίοτε καὶ

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.698, line 3

θερμῷ καὶ ξηρῷ συνιστάμενον· οὐ γὰρ ἂν χειμῶνί ποτε γένοιτο

θερμότατος, ὥσπερ οὐδὲ ψυχρότατος ἐν θέρει. τὸν ψυχρὸν
δὲ μετρίως μὲν ὑπάρχοντα τοιοῦτον ἀγαπᾷν καὶ δέχεσθαι,
 161

μηδὲν αὐτὸν ἐπιτεχνώμενον ἢ ἐξαλλάττοντα τὴν κρᾶσιν αὐτοῦ·

ψυχρότατον δ' ὄντα, καθ' ὅσον μὲν εἰσπνεῖται προσίεσθαι·
ψύχει γὰρ ἱκανῶς τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ θέρμην· οὐ μὴν καθ' ὅσον
ἔξωθέν γε ἅπτεται τοῦ κάμνοντος, πυκνοῖ γὰρ καὶ συνάγει
τὸ δέρμα καὶ κωλύει τὰς ἀποῤῥοὰς διαπνεῖσθαι τῶν σηπεδο-  
νωδῶν χυμῶν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ πνεύμονος ἀραιοῦ σπλάγχνου
χαλεπὸν οὐδὲν ἐπὶ τὴν καρδίαν ἀφικνεῖσθαι ῥᾳδίως οὐ μόνην
τὴν ποιότητα, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ· διὰ μέντοι
τοῦ δέρματος οὔτε τὴν ποιότητα δυνατὸν οὔτε τὴν οὐσίαν
ἐπὶ τὴν καρδίαν ἀφικνεῖσθαι, φθάνοντος πυκνοῦσθαι. τὸ
γὰρ ἐν τοῖς περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως ῥηθὲν
ἐπὶ τῶν ἰσχυρῶς στυφόντων ἀναμνῆσαι χρὴ κᾀνταῦθα καὶ
γνῶναι τὸν ἄγαν ψυχρὸν ἀέρα τὰς ὁδοὺς ἀποκλείειν ἑαυτῷ,
τὸ δέρμα στεγνοῦντ' ἀεί. μείζονα μέντοι γνωστέον ἐσομένην
ἐκ τῆς ψυχρᾶς εἰσπνοῆς τὴν ὠφέλειαν ἤπερ ἐκ τῆς τοῦ δέρ-
ματος πυκνώσεως τὴν βλάβην, καὶ μάλισθ' ὅταν δι' ἐπιβλη-
μάτων οἷόν τε θάλπειν αὐτό. χρῆσθαι δ' ἀέρι τοιούτῳ κατ'
ἐκείνους μάλιστα τῶν ἑκτικῶν πυρετῶν ἐν οἷς ἡ καρδία

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.698, line 4

θερμότατος, ὥσπερ οὐδὲ ψυχρότατος ἐν θέρει. τὸν ψυχρὸν

δὲ μετρίως μὲν ὑπάρχοντα τοιοῦτον ἀγαπᾷν καὶ δέχεσθαι,
μηδὲν αὐτὸν ἐπιτεχνώμενον ἢ ἐξαλλάττοντα τὴν κρᾶσιν αὐτοῦ·
ψυχρότατον δ' ὄντα, καθ' ὅσον μὲν εἰσπνεῖται προσίεσθαι·
ψύχει γὰρ ἱκανῶς τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ θέρμην· οὐ μὴν καθ' ὅσον
ἔξωθέν γε ἅπτεται τοῦ κάμνοντος, πυκνοῖ γὰρ καὶ συνάγει
τὸ δέρμα καὶ κωλύει τὰς ἀποῤῥοὰς διαπνεῖσθαι τῶν σηπεδο-  
νωδῶν χυμῶν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ πνεύμονος ἀραιοῦ σπλάγχνου
χαλεπὸν οὐδὲν ἐπὶ τὴν καρδίαν ἀφικνεῖσθαι ῥᾳδίως οὐ μόνην
τὴν ποιότητα, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ· διὰ μέντοι
τοῦ δέρματος οὔτε τὴν ποιότητα δυνατὸν οὔτε τὴν οὐσίαν
ἐπὶ τὴν καρδίαν ἀφικνεῖσθαι, φθάνοντος πυκνοῦσθαι. τὸ
γὰρ ἐν τοῖς περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως ῥηθὲν
ἐπὶ τῶν ἰσχυρῶς στυφόντων ἀναμνῆσαι χρὴ κᾀνταῦθα καὶ
γνῶναι τὸν ἄγαν ψυχρὸν ἀέρα τὰς ὁδοὺς ἀποκλείειν ἑαυτῷ,
τὸ δέρμα στεγνοῦντ' ἀεί. μείζονα μέντοι γνωστέον ἐσομένην
ἐκ τῆς ψυχρᾶς εἰσπνοῆς τὴν ὠφέλειαν ἤπερ ἐκ τῆς τοῦ δέρ-
ματος πυκνώσεως τὴν βλάβην, καὶ μάλισθ' ὅταν δι' ἐπιβλη-
μάτων οἷόν τε θάλπειν αὐτό. χρῆσθαι δ' ἀέρι τοιούτῳ κατ'
ἐκείνους μάλιστα τῶν ἑκτικῶν πυρετῶν ἐν οἷς ἡ καρδία
πάσχει πρώτως, καθάπερ γε καὶ εἰ ἡ γαστὴρ πρώτη

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.718, line 3

βαλανεῖα, προθερμαίνοντα καὶ προπαρασκευάζοντα τῷ ψυ-

χρῷ λουτρῷ. τοιοῦτον δὲ δή τι καὶ οἱ χωρὶς τοῦ βαλανείου
χρώμενοι τῷ ψυχρῷ πράττουσιν, ὅταν προγυμνασθέντες εἰς
αὐτὸ καθάλλωνται. οἷον γάρ τι τὸ βαλανεῖον ἡμῖν ἐστι, τοι-
 162

οῦτον ἐκείνοις τὸ γυμνάσιον οὐ μόνον ἐκθερμαῖνον, ἀλλὰ καὶ

τὴν ἐκ τοῦ βάθους κίνησιν τῆς ἐμφύτου θερμασίας πρὸς τοὐκ-
τὸς ἐργαζόμενον, ὥστ' ἀπαντῆσαί τε τῷ προσπίπτοντι ψυχρῷ
καὶ ἀπομαχέσασθαι καὶ κωλῦσαι βιαίως ἐμπεσεῖν τῷ βάθει  
καὶ πλῆξαί τι τῶν σπλάγχνων. οὔτε γὰρ τὴν οὐσίαν αὐτὴν
τοῦ ψυχροῦ μέχρι τῶν σπλάγχνων ἐξικέσθαι καλὸν οὔτε
ἀκραιφνῆ τὴν ποιότητα· βέλτιον δὲ καὶ ἀσφαλέστερόν ἐστι τῷ
τῆς διαδόσεως λόγῳ πρὸς τὸ βάθος ὁδοιπορῆσαι μόνην τὴν
ποιότητα χωρὶς τῆς οὐσίας. καὶ τοίνυν καὶ ὅσοι τῶν πυρετ-
τόντων ἑκτικῶς ἐπὶ τὸ βαλανεῖον ἥκουσιν, εἰ μὴ τῷ ψυχρῷ
βαφεῖεν, οὐδὲν ὀνίνανται. τῶν μὲν γὰρ ἄλλως πυρεττόντων
οὐδέπω τὰ στερεὰ μόρια δύσλυτον ἔχει τὴν θέρμην. ὥσθ'
ἱκανὴ βοήθεια τούτοις ἐστὶν ἡ ἐκ τῶν ἱδρώτων ἅμα ταῖς
ἀδήλοις αἰσθήσει διαπνοαῖς. καὶ τῶν γ' ἐφημέρων πυρετῶν
αὐτὴν σχεδόν γε τὴν οὐσίαν ἐκκενοῦσθαι συμβαίνει δι' αὐτῶν.
ἐπὶ δὲ τῶν διὰ ξηρότητα καὶ θερμασίαν ἑκτικοῖς ἁλόντων
πυρετοῖς ὁμοία τοῖς διαπύροις σιδήροις ἐστὶν ἡ τῶν στερεῶν

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.718, line 5

χρώμενοι τῷ ψυχρῷ πράττουσιν, ὅταν προγυμνασθέντες εἰς

αὐτὸ καθάλλωνται. οἷον γάρ τι τὸ βαλανεῖον ἡμῖν ἐστι, τοι-
οῦτον ἐκείνοις τὸ γυμνάσιον οὐ μόνον ἐκθερμαῖνον, ἀλλὰ καὶ
τὴν ἐκ τοῦ βάθους κίνησιν τῆς ἐμφύτου θερμασίας πρὸς τοὐκ-
τὸς ἐργαζόμενον, ὥστ' ἀπαντῆσαί τε τῷ προσπίπτοντι ψυχρῷ
καὶ ἀπομαχέσασθαι καὶ κωλῦσαι βιαίως ἐμπεσεῖν τῷ βάθει  
καὶ πλῆξαί τι τῶν σπλάγχνων. οὔτε γὰρ τὴν οὐσίαν αὐτὴν
τοῦ ψυχροῦ μέχρι τῶν σπλάγχνων ἐξικέσθαι καλὸν οὔτε
ἀκραιφνῆ τὴν ποιότητα· βέλτιον δὲ καὶ ἀσφαλέστερόν ἐστι τῷ
τῆς διαδόσεως λόγῳ πρὸς τὸ βάθος ὁδοιπορῆσαι μόνην τὴν
ποιότητα χωρὶς τῆς οὐσίας. καὶ τοίνυν καὶ ὅσοι τῶν πυρετ-
τόντων ἑκτικῶς ἐπὶ τὸ βαλανεῖον ἥκουσιν, εἰ μὴ τῷ ψυχρῷ
βαφεῖεν, οὐδὲν ὀνίνανται. τῶν μὲν γὰρ ἄλλως πυρεττόντων
οὐδέπω τὰ στερεὰ μόρια δύσλυτον ἔχει τὴν θέρμην. ὥσθ'
ἱκανὴ βοήθεια τούτοις ἐστὶν ἡ ἐκ τῶν ἱδρώτων ἅμα ταῖς
ἀδήλοις αἰσθήσει διαπνοαῖς. καὶ τῶν γ' ἐφημέρων πυρετῶν
αὐτὴν σχεδόν γε τὴν οὐσίαν ἐκκενοῦσθαι συμβαίνει δι' αὐτῶν.
ἐπὶ δὲ τῶν διὰ ξηρότητα καὶ θερμασίαν ἑκτικοῖς ἁλόντων
πυρετοῖς ὁμοία τοῖς διαπύροις σιδήροις ἐστὶν ἡ τῶν στερεῶν
μορίων διάθεσις. ὥστ' οὐκ ἀρκεῖ θερμῆναι καὶ τέγξαι μόνον
ἐν τοῖς βαλανείοις αὐτοὺς, τροφὴν γὰρ ἂν οὕτω

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.729, line 10

ροὺς ἔτι τὴν δύναμιν ὄντας. εἰσφέρειν μέντοι καὶ τούτους  

εἰς τὸν οἶκον, ἤτοι γε ἐπὶ σκίμποδος ἢ φορείου τινὸς, εἶθ'
ἑαυτοῖς βαδίζοντας ἐπὶ τὸ θερμὸν ὕδωρ ἀκτέον, ὅπως ἐν
ἐκείνῳ χρονίζοιεν. ὅσοι δ' ἀκρατέστεροι τῶν τοιούτων εἰσὶ,
 163

σφαλερὸν ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ἐμβαίνειν ταῖς ψυχραῖς κολυμ-

βήθραις, ἀλλ' ἔξω μᾶλλον αὐτῶν καταχεῖν ἐπὶ χλιαρῷ τῷ
προτέρῳ τὸ δεύτερον ψυχρόν. ἔστω δ' οὕτω ψυχρὸν τότε
κατὰ τὴν δεξαμενὴν ὕδωρ αὐτοῖς παρεσκευασμένον, ὅσον ἐξ
ἐκείνης ἄν τις ἀρυσάμενος, αὔταρκες ἀθρόως εἰς ἅπαξ ἐπι-
χέαι τοῖς λελουμένοις, ὡς μηδεμίαν ἐμφαίνειν σαφῆ ποιό-
τητα μήτε τῶν ἀκριβῶς ψυχρῶν μήτε τῶν χλιαρῶν ὑδά-
των, ἀλλ' οἷον τὸ κρηναῖον καλούμενον ἐν μέσῳ ψύξεως
πληκτικῆς καὶ χλιαρότητος ἐκλυτικῆς. εἰ μὲν οὖν ἀκριβῶς
ἅπαντα γίγνοιτο, κατά τε τὰ λουτρὰ καὶ τὰς τροφὰς ἐλπὶς
σωθήσεσθαι τοὺς μαραινομένους· εἰ δ' ἁμαρτηθείη τι κᾂν
ἓν, ἀνατρέπει τἄλλα σύμπαντα· τὸ γάρ τοι τῆς διαθέσεως
αὐτῶν ὀλέθριον οὐδὲ βραχύτατον ἁμάρτημα φέρει. καὶ εἴ
τις ἐσώθη τῶν τοιούτων, τὸ σαρκῶδες αὐτοῦ γένος ὁ μα-
ρασμὸς κατειλήφει· τῶν στερεῶν δ' αὐτῶν ἐξηρασμένων  
ἀδύνατόν ἐστι τὸν ἄνθρωπον ὑγιασθῆναι τελέως·

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.737, line 17

στάσεως καὶ τῆς ὥρας τοῦ ἔτους καὶ τῆς τοῦ χωρίου φύσεως
ὁ ἀὴρ ἴσχει τὰς καθ' ὑγρότητα καὶ ξηρότητα καὶ θερμότητα
καὶ ψυχρότητα μεταβολὰς, ἐξ ἐκείνων πάλιν ἑκάστου γίγνον-
ταί τινες ἐνδείξεις μερικώτεραι. τύχη μὲν οὖν καὶ τέχνη καὶ
τεχνίτης διὰ μέσων τῶν ὑλῶν ἔχουσι τὸ δρᾷν· ἡ φύσις δ'
αὐτὴ δι' ἑαυτῆς, ἐκ τριῶν τούτων συμπληρουμένη μορίων
τῆς τε τοῦ πνεύματος οὐσίας καὶ τῆς τῶν ὄντως στερεῶν, ἅπερ
ἐκ σπέρματος ἐδείχθη γιγνόμενα, καὶ τρίτης ἐπ' αὐτοῖς τῆς σαρ-
κοειδοῦς οὐσίας, ἐν ἑκάστῳ τῶν μορίων ἰδίας ὑπαρχούσης.
ἕκαστον δὲ τῶν εἰρημένων τριῶν ἰδίαν τινὰ ἔχει ποσότητα
καὶ ποιότητα κατὰ φύσιν. ἡ μὲν οὖν ποιότης αὐτῶν ἐκ τῆς
πρεπούσης κράσεως ὑγρᾶς καὶ ξηρᾶς καὶ ψυχρᾶς καὶ θερμῆς  
συνίσταται. τὸ ποσὸν δὲ τῶν μὲν στερεῶν σωμάτων ἴσον
ἀεὶ διαμένει, τοῖς μὲν αὐξανομένοις ἔτι κατὰ τὸν ἀριθμὸν
μόνον, τοῖς δ' ἤδη τετελειωμένοις καὶ κατὰ τὸ μέγεθος. τῆς
σαρκοειδοῦς δ' οὐσίας ἐξαλλάττεται τὸ μέγεθος, εἰ καὶ μηκέτι
αὔξοιτο τὸ ζῶον. οὕτως δὲ καὶ ἡ τοῦ πνεύματος οὐσία μο-
νονοὺ καθ' ἑκάστην ῥοπὴν ἐλάττων τε καὶ πλείων γίνεται.
καὶ τοίνυν καὶ ἡ δύναμις ἐφ' οἷς ἔμπροσθεν εἶπον σκοποῖς
ἤτοι μόνη προστίθεται κατὰ τὴν τῶν εἰρημένων τριῶν οὐσιῶν
συναρίθμησιν, ἢ τῆς κράσεως ἀφορισθείσης

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.789, line 13

φαίνεται γὰρ ἐνίοτε τοῦ καθήκοντος εἰς ὑποχόνδρια

μυὸς ἐκ τῶν πλευρῶν τοῦ θώρακος ἡ περιγραφὴ παρα-
πλησία τῷ ἥπατι. θαυμαστὸν δ' οὐδὲν, οἶμαι, τοὺς μήτ'
ἄλλο μηδὲν ἐν τῇ τέχνῃ καλῶς ἐκμαθόντας μήτ' ἀσκη-
θέντας ἐν διαγνώσεσι πεπονθότων μορίων τὰ τοιαῦτα κερ-
 164

δαίνειν.
 Ἐκείνους μὲν οὖν ἐατέον, ἡμεῖς δὲ κᾂν
ἐλαχίστην ποθ' ὑπόνοιαν σχῶμεν ἥπατος ἢ γαστρὸς κακο-
πραγούντων, εὐθέως ἀψίνθιον ἐλαίῳ προσαφεψήσαντες αἰο-
νήσομεν τὰ μόρια. διττὴν δὲ ἅπαντος ἀψινθίου ποιό-
τητα καὶ δύναμιν ἔχοντος, ὡς κᾀν τοῖς περὶ φαρμάκων
εἴρηται, κατὰ μὲν τὸ Ποντικὸν ἡ στύφουσα ποιότης ἐστὶν
οὐκ ὀλίγη, τοῖς δ' ἄλλοις ἅπασιν ἡ μὲν πικρὰ ποιότης
ὑπάρχει σφοδροτάτη· στύψεως δ' ἤτοι παντάπασιν ἀμυδρᾶς
ἢ καὶ οὐδ' ὅλως ἂν αἴσθοιο γενόμενος αὐτῶν. ταῦτά τοι τὸ
Ποντικὸν ἀψίνθιον αἱρεῖσθαι βέλτιόν ἐστιν εἰς τὰς ἥπατος  
καὶ γαστρὸς φλεγμονάς· ἔστι δ' αὐτοῦ καὶ τὸ φύλλον καὶ
τὸ ἄνθος πολὺ σμικρότερον ἢ τῶν ἄλλων ἀψινθίων, καὶ ἡ
ὀσμὴ τούτῳ μὲν οὐχ ὅπως ἀηδὴς, ἀλλά τι καὶ τῶν ἀρω-
μάτων ἐμφαίνουσα· τοῖς δ' ἄλλοις δυσώδης ἅπασι· φεύγειν
μὲν οὖν ἐκεῖνα προσήκει, χρῆσθαι δ' ἀεὶ τῷ Ποντικῷ. καὶ

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.791, line 2

κων ἡ πικρὰ ποιότης ποδηγοῦσα τὴν στύφουσαν. διὸ καὶ

κρεῖττόν ἐστι τὸ τοιοῦτον φάρμακον ἅπαν τοῦ στύφοντος
μόνον. εἰ μὲν οὖν ἰσχυροτέραν ἐθέλοις ἐργάσασθαι τὴν
στύψιν, ἔστω σοι καὶ τὸ ἔλαιον στῦφον, ὁποῖόν ἐστι τό τε
Ἱσπάνον ὀνομαζόμενον, ὅσα τ' ἄλλα σκευάζουσι μετὰ θαλ-
λῶν ἐλαίας· ἢ οἷόν πέρ ἐστι τὸ καλούμενον ὀμφάκινον. εἰ δ'
ἀσθενεστέρᾳ βούλοιο χρήσασθαι τῇ στύψει, τῶν ἄλλων
ἐλαίων τι παρασκεύαζε καὶ μάλιστα τῶν λεπτομερῶν, οἷόν
πέρ ἐστι τὸ Σαβῖνον. ἄριστον δὲ ἐν οἷς στύψεως ἰσχυροτέ-  
ρας ἐστὶ χρεία, τὸ Ἱστρικὸν ἔλαιον, ὡς ἂν ἑκατέρας ἔχον
ἐν ἑαυτῷ τὰς ποιότητας, στύφουσαν καὶ πικράν. ἀποροῦντι
δ' ἀψινθίου μήλινον ἢ μαστίχινον ἢ σχίνινον ἀρκέσει τὴν
πρώτην· εἰ δὲ μικρὸς ὁ πυρετὸς εἴη, καὶ τὸ διὰ τῆς νάρ-
δου μύρον. ἔστω δὲ καὶ τοῦτ' ἄριστον· οὐ σμικρὰ γὰρ ἡ
διαφορὰ τοῦ τοιούτου πρὸς τὸ φαῦλον· ὃ γοῦν ἐν Νεα-
πόλει τῆς Ἰταλίας σκευάζουσιν, ὄνομα μόνον ἐστὶ μύρου
ναρδίνου, παραβαλλόμενον τῷ κατὰ τὴν Ἀσίαν ἔμπροσθεν
μὲν ἐν Λαοδικείᾳ μόνῃ σκευαζόμενον, νυνὶ δὲ ἐν πολλαῖς
ἤδη πόλεσιν. εἰ δ' ἡ παρακμὴ τοῦ πυρετοῦ, καθ' ἣν δηλον-
ότι πράττεις τὰ τοιαῦτα, μὴ πάνυ τι πρᾳεῖα γίγνοιτο,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.792, line 10

βάθους ἰέναι. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα παραδείγματος ἕνεκα  

λέλεκται· πολὺ γὰρ αὐτῶν ἐκλέξῃ πλῆθος ἐκ τῶν περὶ φαρ-
μάκων ὑπομνημάτων. ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ κατάπλασμα σύν-
θετον ἐχέτω τὴν δύναμιν ἔκ τε τῆς χαλαστικῆς λεπτομε-
ροῦς καὶ πικρᾶς καὶ στυφούσης. ἐπικρατείτω δ' ἐν αὐταῖς,
 165

εἰ μὲν ἀποκρούεσθαί τε καὶ τόνον ἐντιθέναι βουλοίμεθα, τὸ

στῦφον· εἰ δὲ τέμνειν καὶ διαῤῥύπτειν τὸ πικρόν. εἰ δὲ
διαφορεῖν, τὰ λεπτομερῆ τῶν χαλώντων· τὰ γὰρ παχυμερῆ
τοῖς ἐκπυήσουσιν ἐδείχθη χρηστά. διωρισμένων δ' ἐν τοῖς
περὶ φαρμάκων ὑπομνήμασι τῶν τε μόνην ἐχόντων ἤτοι
τὴν στύφουσαν ἢ τὴν πικρὰν ποιότητα τῶν τε συναμφο-
τέρας, ἄριστον μὲν οὖν ἀεὶ αἱρεῖσθαι τὰ συναμφοτέρας
ἔχοντα· μὴ παρόντων δὲ τούτων, αὐτὸν μιγνύναι τὰ πι-
κρὰ τοῖς στύφουσιν, ὥσπερ ἐθεάσω ποθ' ἡμᾶς κατάπλα-
σμα συντιθέντας ἥπατος φλεγμαίνοντος ἐκ τῶν παρόντων.
ἦν μὲν γὰρ ἰατρὸς ὁ κάμνων· ἐθεασάμεθα δ' αὐτὸν ἤδη
λύχνων ἡμμένων, ὡς μηδὲν ἔτι δύνασθαι πρίασθαι παρὰ
τῶν καπηλευόντων τὰ τοιαῦτα. παρακμὴν οὖν εὑρόντες
ἀξιόλογον, ἐσπεύσαμεν ὅτι τάχιστα χρήσασθαι τῷ καιρῷ  
καὶ μάλισθ' ὅτι τὴν ὕποπτον ὥραν προσεδοκῶμεν ἀρχὴν
οἴσειν ἑτέρου παροξυσμοῦ περὶ τὰς τῶν ἀλεκτρυόνων ᾠδάς.

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.822, line 17

ἐλαίῳ χαλαστικῷ χρηστέον, οἷόν ἐστι τὸ Σαβῖνον. ἀπέχεσθαι

δὲ τῶν στυφόντων Ἱσπανοῦ καὶ Ἱστρικοῦ καὶ τοῦ μετὰ θαλ-
λῶν ἢ ἐξ ὠμῆς ἔτι τῆς ἐλαίας ἐσκευασμένου. χειμῶνος δ'
ὄντος οὐδὲν ἂν εἴη χεῖρον ἐπί τι τῶν διαφορητικῶν ἰέναι,
οἷόν πέρ ἐστι τὸ σικυώνιον ἔλαιον ἢ τὸ διὰ τοῦ χαμαιμήλου
ἢ τὸ παρὰ τοῖς Αἰγυπτίοις εὐδοκιμοῦν. εἰ δὲ μὴ παρείη ταῦτα,
τῶν ἐλαίων τι τῶν χαλαστικῶν, οἷς οὐδεμία σύνεστί τις στύ-
ψις καὶ μάλιστα εἰ παλαιότερον εἴη λαβόντας ἐμβαλεῖν αὐτῷ
σύμμετρον ἀνήθου. κᾄπειτα, ὡς εἰώθαμεν, ἐπ' ἀγγείου δι-
πλοῦ θερμήναντάς τε, ὥστε δέξασθαι μετρίως αὐτὸ τὴν
ποιότητα τῆς βοτάνης, ἀλείφειν τε τούτῳ, τρίβοντας καὶ νῦν  
ἐπὶ πλεῖστον τὰ κῶλα· μετὰ δὲ ταῦτα τὸ μὲν ἔλαιον ἀπο-
μάττειν, ἀσηρὸν γὰρ, ἰέναι δὲ ἐπὶ τὴν ῥάχιν ὅλην καὶ ταύτην
ἀνατρίβειν ὁμοίως, τὰ μὲν πρῶτα ξηρᾷ τρίψει, τῷ λίπει δ'
ὕστερον. εἶτ' αὖθις ἐπὶ τὰ σκέλη μετιέναι, κᾀκ τούτων αὖθις
ἐπὶ τὰς χεῖρας, εἶτ' αὖθις ἐπὶ τὴν ῥάχιν, ὅλης τῆς ἡμέρας
οὕτω πράττοντας ἐν οἴκῳ φῶς ἔχοντι καθαρὸν καὶ ἄνικμον·
ἔστω δὲ δηλονότι καὶ τῇ θερμότητι σύμμετρος ὁ οἶκος. ἐπι-
τηδειότατον δὲ τούτοις ἔστω τὸ μελίκρατον, ἐναφεψηθέντος
ὑσσώπου. καὶ χρὴ μήτε σιτίον αὐτοῖς μήτε ῥόφημα μήθ'
ὕδωρ διδόναι μήτ' ἐπιτρέπειν ὅλως πίνειν δαψιλῶς,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.850, line 12

ἐνεγκεῖν ἀθρόαν κένωσιν καὶ μηδεὶς φόβος ἐφέδρευε συγκοπῆς·

τὸν δ' εὐδιαφόρητον οὐκ ἂν πρὸ τοῦ παροξυσμοῦ τρέφειν
ἀναγκαζόμενοι μακρότερον εἰργαζόμεθα τὸ νόσημα. περὶ μὲν
δὴ τούτων ἀρκείτω τὰ λελεγμένα.
 Τῶν δ' ἄλλων προφάσεων ἐφ' αἷς συγκό-
 166

πτονται μνημονεύσομεν ἐφεξῆς. εἰσὶ δὲ τέσσαρες, ἄλγημά τε

σφοδρὸν καὶ ἀγρυπνία καὶ κένωσις ἄμετρος γαστρός· ἐπὶ δὲ
τῶν παραπαιόντων καὶ ἡ κίνησις ἔστιν ὅτε. καὶ εἰ βούλει καὶ
πέμπτην προστίθει τὴν δυσκρασίαν τῶν ἀρχῶν, ὑπὲρ ἧς ἐπὶ
τελευτῇ τοῦ λόγου διαλεξόμεθα, καὶ μάλισθ' ὅτι διττῶς γίγνε-
ται, ἤτοι κατὰ ψιλὰς τὰς ποιότητας ἀλλοιουμένων τῶν μο-
ρίων ἢ κακοχυμίας τινὸς ἐν αὐτοῖς παραλαμβανομένης. ἑξῆς
οὖν ὑπὲρ ἁπάντων ῥητέον τῶν διῃρημένων, ἀρξαμένους ἀπὸ
τῶν ἀλγημάτων. εἰ μὲν οὖν δυναίμεθα τὴν αἰτίαν αὐτὴν
ἐκκόψαι δι' ἣν ἀλγοῦσιν, οὕτως ἂν οὐ πρὸς σύμπτωμα εἴημεν
ἐνεργοῦντες, ἀλλ' ἰώμενοι τὸν κάμνοντα· κωλυόμενοι δὲ διά
τινα πρόφασιν ἐπὶ τὴν διάθεσιν ἰέναι πραΰνομεν τὸ τῶν  
ἀλγημάτων σφοδρόν. ἐπεὶ δ' οὔτε ἀναιρεῖν οἷόν τέ ἐστι τὰς
τῶν ἀλγημάτων αἰτίας οὔτ' ἀμβλύνειν τὰς σφοδρότητας
ἄνευ τοῦ γνῶναι τουτὶ τὸ ἄλγημα τὸ περὶ τὸν κάμνοντα
συνεστηκὸς ὑπὸ τίνος αἰτίας γίγνεται,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.880, line 16

οὖν ἄρχηταί τι φλεγμαίνειν μόριον, ἐπισκεπτέον εἴτε διὰ

θερμασίαν τινὰ παρὰ φύσιν ἐν αὐτῷ γενομένην εἴτε δι'
ὀδύνην ἤτοι γ' οἰκείαν ἤ τινα τῶν πλησιαζόντων εἰς τοῦθ'
ἧκεν· ἵνα σοι παύοντι τὴν αἰτίαν ἡ φλεγμονὴ μηκέτ'
αὐξάνηται. μετὰ δὲ τήνδε τὴν ἐπίσκεψιν ἐφεξῆς θέασαι
μή τι τῶν πλησιαζόντων μορίων ἐπιπέμπει πλέον αἷμα τῷ
φλεγμαίνοντι· καὶ μετὰ τοῦτο μὴ καὶ σύμπαν τὸ σῶμα
πληθωρικῶς διάκειται.
 Μεμνῆσθαι δ' οἶμαί σε καὶ τούτου τοῦ
δεδειγμένου πολλάκις, ὡς ἐκ τῶν ἰσχυροτέρων μορίων ὠθού-
μενα τὰ περιττὰ κατὰ πλῆθος ἢ ποιότητα τοῖς ἀσθενεστέ-
ροις ἐγκατασκήπτει· καὶ διὰ τοῦτό γε καὶ οἱ ἀδένες ἑτοί-
μως δέχονται τὸ ῥεῦμα καὶ μάλισθ' ὅσοι μανώτεροι φύσει.  
σφοδρότερος μὲν γὰρ ὁ τῶν ἀρτηριῶν καὶ φλεβῶν καὶ νεύρων
καὶ μυῶν ἐστι τόνος· ἀσθενέστερος δὲ καὶ ἴσως οὐδ' ὅλως
ὁ τῶν ἀδενωδῶν σωμάτων. οὕτως οὖν καὶ δι' ἕλκος ἐν
δακτύλῳ γενόμενον ἤτοι ποδὸς ἢ χειρὸς οἱ κατὰ τὸν βου-
βῶνα καὶ τὴν μασχάλην ἀδένες ἐξαίρονταί τε καὶ φλεγμαί-
νουσι, τοῦ καταῤῥέοντος ἐπ' ἄκρον τὸ κῶλον αἵματος ἀπο-
λαβόντες πρῶτοι. καὶ κατὰ τράχηλον δὲ καὶ παρ' ὦτα
πολλάκις ἐξῄρθησαν ἀδένες, ἑλκῶν γενομένων ἤτοι κατὰ τὴν

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.895, line 11

καὶ τοῖς ψύχουσι. καὶ μᾶλλόν γ' ἐπὶ τῶν ἀρχομένων φλεγ-
μονῶν τοῖς ψύχουσι καὶ στύφουσι χρηστέον ἤπερ τοῖς δια-
φοροῦσιν· ἔτι δὲ μᾶλλον ὅταν μὴ παχὺ τὸ ἐπιῤῥέον ᾖ. σφο-
δρᾶς δὲ τῆς τῷ φλεγμαίνοντι μορίῳ σφηνώσεως γεγονυίας
οὐκ ἔθ' οἷόν τε τοῖς ἀποκρουομένοις χρῆσθαι, ἀλλ' ἐπὶ
 167

τὸ διαφορεῖν ἰέναι καιρός. ὅταν δὲ ἐπὶ θηρίῳ νύξαντί πως

ἢ δάκνοντι τὴν ὀδύνην γίνεσθαι συμβαίνῃ, διττὸς τῆς ἀνω-
δυνίας ὁ σκοπὸς, ἢ κενῶσαι τὸν ἰὸν ἢ ἀλλοιῶσαι τὸ τὴν
ὀδύνην ἐργαζόμενον. κενοῦται μὲν οὖν διὰ τῶν σφοδρῶς
ἑλκόντων φαρμάκων, ἀλλοιοῦται δὲ διὰ τῶν ἐναντίων, ἤτοι
κατὰ τὰς ποιότητας ἢ καθ' ὅλην τὴν οὐσίαν. ἐδείχθη γὰρ
ἐν τοῖς περὶ φαρμάκων ἔνια μὲν ὅλαις ταῖς οὐσίαις ἀλλή-
λοις ἐναντία, τινὰ δὲ ταῖς ποιότησι μόναις. ἐδείχθη δὲ
καὶ ὡς ἐπὶ μὲν τῶν ἐναντίων κατὰ ποιότητα μέθοδός τίς
ἐστιν, ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἐκ
πείρας εὕρηται πάντα· καὶ σὺ τοίνυν ὅσα μὲν ἐκ μεθό-
δου θεραπευτικῆς ἐντεῦθεν μάνθανε, τὰ δ' ἐκ μόνης τῆς  
πείρας ἐγνωσμένα κατὰ τὰς περὶ τῶν φαρμάκων πραγμα-
τείας ἔχεις ἠθροισμένα, μίαν μὲν τὴν περὶ τῆς δυνάμεως
αὐτῶν, ἑτέραν δὲ τὴν περὶ τῆς συνθέσεως, καὶ τρίτην

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.895, line 14

δρᾶς δὲ τῆς τῷ φλεγμαίνοντι μορίῳ σφηνώσεως γεγονυίας

οὐκ ἔθ' οἷόν τε τοῖς ἀποκρουομένοις χρῆσθαι, ἀλλ' ἐπὶ
τὸ διαφορεῖν ἰέναι καιρός. ὅταν δὲ ἐπὶ θηρίῳ νύξαντί πως
ἢ δάκνοντι τὴν ὀδύνην γίνεσθαι συμβαίνῃ, διττὸς τῆς ἀνω-
δυνίας ὁ σκοπὸς, ἢ κενῶσαι τὸν ἰὸν ἢ ἀλλοιῶσαι τὸ τὴν
ὀδύνην ἐργαζόμενον. κενοῦται μὲν οὖν διὰ τῶν σφοδρῶς
ἑλκόντων φαρμάκων, ἀλλοιοῦται δὲ διὰ τῶν ἐναντίων, ἤτοι
κατὰ τὰς ποιότητας ἢ καθ' ὅλην τὴν οὐσίαν. ἐδείχθη γὰρ
ἐν τοῖς περὶ φαρμάκων ἔνια μὲν ὅλαις ταῖς οὐσίαις ἀλλή-
λοις ἐναντία, τινὰ δὲ ταῖς ποιότησι μόναις. ἐδείχθη δὲ
καὶ ὡς ἐπὶ μὲν τῶν ἐναντίων κατὰ ποιότητα μέθοδός τίς
ἐστιν, ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἐκ
πείρας εὕρηται πάντα· καὶ σὺ τοίνυν ὅσα μὲν ἐκ μεθό-
δου θεραπευτικῆς ἐντεῦθεν μάνθανε, τὰ δ' ἐκ μόνης τῆς  
πείρας ἐγνωσμένα κατὰ τὰς περὶ τῶν φαρμάκων πραγμα-
τείας ἔχεις ἠθροισμένα, μίαν μὲν τὴν περὶ τῆς δυνάμεως
αὐτῶν, ἑτέραν δὲ τὴν περὶ τῆς συνθέσεως, καὶ τρίτην
τὴν περὶ τῶν εὐπορίστων ὀνομαζομένων, ἐν αἷς ἐπιδέδει-
κταί μοι τίνα μὲν ἐκ μόνης τῆς πείρας εὕρηται φάρμακα,
τίνα δὲ ἐκ μόνου τοῦ λόγου, τίνα δ' ἐξ ἀμφοτέρων.

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.897, line 2

ἀλλοίωσιν τοῦ τὴν ὀδύνην ἐργαζομένου. κενοῖ μὲν

οὖν τὰ θερμαίνοντα πάντα καὶ τὰ χωρὶς τοῦ θερμαίνειν
ἕλκοντα σφοδρῶς, ὥσπερ αἵ τε σικύαι καί τινα τῶν κοί-
λων κεράτων, οἷς ὡς σικύαις ἔνιοι χρῶνται. τινὲς δὲ καὶ
δι' αὐτοῦ τοῦ στόματος ἕλκουσι τὸν ἰὸν, αὐτοὶ προσπί-
πτοντες τῷ πεπονθότι μορίῳ καὶ περιλαμβάνοντες αὐτὸ
τοῖς χείλεσιν. ἔχεταί γε μὴν καὶ τοῦ προειρημένου σκοποῦ
 168

τὸ καυτήριον, ὅσα τε φάρμακα παραπλησίως τοῖς καυτη-

ρίοις ἐσχάραν ἐργάζεται. ταῦτα μὲν οὖν ἐκκενοῖ πάντα τὴν  
οὐσίαν ὅλην τοῦ λυποῦντος. ἕτερον δὲ γένος ἐστὶ βοηθημά-
των ἀλλοιούντων τὴν ποιότητα διὰ τῶν ἐναντίων, εἰ μὲν
θερμασίας ὁ κάμνων αἰσθάνοιτο σφοδρᾶς ἤτοι κατ' αὐτὸ τὸ
δεδηγμένον ἢ καθ' ὅλον τὸ σῶμα, τὰ ψύχοντα φάρμακα προς-
φερόντων ἡμῶν· εἰ δὲ ψύξεως, τὰ θερμαίνοντα. μεμάθηκας
δὲ ἐν ταῖς περὶ τῶν φαρμάκων πραγματείαις ἑκάτερα. τοιαῦ-
ται μὲν οὖν αἱ κοιναὶ πάσης φλεγμονῆς ἰάσεις· ὑπαλλάττον-
ται δὲ κατὰ τὰ πεπονθότα μόρια. δέδεικται γὰρ ἤδη κᾀν
τῇ τῶν ἑλκῶν θεραπείᾳ τοῦτο· καὶ πολλῶν οὐ δεῖ λόγων
τῷ μεμνημένῳ τῶν ἐν ἐκείνοις εἰρημένων, ἀλλ' ἀρκέσει διὰ
βραχέων ἐπελθεῖν αὐτά.

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.917, line 7

ὑπὸ τοῦ παχέος αἵματος τρεφόμενος, ὃ καθάπερ τις ἰλύς ἐστι

τοῦ καθαρωτέρου καὶ ῥᾷστα γίγνεται μέλαινα χολή· διὸ καὶ
μελαγχολικὸν αὐτὸ ἢ μέλαν καλοῦμεν περίττωμα. ταῦτα μὲν
οὖν τὰ δύο σπλάγχνα καὶ ἡ ἐμπειρία δείκνυσιν ἐναργῶς ἁλι-  
σκόμενα τοῖς σκιῤῥώδεσιν ὄγκοις. οἱ νεφροὶ δὲ τῷ κατακεκρύ-
φθαι λανθάνουσι τὴν ἁφήν· ὅ γε μὴν λόγος ἡμᾶς διδάσκει
καὶ τούτους ἑτοίμως ἁλίσκεσθαι σκίῤῥοις· καὶ διὰ τοῦτο
τὰς μὲν ἀλύτους τὸ πάμπαν εἶναι νεφρίτιδας, τὰς δὲ δυσλύ-
τους· ἄμφω γὰρ ἔχουσιν οἱ νεφροὶ τὰ λελεγμένα τῶν προει-
ρημένων σπλάγχνων ὑπάρχειν ἑκατέρῳ, τήν τε τῆς οὐσίας
ποιότητα καὶ τὴν τῶν διερχομένων ἐν αὐτοῖς περιττωμάτων
φαυλότητα. διὸ καὶ οἱ τὰ παχύχυμα τῶν ἐδεσμάτων ἐσθίον-
τες ἁλίσκονται τῷ τῆς λιθιάσεως πάθει. προορᾶσθαι τοι-
γαροῦν χρὴ τοσοῦτον μᾶλλον, ὅσον δυσιατότεραι τῶν τριῶν
τούτων εἰσὶ σπλάγχνων αἱ σκιῤῥώδεις διαθέσεις, ὅπως μή τις
αὐταῖς περιπέσῃ. μάλιστα δ', ὡς εἴρηται, περιπίπτουσιν οἱ
φλεγμηνάντων αὐτῶν ἐδέσμασι χρώμενοι παχεῖς ἢ γλίσχρους
χυμοὺς γεννῶσι. καὶ μέντοι καὶ τὰ ἰάματα τῶν τοιούτων
παθῶν ὡμολόγηται πᾶσιν εἶναι τὰ τέμνοντα καὶ διαλύοντα
καὶ θρύπτοντα, τοῦ γένους μὲν ὄντα δηλονότι τοῦ τῶν
ἐκφραττόντων καὶ ῥυπτόντων,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.933, line 13

ἔνδειξιν μόνην πρόκειται διελθεῖν, οἷον εὐθὺς ἐπὶ τῶν κατὰ

τὴν κεφαλὴν, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο, τοῦτο γοῦν ἔνεστιν ἅπαντι
νοῆσαι προχείρως, ὅτι πρόκειται τοῦ ἐγκεφάλου πρῶτον μὲν
ἡ παχεῖα μῆνιγξ, ἐοικυῖα ταῖς ἐκτὸς ταύταις βύρσαις· ἐπ'
αὐτῇ δ' ἐστὶ τὸ κρανίον. ἀναγκαῖον οὖν ἐκλύεσθαι τῶν
ἐπιτιθεμένων φαρμάκων τὴν δύναμιν, ἐν τοῖς προβλήμασι
πυκνοῖς καὶ σκληροῖς οὖσι· καὶ εἰ μὴ ῥαφαὶ κατὰ τὸ τῆς κε-
φαλῆς ὀστοῦν ὑπὸ τῆς φύσεως ἐγεγόνεισαν, οὐδὲν ἂν μέγα
 169

τῶν φαρμάκων οὐδὲν ἤνυσεν ἔξωθεν ἐπιτιθέμενον. ἐπεὶ δὲ

καὶ αἱ ῥαφαὶ, καὶ μάλιστα ἡ στεφανιαία, παρίησιν ἔσω ῥᾳδίως
οὐ τὰς ποιότητας μόνας τῶν ἐπιτιθεμένων φαρμάκων, ἀλλὰ
καὶ τὰς οὐσίας, ὅταν γε ᾖ λεπτομερὴς, εἰκότως πολλὰ τῶν
κατὰ τὸν ἐγκέφαλον ὠφελεῖται παθῶν ὑπὸ τῆς τῶν ἔξωθεν
ἐπιτιθεμένων φαρμάκων δυνάμεως. ἐγὼ γοῦν ἀπ' ἐμαυ-
τοῦ πειραθεὶς οἶδα, καταντληθέντος ῥοδίνῳ ψυχρῷ, ταχί-
στης τε καὶ σαφεστάτης εἴσω διαδόσεως αἰσθανόμενος ἐν τῷ  
κατὰ τὸ βρέγμα τόπῳ. καὶ μέντοι καὶ διαφορὰ παμπόλλη
τοῖς ἀνθρώποις ὁρᾶται πρὸς ἀλλήλους ἐναργῶς ἐπὶ τῆς
ῥαφῆς τῆσδε καὶ πρὸ τῆς ἀνατομῆς. ἐθεασάμεθα γοῦν τινων
ἐξυρημένων ἔτι ἐν τῷ μασσᾶσθαι σαφεστάτην κίνησιν τῆς
συναρθρώσεως τῶν κατὰ τὴν στεφανιαίαν ῥαφὴν ὀστῶν,

Γαληνός ιατρός. De methodo medendi libri xiv Vol. 10, p.939, line 7

τοῦτο, πάντων μάλιστα τῶν ὀφθαλμοῖς προσφερομένων.

μεμνῆσθαι δὲ χρὴ τῶν κοινῶν παραγγελμάτων ἐπὶ πάντων
τῶν κατὰ μέρος. ὧν ἓν καὶ τόδ' ἐστὶν, ὡς τὰ διαφορητικὰ
φάρμακα πλήθους ὄντος ἐν ὅλῳ σώματι μορίοις τισὶ προς-  
φερόμενα πληροῖ μᾶλλον ἢ κενοῖ. ταῦτά τε οὖν καὶ τὰ ἄλλα
θεραπεύων νοσήματα καὶ τὰς φλεγμονὰς, ὑπὲρ ὧν νῦν ὁ
λόγος ἐστὶ, μηδενὶ θαῤῥήσεις τῶν διαφορητικῶν ὀνομαζομέ-
νων βοηθημάτων, πρὶν τῇ τοῦ σώματος ὅλου χρήσασθαι
κενώσει. πρόσεχε δὲ κᾀκείνῳ τὸν νοῦν ἐπὶ πάντων παθῶν,
οὐ μόνον φλεγμονῶν, ὡς ἐνίοτε τὸ μὲν ὅλον σῶμα μετρίως
διάκειται κατά τε ποιότητα καὶ συμμετρίαν χυμῶν· ἓν δέ τι
τῶν ὑπερκειμένων ἢ δύο τῷ κάμνοντι μορίῳ τὴν ἑαυτοῦ
περιουσίαν ἐκπέμπει· καθάπερ ἀμέλει κᾀπὶ τῶν ὀφθαλμῶν
οὐ σπανιάκις, ἀλλὰ καὶ πάνυ πολλάκις ἰδεῖν ἐστι γιγνόμενον,
ἐπιπεμπούσης αὐτοῖς τῆς κεφαλῆς τὸ ῥεῦμα. πρόδηλον οὖν,
οἶμαι, κᾀπὶ τούτων ἐστὶν ὡς χρὴ τὴν κεφαλὴν ἰάσασθαι προ-
τέραν, εὑρόντα τὴν διάθεσιν αὐτῆς, ᾗ τῶν περιττωμάτων ἡ
γένεσις ἕπεται. καὶ τά γε χρονίζοντα τῶν ὀφθαλμῶν ῥεύματα
θεραπεύομεν ἀφιστάμενοι μὲν αὐτῶν τῶν ὀφθαλμῶν,

Γαληνός ιατρός. Ad Glauconem de medendi methodo libri ii

Vol. 11, p.33, line 16

κενοῖ τῆς χολῆς ἀπάγοντα, τὸ δέ τι καὶ τῇ ποιότητι μεγάλως

ὀνίνησιν· ὑγραίνει γὰρ καὶ ψύχει κατὰ δύναμιν, ὅσα τοιαῦτα
λουτρά. τὰ δὲ θαλάττια καὶ ἁλμώδη καὶ νιτρώδη καὶ θειώδη
πλεῖον μὲν ἀπάγει τῆς χολῆς, πολὺ δ' ἧττον ὠφελεῖ τῶν πο-
τίμων. ἄμεινον δ' εἰπεῖν, οὐδ' ὠφελεῖν αὐτὰ μειζόνως βλά-
πτοντα ταῖς ποιότησιν ἢ βοηθοῦντα ταῖς κενώσεσιν. ἀτὰρ
οὖν καὶ οἶδά τινα κιβδήλῳ λογισμῷ τοιοῖσδε χρήσασθαι λου-
τροῖς ἀναπεισθέντα· εἶτα ξηρανθέντα τὴν ἕξιν τοῦ σώματος;
εἰς τοσοῦτόν τε διαφθαρέντα, ὥστε μαρανθεὶς ἀπέθα-
 170

νεν. ἐπέτεινε δὲ αὐτῷ καὶ ἡ ἄλλη πᾶσα δίαιτα πρὸς τὴν

κένωσιν τῆς χολῆς. ἀεὶ δὲ χρὴ ποιότητας ἐναντίας τῇ κρατούσῃ
παρὰ φύσιν ἀντεισάγειν· καὶ ὡς τὸ πολὺ βέλτιον τοῦτο τοῦ
κενοῦν ὁπωσοῦν· ὅπερ οὔτ' αὐτὸς ἐγίνωσκεν, οὔθ' ἑτέρων  
ἐμάνθανε λεγόντων. ἔν τε οὖν τοῖς λουτροῖς οὗτος ὁ σκοπὸς
γιγνέσθω, διαβρέξαι τε καὶ ὑγρᾶναι τὸ σῶμα· καὶ διὰ τοῦτο
μήτε νίτρου μήθ' ἁλῶν μήτε νάπυος προσπάττειν, οἷα δὴ
τοὺς πλείστους ἐστὶν ἰδεῖν λυμαινομένους τοῖς ἀῤῥώστοις,
ἀλλ' ὅτι μάλιστα θερμὸν ἔλαιον περιχέοντας ἐμβιβάζειν τε
τῷ ὕδατι καὶ διαβρέχεσθαι, καὶ εἴ γ' ἐθέλοιεν νήχεσθαι ἐν αὐτῷ,
συγχωρεῖν αὐτοῖς εἰς ὅσον δύνανται. τοὺς δὲ φιλολουτροῦν-
τας, οὐδ' εἰ δὶς τῆς ἡμέρας λούειν ἐθέλοις, ἁμαρτάνοις·

Γαληνός ιατρός. Ad Glauconem de medendi methodo libri ii

Vol. 11, p.53, line 8

καὶ ἐφ' ὧν ἐπιπολῆς καὶ κατὰ τοὺς μυκτῆρας φλεβῶν εἴη

τις ἐῤῥωγυῖα, τῶν ἐπεχόντων φαρμάκων τὸ αἷμα ἐπιτιθέ-
ναι. λουτρὰ δὲ τοῖς μὲν εἰς τὴν γαστέρα ῥεύμασιν ἐπιτη-  
δειότατα· τὰς δ' αἱμοῤῥαγίας δεινῶς παροξύνει. καὶ ὅσοι διὰ
πλῆθος ἱδρώτων λειποθυμοῦσι, καὶ τούτοις ἐναντιώτατα, χρὴ
γὰρ αὐτῶν στύφειν τε καὶ ψύχειν, οὐ χαλᾷν τὸ δέρμα. καὶ
τὸν οἶνον ψυχρὸν μάλιστα διδόναι τούτοις καὶ μηδὲν ὅλως
προσφέρειν θερμόν. ἀλλὰ μηδὲ διαδεῖν τὰ κῶλα, μήδ' ἀναγ-
κάζειν ἐμεῖν, μηδὲ κινεῖν ὅλως. καὶ πνευμάτων εἰσόδους ψυ-
χόντων ἐπιτεχνᾶσθαι καὶ τὸν ἀέρα τοῦ οἴκου τρέπειν εἰς
ψύχουσάν τε καὶ στρυφνὴν ποιότητα, μυρσίναις τε καὶ ἀμπέ-
λων ἕλιξι καὶ ῥόδοις καταστρωννύντα τοὔδαφος· τούτων
οὐδὲν χρήσιμον τοῖς εἰς τὴν γαστέρα ῥεύμασιν, αὔξεται γὰρ
εἰς ὅσον ἂν πυκνωθῇ τὸ δέρμα. τοῖς μὲν οὖν ἐπὶ ταῖς κενώ-
σεσιν ἐκλυομένοις οὕτω βοηθεῖν ἔν γε τῷ παραχρῆμα. τοῖς
δ' ἐπὶ πλήθεσιν οὐκ ἔθ' ὁμοίως, ἀλλὰ τρίβειν ἐπὶ πλεῖστον
ἐπ' ἐκείνων τὰ κῶλα καὶ θερμαίνειν καὶ διαδεῖν. οἴνου δὲ καὶ
τροφῆς ἀπέχειν καὶ λουτρῶν, εἰ πυρέττοιεν·

Γαληνός ιατρός. Ad Glauconem de medendi methodo libri ii

Vol. 11, p.90, line 10

μέχρι πόσου ψυκτέον ἢ ξηραντέον αὕτη διδάσκει. τὰ γὰρ  

σαρκώδη φλεγμαίνοντα βραχέως δεῖται ξηραίνεσθαι· καὶ μὲν
δὴ καὶ ὅσα φλεβώδη, κᾂν ᾖ μᾶλλον τῶν σαρκωδῶν ξηρότερα,
ἀλλ' οὐδ' αὐτά γε ἱκανῶς. ὅσα δ' ἀρτηριώδη τὴν φύσιν ἐστὶ
μόρια, μᾶλλον ἔτι τῶν φλεβωδῶν καὶ τούτων ἔτι μᾶλλον τὰ
νευρώδη, καὶ πολὺ δὴ μᾶλλον τούτων ὅσα χονδρώδη καὶ
ὀστώδη. πρὶν γὰρ εἰς τὴν οἰκείαν ἐπανέλθοι φύσιν τὸ μέρος,
οὐδέπω τέλος ἡγητέον ἔχειν τὴν ἴασιν. ἐπανάγει δ' εἰς τὴν
ξηροτέραν μὲν κρᾶσιν, ὅσα φύσει ξηρότατα· εἰς δὲ τὴν ψυ-
χροτέραν ὅσα ψυχρότατα. καὶ κατὰ τὰς ἄλλας δὲ δύο ποιό-
 171

τητας ὁμοίως· εἰς δὲ τὸ μέτριον ἐν ἑκάστῃ τὰ μέτρια. οὕτω

μὲν αἱ κράσεις τῶν μορίων ποικίλλουσι τὰς τῶν παθῶν θερα-
πείας. αἱ δὲ διαπλάσεις ὡδί· τὰ μὲν γὰρ ἔνδον αὐτῶν εὐρύ-
τητας ἔχει, τὰ δ' ἔξωθεν, τὰ δ' ἑκατέρωθεν, τὰ δ' οὐδετέρω-
θεν· οἷον τῶν μὲν ἁπλῶν αἱ ἀρτηρίαι καὶ αἱ φλέβες
καὶ νεῦρα· αἱ μὲν ἐν τοῖς κώλοις ἔνδον αὐτῶν· αἱ δ' ἐντὸς
περιτοναίου καθ' ἑκάτερα· νεῦρα δὲ τὰ μὲν ἐν τοῖς κώλοις,
κατ' οὐδέτερον· ὅσα δ' ἐντὸς περιτοναίου, κατὰ θάτερον. τοῖς
δὲ σπλάγχνοις σχεδὸν ἅπασιν ἔνδοθέν τε καὶ ἔξωθέν εἰσιν  
εὐρυχωρίαι μεγάλαι, καὶ προσέτι καὶ ἡ σὰρξ αὐτὴ ἡ μὲν τοῦ
πνεύμονος μανή· ἔμπαλιν δ' ἡ τῶν νεφρῶν πυκνοτάτη·

Γαληνός ιατρός. Ad Glauconem de medendi methodo libri ii

Vol. 11, p.100, line 5

πρώτως εἴτε καὶ κατὰ συμβεβηκὸς εἴη ταῦτα ψύχοντα· ψυ-

χρὰ δὲ διὰ τῶν θερμαινόντων. οὕτω δὲ καὶ ξηρὰ μὲν διὰ τῶν
ὑγραινόντων· ὑγρὰ δὲ διὰ τῶν ξηραινόντων. περὶ δὲ τοῦ
πρώτως θερμαίνοντος ἢ κατὰ συμβεβηκὸς ἐπὶ πλεῖστον, ὡς
οἶσθα, ἐν τῇ περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως ἐπε-
σκεψάμεθα πραγματείᾳ, ἐπιδεικνύντες ἐνίοτε καὶ τὸ πρώτως  
ψῦχον θερμαίνειν κατά τι συμβεβηκὸς, ὥσπερ καὶ τὴν τοῦ
ψυχροῦ κατάχυσιν ὕδατος, ὅταν ἐπανάκλησιν θέρμης ποιῆται·
καὶ τὴν τοῦ θερμοῦ ψύξιν, ὅταν ἀραιῶσαν τὸ σῶμα διαφο-
ρήσῃ τὴν ἐν αὐτῷ θερμασίαν. αἱ μὲν οὖν κατὰ μόνας τὰς
δραστικὰς ποιότητας ἀλλοιώσεις τῶν σωμάτων ὑπὸ μόνης
τῆς διὰ τῶν θερμαινόντων τε καὶ ψυχόντων ὑγραινόντων τε
καὶ ξηραινόντων δυνάμεως εἰς τὸ κατὰ φύσιν ἄγονται, μὴ
δεόμεναι κενώσεως αἰσθητῆς. αἱ δὲ δι' ἐπιῤῥοὴν ὕλης,
εὐκράτου μὲν οὔσης αὐτῆς, κενώσεως χρῄζουσι μόνης, δυς-
κράτου δὲ, κενώσεώς τε ἅμα καὶ τῆς διὰ τῶν ἐναντίων ποιοτή-
των ἀλλοιώσεως· κενώσεως μὲν, ὥσπερ αἱ ῥευματικαὶ καλού-
μεναι, περὶ ὧν ἓν ἡμῖν, ὡς οἶσθα, γέγραπται βιβλίον·

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em Vol. 11, p.262, line 12

λούμεναι διαθέσεις ἐφεξῆς λεγέσθωσαν.

 Οὐ μόνον ἡ τροφὴ τοῖς τοῦ ζώου μέρεσιν
ἐξ αἵματός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ φύσιν θερμασία τὴν δια-
μονὴν ἐξ αἵματος ἔχει, καθάπερ ἐκ τῶν ἐπιτηδείων καίεσθαι
ξύλων τὸ κατὰ τῆς ἑστίας πῦρ, ὑφ' οὗ καὶ τοὺς οἴκους ὁρῶ-
μεν ὅλους θερμαινομένους. ὥσπερ οὖν τὸ πῦρ τοῦτο βλάπτε-
ται ποτὲ μὲν ἀθρόως ξύλων ἐπιβληθέντων αὐτῷ, ποτὲ
δ' εἰ καὶ μὴ πολλῶν, ἀλλ' ὑγρῶν ἱκανῶς, ἐνίοτε δ' οὐδ' ὅλως
ἐπιτιθεμένων ἢ παντάπασιν ὀλίγων, οὕτω καὶ ἡ κατὰ τὴν
καρδίαν θερμότης ποτὲ μὲν ἐλάττων ἑαυτῆς διά τε πλῆθος
αἵματος ἢ ἔνδειαν πολλὴν ἢ ποιότητα ψυχρὰν ἀποτελεῖται,
ποτὲ δὲ πλείων ἤτοι διὰ ποιότητα θερμὴν αἵματος ἢ δι'
 172

ἔνδειαν ὀλίγην. ὅ τι δ' ἂν ἡ καρδία πάθοι κατὰ ψύξιν ἢ

θερμότητα, τούτου καὶ τἄλλα μέρη τοῦ σώματος εὐθέως
μεταλαμβάνει. γίγνεται δὲ καὶ καθ' ἕν τι μέρος ἐνίοτε παρὰ
φύσιν ἤτοι θερμότης ἢ ψυχρότης, ὡς δέδεικται πολλάκις
ἐν ἑτέροις ὑπομνήμασι. καὶ γενέσεις δὲ τούτων ἐν διττῷ  
τρόπῳ, ποτὲ μὲν ἐπὶ χυμοῖς θερμοῖς ἢ ψυχροῖς, ἐνίοτε
δὲ καὶ κατὰ δυσκρασίαν μόνην. ἀλλ' αἱ μερικαὶ θερμότητες
καὶ ψύξεις, ὅσαι μὲν ἐγγύς εἰσι τῷ πεπονθότι μορίῳ συμμε-
ταβάλλουσιν, εἰς ὅλον δ' οὐκ ἐκτείνονται τὸ σῶμα πρὶν τὴν

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em Vol. 11, p.262, line 13

 Οὐ μόνον ἡ τροφὴ τοῖς τοῦ ζώου μέρεσιν

ἐξ αἵματός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ φύσιν θερμασία τὴν δια-
μονὴν ἐξ αἵματος ἔχει, καθάπερ ἐκ τῶν ἐπιτηδείων καίεσθαι
ξύλων τὸ κατὰ τῆς ἑστίας πῦρ, ὑφ' οὗ καὶ τοὺς οἴκους ὁρῶ-
μεν ὅλους θερμαινομένους. ὥσπερ οὖν τὸ πῦρ τοῦτο βλάπτε-
ται ποτὲ μὲν ἀθρόως ξύλων ἐπιβληθέντων αὐτῷ, ποτὲ
δ' εἰ καὶ μὴ πολλῶν, ἀλλ' ὑγρῶν ἱκανῶς, ἐνίοτε δ' οὐδ' ὅλως
ἐπιτιθεμένων ἢ παντάπασιν ὀλίγων, οὕτω καὶ ἡ κατὰ τὴν
καρδίαν θερμότης ποτὲ μὲν ἐλάττων ἑαυτῆς διά τε πλῆθος
αἵματος ἢ ἔνδειαν πολλὴν ἢ ποιότητα ψυχρὰν ἀποτελεῖται,
ποτὲ δὲ πλείων ἤτοι διὰ ποιότητα θερμὴν αἵματος ἢ δι'
ἔνδειαν ὀλίγην. ὅ τι δ' ἂν ἡ καρδία πάθοι κατὰ ψύξιν ἢ
θερμότητα, τούτου καὶ τἄλλα μέρη τοῦ σώματος εὐθέως
μεταλαμβάνει. γίγνεται δὲ καὶ καθ' ἕν τι μέρος ἐνίοτε παρὰ
φύσιν ἤτοι θερμότης ἢ ψυχρότης, ὡς δέδεικται πολλάκις
ἐν ἑτέροις ὑπομνήμασι. καὶ γενέσεις δὲ τούτων ἐν διττῷ  
τρόπῳ, ποτὲ μὲν ἐπὶ χυμοῖς θερμοῖς ἢ ψυχροῖς, ἐνίοτε
δὲ καὶ κατὰ δυσκρασίαν μόνην. ἀλλ' αἱ μερικαὶ θερμότητες
καὶ ψύξεις, ὅσαι μὲν ἐγγύς εἰσι τῷ πεπονθότι μορίῳ συμμε-
ταβάλλουσιν, εἰς ὅλον δ' οὐκ ἐκτείνονται τὸ σῶμα πρὶν τὴν
καρδίαν ἀλλοιῶσαι. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπεδείχθη καὶ

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em

Vol. 11, p.267, line 13

προαίρεσιν ἧκον ἐπὶ τὸν λόγον τοῦτον, εἴ τι γίγνοιτο τῶν

εἰρημένων τούτων ἐν αὐτῷ σφάλμα, τὴν αἰτίαν οἱ ἀξιώσαντες
ἕξουσιν, ὥσπερ γε καὶ εἰ κατορθωθείη καὶ φανείη χρήσιμος,
ἀποστήσομαι τῶν ἐπαίνων ἐκείνοις.
 Ἥδε οὖν αὖθις ἀρχὴ γιγνέσθω τῷ λόγῳ.
τοῖς μὲν τὰ συνήθη πράττουσιν, ἤτοι δὲ τῶν κυρίων τι μορίων
καὶ σύμπαν τὸ σῶμα βαρυνομένοις ἢ τεινομένοις, ἀναγκαία
μέν ἐστιν ἡ κένωσις· εἰ δὲ κατὰ τὴν ἡλικίαν μήτε παῖδες εἶεν
ἔτι μήτε ἤδη γέροντες, ἐπισκέπτου περὶ φλεβοτομίας ἀποβλέ-
πων, μάλιστα μὲν εἰς τοὺς πρώτους σκοποὺς τούσδε, τήν τε
ποσότητα τοῦ πλήθους καὶ τὴν ποιότητα καὶ τὴν τῆς δυνά-
 173

μεως ῥώμην ἢ ἀῤῥωστίαν, ἐφεξῆς δὲ τὴν φυσικὴν ἕξιν ὅλου

τοῦ σώματος, ὥραν τε καὶ χώραν καὶ τὸν προγεγενημένον
βίον, εἰ πλῆθος ἐδεσμάτων καὶ πομάτων καὶ μάλιστα πολυ-
τρόφων ὁ οὕτως ἔχων προσηνέγκατο τὸ ἔθος τε καὶ παρὰ
τὸ ἔθος, κινήσεις τε τίνας ἐκινήθη, ἐκκρίσεις τε τίνας ἔσχεν  
ἢ ἐπεσχέθη παρὰ τὸ ἔθος, ἐπὶ δὲ τούτοις ἅπασι πότερον
ἰσχνότερος ἢ παχύτερος ἐγένετο. ἡ μὲν δὴ τοῦ πλήθους ἑκα-
τέρου ποσότης ἐκ τοῦ μεγέθους τῶν ἰδίων ὀρισθήσεται
σημείων. εἰς ὅσον γὰρ ἑαυτῷ βαρύτερος ὁ ἄνθρωπος εἶναι
δοκεῖ, πρόδηλον ὅτι καὶ τὸ πρὸς τὴν δύναμιν πλῆθος εἰς

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em

Vol. 11, p.268, line 8

βίον, εἰ πλῆθος ἐδεσμάτων καὶ πομάτων καὶ μάλιστα πολυ-

τρόφων ὁ οὕτως ἔχων προσηνέγκατο τὸ ἔθος τε καὶ παρὰ
τὸ ἔθος, κινήσεις τε τίνας ἐκινήθη, ἐκκρίσεις τε τίνας ἔσχεν  
ἢ ἐπεσχέθη παρὰ τὸ ἔθος, ἐπὶ δὲ τούτοις ἅπασι πότερον
ἰσχνότερος ἢ παχύτερος ἐγένετο. ἡ μὲν δὴ τοῦ πλήθους ἑκα-
τέρου ποσότης ἐκ τοῦ μεγέθους τῶν ἰδίων ὀρισθήσεται
σημείων. εἰς ὅσον γὰρ ἑαυτῷ βαρύτερος ὁ ἄνθρωπος εἶναι
δοκεῖ, πρόδηλον ὅτι καὶ τὸ πρὸς τὴν δύναμιν πλῆθος εἰς
τοσοῦτον ηὔξηται. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον εἰς ὅσον ἡ τονώ-
δης αἴσθησις ηὔξεται, κατὰ τοσοῦτον καὶ τὸ ἕτερον πλῆθος,
ὃ καλεῖσθαι πρός τινων ἔφην κατὰ τὸ ἔγχυμα. τὴν ποιότητα
δ' ἐφ' ἑκατέρου τοῦ πλήθους ἔκ τε τοῦ χρώματος δια-
γνώσῃ, μεμνημένος ὅτι τὸ χρῶμα χυμῶν ἐστιν, ἐπειδὰν μετρίως
ἔχει θερμότητος λείπων σῶμα φύσει. τοῖς μὲν γὰρ ψυχροτέ-
ροις ψυχροτέρα τοῦ παντὸς σώματος ἡ αἴσθησις ἕπεται, τοῖς
δὲ θερμοτέροις θερμοτέρα, καὶ τοῖς μὲν κατὰ τὰς φλέβας
ἠθροισμένοις χυμοῖς ὄγκος καὶ διάθεσις τῶν ἀγγείων, τοῖς
δ' ἐν τῇ σαρκὶ, κατ' ἐκείνην ἡ αἴσθησις ἤτοι τοῦ βάρους ἢ
τῆς τάσεως, ὥσπερ γε καὶ θερμότητος. αἱ δὲ τῶν διοικουσῶν
ἡμᾶς δυνάμεων ἀῤῥωστίαι τε καὶ ῥῶμαι ταῖς οἰκείαις ἐνερ-
γείαις ἐδείχθησαν κρινόμεναι, προαιρετικαῖς μὲν κατὰ  

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em

Vol. 11, p.273, line 16

μονὴν, ἤτοι διὰ πληγὴν ἢ ὀδύνην ἢ ἀτονίαν μορίων. ἥ τε

γὰρ ὀδύνη πρὸς αὐτὴν ἐπισπᾶται τὸ αἷμα καὶ πολλάκις ἀτο-
νία μορίων ἐργάζεται φλεγμονὴν ἄνευ τοῦ καθ' ὅλον τὸ σῶμα
πλήθους. ἐδείχθη γὰρ ἐν τοῖς τῶν φυσικῶν δυνάμεων ὑπο-
μνήμασιν, ὅταν ἀσθενὲς ᾖ φύσει μόριον, ἑτοίμως βαρυνόμενον,
εἰ καὶ βραχὺ πλεῖον ἀθροισθείη ποτὲ ἐν αὐτῷ περίττωμα. καὶ
μέντοι καὶ ὅτι δύναμιν ἔχει πᾶν μόριον ὥσπερ ἑλκτικὴν
τῶν οἰκείων, οὕτω καὶ τῶν ἀλλοτρίων ἀποκριτικὴν, ὅτι τε
διττὸν εἴη τὸ ἀλλότριον, ἕτερον μὲν τῷ ποσῷ, τῷ ποιῷ δ'
ἄλλο. διὸ κἂν μὴ βαρύνοιτό τι μόριον ὑπὸ τῶν καθ' ἑαυτὸ
 174

χυμῶν, ἴσχει δέ τινα περιττώματα κατὰ τὴν ποιότητα παρὰ

φύσιν, ἐπὶ τὴν ἀπόκρισιν αὐτῶν ὁρμᾶν διὰ τῶν ἐν αὐτῷ
φλεβῶν ὥσπερ δι' ὀχετῶν, ἀλλ' εἴθ' αἷμα μοχθηρὸν εἴη τὸ  
ὠθούμενον, εἴτ' ἄλλος χυμὸς, ἀνάγκη μὲν εἴς τι τῶν πλησίον
ἀφικέσθαι μορίων αὐτόν. ἐν ἐκείνῳ δὲ δυοῖν θάτερον, ἢ
πεφθέντα ἢ καὶ διαφθαρέντα, μηκέτ' εἰς ἄλλο μεταρυῆναι
τρίτον, ἢ μηδετέρου τῶν εἰρημένων τυχόντα πάλιν ἐκ τοῦ
δευτέρου μορίου μεταρεῖν εἰς ἕτερον, εἶτ' ἐξ ἐκείνου πάλιν εἰς
ἄλλο. καὶ τοῦτο μὴ παύεσθαι γιγνόμενον,

Γαληνός ιατρός. De curandi ratione per venae sec.em

Vol. 11, p.280, line 13

νου, ἡλικίας ἀκμάζοντος, ῥώμης δυνάμεως ἔξω τῆς τῶν παίδων

ἡλικίας, ἐπὶ τὰ ἄλλα τὰ πρόσθεν εἰρημένα γνωρίσματα φλε-
βοτομίας, ἃ προσέθηκαν οὐκ ὀλίγοι τῶν ἰατρῶν ἀφίξομεν,
συνενδεικνύμενοι τὸ ποσὸν τῆς ἀφαιρέσεως, οὐκ αὐτὴν
τὴν φλεβοτομίαν, ὥστε ἐκ μὲν τοῦ νοσήματος καὶ τῆς ἡλικίας
καὶ τῆς δυνάμεως ὅτι φλεβοτομητέον γνωρίζεσθαι, τὸ ποσὸν
δὲ τῆς κενώσεως οὐκ ἐκ τούτων μόνων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων
λαμβάνεσθαι. ταῦτα δέ ἐστιν ἥ τε πληθωρικὴ καλουμένη συν-
δρομὴ καὶ ἡ τοῦ περιέχοντος ἡμᾶς ἀέρος κρᾶσις, εἰς ὥραν
καὶ χώραν τεμνομένη καὶ τὰ κατὰ τὸν προηγούμενον βίον
γεγονότα περί τε ποιότητα καὶ ποσότητα τῶν ἐδηδεσμένων,
ἐκκρίσεις τε καὶ κινήσεις ἤτοι γεγονυίας ἢ μή. περὶ μὲν οὖν τῆς
ἐν τούτοις διαφορᾶς ὀλίγον ὕστερον ὀψόμεθα.
 Περὶ δὲ τῶν ἑκατέρου τοῦ πλήθους γνωρι-
σμάτων ἐν τῷ παρόντι σκεψόμεθα, πότερον ἐπὶ φλεβοτομίαν
ἀφιξόμεθα πάντως ὅταν φαίνηται ταῦτα περί τινα τῶν ἔτι  
τὰ συνήθη πραττόντων, ἢ οὐκ ἀναγκαῖον, ὅταν μηδεμία
προσδοκία μεγάλου νοσήματος. ἥντινα τοίνυν ἔχωμεν γνώ-
μην καὶ περὶ τούτου ἴστε πολλάκις αὐτοὶ παραγεγονότες μοι
συμβουλεύοντι, ἤτοι ποδαγρικοῖς ἢ ἀθριτικοῖς ἢ ἐπιληπτικοῖς
ἢ μελαγχολικοῖς, ἢ αἷμα πρόσθεν ἐπτυκόσιν, ἢ κατὰ θώρακα

Γαληνός ιατρός. Quos quibus catharticis medicamentis et quando purgare oporteat

(ap. Oribasium) Book 7, chap.23, sec. 41, line 1

αὐτῆς σκευαζομένης, ἡ τὸν ἐλλέβορον εἰληφυῖα, τὴν σκαμμωνίαν δ'

οὐκ ἔχουσα, κάλλιστόν ἐστι φάρμακον ἐπὶ τῶν δυναμένων ὅλως λαβεῖν
φάρμακον ὑπήλατον. μετὰ δὲ τὸ ληφθῆναι τὸ καθαρτήριον συμφέρει
τῆς πτισάνης ἐπιρροφεῖν, ὥς φησιν Ἱπποκράτης· αὐτὸ μὲν γὰρ τὸ
καθαρτικόν, ὡς ἂν ὀλίγον ὄν, εἰς τὸν πυθμένα τῆς κοιλίας ἀφικνεῖται·
κατὰ δὲ τὴν δίοδον ὅ τε στόμαχος ὅσον τε τῆς γαστρὸς ὑψηλὸν οὐ
μόνον τῆς ποιότητος τοῦ καθαίροντος, ἀλλὰ καὶ τῆς οὐσίας προσιζούσης
ἐν τῇ διόδῳ μεταλαμβάνοντα μεγάλως βλάπτονται. χρήσιμος οὖν χυλὸς
τῆς πτισάνης ἐπιρροφούμενος, ὡς ἀπορρύψαι μὲν καὶ κατασῦραι κάτω
 175

τὸ προσπεπλασμένον ἐν τῇ διόδῳ δυνάμενος, ἐπικεράσαι δὲ καὶ ὑπαλ-

λάξαι τὴν ἐνιζηκυῖαν τοῖς μορίοις ποιότητα τοῦ φαρμάκου. διὰ ταῦτα
μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ καθαρτικοῦ πόσει κελεύει τῆς πτισάνης ἐπιρροφεῖν·
ἀρξαμένης δὲ γίνεσθαι τῆς καθάρσεως, οὐκέτι βούλεται δίδοσθαι πτι-
σάνης, εὐλαβούμενος ἐκλυθῆναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ καθαίροντος φαρ-
μάκου.

Κατὰ πόσους τρόπους οὐκ ἐκκρίνει ἡ γαστὴρ καθαρ-

      τηρίου δοθέντος.

 Οὐκ ἐκκρίνει δ' ἡ γαστὴρ ἐνίοτε καθαρτηρίου δοθέντος, ἤτοι διὰ

τὴν ἰδιότητα τῆς τοῦ κάμνοντος φύσεως ἢ διὰ βραχύτητα τοῦ δοθέντος
φαρμάκου· πολλάκις δὲ καὶ κόπρος ἐσφηνωμένη σκληρὰ κατά τινα
τῶν ἐντέρων ἐκκενωθῆναι δεομένη διὰ κλυστῆρος πρὶν δίδοσθαι τὸ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.385, line 10

πλησιάζῃ, ψυχρὸν, ὅτε δὲ πολλάκις ἐπανάκλησιν θερμότητος  

ἤνεγκεν θερμόν. οὔκουν χρὴ ταῦτα παραλιπεῖν ἀδιόριστα καὶ
τῶν κρινομένων ἕκαστον φαρμάκων, ὡς κᾀν τοῖς περὶ κρά-
σεως ἐλέγετο. μηδεμιᾶς ἐπικτήτου ψύξεως ἢ θερμότητος
ἔστω μετέχον, ἵνα μὴ νοθεύσῃ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ δύναμιν
ἡ ἐπίκτητος ποιότης. ἔτι τε πρὸς τούτοις, ὡς καὶ ταῦτ' ἐλέ-
γετο, διωρίσθω σοι καὶ τροφὴ φαρμάκου καὶ μνημονευέ-
σθω πρός τι μὲν ἄμφω λεγόμενα, πολλαχόθι δὲ περὶ μίαν
οὐσίαν συνιστάμενα, καθ' ὅ τι καὶ τοῦτο ἐπεδείξαμεν. οὐδὲν
δὲ ἧττον ὅτι τὰ μὲν ὅλαις ταῖς οὐσίαις εἰς ἄλληλα δρᾷ καὶ
πάσχει, τὰ δὲ κατὰ μίαν ἢ δύο ποιότητας· καὶ πρὸς τούτοις
τὰ μὲν εἶναι λεπτομερῆ, τὰ δὲ παχυμερῆ· λεπτομερῆ μὲν
ὅσα ῥᾳδίως εἰς λεπτὰ καταθραύεται, παχυμερῆ δὲ τἀναντία.
ἁπλῶς δὲ εἰπεῖν ἁπάντων μεμνῆσθαι χρὴ τῶν ἐν τῷ τρίτῳ
περὶ κράσεων εἰρημένων διορισμῶν, ἵνα κατ' ἐκείνους ἐξετά-
ζηται τῶν πάντων εἴδους φαρμάκων ἡ δυνάμις.
 Ἔστω δὴ πρῶτον ἡμῖν ὕδωρ εἰς σκέψιν
προβεβλημένον, ὅτι καὶ κοινότατον ἅπασιν ἀνθρώποις ἐστὶν  
ὑγιαίνουσί τε καὶ νοσοῦσιν καὶ ἀναγκαιότατον εἰς τὴν ζωήν.
καὶ πρῶτον μὲν εὐκράτῳ σώματι προσφερέσθω μήτε ψυχρὸν
ἐπισήμως μήτε θερμόν. ἐφεξῆς δὲ καὶ τοῖς δυσκράτοις φύσει

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.389, line 12

αὐτὸ τὸ γλυκὺ δηλονότι, τὸ μήτε ψυχρὸν ἐπιφανῶς μήτε

θερμὸν, ἀλλ' οἷον τὸ καλούμενον εἰληθερὲς, εἰ προσφέρεις
ἐρυσιπέλατι, βλάβην οὐδεμίαν ἐργάσῃ περὶ τὸ σῶμα τἀνθρώ-
που. θάλατταν δὲ ἢ ἅλμην ἤ τι τοιοῦτον ὕδωρ ἐπίμικτον,
ἀσφαλτῶδες ἢ θειῶδες εἰ προσενέγκῃς, οὕτως βλάψαις τὸν
 176

ἄνθρωπον, ὡς ἐπικαῦσαι τὸ μέρος. ὕδωρ μὲν οὖν αὐτὸ καθ'

ἑαυτὸ ψυχρὸν τὴν δύναμίν ἐστιν· εἰ δ' ἐπίκτητον αὐτῷ
θερμότητα προσάψας ἐθέλοις καταντλεῖν ἀνθρώπου σῶμα,
νομιεῖς μὲν ἴσως ἁπλοῦν τι καὶ φυσικὸν προσενηνοχέναι, τὸ
δ' ἄρα σύνθετόν πώς ἐστιν, ἤτοι μοῖράν τινα τῆς οὐσίας τοῦ
πυρὸς, ἢ τήν γε ποιότητα πάντως προσειληφώς. ὡς γὰρ εἰ
καὶ τῶν ἁλῶν ἐμεμίχεις αὐτῷ, σύνθετον ἂν ἦν ὁμολογουμέ-
νως, οὕτω καὶ μᾶλλον ἐπειδὴ πυρὸς ἔμιξας εἴτ' οὖν ποιό-
τητος εἴτ' οὐσίας εἰργάσω πως καὶ νῦν σύνθετον. ἔστι δὲ
δήπου καὶ τὸ ἰλυῶδες ὕδωρ σύνθετον ὡς καὶ τὸ τοῦ Νείλου
καὶ κατ' Αἴγυπτον, ἀλλὰ διὰ τῶν κεραμίων ἀγγείων διηθού-
μενον ἀκριβῶς γίνεται καθαρόν. χρὴ δὲ μὴ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ  
δὶς ἢ τρὶς διηθεῖν αὐτὸ, καίτοι καὶ οὕτως ἴσως ἀδύνατον
ἀκριβῶς ἐργάσασθαι καθαρόν· ἀλλ' ὅταν ἐκφύγῃ πᾶσαν
αἴσθησιν ἡ ἐπιφερομένη τοῖς ὕδασιν ἰλὺς, ἀρκεῖ πρός γε
τὴν τοιαύτην χρείαν τὰ τοιαῦτα καθαρὰ καὶ εἰλικρινῆ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.390, line 11

δὶς ἢ τρὶς διηθεῖν αὐτὸ, καίτοι καὶ οὕτως ἴσως ἀδύνατον

ἀκριβῶς ἐργάσασθαι καθαρόν· ἀλλ' ὅταν ἐκφύγῃ πᾶσαν
αἴσθησιν ἡ ἐπιφερομένη τοῖς ὕδασιν ἰλὺς, ἀρκεῖ πρός γε
τὴν τοιαύτην χρείαν τὰ τοιαῦτα καθαρὰ καὶ εἰλικρινῆ λέ-
γειν ὕδατα.
 Τρισὶ δ' αἰσθήσεσιν κρίνεται ταῦτα, γεύ-
σει καὶ ὄψει καὶ ὀσφρήσει. γεύσει μὲν καθαρὸν, εἰ μηδεμιᾶς
προσλάβοι ποιότητος, ἀλλ' ἀκριβῶς ἄποιον φαίνοιτο· τῇ
δ' ὄψει καθαρὸν, ὅταν εἰλικρινὲς ᾖ καὶ διαυγὲς ἀκριβῶς.
οὕτω δὲ καὶ πρὸς τὴν ὀσμὴν οὐδεμίαν ἐμφαίνειν αὐτῷ χρὴ
ποιότητα, καθάπερ ἔνια τῶν ἐσχάτως μοχθηρῶν ὀξύτητος,
ἢ δριμύτητος, ἢ ἅλμης, ἢ σηπεδόνος, ἤ τινος ἄλλης κακίας
ἀῤῥήτου προσβάλλει. τὸ τοίνυν ἐκτὸς ἁπάντων τούτων ὕδωρ
ἔστι μὲν οὐδ' αὐτὸ πρός γε τὴν φύσιν εἰλικρινὲς ἀκριβῶς,
ὥσπερ οὐδ' ἄλλο τι τῶν τεττάρων στοιχείων τῶν αἰσθητῶν,
ὡς μέντοι πρὸς αἴσθησίν τε καὶ χρείαν εἰλικρινὲς ὑπάρχει.
τὸ γοῦν τοιοῦτόν ἐστι καὶ ψυχρὸν, ὡς εἴρηται, κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν, ἐπεί τοι θερμήνας σφοδρῶς οὐχ ὕδωρ μόνον,  
ἀλλὰ καὶ μανδραγόραν καὶ ὑοσκύαμον καὶ κώνειον καὶ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.411, line 6

χρότερον τὸ ἕτερον αὐτῶν, παχυμερέστερον δὲ τὸ λοιπὸν,

οὐκ ἔτ' ἐν ἴσῳ χρόνῳ πήγνυσθαι τούτοις δυνατὸν, ἀλλὰ τὸ
μὲν πλέον ψυχρότερον ἢ παχυμερέστερον θάτερον, ἐν ἐλάτ-
τονι χρόνῳ, τὸ δ' ἧττον ψυχρότερον ἢ παχυμερέστερον τὸ
λοιπὸν ἐν πλείονι. οὕτω δὲ καὶ τὸ μᾶλλον ἢ ἧπτον φαίνε-  
σθαι σκληρὸν ὁπότερον αὐτῶν, ἀνάλογον τῷ μεγέθει τῆς
 177

ὑπεροχῆς ἀναγκαῖον ἀποβαίνειν.

 Τούτων οὖν μεμνῆσθαι χρὴ, καὶ ὡς οὐ
ταὐτόν ἐστι τὸ ψύχεσθαι τῷ πήγνυσθαι, κᾂν ὅτι μάλιστα
διὰ τὸ ψύχεσθαι γίγνηται. τὸ μὲν γὰρ ψύχεσθαι ψυχράν
ἐστιν ἐπιδέχεσθαι ποιότητα, τὸ δὲ πήγνυσθαι σκληρύνε-
σθαι διὰ ψύξιν. ὅσα τοίνυν ἐστὶ λεπτομερῆ σώματα, τῷ
πάσχειν ῥᾳδίως ἑτοίμως μὲν θερμαίνεταί τε καὶ ψύχε-
ται, πήγνυται δὲ οὐκ ἔθ' ἑτοίμως, ὥσπερ ἀήρ τε καὶ πῦρ.
τὸ μὲν γὰρ ὅλως οὐ πήγνυται, ὁ δ' οὐχ ὁμοίως ὑάλῳ καὶ
πίττῃ καὶ κηρῷ καὶ ῥητίνῃ καὶ ἀσφάλτῳ, καίτοι θερμο-
τάτη γε ἡ ἄσφαλτος, ἀλλὰ τὸ παχυμερὲς αὐτῆς καὶ γεῶ-
δες εἰς τὸ πάχος τῆς πήξεως συντελεῖ. καὶ ἁψάμενος ἂν
εὕρῃς ἔτι θερμὴν ἤδη πεπηγυῖαν τελέως, ὥσπερ, οἶμαι,
καὶ ὁ μόλυβδος καὶ ὁ κασσίτερος ἔτι ζέοντα πέπηγεν
ὁμοίως. οὕτω τοι καὶ τὸ ὕδωρ Ἱπποκράτης ἔλεγεν,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.413, line 5

ἐρῶ. νυνὶ δὲ συντελέσαι βούλομαι τὸν ἐνεστῶτα λό-

γον, ὡς εἰ κᾀκ τῆς πρὸς τὸ πῦρ κοινωνίας ἐθέλοι τις
κρίνειν τὴν ὕλην, οὐχ ἁπλῶς οὐδ' ἀορίστως προσήκει κρί-
νειν, οὐδ' ὡσαύτως ἔχειν ἡγεῖσθαι τῶν κρινομένων ἕκα-
στον, πρὸς ἄνθρωπόν τε καὶ πῦρ. ὕδωρ μὲν οὖν ἐναν-
τιώτατόν ἐστιν πυρὶ, ψυχρὸν καὶ ὑγρὸν ὑπάρχον τὴν δύ-  
ναμιν. ἅλμη δὲ καὶ θάλαττα καὶ τὸ ἀσφαλτῶδες ὕδωρ
καὶ τὸ θειῶδες οὐκ ἔθ' ὡσαύτως. ἀποκεχώρηκε γὰρ ἅπαντα
τὰ τοιαῦτα τοῦ ὕδατος ἐπὶ τὸ θερμότερον. ἀλλὰ περὶ μὲν
τῶν αὐτοφυῶν ὑδάτων ἱκανὰ καὶ ταῦτα. καθ' ἕκαστον γὰρ
τῶν φαρμάκων, ὧν τὰς ποιότητας αὐτὸ τὸ ὕδωρ δέδεκται,
τὸν λόγον ποιούμενοι, κᾂν εἴ τι νῦν ὑπὲρ αὐτῶν ἀσαφέστε-
ρον ἢ ἐλλιπέστερον εἴρηται προσθήσομεν.
 Ἐπὶ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν ὑγρῶν φαρμάκων
ἤδη μεταβαίνωμεν, ὧν ἐν τοῖς μάλιστα περὶ ὄξους ἠμφισβή-
τηται, τῶν μὲν ψυχρὸν εἶναι λεγόντων αὐτὸ, τῶν δὲ θερμὸν,
ἐνίων δὲ τινὰ μὲν θερμότητα διδόντων αὐτῷ, τινὰ δ' ἀφαι-
ρουμένων. ὥσπερ οἱ λέγοντες οἶνον τεθνεῶτα καὶ νεκρὸν
εἶναι τὸ ὄξος. οὗτοι γὰρ ἀπολωλεκέναι μὲν αὐτό φασι τὴν
οἰκείαν οἴνου θερμότητα, σηπεδονώδη δέ τινα προσειληφέναι.
καὶ ἔγωγ' ἂν ἐπῄνεσα τὴν γνώμην αὐτῶν, κᾀξ ἑτοίμου προση

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.442, line 6

γεύσεως αἰσθητὸν τὸ στῦφον ὑπάρχον, ἀλλ' ἐκ τῆς ἐκείνων

νομοθεσίας λαμβανόμενον. ἡ μὲν γὰρ ῥοιὰ καὶ τὸ μῆλον,
εἰ τύχοι, καὶ τὸ μέσπιλον, ἀπίων τέ τινα γένη καὶ μύρτα
καὶ οὖα καὶ οἶνος Ἀμυναῖος καὶ Μαρσὸς ἐναργῶς ἡμᾶς
στύφει. πυροὶ δὲ καὶ ζειαὶ καὶ κέγχροι Ἡρόδοτον μὲν  
 178

ἴσως ἔστυφον, τῶν δ' ἄλλων ἀνθρώπων οὐδένα. μυρίων

γὰρ ἐπυθόμην ἐγὼ καὶ περὶ τούτων καὶ πολὺ μᾶλλον ἔτι
περὶ ἀμύλου, καὶ γὰρ καὶ τοῦτο στύφειν Ἡρόδοτός φησιν,
ὥσπερ οὖν καὶ τὸ πέπερι, στῦφον μηδ' αὐτὸ μηδένα τῶν
ἄλλων ἀνθρώπων, ὅσοι καθαρῶς καὶ ἀδεκάστως ἐξετάζουσιν
τὰς ποιότητας. ἀλλ' Ἡρόδοτος μὲν συνέχεεν εἰς ταὐτὸν
ἅπαντα, καὶ τὰ δριμύτατα ταῖς δυνάμεσιν καὶ τὰ ἄκρως δια-
βρωτικὰ καὶ τὰ μαλακώτατα καὶ τὰ προσηνέστατα πάντα
στύφειν ἔφησεν, ὡς ἐν τῷ καταψεύσασθαί τισι τῆς αἰσθή-
σεως τὸ τοῦ νικᾷν ὑπάρχοντος. ἀλλ' οὐκ αὐτὸ δὴ τοῦτο μέ-
γιστον δεῖγμα τῆς τῶν λόγων αὐτοῦ μοχθηρίας ἐσόμενον.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.479, line 11

οὕτως δὲ καὶ τὸ θερμὸν ἱκανῶς. εἰ δ' ἀμφοτέρων ἔξω

καταστήσας αὐτὸ βασανίζειν ἐθέλοις, ἐξεύροις ἂν οὕτως μό-
νως τὴν οἰκείαν ἐλαίου δύναμιν. ὥσθ' ὅτε μὲν ἐλαίῳ συνή-
θως τρίβεταί τις, ὥσπερ οἱ γυμναστικοὶ πάντες, ἐν ἐλαίῳ
μόνῳ τρίβεται, πάσης ἄνωθεν τῆς ποιότητος ἔξωθεν. ὅταν
δ' ἤτοι ζέον ἢ θερμὸν ἱκανῶς ἐργασάμενος, ἢ καὶ ψυχρὸν
ἐσχάτως αὐτὸ, χρῷτο τηνικαῦτα, σύνθετον ἀνάγκη γίνεσθαι
τὴν ἐνέργειαν ἔκ τε τῆς οἰκείας ἐλαίου δυνάμεως καὶ τῆς
ἐπικτήτου ποιότητος. καὶ πολλάκις δὲ κατακρύπτεσθαι τε-
λέως ἀναγκαῖόν ἐστιν τὴν οἰκείαν δύναμιν ἑκάστῳ τῶν φαρ-
μάκων, ὅταν ἰσχυρὰν πάνυ προσλάβῃ τὴν ἔξωθεν ποιότητα.
τί τοίνυν ὅμοιον ἢ ἑψεῖν ἐν ἐλαίῳ ζέοντι βοτάνας, ἢ τὰ
τῶν γυμναζομένων ἀνατρίβειν σώματα; μάλιστα μὲν γὰρ, ὡς
καὶ πρόσθεν ἐπιδέδεικται, φεύγειν χρὴ τὰς ἀπὸ τῶν ἔξωθεν
πίστεις, ἔχοντάς γε τὴν οἰκείαν ἑκάστῳ προσφέρειν πεῖραν.
εἰ δ' ἄρα ποτὲ καὶ τοῦτο πράττειν ἐθελήσειέ τις, ἀλλ' ὅμοιά
γε παραβάλλειν πειρᾶσθαι, καθάπερ ἐπὶ τῶν βυρσῶν ἐποίη-
σεν καὶ τῶν ἱμάντων. οὔτε γὰρ προθερμῄνας ἔλαιον οὔτ'  
ἐν χιόνι προψύξας οὐδεὶς, ἀλλὰ τὸ ἐπιτυχὸν ἕκαστος λαμβά-
νων ἱμάντας ἀνατρίβει καὶ βύρσας, ὥσπερ, οἶμαι, καὶ τοὺς
παῖδας οἱ παιδοτρίβαι, κατὰ τὸ ἐπιτυχὸν ἔλαιον

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.486, line 1

τοῦ πρώτως τε καὶ καθ' αὑτό.

 Σφάλλονται δ' ἔνιοι τῶν ἰατρῶν οὐ περὶ
ταῦτα μόνον, ἀλλὰ κᾀν ταῖς περὶ τῶν παθημάτων δόξαις.
αὐτίκα τοὔλαιον, ὅτι μὲν ἴαμα κόπων ἐστὶν ἅπαντες σχεδὸν
ὁμολογοῦσιν. ὁποῖον δέ τι πάθος ὁ κόπος ἐστὶν, οὐκέτι ὁμο-
δοξοῦσιν. ὁ μὲν γάρ τις ξηρότητα τῶν ἄρθρων εἶναί φησιν,
ἐξικμασθέντων ἐν ταῖς κινήσεσιν, ὁ δέ τις καὶ τῶν μυῶν
προστίθησιν, ἕτερος δέ τις ἔμπαλιν τούτοις ὑγρότητα πολ-
λὴν καὶ τάσιν καὶ θερμασίαν, ἐπελθόντος γε ῥεύματος τοῖς
 179

σφοδρῶς κινηθεῖσι μέρεσιν. ἄλλος δὲ οὐ πλῆθος ὑγρῶν, ἀλλὰ  

ποιότητα μόνην αἰτιᾶται, συντήξεις τινὰς φάμενος ἐν ταῖς
ἀμετροτέραις κινήσεσιν γίγνεσθαι πιμελῆς τε ἅμα καὶ σαρκὸς
ἁπαλῆς, ὧν μέρος μέν τι διαπνεῖσθαι εἰς τοὐκτὸς, μέρος δ'
ἴσχεσθαι κατὰ τὸ σῶμα, καὶ τοῦτο δριμὺ καὶ δακνῶδες ὑπάρχον,
τὴν οἷον ἐλαιώδη διάθεσιν ἐργάζεσθοι. ὥστ' εἰ καὶ τὸ θερα-
πεύεσθαι τοὺς κόπους ὑπὸ τοῦ ἐλαίου συμφωνεῖται, τό γε τῆς
διαθέσεως τοῦ σώματος ἀμφισβητούμενον οὐδὲν ἐᾷ συλλο-
γίζεσθαι βέβαιον ὑπὲρ ἐλαίου δυνάμεως. οὐ μόνον δὲ ἐπὶ
κόπου τοῦτο συμβέβηκεν, ἀλλὰ κᾀπειδὰν ἀλγήματος ἕνεκεν,
ἢ δήξεως, ἢ φλεγμονῆς ἔλαιον ποτίζωμεν, ἢ δι' ἕδρας ἐγχέο-
μεν, ἢ καταντλῶμεν. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν φλεγμαινόντων ἑλκῶν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.496, line 17

εἶτα κατάῤῥοντας εἰς ἀγγεῖον πλατὺ καὶ μέγα, πλῆθος ὕδατος

ἔχον ἐν ἑαυτῷ καθαρωτάτου τε ἅμα καὶ ἀποιοτάτου. τούτῳ
γὰρ ἐναποτίθεται τὸ πλυνόμενον ὅ τί περ ἂν εἴη τὴν ἑαυ-
τοῦ δριμύτητα. χρὴ δὲ καὶ ἀνατρίβειν αὐτὸ καὶ κόπτειν καὶ
θλᾷν καὶ μαλάττειν ταῖς χερσὶν ἱκανῶς, ἵνα πᾶν μόριον
ὁμιλήσῃ τοῦ πλυνομένου φαρμάκου τῷ ὕδατι, καὶ τοῦτο
ποιήσαντας ἀποχεῖν μὲν τὸ πρότερον ὕδωρ, αὖθις δὲ
θερμαίνοντας τὸ πλυνόμενον εἰς ἕτερον ὕδωρ ἐμβάλλειν
ὁμοίως καθαρὸν, ἀνακόπτειν δὲ χρὴ μέχρι πλείστου πάλιν,
ἄχρις ἂν ἐναπόθηται τῷ ὕδατι τὴν ἑαυτοῦ ποιότητα. πάρεστι
δέ σοι τοῦτο καὶ γευομένῳ διαγινώσκειν, εἶτα καὶ τρίτον καὶ  
τέταρτον καὶ πολλάκις ἐφεξῆς τοῦτο ποιεῖν, ἄχρι περ ἂν
μηκέτι μηδεμίαν ἐκ τοῦ πλυνομένου φαρμάκου ποιότητα δέχη-
ται τὸ ὕδωρ. οὕτω μὲν οὖν ἅπαντα τὰ θερμαίνεσθαί τε καὶ
χεῖσθαι δυνάμενα πλύνειν. εἰ δέ τι λιθῶδες εἴη καὶ σκληρὸν,
ὡς ἡ καδμεία καὶ ἡ τοῦ χαλκοῦ λεπὶς, ὅ τε κεκαυμένος χαλ-
κὸς, ἀκριβῶς ἐκεῖνα καταθραύσαντας εἰς λεπτὰ τρίβειν ἐπι-
πλεῖστον ἐν ὕδατι πηγαίῳ τε καὶ καθαρωτάτῳ, πολλάκις
ἀποχέοντας τὸ πρότερον, ἔστ' ἂν μήτ' ἐφίστηται μηδὲν, εἰ
κατασταίη τὸ ὕδωρ, ἄποιόν τε τοῦ τριβομένου φαρμάκου

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.497, line 2

τοῦ δριμύτητα. χρὴ δὲ καὶ ἀνατρίβειν αὐτὸ καὶ κόπτειν καὶ

θλᾷν καὶ μαλάττειν ταῖς χερσὶν ἱκανῶς, ἵνα πᾶν μόριον
ὁμιλήσῃ τοῦ πλυνομένου φαρμάκου τῷ ὕδατι, καὶ τοῦτο
ποιήσαντας ἀποχεῖν μὲν τὸ πρότερον ὕδωρ, αὖθις δὲ
θερμαίνοντας τὸ πλυνόμενον εἰς ἕτερον ὕδωρ ἐμβάλλειν
ὁμοίως καθαρὸν, ἀνακόπτειν δὲ χρὴ μέχρι πλείστου πάλιν,
ἄχρις ἂν ἐναπόθηται τῷ ὕδατι τὴν ἑαυτοῦ ποιότητα. πάρεστι
δέ σοι τοῦτο καὶ γευομένῳ διαγινώσκειν, εἶτα καὶ τρίτον καὶ  
τέταρτον καὶ πολλάκις ἐφεξῆς τοῦτο ποιεῖν, ἄχρι περ ἂν
μηκέτι μηδεμίαν ἐκ τοῦ πλυνομένου φαρμάκου ποιότητα δέχη-
 180

ται τὸ ὕδωρ. οὕτω μὲν οὖν ἅπαντα τὰ θερμαίνεσθαί τε καὶ

χεῖσθαι δυνάμενα πλύνειν. εἰ δέ τι λιθῶδες εἴη καὶ σκληρὸν,
ὡς ἡ καδμεία καὶ ἡ τοῦ χαλκοῦ λεπὶς, ὅ τε κεκαυμένος χαλ-
κὸς, ἀκριβῶς ἐκεῖνα καταθραύσαντας εἰς λεπτὰ τρίβειν ἐπι-
πλεῖστον ἐν ὕδατι πηγαίῳ τε καὶ καθαρωτάτῳ, πολλάκις
ἀποχέοντας τὸ πρότερον, ἔστ' ἂν μήτ' ἐφίστηται μηδὲν, εἰ
κατασταίη τὸ ὕδωρ, ἄποιόν τε τοῦ τριβομένου φαρμάκου
γίγνηται, μέχρι δ' ἂν ἤτοι τῆς ποιότητος αὐτοῦ τι φαίνοιτο
γευομένοις, ἢ ἐφίστηταί τι μέχρι τοσοῦδε καὶ τρίβειν καὶ
ἀποχεῖν. ἂν γὰρ οὕτω πλύνῃ τις ὁτιοῦν τῶν πλυθῆναι δυνα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.504, line 11

χύτερον καὶ οἷον γεωδέστερον, ἕτερον δὲ τὸ λεπτότερον καὶ

ὑδατωδέστερον. ἔστι δὲ καὶ κατὰ τοὔλαιον ταῦτ' ἄμφω χρό-
νου δεόμενα πρὸς σύμπεψίν τε καὶ διάκρισιν, ἀλλ' ἐν τῷ
χρόνῳ τὸ μὲν ὑφίσταται, τὸ δ' ἐκδαπανᾶται. καὶ πρότερόν
γε τὸ γεῶδες καὶ παχύτερον ὑφίσταται τὸ καλούμενον ἀμόργη,
θάτερον δὲ τὸ λεπτότερον καὶ οἷον ὑδατωδέστερον, ἔστι
πως καὶ τοῦτο σύνθετον, ἐξ ἀερώδους τέ τινος οὐσίας καὶ
λεπτῆς ὀῤῥώδους.
 Τὸ δ' ὀῤῥῶδες τοῦτο πυῤῥὸν μὲν τὴν
χρόαν ἐστὶ, τοῦ δ' ὑφισταμένου καὶ παχέος καὶ γεώδους ἀπο-
μέμακται τὴν ποιότητα. αὐτὸ δὲ τοὔλαιον ἄδηκτόν τε καὶ
λευκόν ἐστι κατά γε τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, ὅθεν ἐπειδὰν ἀποχω-
ρισθῇ τὸ λεπτὸν τοῦτο περίττωμα, λευκότερόν τε καὶ γλυ-
κύτερον ἑαυτοῦ γίγνεται. ἀποχωρίζεται δὲ τρόποις πολ-
λοῖς. ἢ γὰρ ἐν ἡλίῳ θερμῷ θέντες ἀγγεῖον εὐρύστομον ἐλαίου
μεστὸν, αἴροντες κόγχαις ἐξ αὐτοῦ πολλάκις ἄνωθεν κατα-
ράττουσιν, ἢ θερμὴν ὑποτιθέασιν τέφραν τοῖς περιέχουσιν
ἀγγείοις τοὔλαιον, ἡλιοειδῆ θερμασίαν ὡς ἔνι μάλιστα μιμού-  
μενοι. φυλάττονται γὰρ τὴν πλείονα, μεταβάλλουσαν αὐτὸ
κατὰ ποιότητα καὶ κνισσοῦσαν ἑτοίμως, ἢ πυρῆνας ἐλαιῶν,
ἢ σῖτον ἐν κύκλῳ περιτιθέασιν, ἢ ἐπεμβάλλουσί τινα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.505, line 2

χρόαν ἐστὶ, τοῦ δ' ὑφισταμένου καὶ παχέος καὶ γεώδους ἀπο-
μέμακται τὴν ποιότητα. αὐτὸ δὲ τοὔλαιον ἄδηκτόν τε καὶ
λευκόν ἐστι κατά γε τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, ὅθεν ἐπειδὰν ἀποχω-
ρισθῇ τὸ λεπτὸν τοῦτο περίττωμα, λευκότερόν τε καὶ γλυ-
κύτερον ἑαυτοῦ γίγνεται. ἀποχωρίζεται δὲ τρόποις πολ-
λοῖς. ἢ γὰρ ἐν ἡλίῳ θερμῷ θέντες ἀγγεῖον εὐρύστομον ἐλαίου
μεστὸν, αἴροντες κόγχαις ἐξ αὐτοῦ πολλάκις ἄνωθεν κατα-
ράττουσιν, ἢ θερμὴν ὑποτιθέασιν τέφραν τοῖς περιέχουσιν
ἀγγείοις τοὔλαιον, ἡλιοειδῆ θερμασίαν ὡς ἔνι μάλιστα μιμού-  
 181

μενοι. φυλάττονται γὰρ τὴν πλείονα, μεταβάλλουσαν αὐτὸ

κατὰ ποιότητα καὶ κνισσοῦσαν ἑτοίμως, ἢ πυρῆνας ἐλαιῶν,
ἢ σῖτον ἐν κύκλῳ περιτιθέασιν, ἢ ἐπεμβάλλουσί τινα φάρ-
μακα τοῖς ἀγγείοις αὐτοῖς, ἑνὶ δὲ λόγῳ τὸ μὲν ὑδατῶδες
ἐξάγουσι καὶ δαπανῶσι, τὸ λοιπὸν δὲ φυλάττουσιν. ἐὰν οὖν
οὕτω γλυκὺ καὶ λευκὸν ἔλαιον λαβὼν, ᾧ μηδ' ἀπ' ἀρχῆς
ὑπῆρχε μετέχειν ἁλῶν, ἔτι δὲ καὶ πλύνεις, ὡς εἴρηται πρό-
σθεν, ἀδηκτότατόν ἐστί σοι τοῦτο πάντων φαρμάκων. καὶ
ἡμεῖς τοι πολλάκις τοιοῦτόν τισιν ἔλαιον ἐδώκαμεν πιεῖν καὶ
αὐτοί τε προσηνεγκάμεθα πείρας ἕνεκα καὶ ἦν ἄδηκτόν τε κατ'
ἔντερον ἀκριβῶς καὶ τῆς φάρυγγος ἥκιστα κερχνῶδες, ἐγχεό-
μενόν τε τοῖς ὀφθαλμοῖς βραχεῖαν αἴσθησιν ἔφερεν αὐτῷ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.542, line 17

σημαινόμενα πρῶτον ἑκάστου τῶν ὀνομάτων· ἐφεξῆς δὲ τὰ

οἷον στοιχεῖα τῆς πραγματείας ἁπάσης διελθὼν, εἶθ' οὕτως
ἐπὶ τὰς οἷον συλλαβὰς ἀφικόμενος, ἐξ ὧν ἤδη τὸ τέλος αὐτὸ
τῆς πραγματείας, ἐφ' ὃ σπεύδομεν, ἑτοίμως ἕψεται.
 Ἡ μὲν δὴ τῶν ὀνομάτων διαίρεσις οὐδὲν
περιττότερον ἐκδιδάσκει τῆς ἐν τῷ τρίτῳ περὶ κράσεως εἰρη-
μένης κᾀν τῷ πρώτῳ τῶνδε τῶν ὑπομνημάτων, ἀναμνήσω
δ' αὐτῆς καὶ νῦν. ἕκαστον τῶν σωμάτων ἤτοι θερμὸν, ἢ
ψυχρὸν, ἢ ξηρὸν, ἢ ὑγρὸν λέγεταί τε καὶ φαίνεται ποτὲ μὲν
κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἐστὶν, ποτὲ δὲ ἐπίκτητόν τινα ποιό-
τητα προσειληφός. ἔθος δ' ἐστὶν ἡμῖν λέγειν τὸ μὲν κατὰ
τὴν ἑαυτοῦ φύσιν πρώτως τε καὶ καθ' ἑαυτὸ καὶ δι' ἑαυτὸ  
δυνάμει τοιοῦτον ὑπάρχειν τε καὶ φαίνεσθαι τὸ δὲ τὴν ἐπί-
κτητον προσειληφὸς ποιότητα κατά τι συμβεβηκὸς εἶναι καὶ
φαίνεσθαι τοιοῦτον. αὐτῶν δὲ τῶν κατὰ τὴν οἰκείαν φύ-
σιν ἤτοι θερμῶν, ἢ ψυχρῶν, ἢ ξηρῶν, ἢ ὑγρῶν εἶναι λε-
γομένων, τὰ μὲν ἐνεργείᾳ τοιαῦτα ὑπάρχει, τὰ δὲ δυνάμει,
διαφέροντος τοῦδε τοῦ νῦν εἰρημένου δυνάμει παρὰ τὸ
μικρῷ πρόσθεν ἡθέν· ἐκεῖνο μὲν γὰρ τῷ κατὰ συμβεβηκὸς
ἀντιδιῄρητο, τουτὶ δὲ τῷ κατ' ἐνέργειαν. αὐτῶν δὲ τῶν
κατ' ἐνέργειαν τὸ μὲν ἁπλῶς λέγεται θερμὸν, ἢ ψυχρὸν,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.545, line 7

τὴν ὀσμὴν ἑκάστου τῶν φαρμάκων ποιότητος ἐξευρίσκειν

πειρωμένους αὐτῶν τὰς δυνάμεις ἐμεμψάμεθα. ταυτὶ μὲν οὖν
ἅπαντα τῇ τῶν ὀνομάτων ὀρθῇ διαιρέσει φαίνεται συνακο-  
λουθήσαντα, τὰ δ' οἷον στοιχεῖα τῆς προκειμένης θεωρίας,
ἐν τῇ γνώσει τῶν πρώτων εἶναι ποιοτήτων ἐδείκνυμεν, ἃς ἐν
τῷ περὶ τῶν καθ' Ἱπποκράτην στοιχείων ἀπεδείξαμεν, ὑγρό-
τητα καὶ ξηρότητα, θερμότητα καὶ ψυχρότητα, σχεδὸν δὲ καὶ
ἡ τούτων εὕρεσις ὑπῆρξεν ἡμῖν ἐκ τοῦ τὰ σημαινόμενα τῶν
 182

ὀνομάτων ὀρθῶς διαστείλασθαι. φάρμακον γὰρ τροφῆς διο-

ρίσασθαι τῷ τὸ μὲν ἀλλοιοῦν κατὰ ποιότητα, τὴν δ' ἐξο-
μοιοῦσθαι τῇ τοῦ σώματος οὐσίᾳ, κατὰ τὸν λόγον ἐντεῦθεν
ἐποδηγήθημεν εἰς τὴν τῶν ἀλλοιουσῶν ἡμᾶς ποιοτήτων
εὕρεσιν.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.547, line 4

οὐδὲ σὰρξ μὲν ἄν τ' ἄρτου γίγνεται καταθραυόμενος, ὀστοῦν

οὐδ' εἰ οὕτως ἔτυχε συναγόμενος, ἀλλ' ἐν τῷ πέττεσθαι κατά
τε τὴν γαστέρα καὶ τὰς φλέβας εἰς αἷμα καὶ φλέγμα μεταβάλ-
λων, εἶτ' ἐκ τούτων εἰς ὀστοῦν καὶ σάρκα καὶ τἄλλα τοῦ
σώματος μόρια, κατὰ τὴν οὐσίαν ὅλην ἀλλοιοῦται καὶ τῆς
ἀρχαίας ἐξίσταται φύσεως, εἰς ἕτερον εἶδος μεθιστάμενος. οὐ
μὴν ἐξ ἄλλου τινὸς ἢ ἐκ τοῦ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ ξηροῦ  
καὶ ὑγροῦ τὰς εἰς ἕτερον εἶδος οὐσίας ἀλλοιώσεις τε καὶ
μεταβολὰς ἐδείχθη δεχόμενα τὰ πάθη τοῦ σώματος σύμ-
παντα. καὶ κατὰ τοῦτο τὰς πρώτας τε καὶ στοιχειώδεις
εἰδοποιοὺς ποιότητας ἔφαμεν εἶναι τέτταρας, ὑγρότητα,
ξηρότητα, θερμότητα, ψυχρότητα, καὶ ζητοῦμεν ἕκαστον
τῶν φαρμάκων, ἥντινά ποτε καὶ τούτων ἐν τῇ κράσει
κέκτηται πλεονεκτοῦσαν. εὐθέως οὖν ἐν τούτῳ πρώτῳ οἱ
πλεῖστοι τῶν ζητησάντων αὐτὰς ἐσφάλθαι μοι δοκοῦσιν, ἐν
τῷ τὴν πλεονεκτοῦσαν ἁπλῶς ἐπισκέπτεσθαι, καθάπερ τινες
φυσικοὶ φιλόσοφοι. καὶ δὴ καὶ παραλογίζεσθαί τε πολλοὺς
αὐτῶν ἀμεθόδως ἀναγινώσκοντας τὰ Θεοφράστου καὶ
Ἀριστοτέλους συγγράμματα.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.580, line 15

πτηρίας, ἢ ῥοῦ, καὶ βέλτιον ἦν, ὅσοι τι περὶ τῶν στυ-

φόντων φαρμάκων τῆς ἐνεργείας ἐτόλμησαν ἀποφήνασθαι,
καθόλου περὶ τῆς στύψεως αὐτῆς μᾶλλον ἢ περὶ τῶν στυ-
φόντων εἰρῆσθαι. τὸ μὲν γὰρ στῦφον οὐ στύφει μόνον,
ἀλλ' ἤτοι δριμὺ πρὸς τὸ στύφειν ἐστὶν, ἢ λιπαρὸν, ἢ γλυκὺ,
ἢ πικρὸν, ἢ ἁλυκὸν, ἢ ὀξῶδες. ἡ δὲ στύψις ἓν τοῦτο μό-
νον ἐστὶ διὰ παντὸς ὅπερ ἐστὶ, ὥσπερ καὶ ἡ γλυκύτης καὶ
ἡ ἁλυκότης ἑκάστη τε τῶν ἄλλων ποιοτήτων. εἰ δ' ὥσπερ
ἡ στύψις μία, καὶ τὸ στῦφον ἓν ὑπῆρχεν, ἓν ἂν ἦν αὐτοῦ
διὰ παντὸς τοὖργον. ἐπεὶ δὲ πρὸς τὸ στύφειν ἔτι καὶ
ἄλλας δέδεικται ποιότητας οὐκ ὀλίγας, ἀεὶ μὲν ἐνεργήσει
κατὰ πάσας, ἀλλ' ἐπιφανῶς ἄλλοτε κατ' ἄλλην τὴν ἐπικρα-
τοῦσαν, ὡς πρὸς τὴν τοῦ πλησιάζοντος σώματος διάθεσιν.
φαίνεται γοῦν καὶ τὸ γάλα καὶ ἡ φακὴ καὶ ἡ κράμβη  
τῶν μὲν ὑπάγοντα, τῶν δὲ ἴσχοντα τὴν γαστέρα. τὴν μὲν
οὖν αἰτίαν τοῦ μὴ διὰ παντὸς ἐνεργεῖν ἐπιφανῶς καὶ
καθ' ἕκαστον τῶν σωμάτων μίαν ἡντιναοῦν ποιότητα καὶ
 183

δύναμιν τοῦ φαρμάκου κατὰ τὸν ἑξῆς ἐρῶ λόγον. νυνὶ

δὲ ἀναμνῆσαι τοῦ γινομένου πρόκειταί μοι μόνον, ἵνα μή
τις ἀπιστήσῃ κατὰ τὰ πλεῖστα τῶν φαρμάκων ἐναντίας
εἶναι ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.581, line 3

νον ἐστὶ διὰ παντὸς ὅπερ ἐστὶ, ὥσπερ καὶ ἡ γλυκύτης καὶ
ἡ ἁλυκότης ἑκάστη τε τῶν ἄλλων ποιοτήτων. εἰ δ' ὥσπερ
ἡ στύψις μία, καὶ τὸ στῦφον ἓν ὑπῆρχεν, ἓν ἂν ἦν αὐτοῦ
διὰ παντὸς τοὖργον. ἐπεὶ δὲ πρὸς τὸ στύφειν ἔτι καὶ
ἄλλας δέδεικται ποιότητας οὐκ ὀλίγας, ἀεὶ μὲν ἐνεργήσει
κατὰ πάσας, ἀλλ' ἐπιφανῶς ἄλλοτε κατ' ἄλλην τὴν ἐπικρα-
τοῦσαν, ὡς πρὸς τὴν τοῦ πλησιάζοντος σώματος διάθεσιν.
φαίνεται γοῦν καὶ τὸ γάλα καὶ ἡ φακὴ καὶ ἡ κράμβη  
τῶν μὲν ὑπάγοντα, τῶν δὲ ἴσχοντα τὴν γαστέρα. τὴν μὲν
οὖν αἰτίαν τοῦ μὴ διὰ παντὸς ἐνεργεῖν ἐπιφανῶς καὶ
καθ' ἕκαστον τῶν σωμάτων μίαν ἡντιναοῦν ποιότητα καὶ
δύναμιν τοῦ φαρμάκου κατὰ τὸν ἑξῆς ἐρῶ λόγον. νυνὶ
δὲ ἀναμνῆσαι τοῦ γινομένου πρόκειταί μοι μόνον, ἵνα μή
τις ἀπιστήσῃ κατὰ τὰ πλεῖστα τῶν φαρμάκων ἐναντίας
εἶναι ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις. ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τοῦτο
πολλῆς ἐπισκέψεως ἔχεται καὶ διορισμῶν οὐκ ὀλίγων, εἰ
καὶ πᾶσιν ἔδοξε ῥᾴδιον εἶναι τὰς ἐναντίας ἀλλήλοις ποιό-
τητάς τε καὶ δυνάμεις ἐξευρεῖν. ἐξ ἑτοίμου γοῦν ἅπαντες
σχεδὸν ἐναντίον εἶναι τίθενται τὸ στύφειν τῷ καθαίρειν.
ἔστι δὲ οὐδαμῶς ἐναντίον, ὡς ἐγὼ προϊόντος ἐπιδείξω τοῦ
λόγου. κατὰ μέντοι τὸ παρὸν ἐκ περιουσίας ὁ λόγος

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.584, line 3

ἄκραν ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀπεργασθῆναι ταύτην, ὥσπερ εἰ καὶ

μόνη θερμότης ἐγγίγνοιτο σώματί τινι, τελέως ἔσται τὸ
τοιοῦτον πῦρ. αἱ γὰρ τῶν ἐναντίων ἐπιμιξίαι τὰς ἀκρό-
τητας θραύουσιν.
 Ἐν μὲν δὴ τοῖς ὁμοιομερέσι σώμασι θερ-
μότης γέ ἐστι καὶ ψυχρότης, ὑγρότης τε καὶ ξηρότης αἱ
δημιουργοῦσαι τὰς κατὰ μέρος ἁπάσας διαφοράς· ἐν δὲ τοῖς
ἀνομοιομερέσι δριμύτητές τε καὶ ὀξύτητες, αὐστηρότητές τε  
καὶ στρυφνότητες καὶ γλυκύτητες καὶ λιπαρότητες, ὥσθ' ἕκα-
στον μὲν τῶν ὁμοιομερῶν ἐν αὐτοῖς τοῖς μορίοις μὴ πολλὰς,
ἀλλὰ μίαν ἔχει ποιότητα, τὸ δὲ ὅλον ἀνομοιομερὲς παμπόλ-
λας. χιλίων γὰρ, εἰ οὕτως ἔτυχεν, ἐν τῷ κυάθῳ τοῦδέ τινος
τοῦ χυλοῦ περιεχομένων ὁμοιομερῶν σωμάτων, ἑκατὸν μὲν ἐξ
 184

αὐτῶν ἐγχωρεῖ στύφειν, ἑξήκοντα δὲ δάκνειν, ἑξακόσια δὲ εἶναι

τὰ γλυκέα, διακόσια δὲ τὰ πικρὰ, τεσσαράκοντα δὲ τὰ ἁλυκὰ,
πάντα δὲ ἀλλήλοις ἀναμεμίχθαι ταῦτα καὶ μηδὲν δύνασθαι
λαμβάνειν αἰσθητὸν μόριον οὕτω μικρὸν, ὅτῳ μὴ πάντων
μέτεστιν. ὥστε ἐν τῷ ψαύειν τῆς γλώττης ἐνεργεῖν μὲν
ἅπαντα κατὰ τὸ διαφέρον ἕκαστον αὐτῶν μόριον, ᾧπερ ἂν
ὁμιλῆσαν τύχῃ, διαδίδοσθαι δὲ τὴν διάθεσιν ἐκ τοῦ πρώτου
παθόντος εἰς ὅλην αὐτὴν, ὥσπερ ὅταν εἰς ὕδωρ ψυχρὸν ἕνα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.626, line 18

των τὰ λεπτομερῆ μᾶλλον ἐξικνεῖται πρὸς τὸ βάθος, καὶ διὰ

τοῦτο δάκνει σφοδρότερον· ἐπὶ δὲ τῶν θερμαινόντων τὰ
παχυμερῆ μᾶλλον ἑλκοῖ καὶ διὰ τοῦτο ἀνιᾷ βιαιότερον. λεπτο-
μερέστερον μὲν οὖν ὁ ἀὴρ, παχυμερέστερον δὲ γῆ, μεταξὺ δ'
ἀμφοῖν τὸ ὕδωρ. ἀλλ' ἀὴρ μὲν ἐκπυρωθεὶς φλὸξ γίγνεται,
γῆ δὲ ἄνθραξ, τὸ δ' ὕδωρ δέχεται μὲν ἰσχυρὰν θερμασίαν,
ἀλλ' οὔτε φλὸξ οὔτ' ἄνθραξ γίνεται, διὰ τὴν σύμφυτον ὑγρό-
τητα. φλὸξ μὲν γὰρ καὶ ἄνθραξ εἴδη πυρός. ἅπαν δὲ
πῦρ ἐστιν θερμὸν καὶ ξηρὸν, οὐκ ἐγχωρεῖ δὲ τῷ ὕδατι γενέ-
σθαι ξηρῷ καὶ διὰ τοῦτο, οὐ δέχεται τὴν τοῦ πυρὸς ἀκριβῶς
ποιότητα, καθάπερ ἡ γῆ τε καὶ ὁ ἀήρ· φάρμακον μὲν οὖν  
οὐδὲν οὕτω θερμόν ἐστιν ὡς φλὸξ ἢ ἄνθραξ ἢ ζέον ὕδωρ,
ἀλλὰ κᾂν θερμότατον ᾖ, πάντως ποῦ γοῦν τούτων ἀπολείπε-
ται πάμπολυ. μέχρι μέντοι τοῦ καίειν ἡ θερμότης αὐτῶν
προέρχεται, ὅταν ἐν οὐσίᾳ περιέχηται παχυμερεῖ. τὰ δ' ἐν
ταῖς λεπτομερέσιν ἐνίοτε μὲν οὐδὲ δάκνει τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ
θερμαίνει μόνον. ἔστι δ' ὅτε δακνῶδες μέν ἐστιν, οὐ μὴν
ἤδη καὶ καίει.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.632, line 9

μὲν γὰρ ὀξεῖα ψυχρότης λεπτομερὴς, ἡ δὲ στύφουσα πα-

χυμερής.  
 Ἀλλὰ τούτων μὲν ὀλίγον ὕστερον ἐροῦμεν
τὰς πίστεις. ὃ δὲ χρὴ πρότερον συμβουλεῦσαι τοῖς τὰ τοιαῦτα
χωρὶς ἀλαζονείας σοφιστικῆς αὐτῆς ἕνεκεν τῆς ἀληθείας
ἐπισκοπουμένοις, ἤδη μοι καιρὸς εἰπεῖν, ὡς οὐ χρὴ μόνῳ τῷ
λόγῳ γεγυμνάσθαι δι' ὧν ἀεὶ παρακελεύομαι μεθόδων λογι-
κῶν, ἃς ἐν τοῖς περὶ τῶν ἀποδείξεων ὑπομνήμασιν εἶπον,
ἀλλὰ καὶ τὴν αἴσθησιν τὴν γευστικὴν ἐπὶ τῶν χυμῶν γυμνά-
ζειν ἐπιμελῶς, ἀρχομένους ἀπὸ τῶν ἐναργεστάτην ἐχόντων
ἡντιναοῦν ποιότητα μίαν. εἰ μὲν τὴν δριμύτητα κατανοῆσαι
σαφῶς ἐθέλοις, ἐπὶ σκορόδου καὶ κρομμύου καὶ τῶν ὁμοίων
αὐτοῖς, ἀπογευόμενός τε συνεχῶς καὶ διαμασώμενον ἐπὶ
πλεῖστον καὶ τὴν μνήμην πειρώμενον ἀκριβῶς παρατίθεσθαι
 185

τοῦ γιγνομένου πάθους τὴν αἴσθησιν· εἰ δὲ τὴν στύψιν, ἐπὶ

κικίδος τε καὶ ῥοῦ καὶ τῶν ὁμοίων· εἰ δὲ τὴν πικρότητα,
νίτρου καὶ χολῆς γευόμενον· εἰ δὲ τὴν γλυκύτητα, σιραίου
καὶ μέλιτος, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εἴτ' οὖν ἄποιον ἐθέλοις
εἴτε μέσον ἐν ποιότητι τῇ πρὸς τὴν γεῦσιν ὑπολαμβάνειν, τὸ  
ὕδωρ ἀξιῶ σε καὶ τούτου γευσάμενον, ἀκριβῶς ἔχειν ἐν τῇ
μνήμῃ, καὶ μάλιστά γε τοῦ μηδεμίαν ὧν νῦν εἴρηκα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.633, line 3

σαφῶς ἐθέλοις, ἐπὶ σκορόδου καὶ κρομμύου καὶ τῶν ὁμοίων

αὐτοῖς, ἀπογευόμενός τε συνεχῶς καὶ διαμασώμενον ἐπὶ
πλεῖστον καὶ τὴν μνήμην πειρώμενον ἀκριβῶς παρατίθεσθαι
τοῦ γιγνομένου πάθους τὴν αἴσθησιν· εἰ δὲ τὴν στύψιν, ἐπὶ
κικίδος τε καὶ ῥοῦ καὶ τῶν ὁμοίων· εἰ δὲ τὴν πικρότητα,
νίτρου καὶ χολῆς γευόμενον· εἰ δὲ τὴν γλυκύτητα, σιραίου
καὶ μέλιτος, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εἴτ' οὖν ἄποιον ἐθέλοις
εἴτε μέσον ἐν ποιότητι τῇ πρὸς τὴν γεῦσιν ὑπολαμβάνειν, τὸ  
ὕδωρ ἀξιῶ σε καὶ τούτου γευσάμενον, ἀκριβῶς ἔχειν ἐν τῇ
μνήμῃ, καὶ μάλιστά γε τοῦ μηδεμίαν ὧν νῦν εἴρηκα ἐμφαί-
νοντος ποιότητα, μήτε γλυκύτητα μήτε δριμύτητα μήτ'
ὀξύτητα μήτε πικρότητα, καὶ πρὸς τούτοις ἔτι μήθ'
ἱκανῶς θερμοῦ μήθ' ὑπερβαλλόντως ψυχροῦ. ἐντεῦθεν γὰρ
ὁρμώμενος ἑτοιμότερον ἐπί τε τὴν τῶν ἄλλων ἁπάντων
ἀμυδρῶν χυμῶν ἀφίξῃ διάγνωσιν ἐπί τε τὴν τῶν ὡς ἐγὼ
μέν φημι γλυκέων, ὡς δ' ἄλλοι τινὲς, ὑδατωδῶν, οἷος ὅ τε
τῶν καλάμων ἐστὶ τῶν χλωρῶν καὶ ἀγρώστεως καὶ προσέτι
πυρῶν καὶ κριθῶν καὶ ζειῶν καὶ ἄλλων πολλῶν, ὧν καὶ
Θεόφραστος μέμνηται, ζητῶν εἴτ' εἴδη πλείονα θετέον ἐστὶν
τῶν γλυκέων χυμῶν, εἴτε τῷ μᾶλλόν τε καὶ ἧττον αὐτοὺς
ὑποληπτέον διαφέρειν ἀλλήλων. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων αὖθις

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.640, line 10

λέγεται, τό τ' αὐστηρὸν καὶ τὸ στρυφνὸν, ἐν δὲ τῷ μᾶλλον  

καὶ ἧττον διαφέρει. καὶ μὴν καὶ ὅτι πολλαὶ τοῖς φαρμάκοις
ὑπάρχουσι ποιότητες οὐ διάφοροι μόνον, ἀλλὰ καὶ μαχόμε-
ναι πρὸς ἀλλήλας, ἐνίοτε δὲ καὶ παντάπασιν ὑπεναντίαι,
δέδεικται μὲν ἔμπροσθεν αὐτάρκως, ἄρξασθαι δ' ἀπ' αὐτοῦ
καὶ νῦν ἀναγκαῖον. εἰ μὲν γάρ σοι φαίνοιτο γευομένῳ καὶ
στρυφνὸν ἅμα καὶ δάκνον ταὐτὸ, τουτὶ μὲν ἀπολιπεῖν σε
κελεύσω τὸ φάρμακον, ἔρχεσθαι δ' ἐπὶ τὸ στρυφνὸν ἄνευ
τοῦ δάκνειν. εἰ δὲ μηδ' ὀξὺ φαίνοιτο, μηδὲ γλυκὺ, μηδὲ
πικρὸν, ἀλλ' ὡς οἷόν τε μάλιστα μίαν ἔχον ἄμικτον ποιό-
τητα τὴν τῆς στύψεως, οὕτως ἤδη βασανίζειν αὐτὸ τῇ
πείρᾳ καθ' ὃν πολλάκις ἔμπροσθεν ὑπεθέμην σοι τρόπον.
 186

ἐὰν γὰρ ἅμα τό τε στύφειν ἔχῃ καὶ τὸ δάκνειν ἤ τινα

ἄλλην ἐναργῆ ποιότητα καὶ δύναμιν ἐπιμεμιγμένην τῇ στύ-
ψει, περιττὸν καὶ μάταιον εἰς πεῖραν ἄγειν τὸ τοιοῦτον
φάρμακον, ἐπειδὰν δοκιμάζῃς ἐνέργειαν στύψεως. ἄδηλον
γὰρ εἴτε διὰ τὴν στύψιν, εἴτε διά τινα τῶν ἀναμεμιγμένων
αὐτῇ ποιοτήτων, εἴτε καὶ δι' ἀμφοτέρας ἐνήργησεν ὡδί
πως περὶ τὸ πλησιάζον αὐτῷ σῶμα. χαλκῖτις οὖν καὶ μίσυ  
καὶ χάλκανθος καὶ λεπὶς χαλκοῦ καὶ σῶρυ, στύφοντά τε
ἅμα καὶ δάκνοντα, δρᾷ μὲν κατ' ἀμφοτέρας τὰς

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.641, line 3

πείρᾳ καθ' ὃν πολλάκις ἔμπροσθεν ὑπεθέμην σοι τρόπον.

ἐὰν γὰρ ἅμα τό τε στύφειν ἔχῃ καὶ τὸ δάκνειν ἤ τινα
ἄλλην ἐναργῆ ποιότητα καὶ δύναμιν ἐπιμεμιγμένην τῇ στύ-
ψει, περιττὸν καὶ μάταιον εἰς πεῖραν ἄγειν τὸ τοιοῦτον
φάρμακον, ἐπειδὰν δοκιμάζῃς ἐνέργειαν στύψεως. ἄδηλον
γὰρ εἴτε διὰ τὴν στύψιν, εἴτε διά τινα τῶν ἀναμεμιγμένων
αὐτῇ ποιοτήτων, εἴτε καὶ δι' ἀμφοτέρας ἐνήργησεν ὡδί
πως περὶ τὸ πλησιάζον αὐτῷ σῶμα. χαλκῖτις οὖν καὶ μίσυ  
καὶ χάλκανθος καὶ λεπὶς χαλκοῦ καὶ σῶρυ, στύφοντά τε
ἅμα καὶ δάκνοντα, δρᾷ μὲν κατ' ἀμφοτέρας τὰς ποιότη-
τας εἰς ἕκαστον τῶν ὁμιλούντων σωμάτων, οὐ μὴν διδάξαι
γε ἡμᾶς δύναται σαφῶς εἴτε διὰ τὴν στύψιν ἔχει τὸ
καίειν, εἴτε διὰ τὴν δριμύτητα. καταλιπεῖν οὖν ἄμεινον
αὐτὰ καὶ γεύεσθαι πολλῶν ἑφεξῆς ἄλλων ἐπισκοπούμενον
εἰλικρινῆ στύψιν ἰδίᾳ καὶ καθ' ἑαυτὴν ὡς οἷόν τ' ἐστὶ μά-
λιστα, κᾀπειδὰν τοιαύτην εὕρῃς, οὕτως ἤδη κρίνειν τὸ
φάρμακον αἷς πολλάκις ἔμπροσθεν ἤκουσας μεθόδοις, οἷον
εἴ σοι γευομένῳ φαίνοιτο βαλαύστιον, ἢ κικὶς, ἢ κύτινος,
ἢ ὑποκυστὶς, ἢ στρύχνος, ἢ γλαύκιον, ἢ ἀκακία, ἢ ῥοῦ
χυλὸς, ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον ἀκριβῶς μὲν εἶναι στρυφνὸν,
ἔκδηλον δ' ἑτέραν ποιότητα μηδεμίαν ἔχον,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.642, line 14

χούσης ἀποφαίνεσθαι. εἰ δ' ἔμπαλιν ἔχον εὑρίσκοιτο καὶ τῶν

ὑγιαινόντων σωμάτων ὑπ' αὐτοῦ θερμαινομένων καὶ τῶν
θερμῶν νοσημάτων παροξυνομένων καὶ τῶν ψυχρῶν ὠφελου-
μένων οὐ ψύχειν, ἀλλὰ θερμαίνειν ἡγεῖσθαι χρὴ τὸ τοιοῦτον
φάρμακον. οὕτω δὲ καὶ περὶ τῶν δριμέων αὐτῶν καθ' ἑαυτὰ
ποιεῖσθαι τὴν βάσανον, ἐπί τε κρόμμυον ἰόντα καὶ σκόροδον
καὶ πέπερι καὶ πύρεθρον καὶ ζιγγίβερι καὶ στρούθιον, ἑλέ-
νιόν τε καὶ τίτανον. ὥσπερ γὰρ ὁ μίξας στρύχνου χυλῷ
 187

πέπερι δοκιμάζειν οὐδέτερον αὐτῶν ἱκανός ἐστιν, οὕτως οὐδ'

ὁ τὰ πρὸς τῆς φύσεως μεμιγμένα. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον
ἀξιῶ σε καὶ τὴν ὀξεῖαν ποιότητα καὶ τὴν πικρὰν καὶ τὴν γλυ-
κεῖαν ἐπισκέπτεσθαι σφοδρὰς καὶ μόνας ὡς οἷόν τ' ἐστὶν
εἰς τὴν δοκιμασίαν ἄγοντα καὶ τῇ πείρᾳ τὰς δυνάμεις αὐτῶν
ἐξευρίσκοντα. τὸ δὲ πᾶν ὅ τι περ ἂν ᾖ στρυφνὸν, ἢ αὐστηρὸν,
ἢ πικρὸν, ἄγειν εἰς πεῖραν, ὡς ἤτοι στρυφνότητος, ἢ αὐστη-  
ρότητος, ἢ πικρότητος ἐν αὐτῷ βάσανον ληψόμενον ἄτοπον
δεινῶς. εἰ γὰρ μιᾶς μόνης μετέχει ποιότητος, τὴν αὐτὴν τοῦ
φαρμάκου πεῖραν ἕξεις καὶ τῆς ποιότητος· εἰ δὲ πλειόνων,
ἐξ ἁπασῶν ἤδη δηληνότι μικτὴν ἐνέργειαν ἐνεργήσει τὸ φάρ-
μακον, ὥσθ' ἡ τῆς μιᾶς τῆς κρινομένης ἔτ' ἄδηλος μένει.
εἴπερ οὖν ὡς προείρηται χρὴ κρίνειν, οὐκ ὀρθῶς ὑπέλαβον

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.647, line 16

γένεσις αὐτοῦ, νῦν εἰρήσεται. ἐπειδὴ τὸ στρυφνὸν σῶμα γεῶ-

δές τε καὶ ψυχρὸν ἦν, ἐκλυθήσεται κατ' ἀνάγκην τριχῶς, ἢ
θερμαινόμενον, ἢ ὑγραινόμενον, ἢ συναμφότερον ἅμα πάσχον
ἂν μὲν οὖν θερμαίνηται μόνον, οὐκ ἔστι μὲν οὔθ' ὑγρότερον
οὔτε μαλακώτερον, ἀλλὰ σκληρὸν μένον ἐπικτήσεται γλυκύ-
τητα, καθάπερ αἱ τῶν δρυῶν βάλανοι καὶ μάλιστα αἱ ὀνομα-
ζόμεναι καστανεῖαι. ἐὰν δ' ὑγραίνηται μόνον, ἐὰν μὲν παχυ-
μερὴς καὶ ὑδατώδης ἡ ὑγρότης, αὐστηρὸν ἀποτελεσθήσε-
ται. παντὸς γὰρ χυμοῦ δύναμιν ἡ ὑδατώδης ὑγρότης ἀμβλύνει.
ἐὰν δὲ λεπτομερής τε καὶ ἀερώδης, ὀξύνει. δέδεικται γὰρ ὡς
τὸ λεπτομερὲς ψυχρὸν ὀξεῖαν ἀπεργάζεται ποιότητα. ἂν δὲ
ὑγραίνηταί τε ἅμα καὶ θερμαίνηται, μετὰ μὲν ὑδατώδους
ὑγρότητος εἰς γλυκύτητα τὴν μετάπτωσιν ἕξει, μετὰ δ' ἀερώ-  
δους εἰς λιπαρότητα. καὶ πρόδηλον ἤδη γέγονεν ὅπως οἱ
καρποὶ κατ' ἀρχὰς ὄντες στρυφνοὶ, προϊόντος τοῦ χρόνου
τινὲς μὲν ἀκριβῶς γίνονται γλυκεῖς, τινὲς δὲ ὀξεῖς, τινὲς
δ' αὐστηροὶ, τινὲς δ' ἀεὶ μένουσι στρυφνοὶ, τινὲς δ' ἀποτε-
λοῦνται λιπαροί· καὶ δὴ καὶ κατὰ τὰς τῶν εἰρημένων ποιο-
τήτων ἐπιμιξίας παμπόλλην ἔχουσι τὴν ποικιλίαν. στρυφνὸς
μὲν οὖν ἄχρι τέλους ἐστὶν ὁ τῆς πρίνου καὶ κομάρου καὶ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.650, line 7

γλυκὺ πᾶν θερμόν τέ ἐστι καὶ οὐκ ἀμέτρως ὑπερβάλλει τὴν

ἐν ἡμῖν θερμότητα, ἀλλ' ὥσπερ τὸ ὕδωρ τὸ θερμὸν, οὗ ψαύον-
τες ἡδόμεθα, καὶ μάλισθ' ὅταν ὦμεν ἐῤῥιγωκότες, ἄχρι μὲν τοῦ
διαχεῖν τὰ πεπηγότα πρὸς τοῦ ψυχροῦ μόρια τοῦ σώματος  
ἐκθερμαῖνον ἡμᾶς, οὐ μὴν διαλῦόν γε οὐδὲ τέμνον αὐτῶν τὸ
συνεχὲς καὶ διϊστῶν, ἥδιστόν ἐστι καὶ ὠφελιμώτατον. οὕτω
 188

καὶ πᾶν ἔδεσμα γλυκὺ θερμὸν μὲν ὑπάρχει πάντως, οὐ μὴν

ἐπὶ πλέον γε ἥκει θερμότητος ὡς ἀνιᾷν, ἀλλ' ἐν τοῖς ὅροις
μένει τοῦ διαχέοντος καὶ ὁμαλύνοντος καὶ μαλάττοντος. ἀνα-
μνήσθητι δὲ πάλιν κᾀνταῦθα τῶν πολλάκις ἡμῖν ἔμπροσθεν
εἰρημένων, ὡς τινὰ μὲν ἤτοι κατὰ μίαν ἢ δύο ποιότητας ἐνερ-
γεῖ τε καὶ πάσχει πρὸς ἄλληλα, τινὰ δὲ καθ' ὅλας ἑαυτῶν
τὰς οὐσίας, ἐν οἷς καὶ φάρμακα μὲν οὐκ ὀλίγα καὶ τὰς τρο-
φὰς δὲ πάσας ὑπάρχειν ἔφαμεν. ἔοικε δὲ διττὸν εἶναι τὸ γένος
αὐτῶν, ὡς καὶ Θεόφραστος ἐπεσημήνατο. τινὲς μὲν γάρ εἰσι
λιπαραὶ, καθάπερ ἡ πιμελὴ, τινὲς δὲ γλυκεῖαι μᾶλλον ἢ ἧττον,
ὥσπερ οἵ τε καρποὶ πάντες οὓς ἐσθίομεν, αἵ τε τῶν ζώων
σάρκες, ἤδη δὲ καὶ βοτάναι πολλαὶ καὶ ῥίζαι καὶ ἄνθη καὶ
βλαστοί. καὶ γὰρ εἴ τι τῶν τοιούτων στρυφνόν ἐστιν, ὥσπερ
αἱ ἀχράδες καὶ κράνια. πάντως μέντοι καὶ αὐτὸ μετέχει γλυ-
κύτητος, εἴπερ γε μὴ ἀκριβῶς ἐστι στρυφνὰ,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.652, line 11

ἀκριβεῖς ἔσεσθαι τῆς οἰκείας αὐτῶν ποιότητος. ἂν δὲ πρὸς

τούτῳ θερμότεροι τοῦ δέοντος, ἢ ψυχρότεροι γενηθῶσιν, ἢ
τὸ σύμπαν σῶμα, ἢ τοὺς περὶ τὴν γλῶτταν ἢ τὴν γα-
στέρα τόπους, οὐ τῶν θρεψόντων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν
ἤτοι ψυχόντων, ἢ θερμαινόντων δεήσονται. καὶ διὰ τοῦτο
καὶ τῶν σιτίων ἄλλοτε ἄλλο τοῖς τοιούτοις ἥδιον φαίνεται.
διττοῦ γὰρ ὄντος τῷ γένει τοῦ ἡδέος, ἑτέρου μὲν τοῦ τὸ
κεκενωμένον ἀναπληροῦντος, ὅπερ ἦν ἡ τροφὴ, ἑτέρου δὲ
τοῦ τὸ ἠλλοιωμένον ἐξιωμένου, φάρμακον δ' ἤδη τοῦτο
συμβαίνει τοῖς ἐδέσμασιν, ὅταν μὴ μόνον τοῖς σώμασι κεκε-
νωμένοις, ἀλλὰ καὶ κατὰ ποιότητα μεταβεβλημένοις προς-
φέρηται, κατὰ διττὸν ἡδύνεσθαι ἤδη τρόπον, ὡς τροφαῖς
τε ἅμα καὶ φαρμάκοις. ἀλλ' ὡς μὲν φάρμακα ψύχοντά τινα
καὶ θερμαίνοντα καὶ ξηραίνοντα καὶ ὑγραίνοντα κατὰ λό-
γον ὀνήσει τε ἅμα καὶ ὠφελήσει, ὡς τροφαὶ δὲ μόνα τὰ
σύμφυλα καὶ οἰκεῖα ταῖς ὅλαις τῶν τρεφομένων οὐσίαις.
εὐθὺς τούτοις ὑπάρχει δηλονότι συμμέτρως εἶναι θερμοῖς,
ὡς πρὸς τὰ τρεφόμενα. καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῶν ἐδεσμάτων  
καὶ τῶν φαρμάκων οὐχ ἓν εἶδος ἅπασι τοῖς ζώοις ἐστί.
κατὰ γὰρ τὴν οἰκείαν ἕκαστον αὐτῶν οὐσίαν τε ἅμα καὶ
διάθεσιν ἥδεταί τε καὶ ὠφελεῖται πρὸς ἀμφοῖν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.662, line 4

γὰρ τοὺς οἴνους τοὺς ἀσθενεῖς ἔν τε τῷ ἦρι καὶ τῷ θέρει

μεταβάλλειν τε καὶ ὀξύνεσθαι, χειμῶνος δ' ἐν ταῖς οἰκείαις
φυλάττεσθαι ποιότησιν, ὑπὸ θερμοῦ τισιν ἔδοξεν ἡ ὀξύτης
γεννᾶσθαι. συναύξει δ' αὐτῶν τὴν ὑπόληψιν ὅ τε κινηθεὶς
 189

σφοδρότερον οἶνος, ὅ τ' ἐν τοῖς πλοίοις μετακομισθεὶς ποῤ-

ῥώτερον. καὶ γὰρ οἱ τοιοῦτοι πάντες, ὅταν ἀσθενεῖς ὦσιν,  
ὀξύνονται τάχιστα. καὶ μέντοι τοὺς πίθους ἔνιοι τῶν τὰ
γεωργικὰ γραψάντων ἀξιοῦσιν ἐν οἴκοις κατορύττεσθαι πρὸς
ἄρκτον ἐστραμμένοις, ὡς τῆς μὲν ψύξεως φυλαττούσης αὐτῶν
τὴν ποιότητα, τῆς δὲ θερμότητος μεταβαλλούσης. ἀτὰρ οὖν
καὶ φαίνεται τοῦτο πολλαχόθι γιγνόμενον, αὐτῇ τῇ πείρᾳ
βασανισθέν. ὀξύνονται γὰρ ἔνιοι τῶν οἴνων ἑτοίμως, ὅταν
ἐν μεσημβρινοῖς καὶ προσηλίοις χωρίοις ἀποκέωνται, καί μοι
δοκεῖ τὴν ἀρχὴν τῆς τῶν εἰρημένων λύσεως ἐντεῦθεν ποιήσα-
σθαι. τὸ γὰρ μήτε πάντας ὀξύνεσθαι θερμαινομένους, ἀλλ'
ὅσοι ψυχρότεροι κατ' ἀρχὰς εὐθέως εἰσὶ, μήτε τῶν παλαιωθέντων
τινὶ συμπίπτειν τοῦτο, τὴν ἐπὶ τἀληθὲς ὁδὸν ἡμῖν εὑρήσει.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.663, line 11

τελέως ἀμυδρὰς ὄψει γιγνομένας, ἢ καὶ παντάπασιν ἀποσβεν-

νυμένας. οὕτω δὲ καὶ λύχνον καιόμενον, εἴ που ἄλλῃ
φλογὶ σφοδρᾷ καὶ μεγάλῃ παραθείης, εἴτ' ἐν ἡλίῳ καταθείης
ἰσχυρῷ, μαραινόμενόν τε καὶ διαφορούμενον αὐτίκα θεάσῃ.
καὶ μὲν δὴ κᾂν εἰ ῥιπίζοις ἰσχυρῶς ἀσθενῆ καὶ μικρὰν φλόγα,
θᾶττον ἀποσβέσεις αὐτὴν ἢ αὐξήσεις. οὔτε γὰρ κίνησιν οὔτε
θερμασίαν ἰσχυρὰν ἀσθενὴς ὑπομένει φύσις, ἀλλὰ διαφορεῖται
πρὸς αὐτῆς μᾶλλον ἢ αὐξάνεται, ἐπεί τοι κᾀξεπίτηδες ἐν πολ-
λοῖς χωρίοις κινοῦσί τε καὶ μεταφέρουσι τοὺς οἴνους, ὥσπερ
οὖν καὶ ἡλιοῦσί γε καὶ θερμαίνουσιν, ὡς ἐνίους αὐτῶν ἀηδεῖς
γίγνεσθαι τὴν ἀπὸ τοῦ καπνοῦ δεχομένους ποιότητα. καὶ
παρ' ἡμῖν γε κατὰ τὴν Ἀσίαν, ἐπὶ τοὺς κεράμους τῶν οἰκιῶν
ὅταν ἥκῃ θέρους ὥρα, λαγήνοις ἐγχεόμενοι σχεδὸν ἅπαντες
ἐπιτίθενται, καὶ μετὰ ταῦτα καθαιροῦντες ἐν ὑπερώοις οἰκή-
μασιν, ὧν ἐν τοῖς κατωγέοις μέλλει καυθήσεσθαι φλὸξ πολλὴ
κατατίθενται καὶ ὅλως πρὸς μεσημβρίαν τε καὶ πρὸς ἥλιον
ἀεὶ στρέφουσι τὰς ἀποθήκας, οἷς μέλλει θᾶττον αὐτοὺς ἐκ-
πέψαι τε καὶ ποτίμους ἐργάσασθαι. ὃ γὰρ ἐν χρόνῳ πολλῷ  
τοῖς ἄλλοις, τοῦτο τοῖς οὕτω θερμανθεῖσιν ἐν ἐλαχίστῳ περι-
γίγνεται. τῶν δὲ τὰ γεωργικὰ συγγραψάντων οὐδὲν θαυμα-
στὸν ἐνίους ὑπὸ τῆς κατὰ τὰ σφέτερα χωρία πείρας ὑπὲρ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.670, line 7

ποιότητες ἀπετελέσθησαν. ἀλλὰ τῶν μὲν τρεφόντων ἁπάν-

των κοινὸν τὸ γλυκύ· πᾶν γὰρ τὸ τρέφον ἢ μᾶλλον ἢ
ἧττόν ἐστιν γλυκύ· τῶν δὲ μὴ τρεφόντων κοινὸν μὲν τὸ
κατ' ἀπόφασιν τοῦ γλυκέος ἢ στερητικῶς ὀνομαζόμενον,  
οἷον οὐ γλυκὺ καὶ ἁλυκόν. αἱ κατὰ μέρος δὲ πλείους αἱ δια-
φοραὶ κατὰ λόγον ἐγένοντο, τὸ τῷ μὲν οἰκεῖον ἑκάστῳ τῶν
ὄντων ἓν ὑπάρχειν, ὅτι καὶ μία φύσις ἡ ἴδιος αὐτοῦ, τὰ δ'
 190

ἀλλότρια πάμπολλα, τὰ μὲν μᾶλλον ἀποκεχωρισμένα τῆς

οὐσίας αὐτοῦ, τὰ δὲ ἧτον. ὅσα μὲν οὖν ἐστιν ἀκριβῶς ὀξέα
καὶ στρυφνὰ καὶ πικρὰ καὶ ἁπλῶς ἡντινοῦν ἄλλην ἔχοντα
ποιότητα παρὰ τὴν γλυκεῖαν, ἄτροφα πάντ' ἐστὶν, ὥσπερ ὅσα
γλυκέα μόνον, τρόφιμα πάντα, τῶν δ' ἐπιμίκτων ταῖς ποιό-
τησιν ὅσα μὲν ἅμα γλυκέα τέ ἐστι καὶ στρυφνὰ, παχυμερέ-
στερα ταῖς οὐσίαις ἐστὶ καὶ ψυχρὰ ταῖς κράσεσιν, ὥσπερ καὶ
μικρὸν ἔμπροσθεν ἐδείκνυμεν· ὅσα δ' ὀξέα τε ἅμα καὶ γλυκέα,
λεπτομερέστερα μὲν ἢ τὰ στρυφνὰ, ψύχει δ' αὖ καὶ αὐτά. καὶ
δὴ καὶ τὰ μὲν πικρὰ θερμὰ, τὰ δὲ δριμέα καὶ τούτων ἔτι θερ-
μότερα. τρέφει δ' οὖν ἅπαντα τὰ τοιαῦτα μετὰ γλυκύτητος.
αὐτὸ δὲ καθ' ἑαυτὸ τῶν εἰρημένων οὐδὲν ἱκανὸν τρέφειν ἐστίν.
ἐπίμικτα δὲ γίγνεται κατὰ τρόπον διττὸν, ἢ ἀνομοιομερῆ ταῖς
οὐσίαις ὑπάρχοντα καὶ διαφερούσας κατὰ τὰ μόρια ποιότητας  

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.671, line 14

πλέον εἴτε παλαιούμενον, εἰς πικρότητα μεταβάλλει κατὰ

βραχὺ πάσχον τὸ τοιοῦτο. οὔθ' ὅσοι τῶν καρπῶν ἀποτελοῦν-
ται γλυκεῖς, ὥσπερ ἔνιοι τῶν σικύων τε καὶ μηλοπεπόνων,
οὐδ' αὐτοὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀθρόως ἀποβάλλουσι ποιότητα. κατὰ
βραχὺ γὰρ ἅπασι τοῖς φύσεως ἀλλοιουμένοις αἱ μεταβολαὶ συμ-
πίπτουσι, καὶ μάλισθ' ὅταν εἰς πολὺ διαφερούσας, ἢ καὶ παν-
τάπασιν ἐναντίας ποιότητας, ἡ ἀλλοίωσίς τε καὶ μετάστασις
αὐτῶν ἀποτελῆται. ὥσπερ οὖν τὸ μὲν ἀκριβῶς γλυκὺ τρόφιμόν
ἐστιν, τὸ δ' εἰλικρινῶς πικρὸν ἄτροφον, οὕτως τὸ μεταξὺ τρέ-
φει μὲν, ἀλλ' ἧττον τοῦ γλυκέος. ὡσαύτως δὲ καὶ κατὰ τὰς
ἄλλας ἔχει ποιότητας. ἄτροφοι γάρ εἰσι πλὴν τῆς γλυκείας
ἅπασαι. καὶ μὲν δὴ καὶ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα πολὺ μᾶλλον ἄτρο-
φά τε καὶ ἄποια πρὸς τὴν γεῦσίν εἰσιν. καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡ
γῆ καὶ τὸ ὕδωρ, ἄμφω γὰρ καὶ ταῦτα ἄποια πρὸς τὴν γεῦσίν
εἰσιν καὶ ἄτροφα, καθάπερ ὁ ἀὴρ καὶ τὸ πῦρ· ὥστε καὶ κατὰ  
τῶν ποιοτήτων ἐπιμιξίαν ἐκλύεται πολλάκις ἡ τῶν γλυκέων
ποιότης, ὑδατώδους μὲν οὐσίας ἐπικρατούσης ἐν τοῖς τῶν
ἐπιγείων σχεδὸν ἁπάντων καρποῖς. καὶ γὰρ πυροὶ καὶ κριθαὶ
καὶ κύαμοι καὶ ἐρέβινθοι καὶ τἄλλα ὅσα τοιαῦτα, διὰ ὑγρό-
τητα κατ' ἀρχὰς ἐγγὺς ἀποίων ὄντα τὴν γεῦσιν, ἐν τῷ χρόνῳ
πεπαινόμενά τε καὶ ξηραινόμενα γίνεται γλυκύτερα, γεώδους

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.672, line 16

πεπαινόμενά τε καὶ ξηραινόμενα γίνεται γλυκύτερα, γεώδους

δὲ καὶ ξηρᾶς ἐν ἀχύροις καὶ χόρτῳ καὶ ἀγρώστει καὶ καλάμοις
ξηροῖς καὶ ξύλοις, ὧν ἔνια πρὶν ἀποξηρανθῆναι γλυκέα τε
ἡμῖν ἐστι καὶ τροφὴν τῷ σώματι δίδωσιν ἐνίοτε, οἷον ὅ τε
τοῦ φοίνικος ἐγκέφαλος, οὕτω γὰρ ὀνομάζουσι τὸ ἀνώτατον
 191

μόριον αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀγρώστεώς τε καὶ τῶν καλάμων αἱ

μαλακαὶ ῥίζαι, καὶ μάλιστα τῶν κατ' Αἴγυπτον, ἤδη δὲ καὶ
τῶν πλείστων δένδρων αἱ βλάσται. ὁμοιότητι μὲν γὰρ ἀεὶ τῇ
πρὸς τὸ τρεφόμενον γλυκὺ φαίνεται τὸ τρέφον, ἀνομοιότητι
δ' οὐ γλυκύ. πολλῶν δ' οὐσῶν ἀνομοιοτήτων πολλὰς
ἀναγκαῖον ἐν τῷδε καὶ τὰς μὴ γλυκείας γίγνεσθαι ποιότητας,
ἃς ἑρμηνεῦσαι μὲν ἀμήχανον, ἀναμνῆσαι δ' ἐγχωρεῖ, πάντων
ἀνθρώπων ἀκριβῶς εἰδότων, ἑτέραν μὲν τὴν ἐκ τῶν στρυφ-  
νῶν αἴσθησίν τε καὶ διάθεσιν ἐν τῇ γλώττῃ γιγνομένην, ἑτέ-
ραν δὲ τὴν ἐκ τῶν ὀξέων, καὶ ἄλλην μὲν τὴν ἐκ τῶν ἁλμυρῶν,
ἄλλην δὲ τὴν ἐκ τῶν πικρῶν.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.675, line 8

καὶ πικρόν. οὕτω δὲ καὶ πᾶν ἐκχολοῦται τὸ σῶμα, καὶ εἴπερ

ἦν αἰσθητικὸν ἅπαν ὁμοίως τῇ γλώττῃ, καὶ τῆς ἁλυκότητος  
ἂν, οἶμαι, τῆς ἐν αὐτῷ ῥᾳδίως ἠσθάνετο καὶ τῆς πικρότη-
τος, ἔτι τε πρὸς τούτῳ καὶ αὐτῆς τῆς γλυκύτητος, ὑπαρχούσης
γε ἀεὶ τῷ κατὰ φύσιν αἵματι. νυνὶ δὲ ἐπειδὰν ἤτοι ῥαγέν-
τος ἢ ἀναστομωθέντος ἀγγείου τινὸς ἀθρόον τε καὶ θερ-
μὸν αἷμα κατὰ τῆς γλώττης ἐκχυθῇ, φαίνεται γλυκύτατον,
ὅταν, ὡς εἴρηται, κατὰ φύσιν ἔχῃ. ἐπεὶ τό γε νενοσηκὸς
πικρὸν ἢ ἁλυκόν ἐστιν, ἤ τινα τοιαύτην ἑτέραν ἐμφαίνει
ποιότητα, τὸ μέντοι καθ' ὅλον τοῦ ζώου τὸ σῶμα λαν-
θάνει, καθάπερ αἱ χολαὶ καὶ τὸ φλέγμα. καίτοι τῶν
χολῶν ἡ μὲν ἀεὶ πικρὰ φαίνεται, κᾂν μικρῷ μορίῳ ψαύσῃ
τῆς γλώττης, ἡ μέλαινα δ' ὀξεῖα. καὶ τοῦ φλέγματος καὶ
τῇ γλώττῃ πλησιάζοντος τὸ μὲν γλυκὺ, τὸ δὲ ὀξὺ, τὸ δὲ
ἁλμυρὸν ἐναργῶς ἐφάνη πολλάκις, ἄδηλον ὑπάρχον καὶ
τοῦτο καθ' ὅλον τὸ ζῶον.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.678, line 9

συμμέτρου τῇ θερμότητι σώματος ἀπολείπεσθαι συχνῷ, καὶ

διὰ τοῦτο εἰς ὀξύτητα μεταβάλλει ἐξ ἑαυτοῦ μᾶλλον ἢ πι-  
κρότητα. καὶ εἴπερ οἷόν τε ἦν αὐτοῦ γεύσασθαι πεφθέντος
ἔν τε τῇ γαστρὶ καὶ κατὰ τὰς φλέβας, εὑρίσκοιτο ἂν, οἶ-
μαι, γλυκύτερον μέλιτος. ὃ γὰρ ἔξωθεν ἔχει καὶ παρ' ἑαυτοῦ
τὸ μέλι, τοῦτ' ἐν τῷ πέττεσθαι λαμβάνει τὸ γάλα. καὶ
ὅταν γε θερμὸν ἱκανῶς ὑπάρχῃ τὸ τοῦ ζώου σῶμα, τοσοῦ-
τον ἐπικτᾶται τὸ γάλα τῆς γλυκύτητος, ὅσον ἀπόλλυσι τὸ
μέλι. καὶ τοῦτ' εὐλόγως γίνεται. τῷ μὲν γὰρ ἄκρως γλυκεῖ,
καὶ διὰ τοῦτο μηκέτ' ἐγχωροῦντι προσθήκην γλυκύτητος,
εἰς τὴν ἐφεξῆς ἀνάγκη μεταβάλλειν ποιότητα· τῷ δέ γε ἐνδεεῖ
τὸ τέλεον ἐκ τῆς πέψεως προσγίνεται. ταῦτ' ἄρα καὶ διτ-
τὰς ἀπεπτούμενον ἐν τῇ γαστρὶ τὸ γάλα τὰς ἀλλοιώσεις
 192

ἐπιδέχεται· κατὰ μὲν τὴν ψυχροτέραν κοιλίαν ὀξυνόμενον,

ἐν δὲ τῇ θερμοτέρᾳ κνισῶδές τε καὶ πικρὸν ἀποτελούμε-
νον. οὐ μὴν τό γε μέλι τὴν εἰς ὀξύτητά ποτε μεταβολὴν δέ-
χεται ἐν τῷ πέττεσθαι· θερμότερον γάρ ἐστιν ἢ ὥστε μὴ κρα-
τούμενον ὀξυνθῆναι. δακνώδη μὲν γὰρ ἄμφω τῇ γλώτ-
τῃ, τό τε ὀξὺ καὶ τὸ πικρὸν, οὐ μὴν ὡς ἴδιον γλώττης αἴ-
σθησις τοῦτο κέκτηται. καὶ γὰρ εἰ καὶ κατ' ἄλλης σαρκὸς
ἡστινοσοῦν γυμνῆς τοῦ δέρματος ἐπιβάλλοις αὐτὰ,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.680, line 12

καθάπερ τὸ πέπερι καὶ τὸ πύρεθρον καὶ τὸ κάρδαμον καὶ

τὰ σκόροδα καὶ τὰ κρόμμυα καὶ πάνθ' ὅσα τοιαῦτα. καί
μοι δοκεῖ μόνον τοῦτο τὸ γένος τῶν χυμῶν ἰδίας ἀπορῆ-
σαν προσηγορίας τῇ κοινῇ συγχρήσασθαι καθ' ὑπεροχήν. ὄν-
τος γὰρ καὶ τοῦ πικροῦ χυμοῦ καὶ τοῦ ὀξέος δριμέων ἀμ-
φοῖν, ἐν ᾧπερ ἂν σώματι σφοδρὰν εὑρίσκομεν τὴν δρι-
μύτητα, κᾂν μήτε πικρὸν ᾖ κᾂν μήτε ὀξὺ, δριμὺ προσαγο-
ρεύειν εἰθίσμεθα, καίτοι πολλῶν ὄντων κατ' εἶδος τῶν τοιού-
των σωμάτων. τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐστιν ἐδώδιμα, τὰ δ' οὔ.
τὰ μὲν οὖν ἐδώδιμα γλυκεῖαν ἐξ ἀνάγκης ἔχει τινὰ μεμιγ-
μένην ἀμυδρὰν ποιότητα. καὶ διὰ τοῦτο πολλοῖς ἐξ αὐτῶν
ὡς ὄψῳ χρώμεθα, πολλοῖς δ' ὡς ἡδύσματι μόνῳ. ὡς σιτίοις
μὲν γὰρ αὐτῶν οὐδενὶ, διὰ τὸ σφοδρὸν τῆς δυνάμεως. τῶν
δ' οὐκ ἐσθιομένων τὰ μέν ἐστι θανάσιμα, τὰ δ' ἁπλῶς
φάρμακα, πάντα δ' οὖν ἐπιτιθέμενα κατὰ τοῦ δέρματος
ἡμῶν ἕλκος ἐργάζεται ῥᾳδίως. ἐμφαίνει δὲ καὶ τούτων ἔνια  
πικρὰν ποιότητα, ὥσπερ τῶν ἐδωδίμων οὐκ ὀλίγα γλυκεῖαν,
οὐ μὴν ὀνομάζεταί γε πικρὰ, διότι βραχεῖα μὲν αὕτη καὶ ἀσθε-
νής ἐστιν ἐν αὐτοῖς, ἰσχυρὰ δὲ ἡ τῆς δριμύτητος. ἐνίων δ'
οὐδὲ γεύσασθαι τολμῶμεν, οἷον ἤτοι θαψίας, ἢ κανθαρίδων,
ἤ τινος ἑτέρου τῶν κατὰ διάβρωσιν ἢ σῆψιν ἀναιρούντων·

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.697, line 10

τὰ εἰκότα, λείποιτ' ἂν ἔτι καὶ περὶ τῶν ἀτμῶν εἰπεῖν. ἐπὶ  

τούτῳ γὰρ τῷ γένει τῶν αἰσθητικῶν τὴν τῆς ὀσμῆς αἴ-
σθησιν ἡ φύσις ἐδημιούργησεν. οἱ μὲν δὴ πλεῖστοι τοῖς
χυμοῖς αὐτοῖς ὁμοίως ἡμᾶς διατιθέασιν. τά τε γὰρ ὀξέα
πάντα καὶ πρὸ τούτων ὄξος αὐτὸ τὴν ὄσφρησίν τε καὶ τὴν
γεῦσιν ὡσαύτως κινεῖ, τά τε δριμέα, καθάπερ σκόροδα καὶ
κρόμμυα, καὶ ταῦτ' οὐδὲν ἧττον τῆς γεύσεως ἀνιᾷ τε καὶ
δάκνει τὴν ὄσφρησιν. οὕτω δὲ καὶ καθ' ἕκαστον τῶν ἄλλων
ὁμοία σχεδὸν ἡ τῆς ὀσμῆς αἴσθησίς ἐστι τῇ τῆς γεύσεως,
ὥστε ἐνίων σωμάτων οὐδὲ γευσάμενοί ποτε, καθάπερ τῆς
 193

κόπρου, γιγνώσκομεν τὴν ποιότητα, καὶ κατὰ τοῦτό γε

τὴν ἀρχὴν οὐδ' ἐπιχειροῦμεν γεύεσθαι, τῷ πάνυ σφόδρα
πιστεύειν τῇ ὀσφρήσει. καὶ μέντοι καὶ τῶν εὐωδῶν ἐδε-
σμάτων ὅσα διασαπέντα κατὰ τὴν ὀσμὴν ἡμᾶς ἀνιᾷ, καὶ
ταῦτ' εὐθέως ἀποῤῥιπτοῦμεν, οὐδ' ἐπιχειροῦντες γεύεσθαι, καὶ
σχεδὸν ἐπὶ πάντων ὁμολογοῦσιν ἀλλήλαις ὄσφρησίς τε καὶ
γεῦσις. ἐπὶ μέντοι τῶν ἡδίστων, οἷά περ καὶ τὰ ῥόδα, δια-
φέρουσί τε καὶ πάμπολυ διεστήκασιν. οὐ μόνον γὰρ οὐχ
ἡδέα γευομένοις ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ πικρότητος οὐκ ὀλίγον  
ἐμφαίνει. καίτοι τόγε πικρὸν οὐδέποτ' ἦν εὐῶδες οὐδ' ὡς
φάρμακον, οὐδ' ὡς τροφὴ ἡμῖν ἡδύ. τίς οὖν ἡ τῆς διαφωνίας

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.702, line 3

κρινόμενα καὶ δύσσηπτα ταῖς οὐσίαις ὑπάρχοντα, διότι καὶ

ξηρὰ ταῖς κράσεσιν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς εἴρηται
πρόσθεν. ἐν δὲ τῇ τοῦ ῥόδου φύσει τὸ μέν ἐστι στρυφνὸν
γευομένοις, ὅπερ ἀναγκαῖον εἶναι γεῶδές τε καὶ παχυμερὲς
καὶ ψυχρὸν, ἕτερον δὲ πικρὸν, ὃ δὴ λεπτομερές τ' ἐστὶ καὶ
θερμὸν, καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις τὸ ὑδατῶδες, ψυχρὸν μὲν ἐξ
ἀνάγκης, ἀλλ' ἐν τῇ κατὰ τὸ λεπτομερές τε καὶ παχυμερὲς  
ἀντιθέσει μέσον πως ὑπάρχον τῶν ἄκρων, οὗ τῇ μίξει καὶ τὸ
στρυφνὸν καὶ τὸ πικρὸν οὐκ ἔστιν ἄκρως τοιοῦτον ἑκάτε-
ρον οἷόν περ λέγεται· πάσας γὰρ ἐκλύει τὰς ποιότητας ἡ
τοῦ ὑδατώδους ἐπιμιξία. τοῦτ' οὖν αὐτὸ τὸ ὑδατῶδες ἔοικέ
πως ἤδη τε καὶ κατειργάσθαι καὶ λελεπτύνθαι καὶ τεθερ-
μάνθαι, καὶ διὰ τοῦτο ῥᾳδίως εἰς ἀτμοὺς ἄγεσθαι καὶ ταύ-
τῃ τὸ ῥόδον ὀσμῶδές τε εἶναι καὶ ξηραίνεσθαι τάχιστα. καὶ
ταῦθ' ὑπὲρ αὐτοῦ πάντα διὰ μὲν τῆς γεύσεως ἔνεστι τε-
κμήρασθαι, διὰ δὲ τῆς ὀσμῆς οὐχ οἷόν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.705, line 12

μαζόμενα σώματα τά τε κοινὰ πάντων ἐστὶ στοιχεῖα καὶ τὰ

κατ' ἐπικράτησίν τινος τούτων, ὑγρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ψυχρὰ
καὶ θερμὰ προσαγορευόμενα, καὶ τὰ πρὸς τὸ σύμμετρον
ὁμογενὲς, ἢ ὁμοειδὲς παραβαλλόμενα καὶ τὰ πρὸς ὁτιοῦν τὸ
ἐπιτυχόν. περὶ μὲν δὴ τῆς ἐν τούτοις διαφορᾶς εἴρηται πολ-
λάκις, εἴρηται δ' οὐδὲν ἧττον καὶ ὅπῃ διαφέρει τροφὴ
φαρμάκου, καὶ ὡς ἡ μὲν τροφὴ κρατεῖταί τε καὶ νικᾶται
πρὸς τοῦ τρεφομένου. τὸ φάρμακον δὲ ἔμπαλιν αὐτὸ νικᾷ
καὶ κρατεῖ τοῦ σώματος οὗπερ ἂν ὑπάρχῃ φάρμακον· ἐν
τῷ πρός τι γὰρ ἑκατέρων εἶναι τὴν νόησιν. ἐδείχθη δὲ καὶ
ὡς ἤτοι κατὰ μίαν ἡντιναοῦν ποιότητα τὸ φάρμακον ἀλ-
λοιοῦν πέφυκεν, ἢ θερμαῖνον ἢ ψῦχον ἢ ξηραῖνον ἢ ὑγραῖ-
νον ἢ κατὰ συζυγίαν τινὰ τῶν εἰρημένων, ἢ καθ' ὅλην αὐτοῦ
 194

τὴν οὐσίαν, ὥσπερ τῶν τε δηλητηρίων ἔνια καὶ τῶν ἀλεξη-

τηρίων οὐκ ὀλίγα καὶ τὰ καθαίροντα πάντα καὶ τῶν ἐπι-
σπαστικῶν ὀνομαζομένων πολλά. περὶ δὲ τούτων ἔτι μοι δο-  
κῶ προσθήσειν ἐν τοῖς ἑξῆς τὰ λείποντα. τὰ δὲ κατὰ
μίαν ἢ δύο ποιότητας ἐνεργοῦντα περὶ τὸ σύμπαν ἡμῶν σῶ-
μα κατὰ τόδε τὸ γράμμα δίειμι, λαβὼν κᾀνταῦθα πάλιν
ὑπόθεσιν ἀποδεδειγμένην ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὡς τὰ πλεῖ-
στα τῶν ἁπλῶν φαρμάκων ἀνομοιομερῆ τε καὶ σύνθετα κα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.706, line 2

πρὸς τοῦ τρεφομένου. τὸ φάρμακον δὲ ἔμπαλιν αὐτὸ νικᾷ

καὶ κρατεῖ τοῦ σώματος οὗπερ ἂν ὑπάρχῃ φάρμακον· ἐν
τῷ πρός τι γὰρ ἑκατέρων εἶναι τὴν νόησιν. ἐδείχθη δὲ καὶ
ὡς ἤτοι κατὰ μίαν ἡντιναοῦν ποιότητα τὸ φάρμακον ἀλ-
λοιοῦν πέφυκεν, ἢ θερμαῖνον ἢ ψῦχον ἢ ξηραῖνον ἢ ὑγραῖ-
νον ἢ κατὰ συζυγίαν τινὰ τῶν εἰρημένων, ἢ καθ' ὅλην αὐτοῦ
τὴν οὐσίαν, ὥσπερ τῶν τε δηλητηρίων ἔνια καὶ τῶν ἀλεξη-
τηρίων οὐκ ὀλίγα καὶ τὰ καθαίροντα πάντα καὶ τῶν ἐπι-
σπαστικῶν ὀνομαζομένων πολλά. περὶ δὲ τούτων ἔτι μοι δο-  
κῶ προσθήσειν ἐν τοῖς ἑξῆς τὰ λείποντα. τὰ δὲ κατὰ
μίαν ἢ δύο ποιότητας ἐνεργοῦντα περὶ τὸ σύμπαν ἡμῶν σῶ-
μα κατὰ τόδε τὸ γράμμα δίειμι, λαβὼν κᾀνταῦθα πάλιν
ὑπόθεσιν ἀποδεδειγμένην ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὡς τὰ πλεῖ-
στα τῶν ἁπλῶν φαρμάκων ἀνομοιομερῆ τε καὶ σύνθετα κα-
τά γε τὴν ἀλήθειάν ἐστιν, ὀνομάζεται δὲ ἁπλᾶ τῷ φύσει
τοιαῦτα ὑπάρχειν οἷάπερ ἐστὶν, οὐδὲν ἐξ ἐπιτεχνήσεως ἡμε-
τέρας προσειληφότα. καὶ μὲν δὴ καὶ ὡς τὰ μέν τινα παχυ-
μερῆ καὶ γεώδη ταῖς οὐσίαις ἐστὶν, τὰ δὲ λεπτομερῆ καὶ ἀερώδη,
τὰ δ' οἷον ὑδατώδη τε καὶ μέσα τῶν εἰρημένων, ἐπιδεδειγμένα
καὶ ταῦτ' ἐν τοῖς ἔμπροσθεν λόγοις ὑποθέσεις ἔστωσάν μοι
πρὸς τὰ μέλλοντα λεχθήσεσθαι. τούτων οὖν ὑποκειμένων

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.710, line 3

δυνάμεως ἐν τοῖς πρὸ τούτου τέσσαρσιν ὑπομνήμασι διῆλ-

θον· ἐν μὲν τῷ πρώτῳ καὶ δευτέρῳ τὰ τῶν σοφιστῶν
ἐξελέγχων ἐπιχειρήματα καὶ δεικνὺς τὴν ἀληθῆ μέθοδον, ᾗ
χρώμενος ἄν τις εὑρίσκοι τὰς τῶν φαρμάκων δυνάμεις, ἐν
δὲ τῷ τρίτῳ τῶν σοφιστῶν ἀποχωρήσας, ἅπαντα διῆλθον
ἐξ ἀρχῆς τὰ λογικὰ ζητήματα, δι' ὧν ἄν τις μάλιστα διελθὼν
καὶ ὡς ἄν τις εἴποι τεχνωθεὶς ἱκανὸς ἔσται πάντων τῶν
φαρμάκων εὑρίσκειν τὰς δυνάμεις· ἐν δὲ τῷ δʹ περὶ τῶν τῆς  
γλώττης ἰδίων αἰσθητῶν ἐποιησάμην τὸν λόγον, ἃ δὴ χυ-
μοὺς ὀνομάζουσιν, ἐπιδεικνύων ὡς ἄν τις ἐντεῦθεν ὁρμώμε-
νος εὑρίσκοι τὰς πρώτας ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις. ἡψά-
 195

μην δ' εἰς ὅσον ἡ χρεία προὐκαλεῖτο καὶ τῶν ὀσφρητῶν

ποιοτήτων ἐπὶ τελευτῇ τοῦ βιβλίου, δεικνύων ὁπόσον τι κᾀν-
τεῦθεν ἐγχωρεῖ λαβεῖν εἰς τὴν τῶν πρώτων δυνάμεων εὕρε-
σιν. ἐν δὲ δὴ τῷδε τῷ λόγῳ τῷ εʹ γένος ἄλλο μοι πρό-
κειται δυνάμεων ἐξηγήσασθαι, δευτέρων ὡς ἂν εἴποι τις καὶ
τρίτων ἐπὶ ταῖς πρώταις τε καὶ κοιναῖς ἁπάντων. ἐπειδὴ
γὰρ ἕκαστον τῶν κατὰ μέρος οὐχ ὡσαύτως ἐξ ἐκείνων κέ-
κραται, τὸ μὲν, οἶμαι, χαλαστικὸν αὐτῶν ἐγένετο,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.715, line 6

διότι μηδὲ περὶ τοῦ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ σώματος. εἴ γε

δὴ τὸ μὲν ἁπλῶς σκληρὸν λέγεται καθάπερ ἡ γῆ, τὸ δὲ κατ'
ἐπικράτειαν, ὡς ὄνυξ καὶ πλῆκτρον καὶ κέρας, τὸ δὲ πρὸς
τὸ σύμμετρον ὁμογενὲς ἢ ὁμοειδὲς, παραβαλόντα ὡς τόδε τι
ζῶον, οἷον ἐλέφας, ἢ ὅδε τις ἄνθρωπος, οἷον ὁ Ἠρακλῆς, τὸ  
δὲ πρὸς ὁτιοῦν παραβαλλόμενον, ὡς ὁ Διογένης πρὸς τὸν Ἀρι-
στοτέλη. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον λέγεται καὶ τὸ
μαλακὸν ἢ ὡς ἄκρως τοιοῦτον ἢ κατ' ἐπικράτειαν ἢ πρὸς
τὸ σύμμετρον ὁμογενὲς ἢ ὁμοειδὲς ἢ πρὸς ὁτιοῦν τὸ ἐπιτυ-
χόν. ὅτι δὲ καὶ τριχῶς ἐγχωρεῖ λέγειν τὰ τοιαῦτα πάντα, τὰ
μὲν ὡς ἀμίκτους τε καὶ ἄκρας ἔχοντα τὰς ποιότητας, ἀφ'
ὧν παρονομάζεται, τὰ δὲ ὡς πρὸς τὸ σύμμετρον ὁμογενὲς ἢ
ὁμοειδὲς, τὰ δ' ὡς πρὸς ὁτιοῦν τὸ ἐπιτυχὸν παραβαλλόμενα,
καὶ ὡς οὐδὲν διήνεγκεν ἢ ἐκείνως ἢ οὕτως εἰπεῖν, ἔτι ἐπι-
δέδεικταί μοι πολλάκις. ἐάσαντες οὖν τὰ λοιπὰ πάντα ση-
μαινόμενα περὶ τῶν πρὸς τὸν ἄριστα κατεσκευασμένον ἄν-
θρωπον ἐπισκεψώμεθα μαλακῶν καὶ σκληρῶν,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.722, line 4

τῶν, ὥσπερ καὶ λουτρὰ τῶν ποτίμων ὑδάτων σὺν ἐλαίῳ

δαψιλεῖ. ταὐτὸ δὲ τοῦτο ἐργάζεται καὶ ἡ τῶν ἐδεσμάτων
ποιότης ὡσαύτως ἔχουσα, διὰ τοῦτο καὶ τῶν βουλιμιῶν ἰά-
ματα τοιαῦτα τετύχηκεν ὄντα. ψύξιν γὰρ ἅμα ξηρότητι τὸ
πάθος ἔχει, καὶ ἡ ἴασις αὐτῶν διὰ τῶν ἐναντίων. τὸ μέν-
τοι δι' ἀλεύρου πυρίνου κατάπλασμα, τὰς εὐκράτους φύσεις
διαπυΐσκον, οὔτ' ἀπάγει τι τῆς κατὰ φύσιν ἐν τοῖς μορίοις  
ὑγρότητος ὅ τι καὶ ἄξιον λόγου, καὶ πολὺ μᾶλλον οὐδὲ προς-
τίθησιν, ὥσπερ οὐδὲ τὴν θερμασίαν, οὔτε ἐπιτείνειν πέφυ-
κεν οὔτ' ἀμβλύνειν, ἀλλὰ κατὰ μόνην αὐξάνειν τὴν οὐσίαν.
ἔστι δὲ οὐ ταὐτὸ ἐπιτεῖναι τὴν ποιότητα καὶ τὴν οὐσίαν
αὐξῆσαι. δειχθήσεται δὲ καὶ ταῦτα ἀκριβέστερον ὀλίγον ὕστε-
ρον. τὰ μὲν δὴ τοιαῦτα τῶν φαρμάκων ὑγρὰ καὶ θερμὰ
λέγομεν, οὐχ ὡς ὑγρότερα καὶ θερμότερα τῆς ἡμετέρας οὐ-
σίας, ἀλλ' ὡς παραπλησίας ἡμῖν ὑπάρχοντα κράσεως, ὑγρᾶς
 196

καὶ θερμῆς οὔσης κατὰ τὸν παλαιὸν λόγον, ὡς ἐν τῷ περὶ

κράσεων εἴπομεν. οὐ μὴν οὕτως ἢ τὸ ὕδωρ ὑγρὸν ἢ τὴν
χαλβάνην θερμὴν εἶναί φαμεν, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέγγον τε
καὶ διαβρέχον ἡμῶν τὴν σάρκα, τὴν δὲ ὡς θερμαίνουσαν.
εἰ γὰρ καὶ θερμὸν εἴη τὸ ὕδωρ, ὡς κενοῦν ἐνίοτε δύνασθαι
τὰ κατ' ἐπιῤῥοὴν ὑγρῶν εἰς ὄγκον ἐξῃρμένα,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.724, line 18

οὖν αἱ κατὰ φύσιν ἀλλοιώσεις ὑπὸ τῆς ἐμφύτου γιγνόμεναι

θερμότητος ὑπὸ τῆς ὁμοίας ἔξωθεν ἐπικουροῦνται, κατὰ
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ περὶ τὰς διαπυήσεις. ἴσμεν
γοῦν οὐδὲν οὕτως τῇ κατὰ γαστέρα πέψει συντελοῦν ὡς ἀν-
θρώπειον σῶμα ψαῦον αὐτῆς. καί τινες παιδία προστιθέ-
μενοι νύκτωρ ἐναργεστάτης ὠφελείας αἰσθάνονται ἀναπαυό-
μενοι. συμφυλοτέρα γὰρ ἥδε καὶ οἰκειοτέρα πολὺ τῆς διὰ
τῶν πυριάσεών ἐστιν. ἔνιοι δὲ καὶ κυνίδια σμικρὰ τῆς αὐ-
τῆς ἕνεκεν ὠφελείας ἀναπαυόμενοι προστίθενται τῇ γαστρὶ,
τὸ πλῆθος αὔξοντες τῆς πεττούσης τὰ σιτία θερμότητος, οὐ
τὴν ποιότητα. τοιοῦτον οὖν εἶναι χρὴ καὶ τὸ τῇ διαπυήσει  
συλληψόμενον φάρμακον, οἷόν περ καὶ αὐτὸ τὸ ἔμφυτον
ὑπάρχει θερμὸν ἐν ταῖς εὐκράτοις φύσεσιν· εἰ δὲ θερμοτέρα
τοῦ δέοντος ἡ φύσις ὑπάρχει, τὸ διαπυΐσκον φάρμακον ἐν
ἐκείνῳ τῷ σώματι θερμότερον εἶναι δεήσει, καὶ τοσούτῳ γε
τοῦ συμμέτρου θερμότερον, ὅσῳ καὶ ἡ φύσις ἐστὶ τῆς εὐ-
κράτου θερμοτέρα, ὥστε καὶ τοῦτο μὲν ἤδη πρόδηλον ἐκ τῆς
θεραπευτικῆς ὑπάρχει μεθόδου, τὸ καθ' ἕκαστον ἄνθρωπον
ἴδιον εἶναι τὸ διαπυΐσκον φάρμακον.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.729, line 13

μένας ἔχειν ἀεὶ τὰς χεῖρας ἤ τι μέλος ἄλλο, τάχιστα ἂν οὕ-

τως διεπύησε, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, εἰ καὶ τὸ φάρμακον
ὁμοιότατον εἴη τῇ κράσει τοῦ ἀνθρώπου, τάχιστα συμπέψει
τὸ δεόμενον εἰς πῦον μεταβληθῆναι. δεῖται δὲ ποτὲ μὲν ἡ
σὰρξ ὅταν θλασθῇ, ποτὲ δὲ ὁ τὴν φλεγμονὴν ἐργαζόμενος
χυμός.
 Καὶ μέν γε ὡς ἐμπλαστικὸν εἶναι χρὴ τὸ
τοιοῦτον φάρμακον, ἵν' ἀκριβῶς ᾖ διαπυητικὸν, ἤδη μοι καὶ
τοῦτο δοκῶ φαίνεσθαι σαφῶς. εἰ γὰρ τὴν οὐσίαν αὐξῆσαι
τῆς ἐμφύτου θερμότητος, οὐκ ἐπιθεῖναι προσήκει τὴν ποιό-
τητα, πεφράχθαι χρὴ τοὺς πόρους τοῦ σώματος, ἵν' ἔνδον
ἀποστέγωσι τὰς ἀτμώδεις διαπνοάς. ὡς ὅσα γε τῶν κατα-
πλασμάτων ἢ τῷ ῥύπτειν ἢ τῷ θερμαίνειν σφοδρότερον
ἐπιτρέπει διαφορεῖσθαι τοὺς ἀτμοὺς, ξηραίνει μὲν, οὐ μὴν
ἐμπυΐσκει γε. τοιαῦτα δ' ἐστὶ τό τε τῶν κριθῶν καὶ τῶν
 197

ἐρεβίνθων καὶ τὸ τῆς τήλεως καὶ τὸ τῶν κυάμων ἄλευρον,  

ἔτι δὲ μᾶλλον τῶν αἰρῶν, ὀρόβων, ἐλύμου, θέρμων, κέγ-
χρου καὶ πάντων τῶν ξηραινόντων. ὑπό τε γὰρ τῶν ῥυ-
πτόντων, εἰ καὶ μὴ θερμαίνει σφοδρῶς,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.730, line 9

ἐμπυΐσκει γε. τοιαῦτα δ' ἐστὶ τό τε τῶν κριθῶν καὶ τῶν

ἐρεβίνθων καὶ τὸ τῆς τήλεως καὶ τὸ τῶν κυάμων ἄλευρον,  
ἔτι δὲ μᾶλλον τῶν αἰρῶν, ὀρόβων, ἐλύμου, θέρμων, κέγ-
χρου καὶ πάντων τῶν ξηραινόντων. ὑπό τε γὰρ τῶν ῥυ-
πτόντων, εἰ καὶ μὴ θερμαίνει σφοδρῶς, ἐκφραττομένων τε
καὶ ἀνοιγνυμένων τῶν πόρων συναπέρχεται καὶ τὸ τοῦ
μορίου θερμὸν, ὥστε μὴ σώζεσθαι τὴν κατὰ φύσιν αὐτῷ
συμμετρίαν· ὑπό τε τῶν σφοδροῶς θερμαινόντων ἐκκενοῦται
μέντοι καὶ ταύτης οὐκ ὀλίγον, ὑποθερμαίνεται δὲ ἡ λοιπὴ,
καὶ οὕτω συμβαίνει τὴν μὲν οὐσίαν τῆς ἐμφύτου θερμότη-
τος ἐλάττονα γίγνεσθαι, τὴν ποιότητα δ' ἐπιτείνεσθαι. χρὴ
δὲ οὐδέτερον εἶναι τούτων, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀτμῶδες καὶ
θερμὸν πνεῦμα περιέχεσθαι πλεῖστον, ἀκριβῶς δ' εἶναι σύμ-
μετρον τῇ θερμότητι, τοῦτο γάρ τοι κᾀν τοῖς παισὶν ὑπάρ-
χον πλεῖστον ἅπαντα συναύξει τὰ φυσικὰ τῶν ἔργων. εἰσὶ
μὲν οὖν οἳ μηδ' αὐτὸ τοῦτο γιγνώσκουσιν, καὶ πρὸς τῷ
μὴ γιγνώσκειν ἐγκαλοῦσιν Ἱπποκράτει, τὰ αὐξανόμενα πλεῖ-
στον ἔχειν εἰπόντι τὸ ἔμφυτον θερμόν. ἀλλ' ἡμᾶς χρὴ μήτε
παρακούειν αὐτοῦ καὶ γιγνώσκειν ἔμφυτον
Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri
xi Vol. 11, p.731, line 16

τὰ παρόντα περιττὸν ὑπολαμβάνομεν. ὅτι μέντοι τὸ σύμ-

φυτον πνεῦμα, κᾂν εἰ μὴ τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ οὐσία, ἀλλὰ
τὸ πρῶτον αὐτῆς ὄργανον ὑπάρχει, φθάνομεν ἐν τοῖς περὶ
τῶν Ἱπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων ὑπομνήμασιν
ἀποδεδειχέναι. καὶ δὴ καὶ περιέχεσθαι μὲν ἐν ἅπασι τοῖς τοῦ
ζώου μέλεσι τουτὶ τὸ πνεῦμά φαμεν, οὐχ ὅμοιον δ' εἶναι
πανταχόθεν, καθάπερ οὐδὲ τὸ αἷμα ἀναγκαῖον. περιέχεσθαι
δὲ κᾀν ταῖς κεναῖς χώραις οὐκ ὀλίγην οὐσίαν αὐτοῦ, μᾶλ-
λον δὲ οἷον ὕλην τινὰ βραχείας μὲν ἔτι μεταβολῆς δεομέ-
νην εἰς γένεσιν ἐμφύτου πνεύματος ἠκριβωμένου κατὰ τὰς
οἰκείας ποιότητας, ἤδη μέντοι πρός γε τὰ φυσικὰ τῶν ἔρ-
γων ἱκανῶς συντελοῦσαν. ἔστι δὲ δήπου τῶν φυσικῶν ἔρ-  
γων ἕν τι καὶ ἡ εἰς τὸ πῦον μεταβολή. πέψις γάρ τίς ἐστι
καὶ κατὰ τόδε. χρὴ δ', οἶμαι, τὸ πνεῦμα φυλάττειν ἔνδον ὡς
ἔστι πλεῖστον, ὁπότε πέττειν τι πρόκειται. διαφορεῖται δὲ
ὑπό τε τῶν ῥυπτόντων, οἷά πέρ ἐστιν τό τε τῶν κριθῶν
καὶ τὸ τῶν κυάμων ἄλευρον, ὑπό τε τῶν ξηραινόντων,
οἷον ἐλύμου τε καὶ κέγχρου καὶ θέρμων, ὑπό τε τῶν θερ-
μαινόντων, οἵαπερ ἡ τῆλίς ἐστιν, ἔτι δὲ δὴ καὶ μᾶλλον ὑπό
 198

τε τῶν θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν ἅμα πεφυκότων, οἷον αἰ-

ρῶν καὶ ὀρόβων, ἐρεβίνθων τε καὶ ὤχρων.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.744, line 1

ἧττον ἀλλήλων διαφέρει, τῷ γένει τῆς οὐσίας οὐ διαφέ-

ροντα, τά τ' ἐμπλαστικὰ τῶν ῥύπον ἐπιτρεφόντων καὶ
τὰ τῶν πόρων ἀνακαθαρτικὰ τῶν ῥυπτικῶν. ὅσα μὲν γὰρ
τὸν ἐπιπολῆς ἀφαιρεῖ ῥύπον, εἴτ' οὖν ἑλκῶν εἴτε καὶ τοῦ
δέρματος αὐτοῦ, ῥυπτικὰ προσαγορεύεται· τὰ δὲ καὶ τοὺς
πόρους ἐκκαθαίροντα λεπτομερέστερά τέ ἐστιν τούτων καὶ
τοῖς ἐμπλαστικοῖς ἐναντία, καὶ διὰ τοῦτο ἐκφρακτικά τε καὶ
καθαρτικὰ τῶν πόρων ὀνομάζεται. ἔστι δὲ ταῦτα νιτρώδη τε
καὶ πικρὰ, καὶ κατὰ μὲν τοῦ δέρματος ἔξωθεν ἐπιτιθέμενα  
τὴν νιτρώδη ποιότητα μόνον ἀκριβῆ κεκτῆσθαι δεῖται πρὸς
τὸ δύνασθαι δρᾷν ἅπερ εἴρηται, εἴσω δὲ τοῦ σώματος λαμ-
βανόμενα, κᾂν εἰ στύψεώς τι μετέχῃ, δύναιτ' ἂν εἶναι καὶ οὕ-
τως ἔτι καθαρτικά τε καὶ διαῤῥυπτικὰ τῶν μειζόνων πόρων,
οἷοίπερ κᾀν τοῖς ἀγγείοις εἰσίν. ἔξωθεν μὲν γὰρ ἡ σμικρότης
τῶν πόρων ὑπὸ τῆς στύψεως τυφλοῦσθαι φθάνουσα, πρὶν
ἐκκαθαρθῆναι καλῶς, οὔτε παραδέχεται τοὐντεῦθεν ἔτι τὴν
ῥυπτικὴν οὐσίαν εἰς τὸ βάθος οὔτ' ἐκκαθαίρεται. τὰ δὲ κατὰ
τὴν γαστέρα μόρια πάντα καὶ τὰ καθ' ἧπαρ καὶ σπλῆνα καὶ
τἄλλα πάντα σπλάγχνα μεγίστους ἔχοντα πόρους ἐν αὑτοῖς
εἰς ῥώμην τῶν ἀγγείων ὠφελεῖται πλέον ἢ εἰς τὴν τῶν στο

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.745, line 15

κυάμων καὶ τῶν κριθῶν ἄλευρον ἀπορύπτει μόνον, οὐ μὴν

ἐκφράττει γε τοὺς πόρους. τὸ δὲ τῶν ὀρόβων τε καὶ
θέρμων, καὶ μάλισθ' ὅταν ὦσι πικροὶ, πρὸς τὸ ῥύπτειν ἤδη
τι καὶ τῶν πόρων ἐκκαθαρτικὸν ἔχει. παραπλήσιον δὲ καὶ
τοῖς ἀμυγδάλοις συμβέβηκεν. καὶ γὰρ καὶ τούτων ὅσα μέν
ἐστι πικρὰ, καὶ ῥύπτει καὶ διακαθαίρει τοὺς πόρους, ὅσα δὲ
ἐδώδιμα, ῥύπτει μὲν, οὐκ ἐκφράττει δέ. τὸ μέντοι τῆς ἀκα-
λήφης σπέρμα καθαίρει τοὺς πόρους ὁμοίως τοῖς πικροῖς
ὀρόβοις τε καὶ ἀμυγδάλοις. ἐκ ταὐτοῦ δ' ἐστὶ γένους δη-
λονότι καὶ ἡ σκίλλα καὶ ἡ ἴρις, ὅσα τ' ἄλλα, καθάπερ εἴρηται,
κρατοῦσαν ἐν ἑαυτοῖς ἔχει τὴν πικρὰν ποιότητα. καὶ γὰρ καὶ
τὸ νίτρον αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ καὶ τὸ ἀφρόνιτρον ὅ τ' ἀφρὸς
τοῦ νίτρου καὶ τὸ σέριφον καὶ τὸ ἀβρότονον, ὅσα τ' ἄλλα
τοιαῦτα σὺν ἐδέσμασί τε καὶ πόμασι λαμβανόμενα τῆς αὐτῆς
ἐστι δυνάμεως. εὐθὺς δὲ τούτοις ὑπάρχει πᾶσι καὶ λεπτυν-
τικοῖς εἶναι παχέων τε καὶ γλίσχρων χυμῶν, ὥσπερ τοῖς ἐμ-  
πλαστικοῖς ἅπασι, παχεῖς καὶ γλίσχρους ἐργάζεσθαι τοὺς
κατὰ τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου χυμούς. ὥστ' οὐδὲ τῶν
ἐκ θώρακός τε καὶ πνεύμονος ἤτοι φλεγματωδῶν, ἢ γλί-
 199

σχρων, ἢ πύου τμητικώτερα καὶ λεπτυντικώτερα καὶ πρὸς

τὴν ἀναγωγὴν ἐπιτηδειότερα δύναιο ἂν εὑρεῖν ἕτερα πρὸ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.761, line 11

τερον ὑπάρχει, καὶ ὡς ἂν προσειληφὸς σύμμαχον τῇ ὁμοιό-

τητι τὴν θερμότητα. δυσὶ γὰρ αἰτίαις ἕλκον τὸ τοιοῦτον
πλεονεκτήσει τοῦ κατὰ τὴν ἑτέραν μόνην ἐπισπωμένου. διοί-
σει δ' οὐδὲν ἐπισπαστικὴν λέγειν ἢ ἑλκτικὴν ἢ ἑλκυστικὴν
δύναμιν.
 Ἀλλ' ἐπεὶ καὶ περὶ τούτων αὐτάρκως εἴ-
ρηται, μεταβῶμεν ἐπὶ τὰς ἀλεξητηρίους τε καὶ ἀλεξιφαρμά-
κους ὀνομαζομένας δυνάμεις. ἔστι δὲ καὶ τούτων ἡ φύσις
διττὴ, τῶν μὲν ἀλλοιούντων, τῶν δ' ἐκκενούντων τοῦ πε-
πονθότος σώματος ἢ τὸν φθαρτικὸν ἰὸν ἢ τὸ δηλητήριον
φάρμακον. ἀλλοιοῖ μὲν οὖν ἤτοι κατά τινα ποιότητα μίαν
ἢ συζυγίαν ἐκ δυοῖν ἢ κατὰ τὰς ὅλας οὐσίας, ἐκκενοῖ δὲ τῇ
τῆς ὅλης οὐσίας ὁμοιότητι καὶ τῇ λεπτομερεῖ θερμότητι.
τέτταρες οὖν αἱ πᾶσαι διαφοραὶ γενήσονται τῆς ἐξ αὐτῶν
ὠφελείας, δύο μὲν ἀλλοιωτικαὶ καὶ δύο κενωτικαί. καὶ ἡ
μὲν δὴ τῇ τῆς ποιότητος ἐναντιώσει βοηθοῦσα πρόδηλος.
εἰ μὲν γὰρ ψυχρὸν εἴη τὸ δηλητήριον φάρμακον, ἢ ὁ ἰὸς ὁ
τοῦ ζώου, πρὸς τῶν θερμαινόντων ὠφεληθήσονται φαρμά-  
κων· εἰ δὲ θερμὸν, ὑπὸ τῶν ψυχόντων· καὶ εἰ μὲν ξηρὸν,
ὑπὸ τῶν ὑγραινόντων, εἰ δὲ ὑγρὸν, ὑπὸ τῶν ξηραινόντων·

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.768, line 2

ἀντιδότους ἐμβάλλεται, καθάπερ ὁ τοῦ μήκωνος ὀπὸς καὶ

ὁ σμύρνα καὶ ὁ στύραξ καὶ ὁ κρόκος. ταῦτα γὰρ, εἰ μὲν
πλείω ποθείη, τὰ μὲν ἐκμαίνει, τὰ δὲ θάνατον ἐπιφέρει.
μετὰ συμμετρίας δέ τινος ἐπιμιγνύμενα τοῖς ἄλλοις ἀρήγει.
ὅσα δ' ἐξ αὐτῶν βλάπτει τὴν διάνοιαν, εὐθὺς μέν ἐστιν
τὰ πλεῖστα καρηβαρικὰ, πλήθους ἀτμῶν μοχθηρῶν ἐμπι-
πλῶντα τὴν κεφαλήν. ἅπτεται δ' ἔνια καὶ τοῦ στόματος
τῆς γαστρὸς, ὡς συμπάσχειν τὰ κατὰ τὴν κεφαλήν. κοινῇ
δὲ σύμπαντα κατὰ διττὸν τρόπον ἀδικεῖ τὸν ἐγκέφαλον, ἢ  
ταῖς ὅλαις οὐσίαις ἐναντία καθεστῶτα, ἢ κατὰ μίαν ἢ δύο
ποιότητας ὑπαλλάττοντα τὴν κρᾶσιν.
 Ἐπεὶ δὲ καὶ περὶ τούτων αὐτάρκως εἴρη-
ται πρός γε τὰ παρόντα, καιρὸς ἂν εἴη τὰ κεφάλαια τῶν
εἰρημένων ἀναλαβόντα προσθεῖναι τὰ δοκοῦντα λείπειν τῷ
λόγῳ. κατὰ μὲν γὰρ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν οὐδὲν ὑπόλοι-
πόν ἐστι, πασῶν μὲν ἤδη τῶν δευτέρων δυνάμεων εἰρημέ-
νων, ὁποῖαί τινές εἰσι κατὰ γένος, οὐκ ὀλίγων δὲ καὶ τῶν
κατ' εἶδος αὐταῖς προσκειμένων ὥσπερ παραδείγματα, ἀφ'
 200

ὧν ἄν τις ὁρμώμενος ἐπέρχεσθαι δύναιτο τὰς ὑπολοίπους.

ἀλλ' ἕνεκα σαφηνείας οὐδὲν ἂν εἴη χεῖρον ἐν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.784, line 9

σθεν ἀναβληθέντων ὑπὲρ τῶν ἐναντίων δυνάμεων, τὸ δ'

ἕτερον ἀναγκαῖον μὲν εἰς τὸν ἐφεξῆς λόγον, ὁρίζον δὲ τὴν  
τάξιν ἑκάστου τῶν θερμαινόντων τε καὶ ψυχόντων, ὑγραι-
νόντων τε καὶ ξηραινόντων φαρμάκων.
 Τὰς μὲν οὖν ἐναντίας δυνάμεις ἐκ τῶν
ἔργων κριτέον, ὥσπερ ἐν ὅλῳ τῷδε τῷ γράμματι πολλάκις
ἐδείξαμεν, ἐμπλαστικάς τέ τινας εἰπόντες εἶναι δυνάμεις ἐναν-
τίας ταῖς ῥυπτικαῖς, ἐκφρακτικάς τε ταῖς ἐμφρακτικαῖς, καὶ
μαλακτικὰς ταῖς σκληρυνούσαις, καὶ χαλαστικὰς ταῖς συντει-
νούσαις. στυπτικὰς γὰρ, ἢ δριμείας ἢ πικρὰς ἢ γλυκείας ἢ
ὀξείας οὐ δυνάμεις φαρμάκων, ἀλλὰ γευστὰς ποιότητας ἐδεί-
κνυμεν οὔσας, ὥστε ἢ οὐ ζητητέον ὅλως ἐν ταύταις τὴν
ἐναντίωσιν, ἢ οὐχ ὡς ἐν δυνάμεσι ζητητέον. ὁ σκοπὸς δὲ
κᾀν ταύταις διττὸς, αἵ τ' ἐνέργειαι καὶ αἱ κράσεις αὐτῶν.
ἐνέργειαι μὲν ἐν τῷ πυκνοῦν καὶ ἀραιοῦν ἢ ἐπισπᾶσθαί τι
τῶν ἐκ τοῦ βάθους, ἢ ἀπωθεῖσθαι, παχύνειν τε τὰς ὕλας,
ἢ λεπτύνειν, ἢ φράττειν τε τοὺς πόρους ἢ ἐκφράττεν. αἱ
κράσεις δὲ κατὰ τὸ θερμόν τε καὶ ψυχρὸν, ὑγρόν τε καὶ
ξηρὸν, ὑπὲρ ὧν αὐτάρκως ἁπάντων τῷ τετάρτῳ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.830, line 15

πίστευται. καθεψηθέντα δὲ ἐν οἴνῳ αὐστηρῷ κολλητικὸν

τραυμάτων μεγάλων τὸν οἶνον ἀποφαίνει.
 [μβʹ. Περὶ ἀνδροσάκους.] Ἀνδρόσακες πικρὰ καὶ δρι-
μεῖα πόα. δύναται δὲ ξηρανθεῖσα καὶ πινομένη αὐτή τε
καὶ ὁ καρπὸς αὐτῆς οὖρα κινεῖν ἱκανῶς καὶ δηλονότι δια-
φορεῖν καὶ ξηραίνειν.
 [μγʹ. Περὶ ἀνδράχνης.] Ἀνδράχνη ψυχρά ἐστι καὶ
ὑδατώδης τὴν κρᾶσιν, ὀλίγου δέ τινος αὐστηροῦ μετέχει. διὸ
καὶ ἀποκρούεται ῥεύματα καὶ μάλιστα χολώδη καὶ θερμὰ
μετὰ τοῦ μεταβάλλειν αὐτὰ καὶ ἀλλοιοῦν κατὰ τὴν ποιό-
τητα ἱκανῶς ἐμψύχειν. καὶ εἴη ἂν ἐν μὲν τῇ τοῦ ψύχειν
δυνάμει τρίτης ἀποστάσεως ἀπὸ τῶν συμμέτρων τε καὶ μέ-
σων, ἐν δὲ τῇ τοῦ ὑγραίνειν δευτέρας. ταῦτά τοι καὶ τοὺς
καυσουμένους ὀνίνησιν εἴπερ τι ἄλλο κατά τε στόματος τῆς  
κοιλίας ἐπιτιθεμένη καὶ ὅλων τῶν ὑποχονδρίων, καὶ μάλιστα
ἐπὶ τῶν ἑκτικῶν πυρετῶν, αἱμωδίας τέ ἐστιν ἴαμα ἐξηρα-
σμένα ταχέως ὑπὸ τῆς τῶν ὀξέων χυμῶν ὁμιλίας αὐτὴ λειαί-
νουσά τε καὶ ἀναπληροῦσα, τῷ γλίσχρον ἔχειν τὴν ὑγρότητα.
καὶ ὁ χυμὸς δὲ αὐτῆς ὁμοίως, ὥστε οὐ μόνον
 201

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.844, line 4

ἀρχομένοις τε καὶ αὐξανομένοις καὶ μαλακοῖς ἔτι καὶ οἷον

ζέουσιν αἱ κηπευόμεναι, ἀκμάζουσιν δὲ καὶ παρακμάζουσι
καὶ σκληρυνομένοις αἱ ἄγριαι συμφορώτεραι. ὁ δὲ καρπὸς
αὐτῆς ῥυπτικῆς ἐστι δυνάμεως, ὅθεν καὶ πρὸς ἰκτέρους τοὺς
ἐπὶ ἥπατος ἐμφράξεις χρήσιμος ὑπάρχει.
 [οδʹ. Περὶ ἀφάκης.] Ἀφάκη δυνάμεώς ἐστι στυ-
πτικῆς, ὥσπερ καὶ ὁ φακός. ἀλλὰ καὶ τοῖς φακοῖς ὁμοίως  
ἐσθίεται. καὶ δυσπεπτοτέρα μέν ἐστιν αὐτῶν, ἰσχυροτέρως
δὲ ξηραίνει, θερμότητος δὲ μετέχει συμμέτρου.
 [οεʹ. Περὶ ἀψινθίου.] Ἀψίνθιον στυπτικὴν καὶ πι-
κρὰν καὶ δριμεῖαν ἅμα ποιότητα κέκτηται, θερμαῖνόν τε ἅμα
καὶ ῥῦπτον καὶ τονοῦν καὶ ξηραῖνον. διὰ τοῦτο καὶ τοὺς
ἐν τῇ κοιλίᾳ χολώδεις χυμοὺς ἐπί τε τὴν κάτω διαχώρησιν
ἀπάγει καὶ δι' οὔρων ἐκκενοῖ. μᾶλλον δ' ἔτι τὸ ἐν
ταῖς φλεψὶ χολῶδες ἐκκαθαίρει δι' οὔρων. διὰ ταῦτα καὶ
φλέγματα ἐν τῇ κοιλίᾳ περιεχόμενα προσφερόμενον οὐδὲν
ὀνίνησιν. οὕτω δὲ καὶ εἰ κατὰ θώρακα καὶ πνεύμονα τύ-
χοι. ἡ γὰρ στυπτικὴ δύναμις ἐν αὐτῷ τῆς πικρᾶς ἐστιν
ἰσχυροτέρα. τῷ δὲ καὶ δριμύτητός τινος μετέχειν πλείονι
μέτρῳ θερμόν ἐστιν ἤπερ ψυχρόν. εἰ δὲ δέοι καθόλου περι-
λαμβάνοντι τὴν κρᾶσιν αὐτοῦ κατὰ τὰς πρώτας ἀφορίσαι

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.845, line 4

ἰσχυροτέρα. τῷ δὲ καὶ δριμύτητός τινος μετέχειν πλείονι

μέτρῳ θερμόν ἐστιν ἤπερ ψυχρόν. εἰ δὲ δέοι καθόλου περι-
λαμβάνοντι τὴν κρᾶσιν αὐτοῦ κατὰ τὰς πρώτας ἀφορίσαι
δυνάμεις, καίτοι γ' ἀνομοιομεροῦς ὄντος, θερμὸν μὲν ἂν
ὑπάρχειν αὐτὸ τῆς πρώτης ἀποστάσεως εἴποιμεν, ξηρὸν δὲ
τῆς τρίτης. ὁ δὲ χυλὸς αὐτοῦ πολὺ τῆς πόας θερμότερος.
 [αʹ. Περὶ βαλάνου μυρεψικῆς.] Βάλανος  
μυρεψικὴ κομίζεται μὲν ἐκ τῆς βαρβάρου, χρῶνται δ' οἱ
μυρεψοὶ τῷ τῆς σαρκὸς αὐτῆς χυλῷ, θερμῷ τὴν δύναμιν
ὄντι. τὸ δ' ὑπόλοιπον ἀπόθλιμμα τὸ γεῶδες καὶ σκληρὸν
ἐπικρατοῦσαν μὲν ἔχει τὴν πικρὰν ποιότητα. μέμικται δέ
τι καὶ στύψεως αὐτῷ καὶ διὰ τοῦτο ῥυπτικήν τε ἅμα καὶ
τμητικὴν καὶ συνακτικήν τε καὶ πιλητικὴν ἔχει τὴν ἐνέργειαν,
ὥστε καὶ πρὸς ἰόνθους καὶ φακοὺς ἔφηλίν τε καὶ κνῆσιν,
ἤδη δὲ καὶ πρὸς ψώραν καὶ λέπραν ἁρμόττει, οὐ μὴν ἀλλὰ
καὶ σπλῆνας τήκει καὶ ἧπαρ σκιῤῥούμενον. εἰ δέ τις τῆς
σαρκὸς αὐτῆς πίοι δραχμῆς ὁλκὴν μετὰ μελικράτου, ἐμετη-
ρίου πειράσεται τοῦ φαρμάκου. πολλάκις δὲ καὶ διὰ τῆς
 202

κάτω κολίας ὑπάγει δαψιλῶς. ὅθεν ἐπειδὴ ὑπὲρ τοῦ διακα-

θῇραί τι τῶν σπλάγχνων καὶ μάλισθ' ἧπαρ, ἢ σπλῆνα, τῷ
φαρμάκῳ χρώμεθα, μετ' ὀξυκράτου δίδομεν αὐτό.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.853, line 6

θερμαινόντων ἐστὶν εἰς τοσοῦτον ὡς οὐρητικόν τε εἶναι καὶ

καταμηνίων ἀγωγόν. καὶ τὸ ψευδοβούνιον δὲ παραπλησίως
αὐτῷ θερμόν ἐστιν.
 [ιδʹ. Περὶ βουφθάλμου.] Βούφθαλμον ὠνόμασται μὲν
οὕτως ἀπὸ τῶν ἀνθῶν ἐοικέναι δοκούντων κατὰ τὸ σχῆμα  
βοὸς ὀφθαλμῷ, ἐπί τε τήν γε χρόαν τοῖς τῆς ἀνθεμίδος ἐστὶν
ὁμοιότατα. μείζω δ' ἐστὶν αὐτῶν συχνῷ καὶ δριμύτερα, καὶ
διὰ τοῦτο καὶ διαφορητικώτερα, μέχρι τοῦ καὶ σκληρίας ἰᾶ-
σθαι μιγνύμενα κηρωτῇ.
 [ιεʹ. Περὶ βράθυος.] Βράθυ τῶν ἰσχυρῶς ξηραινόντων
ἐστὶ, κατά γε τὰς τρεῖς ποιότητας ἃς καὶ τῷ γεύεσθαι δια-
σημαίνει, παραπλησίως κυπαρίσσῳ, πλὴν ὅτι δριμύτερον αὐ-
τῆς ἐστι καὶ ὡς ἂν εἴποι τις ἀρωματικώτερον. αὐτῆς τε οὖν
ταύτης μετέχει τῆς ποιότητος ἧς εἴρηκα νῦν τῆς δριμείας,
ἐπὶ θερμῇ κράσει συνισταμένης, ἔτι τε πικρότητός τε καὶ στύ-
ψεως ἀμυδροτέρας ἢ κατὰ κυπάρισσον. ὅσον γὰρ ἐν δριμύ-
τητι πλεονεκτεῖ κυπαρίσσου, καὶ διὰ τοῦτο καὶ διαφορητι-
κώτερον. κολλῆσαι μὲν οὖν οὐ δύναται διὰ ῥώμην ξηρότη-
τος καὶ θερμότητος. εἰς τοσοῦτον γὰρ ἀμφοῖν τούτων μετ-
είληφεν, ὡς ἤδη συντατικὸν καὶ φλογῶδες ὑπάρχειν· εἰς δὲ
τὰς σηπεδόνας ὁμοίως ἁρμόττει κυπαρίσσῳ,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.856, line 16

καθῆραι, καὶ ἀποῤῥῦψαι καὶ ἐκφράξαι, καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν

εἰ ταῦτα δύναται πικρὰ σφοδρῶς ὑπάρχουσα.
 [γʹ. Περὶ γιγάρτων.] Γίγαρτα ξηρὰ μέν ἐστι κατὰ
τὴν δευτέραν τάξιν, ψυχρὰ δὲ κατὰ τὴν πρώτην. ἡ δ' οὐσία
παχυμερὴς αὐτῶν ἐστι καὶ γεώδης, ὡς τῇ γεύσει δηλοῦται·
στρυφνὰ γὰρ φαίνεται. καὶ ἡ πεῖρα διδάσκει. πᾶσι γὰρ τοῖς
κατὰ γαστέρα πάθεσι τοῖς ῥοώδεσιν ἱκανῶς ἁρμόττει.
 [δʹ. Περὶ γιγγιδίου.] Γιγγίδιον, ὥσπερ τῇ γεύσει πι-
κρότητός τε καὶ στύψεως μετέχει, οὕτως καὶ τῇ κράσει θερ-
μότητός τε καὶ ψύξεως. ξηραντικὸν δ' ἐστὶν κατ' ἀμφοτέ-
ρας τὰς ποιότητας, καὶ μέντοι καὶ εὐστόμαχον, ὅτι στύψεως  
οὐκ ὀλίγης μετείληφε. θερμασίαν μὲν οὖν οὐ πάνυ τι σαφῆ
κέκτηται. ξηραίνει δὲ κατὰ τὴν δευτέραν ἀπόστασιν.
 [εʹ. Περὶ γλαυκίου.] Γλαύκιον στύφει μετά τινος
ἀηδίας, ἀλλὰ καὶ ψύχει σαφῶς οὕτως, ὥστε θεραπεύειν μό-
νον ἐρυσιπέλατα πολλάκις, ὅσα γε μὴ ἰσχυρά. καὶ ἔστιν ἡ
κρᾶσις αὐτοῦ σύνθετος ἐξ ὑδατώδους τε καὶ γεώδους οὐ-
 203

σίας, ψυχρῶν μὲν ἀμφοῖν, οὐ μὴν ἄκρως, ἀλλ' οὕτως ὡς

ὕδωρ κρηναῖον.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.876, line 3

 [ιγʹ. Περὶ ἐμπέτρου.] Ἔμπετρον εἰς καθάρσεις μόνας

δοκεῖ χρήσιμον ὑπάρχειν ἄγον φλέγμα καὶ χολήν. ἔστι δὲ
ἁλυκὸν τῇ γεύσει, ὥστε καὶ εἰς ἄλλα χρήσαιτ' ἄν τις αὐτῷ
εἰς ἅπερ καὶ τὴν ἁλυκὴν οὐσίαν ἐδείκνυμεν δυναμένην· ὀνο-
μάζεται δὲ καὶ πρασοειδές.
 [ιδʹ. Περὶ ἐπιθύμου.] Ἐπίθυμον τῆς θύμου δυνάμεώς
ἐστιν ἰσχυρότερον, τὰ πάντα ξηραινούσης τε καὶ θερμαινού-
σης κατὰ τὴν τρίτην ἀπόστασιν.  
 [ιεʹ. Περὶ ἐπιμηδίου.] Ἐπιμηδίου ἡ δύναμις
ψυκτικὴ μετρίως ἐστὶ, μεθ' ὑγρότητος ὑδατώδους. οὐδεμίαν
γοῦν ἐπίσημον ἔχει ποιότητα, δύναται δὲ καταπλαττομένη
μαστοὺς ὀρθίους διαφυλάττειν, φασὶ δὲ καὶ ἀτόκιον εἶναι
πινομένην.
 [ιστʹ. Περὶ ἐπιμήλιδος.] Ἐπιμηλίς· στρυφνὸν τοῦτο
τὸ φυτόν ἐστι καὶ ὡς ἂν εἴποι τις ἀγρία μηλέα. καλεῖται
δ' ὑπὸ τῶν κατὰ τὴν Ἰταλίαν ἀγροίκων οὐνέδων. πλεῖστον
δὲ ἐν τῇ Καλαβρίᾳ γίγνεται. ὁ καρπὸς δ' αὐτῆς στρυφνὸς
μὲν, κακοστόμαχος δὲ καὶ κεφαλαλγής. ἀναμέμικται γὰρ αὐ-
τῷ τις ἀλλόκοτος ποιότης.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 11, p.889, line 9

τὴν πρώτην ἐπίθεσιν, ἀλλὰ χρόνου δεομένων ὥσπερ ἡ θα-

ψία. τοῦτο δ' εἴρηται καὶ πρόσθεν, ὡς τοῖς θερμοῖς κατὰ  
δύναμιν ὑπάρχει φαρμάκοις, ὅταν ὑγρότητα περιττωματι-
κὴν ἔχῃ δαψιλῆ.
 [γʹ. Περὶ ἴου.] Ἴου τὰ φύλλα τὴν ὑδατώδη καὶ ὑπό-
ψυχρον οὐσίαν ἐπικρατοῦσαν κέκτηται, καὶ διὰ τοῦτο καὶ
καθ' ἑαυτὰ καὶ μετὰ ἀλφίτων ἐπιπλαττόμενα, τὰς θερμὰς
φλεγμονὰς παρηγορεῖ. ἐπιτίθεται δὲ καὶ κατὰ τοῦ στόματος
τῆς γαστρὸς ἐκκαιομένου καὶ κατ' ὀφθαλμῶν.
 [δʹ. Περὶ ἱππούριδος.] Ἵππουρις στυπτικὴν μετὰ πι-
κρότητος ἔχει ποιότητα, καὶ διὰ τοῦτο ξηραντικὴν ἰσχυρῶς
τε ἅμα καὶ ἀδήκτως. τραύματα οὖν τὰ μέγιστα κατα-
πλαττομένη κολλᾷ, κᾂν νεῦρα διατετμημένα τύχῃ καὶ τὰς
καλουμένας ἐντεροκήλας, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἀναγωγὰς τοῦ
αἵματος, καὶ πρὸς ῥοῦν τὸν γυναικεῖον καὶ μάλιστα τὸν
ἐρυθρὸν, ἔτι τε δυσεντερίας καὶ τἄλλα τὰ κατὰ τὴν γαστέρα
ῥεύματα, γενναῖόν ἐστι φάρμακον ἡ πόα πινομένη δι' ὕδα-
τος ἢ οἴνου. γράφουσι δ' ὑπὲρ αὐτῆς τινες ὡς καὶ κύ-
 204

στεως ἰάσατό ποτε καὶ τῶν λεπτῶν ἐντέρων τραύματα ὁ

χυλὸς αὐτῆς. αἱμοῤῥαγίας τε τὰς ἐκ ῥινῶν ὠφελεῖ καὶ κατὰ  
τὴν γαστέρα ῥοώδη πάθη, σύν τινι τῶν αὐστηρῶν οἴνων

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.4, line 5

δ' ἐπ' αὐτῇ δευτέραν, ἤδη πως σαφῆ πρὸς αἴσθησιν, ἄλλην
δὲ τρίτην θερμαίνουσαν μὲν ἰσχυρῶς, οὐ μὴν ἤδη γέ πως
καίουσαν, ἐφ' ᾗ τετάρτην τε καὶ ὑστάτην τὴν καυστικήν.
οὕτω δὲ καὶ τῶν ψυχόντων πρώτην μὲν τὴν τάξιν
τῶν λόγου δεομένων εἰς ἀπόδειξιν τοῦ ψύχειν, δευτέραν δὲ
τῶν αἰσθητῶς ψυχόντων, καὶ τρίτην τῶν ἰσχυρῶς, καὶ τε-  
τάρτην τῶν νεκρούντων. ἀνάλογον δὲ ταύταις καὶ περὶ τῶν
ὑγραινόντων καὶ ξηραινόντων.
 [αʹ. Περὶ καλαμίνθης.] Καλαμίνθη λεπτο-
μερὴς τὴν οὐσίαν ἐστὶ καὶ θερμὴ καὶ ξηρὰ τὴν κρᾶσιν, ἐκ
τῆς τρίτης που τάξεως κατ' ἀμφοτέρας τὰς ποιότητας.
ἐναργῆ δὲ τούτων τὰ γνωρίσματα τά τε τῇ γεύσει φαινό-
μενα καὶ τὰ διὰ τῆς πείρας γιγνωσκόμενα. τῇ μὲν γὰρ γεύ-
σει δριμεῖά τε καὶ θερμὴ σαφῶς ἐστι καὶ βραχύ τι παντε-
λῶς ὑπόπικρον ἔχει. πειρωμένοις δ' αὐτῆς καὶ προσάγουσι
τῷ σώματι πρῶτον μὲν ἔξωθεν ἐπιτιθεμένη λίαν θερμαί-
νει τε καὶ δάκνει καὶ ἀμύττει τὸ δέρμα καὶ τελευτῶσα ἕλ-
κος ἐργάζεται. λαμβανομένη δὲ εἴσω τοῦ σώματος αὐτή τε
καθ' ἑαυτὴν ξηρὰ καὶ διὰ μελικράτου, θερμαίνει τε σαφῶς
καὶ ἱδρῶτας κινεῖ καὶ διαφορεῖ καὶ ξηραίνει τὸ πᾶν σῶμα.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.9, line 11

λακται δὲ παντάπασιν οὐδὲ τῆς στρυφνῆς, ὅθεν οὖρά τε

χολώδη προτρέπει πολλὰ καὶ τὰς καθ' ἧπαρ ἐμφράξεις τε
καὶ ἀτονίας ἰᾶται, καὶ ὁ χυλὸς δ' αὐτῆς ὀξυδερκής ἐστι καὶ
ἐπισπώμενος οὐκ ὀλίγον δάκρυον, ὥσπερ ὁ καπνὸς, ἐντεῦ-
θεν δ' αὐτῇ καὶ τοὔνομα. ἐχρῆτο δ' αὐτῇ τις ἰδιώτης καὶ
ὡς στόμαχον ῥωννυούσῃ μετὰ τοῦ καὶ γαστέρα λαπάσσειν.
ἐξήραινε γὰρ τὴν πόαν πρότερον καὶ ἀπετίθετο καὶ οὕτως
ἀπέπασσεν ὑπαγωγῆς μὲν ἕνεκα μελικράτῳ, ῥωννύναι δὲ βου-
λόμενος τὸν στόμαχον οἴνῳ κεκραμένῳ [δηλονότι].
 [ζʹ. Περὶ καππάρεως.] Καππάρεως ὁ μὲν τῆς
ῥίζης φλοιὸς ἐπικρατοῦσαν ἔχει τὴν πικρὰν ποιότητα, δευτέ-
ραν δὲ τὴν δριμεῖαν, ἐφεξῆς δὲ ταύτῃ τὴν στρυφνήν. ᾧ καὶ
δῆλον ὡς ἐκ διαφόρων τε καὶ μαχομένων σύγκειται δυνά-
μεων. ῥύπτειν μὲν γὰρ δύναται καὶ διακαθαίρειν τε καὶ
τέμνειν τῇ συνιούσῃ πικρότητι, θερμαίνειν δὲ καὶ τέμνειν
καὶ διαφορεῖν τῇ δριμύτητι, συνάγειν δὲ καὶ πιλεῖν καὶ σφίγ-
γειν τῇ στρυφνότητι. καὶ διὰ τοῦτο σπλῆνας μὲν σκιῤῥώδεις,
 205

εἴ πέρ τι καὶ ἄλλο, καὶ τοῦτο τὸ φάρμακον ὀνίνησιν, ἔξω-

θεν δὲ τοῖς ἐπιτηδείοις καταπλάσμασι μιγνύμενον, εἴσω δὲ  
τοῦ σώματος λαμβανόμενον, ἤτοι ἀφεψημένον ἐν ὄξει καὶ
ὀξυμέλιτι καὶ τοῖς τοιούτοις,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.10, line 15

καὶ κατὰ γαστέρα. πολλάκις δὲ καὶ αἱματώδη διαχωροῦσιν,

ἐφ' οἷς οἵ τε σπλῆνες ὀνίνανται καὶ αἱ κατ' ἰσχίον ὀδύναι.
καὶ μὲν δὴ καὶ καταμήνια κινεῖ καὶ ἀποφλεγματίζει καὶ ῥή-
γμασι καὶ σπάσμασι βοηθεῖ. τὸ δ' ὅτῳ χρὴ πόματι μιγνύειν
αὐτὴν ἐφ' ἑκάστου τῶν παθῶν, οὐ τῆς προκειμένης πραγμα-
τείας ἐστὶν, ἀλλ' ἤτοι τῆς περὶ συνθέσεως φαρμάκων, ἢ τῆς
θεραπευτικῆς μεθόδου. καὶ καταπλαττόμενος δὲ τοῖς κακοή-
θεσιν ἕλκεσι τῆς ῥίζης ὁ φλοιὸς ἀγαθὸν φάρμακον, ὡς ἂν
ἀποῤῥύπτειν τε δυνάμενος αὐτὰ καὶ ξηραίνειν ἰσχυρῶς, καὶ
τοὺς τῶν ὀδόντων τε πόνους κατὰ τὰς προειρημένας ὠφε-
λεῖ ποιότητας, ἐνίοτε μὲν ὄξει συνεψηθεὶς, ἐνίοτε δ' οἴνῳ,
πολλάκις δ' αὐτὸς μόνος ἐνδακνόμενος. ἔστι δὲ οὐδὲ τού-
των τοὺς καιροὺς διορίσαι τῆς ἐνεστώσης πραγματείας. οὐ
γὰρ τοῦτο πρόκειται νῦν, ἀλλ' ἐξ ἑκάστου τῶν κατὰ μέρος  
ἔργων ἔνδειξίν τινα λαβεῖν τῶν δυνάμεων αὐτῆς, ἀναγα-
γόντα τὸν λόγον ἐπὶ τὰς ἐξ ἀρχῆς ὑποκειμένας ἀρχάς. εὔ-
δηλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὡς τμητική τις ἐν αὐτῇ δύ-
ναμίς ἐστι καὶ ῥυπτικὴ καὶ διαφορητικὴ καὶ συνακτική. καὶ
γὰρ δὴ καὶ ἀλφοὺς ἀφαιρεῖ σὺν ὄξει καὶ χοιράδας καὶ ὄγ-
κους σκληροὺς διαφορεῖ, τοῖς ἐπιτηδείοις πρὸς ταῦτα φαρ-
μάκοις μιγνυμένη. τῷ δὲ φλοιῷ τῆς ῥίζης ὁ καρπὸς

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.13, line 3

 [θʹ. Περὶ καρδαμώμου.] Καρδάμωμον ἔστι μὲν ἀμέ-

λει καὶ τοῦτο θερμῆς ἱκανῶς δυνάμεως, οὐ μὴν οὕτως ἰσχυ-
ρῶς ὡς τὸ κάρδαμον, ἀλλ' ὅσον ἥδιόν τε καὶ ἀρωματικώτε-
ρον ὑπάρχει καρδάμου, τοσοῦτο καὶ τῆς θερμῆς δυνάμεως
ἀσθενεστέρας μετείληφεν. οὐ μὴν ἑλκοῦν ἱκανόν ἐστι καὶ
αὐτὸ καθ' αὑτὸ καταπλασσόμενον, ἔχει δέ τι καὶ πικρότη-
τος ἐμφερόμενον ἑαυτῷ, δι' ἣν καὶ τὰς ἕλμινθας ἀναιρεῖ
καὶ ψώρας ἰσχυρῶς ἀποῤῥύπτει καὶ σὺν ὄξει.  
 [ιʹ. Περὶ κάρου.] Κάρου τὸ σπέρμα θερμαίνει καὶ
ξηραίνει κατὰ τὴν τρίτην που τάξιν δριμεῖαν μετρίως ἔχον
τὴν ποιότητα. ταῦτά τοι καὶ ἄφυσόν ἐστι καὶ οὐρητικὸν
οὐ τὸ σπέρμα μόνον, ἀλλὰ τὸ φυτὸν.
 [ιαʹ. Περὶ κασίας.] Κασία ξηραίνει καὶ θερμαίνει κατὰ
τὴν τρίτην που τάξιν. ἔστι δὲ καὶ λεπτομερὴς ἱκανῶς, ἐν
δὲ τῇ γεύσει πλεῖστον μὲν ἐν αὐτῇ τὸ δριμὺ, βραχὺ δέ τι
 206

καὶ στῦφον, ὥστε καὶ διὰ πάντα ταῦτα τέμνει τε ἅμα καὶ
διαφορεῖ τὰ κατὰ τὸ σῶμα περιττὰ, καὶ πρὸς τούτοις ἔτι
ῥώμην ἐντίθησι τοῖς ὀργάνοις. ἐπιτήδειος δὲ καὶ πρὸς τὰς
τῶν καταμηνίων ἐπισχέσεις ἐστὶν, ὅταν ὑπὸ πλήθους τε ἅμα
καὶ πάχους τῶν περιττωμάτων αὐτάρκως κενοῦσθαι κω-
λύηται.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.19, line 10

ἐστιν εἰς τοσοῦτον, ὥστε τῇ πείρᾳ μαθόντες οἱ ἰδιῶται τὰ  

γιγνόμενα τραύματα τοῖς κειρομένοις προβάτοις ὑπὸ τῶν
ψαλίδων ἐπαλείφοντες αὐτὴν θεραπεύουσιν, ὥσπερ καὶ τὴν
ὑγρὰν πίσσαν. χρῶνται δ' αὐτῇ καὶ πρὸς τὰς ψώρας τῶν
προβάτων καὶ τοὺς κρότωνας. αἱ δὲ κεδρίδες, οὕτω γὰρ
ὀνομάζουσιν τὸν καρπὸν τῆς κέδρου, μετριωτέραν ἔχουσι τὴν
δύναμιν, ὥστε καὶ ἐσθίεσθαι δύνασθαι. πλείους μέντοι καὶ
τούτων, εἴ τις προσενέγκαιτο, τήν τε κεφαλὴν ἀλγεῖ καὶ
θερμαίνεται καὶ δάκνεται κατὰ τὴν γαστέρα.
 [ιζʹ. Περὶ κενταυρίου τοῦ μεγάλου.] Κενταυρίου
τοῦ μεγάλου ἡ ῥίζα ὥσπερ ἐν τῇ γεύσει ποιότητας ἐναντίας,
οὕτω κᾀν τῇ χρείᾳ τὰς ἐνεργείας ἐπιδείκνυται. κατὰ μὲν οὖν
γεῦσιν δριμεῖά τε ἅμα καὶ στύφουσα φαίνεται μετά τινος
βραχείας γλυκύτητος, κατὰ δὲ τὰς ἐνεργείας ἡ μὲν δριμύτης
τὰ τῆς θερμότητος ἔργα διαδείκνυται, προτρέπουσα κατα-
μήνια καὶ ἔμβρυα νεκρὰ κατασπῶσα καὶ ζῶντα διαφθείρου-
σά τε καὶ ἐκβάλλουσα, ἡ δὲ στύψις τὰ τῆς παχυμεροῦς καὶ
γεώδους ψυχρότητος, ἔν τε τῷ κολλᾷν τὰ τραύματα καὶ
τοὺς αἷμα πτύοντας ὠφελεῖν. δίδονται δ' αὐτοῖς δραχμαὶ  
δύο, τοῖς μὲν πυρέσσουσι μεθ' ὕδατος, τοῖς δὲ ἀπυρέτοις
μετ' οἴνου, κατὰ δὲ τὴν ἐξ ἁπασῶν τῶν ποιοτήτων ἐνέργειαν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.32, line 9

μὲν ἁπλῶς ὀνομαζομένου κληματοειδοῦς ἐπὶ τῇ τελευτῇ τοῦ

βιβλίου, θατέρου δὲ κατὰ τὴν ἀρχήν. ὅθεν οὐδ' ἐμὲ χρὴ  
γράφειν ἔτι τὰς ἰδέας ἀμφοῖν, ὥσπερ οὐδ' ἐπὶ τῶν ἄλ-
λων ἐποίησα.
 [λβʹ. Περὶ κνίκου.] Κνίκου τῷ σπέρματι πρὸς
τὰς καθάρσεις μόνον χρώμεθα, τῆς τρίτης γάρ ἐστι τάξεως
τῶν θερμαινόντων, εἴ τις ἔξωθεν αὐτῷ χρῆσθαι βούλοιτο.
 [λγʹ. Περὶ κόκκου Κνιδίου.] Κόκκος Κνίδιος καθαίρει
μὲν καὶ αὐτὸς, δριμείας δ' ἐστὶ καὶ καυστικῆς δυνάμεως.
 [λδʹ. Περὶ κόκκου βαφικοῦ.] Κόκκος βαφικὸς στυπτι-
κὴν μὲν ἔχει καὶ πικρὰν ἅμα τὴν ποιότητα, ξηραίνει δ' ἀμφο-
τέραις ἀδήκτως, καὶ διὰ τοῦτο πρός τε τὰ μεγάλα τῶν τραυ-
 207

μάτων ἁρμόττει καὶ πρὸς τὰς τῶν νεύρων τρώσεις. λειοῦσι

δ' αὐτὴν ἔνιοι μὲν σὺν ὄξει τηνικαῦτα, σὺν ὀξυμέλιτι δ'
ἄλλοι.
 [λεʹ. Περὶ κοκκυμηλέας.] Κοκκυμηλέας ὁ καρπὸς ὑπά-
γει γαστέρα, καὶ πρόσφατος μὲν ὑπάρχων μᾶλλον, ξηρανθεὶς
δ' ἧττον. Διοσκουρίδης δ' οὐκ οἶδ' ὅπως τὰ Δαμασκηνὰ
κοκκύμηλα ξηρανθέντα φησὶν ὑπέχειν γαστέρα. ὑπάγει μὲν
γὰρ καὶ ταῦτα σαφῶς, ἀλλ' ἧττον τῶν ἐκ τῆς Ἰβηρίας.  

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.60, line 9

τὴν κρᾶσιν ἐξ ὑδατώδους τε χλιαρᾶς καὶ γεώδους λελεπτυσμέ-

μης οὐσίας, ὅθεν καὶ τῆς ῥυπτικῆς μετέχει δυνάμεως.  
 [ιγʹ. Περὶ λιβανωτοῦ.] Λιβανωτὸς θερμαντικὸς μέν
ἐστι κατὰ τὴν δευτέραν τάξιν, ξηραντικὸς δὲ κατὰ τὴν πρώ-
την. ἔχει δέ τι καὶ ὑποστῦφον ὀλίγον, ἥκιστα δὲ σαφὴς ἡ
στύψις ἐστὶν ἐν τῷ λευκῷ κατὰ τὴν χρόαν. ὁ δὲ φλοιὸς
αὐτοῦ τὴν στυπτικὴν δύναμιν ἐναργῶς κέκτηται, διὸ καὶ ξη-
ραίνει γενναίως, ὡς ἐν τῇ δευτέρᾳ τάξει συμπληρουμένῃ τῶν
ξηραινόντων ὑπάρχων. ἔστι δὲ καὶ παχυμερέστερος τοῦ
λιβανωτοῦ καὶ ἥκιστα δριμύτητος μετέχων. διὰ ταύτας γοῦν
αὐτοῦ τὰς ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις ἱκανὴ χρῆσίς ἐστι
παρὰ τοῖς ἰατροῖς, ἐπί τε τῶν αἱμοπτυϊκῶν καὶ στομαχικῶν
καὶ κοιλιακῶν καὶ δυσεντερικῶν, οὐ τοῖς ἔξωθεν μόνοις ἐπι-
τιθεμένοις μιγνύντων αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ τοῖς εἴσω τοῦ σώμα-
τος μεταλαμβανομένοις. ὁ δὲ θαλλὸς αὐτοῦ ξηροτέρας ἐστὶ
καὶ θερμοτέρας ἢ κατὰ αὐτὸν τὸν λιβανωτὸν δυνάμεως, ὡς
εἰς τὴν τρίτην ἀπόστασιν ἀφικνεῖσθαι. ἔχει δέ τι καὶ ῥυπτι-
κὸν, ὥστε διὰ τοῦτο καὶ ἀνακαθαίρειν δοκεῖ καὶ πληροῦν
τὰ κατὰ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἕλκη, καθάπερ καὶ ὁ ἐκ τῆς σμύρ-
νης καὶ ὁ ἐκ τοῦ στύρακος.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.64, line 13

μὲν ἡ ποιότης ὀλίγη παντάπασιν ὑπάρχει τῷ φαρμάκῳ, τὸ

διαφορεῖν δὲ καὶ ξηραίνειν οὐκ ὀλίγον, ἀλλὰ κατὰ τὴν δευ-
τέραν ἀπόστασιν, ἐν θερμότητι δὲ περὶ τὰ μέσα πως τέτα-
κται καὶ σύμμετρα. διὸ καὶ πρὸς διαφέροντα πάθη χρῶνται
τῷ φαρμάκῳ, ὡς ῥυπτικῷ μὲν πρὸς τὰ ἐπισκοτοῦντα τῶν
κορῶν, ὡς συνακτικῷ δὲ κοιλιακοῖς τε καὶ δυσεντερικοῖς καὶ
ῥῷ γυναικείῳ προσφέροντες. τοῦτο μὲν οὖν τὸ λύκιον ἐν
Λυκίᾳ τε καὶ Καππαδοκίᾳ πλεῖστον γίγνεται. τὸ δ' ἕτερον,
τὸ Ἰνδικὸν, ἰσχυρότερόν ἐστιν εἰς ἅπαν.
 [καʹ. Περὶ λυσιμαχίου.] Λυσιμάχιος ἐπικρατοῦσαν
ἔχει τὴν στυπτικὴν ποιότητα, δι' ἣν καὶ τραύματα κολ-
λᾷ καὶ τὰς ἐκ μυκτήρων αἱμοῤῥαγίας ἵστησιν ἐμπλασσό-
 208

μενος, καὶ τῶν ἄλλων δὲ αἱμοῤῥαγιῶν ἴσχαιμόν ἐστι φάρ-

μακον, αὐτή τε καὶ ὁ χυλὸς αὐτῆς, ἔτι καὶ μᾶλλον καὶ
πινομένη δυσεντερίας τε καὶ αἵματος ἀναγωγὰς καὶ ῥοῦν
γυναικεῖον ἰᾶται.  
 

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.76, line 11

ὑγρότης ἐμφέρεται περιττωματικὴ καὶ ψυχρὰ δῆλον κᾀκ τοῦ

μηδενὸς αὐτῶν τὸν χυλὸν διαμένειν, ἀλλ' ὀξύνεσθαί τε καὶ
φθείρεσθαι πάντας. μόνον γὰρ τῶν κυδωνίων καὶ στρου-
θίων, ἃ δὴ διὰ τὴν ἐπικρατοῦσαν στύψιν ἧττόν ἐστιν ὑγρὰ
τῶν ἄλλων, ὁ χυλὸς ἑψηθεὶς μετὰ μέλιτος οἷός τε διαμένειν
ἐστίν. αὐτὸς δὲ καθ' ἑαυτὸν οὐδ' οὕτως μόνιμος.
 [ιζʹ. Περὶ μηλέας Περσικῆς.] Μηλέα Περσικὴ
καλεῖται συνήθως ὑπὸ πάντων ἤδη Περσικὴ μόνον, αὐτὸ
δὴ τοῦτο παραλιπόντων τὸ μῆλον. τὸ δένδρον ἔν τε τοῖς βλαστοῖς καὶ τοῖς φύλλοις
ἐπικρατοῦσαν ἔχει τὴν πικρὰν ποιότητα καὶ διὰ τοῦτο αὐτοῦ τὰ φύλλα τὰς ἕλμινθας
ἀπο-
κτείνει λειωθέντα καὶ κατὰ τοῦ ὀμφαλοῦ ἐπιτεθέντα. καὶ
ἄλλως δὲ διαφορητικόν ἐστι φάρμακον. ὁ δὲ καρπὸς αὐτοῦ,
τοῦτο δὴ ἐδώδιμον περσικὸν, ὑγρότερόν τ' ἐστὶ καὶ ψυχρό-
τερον τὴν κρᾶσιν.
 [ιηʹ. Περὶ μηλέας Ἀρμενικῆς.] Μηλέα Ἀρμενική. ταύ-
της ἐκλέλειπται τὸ παλαιὸν ὄνομα. καλοῦσι γὰρ ἅπαντες
καὶ τὸν καρπὸν καὶ τὸ δένδρον πρεκόκκιον. ἔστι δὲ ὑγρός  
τε καὶ ψυχρὸς ὁ καρπὸς, ἄμφω κατὰ δευτέραν που μάλι-
στα πεπονθὼς ἀπόστασιν.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.77, line 5

ἄλλως δὲ διαφορητικόν ἐστι φάρμακον. ὁ δὲ καρπὸς αὐτοῦ,

τοῦτο δὴ ἐδώδιμον περσικὸν, ὑγρότερόν τ' ἐστὶ καὶ ψυχρό-
τερον τὴν κρᾶσιν.
 [ιηʹ. Περὶ μηλέας Ἀρμενικῆς.] Μηλέα Ἀρμενική. ταύ-
της ἐκλέλειπται τὸ παλαιὸν ὄνομα. καλοῦσι γὰρ ἅπαντες
καὶ τὸν καρπὸν καὶ τὸ δένδρον πρεκόκκιον. ἔστι δὲ ὑγρός  
τε καὶ ψυχρὸς ὁ καρπὸς, ἄμφω κατὰ δευτέραν που μάλι-
στα πεπονθὼς ἀπόστασιν.
 [ιθʹ. Περὶ μηλέας Μηδικῆς.] Μηλέα Μηδική. ταύτης ὁ
καρπὸς, οὐκέτι μῆλον Μηδικὸν, ἀλλὰ κιτρίον ὑπὸ πάντων
ὀνομάζεται, κατὰ μὲν τὸ σπέρμα τὴν ὀξεῖαν ποιότητα καὶ
ξηραντικὴν δύναμιν ἐπικρατοῦσαν ἔχον, ὡς τῆς τρίτης εἶναι
τάξεως ἀπὸ τῶν ξηραινόντων τε καὶ ψυχόντων· κατὰ δὲ τὸν
φλοιὸν ξηραινούσης κᾀνταῦθα μετείληφε κράσεως, ἀλλ' οὐκ
ὀλίγον ἐχούσης τὸ δριμὺ, διὸ καὶ ξηραίνει τοῦτο κατὰ δευ-
τέραν ἀπόστασιν. οὐ μὴν ψυχρόν γ' ἐστὶν, ἀλλ' ἤτοι σύμ-
μετρον ἢ βραχύ τι κατωτέρω. ἡ δὲ σὰρξ αὐτοῦ παχύχυμός τέ
 209

ἐστι καὶ φλεγματικὴ καὶ ψυχρά· αὐτὴ μὲν γὰρ ἐσθίεται κα-
θάπερ καὶ ὁ φλοιός. τὸ δὲ σπέρμα πᾶν ἄβρωτον, τό θ' ὑγρὸν
καὶ ὀξῶδες, ὑπὲρ οὗ πρώτου διείλεγμαι καὶ ὁ ἐν αὐτῷ πυ-
ρὴν εὑρισκόμενος, ὅσπερ ὄντως ἐστὶ σπέρμα, πικρὸς δ' οὗτός

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.80, line 12

σιν ἐπίμικτον ἔχουσιν σηπεδονώδει τινὶ ποιότητι.

 [κστʹ. Περὶ μύλης.] Μύλης ἡ ῥίζα μικρῷ βολβῷ παρα-
πλήσιος ὑπάρχουσα συνακτικῆς ἐστι δυνάμεως, ὥστε καὶ
μετὰ αἰρίνου ἀλεύρου προστιθεμένην αὐτὴν ἀνεστομωμένην
μήτραν ἰᾶσθαί φησι Διοσκορίδης.
 [κζʹ. Περὶ μυὸς ὠτός.] Μυὸς ὠτίς. ἔνιοι δὲ μυὸς
ὦτα. ξηραίνει μὲν κατὰ τὴν δευτέραν τάξιν, θερμότητα δ'
οὐδεμίαν ἐπιφανῆ κέκτηται.
 [κηʹ. Περὶ μυρίκης.] Μυρίκη ῥυπτικῆς καὶ τμητικῆς
ἐστι δυνάμεως, ἄνευ τοῦ ξηραίνειν ἐπιφανῶς, ἔχει δέ τινα καὶ
στύψιν. καὶ διὰ ταύτας τὰς ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις
σπλῆνα μὲν ἱκανῶς ὀνίνησιν ἐσκιῤῥωμένον σὺν ὄξει, ἢ οἴνω
τῶν ῥιζῶν, ἢ τῶν ἀκρεμόνων, ἢ τῶν φύλλων ἀφεψομένων.
ἰᾶται δὲ καὶ ὀδονταλγίας. ὁ καρπὸς δὲ καὶ ὁ φλοιὸς
οὐ βραχεῖαν στύψιν προσειλήφασιν, ὥστε καὶ κηκίδος ὀμφα-
κίτιδος ἐγγὺς ἥκειν, πλὴν ὅσῳ μὲν ἡ στρυφνότης ἐναργής
ἐστιν ἐν τῇ κηκίδι, τῷ δὲ καρπῷ τῆς μυρίκης ἡ κρᾶσις  
ἀνώμαλος. ἀναμέμικται γὰρ αὐτοῦ τῇ φύσει πολὺ τὸ ῥυπτι-
κόν τε καὶ λεπτομερὲς, ὃ μὲν οὐχ ὑπάρχει τῇ κηκίδι. χρή-
σασθαι μέντοι τις αὐτῷ δύναται, μὴ παρούσης κηκίδος εἰς
ὅσα περ ἐκείνῃ, κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ τῷ φλοιῷ. καὶ ἡ τέφρα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.107, line 15

πικρότερόν ἐστι τοῦτο τοῦ μείζονος, ὡς ἐκ μὲν τῆς τρίτης

τάξεως εἶναι τῶν ξηραινόντων, ἐκ δὲ τῆς δευτέρας συμπε-
πληρωμένης τῶν θερμαινόντων.
 [λβʹ. Περὶ πολυκνήμου.] Πολύκνημον ξηραίνει καὶ
θερμαίνει κατὰ τὴν δευτέραν ἀπόστασιν, ὥστε καὶ διὰ τοῦτο
τραυμάτων ἐστὶ κολλητικόν.
 [λγʹ. Περὶ ποταμογείτονος.] Ποταμογείτων στύφει καὶ
ψύχει παραπλησίως πολυγόνῳ. παχυμερεστέρα δ' ἐστὶν ἡ
οὐσία αὐτοῦ τῆς πολυγόνου.
 [λδʹ. Περὶ πολυποδίου.] Πολυπόδιον τὴν γλυ-
κεῖαν ἅμα καὶ αὐστηρὰν ἐπικρατοῦσαν ἔχει ποιότητα, ὡς
εἶναι δυνάμεως ξηραντικῆς ἱκανῶς ἀδήκτου.
 210

 [λεʹ. Περὶ πρασίου.] Πράσιον ὥσπερ τῇ γεύσει πι-

κρόν ἐστιν, οὕτω καὶ χρωμένοις ὁμολογοῦσαν ἔχει τῷ τοι-  
ούτῳ χυμῷ τὴν ἐνέργειαν, ἐκφράττον καὶ ἧπαρ καὶ σπλῆνα
καὶ τὰ κατὰ θώρακα καὶ πνεύμονα διακαθαῖρον, ἔμμηνά τε
προτρέπον. ἀλλὰ καὶ καταπλασσόμενον ῥύπτει τε καὶ δια-
φορεῖ. καὶ θείη ἄν τις αὐτὸ κατὰ μὲν τὴν θερμότητα τῆς
δευτέρας που τάξεως ἤδη συμπληρουμένης, κατὰ δὲ τὴν ξη-
ρότητα τῆς τρίτης, ἤτοι μεσούσης καὶ συμπληρουμένης. τῷ
χυλῷ δ' αὐτοῦ καὶ πρὸς ὀξυδερκίαν μὲν χρῶνται μετὰ μέ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.113, line 14

μαῖνον καὶ τῷ τὰς μὲν ἧττον αὐτῶν εἶναι λεπτομερεῖς, τὰς

δὲ μᾶλλον, καὶ τῷ τὰς μὲν στύψεως μετέχειν, τὰς δ' οὔ.
προκέκριται δ' εἰκότως ἐξ ἁπασῶν ἡ σχινίνη, μαστίχην δ'
αὐτὴν ὀνομάζουσι. πρὸς γὰρ τῷ στύψεως ὀλίγης μετέχειν,
ὡς καὶ ταῖς κατὰ τὸν στόμαχον καὶ τὴν γαστέρα καὶ τὸ
ἧπαρ ἀτονίαις καὶ φλεγμοναῖς ἁρμόττειν, ἔτι καὶ τὸ ξηραί-
νειν καὶ ἀλύπως αὐτῇ πάρεστιν. ἥκιστα γάρ ἐστι δριμεῖα
καὶ μάλιστα λεπτομερής. τῶν δ' ἄλλων ἡ τερμινθίνη πρω-
τεύει, σαφῆ μὲν οὐχ ὁμοίως τῇ μαστίχῃ τὴν στύψιν ἔχουσα,
πικρότητα δέ τινα κεκτημένη, δι' ἣν καὶ μᾶλλον τῆς μαστί-
χης διαφορεῖ. διὰ δὲ τὴν αὐτὴν ταύτην ποιότητα καὶ τὸ
ῥύπτειν αὐτῇ πάρεστιν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε καὶ ψώρας ἰᾶ-
σθαι. καὶ μὲν δὴ καὶ τὰ ἐκ βάθους ἕλκει μᾶλλον τῶν ἄλ-
λων ῥητινῶν, ὅτι καὶ λεπτομερὴς ἐκείνων μᾶλλόν ἐστι. ἥ γέ  
τοι πευκίνη, καὶ ταύτης ἔτι μᾶλλον ἡ στροβιλίνη, δριμύτεραι
μὲν αὐτῆς εἰσιν, οὐ μὴν οὔτε διαφοροῦσι μᾶλλον οὔτ' ἐπι-
σπῶνται. μέσαι δ' αὐτῶν εἰσιν ἡ πιτυΐνη καὶ ἐλατίνη, δρι-
μύτεραι μὲν οὖσαι τῆς τερμινθίνης, ἧττον δὲ δριμεῖαι τῆς
πευκίνης τε καὶ στροβιλίνης. ἔχει δὲ καὶ μαλακτικὸν ἡ τερ-
μινθίνη ῥητίνη. δευτέρα δ' ἐστὶν ἐν τῷ μαλάσσειν ἡ σχινίνη,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.115, line 10

στασιν αὐτὴν, ἢ καὶ τὴν τρίτην ἀρχομένην.  

 [ζʹ. Περὶ ῥοδοδάφνης.] Ῥοδοδάφνη κατὰ μὲν τὴν
ὅλην οὐσίαν δηλητήριός ἐστιν οὐκ ἀνθρώπων μόνον, ἀλλὰ
καὶ τῶν πλείστων βοσκημάτων, κατὰ δὲ τὴν κρᾶσιν τῆς
τρίτης μέν ἐστι κράσεως τῶν θερμαινόντων ἀρχομένης, τῆς
πρώτης δὲ τῶν ξηραινόντων.
 [ηʹ. Περὶ ῥοιῶν.] Ῥοιὰ πᾶσα τῆς στυφούσης μετέχει
ποιότητος, οὐ μὴν ἐπικρατούσης γε πάντων. ἔνιαι μὲν γὰρ
αὐτῶν εἰσιν ὀξεῖαι, τινὲς δὲ γλυκεῖαι πλέον ἢ αὐστηραί. καὶ
δὴ καὶ τὰς ὠφελείας ἑκάστης αὐτῶν κατὰ τὴν ἐπικρατοῦ-
 211

σαν ἀνάγκη γίνεσθαι ποιότητα. λέλεκται δ' ἐν τῷ τετάρτῳ

τῶνδε τῶν ὑπομνημάτων ὑπὲρ τοῦ γλυκέος χυμοῦ καὶ αὐ-
στηροῦ καὶ ὀξέος, ὥστ' ἐξ ἐκείνων ἔστι σοι καὶ περὶ τῆς
τῶν ῥοιῶν διαφορᾶς συλλογίσασθαι. ἔστι δὲ τὰ μὲν γίγαρτα
τοῦ χυλοῦ στυπτικώτερα καὶ ξηραντικώτερα. τούτων δ' ἔτι
τὰ λέμματα, καλεῖται δὲ σίδια. παραπλησίας δ' αὐτοῖς εἰσι
δυνάμεως οἱ κυτῖνοι.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.125, line 14

 [κγʹ. Περὶ σκίλλας.] Σκίλλα τμητικῆς ἱκανῶς ἐστι δυ-

νάμεως, οὐ μὴν ἰσχυρῶς γε θερμῆς, ἀλλὰ κατά γε τοῦτο
θείη ἄν τις αὐτὴν ἐν τῇ δευτέρα τάξει τῶν θερμαινόντων.
ἄμεινον δ' ὀπτῶντας ἢ ἑψοῦντας λαμβάνειν· ἐκλύεται γὰρ
οὕτως αὐτῆς τὸ σφοδρὸν τῆς δυνάμεως.
 [κδʹ. Περὶ σκολύμου ῥίζης.] Σκολύμου ἡ ῥίζα πλῆθος
οὔρων ἄγει δυσωδῶν, εἴ τις αὐτὴν ἐν οἴνῳ καθεψήσας πίνοι.
καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὰς δυσωδίας ἰᾶται τῶν τε μασχαλῶν
καὶ ὅλου τοῦ σώματος. τοῦτο μὲν οὖν ὡς καθαρτικῷ τοι-
ούτου χυμοῦ τῷ φαρμάκῳ καθ' ὅλην ὑπάρχει τὴν οὐσίαν.
ἡ δὲ κατὰ τὰς ποιότητας ἐνέργεια θερμὸν μὲν κατὰ τὴν
δευτέραν τάξιν ἤδη πληρουμένην ἢ τρίτην ἀρχομένην ἐνδεί-
κνυται τὸ φάρμακον, ξηρὸν δὲ κατὰ τὴν δευτέραν.
 [κεʹ. Περὶ σκορδίου.] Σκόρδιον. ἐκ πολυειδῶν τοῦτο
καὶ χυμῶν καὶ δυνάμεων σύγκειται. καὶ γὰρ καὶ πικρὸν ἔχει  
τι καὶ στρυφνὸν καὶ δριμὺ, καὶ μάλιστά γε σκορόδῳ προς-
έοικεν αὐτοῦ τὸ δριμὺ, ὅθεν, οἶμαι, καὶ τὴν προσηγορίαν
ἀπηνέγκατο. διακαθαίρει τοιγαροῦν ἅμα καὶ θερμαίνει τὰ
σπλάγχνα καὶ καταμήνια καὶ οὖρα κινεῖ καὶ σπάσματα καὶ
ῥήγματα καὶ πλευρῶν ἀλγήματα κατ' ἔμφραξιν καὶ ψύξιν
ἰᾶται πινόμενον, κολλᾷ μὲν τὰ μεγάλα τραύματα χλωρὸν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.126, line 15

ῥήγματα καὶ πλευρῶν ἀλγήματα κατ' ἔμφραξιν καὶ ψύξιν

ἰᾶται πινόμενον, κολλᾷ μὲν τὰ μεγάλα τραύματα χλωρὸν
ἐπιπλασσόμενον, ἀνακαθαίρει δὲ τὰ ῥυπαρὰ, καὶ εἰς οὐλὴν
ἄγει τὰ κακοήθη ξηρὸν ἐπιπασσόμενον.
 [κστʹ. Περὶ σκορόδου.] Σκόροδον ξηραίνει καὶ
θερμαίνει κατὰ τὴν τετάρτην ἀπόστασιν. τὸ δ' ὀφιοσκόρο-
δον ὀνομαζόμενον ἄγριόν ἐστι σκόροδον ἰσχυρότερον τοῦ
ἡμέρου, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἄγρια.
 [κζʹ. Περὶ σκορδοπράσου.] Σκορδόπρασον ὥσπερ ἐν τῇ
γεύσει τε καὶ τῇ ὀσμῇ μικτὴν σκόρδου τε καὶ πράσου κέκτη-
ται ποιότητα, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον κᾀν τῇ δυνάμει.
 [κηʹ. Περὶ σκορπιοειδοῦς.] Σκορπιοειδὲς θερμαίνει μὲν
 212

κατὰ τὴν τρίτην τάξιν, ξηραίνει δὲ κατὰ τὴν δευτέραν.  

 [κθʹ. Περὶ σμίλακος.] Σμῖλαξ ἢ τάξος δένδρον ἐστὶ
δηλητηρέου δυνάμεως.
 [λʹ. Περὶ σμύρνης.] Σμύρνα τῆς δευτέρας ἐστὶ τάξεως
τῶν θερμαινόντων τε καὶ ξηραινόντων. ἐπιπλαττομένη γοῦν
τοῖς ἐν κεφαλῇ τραύμασιν κολλᾷν αὐτὰ δύναται. μετέχει δὲ
καὶ πικρότητος οὐκ ὀλίγης, δι' ἣν ἔμβρυα καὶ ἕλμινθας
κτείνει τε καὶ ἐκβάλλει. ὑπάρχει δ' αὐτῇ καὶ τὸ ῥυπτικὸν
ἐντεῦθεν. οὕτω γοῦν καὶ ταῖς ὀφθαλμικαῖς μίγνυται

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.139, line 13

μερῆ τ' ἐστὶ καὶ βρεχομένης ὕδατι τῆς τέφρας καὶ διηθου-
μένης συναποφέρεται. ὅσον δ' ὑπολείπεται γεῶδες, ἀσθενὲς
καὶ ἄδηκτον γίγνεται ἐν τῇ κονίᾳ τὴν θερμὴν δύναμιν ἀπο-
τιθέμενον. οὐχ ἅπασα δὲ τέφρα τὴν αὐτὴν ἀκριβῶς ἔχει
κρᾶσιν, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῆς καυθείσης ὕλης διαφορὰν ὑπαλ-
λάττεται. Διοσκορίδης δὲ οὐκ οἶδ' ὅπως στυπτικὴν αὐτὴν
ἔχειν φησὶ τὴν δύναμιν. καίτοι γε ἡ συκίνη πάσης ἀπήλ-
λακται τοιαύτης ποιότητος, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ δένδρον οὐχ
ὥσπερ δρῦς καὶ πρῖνος καὶ κόμαρος καὶ φηγὸς καὶ σχῖνος
καὶ κισσὸς, ὅσα τ' ἄλλα τοιαῦτα, τὴν στρυφνὴν ἐπιφαίνει ποι-
ότητα κατ' οὐδὲν ἑαυτοῦ μέρος, ἀλλ' ἔστιν ὀποῦ πλῆρες
ὅλον ἰσχυροῦ καὶ θερμοῦ καὶ δριμέος. ἐκ μὲν δὴ τῶν στρυ-
φνῶν ξύλων ἡ τέφρα στυπτικὸν οὐκ ὀλίγον ἔχει, καὶ ἔγωγέ
ποτε δι' αὐτῆς ἐπισχὼν αἱμοῤῥαγίας οἶδα, μηδενὸς ἑτέρου
παρόντος φαρμάκου. τῇ συκίνῃ δ' οὐκ ἄν τις εἰς τοῦτο χρή-
σαιτό ποτε, πολὺ γὰρ αὕτη γε τὸ δριμὺ καὶ τὸ καυστικὸν  
ἔχει τῷ ῥυπτικῷ μεμιγμένον καὶ κατ' ἄμφω διενήνοχε τῆς ἐκ
τῶν δρυΐνων ξύλων, ὅτι τε τὸ αἰθαλῶδες ἐν αὐτῇ πολλῷ
δριμύτερόν ἐστι καὶ ὅτι τὸ οἷον γεῶδες, ἐν ἐκείναις μὲν
ὑποστῦφόν πώς ἐστιν, ἐν ταύτῃ δὲ ῥυπτικὸν, ὥσπερ ἐν τῇ
τῶν τιθυμάλλων. ἔστι δὲ καὶ ἡ τίτανος εἶδός τι τέφρας,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.151, line 14

χλιαρᾶς καὶ γεώδους ψυχρᾶς συγκείμενος. ὁμοίας δὲ τούτου

φύσεώς ἐστι καὶ ὁ καλούμενος ἐγκέφαλος ἐδώδιμος ὑπάρχων.
ὁ δὲ καρπὸς αὐτοῦ καὶ μάλισθ' ὁ γλυκὺς οὐκ ὀλίγης μετεί-
ληφε θερμότητος. ἐδώδιμος δ' ὢν εἰς πολλὴν ἔρχεται χρῆσιν,
οὐ μόνον ἔξωθεν ἐπιτιθέμενος, ἵνα τονῶσαί τι καὶ ξηρᾶναι
καὶ συναγαγεῖν καὶ πιλῆσαι καὶ πυκνῶσαι χρῄζομεν, ἀλλὰ
καὶ ὡς σιτίον λαμβανόμενος ἅμα τε τοῖς ἄλλοις καὶ αὐτὸς
καθ' ἑαυτόν. ὃ δὲ καλοῦσιν ἐλάτην, τὸ ἁπαλὸν ἐκβλάστημα
τοῦ φοίνικος, τὴν αὐτὴν τῷ κατ' αὐτὴν ἐγκεφάλῳ δύναμιν
ἔχει. τὸ δ' οἷον ἀμφίεσμα αὐτοῦ στυπτικὴν μὲν καὶ αὐτὸ
 213

κέκτηται ποιότητα, ξηραίνει δ' ἐπὶ πλέον ἁπάντων τῶν εἰρη-

μένων, ὡς ἂν καὶ τῇ τῆς οὐσίας συστάσει ξηρότερον αὐτῶν
ὑπάρχον καὶ ἥκιστα μετέχον ὑγρότητος, ὥστε δεόντως ἐπὶ
τῶν σηπεδονωδῶν ἑλκῶν αὐτῷ χρῶνται. καὶ τοῖς συνάγουσι
τὰ κεχαλασμένα τῶν ἄρθρων φαρμάκοις μιγνύουσι καὶ ταῖς  
ᾑπατικαῖς τε καὶ στομαχικαῖς δυνάμεσιν, ἔξωθέν τε καὶ ἔσω-
θεν. ἔστι δὲ καὶ ἡ ῥίζα τοῦ φυτοῦ ξηραντικῆς ἀδήκτως δυ-
νάμεως, ἔχουσά τι καὶ αὐτὴ στύψεως.
 [ζʹ. Περὶ φορβίου.] Φορβίου τῷ σπέρματι πρὸς
λευκώματα χρῶνται μετὰ μέλιτος, ἀλλὰ καὶ σκόλοπας ἐξά-
γειν πεπίστευται. καὶ ἡ πόα δὲ ταὐτὸν τούτῳ δοκεῖ δύνα

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.153, line 9

τητος, οὐκ ἀπὸ τρόπου διαῤῥοίας τε καὶ δυσεντερίας ὀνί-

νησι πινομένη.  
 [ιαʹ. Περὶ φύλλου μαλαβάθρου.] Φύλλον μαλαβάθρου
νάρδῳ παραπλήσιόν ἐστι τὴν δύναμιν.
 [αʹ. Περὶ χαλβάνης.] Χαλβάνη ὀπός ἐστι
ναρθηκώδους φυτοῦ, μαλακτικῆς τε καὶ διαφορητικῆς ὑπάρ-
χουσα δυνάμεως. καὶ εἴη ἂν ἐν μὲν τῷ θερμαίνειν ἐκ τῆς
τρίτης που τάξεως ἀρχομένης ἢ τῆς δευτέρας συμπληρουμέ-
νης, ἐν δὲ τῷ ξηραίνειν ἐκ τῆς δευτέρας ἀρχομένης.
 [βʹ. Περὶ χαμαίδρυος.] Χαμαίδρυς ἐπικρατοῦσαν ἔχει
τὴν πικρὰν ποιότητα, ἔστι δὲ καὶ δριμεῖά πως. ἐξ ὧν δη-
λονότι δεόντως σπλῆνα τήκει καὶ οὖρα καὶ καταμήνια κινεῖ
καὶ πάχος χυμῶν τέμνει, καὶ τὰς ἐν τοῖς σπλάγχνοις ἐμφρά-
ξεις ἐκκαθαίρει. καὶ θείη ἄν τις αὐτὴν ἐν τῇ τρίτῃ τάξει
κατὰ τὸ ξηραίνειν καὶ θερμαίνειν, καὶ πλέον γε κατὰ τὸ
ξηραίνειν ἢ θερμαίνειν.
 [γʹ. Περὶ χαμαικισσοῦ.] Χαμαικισσοῦ τὸ ἄνθος πικρὸν
ἱκανῶς ὑπάρχον ἐκφράττει τὰ καθ' ἧπαρ. ἔνιοι δὲ καὶ τοῖς
ἰσχιαδικοῖς αὐτὸ διδόασιν.  
 [δʹ. Περὶ χαμελαίας.] Χαμελαίας τὴν πικρὰν ἐπικρα-
τοῦσαν ἔχει ποιότητα. διὸ καὶ τὰ ῥυπαρὰ λίαν ἕλκη καὶ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.157, line 18

σφοδρῶς ξηραίνοντα· καὶ διὰ τοῦτό τινες ἐκ τῶν ἱκανῶς ξη-

ραινόντων ἐνόμισαν εἶναι καὶ τοῦτο τὸ σπέρμα. ἔστι δ' αὐτὸς
ὁ χόνδρος ἐκ τῶν συμπέττειν δυναμένων μᾶλλον, ὥσπερ καὶ
ὁ πυρὸς, ἅπερ ἥκιστα ξηραίνει. διὰ δὲ τὴν τῶν ξηραινόν-
των φαρμάκων μίξιν τὸ σύνθετον ἐξ αὐτῶν ξηραντικὸν γι-
νόμενον ἐξαπατᾷ τοὺς πολλοὺς τῶν ἰατρῶν, ὡς αὐτῷ τῷ
χόνδρῳ τὴν τοῦ ξηραίνειν αἰτίαν ἀνατιθέναι παρέντας τὰ
 214

μιγνύμενα.
 [ιβʹ. Περὶ χρυσοκόμης.] Χρυσοκόμη, καλεῖται δὲ καὶ
χρυσίτης· τὴν δριμεῖαν ἅμα καὶ στύφουσαν ἐπικρατούσας
ἔχει ποιότητας ἡ ῥίζα, διὸ μηδὲ πολύχρηστός ἐστιν. ἥ γε μὴν  
χρῆσις αὐτῆς ἐν μελικράτῳ καθεψηθείσης ἐν περιπνευμονίαις
τε καὶ ἡπατικοῖς νοσήμασιν. ἔχει δέ τι καὶ τῆς ἐμμήνου
καθάρσεως προτρεπτικόν.
 [αʹ. Περὶ ψευδοδικτάμνου.] Ψευδοδίκτα-
μνον ἀσθενοῦς δικτάμνου δύναμιν ἔχει.
 [βʹ. Περὶ ψυλλίου.] Ψυλλίου τὸ σπέρμα μάλιστ' ἐστὶ
χρήσιμον, ἐκ τῆς δευτέρας ὑπάρχον τάξεως τῶν ψυχόντων·
ἐκ τῆς κατὰ τὸ ξηραίνειν καὶ ὑγραίνειν συζυγίας μέσον πώς
ἐστι καὶ σύμμετρον.
 [αʹ. Περὶ ὠκίμου.] Ὤκιμον ἐκ τῆς δευτέρας

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.162, line 18

μαινομένοις, οὐ μὴν ἀναισθήτους γε κατὰ τὴν γευστικὴν

εἶναι δύναμιν, ἢ τὴν ὀσφρητικήν· ἐπεὶ δ' ἑνὶ προσαγορεύ-
ουσιν ὀνόματι πράγματα δύο, καὶ τῇ κατὰ τὴν ὄσφρησιν
αἰσθήσει καὶ τῇ κατὰ τὴν γεῦσιν, οἷς τε φαίνονται πράτ-
τοντα φύσιν ἐναντιωτάτην ἀλλήλοις ἔχοντα, θαυμάσαι προς-
ήκει τοὺς ἀνθρώπους ἢ ἕνεκεν τῆς ἀναισθησίας ἢ τῆς
ἀνοίας ἢ καὶ ἀμφοτέρου ἅμα. παραπλήσιον γάρ τοι ποιοῦ-
σιν τῷ λέγοντι τὴν χιόνα τῷ πυρὶ τὴν αὐτὴν αἴσθησιν
ἐργάζεσθαι, καί τις ὑπὸ συνήθειας τῆς εἰς τοσοῦτον ἀλλο-
κότου χρήσεως τῶν ὀνομάτων, ἔφη μοί ποτε μηδὲν κωλύειν
φάναι τὴν αὐτὴν ἔχειν ποιότητά τε καὶ δύναμιν τῷ πυρὶ
τὴν χιόνα· καὶ γὰρ καὶ ταύτην ὦφθαι πολλάκις ἀποκαίου-  
σαν τοὺς πόδας τῶν δι' αὐτῆς ἐπιπολὺ βαδισάντων· τῶν
μὲν δὴ τοιούτων ἀνθρώπων οὐ σμικροῦ χρόνου χρεία τὸν
ῥύπον ἀποκαθῆραι τῆς ψυχῆς. ὅσοι δ' οὐχ οὕτως ἠτύχησαν
ὡς ἐν ἀμαθίᾳ τελέᾳ διαβιῶναι, προανεγνωκόσι τὸ τέταρτον
τῶνδε τῶν ὑπομνημάτων, ἀρκεῖ τούτοις ἀναμνήσεως ἕνεκα
τὰ μέχρι δεῦρο λελεγμένα, χάριν τοῦ διηρθρωμένως ἀκούειν
τῶν ὀνομάτων ἐφ' ἑκάστου τῶν οἰκείων πραγμάτων, ὡς
ἅπαντες Ἕλληνες εἰώθασιν χρῆσθαι. μεταβήσομαι δ' ἐπὶ τὸ
δεύτερον ἤδη σκέμμα, μηκέθ' ὑπὲρ ὀνόματός τε καὶ τοῦ κατ'

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.192, line 8

πυρέττοι μειζόνως. οὐ μὴν οὐδὲ σφοδροὶ κατὰ τὴν θερμα-

 215

σίαν εἰσὶν οἱ λοιμώδεις πυρετοί. περὶ δὲ τῶν ξηρανθῆναι

δεομένων ἑλκῶν τί δεῖ καὶ λέγειν ὁπηλίκην ἔχει δύναμιν ἡ  
Ἀρμενικὴ βῶλος αὕτη; καλεῖν δ' ἔξεστί σοι, καθάπερ ἔφην,
καὶ λίθον αὐτὴν, ὡς ὁ δοὺς ὠνόμαζεν, καὶ γῆν, ὡς ἂν ἐγὼ
φαίην, ἐπειδὴ καὶ τέγγεται τοῖς ὑγροῖς.
 Περὶ λίθων. [αʹ. Περὶ ἐνεργουσῶν ποιο-
τήτων τῶν λίθων.] Τῶν αὐτοφυῶν σωμάτων εἰσὶ καὶ αἱ
λίθοι, διαφέρουσαι τῆς συνήθως ὀνομαζομένης γῆς τῷ μὴ
τέγγεσθαι. δυνάμεις δ' ἔχουσι τὰς μὲν κατὰ τὴν ἰδιότητα
τῆς ὅλης οὐσίας, τὰς δὲ κατὰ τὰς δραστικὰς ποιότητας. ὅπως
δ' ἀλλήλων διαφέρει ταῦτα πρόσθεν εἴρηται. νῦν οὖν ὁ λό-
γος ἡμῖν ἔστω περὶ τῶν κατὰ τὰς δραστικὰς ποιότητας
ἐνεργουσῶν, ἐν αἷς ἐστι καὶ ἡ τῆς χρήσεως αὐτῆς μέθοδος.
ἐδείκνυντο γὰρ αἱ κατὰ τὴν ἰδιότητα τῆς ὅλης οὐσίας δυνά-
μεις ἀμέθοδοί τ' εἶναι καὶ ἄλογοι καὶ δι' ἐμπειρίας μόνης
γινωσκόμεναι. διὰ τί γὰρ ἥδε ἡ λίθος ἁψαμένη τραύματος
αἱμοῤῥαγοῦντος ἐπέχει τὴν φορὰν οὐκ ἴσμεν· διὰ τί μέντοι
τὸν αἱματίτην καλούμενον λίθον ἐμβάλλουσιν ὀφθαλμικαῖς
δυνάμεσιν ἴσμεν, ἔστι γὰρ εὕρημα λόγου τὸ τοιοῦτον. ἐὰν  
γοῦν ἐπ' ἀκόνης ὀφθαλμικῆς ἀποτρίψας μεθ' ὕδατος αὐτὸν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.192, line 10

δεομένων ἑλκῶν τί δεῖ καὶ λέγειν ὁπηλίκην ἔχει δύναμιν ἡ  

Ἀρμενικὴ βῶλος αὕτη; καλεῖν δ' ἔξεστί σοι, καθάπερ ἔφην,
καὶ λίθον αὐτὴν, ὡς ὁ δοὺς ὠνόμαζεν, καὶ γῆν, ὡς ἂν ἐγὼ
φαίην, ἐπειδὴ καὶ τέγγεται τοῖς ὑγροῖς.
 Περὶ λίθων. [αʹ. Περὶ ἐνεργουσῶν ποιο-
τήτων τῶν λίθων.] Τῶν αὐτοφυῶν σωμάτων εἰσὶ καὶ αἱ
λίθοι, διαφέρουσαι τῆς συνήθως ὀνομαζομένης γῆς τῷ μὴ
τέγγεσθαι. δυνάμεις δ' ἔχουσι τὰς μὲν κατὰ τὴν ἰδιότητα
τῆς ὅλης οὐσίας, τὰς δὲ κατὰ τὰς δραστικὰς ποιότητας. ὅπως
δ' ἀλλήλων διαφέρει ταῦτα πρόσθεν εἴρηται. νῦν οὖν ὁ λό-
γος ἡμῖν ἔστω περὶ τῶν κατὰ τὰς δραστικὰς ποιότητας
ἐνεργουσῶν, ἐν αἷς ἐστι καὶ ἡ τῆς χρήσεως αὐτῆς μέθοδος.
ἐδείκνυντο γὰρ αἱ κατὰ τὴν ἰδιότητα τῆς ὅλης οὐσίας δυνά-
μεις ἀμέθοδοί τ' εἶναι καὶ ἄλογοι καὶ δι' ἐμπειρίας μόνης
γινωσκόμεναι. διὰ τί γὰρ ἥδε ἡ λίθος ἁψαμένη τραύματος
αἱμοῤῥαγοῦντος ἐπέχει τὴν φορὰν οὐκ ἴσμεν· διὰ τί μέντοι
τὸν αἱματίτην καλούμενον λίθον ἐμβάλλουσιν ὀφθαλμικαῖς
δυνάμεσιν ἴσμεν, ἔστι γὰρ εὕρημα λόγου τὸ τοιοῦτον. ἐὰν  
γοῦν ἐπ' ἀκόνης ὀφθαλμικῆς ἀποτρίψας μεθ' ὕδατος αὐτὸν
εἰς πάχος μέλιτος ἐθελήσης γεύσασθαι, στυφούσης αἰσθήσῃ
δυνάμεως. ἔμαθες δ' ὅτι τὰς αὐξανομένας ἔτι φλεγμονὰς,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.197, line 10
 216

δὲ τῷ λίθῳ παραπλησίαν μὲν, ἀσθενεστέραν δὲ τὴν δύνα-  

μιν ὁ σχιστὸς καλούμενος ἔχει, καὶ μετ' αὐτὸν ὁ γαλακτίτης.
ὁ δὲ μελιτίτης, ὡς ἔφην, ἤδη τι καὶ θερμότητος προσείληφεν.
ἕκαστος οὖν αὐτῶν ὁ ἀποχωρῶν κατὰ βραχὺ τῆς τοῦ αἱ-
ματίτου δυνάμεως ἐπὶ μὲν τῶν ὀφθαλμῶν ὁμοίως εἰς χρῆ-
σιν ἄγεται, πρᾳότερος δέ ἐστιν· ἀεὶ δὲ τὰ πρᾳότερα φάρ-
μακα τοῖς μὲν ἔτι φλεγμαίνουσι μορίοις ἐστὶ προσηνέστερα,
τοῖς δ' ἀποφλεγμήνασιν μορίοις ἀσθενέστερα πρὸς τὸ τέλος
ἐξυγιάσαι. κοινοῦ δὲ τοῦ ξηραίνειν ἅπασι τοῖς λίθοις ὑπάρ-
χοντος, ὅσοι μὲν αὐτῶν ἢ εἰς χυλὸν λυθέντες ἢ ἄλλως λειω-
θέντες οὐδεμίαν ἐν ἀρχῇ κατὰ τὴν γεῦσιν ἔχουσι ποιότητα,
τούτους μὲν ἡγητέον ἀσθενεστάτους τ' εἶναι καὶ προσηνε-
στάτους καὶ ἀδηκτοτάτους. ὅσοι δὲ φαίνονταί τινα σαφῆ
ποιότητα κατὰ γεῦσιν ἐνδεικνύμενοι, τῆς ποιότητος ἀνά-
λογον ἔχουσι τὴν ἰσχύν· εἰ μὲν στύφοιεν, εἰς τὸ καταστεῖλαι
καὶ σφίγξαι καὶ πιλῆσαι καὶ συναγαγεῖν, εἰ δὲ δάκνοιεν, εἰς
τὸ θερμῆναί τε καὶ διαφορῆσαι καὶ τῆξαι, μέσοι δ' αὐτῶν
εἰσὶν οἱ ῥύπτοντες μόνον ἄνευ τοῦ στύφειν ἢ δάκνειν. ὁ
μὲν οὖν αἱματίτης καὶ ὁ σχιστὸς, ὅ τε γαλακτίτης καὶ ὁ μελι-  
τίτης εἰς χυλὸν ἀναλύονται, παρατριβόμενοι, καθάπερ εἶπον,

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.197, line 13

ἕκαστος οὖν αὐτῶν ὁ ἀποχωρῶν κατὰ βραχὺ τῆς τοῦ αἱ-

ματίτου δυνάμεως ἐπὶ μὲν τῶν ὀφθαλμῶν ὁμοίως εἰς χρῆ-
σιν ἄγεται, πρᾳότερος δέ ἐστιν· ἀεὶ δὲ τὰ πρᾳότερα φάρ-
μακα τοῖς μὲν ἔτι φλεγμαίνουσι μορίοις ἐστὶ προσηνέστερα,
τοῖς δ' ἀποφλεγμήνασιν μορίοις ἀσθενέστερα πρὸς τὸ τέλος
ἐξυγιάσαι. κοινοῦ δὲ τοῦ ξηραίνειν ἅπασι τοῖς λίθοις ὑπάρ-
χοντος, ὅσοι μὲν αὐτῶν ἢ εἰς χυλὸν λυθέντες ἢ ἄλλως λειω-
θέντες οὐδεμίαν ἐν ἀρχῇ κατὰ τὴν γεῦσιν ἔχουσι ποιότητα,
τούτους μὲν ἡγητέον ἀσθενεστάτους τ' εἶναι καὶ προσηνε-
στάτους καὶ ἀδηκτοτάτους. ὅσοι δὲ φαίνονταί τινα σαφῆ
ποιότητα κατὰ γεῦσιν ἐνδεικνύμενοι, τῆς ποιότητος ἀνά-
λογον ἔχουσι τὴν ἰσχύν· εἰ μὲν στύφοιεν, εἰς τὸ καταστεῖλαι
καὶ σφίγξαι καὶ πιλῆσαι καὶ συναγαγεῖν, εἰ δὲ δάκνοιεν, εἰς
τὸ θερμῆναί τε καὶ διαφορῆσαι καὶ τῆξαι, μέσοι δ' αὐτῶν
εἰσὶν οἱ ῥύπτοντες μόνον ἄνευ τοῦ στύφειν ἢ δάκνειν. ὁ
μὲν οὖν αἱματίτης καὶ ὁ σχιστὸς, ὅ τε γαλακτίτης καὶ ὁ μελι-  
τίτης εἰς χυλὸν ἀναλύονται, παρατριβόμενοι, καθάπερ εἶπον,
ἀκόναις τε καὶ θυίαις, ὄντων καὶ ἄλλων εἰς χυλὸν λυομένων
λίθων, ὥσπερ οὗτος ὁ κατ' Αἴγυπτον γεννώμενος, ᾧ χρῶν-
ται στιλπνοῦντες τὰς ὀθόνας. ἔστι δ' ἀποιότερος τῶν εἰρη-
μένων, οὔτε στύψιν οὔτε ῥύψιν οὔτε δῆξιν ἐμφαίνων.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

 217

xi Vol. 12, p.198, line 11

ἀκόναις τε καὶ θυίαις, ὄντων καὶ ἄλλων εἰς χυλὸν λυομένων

λίθων, ὥσπερ οὗτος ὁ κατ' Αἴγυπτον γεννώμενος, ᾧ χρῶν-
ται στιλπνοῦντες τὰς ὀθόνας. ἔστι δ' ἀποιότερος τῶν εἰρη-
μένων, οὔτε στύψιν οὔτε ῥύψιν οὔτε δῆξιν ἐμφαίνων. ὅθεν
αὐτὸ δὴ τοῦτο μόνον ὑπάρχει τῷ λίθῳ τούτῳ τὸ ξηραίνειν,
καὶ διὰ τοῦτο κηρωτῇ μιγνύντες αὐτὸν εἰς ἐπούλωσιν ἑλκῶν
ἐπὶ τῶν μαλακῶν σωμάτων χρῶνται. μίγνυνται δὲ καὶ ταῖς
ὀφθαλμικαῖς δυνάμεσιν ὁμοίως τοῖς προειρημένοις. ὅσῳ δ'
ἐστὶ μαλακτικώτερος αὐτῶν διὰ τὸ μηδεμίαν ἔχειν δραστι-
κὴν ποιότητα, τοσούτῳ μετριώτερός τε καὶ ἀναισθητότερος
ὑπάρχει. τοῦτον τὸν λίθον ἔνιοι μὲν μόροξον, ἔνιοι δὲ γρα-
φίδα καλοῦσιν.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.218, line 6

ἐπενόησα δὲ καὶ δι' οὔρου δευθὲν αὐτὸ ποιήσειν. εὐπόριστα

γὰρ ἁλιεῖς ὅλως ἐδίδασκον φάρμακα, καὶ σὺν ἐλαίῳ δὲ πα-
λαιῷ καὶ σὺν μέλιτι καὶ σὺν ῥητίνῃ τερμινθίνῃ καλῶς ἂν
ἔφην αὐτοὺς χρήσασθαι. καὶ μέντοι καὶ πάντων τούτων ἡ
πεῖρα τὴν κρίσιν ἐποιήσατο. καὶ ψώρας δὲ καὶ λειχῆνας καὶ  
λέπρας οὐκ ὀλιγάκις ἰασάμην τῷ φαρμάκῳ τῷδε, μετὰ ῥη-
τίνῃ τερμινθίνῃ. ἀποῤῥύπτει γὰρ τὰ τοιαῦτα πάντα πάθη
χωρὶς τοῦ πρὸς τὸ βάθος ἀποκρούεσθαι, πολλῶν ἄλλων
φαρμάκων τῶν ἰωμένων αὐτὰ μικτὴν ἐχόντων δύναμιν ὡς
διαφορεῖν τε καὶ ἀποκρούεσθαι.
 [ιʹ. Περὶ ἰοῦ.] Ἰὸς δριμεῖαν ἔχει γευομένοις ποιότητα
διαφορητικός τε καὶ καθαιρετικὸς καὶ τηκτικὸς ὢν οὐχ ἁπα-
λῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ σκληρᾶς σαρκός. εἴρηται δ' ἐν τοῖς
ἔμπροσθεν ὡς ἔνιοι πολλὰ τῶν τοιούτων φαρμάκων ἐπου-
λωτικὰ καλοῦσιν, ἐπειδὴ λειώσαντες αὐτὸν καὶ χνοώδη ποιή-
σαντες, ἅπτονται τῶν ὑπερσαρκούντων ἑλκῶν διὰ μήλης πυ-
ρῆνος. εἶτα καὶ τὴν ὑστεραίαν εὑρίσκουσιν προσεσταλμένα,
καίτοι γε γινώσκοντες ὡς εἰ βραχεῖ πλέον ἐπιθεῖεν, οὐ κατε-
σταλμένον, ἀλλὰ καὶ καταβιβρωσκόμενον εὑρήσουσι τὸ ἕλκος·
τήκει γὰρ καὶ διαφορεῖ τὴν σάρκα, τῶν ἐπουλωτικῶν φαρ-
μάκων συναγόντων τε καὶ πιλούντων καὶ σφιγγόντων

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.224, line 14

κακοήθη τῶν ἑλκῶν ἀμείνους εἰσὶ τῆς τοῦ χαλκοῦ.

καθαιρεῖ δὲ καὶ τήκει σάρκα μᾶλλον ἡ τοῦ χαλκοῦ, ταύτης
δ' ἔτι μᾶλλον ἡ ἡλῖτις. ἅπασαι δὲ λεπίδες δακνώδεις εἰσὶν
οὐκ ἀγεννῶς, ᾧ καὶ δῆλον ὡς ἡ τῆς οὐσίας αὐτῶν σύστα-
 218

σις οὐ πάνυ τι λεπτομερής ἐστιν, ἀλλὰ παχυμερὴς μᾶλλον.

ἀδηκτότερον γὰρ ἀεὶ τῶν τὴν αὐτὴν δύναμιν ἐχόντων ἐστὶ
τὸ λεπτομερέστερον, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν λόγοις ἐδείχθῃ.
 [ιζʹ. Περὶ λιθαργύρου.] Λιθάργυρος ξηραίνει μὲν
ὥσπερ καὶ τἄλλα πάντα τὰ μεταλλικά τε καὶ γεώδη καὶ λι-
θώδη φάρμακα, μετριώτατά γε μὴν τοῦτο ποιεῖ. καὶ κατὰ
τὰς ἄλλας δὲ ποιότητάς τε καὶ δυνάμεις ἐν τῷ μέσῳ πώς
ἐστιν, οὔτε θερμαίνουσα σαφῶς οὔτε ψύχουσα καὶ τοῦ στύ-
φειν τε καὶ ἀποῤῥύπτειν μετρίως μετέχει. διὸ καὶ τῶν σαρ-
κωτικῶν φαρμάκων, ἃ μετρίως ἐδείχθη ῥυπτικὰ, λείπεται καὶ  
τῶν συναγόντων δὲ καὶ στυφόντων. πρὸς δὲ τὰ κατὰ μη-
ροὺς παρατρίμματα χρήσιμόν ἐστι φάρμακον, ἐπειδὴ βρα-
χέως ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων μετέχει δυνάμεων. τῆς μέσης
οὖν τάξεως εἰκότως ἂν ἐν τοῖς μεταλλικοῖς νομίζοιτο. διὸ
καὶ ὡς ὕλῃ χρώμεθα πολλάκις αὐτῇ, μιγνύντες τοῖς ἰσχυρὰν
ἔχουσι δύναμιν ἢ δάκνουσαν ἢ στύφουσαν ἢ ὅ τι ἄλλο ποι-
οῦσαν, ὥσπερ κᾀν τοῖς τηκτοῖς τῷ κηρῷ χρώμεθα πρὸς τὰ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.240, line 5

καλεῖν. τὸ δὲ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀθροιζόμενον ὕδωρ πλῆ-

θος ἦν ἀμφορέων Ῥωμαϊκῶν ὡς ὀκτὼ, κατὰ σταγόνας μι-
κρὰς, ἐν ταῖς τέτταρσιν καὶ εἴκοσιν ὥραις ὅλης τῆς ἡμέρας
καὶ νυκτὸς ἐκ τοῦ διατιτραμένου λόφου καταφερόμενον.
ἀναφέροντες οὖν τὸ ὕδωρ τοῦτο πεδῆταί τινες ἐνέβαλον
πυέλοις τετραγώνοις κατὰ τὸν προκείμενον οἶκον, ἐκ κερα-  
μίων γεγονυίαις, ἐν αἷς πηγνύμενος ἡμέραις ὀλίγαις ἐγίνετο
χάλκανθος. ἐμοὶ δ', ὁπότε κατέβην ἐπὶ τὸ πέρας τοῦ ὀρύ-
γματος, ἔνθα τὸ χλιαρόν τε καὶ χλωρὸν ὕδωρ ἠθροίζετο,
καὶ ἡ ὀδμὴ τοῦ ἀέρος ἐφαίνετο πνιγώδης καὶ δύσφορος, ὄζου-
σα χαλκίτεώς τε καὶ ἰοῦ. τοιαύτην δ' εἶχε ποιότητα καὶ αὐτὸ
τὸ ὕδωρ γευόμενον. ταῦτ' ἄρα καὶ γυμνοὶ καὶ μετὰ σπουδῆς
τοὺς ἀμφορέας ἀνεκόμιζον οἱ πεδῆται καὶ πλείω χρόνον οὐχ
ὑπέμενον ἐνδιατρίβειν, ἀλλὰ ταχέως ἀνέτρεχον, ἑκατέ-
ρωθεν ἐν τοῖς τοίχοις τοῦ ὀρύγματος, λύχνων καιομένων ἐκ
συμμέτρου διαστήματος, οἵτινες οὐδ' αὐτοὶ χρόνον ἐξήρ-
κουν μακρὸν, ἀλλ' ἐσβέννυντο τάχιστα. τὸ δ' οὖν ὄρυγμα
τοῦτο κατὰ βραχὺ διωρύχθαι παρ' αὐτῶν ἤκουον σὺν ἔτεσι
πολλοῖς. τουτὶ γὰρ ἔφασαν, ὃ νῦν ὁρᾷς, ἀπὸ τοῦ λόφου
καταφερόμενον εἰς τὸν λάκκον ὕδωρ χλωρὸν ἔλαττον εἴωθεν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.246, line 1

ΓΑΛΗΝΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΩΝ ΑΠΛΩΝ ΦΑΡ ΜΑΚΩΝ ΚΡΑΣΕΩΣ ΚΑΙ

ΔΥΝΑΜΕΩΣ      ΒΙΒΛΙΟΝ Κ.
 219

 Οὐδὲν τῶν νῦν λεχθησομένων τοῖς ἀγνο-

οῦσι τὰ κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς πραγματείας ἐν τοῖς πρώτοις
πέντε βιβλίοις εἰρημένα μεγάλην ὠφέλειαν οἴσει, τινὰ δ'
ἴσως καὶ βλάψει τὸν χρησόμενον τοῖς ἐν αὐτῷ γεγραμμένοις
φαρμάκοις, οὐκ ἔχοντα μέθοδον. ὡς οὖν ἐκεῖνα μεμαθηκότι
σοι διαλέξομαι, τὸ κεφάλαιον ἀναμνήσας ὅλης τῆς πραγμα-
τείας. ἐδείχθη τὰ φάρμακα κατὰ μὲν τὰς δραστικὰς ὀνομα-  
ζομένας ποιότητας ἐνεργοῦντα θερμότητα καὶ ψυχρότητα
καὶ ξηρότητα καὶ ὑγρότητα, τῇ δὲ τούτων κράσει στρυφνὰ
καὶ αὐστηρὰ καὶ ἁλμυρὰ καὶ ἁλυκὰ καὶ πικρὰ καὶ δριμέα
καὶ γλυκέα γιγνόμενα, καὶ τὰ μὲν ῥυπτικὰ, τὰ δὲ ἀποκρου-
στικὰ, τὰ δὲ ἑλκτικὰ, τὰ δὲ μαλακτικὰ, τὰ δὲ καυστικὰ, τὰ
δὲ σηπτικὰ, τὰ δὲ ἐσχαρωτικὰ, καὶ πρός γε τούτοις ἔτι κατ'
ἄλλας ἰδικωτέρας ἐνεργείας, σαρκωτικά τε καὶ συνουλωτικὰ
καὶ κολλητικὰ συρίγγων ἢ ἑλκῶν, ἢ καθαιρετικὰ τῶν ὑπερ-
αυξανομένον σαρκῶν. ἐδείχθη δὲ καὶ ὡς ἡ καθόλου δύναμις
ἐκ πείρας μιᾶς ἐνδεικτικῶς εὑρίσκοιτο, καὶ οὐ τῆς τυχούσης
γε πείρας, ἀλλὰ μετὰ τῶν εἰρημένων διορισμῶν γιγνομένης·

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.282, line 15

θερμασίαν καὶ ψύξιν οὗτος περιλαμβάνει, καθάπερ καὶ τὰς

ὥρας τοῦ ἔτους καὶ τὴν παροῦσαν ἢ τὴν προγεγονυῖαν κα-
τάστασιν. ὅταν οὖν ὁ λόγος ἤτοι περὶ οὔρων ἢ ἱδρώτων
ἢ αἵματος ἢ πιμελῆς ἢ στέατος ἤ τινος ἄλλου τῶν κατὰ
τὸ σῶμα γίνηται, διαιρουμένων ἡμῶν τὰς ἐν τοῖς ζώοις δια-
φορὰς, ἐπὶ τῶν ὑγιαινόντων σωμάτων ἀκούειν χρὴ τοῦ λό-
γου τὴν μέσην τῆς ἑαυτῶν οἰκείας κράσεως ἐχόντων κατά-
στασιν· οὕτως καὶ ὁ ἱδρὼς, ὅτι μὲν οὖν τῆς ἁλυκῆς τε καὶ
ἁλμυρᾶς ὀνομαζομένης μετέχει ποιότητος, ἡ γεῦσις μαρτυρεῖ.
παραῤῥυεὶς γὰρ εἰς τὸ στόμα πολλάκις ἀκόντων ἱδρὼς ἐν-
δείκνυται τὴν εἰρημένην ποιότητα, πολλάκις δὲ αὐτὴ καὶ πι-
κρότητα σαφῆ συνενδείκνυται. δηλοῖ γε μὴν καὶ ἡ χρόα αὐ-
τοῦ τὴν φύσιν. ὥσπερ γὰρ τὸ κατὰ φύσιν οὖρον ὠχρὸν με-
τρίως ἐστὶν, οὕτω καὶ ὁ ἱδρώς. γνώσῃ δὲ τοῦτο ῥᾳδίως ἐπὶ  
τῶν λουομένων, ὅταν ἐλαίου χωρὶς ἀποστλεγγίζωνται. κατὰ
γὰρ τὸ κοῖλον τῆς στλεγγίδος ἀθροίζεται, τήν γε χρόαν ἐν-
δεικνύμενον οἵαν εἴρηκα καὶ τὴν γεῦσιν, τὸ μὲν ἁλυκὸν ἔχων
ἐναργῶς, ἀμυδρὸν δὲ τὸ πικρόν. ἀλλὰ περὶ μὲν οὔρου καὶ
πλείω τοῦ προσήκοντος ἔγραψαν οἱ ἰατροὶ, διὰ τὸ δαψιλὲς
ἑκάστης ἡμέρας ἀθροίζεσθαι τοῦτο πᾶσιν ἀνθρώποις
ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ. περὶ δὲ τῶν

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.330, line 18
 220

μάκων αὐτῶν οὐχ ἡμαρτήκασιν. εἰ δὲ δεῖ στοχασάμενον εἰ-

πεῖν πότερον ἐν τοῖς ὀνόμασιν ἢ ἐν τοῖς πράγμασι σφάλ-
λονται, φαίην ἂν ἔγωγε μᾶλλον ἐν τοῖς ὀνόμασιν ἐσφάλθαι
τοὺς ἄνδρας, καὶ μάλιστα τοὺς ἀήθεις Ἑλλάδος φωνῆς,
οἷός ἐστιν ὁ Ἀναζαρβεὺς Διοσκορίδης, πολλὰ μὲν καλῶς εἴ-
ρηκε τῶν περὶ τῆς ἰατρικῆς ὕλης ἱστορουμένων, ἀγνοῶν δὲ
τὰ σημαινόμενα τῶν Ἑλληνικῶν ὀνομάτων. οὗτος οὖν, ὅταν
λέγει στυπτικώτερον στέαρ εἶναι τὸ τῶν αἰγῶν τοῦ τῶν ὑῶν,
εἰ μὲν οὖν τὸ δριμύτερον διὰ τοῦ στυπτικωτέρου βούλεται
δηλῶσαι, ἐκδεξόμεθα τὸν λόγον ὡς ἀληθῆ· εἰ δὲ τὸ τοιαύ-
την ἔχον ποιότητά τε καὶ δύναμιν, οἷον ῥοῦς καὶ ῥῆον ὑπό-  
κυστίς τε καὶ βαλαύστιον, οὐκ ἀληθῆ φήσομεν εἶναι τὸν λό-
γον. ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ τῶν ἐχιδνῶν στέαρ, ὅταν ἐκ ῥιζῶν
τις ἀνασπάσας τὰς ἐν ταῖς μασχάλαις τρίχας ἐπαλείφῃ, φασὶ
μὴ καὶ ταύτας φύεσθαι, κάλλιον ἔδοξέ μοι καὶ τούτου πει-
ραθῆναι, καὶ πράξας ὡς ἐκέλευσαν εὗρον ψευδομένους αὐ-
τοὺς, ὥσπερ καὶ ὅτι τὰς ἀρχὰς τῶν ὑποχύσεων ἰᾶται.

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.337, line 15

βιβλίον ὅλον Ἀρχιγένει γεγράφθαι περὶ καστορίου χρήσεως.

ἐκεῖνος μὲν οὖν τὰς κατὰ μέρος αὐτοῦ δυνάμεις διῆλθεν,
ἐγὼ δ' ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων φαρμάκων, οὕτω κᾀπὶ τού-
του τὴν καθόλου δύναμιν ἐρῶ, πρὸς ἣν ἀποβλέπων τις εὑ-
ρίσκειν ἑαυτῷ δυνήσεται τὰς κατὰ μέρος. ὅτι μὲν δὴ θερ-
μαίνει πρόδηλον. εἰ γὰρ ἐθελήσαις λεῖον ἀκριβῶς ἐργασάμε-
νος αὐτὸ, δεύσας ἐλαίῳ, χρῖσαί τε καὶ ἀνατρῖψαι τι αὐτῷ
μόριον, ἐναργῶς αἰσθήσῃ θερμαινόμενον αὐτό. τὰ δὲ θερ-
μαίνοντα πάντα διαφοροῦντά τι τῆς πλησιαζούσης οὐσίας
εὐθέως αὐτὴν καὶ ξηραίνει, πλὴν εἰ μή τι φύσει ὑγρὸν εἴη,
καθάπερ ἔλαιόν τε καὶ ὕδωρ, ἐπίκτητόν τε ποιότητα θερ-
μὴν, οὐ δύναμιν, προσλάβοι, καθάπερ αὐτὰ ταῦτα πυρὶ πλη-
σιάσαντα καὶ ἡλίῳ θερινῷ. τοῦ τοίνυν καστορίου καὶ ἡ  
σύστασις οὖσα ξηρὰ προσειληφυῖά τε τὸ θερμαίνειν εἰκότως
ξηραίνει. τοῦτο μὲν οὖν κοινὸν αὐτῷ καὶ ἄλλοις φαρμάκοις
παμπόλλοις ἐστί· λεπτομερὲς δ' ἱκανῶς ὑπάρχει καὶ κατὰ
τοῦτο πλέον ἑτέρων δύναται, θερμαινόντων τε καὶ ξηραι-
νόντων ὁμοίως αὐτῷ. τὰ γάρ τοι λεπτομερῆ φάρμακα δρα-
στικώτερα τῶν παχυμερῶν ἐστι, κᾂν ἴσην ἔχῃ τὴν δύναμιν
ἐκ τοῦ διεξέρχεσθαι καὶ κατὰ βάθους ἰέναι τῶν ὁμιλούν-
των σωμάτων, καὶ μάλισθ' ὅταν ᾖ ταῦτα πυκνὰ, καθάπερ

Γαληνός ιατρός. De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri

xi Vol. 12, p.370, line 11

 [βʹ. Περὶ ἀδαρκίου.] Ἀδάρκιον, ἔνιοι δὲ ἀῤῥενικῶς

ἄδαρκον, ἄλλοι δὲ θηλυκῶς ἀδάρκην καλοῦσι κατὰ μὲν τὴν
 221

οὐσίαν οἷος ἀφρός τίς ἐστι πεπηγὼς, ὕδατος ἁλμυροῦ πε-

ριπηγνύμενος φορυτῷ τε καὶ καλάμοις. δριμύτατον δ' ἐστὶ
καὶ θερμαντικώτατον τοῦτο, διὸ καὶ καθ' αὑτὸ μὲν ἄχρη-
στόν ἐστι, μίγνυται δὲ τοῖς ἀμβλύνουσι τὴν δύναμιν αὐτοῦ
καὶ οὕτω γίγνεται πολύχρηστον ἐπὶ τῶν θερμανθῆναι δεο-
μένων διαθέσεων ἔξωθεν προσαγόμενον. εἴσω γὰρ τοῦ σώ-
ματος οὐχ οἷόν τε λαβεῖν αὐτὸ διὰ τὸ σφοδρὸν τῆς δυνάμεως.
 [γʹ. Περὶ ἀλκυονίων.] Ἀλκυόνια ῥύπτει μὲν ἅπαντα
καὶ διαφορεῖ, δριμεῖαν ἔχοντα ποιότητα καὶ θερμὴν δύνα-
μιν, ἀλλὰ τὸ μᾶλλόν τε καὶ ἧττον ἐν αὐτοῖς ἐστιν
οὐκ ὀλίγον, ἔν τε τούτοις αὐτοῖς οἷς εἴρηκα καὶ προσέτι
κατὰ τὸ λεπτομερὲς τῆς ὅλης οὐσίας. ἔστι δ' αὐτῶν ἓν μὲν
πυκνὸν καὶ βαρὺ καὶ μοχθηρὸν κατὰ τὴν ὀσμὴν, ὄζει γὰρ
ἰχθύων σαπρῶν, ἐοικὸς κατὰ σχῆμα σπόγγῳ. δεύτερον δ'
ἄλλο προμηκέστερον τῷ σχήματι κοῦφον καὶ ἀραιὸν, ὀσμὴν
φυκίοις ὁμοίαν ἔχον. ἄλλο δὲ τρίτον σκώληκι μέν ἐστι τὸ  
σχῆμα παραπλήσιον, πορφυρίζει δὲ τῇ χρόᾳ καὶ τῇ συστά-
σει μαλακόν ἐστιν. ὀνομάζουσι δ' αὐτὸ Μιλήσιον. ἐφ' οἷς
ἄλλο τέταρτον, ὁμοίως μὲν τῷ δευτέρῳ λελεγμένῳ κοῦφόν

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.473, line 14

τοῦτο εὐνίκητον γίγνεται κατὰ τὴν μίξιν, ὡς μετὰ μὲν τῶν

ἐμπλαστικῶν καὶ ψυκτικῶν, οἷόν ἐστι τὸ ψιμμύθιον, ἐκεῖνο
μᾶλλον ἐγχωρεῖ ἐπιδείκνυσθαι τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν, ὡς συνά-
γειν τε καὶ πιλοῦν καὶ σφίγγειν τὴν οὐσίαν ὧν ψαύει σω-
μάτων. ἀναμέμικται δὲ ταῦτα πάντα κατὰ τὸν Ἀρχιγένειον
λόγον, οὔτε ἐπὶ ποίων ἀχώρων οὔτε πότε χρηστέον ἑκάστῳ
διορίσαντος αὐτοῦ. χρῆται δὲ καὶ οἴνῳ κατὰ τὸν λόγον, οὐ
προσθεὶς ὁποίῳ, καίτοι παμπόλλη διαφορὰ καὶ κατὰ τοὺς
οἴνους ἐστί· ὁ μὲν γάρ τις αὐστηρὸς, ὁ δὲ στρυφνὸς, ὁ δὲ
γλυκὺς, ὁ δὲ δριμὺς ὑπάρχει σαφῶς. ἔνιοι δὲ καὶ πλείους
ἅμα ποιότητας ἐμφαίνουσιν, ἔχοντές τέ τι καὶ γλυκὺ καὶ
στῦφον καὶ δριμύ. ὅταν οὖν ἁπλῶς τις γράφῃ δεύειν οἴνῳ
τόδε τι, στοχάζεσθαι χρὴ τὸν ἀναγιγνώσκοντα τίνα σκοπὸν
ἡ σύθεσις ἔχει τοῦ φαρμάκου, καὶ πρὸς τοῦτον ἀποβλέποντα  
τὸν ἐπιτήδειον αἱρεῖσθαι, στύφοντα μὲν ἐφ' ὧν ἀποκρούσα-
σθαι βούλει, δριμὺν δὲ ἐφ' ὧν διαφορῆσαι, καὶ τοῖς ἄλλοις
ὡς ἑκάστου τὴν δύναμιν ἐδηλώσαμεν ἔνθα περὶ διαφορᾶς
τῶν οἴνων ἐδιδάσκομεν. ὄξος δὲ ἐπιτηδειότατόν ἐστιν ἐν
παντὶ καιρῷ πρὸς ἀχῶρας, ὡς ἂν καὶ τέμνον τοὺς παχεῖς
καὶ γλίσχρους χυμοὺς καὶ διαφοροῦν, ἀποκρουόμενόν τε τὸ
ἐπιῤῥέον. οὐκ αὐτῷ δὲ δηλονότι μόνῳ καθ' ἑαυτὸ χρήσαιτ'

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.500, line 4
 222

πλεονάσασιν, ἤτοι κατὰ πάντα τὰ μόρια τῆς κεφαλῆς ἢ καθ'

ἓν ὁτιοῦν ἢ δύο συμβαίνει τὸ ἄλγημα. σφοδρότερον μὲν ἐγ-
γίνεται διὰ τοὺς θερμούς τε καὶ ψυχροὺς, μέτριον δὲ ἐπὶ
τοῖς ξηραίνουσιν ἄνευ θερμότητος ἢ ψύξεως ἐπιφανοῦς. οἱ
δὲ ὑγραίνοντες ἀνώδυνοι τελέως εἰσὶν, ὅσον ἐπὶ τῇ ποιότητι·
διὰ γάρ τοι τὸ πλῆθος ὀργανικὰ νοσήματα ποιοῦσιν,
οὔτι τῶν ὁμοιομερῶν, ἐφ' ὧν μόνων αἱ κατὰ δυσκρασίαν  
ἁπλῆν γίγνονται διαθέσεις. αἱ δὲ διὰ πλῆθος ἄνευ μὲν
ἐμφράξεως βαρύνουσι τὴν κεφαλὴν, σὺν ἐμφράξει δὲ μετρίως
μὲν ὀδυνώδεις ἐπὶ ταῖς μετρίαις ἐμφράξεσιν, ἰσχυρῶς δὲ ἐπὶ
ταῖς ἰσχυραῖς συμβαίνουσιν. ἐὰν δὲ καὶ δακνώδη ποιότητα
τὸ πλῆθος ἔχει τοῦ χυμοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο τὴν ὀδύνην αὐ-
ξήσει. αὗται μὲν αἱ διαφοραὶ τῶν διαθέσεων, ὅσον ἐπὶ τοῖς
ποιοῦσιν αἰτίοις, ἕτεραι δὲ παρὰ τὴν τῶν πασχόντων μο-
ρίων φύσιν. ἐνίοτε μὲν γὰρ ἔξωθεν τοῦ κρανίου τὸ πάθος
ἐστὶν, ἐνίοτε δὲ ἐντὸς, καὶ ποτὲ μὲν ἁπάντων τῶν ἐκτὸς ἢ
τῶν ἐντός ἐστιν, ἐνίοτε δὲ οὐ πάντων, ἀλλ' ἑνὸς γένους
σωμάτων ἀρτηριώδους ἢ φλεβώδους ἢ νευρώδους ἢ ὑμενώ-
δους ἢ τοῦ δέρματος ἢ αὐτοῦ τοῦ ἐγκεφάλου. δυσκολώτα-
τον οὖν ἐστι τὸ διαγνῶναι τὸν πεπονθότα τόπον, εἴτε εἷς
ἐστιν εἴτε πλείους ὑπάρχουσιν ἑνὸς, ἤ τινες οὗτοι τυγχάνου

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.502, line 2

ψαν τὰ βοηθήματα. πολλὰ μὲν οὖν τοῖς ἀρχαιοτέροις ἁπλᾶ

τε καὶ σύνθετα φάρμακα γέγραπται τῶν τοιούτων διαθέ-
σεων, ἐμοὶ δὲ κᾀνταῦθα τὰ τῶν νεωτέρων εἰπεῖν ἀρκέσει,
τά τε τοῖς πρεσβυτέροις εὑρημένα γεγραφότων, αὐτῶν τε
προστεθεικότων ἕτερα. τὸν μὲν γὰρ καθόλου τῆς ἰάσεως
σκοπὸν ἑκάστου τῶν παθῶν ὁ λόγος ἡμᾶς διδάσκει, τὰς δὲ
τῆς ὕλης δυνάμεις ἡ πεῖρα. διὰ ταύτην οὖν αὐξάνεται τὸ
πλῆθος τῶν βοηθημάτων ἐπὶ προήκοντι τῷ χρόνῳ καὶ ἤδη
καιρὸς ἥκει τῷ λόγῳ τὰ καθ' ἑκάστην διάθεσιν οἰκεῖα βοη-  
θήματα γράφειν, τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῶν κατὰ μόνος τὰς ποιό-
τητας ἐξισταμένων τοῦ κατὰ φύσιν ἑκάστου μορίου ποιη-
σαμένῳ.
 [Τὰ ὑπ' Ἀπολλωνίου γεγραμμένα περὶ κεφαλαλγίας
τῆς δι' ἔγκαυσιν.] Ἀπολλώνιος μὲν οὖν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν
εὐπορίστων οὕτως ἔγραψε πρὸς κεφαλαλγίαν τὴν δι' ἔγκαυ-
σιν. ῥοδίνῳ διάβρεχε συνεχῶς τὴν κεφαλὴν ἢ καὶ ἔριον ἢ καὶ
ῥάκος εἰς ῥόδινον ἀποβάπτων ἐπιτίθει. ἄλλο. ναρκισσίνῳ
μύρῳ ὡσαύτως χρῶ. ἄλλο. μηλίνῳ μύρῳ χρῶ παραπλησίως.
ἄλλο. συκαμίνου χυλῷ δι' ὀθονίου ἐκτεθλιμμένῳ καὶ
ῥοδίνῳ ἴσῳ χρῶ. ἄλλο. ἀνδράχνης φύλλα κόψας καὶ καθ'
αὑτὰ καὶ μετὰ παιπάλης ἀλφίτων κατάπλασσε. ἄλλο.
 223

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.612, line 16

ματα γράφων, πρῶτα μὲν πάντων ἔταξε τὰ δι' ἔγκαυσιν,

εἶτ' ἐφεξῆς δεύτερα τὰ διὰ ψύξιν, εἶτ' ἐπ' αὐτῷ τὰ διὰ μέ-
θης τε καὶ ἀκρατοποσίης· αὐτὸς γὰρ οὕτως ὠνόμασε· τέταρτα
δὲ τὰ διὰ πληγὴν ἢ πτῶμα, τελευταῖα δ', ὡς αὐτὸς προὔ-
γραψε, πρὸς τὰς τῶν κροτάφων ἀλγηδόνας καὶ τοὺς πό-
νους ὅλους τῆς κεφαλῆς τοὺς χωρὶς φανερᾶς αἰτίας γινομέ-
νους. ἐπὶ δὲ τῆς τῶν ὤτων ὀδύνης οὐδένα προσέθηκε διο-
ρισμὸν, ἀλλ' ἁπλῶς προγράψας πρὸς ὠταλγίαν ἑξῆς κατα-
λέγει φάρμακα τὰ μὲν θερμαίνοντα, τὰ δὲ ψύχοντα, καὶ τὰ
μὲν ὑγραίνοντα, τὰ δὲ ξηραίνοντα, καὶ κατὰ τὰς δευτέρας
δυνάμεις τε καὶ ποιότητας τὰ μὲν αὐξηρὰ, τὰ δὲ στρυφνὰ,
τὰ δὲ πικρὰ, τὰ δὲ δριμέα, τὰ δ' ὀξέα, τὰ δ' ἁλυκὰ, καὶ πρὸς  
τούτοις ἔτι τὰ μὲν διαφοροῦντα, τὰ δὲ σφίγγοντά τε καὶ
συνάγοντα καὶ ἀποκρουόμενα τὰς ἐπιῤῥοὰς, τὰ δ' ἑλκτικὰ
τῶν ἐν βάθει, καὶ τὰ μὲν ἐκφρακτικὰ, τὰ δὲ ῥυπτικὰ, τὰ δὲ
τῆς αἰσθήσεως ναρκωτικά. εἰ μὲν οὖν μία διαθεσίς ἐστιν
ἀλγημάτων αἰτία, μίαν εὔλογον εἶναι καὶ τὴν τῶν ἰωμένων
αὐτὴν δύναμιν· εἰ δὲ πολλαὶ, τοσοῦτον εἶναι χρὴ καὶ
τὸν τῶν ἰωμένων ἀριθμὸν, ὅσος ὁ τῶν ἐργαζομένων αἰτίων
ἐστίν. Ἡροφίλου τοίνυν οὕτως ἐπαινοῦντος τοὺς διορισμοὺς
ὡς οὐκ οἶδ' εἴ τις ἄλλος, αὐτοῦ τε τοῦ Ἀπολλωνίου τὰ

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.671, line 5

σου φύσεως ἀναμνησθέντες ἐκ μικτῶν δυνάμεων συγκειμέ-

νου, διαφορητικῆς τε καὶ ἀποκρουστικῆς. ἐγὼ δὲ οὐδέποτε
ἀξιῶ τὰ ἀποκρουστικὰ μεμίχθαι τοῖς ὠφελοῦσι τὰς παρωτί-
δας φαρμάκοις, πλὴν εἴποτε ἂν σπανίως μικρὸν παμπόλλῳ
τῷ διαφορητικῷ καὶ τούτῳ δηλονότι, χωρὶς ὀδύνης σφοδρᾶς
ἐξορμώσης τῆς παρωτίδος. ὃ δ' ἐφεξῆς τούτῳ γέγραπται·  
κόπρος αἰγεία μετ' ὄξους κεχρονισμένης καὶ σκιῤῥουμένης καὶ
μηκέτι μηδὲ ἀξιόλογον ὀδύνην ἐχούσης παρωτίδος εἴη ἂν
φάρμακον, ὥσπέρ γε καὶ σπληνὸς σκιῤῥουμένου. ὃ δὲ τρί-
τον ἐπ' αὐτοῖς ἔγραψε· ῥίζας ἀγρίας λαπάθου μετ' οἴνου
ἑψημένας. εἰ καὶ τὴν ποιότητα καὶ τὸν χρόνον προσέθηκε
τοῦ οἴνου τάχ' ἂν ἐπεχείρησα καὶ αὐτὸ κρίνειν. ἐπεὶ δὲ οὐ
προσέθηκε, παμπόλλῳ δὲ διαφέρει στρυφνὸν ἢ αὐστηρὸν ἢ
δριμὺν ἢ γλυκὺν ἢ νέον ἢ παλαιὸν ἢ παχὺν ἢ λεπτὸν ἢ
κιῤῥὸν ἢ λευκὸν ἢ μέλανα τὸν οἶνον εἶναι, διὰ τοῦτο κᾀγὼ
λέγειν οὐδὲν ἔχω περὶ τοῦ γεγραμμένου φαρμάκου. γινώ-
σκοντες δὲ ὑμεῖς ὅτι διαφορητικώτερος μέν ἐστιν ὁ παλαιὸς,
καὶ μάλιστα ἐὰν ᾖ τῶν φύσει θερμοτέρων, οἷοίπερ εἰσὶν οἱ
κιῤῥοὶ τοὐπίπαν. ἐναντίοι δὲ τούτῳ κατὰ δύναμιν ὅ τε αὐ-
 224

στηρὸς καὶ ὁ στρυφνός. δεῖ μὲν φυλάξασθαι τὸν τοιοῦτον

οἶνον. ἐν δὲ κιῤῥῷ καὶ συμμέτρως παλαιῷ καὶ λεπτομερεῖ

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.705, line 5

τον μέν ἐστιν, ἔχει δὲ βραχύ τι στύψεως. εἴτε δὲ ἀρσενικῶς

καλεῖν ἐθέλοι τις εἴτε θηλυκῶς τὴν πομφόλυγα, διήνεγκεν
οὐδέν· ὥσπερ γε καὶ τὸ ἄμυλον, ὃ καὶ αὐτὸ πλυνθὲν ἀκρι-
βῶς ἐστιν ἀδηκτότατόν τε καὶ μέσον, ὡς μήτε στύψιν ἔχειν
μήτε δριμύτητα, τουτέστι μήτε ψύξεως μήτε θερμότητος
μετέχειν. καὶ τὸ ψιμύθιον δὲ πλυνθὲν ἔγγιστα τῇ δυνάμει  
τοῦ κεκαυμένου καὶ πεπλυμμένου μολύβδου γίνεται, σαφές
τε διὰ τῆς στύψεως ἐνδεικνύμενον γνώρισμα τελέως ἄποιον,
ὡς πρὸς τὴν γεῦσίν τε καὶ ὄσφρησιν φαινόμενον τῆς τε ἀμύ-
λου καὶ Σαμίου ἀστέρος. ἅπαν δ' οὖν τὸ τῶν τοιούτων γέ-
νος φαρμάκων, ἐάν τε βραχεῖαν ἐμφαίνῃ ποιότητα κατὰ γεῦ-
σιν ἢ ὀσμὴν, ἐάν τε μηδ' ὅλως ἐμφαίνῃ, παραπλησίως τοῖς
καθαρωτάτοις ὕδασιν ἄποιον καλεῖται, καὶ μόνον τῷ γεώ-
δει τῆς οὐσίας ξηραίνειν πέφυκε μετρίως. διὸ καὶ χρόνῳ
πλέονι τὴν ἀφ' ἑαυτῶν ὠφέλειαν αἰσθητὴν ἐργάζεται, κατὰ
τὰς πρώτας ἡμέρας οὐδὲν ὀνινάναι δοκοῦντα. προσφερόμενα
δ' ὅμως ὑπὸ τῶν ἰατρῶν ὡς ἀδηκτότατα, κατὰ τὰς δυσιά-
τους διαθέσεις, ἐν αἷς ἕλκος ἐστὶν ἤτοι μόνον ἢ καὶ μετὰ δια-
βρώσεως τοῦ τε κερατοειδοῦς χιτῶνος καὶ προπτώσεως τοῦ
ῥαγοειδοῦς, ἐκρεόντων ἰχώρων δακνωδεστάτων. ἐπὶ τούτων
γὰρ οὐδὲν τῶν ἄλλων φαρμάκων ἁρμόττειν δύναται, τῶν
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 12, p.707, line 4

τοῖς κροτάφοις, ὡς μόνον ἡμᾶς ἔτι θεραπεύειν τὴν ἐν τοῖς

χιτῶσι τῶν ὀφθαλμῶν γεγενημένην διάθεσιν, ἐφ' ἧς καὶ τὸ
διὰ τῶν φλεβῶν ἐπ' αὐτοὺς παραγινόμενον αἷμα χρηστὸν
διαφθείρεται. πρὸς ταύτας οὖν τὰς διαθέσεις ἁρμόττειν μό-
νας φαίνεται τὸ τῶν προειρημένων φαρμάκων γένος, ἀδή-
κτως ξηραῖνον τὴν ἐν τῷ πεπονθότι μορίῳ κακοχυμίαν, ἥτις,
ὡς ἐλέχθη, διαφθείρει τὸ ἐπιῤῥέον. ἡ μὲν γὰρ τῶν στυπτι-  
κῶν δύναμις οὔτε ξηραίνει τὴν τοιαύτην διάθεσιν, ἐπέχει τε
τῶν δακνωδῶν ἰχώρων τὰς ἐκροάς. ἡ δὲ τῶν θερμῶν καὶ
δριμέων οὐ μόνον οὐδὲν ὀνίνησιν, ἀλλὰ καὶ συναυξάνει τὴν
ποιότητα τῶν δακνωδῶν χυμῶν, ἡ δὲ τῶν χαλαστικῶν τε
καὶ διαφορητικῶν φαρμάκων δύναμις ἐκκενοῦν μὲν δύναται
τὸ γεννώμενον, οὔτε δὲ τὸ ἡλκωμένον ἀναστρέφειν ἢ ἐπου-
λοῦν οὔτε τὸ προπεπτωκὸς προστέλλειν τε καὶ κατακλείειν.
ὥσπερ οὐδ' ἡ τῶν πεπτικῶν, εἰ καὶ τὸ πέττειν τὰς
διαθέσεις ἀγαθὸν οὐ σμικρὸν ἔχει. κρόκος δέ ἐστιν, ὡς ἔφην,
καὶ σμύρνα καὶ λιβανωτὸς ἐκ τῶν τοιούτων φαρμάκων. τί
δεῖ λέγειν ἔτι περὶ τῶν ὀξείας ἢ πικρὰς ἐχόντων δυνάμεις
φαρμάκων, ὡς δακνώδη τε καὶ παροξυντικὰ τῶν τοιούτων
 225

ἐστὶ διαθέσεων, ἐπὶ πλέον δ' αὐτῶν ἥκει κακίας τὰ νιτρώδη

δύναμιν ἢ ἁλμυρὰν ἢ αὐστηρὰν ἔχοντα. ὑπόλοιπον οὖν ἐστι

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.901, line 16

τις, ποδηγοῦσα τὸν κρόκον. ὥσπερ γὰρ ἧττον ἔχει λεπτομερῆ

τὴν οὐσίαν ὁ κρόκος τῆς σμύρνης διὰ τὴν στύψιν, οὕτως ἡ
σμύρνα λεπτομερεστέραν ἔχουσα, θᾶττον μὲν εἰς τὸ βάθος
διαπέμπει τὴν ἑαυτῆς δύναμιν, θᾶττον δὲ παλινδρομεῖ πρὸς
τὸ δέρμα, συναναφέρουσα τὰ λεπτυνθέντα τῶν ἐν τῷ βά-
θει. τοῦτο οὖν αὐτῆς τὸ τάχος τῆς ἐπανόδου κωλύουσιν
αἱ τῶν στυφόντων μίξεις, οὐ γὰρ δὴ μόνος ὁ κρόκος. ἔστι
γοῦν ἐν τῷ διὰ μόρων ὀνομαζομένῳ φαρμάκῳ στοματικῷ
τῶν τε συκαμίνων ὁ χυλὸς, οὐκ ὀλίγην στύφουσαν ἔχων
ποιότητά τε καὶ δύναμιν, ἕτερά τε τῶν ἐπιμιγνυμένων, ὅταν
ἰσχυρόν τις τὸ φάρμακον γενέσθαι βουληθῇ· ταῦτ' οὖν τὰ  
στύφοντα ποδηγεῖται μὲν ὑπὸ τῆς σμύρνης, συνεπωθεῖ δ'
ἐκείνην αὐτὰ καὶ οὕτως ἀλλήλοις συμπράττει πρὸς τὸ μέχρι
πλείονος ἐξικνεῖσθαι τὴν δύναμιν αὐτῶν. ἐθεάσασθε δέ με
πολλάκις τῷ διὰ μόρων φαρμάκῳ κατ' ἀρχὰς μὲν μιγνύντα
ῥοῦ χυλὸν ἢ ὄμφακος, ὃ καλοῦσιν ἰδίως ὀμφάκιον. εἰ δὲ μὴ
παρείη ταῦτα, ῥόδων ἄνθος ἢ αὐτὰ τὰ ῥόδα ξηρὰ βαλαύ-
στιόν τε καὶ κυτίνους καὶ σίδια ξηρὰ καὶ κηκίδα τὴν ὀμφα-
κῖτιν ὀνομαζομένην, ἔτι τε τὸν τῆς πίτυος φλοιὸν καὶ τὸν
τοῦ λιβανωτοῦ καὶ τὸν τῆς ὑποκυστίδος
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 12, p.923, line 8

στόμαχος, ὁ δὲ ἕτερος τοῖς βυρσοδέψαις χρήσιμος. ἑκάτερος

δὲ ἐνεψηθεὶς ἐν τῷ γλεύκει στοματικὸν ἐργάζεται φάρμακον,
ᾧ μιγνύειν ἔξεστί σοι τἄλλα κατὰ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν τῇ  
διὰ τῶν μόρων εἰρημένῃ. χωρὶς δὲ τοῦ μιχθῆναι μέλιτι μό-
νον αὐτὸ τὸ γλεῦκος εἰς μελιτώδη σύστασιν ἀχθὲν, ἐξαιρε-
θέντων τε τῶν ἐμβληθέντων, ἀγαθὸν γίνεται φάρμακον εἰς
ἀρχὰς καὶ ἀναβάσεις καὶ ἀκμάς· εἰς δὲ τὰς παρακμὰς, ἐὰν
δᾷδας ἐπιμίξῃς λιπαρὰς ἢ καὶ κόψας εἰς λεπτὰ καὶ θλάσας
ἐμβάλλῃς τῷ γλεύκει μετὰ τῆς ῥοῦ, κᾄπειτα μετὰ μίαν ἡμέ-
ραν ἑψήσας, ἄχρις ἂν ἐναπόθωνται τῷ γλεύκει τὴν ἑαυτῶν
ποιότητα, τηνικαῦτα δὲ ἐξαίρειν μὲν ἐκεῖνα καὶ ἀποῤῥίπτειν,
ἕψειν δὲ τὸ γλεῦκος ἕως ἐπιτηδείου συστάσεως, ὡς διάχριστον
γενέσθαι τὸ φάρμακον. ὅσα δὲ ἔμπροσθεν εἶπον ἐμβάλλε-
σθαι τῶν στυφόντων εἰς τὸ διὰ τῶν καρύων τοῦ χυλοῦ
σκευαζόμενον φάρμακον, ἅπαντα καὶ νῦν ἀκηκοέναι πίστευε
τῷ γλεύκει μιγνύμενα. καὶ μέντοι κᾂν πολυτελέστερον ἐθέ-
λῃς ποιῆσαι τὸ φάρμακον, ἐμβαλεῖς καὶ κασσίας φλοιὸν ἢ
νάρδον Ἰνδικὴν ἢ τὸ τοῦ μαλαβάθρου φύλλον. ὥσπερ γὰρ
τοῖς πένησιν, οὕτω καὶ τοῖς πλουσίοις χρὴ γράφειν ἡμᾶς
 226

φάρμακα. τὰ δὲ αὐτὰ τοῖς προειρημένοις στοματικοῖς φαρ-  

μάκοις μίγνυται. δραχμὴ δὲ ἀρκεῖ τῶν τριῶν ἑκάστου,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 12, p.927, line 5

δὲ διαφορητικώτερα, κατὰ τὰς παρακμὰς, ὥστε κᾂν μὴ σκευ-

άσωμεν αὐτοί τι μηδὲ τὴν συμμετρίαν τῶν ἐμβληθέντων
ἴδωμεν, ἀλλὰ γευσώμεθα μόνον αὐτοῦ συνθέτου φαρμάκου,
γινώσκειν ἡμᾶς ὅπως αὐτῷ χρηστέον. τούτων οὖν ἡμᾶς με-
μνημένους ὅταν ἀνάγκη ποτὲ καταλάβῃ τῶν ἐκ πολ-
λῆς πείρας κεκριμένων φαρμάκων ἀποροῦντας αὐτοὺς σχεδιά-  
ζειν ἐκ τῆς κατ' ἐκεῖνο τὸ χωρίον ὕλης εὐπορίστου, συν-
θεῖναι δυνήσεσθε φάρμακον ἐπιτήδειον. οὐ μόνον δ' εἰς τοῦτο
χρήσιμόν ἐστι, μεμνῆσθαι τῶν προειρημένων, ἀλλὰ καὶ πρὸς
τὴν τῶν εὑρημένων ἐπιτήδειον χρῆσιν. ἐὰν μὲν γὰρ ἐπικρα-
τοῦσαν ἐν αὐτοῖς εὑρίσκητε τὴν στυπτικὴν ποιότητα, κατ'
ἀρχὰς χρῆσθαι προσῆκεν· ἐὰν δὲ τὴν παρηγορικήν τε καὶ
χαλαστικὴν καὶ πεττικὴν, ἐν ταῖς ὀδύναις τε καὶ ἀκμαῖς τῶν
φλεγμονῶν· ἐὰν δὲ σκιῤῥούμενόν τι καὶ δύσλυτον ὑπολεί-
πηται τῆς φλεγμονῆς, ἐν ταῖς παρακμαῖς διαφορητικήν. οὕτω
δὲ κᾀν τοῖς μεταξὺ καιροῖς τὰ μεταξὺ τῶν εἰρημένων φαρ-
μάκων προσοίσετε φάρμακα, μεταβαίνοντες ἀπὸ τῶν ἀπο-
κρουστικῶν ἐπὶ τὰ διαφορητικὰ κατὰ βραχύ. κᾂν μὲν ἓν
φάρμακον ὑμῖν ὑπάρχον ᾖ, ἐκλύοντες μὲν αὐτὸ μίξει μελι-
κράτου τε καὶ ὕδατος, ἐπιτείνοντες δὲ διὰ τῆς τῶν εὐπορί-
στων ἐπιμιξίας. ἔστι δὲ εὐπόριστα μὲν τῶν στυφόντων ῥόδα
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 12, p.947, line 18

Πραμνείῳ διαλύσας, ἀναλάμβανε μέλιτι ἑφθῷ καὶ χρῶ δια-

χρίων. οὐκ οἶδ' ὅπως παρέλιπε προσγράψαι τῷ τοῦ μυελοῦ,
πότερον ἐλαφείου ἢ μοσχείου βούλεται βάλλεσθαι. ἐπεὶ τοί-
νυν οὐ προσέγραψεν, ἀσφαλέστερόν ἐστιν ἐλαφείου βάλλειν,
ἰσχυρὸν γὰρ εἶναι βούλεται τὸ φάρμακον. ἔστι δὲ ἰσχυρότε-
ρος ὁ ἐλάφειος μυελὸς τοῦ μοσχείου. ἄλλη. ♃ ὑποκυστίδος
χυλοῦ βʹ. βαλαυστίου αʹ. λυκίου ὁλκὴν αʹ. ἀκακίας
αʹ. ἀναλάμβανε ἐλαίας ὀμφακιζούσης τῷ χυλῷ καὶ μέ-
λιτι φυράσας χρῶ.
 [Διάχριστοι στοματικαὶ τοῖς δυσχεραίνουσι τὰς
φαρμακώδεις ποιότητας ἐπιτήδειοι.] Περὶ μὲν τῶν γυναικῶν
τί δεῖ καὶ λέγειν, καὶ μάλιστα ὡς αἱ πλούσιαι δυσχεραί-  
νουσιν ὑπὸ τρυφῆς τὰς φαρμακώδεις στοματικάς; ἤδη δὲ καὶ
ἄνδρες τινὲς οὐ μόνον ὑπὸ τρυφῆς, ἀλλὰ καὶ κακοστόμα-
χοι φύσει πως ὄντες, οὐ φέρουσι τὰ τοιαῦτα φάρμακα. καὶ
μέντοι καὶ παραῤῥυέντα πολλάκις εἰς στόμαχον οὐ μόνον
ἀηδῆ πώς ἐστιν, ἀλλὰ καὶ βλαβερά. τὰ γοῦν ἐπιεικέστατα
αὐτῶν κρόκον ἔχει καὶ σμύρναν καὶ στυπτηρίαν. ἄμεινον
οὖν ἐνίας τῶν στοματικῶν ἄνευ τούτων γεγονυίας ἔχειν.
 227

ἐπὶ μὲν δὴ τῶν μετρίων φλεγμονῶν ἢ τῶν παρισθμίων ἢ

σταφυλῆς, ἄν τε ἄλλου τινὸς μέρους, ἀρκοῦσιν οἱ χυλοὶ

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.45, line 3

περ εἴωθεν ὡς τὸ πολὺ γίνεσθαι, πασῶν ἐφεξῆς τὸν εἰρη-

μένον ἀριθμὸν ἐμβάλλῃς τῷ ξε. τῆς δὲ ἑψήσεως ὅρος ἔστω
σοι μὴ τὸ τρίτον ἢ τὸ τέταρτον ἢ ὅλως τοιοῦτόν τι μόριον
ἀπολειφθῆναι τοῦ ὕδατος, ἀλλ' ὅταν πρῶτον ὅλαι τακεραὶ
γενηθῶσι, βουλόμεθα γὰρ αὐτῶν δηλονότι τὸν χυλὸν ἐκθλί-
ψαι. τοῦτο δ' αὐτάρκως γίνεται τακερῶν ἀποτελεσθεισῶν
αὐτῶν, περιττὸν οὖν τὸ ἐπιπλέον ἕψειν. μίγνυσθαι δ' ἀξιῶ
τούτῳ μέλιτος ἥμισυ μέτρον καὶ ἕψεσθαι ἐπὶ ἀκάπνου πυ-  
ρὸς ἄχρι συστάσεως Ἀττικοῦ μέλιτος. ἐν ὀμβρίῳ δὲ ὕδατι
ἔνιοι τὴν ἕψησιν ἐποιήσαντο τῶν κωδυῶν διὰ τοῦ μὴ μετα-
βάλλειν αὐτὸ πρὸς ἑτέραν ποιότητα σηπεδονώδη. σοὶ δ' ἀρ-
κέσει καὶ τὸ πηγαῖον, ὅταν μὴ παρῇ τὸ ὄμβριον. ἀρκεῖ δὲ
αὐτὸ καθαρὸν εἶναι καὶ ἄκρατον πάσης ἐπιμιξίας, ὥστε διὰ
τοῦτο καὶ τὸ διὰ τῶν μολυβδίνων σπλήνων ὀχετευόμενον
φευκτέον. ἰλύματα γάρ τινα τοῦ μολύβδου κατὰ τοῦτο πε-
ριέχεται. διὸ καὶ οἱ πίνοντες ὑποστάθμην τοῦ τοιούτου ὕδα-
τος δυσεντερικοὶ γίνονται.
 [Περὶ χρήσεως τοῦ διὰ κωδυῶν.] Ἡ χρῆσις δὲ
αὐτοῦ τοῖς ὕπνου δεομένοις ἐστὶν, οἷς καὶ τὰ δι' ὀπίου
συντιθέμενα πολλάκις ἀναγκαζόμεθα διδόναι. χρῄζουσι δὲ
μάλιστα τῶν τοιούτων φαρμάκων οἷς ἀπὸ κεφαλῆς εἰς τὴν
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 13, p.125, line 1

προσαράμενος, ὁποῖόν ἐστι τὸ γάλα καὶ ὁ τῆς πτισάνης χυ-

λὸς καὶ τὰ διὰ τοῦ χόνδρου ῥοφήματα. ταῦτα μὲν οὖν ἐν
τοῖς τῆς θεραπευτικῆς μεθόδου γράμμασιν αὐτάρκως λέλε-
κται, καὶ δῆλον ὅτι τοῖς ἐν ἐκείνοις γεγυμνασμένοις ἡ νῦν
ἐνεστῶσα διδασκαλία χρήσιμος ὑπάρχει. καθάπερ δὲ ἐπὶ τῶν
ἄλλων, ὡς ἔμπροσθεν εἶπον, ἀναμιμνήσκων ἕκαστα τῶν ἐν
ἐκείνῃ μοι προδεδειγμένων κεφαλαίων ἐπὶ τὴν περὶ τῶν φαρ-
μάκων σύνθεσιν ἠρχόμην, οὕτω καὶ νῦν ποιήσω.
 Δυσκρασιῶν οὐσῶν ὀκτὼ καθ' ἕκαστον τῶν μορίων, καὶ
τούτων ἁπασῶν γινομένων ἢ κατὰ ψιλὰς καὶ μόνας τὰς  
ποιότητας, ἢ καὶ μετά τινος χυμοῦ, τὴν μὲν κατὰ ξηρότητα
δυσκρασίαν ὑγραίνειν χρὴ, τὴν δὲ καθ' ὑγρότητα ξηραίνειν,
οὕτω δὲ καὶ τὴν κατὰ θερμότητα ψύχειν, τὴν δὲ κατὰ ψύ-
ξιν θερμαίνειν χρή. ὁμοίως δὲ καὶ τὰς συνθέτους δυσκρα-
σίας ἤτοι θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν ἢ ὑγραίνειν καὶ θερμαί-
νειν ἢ ψύχειν καὶ ὑγραίνειν ἢ ξηραίνειν καὶ ψύχειν. ἐπεὶ δὲ,
ὡς ἔφην, αἱ πλεῖσται δυσκρασίαι τοῖς ἀνθρώποις ἐκ περι-
ουσίας ὑγρῶν μᾶλλον ἢ ἐνδείας γίνονται, τὰ ξηραίνοντα φάρ-
μακα τοὺς πολλοὺς ὀνίνησι μᾶλλον. ἐπὶ δὲ τῶν ξηραινόν-
 228

των τὰ μὲν στύφει, συνάγοντα καὶ στύφοντα τὴν τῶν ὁμι-

λούντων οὐσίαν, τὰ δὲ διαφοροῦντα, κᾀν τούτῳ διαλύοντα

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.127, line 18

σιν αὐτοῖς ἁρμόττει τὸ φάρμακον οὔτ' εἰ πλείοσιν. ἐμοὶ τοί-

νυν ἀναγκαῖον εἰπεῖν, ἐπειδὴ τῶν λεγομένων στομαχικῶν
ἔνιοι μὲν ὑπὸ τῆς εἰρημένης ἀρτίως ἱερᾶς ὀνίνανται μεγά-
λως, ἔνιοι δὲ βλάπτονται. οἱ μὲν γὰρ πολλοὶ τῶν ἀνθρώ-
πων τούς τε ἀνορέκτους οὕτω καλοῦσι καὶ ὅσοις μετὰ τὸ
προσάρασθαι τὴν τροφὴν τὸ τῆς γαστρὸς στόμα βαρύνεταί
τε καὶ θλίβεται καί τινα δύσφορον ἄσην ἔχει. καλοῦσι δ'
ὡσαύτως κᾀκείνους, οἷς ἐπιγίνεται ναυτία, καὶ μᾶλλόν γε
ὅταν εἰς ἔμετον ὁρμήσῃ, καὶ μᾶλλον ἔτι μετὰ τοῦ διαφθεί-
ρεσθαι τὰ σιτία, ποτὲ μὲν ὀξώδη γινόμενα, ποτὲ δὲ καὶ κνι-
σώδη, ποτὲ δὲ καὶ ἄλλην ποιότητα μοχθηρὰν ἐπικτώμενα.  
καὶ τούτων ἁπάντων ἔτι μᾶλλον ἐκείνους στομαχικοὺς ὀνο-
μάζουσιν, ὅσοις ἐρυγαὶ τοιαῦται μετὰ δυσφορίας τινὸς καὶ
ἄσης καὶ ἀνατροπῆς γίνονται, πολλάκις οὐδέπω τροφὴν προς-
ενεγκαμένοις. κᾂν ἐπὶ πλεῖστον δὲ χρόνον ἐν τῷ στόματι
τῆς γαστρὸς διαμένῃ τὰ σιτία βαρύνοντα καὶ μόλις ὑποβι-
βαζόμενα, καὶ τούτους στομαχικοὺς ὀνομάζουσιν. ἑτέρους δὲ
τὴν καλουμένην ὄρεξιν κυνώδη ἴσχοντας, ὡς ἐσθίειν τε πλεῖ-
στα καὶ βαρυνομένους μάλιστα ὀλίγον ὕστερον ἐμεῖν, ὁμοίως
προσαγορεύουσιν, ἄλλους δὲ ἰσχυρῶς ἐκλυομένους, ὅταν ἐπὶ
πλεῖον ἀσιτήσωσι, κᾂν μὴ θᾶττον ἐπὶ τὴν τῶν σιτίων ἀφί
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 13, p.130, line 14

τὴν ὑπαγωγὴν τῆς γαστρὸς ἐπιτηδειοτέραν εἶναι τὴν ἄπλυ-

τον ἀλόην, ἀποτίθεσθαι δὲ τὸ πολὺ τοῦ φαρμακώδους τὴν
πεπλυμένην καὶ ἣν μᾶλλον ἄν τις θαῤῥήσειε δοῦναι τοῖς πυ-
ρέσσουσιν, οὐδὲ τούτοις σφοδρῶς, ἀλλὰ πάνυ βληχρῶς.
ἔνιοι δὲ καὶ τὸ διὰ τῆς ἀπλύτου πολλοῖς τῶν οὕτω πυρες-
σόντων δόντες, εἶτα μηδὲν σαφὲς βλάψαντες, ἐπ' ἄλλων με-
γίστης ἐπειράθησαν βλάβης, ἐναντιωτάτη γάρ ἐστιν ἀλόη, κᾂν
πλυνθῇ, τοῖς ἄνευ μοχθηρῶν ὑγρῶν κατὰ δυσκρασίαν τὴν
θερμὴν καὶ ξηρὰν ἐνοχλουμένοις. ἐγγὺς δέ τι τούτων καὶ οἱ
κατὰ τὴν ξηρὰν δυσκρασίαν, εἰ μετὰ ψυχρότητος εἴη τὴν βλά-
βην ἴσχουσι. καὶ ὅλως ὅσοι κατὰ τὰς ποιότητας μόνας ἐβλά-
βησάν τι μόριον. αἱ γὰρ ἐπὶ χυμοῦ δυσκρασίαι τῶν κενούν-
των αὐτὰς δέονται φαρμάκων. αἱ δ' ἄνευ τούτων εἰς μα-
ρασμὸν ἀφικνοῦνται πάντως ἐπὶ τῷ διὰ τῆς ἀλόης φαρ-
μάκῳ, ἔνθα τοίνυν ὑγρότης μοχθηρὰ διαβρέχει τοὺς χιτῶνας  
τῆς γαστρὸς, ἡ δι' ἀλόης πικρὰ χρήσιμος, ἐκκαθαίρουσα τὴν
ὑγρότητα. πάντως δὲ τοῖς οὕτω διακειμένοις ὑπάρχει σύμ-
πτωμα ναυτιῶδες ἧττον ἢ μᾶλλον. αὕτη μὲν οὖν ἡ κένω-
σις τοῦ λυποῦντος χυμοῦ διὰ τῆς ἀλόης γίνεται μόνης, κα-
 229

θαρτικὴν ἐχούσης δύναμιν οὐκ ἰσχυρὰν, ἀλλ' ὥστε τὰ μὲν

κατὰ τὴν κοιλίαν ὧν ψαύει δύνασθαι καθαίρειν, κᾂν πλείων

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.149, line 3

ψυχροῦ κυάθῳ ἑνί. μετὰ τὰς προγεγραμμένας δύο δυνάμεις

ὁ Ἀσκληπιάδης οὕτως ἔγραψεν. πρὸς τὰς εἰλεώδεις τοῦ στο-
μάχου ἀνατροπάς. εἰκάσειε δ' ἄν τις αὐτὸν εἰλεώδεις ὀνο-
μάζειν τὰς ἰσχυρὰς, ὡς γὰρ ἐν τοῖς εἰλεοῖς ἔμετοι μετὰ σφο-
δρᾶς γίνονται συντονίας ὡς καὶ κόπρον ἐμεῖν, οὕτω καὶ
τοὺς ἄλλους ἐμέτους, ὅσοι σύντονοί γέ εἰσιν, δύναιτ' ἄν τις
εἰλεώδεις ὀνομάζειν ἕπονται δ' οὗτοι μεγάλως ἀνια-
θεῖσι τοῖς πάσχουσι μορίοις ὑπὸ φαρμακωδῶν ἰχώρων, ἐὰν  
δὲ καὶ ἀτονώτερά πως ᾖ, διπλασιάζεται τὸ κακόν. ἔσται δὴ
διὰ τοῦτο τῆς ἰάσεως ὁ σκοπὸς ἅμα μὲν ἀνατιθέντων ἡμῶν
τοῖς πάσχουσι μορίοις εὐώδεις ποιότητας, οἷαί περ αὐτῶν
ἀρωμάτων εἰσὶ καί τινων ἐδωδίμων σπερμάτων, ὁποῖόν ἐστιν
ἄνισόν τε καὶ σέλινον καὶ δαῦκος καὶ κύμινον καὶ σέσελι.
κατὰ τοῦτο οὖν καὶ ὁ Ἱπποκράτης ἐπὶ τῶν πλευριτικῶν δι-
δοὺς καθαῖρον φάρμακον, μιγνύναι τι τούτων ἐκέλευσε γρά-
φων ὧδε. ἢν δὲ ὑπὸ φρένας εἴη τὸ ἄλγημα, εἰς δὲ τὴν
κληῗδα μὴ σημάνῃ, μαλθάσσειν χρὴ τὴν κοιλίαν μέλανι ἐλλε-
βόρῳ ἢ πεπλίῳ, μέλανι μὲν δαῦκον ἢ σέσελι ἢ κύμινον ἢ
ἄνισον ἢ ἄλλο τι τῶν εὐωδῶν μιγνύντας. φαίνεται γὰρ ἐν
τούτοις τῆς εὐωδίας αὐτῶν μάλιστα δεόμενος εἰς τὴν μίξιν,
ἕνεκα τοῦ τὸ φαρμακῶδες, ὅπερ ἐστὶν ἐναντίον ἀνθρώπου

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.154, line 8

ἥ τε εἰλεώδης διάθεσις. Ἱπποκράτης μὲν οὖν σπασμὸν ἔφησε

γίνεσθαι ὑπό τε πληρώσεως καὶ κενώσεως, καὶ πρόσκειται
τῷ ἀφορισμῷ σχεδὸν ἐν ἅπασι τοῖς ἀντιγράφοις, οὕτω δὲ  
καὶ λυγμός. ἐγὼ δὲ ἐπὶ τοῦ σπασμοῦ τρίτον αἴτιον παρὰ
τὸ τῆς κενώσεως καὶ πληρώσεως οὐδὲν προσθεῖναι εὗρον.
λυγμὸν δὲ ὁρῶ καὶ χωρὶς τούτων γιγνόμενον, ἐνίοτε δριμέων
χυμῶν ἢ ἰχώρων φαρμακωδῶν δακνόντων τὸν στόμαχον, οὓς
ἐὰν ἐμέσωσιν, εὐθέως παύονται λύζοντες, καὶ πολλοὶ τὸ διὰ
τριῶν πεπέρεων φάρμακον καταπιόντες, ἐὰν εὐθέως ἐπι-
πίωσιν οἶνον αὐτῷ, πάντως λύζουσιν· ὧν εἷς εἰμι κᾀγὼ αὐ-
τός. ἔτι δὲ καὶ τροφῆς διαφθαρείσης εἰς δακνώδη ποιότητα
λύζουσιν ἔνιοι. καὶ ὅτι γε ἐμέσαντες παραχρῆμα παύονται,
τῶν ἅπασι γινωσκομένων ἐστί. καὶ ῥιγώσαντες τὸ στόμα
τῆς κοιλίας ἔνιοι λύζουσι, μάλιστα δὲ τοῖς παιδίοις συμβαί-
νει λύζειν συνεχῶς ἐπί τε διαφθορᾶς τῆς κατὰ τὴν γαστέρα
τροφῆς καὶ ψύξει τοῦ μορίου. εἰ δὲ καὶ δι' ὑπερκένωσιν
 230

γένηται λυγμὸς, ὥσπερ καὶ σπασμὸς, ἄξιον σκέψεώς ἐστιν.

ἀλλ' ἐὰν ἐν τῷ παρόντι καταλιπόντες ἄσκεπτον τοῦτο τοὺς
διὰ ψύξιν ἢ πλῆθος σιτίων βαρυνομένους ἢ δριμύτητα δά-
κνουσαν ἐννοήσωμεν, ἔμετον μὲν εὑρήσομεν αὔταρκες ἴαμα  
τῶν διά τι πλῆθος ἢ δῆξιν λυζόντων, θερμασίαν δὲ τῶν

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.195, line 5

ἀνάδοσιν εἰς τὸ ἧπαρ γεγονέναι. ἐὰν δὲ ἕλκῃ μὲν τὸ ἧπαρ

ἐφ' ἑαυτὸ τὴν ἐκ τῆς κοιλίας τε καὶ τῶν ἐντέρων τροφὴν,
αἱματοῦν δ' αὐτὴν ὑπ' ἀτονίας ἀδυνατῇ, καθάπερ ἐν τῇ γα-
στρὶ πολυειδὴς ἡ φθορὰ γίνεται τῶν ἀπεπτηθέντων, οὕτω
καὶ κατὰ τὸ ἧπαρ. καλῶ δὲ νῦν ἀπεψίαν μόνην, οὐ περι-
λαμβάνων τῷ λόγῳ τὴν βραδυπεψίαν. εἰ δὲ βούλει, κᾀπειδὰν  
τροφὴ ὠμὴ διαμείνῃ τὴν κατὰ φύσιν ὑπὸ τοῦ μορίου γενο-
μένην ἀλλοίωσιν οὐκ εἰληφυῖα, καὶ ταύτην ἄπεπτον καλεῖν,
οὐδ' ἐγὼ φεύγω τὴν προσηγορίαν, ἐάν μοι μόνον ἡ διαφορὰ
τῶν πραγμάτων φυλάττηται. χεῖρον μὲν γάρ ἐστιν ἡ εἰς ἀλ-
λόκοτον ποιότητα μεταβολὴ κατὰ τὴν ἀπεψίαν γινομένη,
μετριώτερον δὲ καθ' ἣν ἐπὶ πλεῖστον φυλάττει τὴν ἑαυτῆς
φύσιν ἡ τροφὴ μηδεμίαν ἐν τῷ πεφυκότι πέττειν αὐτὴν ἀλ-
λοίωσιν εἰληφυῖα. καὶ μὴν καὶ τρίτον τι παρὰ ταῦτά ἐστιν
εἶδος ἀποτυχίας πέψεως, ὅταν ἡμίπεπτος ἡ τροφὴ γίνηται,
καὶ κατ' αὐτήν γε τὴν ἀποτυχίαν τῆς ἀκριβοῦς πέψεως τοῖς
ἡπατικοῖς ἐκκρίνεται διὰ τῆς κοιλίας αἱματώδης χυμὸς,
Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x
Vol. 13, p.207, line 1

Ἀττικοῦ κοχλιάριον· ἢ πτέρεως καὶ ἀνήθου χυλοῦ κύαθον

αʹ. μετὰ μελικράτου κυ. γʹ. ἢ ἴρεως ἁπαλῆς ἢ σέρεως ἁπαλῆς
τοῦ χυλοῦ κύαθον αʹ. μετὰ μελικράτου θερμοῦ κυάθων τριῶν.
αὕτη ἡ πρώτη γραφὴ κατὰ τὸ τοῦ Ἀσκληπιάδου βιβλίον
ἐστὶ φαρμάκων τριῶν. τὰ μὲν οὖν κιχώρια καὶ ἡ σέρις ἐκ
τῶν ἐδωδίμων εἰσὶν, παρ' ἡμῖν γοῦν οἱ κατὰ τοὺς ἀγροὺς
ἐσθίουσιν ἄμφω ταῦτα καὶ ὠμὰ καὶ ἑφθά. χρῆται δὲ αὐ-
τοῖς καὶ ὁ Ἐρασίστρατος ἱκανῶς, ἐν οἷς θεραπεύει τὰ κατὰ
τὴν κοιλίαν πάθη, δύναμις δὲ τῶν λαχάνων τούτων ἐστὶν
ὑπόψυχρός τε καὶ ὑπόπικρος καὶ μετρίως στύφουσα, καὶ διὰ  
ταύτας γε τὰς ποιότητας ἄριστα φάρμακα ταῖς θερμαῖς δυς-
κρασίαις ἐστὶ τοῦ ἥπατος. πρὸς γὰρ τῷ ψύχειν μετρίως
ἔτι καὶ τόνον ἐντίθησι τῷ σπλάγχνῳ διὰ τῆς στύψεως,
ἔτι τε ἀναῤῥύπτει τὰς συναναστομώσεις τῶν ἐν τοῖς σιμοῖς
τοῦ σπλάγχνου φλεβῶν πρὸς τὰς ἐν τοῖς κυρτοῖς, οὐ μὴν
οὐδὲ τὰς ψυχρὰς δυσκρασίας βλάπτει μεγάλως, ὥσπερ ὅσα
ψυχρὰν ὑγρότητα κέκτηται χωρὶς στύψεως ἢ πικρότητος. ὠφε-
λεῖν δὲ δύναται τὸ σπλάγχνον ἡ τῶν τοιούτων λαχάνων
οὐσία, κᾂν ἄνευ χυμῶν ἢ ἰχώρων μοχθηρῶν γίνηται ἡ δυς-
 231

κρασία καθ' αὑτὸ καὶ μεθ' ὑγρότητος ἡστινοσοῦν. ἐν γὰρ

τῇ μίξει τοῦ μέλιτος ἐπ' οὖρα προάγει τὴν ὑγρότητα,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.208, line 6

ὠφέλιμον ἱκανῶς ἐστιν. εἰ δὲ μὴ θερμή τις ἐνοχλοίη δυσκρα-

σία ἢ κᾂν μόνον ἔμφραξίς τις εἴη κατὰ τὸ σπλάγχνον, ὠφε-
λεῖ μεγάλως δι' οἴνου λευκοῦ λεπτοῦ πινόμενα μετὰ τῶν
οὖρα κινούντων. χρήσιμος δὲ οὐ μόνον ὁ χυλὸς αὐτῶν ἐστι  
πρόσφατός τε καὶ ἐξηραμμένος, ἀλλὰ κᾂν ξηραινόμενα κόψας
καὶ λειώσας ἐπιμελῶς ἐπιπάττοι τις τῷ ποτῷ, κᾂν ἀφεψή-
σας πίνοι. πρὸς δὲ τὸ διακαθᾶραι τὸ σπλάγχνον, ἀναστο-
μῶσαί τε τὰς διεξόδους αὐτοῦ χωρὶς τοῦ θερμῆναι σαφῶς ἢ
ψῦξαι, κάλλιστον φάρμακον ἡ πτέρις ἐστὶν, ἐπικρατοῦσαν
ἔχουσα τὴν πικρὰν ποιότητα. τὸ δ' ἄνηθον οὐδὲν ἰσχυρὸν
ἔχει πρὸς τὰς τοιαύτας διαθέσεις, ἀλλ' ἔστιν ἐψυγμένου με-
τρίως καὶ πεπυκνωμένου τοῦ σπλάγχνου θεραπευτικόν.
καὶ τὸ διὰ τῆς χαμαιπίτυος δὲ καταπότιον, οὗ καὶ αὐτοῦ
μέμνηται, τῆς αὐτῆς ἐστι δυνάμεως τοῖς εἰρημένοις. πικρὸν
γὰρ καὶ τοῦτό ἐστι τὸ φάρμακον, οὐδὲν οὖν θαυμαστόν
ἐστιν αὐτήν τε καθ' ἑαυτὴν πινομένην τὴν χαμαιπίτυν ὠφε-
λεῖν τὰς ἡπατικὰς δυσκρασίας καὶ μετὰ κιχωρίου, καθάπερ
ὁ Ἀσκληπιάδης ἔγραψεν ὡδί πως αὐτοῖς ὀνόμασιν.
 [Καταπότιον ἡπατικοῖς.] ♃ Χαμαιπίτυος ῥίζης ηʹ.
κιχωρίου ῥίζης δʹ. κόπτε καὶ ἀναλάμβανε μέλιτι ἑφθῷ,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum secundum locos libri x

Vol. 13, p.212, line 7

νης γο αʹ. γλυκέος προτρόπου ξε. γʹ. ἕψε χαμαιπίτυν καὶ

γλυκὺν, καὶ ὅταν τὸ γʹ. ὑπολειφθῇ, ἔκθλιβε τὸ ὑγρὸν καὶ
τούτῳ ἐπιβαλὼν μέλιτος Ἀττικοῦ λίτρας ʹʹ. πάλιν ἕψε.
μετὰ δὲ ταῦτα ἐπίβαλλε τὸ σμύρνιον κινῶν συνεχῶς, καὶ  
ὅταν διαλυθῇ, ἄρας ἀπὸ τοῦ πυρὸς, ἀπόθου καὶ δίδου πρὸ
τροφῆς μύστρον. ἔγραψε δὲ καὶ διὰ κοχλιῶν ὁ Ἀσκληπιά-
δης φάρμακον ἡπατικὸν τοιοῦτον. κοχλιῶν χερσαίων εὖ
μάλα τὴν σάρκα λεάνας καὶ οἴνου μέλανος ἐπιβαλὼν κυά-
θους τρεῖς καὶ θερμήνας δίδου πίνειν. ἔοικε δὲ τὰ τοιαῦτα
καθ' ὅλην τὴν οὐσίαν ἐνεργεῖν, οὐ κατὰ μίαν ἢ δευτέραν
ποιότητα, ὁποῖόν ἐστι καὶ τὸ λύκειον ἧπαρ, οὗ πεῖραν ἱκα-
νὴν ἔχομεν. ἡ χρῆσις δὲ αὐτοῦ παραπλησία τοῖς κοχλίοις
ἐστὶ, λειοῦται γὰρ ἀκριβῶς τὸ λύκειον ἧπαρ καὶ δίδοται
αʹ. μετ' οἴνου τῶν γλυκέων τινὸς, οἷοί πέρ εἰσιν Θη-
ραῖος ὁ Κρητικὸς καὶ ὁ Σκυβελίτης, ὅ τε γλυκὺς πρότρο-
 232

πος. εὐμενεῖς γάρ εἰσιν οὗτοι τῷ σπλάγχνῳ, τρέφειν αὐτὸ

δυνάμενοι καὶ μέσοι τῇ κατὰ τὸ ψυχρόν τε καὶ θερμὸν ἀν-
τιθέσει, καὶ διὰ τοῦτο τὰ τοιαῦτα φάρμακα πάσαις ἁρμότ-
τειν φαίνεται ταῖς δυσκρασίαις, ὡς ἂν τῇ τε τῆς οὐσίας
ἰδιότητι τὴν ὠφέλειαν παρεχόμενα καὶ τῷ μήτε τὰς θερμὰς
μήτε τὰς ψυχρὰς δυσκρασίας βλάπτειν.

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.365, line 1

πολυειδῶς δὲ τοῦτον τὸν λόγον ἐν τῷ πρώτῳ τῶν γεγραμ-

μένων ἤδη μοι πρόσθεν, ὡς ἔφην, ὑπομνημάτων ἐξειργασά-
μην, ὥσπερ αὖ κατὰ δεύτερον ἄλλον, οἰομένων τινῶν ἐν τῇ
συνθέσει διαφθείρεσθαι παντάπασι τὰς ἐναντίας ἀλλήλαις
δυνάμεις τῶν ἁπλῶν φαρμάκων. εἰ γὰρ ὕδωρ, φασὶ, τὸ ζε-
στότατον τῷ ψυχροτάτῳ μίξεις, οὐδέτερον μενεῖ τῶν μιχθέν-
των ὁποῖον ἦν ἔμπροσθεν, ἀλλ' ἕν τι γενήσεται τρίτον, ἕτε-
ρον ἀμφοῖν. ἐδείχθησαν δὲ κᾀνταῦθα ληροῦντες μάταια διὰ
τὸ μὴ γινώσκειν ἔνια μὲν τῶν προσφερομένων τῷ σώματι
κατὰ τὰς ἐμφύτους δυνάμεις, ἔνια δὲ κατὰ τὰς ἐπικτήτους  
ποιότητας ἐνεργεῖν. τίς γὰρ οὐκ οἶδε κώνειον ἢ μηκώνειον
ψύχοντα; καὶ μὴν εἰ θερμήνας αὐτὰ σφοδρῶς, προσφέροις
ζώου σώματι, καυτηρίῳ παραπλησίως ἕλκος ἐργάσῃ. καθάπερ
γε πάλιν εἰ νᾶπυ τρίψας ἐν ἀέρι ψυχρῷ, μεθ' ὕδατος ψυ-
χροτάτου χειμῶνος ὥρᾳ, προσενέγκῃς ἐξαίφνης ἀραιῷ τε καὶ
ἀσθενεῖ σώματι, φρίξει οὐδὲν ἧττον ἢ εἰ χιὼν ἢ κρύσταλλος
ἔψαυσεν αὐτοῦ. ἀλλ' ἐὰν ὁμιλήσῃ σώματι ζώου χρόνῳ πλέονι,
πρῶτα μὲν αἴσθησιν ἐργάσεται θερμασίας ὀλίγης, εἶτα πλεί-
ονος, εἶθ' οὕτω πολλῆς, ὡς ὑπὸ πυρὸς καίεσθαι δοκεῖν.
ἔμπαλιν δὲ κώνειόν τε καὶ μηκώνειον θερμὰ προσαχθέντα,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.382, line 8

χὰς τῶν φλεγμονῶν τὴν ἀποκρουστικὴν δύναμιν ἐπικρατεῖν

προσήκει, κατὰ δὲ τὰς αὐξήσεις ἀφαιρεῖν μέν τι αὐτῆς, προς-
τιθέναι δὲ τῆς διαφορητικῆς. ὅταν δ' εἰς τὴν οἰκείαν ἀκμὴν  
ὁ τῆς φλεγμονῆς ὄγκος ἀφίκηται, παραπλησίας ἀλλή-
λαις εἶναι χρὴ τὰς δυνάμεις τήν τε ἀποκρουστικὴν καὶ δια-
φορητικὴν, ἐάν γε μή τις ὀδύνη σφοδρὰ παρηγορικοῦ δέηται
φαρμάκου. παρακμαζούσης δὲ τῆς φλεγμονῆς τὴν διαφορητι-
κὴν δύναμιν ἐπικρατεῖν προσήκει, ὡς μηδ' ὅλως ἐν ἐκείνῳ
τῷ καιρῷ μίγνυσθαί τι τοῦ οἴνου. καὶ μέντοι καὶ κατ' αὐ-
τὴν τὴν τῆξιν, ἔνθα μὲν ἐπικρατεῖν ἱκανῶς βουλόμεθα τὴν
στύφουσαν ποιότητα, τὸ Σπανὸν ἔλαιον ἢ τὸ Ἰστρικὸν ἢ
τὸ καλούμενον ὀμφάκινόν τε καὶ ὠμοτριβὲς ἐμβάλλειν προς-
ήκει. ἔνθα δὲ παραπλησίας ἔχειν ἀμφοτέρας τὰς δυνάμεις,
ἐλαίῳ γλυκεῖ μήτε προσφάτῳ μήτε παλαιῷ τήκειν αὐτό. δια-
 233

φορητικὸν δὲ ποιῆσαι βουλόμενοι, ἐπιτήδειόν ἐστι παλαιὸν

ἔλαιον ἢ κίκινον. ἡ δὲ ἐν τῷ τήκεσθαι συμμετρία τοῦ ἐμπλα-
στοῦ φαρμάκου τοιάδε γιγνέσθω. βραχὺ πλέον ἔστω σοι
τὸ ἔλαιον τοῦ φαρμάκου καὶ μᾶλλον δηλονότι τοῦ θέρους,
ὡς εἶναι δέκα μὲν οὐγγίας τοῦ φαρμάκου, τοῦ δὲ ἐλαίου
λίτραν μίαν αὐτάρκως ἂν ἐμβάλλοι τις. εὔδηλον δ' ὅτι δρα-
στικώτερον μὲν γίνεται πλέον ἔχον τοῦ φαρμάκου,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.387, line 16

ζεται δὲ οὕτως ὁ τῆς μήκωνος ὀπός. ἄμεινον δὲ ἅμα τούτῳ

καὶ γλαυκίου τι προσεπεμβάλλειν. ἀσθενέστερος δὲ πολὺ τού-
των, ἀλλ' εὐπόριστος ὁ τῆς θριδακίνης χυλὸς, ὅ τε τῆς
ἀγρίας καὶ ὁ τῆς κηπευομένης, ἣν ἅπαντες οἱ Ἕλληνες οἱ
νῦν οὐ θριδακίνην, ἀλλὰ θρίδακα προσαγορεύουσι, τὴν ἀγρίαν
μόνην θριδακίνην ὀνομάζοντες. ἀσθενέστεροι δὲ τούτων εἰς
ψύξιν χυλοὶ, σέρεως καὶ πολυγόνου καὶ τριφύλλου καὶ μυὸς
ὤτων εἰσὶ, ψύχουσι δ' οὖν καὶ αὐτοί. καὶ μᾶλλον αὐτῶν ὁ
ἀπὸ τῶν τελμάτων φακός. εἰ δὲ μηδὲν τούτων παρείη, μι-
γνύειν ὄξους τε καὶ ὕδατος. ἅπαντα δὲ τὰ τοιαῦτα φάρ-
μακα τὰς ἐπικτήτους ποιότητας ἐχέτω ψυχρὰς, ἐνισταμένων
τῶν ἀγγείων ὕδατι ψυχρῷ λίαν ἢ χιόνι. καὶ αὐτὸ δὲ τὸ
τῆς φοινικίνης φάρμακον ὁμοίως κατεψύχθω προσαγόμενον  
ἐρυσιπέλασιν, ἄχρι περ ἂν αὐτῶν παύσηται τὸ πάνυ φλο-
γῶδες. εὔδηλον δ' ὅτι συνεχῶς ὑπαλλάττεσθαι χρὴ τὰ δι'
ἐπικτήτου ποιότητος ψυχρᾶς ὠφελοῦντα τὰς ἐρυσιπελατώ-
δεις διαθέσεις καὶ μάλισθ' ὅταν ἀκριβὲς ᾖ τὸ ἐρυσίπελας
ἄνευ τοῦ μεμίχθαι φλεγμονῇ. παυσαμένου μέντοι τοῦ πάνυ
φλογώδους ἢ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἀκριβοῦς ἐρυσιπέλατος γεγονό-
τος, ἀλλ' ἤτοι φλεγμονῆς ἐρυσιπελατώδους ἢ ἐρυσιπέλατος
φλεγμονώδους, οὐδὲν ἔτι δεόμεθα τῆς ἐπικτήτου ψύξεως,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.396, line 1

γυρος, καθάπερ οὐδὲ ψύχουσα οὐδ' ὑγραίνουσα βραχεῖαν

ἔχει δύναμιν ξηραντικὴν κατὰ τὴν πρώτην ἀπόστασιν τῶν
ἀκριβῶς μέσων, τοῦθ' ὑγραίνειν καὶ ξηραίνειν· οὐ μὴν οὐδ'
ἐμπλαστικῆς ἐστι δυνάμεως, ὥσπερ οὐδ' ἐκφρακτικῆς, ὡσαύ-
τως δὲ οὐδὲ ῥυπτικῆς, ὥσπερ οὐδὲ ῥυπαινούσης σαφῶς,
ἠρέμα δέ πως ἀποκεχώρηκε τῶν μέσων ἐπὶ τὸ παχυμερέστε-
ρον. ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπὶ πλέον ἕψησιν ἀποτίθεται καὶ τοῦτο,
χεομένη τε καὶ ἀλλοιουμένη διὰ τῆς τοῦ πυρὸς δυνάμεως.
μόνη δὲ καθ' ἑαυτὴν ὠμὴ παρατρίμματα μηρῶν ἐξ ὁδοιπο-
ρίας ὀνίνησιν, ᾧ καὶ δῆλον ὅτι βραχέως ξηραίνει. τοῦ δὲ  
μήτε δριμεῖαν ἔχειν αὐτὴν ἢ γλυκεῖαν ποιότητα μήτ' ὀξεῖαν
ἢ πικρὰν ἢ αὐστηρὰν ἢ στρυφνὴν ἢ ὅλως στυπτικὴν, ἡ γεῦ-
 234

σις ἱκανὴ μάρτυς, ὥσπερ καὶ τὰ ἕλκη, μήτε δακνόμενα πρὸς

αὐτῆς μήτε θερμαινόμενα μήτε ψυχόμενα μήτε καθαιρού-
μενα μήτε σαρκούμενα μήθ' ὅταν ὑπερσαρκώσῃ καθαιρού-
μενα. πάρεστιν οὖν ἡμῖν εἰς πολλὰ κεχρῆσθαι λιθαργύρῳ,
ποτὲ μὲν ἐλαίῳ καὶ ὕδατι τὴν ἕψησιν αὐτῆς ποιουμένοις
ἄχρι συστάσεως ἐμπλαστρώδους, ἔστι δ' ὅτε ἐν ἐλαίῳ καὶ
ὄξει καί ποτε ἐν ἐλαίῳ καὶ οἴνῳ. ἐν οἷς δ' ἂν ἕψηται τού-
των, ἄμεινον γίγνεται τὸ φάρμακον ἐπὶ πλέον ἑψηθέν. ἔσται
δὲ τοῦτο τῷ πλήθει τῶν μιγνυμένων ὑγρῶν.

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.553, line 9

πάντως ῥυπτικῆς, ἀλλὰ χρὴ μόνον αὐτοῖς ξηραντικοῖς ὑπάρ-

χειν. ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ τὴν οὐλὴν ἐργαζόμενα φάρμακα πολὺ  
τούτων ἐστὶ ξηραντικώτερα μετὰ τοῦ στύφειν ἱκανῶς, διω-
ρίσθω καὶ τούτων τὰ κολλητικά τε καὶ συμφυτικὰ, τῷ με-
τριώτερον ξηραίνειν. ὅρος δὲ τῶν μὲν κολλητικῶν μηδεμίαν
ἐᾶσαι μεταξὺ τῶν κολληθησομένων ὑγρότητα γενέσθαι· τῶν
δ' ἐπουλωτικῶν οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν οὖσαν ἐν
τοῖς ἐπουλωθησομένοις ἐκδαπανᾷν καὶ προσέτι τυλοῦν καὶ
σκληρύνειν τῇ στύψει. τὰ σαρκωτικὰ δὲ τὸ μὲν εἰς ἀνάθρε-
ψιν ἐπιτήδειον αἷμα φυλάττει, κατά τε ποσότητα καὶ ποιό-
τητα, τοσοῦτόν τε καὶ τοιοῦτον, ὁπόσου καὶ ποίου δεῖται
πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν ἡ φύσις. καθαρὸν δὲ φυλάτ-
τει τὸ ἕλκος, εἰ μὲν παρέλαβεν αὐτὸ τοιοῦτον ἀδηκτότατον,
εἰ δὲ ῥύπον ἔχον, ἀναγκαῖον μὲν αὐτὸ ῥυπτικὸν εἰς
τοσοῦτον εἶναι κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν, εἰς ὅσον ἥκει πά-
χους ὁ ῥύπος. ἀναγκαῖον δὲ καὶ δάκνειν καὶ διαβιβρώσκειν
τὴν νεοπαγῆ σάρκα. δῆλον οὖν ὅτι τοιοῦτον ὂν οὐ σαρκώ-
σει τὸ ἕλκος οὐδὲ πληρώσει τὴν κοιλότητα τῆς σαρκὸς,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.590, line 11

πρώτῳ περὶ ὕλης. προάγει δὲ πασῶν τῶν ῥητινῶν ἡ τερμιν-

θίνη καὶ μετὰ ταύτην ἡ σχινίνη, εἶτα πιτυΐνη καὶ ἐλατίνη,
μεθ' ἃς ἀριθμοῦνται ἥ τε πευκίνη καὶ ἡ στροβιλίνη. φαίνε-
ται γὰρ ἐν τούτοις ὁ Διοσκορίδης, ὡς περὶ φαυλοτάτης μὲν
φρονῶν τῆς στροβιλίνης, ἀρίστης δὲ τῆς τερμινθίνης. ἐγὼ
δὲ τῶν τριῶν ῥητινῶν τῶνδε, στροβιλίνης, ἐλατίνης, τερμιν-
θίνης, πρώτην μὲν εἶπον ἀρίστην τὴν στροβιλίνην εἶναι κατὰ
θερμότητα, δευτέραν δὲ τὴν ἐλατίνην, ὑστάτην δὲ τὴν τερ-
μινθίνην. ὥσπερ οὖν ὁ λέγων τῶν κατὰ τὴν Ἰταλίαν
οἴνων αὐστηρῶν ἄριστον εἶναι τὸν Ἰταλικὸν οἶνον, ὁ μὲν
γὰρ πρὸς μίαν ποιότητα τὴν ἀναφορὰν τοῦ λόγου ποιού-
μενος, ὁ δὲ ἁπλῶς ὑπὲρ ὅλης ἀποφαινόμενος αὐτῶν τῆς οὐ-
σίας, ἀληθεύει, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ῥητι-
νῶν ἀρίστην μὲν ὡς πολυχρηστότατον φάρμακον εἰκότως ἄν
τις εἴποι τὴν τερμινθίνην ὑπάρχειν, οὐ μὴν ἔν γε τῇ θερ-
 235

μότητι πρωτεύειν. ὥσπερ οὖν ἔλεγον, ἔνεστί σοι τῷ κηρῷ

μιγνύντι τῶν ῥητινῶν ἣν ἂν ἐθέλῃς, εἰς σύστασιν ἐχεκολλο-
τέραν ἀνάγειν τὴν ἁπλῆν κηρωτὴν, ἣ δι' ἐλαίου τε καὶ κη-  
ροῦ μόνον συντίθεμεν. ἐν τούτῳ δὲ καὶ τῆς πείρας ἐστι χρεία
κρινούσης τὸν στοχασμὸν ἡμῶν. ἔξεστι γάρ σοι τριπλάσιον

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.763, line 5

ΓΑΛΗΝΟΥ ΠΕΡΙ ΣΥΝΘΕΣΕΩΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ

 ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΓΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΝ Ε.

 Περὶ τῶν πολυχρήστων φαρμάκων ἐν-

ταῦθα λεχθήσεται. πολύχρηστα δ' ὀνομάζουσιν ὅσα πρὸς
πολλὰς διαθέσεις ἁρμόττει. καὶ τινὰ αὐτῶν οὐ μόνον ἑτε-
ροειδῆ, ἀλλὰ καὶ ἑτερογενῆ. ἅπαντα δὲ ἐξ ἐναντίων σύγκει-
ται φαρμάκων οὐ κατὰ τὰς πρώτας μόνον ποιότητάς τε
καὶ δυνάμεις, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰς δευτέρας. εὔδηλον δ' ὅτι
πρώτας μὲν ὀνομάζω θερμότητα καὶ ψυχρότητα καὶ ξηρό-  
τητα καὶ ὑγρότητα καὶ τὰς ἐκ τούτων συνθέτους κατὰ συ-
ζυγίαν ἡντιναοῦν. δευτέρας δὲ τὰς ἑπομένας αὐταῖς, ὑπὲρ
ὧν ἐπὶ πλέον ἐν τῷ πέμπτῳ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων
πραγματείας διῆλθον, ἐπιδεικνὺς ἔνια μὲν τῶν φαρμάκων
οὐ μόνων τῶν συνθέτων, ἀλλὰ καὶ τῶν αὐτοφυῶν μαλάτ-
τειν, ἔνια δὲ σκληρύνειν, ὥσπερ καὶ τὰ μὲν ἐμπλάττειν, τὰ
δὲ ἐκφράττειν, καὶ τὰ μὲν ἐπιτρέφειν ῥύπον

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.770, line 10

δακνωδῶν καὶ θερμῶν καὶ ῥευματιζόντων τὰ πάσχοντα μό-  

ρια τῶν δριμέων· ξηραντικῶν δὲ χωρὶς τοῦ δάκνειν καὶ θερ-
μαίνειν τῶν πικρῶν καὶ διὰ τοῦτο ἐπιτηδείων τοῖς ἡλκω-
μένοις μορίοις. ἀλλ' ἐπεὶ προκείμενον ἦν τῷ συντιθέντι τὰς
βοτάνας ταύτας ἔμπλαστρον ἐξ αὐτῶν οὐ ξηρὸν ἐπίπαστον
ποιῆσαι, πρὸς δὲ τὴν τῆς ἐμπλάστρου σύνθεσιν ἔμελλεν ἤτοι
κηρὸν ἢ ῥητίνην μίξειν ἢ πάντως γε λιθάργυρον ἐπὶ πλέον
ἑψημένην, ὑφ' ὧν ἡ δύναμις ἐξελύετο τῶν βοτανῶν, ἔμιξεν
αὐταῖς ἔνια τῶν ἰσχυρῶν οὕτως φαρμάκων, ὡς μὴ δύνασθαι
μόνα προσφέρεσθαι τοῖς ἕλκεσι. τὰ δ' ἰσχυρὰ ταῦτα διττὴν
ἔχει τὴν καθόλου δύναμίν τε καὶ ποιότητα, ἔνια μὲν αὐ-
στηρὰν καὶ στρυφνὴν, ἔνια δὲ δριμεῖάν τε καὶ στρυφνήν.
διὰ τοῦτ' οὖν τῶν μὲν δριμεῖαν ἐχόντων δύναμιν ἔμιξεν
ἑλένιον, τῶν δ' ἰσχυρῶς στυφόντων, ταῦτα γὰρ ὀνομάζομεν
αὐστηρά τε καὶ στρυφνὰ, τήν τε στυπτηρίαν καὶ τὴν κηκίδα
τὴν ὀμφακῖτιν δηλονότι. τὰς ποιότητας δ' ἀμφοτέρας ἰσχυ-
ρὰς ἔχει, καθάπερ καὶ τὰς ἐν αὐταῖς δυνάμεις ἡ χαλκῖτις,
 236

δριμεῖά τε οὖσα καὶ στυπτική. λέλεκται δ' ἐν τοῖς ἔμπρο-

σθεν ἀναγκαίαν εἶναι τοῖς κακοήθεσιν ἕλκεσι καὶ μάλιστα  
ὅταν ᾖ ῥευματικὰ τὴν αὐστηρὰν ποιότητα. τούτοις οὖν ἅπα-
σιν οἷς εἶπον ἐμίχθη λιθάργυρός τε καὶ ῥητίνη καὶ

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.770, line 15

ποιῆσαι, πρὸς δὲ τὴν τῆς ἐμπλάστρου σύνθεσιν ἔμελλεν ἤτοι

κηρὸν ἢ ῥητίνην μίξειν ἢ πάντως γε λιθάργυρον ἐπὶ πλέον
ἑψημένην, ὑφ' ὧν ἡ δύναμις ἐξελύετο τῶν βοτανῶν, ἔμιξεν
αὐταῖς ἔνια τῶν ἰσχυρῶν οὕτως φαρμάκων, ὡς μὴ δύνασθαι
μόνα προσφέρεσθαι τοῖς ἕλκεσι. τὰ δ' ἰσχυρὰ ταῦτα διττὴν
ἔχει τὴν καθόλου δύναμίν τε καὶ ποιότητα, ἔνια μὲν αὐ-
στηρὰν καὶ στρυφνὴν, ἔνια δὲ δριμεῖάν τε καὶ στρυφνήν.
διὰ τοῦτ' οὖν τῶν μὲν δριμεῖαν ἐχόντων δύναμιν ἔμιξεν
ἑλένιον, τῶν δ' ἰσχυρῶς στυφόντων, ταῦτα γὰρ ὀνομάζομεν
αὐστηρά τε καὶ στρυφνὰ, τήν τε στυπτηρίαν καὶ τὴν κηκίδα
τὴν ὀμφακῖτιν δηλονότι. τὰς ποιότητας δ' ἀμφοτέρας ἰσχυ-
ρὰς ἔχει, καθάπερ καὶ τὰς ἐν αὐταῖς δυνάμεις ἡ χαλκῖτις,
δριμεῖά τε οὖσα καὶ στυπτική. λέλεκται δ' ἐν τοῖς ἔμπρο-
σθεν ἀναγκαίαν εἶναι τοῖς κακοήθεσιν ἕλκεσι καὶ μάλιστα  
ὅταν ᾖ ῥευματικὰ τὴν αὐστηρὰν ποιότητα. τούτοις οὖν ἅπα-
σιν οἷς εἶπον ἐμίχθη λιθάργυρός τε καὶ ῥητίνη καὶ λιβα-
νωτὸς ἕνεκα τοῦ γενέσθαι τὸ φάρμακον ἐμπλαστρῶδες. ἀλλ'
ἡ μὲν λιθάργυρος ἐκ τῆς μέσης ὕλης ἐστὶν, ὁ δὲ λιβανωτὸς
πεπτικός τε καὶ πυοποιὸς ὡς πρὸς τὴν εὔκρατον φύσιν ἀπο-
βλεπόντων. ἐδείχθη γὰρ ὅτι τοῖς ὑγροτέροις σώμασι σαρ-
κωτικός ἐστι καὶ μέντοι καὶ ὅτι τῶν πεπτικῶν φαρμάκων,

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.771, line 1

μόνα προσφέρεσθαι τοῖς ἕλκεσι. τὰ δ' ἰσχυρὰ ταῦτα διττὴν

ἔχει τὴν καθόλου δύναμίν τε καὶ ποιότητα, ἔνια μὲν αὐ-
στηρὰν καὶ στρυφνὴν, ἔνια δὲ δριμεῖάν τε καὶ στρυφνήν.
διὰ τοῦτ' οὖν τῶν μὲν δριμεῖαν ἐχόντων δύναμιν ἔμιξεν
ἑλένιον, τῶν δ' ἰσχυρῶς στυφόντων, ταῦτα γὰρ ὀνομάζομεν
αὐστηρά τε καὶ στρυφνὰ, τήν τε στυπτηρίαν καὶ τὴν κηκίδα
τὴν ὀμφακῖτιν δηλονότι. τὰς ποιότητας δ' ἀμφοτέρας ἰσχυ-
ρὰς ἔχει, καθάπερ καὶ τὰς ἐν αὐταῖς δυνάμεις ἡ χαλκῖτις,
δριμεῖά τε οὖσα καὶ στυπτική. λέλεκται δ' ἐν τοῖς ἔμπρο-
σθεν ἀναγκαίαν εἶναι τοῖς κακοήθεσιν ἕλκεσι καὶ μάλιστα  
ὅταν ᾖ ῥευματικὰ τὴν αὐστηρὰν ποιότητα. τούτοις οὖν ἅπα-
σιν οἷς εἶπον ἐμίχθη λιθάργυρός τε καὶ ῥητίνη καὶ λιβα-
νωτὸς ἕνεκα τοῦ γενέσθαι τὸ φάρμακον ἐμπλαστρῶδες. ἀλλ'
ἡ μὲν λιθάργυρος ἐκ τῆς μέσης ὕλης ἐστὶν, ὁ δὲ λιβανωτὸς
πεπτικός τε καὶ πυοποιὸς ὡς πρὸς τὴν εὔκρατον φύσιν ἀπο-
 237

βλεπόντων. ἐδείχθη γὰρ ὅτι τοῖς ὑγροτέροις σώμασι σαρ-

κωτικός ἐστι καὶ μέντοι καὶ ὅτι τῶν πεπτικῶν φαρμάκων,
ἃ δὴ καὶ τὴν ἐκπυητικὴν ὀνομαζομένην ἔχει δύναμιν, οὐδέν
ἐστιν ἰσχυρῶς διαφορητικὸν, ὥσπερ γε οὐδὲ δριμύ. μετρίως
γὰρ θερμαίνει τὰ τοιαῦτα καὶ μέντοι καὶ μαλάττει

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.783, line 19

τὴν ἴριν ἔμιξε τοῖς στυπτικοῖς, ἀραιωτικῆς τε καὶ διαφορη-

τικῆς ὄντα δυνάμεως, ὅπως δὲ ἔμπλαστρος γένοιτο καὶ μὴ
ξηρὸν ἐπίπαστον εἴη τὸ φάρμακον, ἔλαιόν τε καὶ κηρὸς
ἐμίχθη. κηρὸς μὲν ὡς ὕλη μόνον, ὥσπερ καὶ τοὔλαιον. εἰ
τὸ κοινὸν εἴη τοῦτο καὶ μὴ τὸ κίκινον ἢ τὸ παλαιόν. ἐμά-
θομεν γὰρ ὅτι θερμαίνει ταῦτα καὶ διαφορεῖ. τερμινθίνη δὲ
ῥητίνη πρὸς τῷ τὴν ἐμπλαστρώδη σύστασιν ἐργάζεσθαι τῷ
φαρμάκῳ, τοῦ κηροῦ μόνου μὴ δυναμένου τοῦτο ποιῆσαι,
καὶ μαλακτικὸν ἔχει τι καὶ διαφορητικὸν καὶ ῥυπτικόν. ἔχον-
τος δὲ καὶ λιβανωτοῦ ταῦτα προσείληφεν ἡ μάννα στυπτι-
κὴν ὅλην τὴν δύναμίν τε καὶ ποιότητα. καλοῦσι γὰρ οὕτως  
τὸ ἀπόσεισμα τοῦ λιβανωτοῦ μετέχον τι βραχὺ καὶ τοῦ
φλοιοῦ, ξηραντικὴ δὲ ἱκανῶς ἐστι καὶ ἡ ἄσφαλτος ἢ ὁ ἄσφαλ-
τος, ὁποτέρως ἂν ἐθέλῃς καλεῖν, εἰς ἐμπλάστρου σύνθεσιν
ἐπιτήδειον φάρμακον. καὶ ταῦτα μὲν οὖν ἦν αὐτάρκη πρὸς
τὴν τῆς ἐμπλάστρου σύνθεσιν. ἰσχυρὰν δὲ δύναμιν ἔχοντα
φάρμακα μῖξαι προθέμενος ὁ συνθεὶς τὴν ἔμπλαστρον ταύ-
την ἰόν τε καὶ ὄξος αὐτοῖς προσέθηκε, τέμνειν καὶ διαβι-
βρώσκειν καὶ μέχρι τοῦ βάθους τῶν σωμάτων αὐτά
τε φέρεσθαι καὶ τοῖς ἄλλοις ποδηγεῖν ἱκανά. μίγνυται δὲ
ταῦτα τοῖς διαφορητικοῖς ἕνεκα τοῦ προλεπτύνειν τὰς ἐν τοῖς

Γαληνός ιατρός. De compositione medicamentorum per genera libri vii

Vol. 13, p.1046, line 3

μένων μοδίου ʹʹ. ἴρεως λίτρας βʹ. τερμινθίνης λίτρας βʹ. δα-
φνίδων λίτρας βʹ. σικύου ἀγρίου ῥίζης λίτρας βʹ. ἀμμωνια-
κοῦ θυμιάματος λίτρας βʹ. βράθυος λίτρας βʹ. ἐλλεβόρου λευ-
κοῦ λίτρας στʹ. μυρσίνης χλωρᾶς λίτρας γʹ. δάφνης φύλλων
ξηρῶν λίτρας γʹ. κηροῦ λίτρας δʹ. βδελλίου λίτρας δʹ. οἴνου
κο. βʹ. ἐν ἄλλῳ τοῦ οἴνου χοᾶς ιβʹ. ἐλαίου χοεῖς δʹ. κόψας
τὰ ὀφείλοντα κοπῆναι ἁδρομερῶς, ἐπίχεε ὕδωρ καὶ ἔμπαλιν
τὰ κεκομμένα, προσεπίχεε δὲ καὶ τὸν οἶνον καὶ τὸ ἔλαιον  
καὶ ἔασον ἐννυκτερεῦσθαι καὶ τῇ ἑξῆς ἡμέρᾳ ἕψε, ἕως ταῦτα
ἐμπλέοντα καθεψηθῇ καὶ προσλάβῃ τὸ ἔλαιον τὴν ἀπὸ τῶν
ἑψημένων ποιότητα. ταῦτα δὲ γίνεται ἅπαντα χρόνῳ. εἶτα
ἄρας καὶ θλίψας τὰ σκύβαλα, προσέμβαλε τὸν κηρὸν καὶ
τὴν ῥητίνην καὶ τὸ βδέλλιον. ἄλλο χλωράκοπον πρὸς ἰσχιά-
δας καὶ παραλύσεις. τούτῳ ἐχρησάμην ἐπὶ Φόρτῃ. ♃ ῥητί-
 238

νης τερμινθίνης λίτραν αʹ. μάννης γο δʹ. χαλβάνης γο δʹ.

ἀφρονίτρου γο δʹ. ἀμμωνιακοῦ θυμιάματος γο δʹ. ὀποπάνα-
κος γο δʹ. στέατος αἰγείου γο στʹ. ἰοῦ γο εʹ. κυπρίνου κο. αʹ.
ἰρίνου κο. αʹ ʹʹ. μηλίνου γο δʹ. Συριακοῦ γο γʹ. πεπέρεως
γο γʹ. τινὲς δὲ οὐγγίας δʹ. ἐλαίου παλαιοῦ ξε. αʹ ʹʹ. ἀδάρ-
κης γο αʹ. ὄξους τὸ αὐταρκέστατον. τὸν ἰὸν καὶ τὸν ὀπο-
πάνακα καὶ τὸ ἀφρόνιτρον σὺν τῷ ὄξει λειοτρίβει, τὰ δὲ

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.12, line 18

συμβεβηκότα διὰ παντὸς ἑαυτῷ, καὶ διὰ τοῦτο γνωρίσματα

γίνεται τοῦ βελτίστου. διὸ καὶ πολλάκις ἑωρᾶσθαί φημι
δεῖν ἕκαστον τῶν ἁπλῶν φαρμάκων, ἵνα διὰ μνήμης ἔχω-
μεν εἰς ὅσον ἥκει δριμύτητος, ἢ γλυκύτητος, ἤ τινος τῶν
ἄλλων αἰσθητῶν ποιοτήτων, ὧν τὸ ποσὸν ἀδύνατον λόγῳ
δηλωθῆναι. προσέρχεται δέ τις καὶ ἄλλη κρίσις τῆς ἑκά-
στου φαρμάκου δυνάμεως ἐξ ἐμπειρίας πολυχρονίου, μηδὲν
ὑπὸ τοῦ λόγου βοηθουμένη. τὸ γοῦν ἀπὸ Κνίδου κάλλιστον
μέλι φαινόμενον οἷς εἶπον ἄρτι γνωρίσμασιν, ὡς ἐγγὺς εἶναι
τῷ Θασίῳ τε καὶ Ὑμηττίῳ, κακίαν οὐ μικρὰν ἐνδείκνυται
χρονίζον, εἰς οἰνώδη μεταβάλλον ποιότητα. παραπλήσιον  
δέ τι πέπονθεν αὐτῷ καὶ τὸ Ῥόδιον. ὥστε τις ἐμβαλὼν
τούτου τοῦ μέλιτος εἰς τὴν θηριακὴν εἶτα μετὰ γʹ ἐνιαυ-
τὸν εὑρὼν αὐτὴν οἰνίζουσαν, οὐ κατὰ τὴν γεῦσιν μόνον,
ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ὀσμὴν ἔδειξέ μοι, κᾀγὼ θεασάμενος
εἶπον τὸ γεγονὸς αὐτῷ παρὰ τοῦ βεβλημένου μέλιτος, ὥστε
θαυμάσαι τὸν ἄνθρωπον. ἔτι δὲ προσεπυθόμην, εἴ γε ἐπὶ
πλέον ἥψησέ τε καὶ ἀπήφρισεν αὐτό. προσωμολόγει δὲ καὶ
ταῦτα, καὶ διὰ τοῦτο ἐθαύμαζε μὲν ὥς τι σοφὸν ἀκηκοὼς
παρ' ἐμοῦ, κατέγνω δὲ τῆς ἑαυτοῦ προπετείας, ἐπιχειρή-
σαντος σκευάζειν φάρμακον ἐκ μόνης τῆς γραφῆς.

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.14, line 18

ἄλλος ἄλλῳ οἴνων ἐστὶν, οὐ πολλῶν μὲν ἐτῶν τοῖς ὑδα-

τώδεσιν· οὕτω δ' ὀνομάζουσι τοὺς λευκοὺς τῇ χρόᾳ καὶ
λεπτοὺς τῇ συστάσει, καὶ μὴ πολλοῦ δεομένους ὕδατος ἐν
τῷ κεράννυσθαι. πάντως δ' αὐτοῖς ὑπάρχει τοιούτοις οὖ-
σιν, ὥσπερ οὐδ' ὅλως πλήττουσι τὴν κεφαλὴν, οὕτω μηδὲ
θερμαίνειν σαφῶς τὸ σῶμα, μηδὲ πέψει τῇ κατὰ γαστέρα,
καὶ φλέβας ἐναργῶς συντελεῖν τι, μηδὲ εὐτροφίᾳ συναίρε-
σθαι. τάχιστα πάντων οἴνων οὗτοι παλαιοῦνται. καλοῦσι
δὲ οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ παλαιοῦσθαι τὸ μεταβάλλειν ἑτοί-
μως εἰς τὴν τοιαύτην ποιότητα τῶν παλαιουμένων. δρι-  
μύτης δ' ἐστὶν αὕτη μετὰ τοῦ θερμαίνειν σαφῶς, ὕστερον
δὲ καὶ πικρότης, εἰς ἣν μετέστη. ἐνίοτε δὲ καὶ τοὺς ὑδα-
 239

τώδεις οἴνους ἀφικνουμένους ἐστὶν ἰδεῖν, ὅταν γε μὴ φθά-

σωσιν ἐν τοῖς πρώτοις, ἢ τρισὶν, ἢ τέτρασιν ἔτεσιν ὀξυν-
θῆναι· τοῖς δ' ἰσχυροῖς τε ἅμα καὶ αὐστηροῖς καὶ λευκοῖς
μετὰ πάχους οἴνοις καὶ μετὰ δεκαετίαν ἐνίοτε συνέπεσε μὴ
καλῶς ἀποκειμένοις ὀξυνθῆναι. συνέβαινε δ' αὐτοῖς καὶ
παλαιοῦσθαι χρόνῳ παμπόλλῳ· τοιοῦτοι κατὰ τὴν Ἰταλίαν
εἰσὶν, ὅ τε Τιβουρτῖνος καὶ Σιγνῖνος καὶ Μάρσος καὶ
Σουῤῥεντῖνος. ὁ μέντοι Τιβουρτῖνος καὶ Μάρσος αὐστηροί

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.16, line 11

νὸς καὶ ὁ Γαυριανὸς ἐν τῷ Ποτιόλων λόφῳ γενόμενος, ὅ

τε ἐν Νεαπόλει κατὰ τοὺς ὑποκειμένους αὐτῇ λόφους, Ἀμι-
ναῖος μὲν ὀνομαζόμενος, ἀλλὰ λεπτὸς μὲν ὑπάρχων,
οὐχ ὥσπερ οἱ κατὰ τὴν Σικελίαν τε καὶ Βιθυνίαν Ἀμιναῖοι,
καίτοι κᾀν τούτοις τοῖς ἔθνεσιν ὀλίγος μὲν ὁ ὑδατώδης
καὶ λεπτὸς οἶνος γεννᾶται, οὐ μὴν ἀποδεῖ γε οὔτε τοῦ
Σαβίνου κατὰ τὴν Ἰταλίαν οὔτε κατὰ τὴν Ἀσίαν Ἀρσι-
νίου τε καὶ Τιτακαζηνοῦ καὶ τοῦ παρ' ἡμῖν ὀνομαζομένου
Τιβηνοῦ διὰ τὸ χωρίον ἐν ᾧ γεωργεῖται Τίβας ὀνομα-
ζόμενον. οὗτοι πάντες ῥᾳδίως μεταβάλλονται πρὸς
τὰς ἐναντίας ποιότητας, ἤτοι τὴν ὀξεῖαν ἢ τὴν πικρὰν,
ἐν μὲν ἀρχῇ τὴν ὀξεῖαν, ἐὰν δὲ διαμένωσι, τὴν πικράν.
πολὺ δὲ εἰς ἑκάτερα τὴν ἀλλοίωσιν αὐτοῖς συμβάλλεται τὸ
χωρίον ἐν ᾧ κεῖνται. καταρχὰς μὲν ἄριστόν ἐστι τὸ ψυ-
χρὸν, ὕστερον δὲ τὸ θερμὸν, ἢ πάλιν ἱκανῶς θερμὸν ἐξ
ἀρχῆς, ὡς τό γε χλιαρὸν ὀξύνει ῥᾳδίως αὐτούς. ἐὰν δὲ ἐν
τῷ ψυχρῷ κείμενοι διαμένωσιν ἔτεσι βʹ καὶ γʹ, τοὐντεῦθεν
ἱκανῶς θερμαίνεσθαι δέονται, τοῦ χλιαροῦ δὲ χωρίου καὶ  
τοῦ μέσου, κατὰ τὴν κρᾶσιν οὐδέποτε δέονται. τινές γε
μὴν οὕτως ἀσθενεῖς εἰσι καὶ ὑδατώδεις, ὡς μηδ' ἐξ ἀρχῆς
φέρειν τὸ ψυχρὸν, ἐφ' ὧν ὁ πατήρ μου πείρας ἕνεκεν εἰς

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.19, line 13

πομένη, διεφύλαττε πάντα τὸν οἶνον, ὡς μηδέποτε ὀξυν-

θῆναι. πρὸς δὲ τὸ μᾶλλον ἐπιτυγχάνειν, καὶ μηδέποτε
ἁμαρτεῖν τοῦ σκοποῦ, τοῖς κεραμίοις ἐνέχει τὸν οἶνον οὐ
καινοῖς, ἀλλ' ἐξ ὧν ἐκεκένωτό τις τῶν πεπαλαιωμένων. παρα-
πλήσιον δ' οἷς εἴρηκα καὶ κατὰ τὴν Ἰταλίαν εἶδον ἐν τοῖς
περὶ Νεάπολιν, καὶ τὸν γειτνιῶντα λόφον αὐτῇ τῇ χώρᾳ
γενόμενον, ὃν ὀνομάζουσι Τριφύλλινον. ἐπυθόμην δὲ καὶ
κατ' ἄλλα πολλὰ χωρία τῆς Ἰταλίας οὕτω θερμαίνεσθαι τὸν
οἶνον, ἄλλ' ὅ γε τοιοῦτος, ὥσπερ μόνιμος, οὕτω καὶ κεφα-
λαλγὴς γίνεται, διὰ τὴν ἐκ τοῦ καπνοῦ προσερχομένην αὐτῷ
ποιότητα. φευκτέον οὖν σοι τοὺς τοιούτους ἅπαντας οἴνους
 240

ἐν τοῖς συντιθεμένοις φαρμάκοις, ἃ μέλλομεν εἴσω τοῦ σώ-

ματος λήψεσθαι. κατὰ δὲ τὰς ἐμπλάστρους καὶ τὰ ἄλλα
τὰ ἔξωθεν ἐπιτιθέμενα φάρμακα, καὶ τοῖς τοιούτοις, οὐδὲν
κωλύει χρῆσθαι, μὴ παρόντων ἀρίστων. αἱρετέον οὖν εἰς
τὰς ἀντιδότους οἴνους φύσει μονίμους, ὧν πρῶτος οὐκ εἰς
τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν ἀρετὴν, ὁ Φαλε-  
ρῖνός ἐστιν. αἱρετέον δὲ καὶ τούτου τὸν μήπω πικρὸν ὑπὸ
παλαιότητος, ὡς ἔνιοι καὶ κατὰ τοῦτο σφάλλονται τῶν τὴν
θηριακὴν σκευαζόντων. ἀκηκοότες γὰρ ἀεὶ τὸν περιφερό-
μενον λόγον τοῦτον, ὡς τἄλλα πάντα γηρᾷ τῷ χρόνῳ πλὴν

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.27, line 2

ἰατροῖς ὠφέλιμον εἶναι χρὴ τὴν γραφὴν, ὁ λόγος μοι γίνεται

μακρότερος. αὐτίκα γέ τοι πολλὰ τῶν Ἀθήνησι πιπρασκο-
μένων, ἔχει μόρια πολλὰ κατακεκρυμμένα μὲν ἐν τῷ βάθει,
καὶ διὰ τοῦτο μὴ βλεπόμενα, δριμύτητα δὲ τῷ μέλιτι παρέ-
χοντα, τῷ χρόνῳ δὲ ἐπιπολῆς γίνεται τὰ θύμα, καθάπερ
καὶ τἄλλα ὅσα τῶν ἑτερογενῶν ἐμφέρεται τῷ μέλιτι, καὶ
πολλὰ τῶν πιπρασκομένων ἐν Ῥώμῃ τοιαῦτα φαίνεται, πλὴν
εἰ τρίβωνες ὄντες οἱ κομίζοντες αὐτὰ φθάσειαν ἀφελεῖν ὅσα
τῶν θύμων ἐπεπόλασεν, ὡς τοὺς πολλοὺς ἐξαπατᾶσθαι γευο-  
μένους τοῦ μέλιτος, ἐπικρατοῦσαν ἔχοντος τὴν τῶν θύμων
ποιότητα. τοῦτο δ' οὐ γίνεται κατὰ τὸ μὴ δολωθέν. ἐάν
ποτ' οὖν αἴσθῃ θύμου ὄζον τὸ μέλι, τὴν εἰρημένην ἄρτι
πανουργίαν τεκμαίρου. τὸ γὰρ ἄριστον μέλι τὴν μὲν δρι-
μύτητα τῶν θύμων ἐπισπᾶται, τὴν ὀσμὴν δ' οὐκ ἐκμάττε-
ται, καθάπερ οὐδὲ τὸ τῆς γεύσεως σφοδρόν. περὶ μὲν οὖν
τῆς μέλιτος ἀρετῆς αὐτάρκως εἴρηται. μέχρι γὰρ πόσου
χρὴ ἕψειν αὐτὰ, ἐν τῷ τῆς σκευασίας εἰρήσεται λόγῳ. περὶ
δὲ τῶν οἴνων λεκτέον ἐφεξῆς, ὅσα μικρῷ πρόσθεν ἀπελί-
πομεν.

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.61, line 17

στον ἡμῖν ἐκ Κρήτης φέρεται. εὕροις δ' ἂν οὐ φαῦλον οὐδ'

ἐν ἄλλοις τῶν ἐθνῶν. γέγραπται δ' ὑπό τινων ἀνδρῶν
ἀξιολόγων, πολέμῳ νεκρῶν ἀτάφων ἡμέραις πλείοσι γενο-
μένων, ὅσα τῶν σωμάτων ἐπὶ τοῦ σκορδίου κατὰ τύχην
ἔκειτο, πολὺ τῶν ἄλλων ἀσηπτότερα διαμεῖναι, καὶ μάλιστα
αὐτῶν ἐκεῖνα τὰ μόρια τοῦ σώματος, ὅσα τῆς πόας ἔψαυε
τοῦ σκορδίου· καὶ δὴ καὶ πεπίστευται τοῖς σηπεδονώδεσιν
ἰοῖς τῶν ζώων, καὶ φαρμάκων δηλητηρίοις ἀντι-
τετάχθαι. γέγραπται δὲ αὐτάρκως περὶ πάσης τῆς κατ'
ἰατρικὴν ὕλης ἐν εʹ. βιβλίοις Διοσκορίδου, παρ' οὗ τά τε
ἄλλα καὶ τὰς ὀσφρητὰς καὶ γευστὰς ποιότητας, αἷς γνω-
ρίζεται μάλιστα καὶ διακρίνεται τὰ δοκιμώτερα φάρμακα  
 241

τῶν φαυλοτέρων, ἔνεστί σοι μανθάνειν. ἐπ' ἐνίων δὲ καὶ

τὰς ὁρατὰς ποιότητας οὐ σμικρὰ συντελούσας εὑρήσεις.
ἐμοὶ δ' οὐ πρόκειται κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν πραγματείαν, ὅσα
καλῶς ἑτέροις γέγραπται μεταφέρειν, ἀλλ' ἐξεργάσασθαι σα-
φῶς τὰ λείποντα.

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.76, line 5

ἧττον ῥυσσόν. ἐπὶ δὲ τοῦ ῥήου καὶ αὐτοῦ παραποίησις

μέν ἐστιν, ἐπειδὴ εὐθέως ἐν τοῖς χωρίοις ἐν οἷς γεννᾶται,
πρόσφατον ἔνιοι λαμβάνοντες αὐτὸ καὶ ἀφέψοντες, ὡς ἀνεῖ-
ναι τὸν χυλὸν, ἐκεῖνον μὲν ἑψήσαντες πέμπουσιν ἡμῖν, ὡς
εἰλικρινῆ καὶ ἄμικτον ὕδατι. τὸ δὲ ῥῆον ξηράναντες ὡς
οὐδὲ αὐτὸ προαφεψημένον ἀποστέλλουσι. διὰ τοῦτ' ἐπί-  
στασθαι χρὴ γνωρίζειν τὸ πανουργηθὲν, εὐγνωστότατον ὂν
τοῖς ἑορακόσι τὸ αὐτοφυὲς ῥῆον. οὔτε γὰρ τὸ διὰ τῆς
ὄψεως αὐτοῦ κρινόμενον πυκνὸν καὶ συνηγμένον ἔχει τῆς
ὅλης οὐσίας, ἀλλ' ἔστιν ἀραιότερον, ἐν τῇ γεύσει τε τὴν
στύφουσαν ποιότητα παντάπασιν ἀμυδρὰν, ἢ οὐδ' ὅλως ἔχει,
καίτοι γε ἰσχυρὰν ἔχοντος τοῦ ἀκμαίου ῥήου, τίτραται μέν-
τοι καὶ αὐτὸ ταχέως. στοιχὰς δὲ φύεται μὲν πολλὴ πολλα-
χόθι τῆς γῆς. πλείστης δ' οὔσης ἐν Κρήτῃ καὶ ταῖς Κυ-
κλάσιν ὀνομαζομέναις νήσοις, ἀφ' οὗ καὶ τοὔνομα αὐτῇ
κατὰ τὴν Ἰβηρικὴν θάλασσαν κειμέναις. εὐτροφωτέρα δέ
ἐστι καὶ κρείττων ἡ ἐκ τῶν νήσων τῆς Κρητικῆς. πετρο-
σέλινον γινώσκεται μὲν πᾶσιν ἐπῃνημένον τὸ Μακεδονικὸν,
ὃ καὶ καλοῦσί τινες Ἐστρεατικὸν, ἀπὸ τοῦ χωρίου καθ' ὃ
φύεται τὴν ἐπωνυμίαν αὐτῇ τιθέμενοι. παντελῶς δ' ὀλίγον
ἐστὶ τὸ γεννώμενον ἐν ἐκείνῳ τῷ χωρίῳ, κρημνώδει τε ὄντι

Γαληνός ιατρός. De antidotis libri ii Vol. 14, p.83, line 10

ἑκάστην χώραν. ἔχειν δ' οὖν χρὴ καὶ πρὸς τὴν τούτων  
χρῆσιν παραγγέλματα, περὶ ὧν εἴπομεν ἤδη καὶ πρόσθεν,
ἀλλὰ καὶ νῦν ἐν ὀλίγοις κεφαλαίοις περὶ πάντων ἐρῶ. τὰς
μὲν ῥίζας ὧν ἂν ὦσι χρήσιμοι τεταμένον ἔχειν χρὴ τὸν
φλοιὸν, οὐ ῥυσόν· ἀτρόφου γὰρ ῥίζης τοῦτο σημεῖον· τοὺς
δὲ καρποὺς μετὰ τῶν ἀκρεμόνων τε καὶ βλαστημάτων ὀνο-
μαζομένων εὐθαλεῖς, καὶ πολλοὺς ἅμα τοῖς περικαρπίοις·
τὰ σπέρματα δὲ, ὥσπερ καὶ τὰς ῥίζας, εὔτροφα διὰ τοῦ
τετάσθαι τὸν φλοιὸν γνωριζόμενα· τοὺς δὲ ὀποὺς καὶ τοὺς
χυλοὺς μὴ κατεξηραμμένα ἐν τῷ χρόνῳ, μήτ' ἀμυδρὰς ἔχοντα
ἑκάστου τὰς ἑαυτῶν ποιότητας, ὀσμῇ τε καὶ γεύσει κρινο-
μένας. οἱ μὲν οὖν καρποὶ μετὰ τῶν βλαστημάτων τε καὶ
περικαρπίων, ἀνθῶν τε καὶ φύλλων, ὅσα περ τούτων εἰς
τὴν θηριακὴν ἐμβάλλονται. τῶν δὲ βοτανῶν, σκορδίου,
καλαμίνθης, πρασίου, στοιχάδος, δικτάμνου, πολίου, χα-
 242

μαίδρυος, χαμαιπίτυος, ὑπερικοῦ, κενταυρίου. αἱ ῥίζαι δὲ τῶν-

δε, ζιγγιβέρεως, ἴρεως, ῥήου, πενταφύλλου, κόστου, νάρδου Ἰν-
δικῆς, νάρδου Κελτικῆς, γεντιανῆς, μήου, ἀκόρου, φοῦ, ἀριστο-
λοχίας λεπτῆς. σπέρματα δὲ ἐμβάλλεται τῷ φαρμάκῳ ταυτί.  
βουνιάδος, πετροσελίνου, θλάσπεως, ἄμμεως, ἀνήθου, μαρά-
θρου, δαύκου, καρδαμώμου. ταῦτα μὲν οὖν πάντα τὰ τρία

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pisonem Vol. 14, p.244, line 2

φύσεως τῷ περιττῷ τῆς οὐσίας δύο κεφαλὰς ἔχειν αὐτῇ χα-

ρισαμένης, τοῦτο δή φασι τὸ ζῶον εἰ ὑπερβάλῃ γυνὴ κατὰ
γαστρὸς ἔχουσα, ἐκτιτρώσκει τὸ παιδίον κακῶς, ὥστε οὐδὲν
θαυμαστὸν, εἰ καὶ τὰ τῶν ἐχιδνῶν σώματα ἀποκοπέντων
τοῖς τῶν μερῶν ἐκείνων ὁμοίως ἔτι πρὸς τὸ βοηθεῖν τὴν
ἰσχὺν ἔχει. ἐπέδειξα γὰρ, ὡς οἶμαι, φιλοπόνως ὅτι καὶ
ὅλα μὲν τὰ ζῶα τοῖς ἀνθρώποις βοηθεῖ ποτε, ἔσθ'
ὅτε δὲ καὶ αὐτὰ μόνα τὰ μέρη. ἐνίοτε δὲ καὶ τῶν μερῶν
αὐτῶν τὰ οὕτω μικρὰ μόρια.  
 [Πῶς τὰ βλαβερὰ ἐνίοτε ἔχουσιν ὠφελεῖν·
μίαν τε ἐκ πολλῶν γίγνεσθαι ποιότητα ἐν τοῖς μικτοῖς φαρ-
μάκοις.] Ἐκεῖνο δὲ ἀναζητῆσαι τῷ λόγῳ μᾶλλόν ἐστιν
ἀναγκαῖον, ὅπερ καὶ τοῖς πολλοῖς θαυμασίας ἄξιον εἶναι
δοκεῖ. αὐτὰ γὰρ τὰ θηρία ὄντα τοῖς σώμασι πολέμια καὶ
οὕτω τὸν ἄνθρωπον ἀναιροῦντα ὀξέως, πῶς πάλιν αὐτὰ
τοῖς ὑπ' αὐτῶν γενομένοις δήγμασι βοηθεῖν δύναται, καὶ
μόνα διασώζειν ἐκ τοῦ τοιούτου κακοῦ τὸν ἄνθρωπον;

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pisonem Vol. 14, p.249, line 19

ὅλων τῆς κράσεως αὐτῶν μιγνυμένης καὶ μιᾶς τινος

δυνάμεως ἄλλης ἐξ αὐτῶν γινομένης, ὅνπερ τρόπον ἐστὶν
ἰδεῖν καὶ ἐπὶ τοῦ οἰνομέλιτος γιγνόμενον. ὅταν γὰρ ἡ κρᾶ-
σις ἀμφοῖν ἀκριβὴς γένηται, οὔτε τὴν τοῦ μέλιτος γεῦσιν
τὸ μέλι μιχθὲν ὅλως ἔχει καὶ ὁ οἶνος οὐκέτ' ὢν οἶνος ἐν
τῇ μίξει φαίνεται, ἀλλὰ παρ' ἑκάτερον τῶν συνελθόντων
ἄλλο τι, αὐτὸ δὴ τοῦτο οἰνόμελι, γιγνόμενον ἐκ τῆς κρά-
σεως ἀποτελεῖται. τὸ αὐτὸ δή μοι νόμιζε γίγνεσθαι ἐπὶ
τῶν ἄλλων μὲν ἁπάντων φαρμάκων, καὶ ἐπὶ τῆς θηριακῆς
δὲ μάλιστα αὐτῆς, μηκέτι τὴν ἑνὸς ἑκάστου τῶν μιγνυμένων
δύναμίν τε καὶ ποιότητα αὐτὴν μένειν, ἀλλὰ συγκριναμένων  
πᾶσι πάντων καὶ ἕνωσίν τινα φυσικὴν λαμβανόντων μίαν
μὲν καὶ λοιπὴν ἄλλην ἐξ ἁπάντων τῶν μιγνυμένων τοῦ
φαρμάκου γίνεσθαι τὴν φύσιν.
 [Ἀσκληπιάδου τε καὶ Ἐπικούρου ἀντίῤῥησις,
τῶν τὴν ἀλλοίωσιν ἀποφασκόντων καὶ τὰ τῆς φύσεως ἔργα
πρὸς τοὺς ἀτόμους τε καὶ ὄγκους ἀναφερόντων.] Εἰ μὲν
γὰρ ἐξ ἀτόμου καὶ τοῦ κενοῦ κατὰ τὸν Ἐπικούρου τε καὶ
Δημοκρίτου λόγον συνειστήκει τὰ πάντα, ἢ ἔκ τινων ὄγκων
 243

καὶ πόρων κατὰ τὸν ἰατρὸν Ἀσκληπιάδην· καὶ γὰρ

οὕτως ἀλλάξας τὰ ὀνόματα μόνον καὶ ἀντὶ μὲν τῶν ἀτόμων

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pisonem Vol. 14, p.251, line 2

οὕτως ἀλλάξας τὰ ὀνόματα μόνον καὶ ἀντὶ μὲν τῶν ἀτόμων

τοὺς ὄγκους, ἀντὶ δὲ τοῦ κενοῦ τοὺς πόρους λέγων τὴν
αὐτὴν ἐκείνοις τῶν ὄντων οὐσίαν εἶναι βουλόμενος· εἰκότως
ἂν ἔμενεν ἀναλλοίωτα τὰ φάρμακα, κατὰ μηδὲν τρέπεσθαι
μηδ' ὅλως ἐξίστασθαι τῆς αὐτῶν ποιότητος δυνάμενα. ἐπεὶ
δ' οὐκ ἔστιν ἀληθὴς ὁ λόγος οὗτος, ὡς δείξομεν, ἀλλ' ἀλ-
λοιοῦται, ὡς ἔφην, τὰ πάντα καὶ τρέπεται ῥᾳδίως καὶ
εἰς ἄλληλα τὴν κρᾶσιν λαμβάνει, ἀνάγκη τῆς κράσεως δι'
ὅλων τῶν κιρναμένων γιγνομένης τὸ ἰσχυρότερον τοῦ ἥττονος  
κρατεῖν, καὶ διὰ τοῦτο ἡμεῖς ταῖς ἐντέχνοις μίξεσι πρὸς
τὴν χρείαν τῆς ἐνεργείας τὰς ποιότητας τῶν φαρμάκων
ἐναλλάσσομεν, οὐκ ἂν δυναμένου τούτου γενέσθαι, εἰ μικρά
τινα ἦν καὶ ἀπαθῆ καὶ ἄτρεπτα τῆς οὐσίας τὰ σώματα.
διόπερ δὴ καὶ πολλάκις ἐγὼ τεθαύμακα πῶς ὁρῶντες ἐπὶ
τοῦ παντὸς οὕτω γενομένας ταχείας τροπὰς καὶ τὴν τοσαύ-
την ἐν ταῖς κράσεσι μεταβολὴν, εἶθ' ὑπομένουσιν ἀρχὰς
τῶν ὅλων τὰς τοιαύτας τίθεσθαι, καὶ μάλισθ' ὁ νῦν εἰρη-
μένος ἰατρὸς Ἀσκληπιάδης· πρὸς τοῦτον γὰρ οἰκείως μᾶλλον
ποιήσομαι τὸν λόγον, ἐπεὶ καὶ φανερωτέρας ἐν τῷ σώματι
τροπάς τε καὶ μεταβολὰς οὐκ ἐνδείκνυται. τί γάρ ἐστιν
εἰπεῖν, ὅταν μόνου τοῦ δακτύλου εἰς ψυχρὸν ὕδωρ

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pisonem Vol. 14, p.252, line 18

τῆς ὁρμῆς τὸ ἄτονον τῆς ἐκλύσεως ἰασώμεθα. πολλάκις

δὲ καὶ ὀλίγη τις αὐτοῖς προσενεχθεῖσα τροφὴ εὐθέως ἀνέῤ-
ῥωσε καὶ τὴν δύναμιν αὐτῶν εὐτόνωσε, τῆς τροφῆς τοῦ
σώματος, ὡς οἶμαι, ταχέως ἐπὶ τὸ κρεῖττον γιγνο-
μένης, ἀλλ' οὐχὶ τῶν ὄγκων ἀπαθῶν ὑπαρχόντων, καὶ διὰ
τοῦτο τὴν αἴσθησιν ἡμῖν τῶν τοιούτων παρέχειν μὴ δυνα-
μένων. τίς γὰρ ἐν τοσούτῳ τάχει τοὺς ὄγκους συντιθέναι
δυνήσεται; ἢ τίς οὕτως ἐξ ἀπαθῶν τῶν ὄγκων συγκείμενος
ταχέως τῶν προσπιπτόντων αἰσθήσεται; ἡ γὰρ ποιὰ τῶν
ὄγκων μετατιθεμένων σύνθεσις τοῦ μὲν σχήματος ἀλλαγὴν
μόνην ἐργάζεται, ἀλλοίωσιν δὲ καὶ ποιότητα ἄλλην ἐξ ἄλλης  
γεννῆσαι ἀδυνατεῖ. καὶ διὰ τοῦτο ἐδόκει μοι τὸν ἄνδρα
μὴ μόνον τὸ ἐπὶ τῶν φαρμάκων γιγνόμενον ἀκολούθως
ἀναιρεῖν διὰ τὴν ἀκολουθίαν τοῦ δόγματος, ἀλλὰ καὶ τὴν
φύσιν αὐτὴν τὴν διοικοῦσαν ἐν ἡμῖν τὰ πάντα μηδὲν εἶ-
ναι οἴεσθαι. ἕκαστα γὰρ τῶν γιγνομένων ἐκ τῆς τῶν ὄγκων
συνθέσεως καὶ συμπλοκῆς γίγνεσθαι βούλεται. διόπερ καὶ
θαυμάζειν ἐπέρχεταί μοι, ὅταν αὐτὸν ὁρῶ τὰ οὕτω θαυ-
 244

μαστὰ τῆς φύσεως ἔργα μὴ βλέποντα, καὶ μάλιστα τὰς ἐξ

ἀρχῆς ἐν αὐτῇ τῇ γενέσει τοῦ ἀνθρώπου γιγνομένας τέχνας,
ὅπως μὲν διαπλάττεται τὸ ἔμβρυον ἐν τῷ τῆς μήτρας τόπῳ,

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pisonem Vol. 14, p.293, line 17

ἀποτιθέμενος χρῆσθαι μὴ εὐθέως, ἀλλὰ μεθ' ἡμέρας που

δέκα. ἐσκεύασα δ' αὐτοὺς ἐγὼ, μὴ καύσας τὰ θηρία, ἀλλὰ
τοὺς ἐξ αὐτῶν ἀρτίσκους, ὥσπερ ἐπὶ τῆς θηριακῆς
ὑπέδειξα σκευάζεσθαι, ἀναμίξας τοῖς μετὰ τῶν θηρίων και-
ομένοις καὶ αὐτοὺς, ἵνα ἥν περ ἔχῃ πικρότητα ἐν αὐτοῖς,
ἐν τῇ καύσει ταύτην ἀποβάλῃ, τοσοῦτον μέτρον τῶν ἀρτί-
σκων προσβάλλων, ὅσον περ ἐτεκμηράμην ἔχειν τὸν ἀρι-
θμὸν τῶν τεσσάρων ἐχιδνῶν, καὶ ἀπέβησαν ὡς ἀληθῶς
ἄριστοι, οὔτε τὸ ἐκ τῆς καύσεως σποδῶδες ἐν τῇ γεύσει
ἔχοντες οὔτε μέλανες ὄντες τὴν χροιὰν, ἀλλὰ καὶ τὴν ποι-
ότητα ἐν τῇ χρήσει ἥδιστοι γενόμενοι, καὶ τὴν δύναμιν
πρὸς ἅπερ εἶπον αὐτοὺς ἰδίως ποιεῖν, ἐνεργεστέραν ἔχοντες.  
οὗτός ἐστιν ὁ περὶ τῆς θηριακῆς καὶ τῶν θηριακῶν ἁλῶν
λόγος, φιλοπόνως, ὡς οἶμαι, ἐξετασθεὶς ὑπ' ἐμοῦ μάλιστα,
ἐπεὶ καὶ σὺ περὶ πάντας τοὺς λόγους φιλοτίμως ἔχεις. μέ-
μνημαι γάρ σε, ὁπότε τοῖς λόγοις ἐνδόξως ἔτι δημοσιεύων
ἐσχόλαζες, ἤ τι λέγων πρόβλημα, κρῖναι τοὺς λέγοντας δια-
λιπεῖν ποτε, πολλὰς ἀφορμὰς εὑρίσκειν σε φιλοτιμούντων εἰς
τόδε διαλεγομένων. ἔλεγες γὰρ ὅτι καὶ οἱ θεοὶ μὴ χρῶντες
οὐ λαλοῦσιν. ἐνίοτε δὲ καὶ τὰ χρηστήρια σιωπᾷ, ποτὲ καὶ
ἡ θάλασσα τοῖς χειμῶσι τὸ πλεῖσθαι οὐκ ἔχει.

Γαληνός ιατρός. Institutio logica chap.13, sec. 9, line 1

ἢ μέσον, ἐν τῷ τῆς ποιότητος γένει τὴν ζήτησιν ἴσχει,

(καθά)περ ἐν τῷ πρός τι τὸ τῶν ἰσοσκελῶν τριγώ-
νων ἴσας εἶναι τὰς πρὸς τῇ βάσει γωνίας. ὁ δέ γε  
δεικνὺς ἐν τῷ μέ(σῳ) τοῦ κόσμου τετάχθαι τὴν γῆν
κατὰ τὸ ποῦ κεῖται τὴν σκέψιν ποιεῖται, καθάπερ γε
καὶ ὁ μὴ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον Ἱπποκράτην τε καὶ
Δημόκριτον γεγονέναι κατὰ τὸ πότε γεγόνασι τὴν ἀπό-
δειξιν ποιεῖται. ὁ μέντοι ζητῶν εἰ σφαιροειδής ἐστιν
ἡ γῆ, κατὰ τὴν τοῦ ποιοῦ κατηγορίαν ποιεῖται τὴν
σκέψιν, ὥσπερ γε καὶ ὁ ἀποφηνάμενος εἶναι σφαιροειδῆ,
ποιότητά τινα τῆς γῆς ἀπ(εφήνα)το. κατὰ δὲ τὸ ποιεῖν
καὶ πάσχειν αἱ τῶν αἰτίων γίγνονται ζητήσεις· ἐν
ἰατρικῇ μὲν οὖν ἐ(κ) τίνος αἰτίας γίγνονται φωνὴ καὶ
ἀναπνοὴ καὶ θρέψις (καὶ) πέψις, ἐν φιλοσοφίᾳ δὲ
σεισμὸς κεραυνὸς ἀστραπή τε καὶ βροντή. κατὰ δὲ τὸ
ἔχειν ζητεῖται τίς ἐστιν ὁ πλούσιος ἢ τίς ὁ πένης ἢ
τίς ὁ εὔπορος ἢ τίς ὁ πτωχός. ὁ δὲ ἐπι(ζητῶν ὅπως)
τις ἱμάτιον ὑφήνατο καὶ δίκτυον ἐπλέξατο καὶ
 245

κιβώτιον καὶ σκίμποδα, σύνθεσιν ζητεῖ παραλελειμ-

μένην ὑπὸ Ἀριστοτέλους ἐν τῇ τῶν δέκα κατηγοριῶν,
ὡς ἐπιδέδεικταί μοι διὰ τῶν εἰς ἐκεῖνο τὸ βιβλίον

Γαληνός ιατρός. De substantia facultatum naturalium Frag. um (= De propriis placitis

Frag. um) Vol. 4, p.762, line 16

φημι χρησίμην τε ἅμα καὶ δυνατὴν εἶναι πᾶσι τοῖς βουλο-

μένοις ἀσκῆσαι· καὶ γέγραπταί μοι περὶ τούτου δύο βιβλία.
νυνὶ δὲ ὅπερ ὑπεσχόμην προσάξω, τὴν ἀρχὴν ἐνθένδε ποιη-
σάμενος. ὅτι μὲν ἐκ τῆς τῶν δʹ στοιχείων κράσεως ἅπαντα
τὰ παρ' ἡμῖν σώματα γίγνεται, βεβαίως γιγνώσκειν φημί·
καὶ προσέτι δι' ὅλων αὐτῶν κεραννυμένων, οὐχ, ὡς Ἐμπεδο-
κλῆς ἡγεῖτο, κατὰ σμικρὰ μόρια καταθραυομένων. εἴτε δὲ
τῶν σωματικῶν οὐσιῶν ὅλων δι' ἀλλήλων ἰουσῶν, εἴτε τῶν
ποιοτήτων μόνων, οὔτ' ἀναγκαῖον εἶναί φημι γινώσκειν,
οὔτε ἀποφαίνομαι. πιθανώτερον δὲ εἶναι νομίζω, κατὰ τὰς
ποιότητας γίγνεσθαι τὰς κράσεις. τήν γε μὴν ψυχὴν, εἰ
μὲν ἀθάνατος οὖσα ταῖς σωματικαῖς οὐσίαις κεραννυμένη τὰ
ζῶα διοικεῖ, γινώσκειν βεβαίως οὐκ ἀπαγγέλλομαι, καθάπερ  
οὐδὲ εἰ μηδεμία καθ' ἑαυτήν ἐστιν ἡ οὐσία ψυχῆς. ἐκεῖνο
μέντοι φαίνεταί μοι σαφῶς, ὅτι, κᾂν εἰσοικίζηται τοῖς σώ-
μασι, δουλεύει ταῖς φύσεσιν αὐτῶν, αἵπερ εἰσὶν, ὡς ἔφην,
ἐκ τῆς τῶν στοιχείων ποιᾶς κράσεως γιγνόμεναι. καὶ κατά
γε τοῦτο πρὸς τὴν ἰατρικὴν τέχνην οὐδὲν ἡγοῦμαι

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de natura hominis librum commentarii iii

Kühn Vol. 15, p.32, line 9

βελτίων οὖν ἀνάγνωσις εἰκότως ἐλέγετο κατὰ τὴν πρώτην ῥῆσιν ἡ

δασύνουσα κατὰ τὴν ἐκφώνησιν τὴν πρώτην συλλαβὴν τοῦ ἓν ἐόν.
ὅτι γὰρ οὐχ ἕν ἐστιν, ἀλλὰ πλείω τὰ συντιθέντα τὴν | τοῦ ἀνθρώπου
φύσιν, ἐπιδείκνυσιν ὁ Ἱπποκράτης, οὐ μὴν ὅτι γε μηδέν ἐστι τῶν
τεττάρων στοιχείων εἰλικρινὲς ἐν τῷ σώματι. τὴν ἀρχὴν γὰρ οὐδὲ λέγου-
σιν οἱ τῆς δόξης ταύτης ἡγεμόνες τοῦτο. ἓν δή τι παρὰ τὰ τέτταρα,  
τὸ ἐξ αὐτῶν συγκείμενον, ἀποφαίνονται, ὥς γε τὴν τετραφάρμακον
δύναμιν οὔτε κηρὸν οὔτε πίτταν οὔτε ῥητίνην οὔτε στέαρ, ἀλλά τι
παρὰ ταῦτα ἓν ἄλλο, ὃ ἐξ ἁπάντων κραθέντων γέγονεν, οὔσης πάλιν
καὶ αὐτῆς ταύτης τῆς δόξης διττῆς· ἔνιοι μὲν γὰρ τὰς τέτταρας
ποιότητας μόνας κεράννυσθαι δι' ὅλων ἀλλήλαις λέγουσιν, ἔνιοι δὲ τὰς
οὐσίας ἀπεφήναντο, Περιπατητικοὶ μὲν τῆς προτέρας δόξης προ-
στάντες, Στωϊκοὶ δὲ τῆς δευτέρας· ἔτι τε τούτων ἔμπροσθεν Ἐμπε-
δοκλῆς ἐξ ἀμεταβλήτων τῶν τεσσάρων στοιχείων ἡγεῖτο γίνεσθαι τὴν
τῶν συνθέτων σωμάτων φύσιν, οὕτως ἀναμεμιγμένων ἀλλήλοις τῶν
πρώτων, ὡσεί τις λειώσας ἀκριβῶς καὶ χνοώδη ποιήσας ἰὸν καὶ χαλ-
κίτην καὶ καδμείαν καὶ μίσυ μίξειεν, ὡς μηδὲν ἐξ αὐτῶν δύνασθαι μετα-
 246

χειρίσασθαι χωρὶς ἑτέρου. |

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de natura hominis librum commentarii iii

Kühn Vol. 15, p.51, line 13

σωμάτων ἀδύνατον εἶναι γενέσθαι, νῦν δὴ σαφῶς οὐκ ἀνθρώπου μό-

νον, ἀλλὰ καὶ πάντων, ὅσα γένεσιν ἔχει καὶ φθορὰν σώματος, ἐκ τῶν
αὐτῶν εἶναι τὴν γένεσίν φησιν· ἐκ θερμοῦ γὰρ καὶ ψυχροῦ καὶ ξηροῦ
καὶ ὑγροῦ πάντα γεγονέναι καὶ διὰ τοῦτο κοινὰ πάντων εἶναι ταῦτα
στοιχεῖα. τὰ δὲ ἴδια τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεως αἷμα καὶ φλέγμα καὶ
χολὴ ξανθή τε καὶ μέλαινα. καίτοι γ' οὐδὲ ταῦτα ἴδια καλῶς ἂν λέγοιτο·
κοινὰ γάρ ἐστιν ἁπάντων τῶν ἐναίμων ζῴων. εὔδηλον δ' ὅτι καὶ τού-
των ἕκαστον ἐκ τῶν πρώτων τεττάρων γέγονεν, ἅπερ ἀπὸ τῶν ποιο-
τήτων ὀνομάζοντες ὑγρὸν καὶ ξηρὸν καὶ ψυχρὸν καὶ θερμὸν λέγομεν·
ἴδια δὲ τῆς οὐσίας αὐτῶν ἐστιν ὀνόματα πῦρ ἢ ὕδωρ ἢ ἀὴρ ἢ γῆ.
πρόδηλον γὰρ ὅτι τὰ στοιχεῖα κατὰ τὰς ἁπλᾶς καὶ ἀμίκτους ποιότητας
καλεῖται, θερμότητος μὲν ἄκρας ὑπαρχούσης ἐν πυρί, καθάπερ γε καὶ
ὑγρότητος ἐν ἀέρι, ψυχρότητος δὲ ἐν ὕδατι, ξηρό|τητος δὲ ἄκρας ἅμα
πιλήσει τε καὶ ψύξει κατὰ τὴν γῆν. πῶς οὖν οἴονταί τινες ὑγρὸν μὲν
καὶ ξηρὸν καὶ ψυχρὸν καὶ θερμὸν Ἱπποκράτην τίθεσθαι τὰ στοιχεῖα,
(φαίνεσθαι γὰρ ἐν ἀνθρώπῳ ταῦτα), πῦρ δὲ καὶ ὕδωρ ἀέρα τε καὶ γῆν
μὴ προσίεσθαι, (διότι μηδὲ φαίνεσθαί τι τούτων ἐν ἀνθρώπου σώ-
ματι); μὴ παρακολουθοῦντες μὴν ὅτι, εἰ τὰ φαινόμενα περὶ τὸ σῶμα  
θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ὑγρὰ κοινὰ λέγομεν εἶναι πάντων
σωμάτων στοιχεῖα, κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ λίθος καὶ τῶν ἐμψύχων
τε καὶ ἀψύχων σωμάτων ἕκαστον αἷμα ἔσται καὶ φλέγμα καὶ χολὴ διττή,

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de natura hominis librum commentarii iii

Kühn Vol. 15, p.52, line 18

τε καὶ ἀψύχων σωμάτων ἕκαστον αἷμα ἔσται καὶ φλέγμα καὶ χολὴ διττή,
καθάπερ ὀστοῦν καὶ χόνδρος καὶ φλὲψ καὶ ἀρτηρία καὶ νεῦρον καὶ
τἄλλα πάντα τὰ φαινόμενα κατὰ τὸ σῶμα θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ
καὶ ὑγρά. τίς οὖν ταῦτα τολμήσει φάναι κοινὰ στοιχεῖα πάντων εἶναι
σωμάτων; οὐδεὶς δήπου τῶν καὶ βραδυτάτων, εἰρηκότος τοῦ Ἱπποκρά-
τους· ἀνάγκη τοίνυν τῆς φύσιος τοιαύτης ἐούσης καὶ τῶν
ἄλλων ἁπάντων καὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου. χρὴ τοίνυν μὴ τὰ
βλεπόμενα κατὰ τὸ σῶμα τἀνθρώπου θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ
ὑγρὰ λέγειν αὐτὸν οἴεσθαι νῦν, ἀλλὰ τὰ τέτταρα στοιχεῖα. ταῦτα γὰρ
ἄκρας ἔχει καὶ ἀμίκτους ποιότητας, ἐξ ὧν ἀλλήλαις κεραννυμένων τὰ
μεταξὺ σώματα πάντα γίνεται κατ' ἐπικράτειαν, οὐ κυρίως ὀνομαζό-
μενα θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ὑγρά. ὡς, εἴ γε ταῦτα τὰ ἤδη
κε|κραμένα στοιχεῖα θησόμεθα, τὰ τὰς ἄκρας ἔχοντα ποιότητας οὐκ
οἶδ' ὅ τι φήσομεν εἶναι. καὶ κατὰ τὴν ἐχομένην δὲ ῥῆσιν ἐναργέστερον
ἔτι τὴν ἑαυτοῦ γνώμην ἐνδείκνυται, πρὸς ἣν ἤδη μεταβῶμεν.
 247

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de natura hominis librum commentarii iii

Kühn Vol. 15, p.53, line 1

καὶ ὑγρά. τίς οὖν ταῦτα τολμήσει φάναι κοινὰ στοιχεῖα πάντων εἶναι
σωμάτων; οὐδεὶς δήπου τῶν καὶ βραδυτάτων, εἰρηκότος τοῦ Ἱπποκρά-
τους· ἀνάγκη τοίνυν τῆς φύσιος τοιαύτης ἐούσης καὶ τῶν
ἄλλων ἁπάντων καὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου. χρὴ τοίνυν μὴ τὰ
βλεπόμενα κατὰ τὸ σῶμα τἀνθρώπου θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ
ὑγρὰ λέγειν αὐτὸν οἴεσθαι νῦν, ἀλλὰ τὰ τέτταρα στοιχεῖα. ταῦτα γὰρ
ἄκρας ἔχει καὶ ἀμίκτους ποιότητας, ἐξ ὧν ἀλλήλαις κεραννυμένων τὰ
μεταξὺ σώματα πάντα γίνεται κατ' ἐπικράτειαν, οὐ κυρίως ὀνομαζό-
μενα θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ὑγρά. ὡς, εἴ γε ταῦτα τὰ ἤδη
κε|κραμένα στοιχεῖα θησόμεθα, τὰ τὰς ἄκρας ἔχοντα ποιότητας οὐκ
οἶδ' ὅ τι φήσομεν εἶναι. καὶ κατὰ τὴν ἐχομένην δὲ ῥῆσιν ἐναργέστερον
ἔτι τὴν ἑαυτοῦ γνώμην ἐνδείκνυται, πρὸς ἣν ἤδη μεταβῶμεν.

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de natura hominis librum commentarii iii

Kühn Vol. 15, p.80, line 10

      
 Σαφὴς ἡ ῥῆσίς ἐστι γράφοντος αὐτοῦ τὰ μαρτύρια τοῦ προκειμένου
λόγου, καθ' ὃν ἔφη τὸ φάρμακον, ὅταν εἰς τὸ σῶμα ἔλθῃ, πρῶτον μὲν
τὸν οἰκεῖον ἕλκειν αὐτῷ χυμόν, ἔπειτα δὲ καὶ τοὺς ἄλλους. μεμνῆσθαι
δὲ χρὴ καὶ περὶ τῶν φυτῶν αὐτοῦ λέγοντος ἕλκειν καὶ ταῦτα εἰς ἑαυτὰ
τὸ κατὰ φύσιν ἕκαστον αὐτῷ· περιέχεσθαι γὰρ ἐν τῇ γῇ καὶ ὀξὺ καὶ
γλυκὺ καὶ πικρὸν καὶ ἁλμυρὸν καὶ παντοῖον· ὥσπερ δηλονότι καὶ κατὰ
τὸν ἄνθρωπον ὀξὺ μὲν τὴν μέλαιναν χολήν, πικρὸν δὲ τὴν ξανθήν,
γλυκὺ δὲ τὸ αἷμα καὶ ἁλμυρὸν τὸ φλέγμα· καὶ γὰρ καὶ τοιοῦτόν ἐστί
τι φλέγμα, καθάπερ ἄλλο γλυκὺ καὶ ἕτερον ὀξὺ καί τι ἕτερον μηδεμίαν
ἔχον ἐπίσημον ποιότητα. διὰ τοῦτό μοι δοκεῖ καὶ κατὰ τὸ τέλος τῆς
ῥήσεως προσθεῖναι τὸ καὶ παντοῖον, οὐ μόνον ἐν τῷ φλέγματι δια-
φορὰς ὁρῶν παμπόλλας, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοὺς ἄλλους χυμούς. ὥσπερ
γὰρ ὀξὺ καὶ γλυκὺ καὶ πικρὸν καὶ ἁλμυρόν, οὕτω καὶ στρυφνόν τι καὶ
αὐστηρὸν καὶ δριμὺ καὶ λιπαρὸν εἶδός ἐστι χυμῶν ἔν τε τοῖς ζῴοις καὶ
τοῖς φυτοῖς καὶ δηλονότι καὶ κατὰ τὴν γῆν ἀνάλογον αὐτοῖς. |

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis vel Polybi opus de salubri victus ratione privatorum
commentarius (= Galeni in Hippocratis de nat Kühn Vol. 15, p.180, line 4

ὀπτὰ κρέα θερμαίνει καὶ ξηραίνει παραβαλλόμενα μάζῃ τε καὶ λαχά-

νοις, οὐδεὶς ἀγνοεῖ. παραπλησίως δὲ καὶ ὁ ἄρτος, εἰ παραβάλλοιτο
μάζῃ, θερμαίνειν τε καὶ ξηραίνειν λεχθήσεται. ταῦτα οὖν ὡς παρα-
δείγματα νομιστέον εἰρῆσθαι τἀνδρί. σὺ δὲ καὶ τῶν ὀσπρίων ἐπιλέξῃ
τὰ θερμαίνοντα καὶ ξηραίνοντα, καθάπερ τὴν φακῆν, ἀλλὰ καὶ τῶν
λαχάνων ὅσα ταύτην ἔχει τὴν δύναμιν, ὥσπερ ἡ κράμβη, καὶ τῶν
κρεῶν ὡσαύτως, οἷα τὰ τῶν ἀγρίων συῶν ἐστι καὶ τὰ ταριχευθέντα.
 248

ταῦτα δὲ λέλεκται κἀμοὶ | πάντα παραδείγματος ἕνεκεν. ἡ δὲ σύμπασα

κατὰ μέρος ὕλη τῶν τροφῶν ἐν τρισὶν ὑπομνήμασι σύγκειται τήνδε
τὴν ἐπιγραφὴν ἔχουσι· Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων.
 ὥσπερ οὖν ταῦτα καλῶς εἴρηται περὶ τῆς κατὰ τὰς ποιότητας
αἱρέσεως τε καὶ φυγῆς τῶν σιτίων, οὕτω καὶ τὰ περὶ τῆς τῶν σιτίων
ποσότητος. ἐσθίειν γὰρ ὡς πρὸς τὰς ἄλλας ὥρας πλεῖστα συγχωρη-
τέον ἐν χειμῶνι, μεμαθηκότας ἐν Ἀφορισμοῖς ὀρθῶς εἰρῆσθαι· “θέρεος
καὶ φθινοπώρου σιτία δυσφορώτατα φέρουσι, χειμῶνος ῥήιστα, ἦρος
δεύτερον.” εἰ δὲ καὶ διὰ τί γίνεται ταῦτα μαθεῖν ἐθέλοι τις, ἐδίδαξε  
καὶ τοῦτο κατὰ τοὺς Ἀφορισμοὺς εἰπών· “αἱ κοιλίαι χειμῶνος καὶ
ἦρος θερμόταται φύσει”, διότι τὸ περιέχον ψυχρὸν ὂν ἐναποστέγει
στεγανοῦν καὶ κατακλείει τὸ ἔμφυτον θερμὸν ἐν τῷ βάθει τοῦ σώμα-
τος. ἐν δὲ τῷ θέρει διαφορεῖται μὲν τοῦτο διὰ τῆς διαπνοῆς, διὰ τῆς
ἀναπνοῆς δ' ἕλκεται τὸ περιέχον θερμόν· ὀνομάζω δὲ ἀναπνοὴν μὲν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis vel Polybi opus de salubri victus ratione privatorum
commentarius (= Galeni in Hippocratis de nat Kühn Vol. 15, p.204, line 7

τοῦ καὶ ῥωννύναι τὴν δύναμιν, ἧς μάλιστα φροντίζειν ἔοικεν ἐπὶ τῶν
ἰσχνῶν. ἔπειτα, φησί, σιτία παντοδαπὰ ἐσθιέτωσαν. τούτου δὲ
λογισμὸν οὐ τὸν αὐτὸν πάντες ἔγραψαν οἱ ἐξηγησάμενοι τὸ βιβλίον·
ἐνίοις μὲν γὰρ αὐτῶν δοκεῖ διδόναι παντοδαπά, διότι στασιάζοντα πρὸς
ἄλληλα ῥᾷον εἰς | ἔμετον ὁρμᾷ, τισὶ δὲ ὑπὲρ τοῦ πλεῖον προσενέγκα-
σθαι· τὰ γὰρ ἁπλᾶ καὶ μονοειδῆ ταχέως ἐμπίπλησιν, οὐκ ἐᾷ δὲ πίνειν
εὐθέως αὐτούς, ἴσως ἵνα μὴ ταχέως ἐπιπολάσῃ τὰ σιτία, ὃ οὐ βούλε-
ται· διὰ δὲ τὸ μὴ γενέσθαι τοῦτο καὶ χρόνον τινὰ μεταξὺ πρὸς τὴν
θρέψιν αὐτάρκη διατρίβειν ὁρίζει καὶ τὸν χρόνον δὲ αὐτὸς εἶπεν· ὅσον
τέσσαρα στάδια διελθεῖν. ἐπὶ δὲ τούτοις οὕτω προαχθεῖσι δίδωσι
τὸ ποτόν, οἴνους τρεῖς διαφέροντας ἀλλήλων κατὰ ποιότητα· κελεύει
γὰρ εἶναι τὸν μέν τινα τῶν οἴνων αὐστηρόν, τὸν δὲ γλυκύν, τὸν
δὲ ὀξύν, οὐκ εἰπὼν οὐδὲ ἐνταῦθα τὴν αἰτίαν, δι' ἣν οὕτως ἐκέλευσεν.
οἱ δ' ἀπομαντευόμενοι τῆς γνώμης αὐτοῦ φασι τὸν μὲν αὐστηρὸν
διδόναι ῥώμης ἕνεκα τῶν ὀργάνων, δι' ὧν ὁ ἔμετος ἔσται, τὸν δὲ  
γλυκύν, ἵνα εἰς ἔμετον ὁρμήσῃ καὶ διὰ τὸ χέειν τοὺς χυμοὺς τὸν
γλυκὺν οἶνον, τὸν δὲ ὀξύν, ἵνα ἀπορρύψῃ τὰ ἐμπεπλασμένα τῇ γαστρί.
τάχ' οὖν καὶ τὰ σιτία παντοδαπὰ κατὰ τὰς ποιότητας ἐκέλευσε
λαμβάνειν αὐτούς, ἵνα τὰ μὲν ῥώσῃ τὴν γαστέρα, τὰ δὲ εἰς ἔμετον
παροξύνῃ, τὰ δὲ ἀπορρύψῃ τοὺς ἐμπεπλασμένους χυμούς. |
 ὅπερ δὲ λέγω πολλάκις ἐν ταῖς πρὸς τοὺς ἑταίρους τε καὶ τοὺς

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis vel Polybi opus de salubri victus ratione privatorum
commentarius (= Galeni in Hippocratis de nat Kühn Vol. 15, p.204, line 14

ται· διὰ δὲ τὸ μὴ γενέσθαι τοῦτο καὶ χρόνον τινὰ μεταξὺ πρὸς τὴν
θρέψιν αὐτάρκη διατρίβειν ὁρίζει καὶ τὸν χρόνον δὲ αὐτὸς εἶπεν· ὅσον
τέσσαρα στάδια διελθεῖν. ἐπὶ δὲ τούτοις οὕτω προαχθεῖσι δίδωσι
τὸ ποτόν, οἴνους τρεῖς διαφέροντας ἀλλήλων κατὰ ποιότητα· κελεύει
γὰρ εἶναι τὸν μέν τινα τῶν οἴνων αὐστηρόν, τὸν δὲ γλυκύν, τὸν
 249

δὲ ὀξύν, οὐκ εἰπὼν οὐδὲ ἐνταῦθα τὴν αἰτίαν, δι' ἣν οὕτως ἐκέλευσεν.
οἱ δ' ἀπομαντευόμενοι τῆς γνώμης αὐτοῦ φασι τὸν μὲν αὐστηρὸν
διδόναι ῥώμης ἕνεκα τῶν ὀργάνων, δι' ὧν ὁ ἔμετος ἔσται, τὸν δὲ  
γλυκύν, ἵνα εἰς ἔμετον ὁρμήσῃ καὶ διὰ τὸ χέειν τοὺς χυμοὺς τὸν
γλυκὺν οἶνον, τὸν δὲ ὀξύν, ἵνα ἀπορρύψῃ τὰ ἐμπεπλασμένα τῇ γαστρί.
τάχ' οὖν καὶ τὰ σιτία παντοδαπὰ κατὰ τὰς ποιότητας ἐκέλευσε
λαμβάνειν αὐτούς, ἵνα τὰ μὲν ῥώσῃ τὴν γαστέρα, τὰ δὲ εἰς ἔμετον
παροξύνῃ, τὰ δὲ ἀπορρύψῃ τοὺς ἐμπεπλασμένους χυμούς. |
 ὅπερ δὲ λέγω πολλάκις ἐν ταῖς πρὸς τοὺς ἑταίρους τε καὶ τοὺς
ἄλλους φίλους συνουσίαις, ἐρῶ καὶ νῦν. οὐ σμικρά μοι δοκοῦσιν ἁμαρ-
τάνειν οἱ τὴν δογματικὴν αἵρεσιν ἄνδρες πρεσβεύοντες, ἄνευ τοῦ
τὸν λογισμὸν εἰπεῖν ὧν συμβουλεύουσιν ἀποφαινόμενοι καθάπερ τινὰ
προστάγματα βασιλικά. βέλτιον γὰρ ἦν ἑκάστου τῶν προσταττομένων
αὐτὸν τὸν γράψαντα τὸ βιβλίον εἰπεῖν τὴν δύναμιν, ὡς Ἱπποκράτης
ἐποίησεν ἐν τῷ Περὶ διαίτης ὀξέων ἐπὶ τῆς πτισάνης εἰπών· “τὸ γὰρ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis vel Polybi opus de salubri victus ratione privatorum
commentarius (= Galeni in Hippocratis de nat Kühn Vol. 15, p.208, line 13

τοῦ τρόπου ξυμφέρει ποιέειν.

      
 Ἐπιτήδειον μὲν ἀνεμεῖν τὰ σιτία τοῖς ἤτοι διαρρύψαι βουλομένοις
τὴν κοιλίαν ἢ κένωσιν μετρίαν ποιήσασθαι τοῦ παντὸς σώματος. ἀξιοῖ
δὲ τούτους ἐσθίειν τε πολλάκις καὶ ποικίλα καὶ οἴνους πλείονας  
πίνειν, ἔμπαλιν δὲ τοὺς μήτε ἐμεῖν βουλομένους ὑγροτέρας τε τοῦ
προσήκοντος ἔχοντας κοιλίας, ὡς ἐπισχέσεως δεῖσθαι, μήτε πολλάκις
ἐσθίειν μήτε πολυειδῆ σιτία τε καὶ οἴνους προσφέρεσθαι. τὸ μὲν γὰρ
ἅπαξ φαγεῖν ἕν τι μονοειδὲς ἕνα τε πίνειν οἶνον εἰς τὸ κατασχεῖν
αὐτὰ τὴν γαστέρα τε καὶ πέψαι συντελεῖ, τὰ δὲ ἐναντία πεφθῆναί τε
δυσχερέστερα καὶ μεῖναι κατὰ τὴν γαστέρα. παρὰ δὲ τὴν ποιότητα τῶν
προσενηνεγμένων καὶ | τὴν τάξιν τῆς προσφορᾶς ἤτοι γ' ἐπιπολάζειν
αὐτὰ ἢ ὑπέρχεσθαι κάτω συμβαίνει.
      
 Τὰ παιδία χρὴ τὰ νήπια βρέ-
χειν ἐν θερμῷ ὕδατι πολὺν χρόνον καὶ πίνειν ὑδαρέα τὸν
οἶνον διδόναι καὶ μὴ ψυχρὸν παντάπασι. τοῦτον δὲ διδόναι,
ὃς ἥκιστα τὴν γαστέρα μετεωριεῖ καὶ φῦσαν παρέξει. ταῦτα
δὲ ποιέειν, ὅκως οἵ τε σπασμοὶ ἧσσον ἐπιλαμβάνωσι καὶ μεί-
ζονα γίνηται καὶ εὐχροώτερα.
      

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.484, line 14

ἐν τοῖς Περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως. ἀλλὰ καὶ εὐπεπτο-
τάτην εἶναί φησι τὴν τοιαύτην πτισάνην, ὡς ἂν διαλελυμένην τε καὶ
μηδὲν ἔτι σκληρὸν καὶ δυσκατέργαστον ἔχουσαν ἄφυσόν τε γεγονυῖαν
ἤδη διὰ τὸ τῆς ἑψήσεως μῆκος.
 ὃ δ' ἐπὶ τῷ τέλει τῆς ῥήσεως εἶπεν, ὀνομάσας ἀσθενεστάτην
 250

τὴν οὕτως ἡψημένην, εἰ μὲν μηδὲν προειρήκει περὶ αὐτῆς ὡς εὐπεπτο-

τάτης, ἕτοιμον ἂν ἦν φάναι πρὸς τὴν ἐν τῇ γαστρὶ κατεργασίαν ἀνα-
φέρεσθαι τὸν λόγον, ἀσθενεστάτης αὐτῆς εἰρημένης, ὡς εἰ καὶ ῥᾷστα
νικωμένην εἰρήκει καὶ κατεργαζομένην ὑπὸ τῆς γαστρὸς καὶ μεταβαλλο-
μένην· ἐπεὶ δὲ τοῦτο προείρηται, τὴν ἀσθένειαν αὐτῆς ἤτοι διότι βρα-
χεῖαν τροφὴν τῷ σώματι δίδωσιν ἀκουστέον ἐστὶν ἢ ὅτι ποιότητα μηδε-
μίαν ἔχει σφοδράν, ὡς ἤτοι τῶν νεύρων ἢ τῆς γνώμης ἅπτεσθαι,
καθάπερ ὄξος τε καὶ οἶνος. |

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.515, line 15

ἀρέσκομαι, προσαποφαίνεσθαί τε τοῖς ἐξηγήσεως δεομένοις ὡς τὰ πολλὰ

καὶ τὴν ἐμαυτοῦ γνώμην· οὐ μὴν τὰς ἀποδείξεις γράφω τῶν ἀληθῶν μοι
δοξάντων εἶναι κατὰ τὰ τοιαῦτα ὑπομνήματα· γέγραπται γὰρ ὑπὲρ
τούτων ἰδίᾳ καθ' ἕκαστον· ἀλλὰ τὰ κεφάλαια μόνα τῶν ἀποδεδειγμένων
ἐν ἑτέραις πραγματείαις ἀναμιμνῄσκω, καθάπερ καὶ νῦν ἐπὶ τῆς ὀδύνης
ποιήσω.
 περὶ οὖν ὀδύνης γενέσεως εἴρηται μέν μοι κἀν τῷ Περὶ τῶν
καθ' Ἱπποκράτην στοιχείων, εἴρηται δὲ κἀν ταῖς τῶν Συμπτωμάτων
αἰτίαις, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητικοῖς σώμασιν ἡ ὀδύνη γίνεται μεταβολὴν
ἀθρόαν εἰς τὸ παρὰ φύσιν λαμβάνουσι, καὶ ὡς ἔστιν ἡ μεταβολὴ διττή,
ποτὲ μὲν ἀλλοιουμένων αὐτῶν ἀθρόως τε καὶ βιαίως κατὰ ποιότητα,
ποτὲ δὲ τῆς συνεχείας λυομένης. ἀλλοιοῦται μὲν οὖν ἀθρόως κατὰ τὰς  
δρα|στικὰς ποιότητας θερμαινόμενα καὶ ψυχόμενα καὶ ξηραινόμενα καὶ
ὑγραινόμενα, διαφθείρεται δ' αὐτῶν ἡ συνέχεια τεινομένων σφοδρῶς ἢ
θλιβομένων ἢ θλωμένων. οὕτως οὖν καὶ τῆς πλευρᾶς ἡ ὀδύνη γίνεται
κατὰ τὰ πλευριτικὰ πάθη, περὶ ὧν ὁ λόγος ἦν αὐτῷ, τῆς ἐν τούτοις
τοῖς χωρίοις φλεγμονῆς καὶ τῷ πλήθει τῆς παρὰ φύσιν θερμασίας ἀνιώσης
τὰ μόρια κατὰ δυσκρασίαν καὶ τῇ πληρώσει δὲ τεινούσης τὰ φλεγμαί-
νοντα σώματα. πρώτης οὖν ἀξιοῖ βοηθείας εἰς τὴν τῆς ὀδύνης ἴασιν ἢ
παρηγορίαν ἀποπειραθῆναι τῆς διὰ τῶν θερμασμάτων·
Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv
Kühn Vol. 15, p.516, line 1

τούτων ἰδίᾳ καθ' ἕκαστον· ἀλλὰ τὰ κεφάλαια μόνα τῶν ἀποδεδειγμένων

ἐν ἑτέραις πραγματείαις ἀναμιμνῄσκω, καθάπερ καὶ νῦν ἐπὶ τῆς ὀδύνης
ποιήσω.
 περὶ οὖν ὀδύνης γενέσεως εἴρηται μέν μοι κἀν τῷ Περὶ τῶν
καθ' Ἱπποκράτην στοιχείων, εἴρηται δὲ κἀν ταῖς τῶν Συμπτωμάτων
αἰτίαις, ὡς ἐν τοῖς αἰσθητικοῖς σώμασιν ἡ ὀδύνη γίνεται μεταβολὴν
ἀθρόαν εἰς τὸ παρὰ φύσιν λαμβάνουσι, καὶ ὡς ἔστιν ἡ μεταβολὴ διττή,
ποτὲ μὲν ἀλλοιουμένων αὐτῶν ἀθρόως τε καὶ βιαίως κατὰ ποιότητα,
ποτὲ δὲ τῆς συνεχείας λυομένης. ἀλλοιοῦται μὲν οὖν ἀθρόως κατὰ τὰς  
δρα|στικὰς ποιότητας θερμαινόμενα καὶ ψυχόμενα καὶ ξηραινόμενα καὶ
ὑγραινόμενα, διαφθείρεται δ' αὐτῶν ἡ συνέχεια τεινομένων σφοδρῶς ἢ
θλιβομένων ἢ θλωμένων. οὕτως οὖν καὶ τῆς πλευρᾶς ἡ ὀδύνη γίνεται
κατὰ τὰ πλευριτικὰ πάθη, περὶ ὧν ὁ λόγος ἦν αὐτῷ, τῆς ἐν τούτοις
τοῖς χωρίοις φλεγμονῆς καὶ τῷ πλήθει τῆς παρὰ φύσιν θερμασίας ἀνιώσης
 251

τὰ μόρια κατὰ δυσκρασίαν καὶ τῇ πληρώσει δὲ τεινούσης τὰ φλεγμαί-

νοντα σώματα. πρώτης οὖν ἀξιοῖ βοηθείας εἰς τὴν τῆς ὀδύνης ἴασιν ἢ
παρηγορίαν ἀποπειραθῆναι τῆς διὰ τῶν θερμασμάτων· ταῦτα γὰρ
εἴωθεν ἀραιόν τε τὸ δέρμα ποιεῖν πρὸς τὰς διαπνοὰς καὶ τὸ κατὰ
τὴν φλεγμονὴν αἷμα λεπτύνειν τε καὶ διαφορεῖν. εἰ μὲν οὖν ταῦτα
πραχθείη κενωθείη τέ τι τοῦ αἵματος, ἧττον διατεινόμενα τὰ πεπονθότα

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.542, line 5

αὐτῶν μὴ κωλύειν λεπτυντικῆς τε καὶ τμητικῆς ὄντα δυνάμεως, ὡς

καὶ τοὺς παχεῖς χυμοὺς τέμνειν καὶ τὰς ὁδοὺς αὐτῶν δι' ὧν ἐκκενοῦνται
διοίγειν τε καὶ ἀναστομοῦν, οὕτω καὶ μετὰ τὸ ληφθῆναι συμφέρει τῆς
πτισάνης ἐπιρροφεῖν. αὐτὸ μὲν γὰρ τὸ καθαρτικὸν φάρμακον ὡς
ἂν ὀλίγον ὂν εἰς τὸν πυθμένα τῆς κοιλίας ἀφικνεῖται· κατὰ δὲ τὴν
δίοδον ὁ στόμαχος ὅσον τε ὑψηλότερον τῆς γαστρὸς οὐ μόνον τῆς
ποιότητος τοῦ καθαί|ροντος φαρμάκου, ἀλλὰ καὶ τῆς οὐσίας προσιζούσης
ἐν τῇ διόδῳ μεταλαμβάνων μεγάλως βλάπτεται. χρήσιμος οὖν ὁ χυλὸς
τῆς πτισάνης ἐπιρροφούμενος, ὡς ἂν ἀπορρύψαι μὲν καὶ κατασῦραι  
κάτω τὸ προσπεπλασμένον ἐν τῇ διόδῳ δυνάμενος, ἐπικεράσαι δὲ καὶ
ὑπαλλάξαι τὴν ἐνιζηκυῖαν τοῖς μορίοις ποιότητα τοῦ φαρμάκου. διὰ
ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τῇ τοῦ καθαρτικοῦ φαρμάκου πόσει κελεύει πτισά-
νης ἐπιρροφεῖν, ἀρξαμένης δὲ γίνεσθαι τῆς καθάρσεως οὐκέτι βούλεται
δίδοσθαι τῆς πτισάνης, εὐλαβούμενος ἐκλυθῆναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ
καθαίροντος φαρμάκου· καὶ διὰ τοῦτό φησιν·
      
 Ἐπεὶ καὶ κατὰ λόγον ἐστὶ μεσηγὺ τῆς
καθάρσεως μὴ διδόναι ῥοφεῖν· ὅταν δὲ λήξῃ ἡ κάθαρσις, τότε
ἔλασσον ῥοφείτω ἢ ὅσον εἴθιστο· μετὰ δὲ τοῦτο ἀναγέτω ἀεὶ
ἐπὶ τὸ πλεῖον, ἢν ἥ τε ὀδύνη πεπαυμένη ᾖ καὶ μηδὲν ἄλλο
ἐναντιῶται. |  
Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv
Kühn Vol. 15, p.627, line 8

τοισίδε σημαινόμενον χρὴ διορίζειν ἐν τῇσιν ὀξείῃσι νούσοισιν.

        Οὐ μόνον ἀτάκτως, ἀλλὰ καὶ ἐλλιπῶς τὸν κατάλογον ἐποιήσατο
τῶν οἴνων. ἔστι γὰρ αὐτῶν μία μὲν ἡ κατὰ τὰς | χρόας διαφορά, δευ-
τέρα δὲ ἡ κατὰ τὴν γεῦσιν καὶ τρίτη κατὰ τὴν σύστασιν καὶ τετάρτη κατὰ
τὴν ὀσμὴν καὶ πέμπτη κατὰ τὴν δύναμιν. ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν χρόαν εἰς
λευκὸν καὶ μέλανα καὶ κιρρὸν καὶ ξανθὸν καὶ ἐρυθρὸν τέμνεται, οὐσῶν μὲν
καὶ ἄλλων μεταξὺ διαφορῶν, ἀλλ' ὥσπερ κατὰ τὴν χρόαν, οὕτω καὶ κατὰ
τὴν δύναμιν ἐπιμίκτων οὐσῶν. ἡ δὲ κατὰ τὴν γεῦσιν διαφορὰ τῶν οἴνων
εἰς γλυκὺν καὶ αὐστηρὸν τέμνεται καὶ δηλονότι κἀνταῦθα τὸν ἀμφοῖν
μέσον, ὃς οὐδετέραν ἔχει σαφῆ ποιότητα, καὶ πρός γε τούτοις τὸν ἐξ
ἀμφοτέρων τῶν ποιοτήτων σύνθετον, ἔτι τε τὸν δριμὺν ὀνομαζόμενον.
ἡ δὲ κατὰ τὴν σύστασιν διαφορὰ τῶν οἴνων εἴς τε τὸν ὑδατώδη καὶ
λεπτὸν καὶ εἰς τὸν πάνυ παχὺν τέμνεται, καὶ δηλονότι καὶ εἰς τὸν
μέσον τούτων, εἶτ' αὖθις ὅσοι μεταξὺ τοῦ τε μέσου καὶ τῶν ἄκρων
εἰσί. καὶ ἡ κατὰ τὴν ὀσμὴν δὲ διαφορὰ τῶν οἴνων, καθ' ὅσον οἱ μὲν
 252

εὐώδεις εἰσίν, οἱ δ' οὐκ εὐώδεις, ἀλλὰ πληκτικήν τινα καὶ ἀηδῆ ποι-
ότητα κέκτηνται, τινὲς δ' οὐδ' ὅλως ἔχουσιν ὀσμήν, ἀλλ' εἰσὶν ὥσπερ  
ὕδωρ ἄοδμοι. ἡ δὲ κατὰ τὴν δύ|ναμιν διαφορὰ τῶν οἴνων ἐστίν, καθ'
ὅσον ὁ μὲν ἰσχυρός, ὁ δὲ ἀσθενής, ὁ δέ τις μέσος, ὁ δέ τις μεταξὺ
τοῦ τε μέσου καὶ τῶν ἄκρων ἐστίν, ἰσχυρὸς μὲν ὁ θερμαίνων σφοδρῶς

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.627, line 15

καὶ ἄλλων μεταξὺ διαφορῶν, ἀλλ' ὥσπερ κατὰ τὴν χρόαν, οὕτω καὶ κατὰ
τὴν δύναμιν ἐπιμίκτων οὐσῶν. ἡ δὲ κατὰ τὴν γεῦσιν διαφορὰ τῶν οἴνων
εἰς γλυκὺν καὶ αὐστηρὸν τέμνεται καὶ δηλονότι κἀνταῦθα τὸν ἀμφοῖν
μέσον, ὃς οὐδετέραν ἔχει σαφῆ ποιότητα, καὶ πρός γε τούτοις τὸν ἐξ
ἀμφοτέρων τῶν ποιοτήτων σύνθετον, ἔτι τε τὸν δριμὺν ὀνομαζόμενον.
ἡ δὲ κατὰ τὴν σύστασιν διαφορὰ τῶν οἴνων εἴς τε τὸν ὑδατώδη καὶ
λεπτὸν καὶ εἰς τὸν πάνυ παχὺν τέμνεται, καὶ δηλονότι καὶ εἰς τὸν
μέσον τούτων, εἶτ' αὖθις ὅσοι μεταξὺ τοῦ τε μέσου καὶ τῶν ἄκρων
εἰσί. καὶ ἡ κατὰ τὴν ὀσμὴν δὲ διαφορὰ τῶν οἴνων, καθ' ὅσον οἱ μὲν
εὐώδεις εἰσίν, οἱ δ' οὐκ εὐώδεις, ἀλλὰ πληκτικήν τινα καὶ ἀηδῆ ποι-
ότητα κέκτηνται, τινὲς δ' οὐδ' ὅλως ἔχουσιν ὀσμήν, ἀλλ' εἰσὶν ὥσπερ  
ὕδωρ ἄοδμοι. ἡ δὲ κατὰ τὴν δύ|ναμιν διαφορὰ τῶν οἴνων ἐστίν, καθ'
ὅσον ὁ μὲν ἰσχυρός, ὁ δὲ ἀσθενής, ὁ δέ τις μέσος, ὁ δέ τις μεταξὺ
τοῦ τε μέσου καὶ τῶν ἄκρων ἐστίν, ἰσχυρὸς μὲν ὁ θερμαίνων σφοδρῶς
καὶ ταχέως τὸ σῶμα καὶ τὴν κεφαλὴν πληρῶν, ἀσθενὴς δὲ ὁ ἐναντίος·
οἱ δ' ἐν τῷ μεταξὺ δῆλοι τῶν ἄκρων ἀφωρισμένοι. ὀνομάζεται δὲ ὁ
μὲν ἰσχυρὸς οἰνώδης, ὁ δ' ἀσθενὴς ὑδατώδης· ᾧ γὰρ ὕδατος οἶνος
πλεονεκτεῖ μᾶλλον, τοῦτο ὅταν ἔν τινι θεασώμεθα σφοδρότατον ὑπάρχον,
εἰκότως οἰνώδη καλοῦμεν, ὥσπερ γε καὶ τὸν ἐναντίον ὑδατώδη τῷ
ὕδατι μάλιστα κατὰ πάντα ἐοικότα, καὶ τῇ λεπτότητι καὶ τῇ χρόᾳ καὶ
τῷ ἀόσμῳ καὶ τῷ μὴ θερμαίνειν ἐπιφανῶς.
Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv
Kühn Vol. 15, p.631, line 4

 Ὁ μὲν γλυκὺς ἧσσόν ἐστι καρηβα-

ρικὸς τοῦ οἰνώδεος καὶ ἧσσον φρενῶν ἁπτόμενος καὶ διαχω-
ρητικώτερος δή τι τοῦ ἑτέρου κατ' ἔντερον, μεγαλόσπλαγ-
χνος δὲ σπληνὸς καὶ ἥπατος, οὐκ ἐπιτήδειος δὲ οὐδὲ τοῖσι
πικροχόλοισι· καὶ γὰρ οὖν διψώδης τοῖσί γε τοιουτέοισίν
ἐστιν· ἀτὰρ καὶ φυσώδης ἐντέρου τοῦ ἄνω, οὐ μὴν πολέμιός
γε τῷ κάτω ἐντέρῳ κατὰ λόγον τῆς φύσης, καίτοι γε | οὐ
πάνυ πορίμη ἐστὶν ἡ ἀπὸ τοῦ γλυκέος οἴνου φῦσα, ἀλλ' ἐγ-
χρονίζει περὶ ὑποχόνδριον.
      
 Κατὰ τὴν γευστικὴν ποιότητα γλυκὺς οἶνος ὀνομάζεται, καθ' ἣν
καὶ αὐστηρός ἐστι καὶ δριμύς, ἵνα τὸν ὑδατώδη παραλίπωμεν, οὐκ ἐκπεπτωκότα
τελέως τοῦ στύφειν, εἰ καὶ παντάπασιν ἐκλελυμένην ἔχει τὴν ποιότητα τῆς στύψεως·
εἰ γὰρ ὕδατι παραβάλλοις αὐτόν, αἰσθήσῃ σαφῶς ἐκ τῆς παραβολῆς ἐξ ὕδατος τὴν
γένεσιν τῷ τοιούτῳ οἴνῳ γε-
γονέναι βραχεῖαν στύψιν εἰληφότος· ὑδατώδη δὲ καλοῦσιν οἶνον οἱ ἄν-
 253

θρωποι τὸν ἐοικότα κατὰ χρόαν καὶ σύστασιν ὕδατι· διαφανής τε γὰρ
ὡς ἐκεῖνο καὶ λαμπρὸς καὶ καθαρὸς καὶ τῇ συστάσει λεπτὸς φαίνεται·
εὐθὺς δὲ καὶ τῇ δυνάμει παραπλήσιός ἐστιν ὁ τοιοῦτος ὕδατι μήτε κε-
φαλῆς ἀσθενοῦς ἁπτόμενος μήτε νεύρων ἀσθενῶν, ὅτι μηδὲ θερμαίνει

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.631, line 7
      
 Κατὰ τὴν γευστικὴν ποιότητα γλυκὺς οἶνος ὀνομάζεται, καθ' ἣν
καὶ αὐστηρός ἐστι καὶ δριμύς, ἵνα τὸν ὑδατώδη παραλίπωμεν, οὐκ ἐκ-
πεπτωκότα τελέως τοῦ στύφειν, εἰ καὶ παντάπασιν ἐκλελυμένην ἔχει
τὴν ποιότητα τῆς στύψεως· εἰ γὰρ ὕδατι παραβάλλοις αὐτόν, αἰσθήσῃ
σαφῶς ἐκ τῆς παραβολῆς ἐξ ὕδατος τὴν γένεσιν τῷ τοιούτῳ οἴνῳ γε-
γονέναι βραχεῖαν στύψιν εἰληφότος· ὑδατώδη δὲ καλοῦσιν οἶνον οἱ ἄν-
θρωποι τὸν ἐοικότα κατὰ χρόαν καὶ σύστασιν ὕδατι· διαφανής τε γὰρ
ὡς ἐκεῖνο καὶ λαμπρὸς καὶ καθαρὸς καὶ τῇ συστάσει λεπτὸς φαίνεται·
εὐθὺς δὲ καὶ τῇ δυνάμει παραπλήσιός ἐστιν ὁ τοιοῦτος ὕδατι μήτε κε-
φαλῆς ἀσθενοῦς ἁπτόμενος μήτε νεύρων ἀσθενῶν, ὅτι μηδὲ θερμαίνει
σαφῶς. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου καὶ αὖθις εἰρήσεται.  
 ὁ δὲ γλυκὺς οἶνος ὠνόμασται μὲν οὕτως ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν γεῦ-
σιν ποιότητος, παμπόλλῳ δ' ὕδατος ἀφώρισται κατὰ τὴν | χρόαν καὶ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.646, line 8

μέλας οἶνος αὐστηρὸς εἰς τὰ κατὰ τὴν γαστέρα χρήσιμος, ὅταν ἤτοι
πλείω τοῦ προσήκοντος ὑπέρχηται κατ' αὐτὴν ἢ ξυσματώδη· τηνι-
καῦτα γὰρ ἐπιτήδειός ἐστιν, ὥσπερ γε καὶ ὁ λευκὸς οἶνος ὁ αὐστηρὸς
ὅσα | τ' ἄλλα φάρμακα στύφοντα.
 πρὸς δὴ ταῦτά φησι καὶ τὸν κιρρὸν οἶνον ἁρμόττειν, οὐχ ἁπλῶς
ἅπαντα λέγων τὸν κιρρόν, ἀλλὰ τὸν αὐστηρὸν κιρρόν· ἐπ' ἀμφο-
τέρων γὰρ ἀκούειν σε χρὴ τὸ κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ῥήσεως εἰρημένον
οὕτως· κιρρῷ δ' [ἂν] οἴνῳ καὶ μέλανι τοῖς αὐστηροῖς εἰς τάδε
ἂν χρήσαιο. διττὸς γὰρ ὁ κιρρός, ὥσπερ καὶ ὁ μέλας, ὁ μὲν γλυκύς,
ὁ δ' αὐστηρός, ὄντος καὶ τρίτου παρ' ἑκάτερον ἐξ ἐπιμιξίας ἀμφοτέ-
ρων τῶν ποιοτήτων. ἀλλ' ὅ γε μίαν ἔχων ποιότητα διττὸς μὲν ἑκα-
τέρᾳ τῇ χρόᾳ, κεφαλῆς δὲ καὶ γνώμης ὁ κιρρὸς μᾶλλον ἅπτεται, διότι
καὶ θερμότερός ἐστι τοῦ μέλανος· τῷ δ' αὐτῷ λόγῳ καὶ τοὺς πυρετοὺς
αὐξάνει· τούτοις γὰρ ἐπιτήδειοι μόνοι τῶν οἴνων εἰσὶν οἱ ὑδατώδεις.
εἰκότως οὖν ἐκώλυσε χρῆσθαι τοῖς αὐστηροῖς οἴνοις, εἴτε κιρροὶ τὴν
χρόαν εἴτε μέλανές εἰσιν, ἔν τε ταῖς καρηβαρίαις καὶ ταῖς βλάβαις
τῶν φρενῶν, τουτέστιν ὅπου ὁ πυρετὸς αὐτῶν ἥψατο· καὶ προσέτι
κἀκείνοις τῶν κατὰ θώρακα καὶ πνεύμονα νοσημάτων, ἐν οἷς ἴσχεται
τὸ πτύελον, ἀνεπιτηδείους τοὺς τοιούτους οἴνους εἶ|ναί φησι καὶ
τῶν οὔρων ἐπεχομένων διὰ τὸ πάχος δηλονότι καὶ τὴν στύψιν.
      
 254

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.648, line 7

δὲ ταῦτα μᾶλλον ὀνίνησι τῷ λόγῳ τῆς στύψεως, ὅταν ἀκρατέ-

στερος ᾖ, οὕτω τὰ κατὰ θώρακα καὶ κεφαλὴν μᾶλλον βλάπτει· ταῦτα
δ' ἐστὶν ἃ ἐδήλωσεν εἰπών· τὰ μὲν ἄνω βλάπτει πάντα. βλάπτει
δὲ καὶ τὰ δεόμενα δι' οὔρων ἐκκαθαίρεσθαι σώματα· πασῶν γὰρ τῶν
ἐκκρίσεων ἐφεκτικός ἐστιν ὁ αὐστηρὸς | οἶνος.
 ταῦτα περὶ οἴνων ὁ Ἱπποκράτης εἰπὼν ἐφεξῆς ἐπὶ μελίκρατον
μεταβαίνει, τὰ μὲν ἄλλα σχεδὸν ἅπαντα τὰ περὶ τῶν οἴνων δείξας, ἓν
δὲ παραλιπὼν ἀνεξέργαστον, ὃ διῆλθον ἐγὼ κατὰ τὸ πάρεργον, ὅτι
τοῖς πυρέττουσιν οἶνος ἐπιτηδειότατός ἐστιν ὁ ὑδατώδης. ἔστι δ' οὗτος
ὁ λευκὸς μὲν τὴν χρόαν, λεπτὸς δὲ τὴν σύστασιν, ἐπιφανῆ μηδεμίαν
ἔχων ποιότητα τῶν τοῖς ἄλλοις οἴνοις ὑπαρχουσῶν, μήτ' αὐστηρότητα
μήτε στρυφνότητα μήτε γλυκύτητα μήτε δριμύτητα μήτ' ὀσμήν· τῷ γὰρ
τοιούτῳ καὶ τὰς τοῦ ὕδατος κακίας καὶ τὰς τοῦ οἴνου ἐκπεφευγέναι
μόνῳ τῶν πάντων οἴνων ὑπάρχει. γεννῶνται δὲ καθ' ἕκαστον ἔθνος
οἶνοι τοιοῦτοι, κατὰ μὲν τὴν Ἰταλίαν ὁ ἄτονος Σαβῖνος, ὃν καὶ διδό-
ασι τοῖς πυρέττουσιν, ἐν Ἀσίᾳ δὲ ὅ τε Τιτακαζηνὸς καὶ Τιβηνός. ἀκη-
κοὼς δ' αὐτοῦ τὰ γνωρίσματα ῥᾳδίως εὑρήσεις καθ' ἕκαστον ἔθνος οἴ-
νους τοιούτους, ἐν οἷς χωρίοις οὐ πάνυ τι λεπτοὶ καὶ ὑδατώδεις οἶνοι
γίνονται· ἐγὼ γοῦν καὶ κατὰ τὴν Κιλικίαν καὶ Φοινίκην καὶ Παλαιστίνην
καὶ Σκῦρον καὶ Κρήτην εὗρον οἴνους τοιούτους, ἀλλ' ὅμως οἷον εἴρηκα
καὶ κατὰ πάντα τὰ χωρία τεθέαμαι καὶ τό γε | θαυμασιώτερον,

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.686, line 2

 Ἐντέρου μέντοι τῷ κάτω μέρει

πλαδαρώτερον καὶ ξύσματα ἐμποιέει.
      
 Τὴν ὑπὲρ τὸ κατὰ φύσιν ἐγγινομένην ὑγρότητα τοῖς μορίοις ἴσμεν
αὐτὸν ἀεὶ ‘πλάδον’ ὀνομάζοντα· τοῦτ' οὖν ἐργάζεται, φησί, τὸ ὀξύμελι,
ξύον τε τῶν ἄνωθεν ὅσον ἐμπέπλασται παχέων χυμῶν ἢ γλίσχρων,
τέμνον τε τοῦτο καὶ ὑπάγον ὡς πρὸς τὴν ἔκκρισιν. εὐπετεῖς δὲ κατὰ
τὴν τοιαύτην δύναμιν ἐργάζεται καὶ τὰς ἐξ ἥπατος ὑπαγωγὰς τῶν
περιττωμάτων, ὥστε πασῶν τῶν ἄνωθεν ὑγροτήτων ἀθροιζομένων ἐν
τοῖς ἐντέροις καὶ μάλιστα τοῖς κάτω διὰ μὲν τὸ πλῆ|θος αὐτῶν τὸν
πλάδον ἐγγίνεσθαι, διὰ δὲ τὴν ποιότητα ξύεσθαι τὸ ἔντερον. καὶ γὰρ
καὶ αὐτὸ τὸ ὀξύμελι ῥυπτικὴν ἔχον δύναμιν ἐν τῷ χρόνῳ ξύσειεν ἂν
τὸ ἔντερον καὶ τὸ συγκατερχόμενον αὐτῷ χολῶδες περίττωμα τὴν αὐ-
τὴν ἔχει δύναμιν· ὅθεν καὶ χωρὶς ὀξυμέλιτος, ἢν πλεονάσαν ποτὲ τύχῃ,
ξύει τὸ ἔντερον.  

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

 255

Kühn Vol. 15, p.735, line 13

ἐπιδέδεικται δὲ καί, ὅτι τῆς κατὰ φύσιν τε καὶ συμμέτρου καταστάσεως

ἐξιστάμενον τὸ σῶμα, καθ' ὅ τι ἂν ἐξίστηταί τε καὶ μεταβάλληται, κατὰ
τοῦτο καὶ τῆς οἰκείας ἐπικουρίας δεῖται, ξηραινόμενον μὲν ὑγραίνεσθαι,
ὑγραινόμενον δὲ ξηραίνεσθαι, θερμαινόμενον δὲ ψύχεσθαι, ψυχόμενον δὲ
θερμαίνεσθαι. ὅταν οὖν κατά τινα περίστασιν πραγμάτων, ὧν αὐτὸς
ἐρεῖ παραδείγματα, συμβῇ τινα ξηρανθῆναι φλέβια καθ' ὁτιοῦν μέρος
τοῦ σώματος, ἐπισπᾶται ταῦτα τὰς ἐκ τῶν πλησιαζόντων μορίων ὑγρό-
τητας. ἐὰν μὲν οὖν, ὡς τῇ συστάσει φύσιν ὑγρὰν ἔχουσιν, οὕτω καὶ
τὴν δύναμιν ἔχωσιν ὑγραντικὴν αἱ εἰς τὰς ξηρανθείσας φλέβας ὑγρό-
τητες ἐνεχθεῖσαι, τὴν κατὰ φύσιν εὐκρασίαν ἀναλαμβάνει τὸ μόριον·
ἐὰν δὲ δριμεῖα μὲν ᾖ κατὰ τὴν ποιότητα, ξηραντικὴ δὲ κατὰ τὴν δύ-
ναμιν ἡ ὑγρότης, ἐκπυροῦται τὸ σῶμα, καθάπερ εἰ καὶ ἡμῶν τις αὐτῶν
διψήσας ἐκπίοι χανδὸν ἢ οἶνον τεθαλασσωμένον ἄκρατον ἢ | ὕδωρ ἁλ-
μυρόν. ἐγὼ γοῦν οἶδα καὶ αὐτός ποτε ἐξ ὁδοιπορίας θερινῆς διψώδης  
γενόμενος, εἶτα πιὼν οἴνου παλαιοῦ κύλικα μίαν ἀκρατεστέρου βραχύ,
παραυξήσας μᾶλλον, οὐ παύσας ἐπ' αὐτῷ τὸ δίψος.
 ὥσπερ οὖν ἡμεῖς καίτοι λογισμὸν ἔχοντες ἐπιστατοῦντα ταῖς ὀρέξεσιν
ἐνίοτε μὲν ἀμελέστερον, ἐνίοτε δὲ προπετέστερον, ἔστι δ' ὅτε τῷ μὴ
παρεῖναι βέλτιον, ἠναγκάσθημεν ἐπί τι τῶν ἁλμυρῶν καὶ δριμέων ἀφ-
ικέσθαι ποτῶν, οὕτω καὶ ἡ ἐν ταῖς φλεψὶ δύναμις ἑλκτικὴ διὰ παντὸς
ἐπισπᾶται τὴν ἐκ τῶν πλησιαζόντων ὑγρότητα, μὴ διακρίνουσα τὴν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.768, line 7

      
 Ἡ συνάγχη τῶν κατὰ φάρυγγα μερῶν ἐστι φλεγμονὴ δυναμένη
μετὰ τὴν φλεβοτομίαν ἐκλεικτοῖς ἀνακαθαίρεσθαι, τουτέστι τὰ περι-
εχόμενα κατὰ τὰ φλεγμαίνοντα μόρια κενοῦσθαι διὰ τῶν πτυσμάτων·
τὸ γὰρ ἀκάθαρ|τον σῶμα καὶ περιττωματικὸν ἐκκενούμενον εἰκότως ἄν
τις καθαίρεσθαι λέγοι. τὰ δ' ἄλλα νοσήματα τὰ ὀξέα παραλείψας περὶ  
τοῦ πλευρίτου εἴρηκεν, ὡς κἀν τῷ πρώτῳ μέρει τοῦ βιβλίου πεποίηκεν·
’ἢν δ' ἀσθενέστεροι, φησίν, εἶναί σοι δοκῶσιν ἢ διὰ τὸ πλῆθος τοῦ
κατὰ τὴν φλεβοτομίαν ἀφαιρεθέντος αἵματος ἢ καὶ ἄλλως, ἀντὶ τοῦ
καθαίρεσθαι κλυστῆρι χρῶ διὰ τρίτης ἡμέρας’. χαλασθέντος γὰρ τοῦ
σώματος ὑπὸ τῆς φλεβοτομίας, ὅσον ὑπολείπεται κατὰ ποιότητα μοχθη-
ρὸν τῶν νοσαζόντων χυμῶν, τοῦτο διὰ τῶν κλυστήρων ἐκκενῶσαι βού-
λεται. πρόδηλον δ' ἐστίν, ὅτι σκοπὸν ἔχει οὐ μόνον ὑπάγειν τὰ περιτ-
τώματα τῆς τροφῆς, ἀλλὰ καὶ τὸν πεπονθότα τόπον ἐκκαθαίρειν. τὸ
δὲ προσκείμενον ἐπὶ τῇ τελευτῇ τοῦ λόγου, τὸ ἢ καὶ λιμοῦ χρῄζῃ,
δῆλον τοῖς μεμνημένοις τῶν ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ διδαχθέντων.
      

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.810, line 11
 256

τὴν αἰτίαν αὐτὸς εἶπεν, ἐπιλογιστικὴν μᾶλλον ἤπερ ἀναλογιστικήν· ἔστι

γοῦν αὐτὴν εἰπεῖν καὶ τῷ χωρὶς ἐνδείξεως λογικῆς ἐξ ἐμπειρίας μόνης
τὸ γινόμενον ἐγνωκότι· δογματικοῦ δ' ἀνδρὸς ἦν διδάξαι, διὰ τί καθαι-
ρόντων ἡμῶν τοὺς οὕτως ἔχοντας οὔτε πεπαίνεται τὸ οὖρον, ἄν-
ιδρός τε καὶ ἄκριτος ὁ πυρετὸς διαμένει. τελεώτερον μὲν οὖν ἐν
ἑτέροις περὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων ἐπεσκέμμεθα, νυνὶ δ' ἐπὶ κεφαλαίων
εἰρήσεται τὸ χρήσιμον εἰς τὰ παρόντα· σὺ δέ μοι πρόσεχε τὸν νοῦν.
 τεττάρων δυνάμεων οὐσῶν, ὡς ἔμαθες, οὐκ ἐλαχίστην δ' ἐν αὐ-
ταῖς ἰσχὺν ἐχούσης τῆς ἀλλοιωτικῆς, καθ' ἣν ἐξομοιοῖ τοῖς ὑφ' ἑαυτῆς
διοικουμένοις σώμασι τὴν τροφὴν ἡ φύσις, αὕτη πέψις ὀνομάζεται, κατὰ
ποιότητα μεταβολὴ τῆς μελλούσης θρέψειν οὐσίας οὖσα. δεῖται τοίνυν
ἡ φύσις, ὥσπερ, εἰς γαστέρα καταποθείσης τῆς τροφῆς, ἡσυχίας μὲν  
ἀπὸ τῶν ἄλλων κινήσεων, ἵνα τῇ περὶ τὴν πέψιν ἐνεργείᾳ μόνῃ σχολάσῃ,
βοηθείας δέ τινος ἔξωθεν, ὅταν ἀσθενεστέρα γένηταί ποτε, κατὰ τὸν
τοιόνδε τρόπον ἐπὶ τῆς ἐν ταῖς φλεψὶ πέψεως τῶν χυμῶν ἡσυχίας |
μὲν [δεῖται] πρώτης, δευτέρας δὲ βοηθείας ἐκ τοῦ θερμανθῆναί τε καὶ
ψυχθῆναι καὶ ξηρανθῆναι καὶ ὑγρανθῆναι, κατ' ἄλλον καὶ ἄλλον δηλο-
νότι χρόνον ἑκάστου τῶνδε γινομένου.

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis de victu acutorum commentaria iv

Kühn Vol. 15, p.881, line 6

 Αἴγεια δὲ κρέα ὅσα τε ἐν βοείοι-

σιν ἔνι κακὰ ἅπαντ' ἔχει [τήν τε ἀπεψίην] καὶ φυσωδέστερα
καὶ ἐρευγματωδέστερα καὶ χολέρην ποιέει. ἔστι δὲ τὰ εὐωδέ-
στατα καὶ ἥδιστα, ταῦτ' ἄριστα δίεφθα καὶ ψυχρά. τὰ δ' ἀηδέ-
στατα | δυσώδεα καὶ σκληρά, ταῦτα κάκιστα καὶ τὰ πρόσφατα.
βέλτιστα δ' ἐστὶ τῇ θερινῇ, μετοπώρου δὲ κάκιστα.
      
 Κἀνταῦθα πάλιν εἶπε τὴν αἰτίαν τοῦ τῶν βοείων κρεῶν εἶναι
φαυλότερα τὰ αἴγεια· δύσπεπτα γὰρ ὁμοίως ὄντα τὰ αἴγεια φυσω-
δέστερα τῶν βοείων ἐστὶν ἐρυγάς τε πολλάκις ποιεῖ μοχθηρὰν ἐχούσας ποιότητα.
δριμύτερα δ' ὄντα καὶ θερμότερα τῶν βοείων, εἰ ἀπεπτηθείη, καὶ χολέραν ἐργάζεται·
διὸ καὶ ψυχρὰ μᾶλλον ἢ θερμὰ δεῖ
ἐσθίειν αὐτά.
 βέλτιστα δ' ἐστὶ τῇ θερινῇ, μετοπώρου δὲ κάκιστα. βέλ-
τιστα δ' εἶναί φησι σφῶν αὐτῶν τὰ κρέα τῶν αἰγῶν, οὐ γὰρ δὴ τῶν
ἄλλων γε κρεῶν. ἐχρῆν μὲν οὖν ὅσον ἐπὶ τῇ ὥρᾳ φαυλότατα διὰ τὴν
κρᾶσιν εἶναι· συμβαίνει δὲ βελτίονα τὴν τροφὴν αὐταῖς κατὰ τὸ θέρος  
εἶναι, καθάπερ τοῖς ποηφάγοις τῶν ζῴων μοχθηρὰν διὰ τὸ μηκέτ' ἔχειν
τὴν πόαν χλωράν· ταῖς δ' αἰξὶν ἐπιτηδειοτάτη τροφὴ τῶν δένδρων οἱ
βλαστοὶ καὶ οἱ καυλοί εἰσιν, οὓς ἐπὶ τῇ τελευτῇ τοῦ ἦρος ἔχει δαψιλεῖς
καὶ κατὰ τὸ θέρος. ὅτι δ' αἱ τροφαὶ | πλεῖστον δύνανται πρὸς τὴν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis prorrheticum i commentaria iii

Kühn Vol. 16, p.531, line 9

 Αἱ προεξαδυνατησάντων παραφροσύναι

 257

κάκισται, οἷον καὶ Θρασύνοντι.

      
 Οὕτως εἰσὶν αἱ προεξαδυνατησάντων παραφροσύναι κά-
κισται, ὡς οὐκ ἂν ἐλπίσαις σωθῆναί τινα ἐξ αὐτῶν· ἀκούειν δὲ δη-
λονότι περὶ τῶν παραφροσυνῶν ἐκείνων προσῆκον, ὅσαι κατὰ διάθεσιν
νοσώδη γίγνονται τοῦ φρονοῦντος ἐν ἡμῖν μορίου. πρόσκαιροι γὰρ
ἕτεραί τινες συμπίπτουσιν ἀπὸ τῶν ἔξωθεν αἰτίων, οἷον ἀνθράκων
θέρμης ἢ οἴνου πόσεως ἢ οἴκου τὴν ἐκ τῆς τιτάνου διασῴζοντος ποιό-
τητα· βλαβεραὶ μὲν γὰρ καὶ κινδυνώδεις εἰσὶν καὶ αἱ τοιαῦται προεξα-
δυνατηκόσι συμπίπτουσαι· παντάπασιν δ' ὀλέθριαι τῶν κατὰ διάθεσιν
ἐγκεφάλου φρενιτικὴν παρακοπτόντων. μέγεθος γάρ τι τῆς κατὰ τὴν
δύναμιν ἀρρωστίας ἐνδείκνυται τὸ προεξαδυνατησάντων ὄνομα
προσκειμένης τῆς ‘ἐξ’ προθέσεως τῷ ‘προαδυνατησάντων‘, ὃ καὶ  
αὐτὸ καθ' αὑτὸ βλάβην ἱκανὴν σημαίνει τῆς δυνάμεως, καὶ κατά τινα
τῶν ἀντιγράφων | οὕτως εὑρίσκεται γεγραμμένον. οὐ μόνον δὲ αἱ
παραφροσύναι δέονται δυνάμεως ἐρρωμένης, ἵνα ὁ κάμνων ἐξαρκέσῃ
τῇ πέψει τοῦ νοσήματος, ἀλλὰ καὶ περιπνευμονία καὶ πλευρῖτις καὶ
κυνάγχη καὶ τἆλλα τὰ μεγάλα πάθη. προσέρχεται δὲ ἐξ ἐπιμέτρου τῇ
παραφροσύνῃ καὶ ἀγρυπνία καταλύουσα τὴν δύναμιν οὐδὲν ἧττον τῶν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis prorrheticum i commentaria iii

Kühn Vol. 16, p.540, line 6

      
 Ἐν τοῖσι φρενιτικοῖσιν ἐν ἀρχῇ τὸ
ἐπιεικές, πυκνὰ δὲ μεταπίπτειν, κακὸν τὸ τοιοῦτον. καὶ
πτυελισμὸς κακόν. |
      
 Οὐδὲν ἐξαίρετον ἐπὶ φρενίτιδος ὁ λόγος ἔχει· καὶ γὰρ κἀπὶ τῶν
ἄλλων παθῶν, εἰ μεταπέσοι τὸ ἐπιεικές, ἐνδείκνυται τὴν δύναμιν ὑπὸ
τοῦ νοσήματος νικᾶσθαι. τὸ δ' ἐν ἀρχῇ πρόσκειται, τάχα μηδ' ἄλλως
γενήσεσθαι δυνάμενον. ἐν ἀρχῇ γὰρ ὁρῶνται συνεχεῖς μεταπτώσεις,  
οὐχ ὅταν χρονίζῃ τὰ νοσήματα, καὶ ταῦτ' εἰκὸς συμβαίνειν ἐν ταῖς
κατὰ πλῆθος ἢ ποιότητα μοχθηρῶν χυμῶν διαθέσεσιν ἄλλοτ' εἰς ἄλλο
μόριον, ἐνίοτε μὲν εἰς κύριον μεθισταμένων, ἐνίοτε δὲ εἰς ἄκυρον· αἱ
μὲν οὖν εἰς τὰ κύρια μέρη μετάρροιαι διαφθείρουσι τὸ ἐπιεικές, αἱ δ'
εἰς τὰ μὴ κύρια δηλοῦσιν, ἐν ᾧ καιρῷ μάλιστα χρὴ τὸν ἰατρὸν ἐπὶ
τὰς κενώσεις ἰέναι τῶν λυπούντων χυμῶν ἢ κατὰ πλῆθος ἢ ποιότητα.
τοῦτο μὲν οὖν, ὡς ἔφην, ἁπάντων νοσημάτων κοινόν.
 ὁ πτυελισμὸς δὲ γίνεται μὲν καὶ διὰ τὸ στόμα τῆς γαστρὸς
ἀρρωστοῦν ἐφ' ὑγρότητι, γίνεται δὲ καὶ διὰ τὸν ἐγκέφαλον ἐμπεπλη-
σμένον ὑγρῶν, ἐξ ὧν συρρεῖ τι καὶ εἰς τὸ στόμα παραπλησίως τῷ κατὰ
τοὺς φλεγμαίνοντας ὀφθαλμοὺς δακρύῳ λεπτῷ. νῦν οὖν ἐπειδὴ τοῖς
φρενιτικοῖς ἔφη γίνεσθαι τὸν | πτυελισμόν, ἐγκεφάλου κακοπραγοῦντός

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis prorrheticum i commentaria iii

 258

Kühn Vol. 16, p.540, line 10

      
 Οὐδὲν ἐξαίρετον ἐπὶ φρενίτιδος ὁ λόγος ἔχει· καὶ γὰρ κἀπὶ τῶν
ἄλλων παθῶν, εἰ μεταπέσοι τὸ ἐπιεικές, ἐνδείκνυται τὴν δύναμιν ὑπὸ
τοῦ νοσήματος νικᾶσθαι. τὸ δ' ἐν ἀρχῇ πρόσκειται, τάχα μηδ' ἄλλως
γενήσεσθαι δυνάμενον. ἐν ἀρχῇ γὰρ ὁρῶνται συνεχεῖς μεταπτώσεις,  
οὐχ ὅταν χρονίζῃ τὰ νοσήματα, καὶ ταῦτ' εἰκὸς συμβαίνειν ἐν ταῖς
κατὰ πλῆθος ἢ ποιότητα μοχθηρῶν χυμῶν διαθέσεσιν ἄλλοτ' εἰς ἄλλο
μόριον, ἐνίοτε μὲν εἰς κύριον μεθισταμένων, ἐνίοτε δὲ εἰς ἄκυρον· αἱ
μὲν οὖν εἰς τὰ κύρια μέρη μετάρροιαι διαφθείρουσι τὸ ἐπιεικές, αἱ δ'
εἰς τὰ μὴ κύρια δηλοῦσιν, ἐν ᾧ καιρῷ μάλιστα χρὴ τὸν ἰατρὸν ἐπὶ
τὰς κενώσεις ἰέναι τῶν λυπούντων χυμῶν ἢ κατὰ πλῆθος ἢ ποιότητα.
τοῦτο μὲν οὖν, ὡς ἔφην, ἁπάντων νοσημάτων κοινόν.
 ὁ πτυελισμὸς δὲ γίνεται μὲν καὶ διὰ τὸ στόμα τῆς γαστρὸς
ἀρρωστοῦν ἐφ' ὑγρότητι, γίνεται δὲ καὶ διὰ τὸν ἐγκέφαλον ἐμπεπλη-
σμένον ὑγρῶν, ἐξ ὧν συρρεῖ τι καὶ εἰς τὸ στόμα παραπλησίως τῷ κατὰ
τοὺς φλεγμαίνοντας ὀφθαλμοὺς δακρύῳ λεπτῷ. νῦν οὖν ἐπειδὴ τοῖς
φρενιτικοῖς ἔφη γίνεσθαι τὸν | πτυελισμόν, ἐγκεφάλου κακοπραγοῦντός
ἐστι σημεῖον.

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis prorrheticum i commentaria iii

Kühn Vol. 16, p.573, line 2

καὶ κεφαλὴν καί τι καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς φαντάζονται ὀρφνῶδες. εἴρηται

γοῦν ἐν τῷ Προγνωστικῷ ταῦτα· “ὅστις δ' ἂν ἐν πυρετῷ μὴ θανα-
τώδει φῇ κεφαλὴν ἀλγέειν ἢ καὶ ὀρφνῶδές τι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν
φαίνεσθαι, ἢν καρδιωγμὸς τουτέῳ προσγένηται, χολώδης ἔμετος παρ-
έσται”. τῶν φρενιτικῶν δ' οὐ δυναμένων ἃ πάσχουσι λόγῳ δηλοῦν, ἐξ
ὧν αὐτοὶ θεώμεθα μόνων ἐπιχειροῦμεν τῇ προγνώσει. θεώμεθα δὲ ἐπὶ
τῶν φρενιτικῶν τὸ λεπτὸν τῇ συστάσει πτύελον ἱκανώτατον ἐνδείξασθαι
τὸν ἔμετον. οὐ γὰρ ἂν ἄλλως ἐν ξηρῷ νοσήματι φρενίτιδι, καθ' ὃ καὶ
ἡ γλῶττα πολλάκις γίνεται ξηροτάτη, περιττεῦον ἐν τῷ στόματι φαί-
νοιτο τὸ λεπτὸν ὑγρόν. ἡ δὲ κατάψυξις | αὐτῷ προσερχομένη τὴν
ποιότητα δηλοῖ τοῦ μέλλοντος ἐμεῖσθαι χυμοῦ. διὰ μὲν οὖν τὸν πτυελι-
σμόν, ὅτι γενήσεταί τις ἔμετος, διὰ δὲ τὴν κατάψυξιν, ὅτι μελάνων,
ἔνεστι προγνῶναι.  

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis prorrheticum i commentaria iii

Kühn Vol. 16, p.800, line 7

 Τῷ αἱμορραγέει ἐμφαίνεται πολλάκις οὐχ ἅπαξ αἷμα ῥυῆναι ἐκ

τῆς ῥινὸς ἀξιοῦν ἀκούειν. ἑωρακέναι δέ μοι δοκεῖ τινα, ὃς ἐπισχεθείσης
τῆς γαστρὸς ᾑμορράγει, εἶτ' ἐπερρίγου καὶ μετὰ ταῦτα ἐγίνετο
λειεντεριώδης. τὸ δὲ καὶ ἐπίσκληρον ἅμα τῇ λειεντερίᾳ γενέσθαι  
τὴν γαστέρα | μάχην ἐμφαίνει, οἷον δή τινες μὲν ἐπ' αὐτοῦ τοῦ σώμα-
τος τῆς γαστρὸς αὐτὸ ἐπήκουσαν τὸ ἐπίσκληρον, οὐκ ἐπὶ τῶν δια-
 259

χωρημάτων, ἔνιοι δὲ οὐδὲν τοῦτο κωλύειν φασὶ τινὰς μὲν τῶν οὕτως
αἱμορραγούντων ἔτι μᾶλλον ἢ πρόσθεν ἐπισκληρυνθῆναι τὴν γαστέρα,
τινὰς δὲ λειεντεριώδεις γενέσθαι, καθάπερ γε καὶ σχεῖν ἀσκαρίδας. ἔνιοι
δὲ καὶ δύνασθαί φασι λειεντερίαν ἐπίσκληρον γενέσθαι, τῶν δι-
ερχομένων οὐ μόνον ἀτρέπτων ἢ ἀμεταβλήτων κατὰ ποιότητα μεινάν-
των, ἀλλὰ καὶ σκληρῶν οἷα κατεπόθη μενόντων ἄνευ τοῦ διαβραχῆναι.
 Διοσκορίδης δὲ τὴν προκειμένην ῥῆσιν ταύτην διχῆ ἑλὼν ἰδίᾳ
μὲν γράφει τὸ “οἷσι κοιλίης ἐπίτασις, αἱμορραγέει καὶ ἐπιρ-
ριγώσασι, ἆρά γε καὶ πρὸς τὸ αἱμορραγέει τοιοῦτον;” μετὰ
ταῦτα δὲ ἀφ' ἑτέρας ἀρχῆς “κοιλίη λειεντεριώδης ἢ ἐπίσκληρον ἢ
ἀσκαρίδας ἢ ἀμφότερον“. γράφει δὲ οὐκ ἐπίσκληρος, ἀλλ' ἐπί-
σκληρον διὰ τοῦ ν, καὶ κατ' αὐτοῦ τὸ Λ ἄνωθεν ἐπιθεὶς ἑκατέρωθεν
περιστίζει βούλεται σημαίνειν τὴν ἐπίσκληρον ταύτην φωνὴν τὸ
κατεσκληρυκὸς σῶμα. |  

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum primum epidemiarum commentarii iii

Kühn Vol. 17a, p.8, line 8

τὸ μὲν ἔαρ εὐκρατότατόν ἐστιν, ὅταν γε τὴν οἰκείαν κρᾶσιν φυλάττῃ,

καὶ διὰ τοῦτ' ἐν αὐτῷ πλεονάζει τὸ αἷμα, καθάπερ γε καὶ τὸ μὲν
θέρος θερμότερον καὶ ξηρότερον τοῦ προσήκοντος, ὁ δὲ χειμὼν
ὑγρότερος καὶ ψυχρότερος, ἀνώμαλον δὲ | τῇ κράσει τὸ φθινόπωρον,
ἐπικρατούμενον ὑπὸ τοῦ ξηροῦ τε καὶ ψυχροῦ, καὶ ὅτι πλεονάζει καθ'
ἑκάστην τῶν ὡρῶν εἷς τις χυμός, ὡς ὀλίγον ἔμπροσθεν εἶπον. ἐπὶ
δὲ τούτοις τρίτον τε καὶ τέταρτον ἐν ἐκείνοις τοῖς βιβλίοις ἐδι-
δάχθη, κατὰ μὲν τὸ Περὶ φύσεως ἀνθρώπου τῶν ἐπιδημίων νοση-
μάτων αἴτιον εἶναι τὸ περιέχον, ἐν δὲ τῷ Προγνωστικῷ τῶν σημείων,
δι' ὧν αἱ προγνώσεις γίνονται, ἥτις ἑκάστου δύναμίς ἐστι κατά τε
ποιότητα καὶ μέγεθος. ἀξιῶ δέ σε τὸν ἀναγνωσόμενον τὴν προκειμέ-
νην πραγματείαν ὧν διῆλθον ἁπάντων πρόχειρον ἔχειν τὴν μνήμην,
ἵνα τοῖς ὑφ' ἡμῶν λεχθησομένοις ἀκολουθῇς ἑτοιμότερον. ἁπάντων
δὲ μάλιστα τὸ Περὶ ὑδάτων καὶ ἀέρων καὶ τόπων ἀνεγνωκέναι σε
βούλομαι, ὅπως ἴδῃςἐν οἷς Ἱπποκράτης αὐτὸς ἔγραψε
καὶ πιστώσομαι τὰ γένη τῶν νοσημάτων, ὧν διῆλθον, Ἱπποκράτει
διῃρημένα εἶναι οὕτως, αἴτιόν γε τὸν ἀέρα τῶν ἐπιδημίων νοσημά-
των ἀποφαινομένῳ· κατὰ μὲν γὰρ τὸ Περὶ φύσεως ἀνθρώπου ταυτὶ
γράφει· “αἱ δὲ νοῦσοι γίνονται αἱ μὲν ἀπὸ διαιτημάτων, αἱ δὲ ἀπὸ
τοῦ πνεύματος, ὃ ἐσαγόμενοι ζῶμεν. τὴν δὲ διά|γνωσιν ἑκατέρων ὧδε  
χρὴ ποιέεσθαι· ὁκόταν μὲν ὑπὸ ἑνὸς νοσήματος πολλοὶ ἁλίσκωνται

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum primum epidemiarum commentarii iii

Kühn Vol. 17a, p.271, line 7

τῆς τεσσαρεσκαιδεκάτης καὶ τῆς ἑπτακαιδεκάτης χειρόνων  

παρὰ τὰς ἄλλας γενομένων. τὸ δὲ προσθεμένη μετὰ μὲν τοῦ
“βάλανον” ὅταν τύχῃ γεγραμμένον, εὔδηλον ἔχει τὸ σημαινόμενον,
ἄνευ δὲ τῆς προσθή|κης ἤτοι γ' ὑπακοῦσαι χρὴ τὸ “βάλανον” ἢ, ὥς
 260

τινες βούλονται, πεσσόν, παρηγορικὸν δηλονότι καὶ ἀφλέγμαντον. ἐκεῖνό

γε μὴν ἐπὶ πασῶν γυναικῶν, ὧν ἐπεσχέθη μετὰ τόκον ἡ κάθαρ-
σις, ἐπίστασθαί τε καὶ μεμνῆσθαι προσῆκον, ὥς τινες μὲν ἐσχάτως
ἐκινδύνευσαν [ἢ] ἀποθανεῖν, ὀλίγαι δὲ πάνυ μετρίως ἠνωχλήθησαν,
ἐπεὶ ταῖς πλείσταις μὲν ἡ μήτρα φλεγμαίνει, τισὶ δὲ καὶ τὸ παρ' αὐτῷ
τῷ τόκῳ ῥυὲν αἷμα κενωθὲν διάφορόν ἐστι κατὰ τὴν ποιότητα, ταῖς
μὲν πικρόχολον ἢ μελαγχολικόν, ταῖς δὲ ἰῶδες ἢ φλεγματικὸν ἢ με-
τρίως χρηστόν, ἄμεμπτον δὲ τελέως οὐδέποτε. δεδαπάνηται γὰρ ἐξ
αὐτοῦ τὸ κάλλιστον εἰς τροφὴν τοῦ κυηθέντος. ἐνδείκνυται δ' αὐτοῦ
τὴν φύσιν καὶ τὰ γενόμενα συμπτώματα κατὰ τὴν ἐπίσχεσιν τῆς λοχείου
καθάρσεως, ὥσπερ καὶ νῦν ἐπὶ τῆς προκειμένης ἐν τῷ λόγῳ τὸ
μὲν ῥῖγος καὶ ὁ πυρετὸς ὀξὺς ἥ τε δίψα καὶ ὁ χολώδης
περίρρους καὶ ἡ παραφροσύνη καὶ ἡ ἀγρυπνία χολώδους εἰσὶ
πλεονάζοντος χυμοῦ γνωρίσματα, σπασμοὶ δὲ καὶ παλμοὶ καὶ τῷ
[οἷον] τῶν | ὑποζυγίων ἐοικὸς οὖρον ὠμοῦ καὶ παχέος. αὗται
δή εἰσιν ὄντως κάκισται τῶν νόσων, ἐν αἷς ἀμφότεροι πλεονάζουσιν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum iii epidemiarum commentarii iii

Kühn Vol. 17a, p.496, line 7

αὐτῆς τὴν ἐν τῇ δευτέρᾳ καταστάσει γενομένην ἀπόστασιν τῷ

λόγῳ προσέθηκε τὸ “στραγγουριώδεες, οὐ νεφριτικά, ἀλλὰ τού-
τοισιν ἀντ' ἄλλων ἄλλα”, τουτέστιν ἀντὶ τῆς ἐν ταῖς φλεψὶ κακοχυ-
μίας καὶ τῶν ταύτῃ πυρετῶν ἀκολου|θούντων αἱ καθάρσεις ἐγίγνοντο,
τῶν μοχθηρῶν χυμῶν ἐκκρινομένων διὰ τῆς κύστεως, ὥσπερ ἐνίοτε διὰ
τῶν ἐντέρων. ἡ τοίνυν δῆξις ἡ ἀπὸ τῶν ἐκκρινομένων χυμῶν δριμέων
ὄντων εἰργάζετο τὴν στραγγουρίαν. ἐδείχθη γὰρ ἡ κύστις ἐπὶ τὴν
ἀπόκρισιν ὁρμῶσα τῶν οὔρων ἐν ταῖς στραγγουρίαις, πρὶν ἀξιολόγως
ὑπ' αὐτῶν πληρωθῆναι, διὰ διττὴν αἰτίαν, ἤτοι τὸ μὴ φέρειν αὐτῶν
τὴν ποιότητα τῶν δριμέων καὶ δακνωδῶν γενομένων ἢ τὸ δι' ἀρρω-  
στίαν βαρύνεσθαι πρὶν ἀθροισθῆναι, κἂν ὀλίγον παντάπασιν ᾖ. τοι-
αύτην οὖν ἔφη τινὰ καὶ τῷ Πυθίωνι τὴν ἀπόστασιν ἤδη γενέσθαι,
μὴ γράψας ἁπλῶς οὑτωσί· ‘στραγγουριώδης ἐγένετο’, ἀλλὰ προς-
θεὶς τὸ ἀπόστασις· ἔχει γὰρ ἡ λέξις οὕτως· “ἐμπύημα περὶ
ἕδρην καὶ στραγγουριώδης ἐγένετο ἀπόστασις.” ἀλλὰ τὰ
μὲν τοιαῦτα, δυοῖν θάτερον, ἢ παρατρέχουσιν ἢ κακῶς ἐξηγοῦνται
πολλοὶ τῶν ἐξηγητῶν, χρονίζουσι δ' οὐκ ἀναγκαίως, ὑπὲρ ὧν ἅπαξ
ἐνταῦθα διαλεχθῆναι βούλομαι.
      
   

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum iii epidemiarum commentarii iii

Kühn Vol. 17a, p.624, line 2

τον μὲν ἰατρικόν τι θεώρημα λέγει χρήσιμον ἐξηγεῖσθαι χωρὶς χαρα-

κτήρων, εἶθ' ὅτι καὶ ἀληθὲς αὐτοῖς ἔδοξεν εἶναι τὸ ῥηθέν. διὰ τοῦτο
γὰρ ἀποθανεῖν φησι τὸ μειράκιον, ὅτι παρὰ τὸ ἔθος ἐν κό-
 261

ποις καὶ πόνοις καὶ δρόμοις ἐγένετο. ἐγὼ δὲ τοὺς πόνους καὶ
δρόμους, εἴπερ ἐκ τῆς προσηγορίας ταύτης δηλοῦται τὰ πλείω
γυμνάσια, διατεινόμενος ἂν εἴποιμι χωρὶς τῆς ἐν τῷ σώματι προϋπ-
αρχούσης νοσώδους κατασκευῆς μηδέποτ' ἂν αἰτίους γενέσθαι θα-
νάτου.
 περὶ δὲ τῶν κατ' ἐνίους πότων (ἔφην γὰρ οὕτως μεταγράφειν
τινάς) οὐδὲν ἔχω σα|φὲς εἰπεῖν ἐπί γε τοῦ μειρακίου τούτου,
διότι μήτε τὴν ποιότητα μήτε τὴν ποσότητα τῶν γενομένων πότων
γιγνώσκω, καίτοι πολλῆς οὔσης ἐν αὐτοῖς διαφορᾶς· καὶ γὰρ ἐν τῷ
χρόνῳ διαφέρουσιν οἱ πότοι, τινὲς μὲν ἐν δυσὶ καὶ τρισὶν ἡμέραις,
ἔνιοι δ' ἐν πολλαπλασίοις τούτων γιγνόμενοι, καὶ τὸ πινόμενον ἑκάστης
ἡμέρας πλῆθος οὐ μικρὰν ἔχει διαφοράν, ἔτι τε πρὸς τούτοις ἡ ποιό-
της τοῦ πόματος, ἔνιοι μὲν γὰρ ἀκρατέστερον, ἔνιοι δ' ὑδαρέστερον,
ἔνιοι δ' εὔκρατον πίνουσι καὶ τινὲς μὲν ψυχρόν, ἔνιοι δὲ θερμόν. καὶ
τούτων δ' ἑκάτερον ἤτοι γ' ἐξ ἔθους ἢ παρὰ τὸ ἔθος ἔπιόν ποτε.
προσέρχεται δὲ καὶ ἡ τῶν οἴνων αὐτῶν οὐ σμικρὰ διαφορὰ κατά τε
τὸ γένος καὶ τὸν χρόνον· οὐ γὰρ τὴν αὐτὴν ἐργάζεται διάθεσιν ὁ
νέος οἶνος καὶ ὁ παλαιός, οὐδ' ὁ παχὺς καὶ λεπτός, οὐδ' ὁ λευκὸς

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17a, p.876, line 15

Ἱπποκράτης οὐ μόνον ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου τῶν χειρῶν ἐμνημό-

νευσεν, ἀλλὰ κἀν τῷ φάναι οἱ δὲ ὀξέες μέν, ἡσσώμενοι δὲ τῆς
χειρός. ἐφεξῆς δὲ τὴν κατὰ μέγεθος αὐτῶν διαφορὰν ἐνδεικνύμενος
ἔφη· οἱ δὲ περικαέες εὐθέως, οἱ δὲ διὰ παντὸς βληχροί.
κατὰ τί μὲν οὖν ἡ τοιαύτη φαντασία γίνεται τοῖς ἁπτομένοις, ὡς ἤτοι
πολλὴν εἶναι δοκεῖν ἢ ὀλίγην τὴν θερμασίαν, αὖθις ὀψόμεθα, νυνὶ δ'
ὅτι φαίνεται μόνον εἰπεῖν ἀρκέσει. καθάπερ γὰρ ἐκτός, εἰ καὶ τοὺς
ὀφθαλμούς τις ἐγκαλύψας ἅψαιτο φλογός, ἤτοι πολλῆς αἰσθάνεται τῆς
κατ' αὐτὴν οὐσίας ἢ ὀλίγης, οὐδεμιᾶς ἐν τῇ ποιότητι τῆς θερμασίας
αἰσθανόμενος διαφορᾶς, οὕτως ἔχει κἀπὶ τῶν πυρετῶν. ἐνίοτε γὰρ ἡ
μὲν κατὰ τὴν ποιότητα διάγνωσις τῆς θερμασίας ἡ αὐτὴ φαίνεται τῇ
καθ' ἕτερόν τι σῶμα, διαφέρειν δ' ἀλλήλων δοκοῦσι τῇ ποσότητι.
τῶν δ' ἐφεξῆς | εἰρημένων τὸ μὲν ξηροὶ σαφὲς ἱκανῶς ἐστι, τὸ δ'
ἁλμυρώδεες ἀσαφές· οὐ γὰρ ἁφαῖς αἰσθητόν, ἀλλὰ τῇ γεύσει μόνῃ
τὸ ἁλμυρόν.

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17a, p.899, line 1

 Κἀν τῷ Περὶ χυμῶν ἐμάθετε περὶ τούτων τελεώτερον, ὥσπερ

κἀν τοῖς ἡμετέροις Θεραπευτικοῖς, ὥς ποτε μὲν αἰσθητῶς ἐκκενοῦν
προσήκει τοὺς πλεονάζοντας χυμοὺς ἢ ἐμέτοις ἢ κλυστῆρσιν ἢ διὰ
καθαιρόντων φαρμάκων ἢ δι' οὔρων ἢ δι' ἱδρώτων ἢ διὰ φλεβοτο-
μίας ἢ δι' αἱμορροΐδος ἢ διὰ μήτρας ἢ ἀποσχάζοντας, ἐνίοτε δὲ
διαφορεῖν τοῖς ἔξωθεν ἐπιτιθεμένοις φαρμάκοις, ὧν ὠνόμασε τοῦτο
μὲν ξηρᾶναι, τὸ πρότερον δὲ ἐξῶσαι. κοινοῦ δὲ ἀμφοτέροις ὄντος
 262

τοῦ κενῶσαι, τὸ ἐναντίον αὐτῷ τρίτον ἔγραψεν, ὀνομάσας ἐν-

θεῖναι, τουτέστι γεννῆσαι τοὺς λείποντας χυμούς. εὔδηλον δ' ὅτι
διὰ τῶν ἐσθιομένων καὶ πινομένων ἐντίθεμεν τούτους, ἐκλεγόμενοι
τάς τε προσηκούσας ποιότητας | αὐτῶν καὶ τὰς ποσότητας καὶ φροντί-
ζοντες ὅπως πεφθῇ τε καὶ ἀναδοθῇ καὶ προστεθῇ τοῖς σώμασι. τὸ δὲ
καὶ τῇ [τι] μέν, τῇ [τι] δὲ μή, κἂν εἰ μὴ ἐλέλεκτο, σαφὲς ἦν. ἐνίοτε
μὲν γὰρ ἐφ' ἑνὸς ἀνθρώπου τινὰ μὲν εἰς ὄγκον ἠρμένα μόρια κενώ-
σεως δεῖται, τινὰ δὲ ἀτροφοῦντα προσθέσεως.
      

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17a, p.913, line 6

μόνον ἐστὶ τὸ ἰώμενον, ὅπερ ἂν ἐκκόπτῃ τὴν διάθεσιν ὁπωσοῦν, ἐάν

τε χωρὶς ὀδύνης, ἐάν τε σὺν ταύτῃ· κατὰ δὲ τὸν αὑτῆς λόγον ὀδύνη
παύειν ὀδύνην οὐ πέφυκεν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἅπαν παροξύνειν. τοῦτο
μὲν οὖν τὸ παράδειγμα φανερῶς ἐστι κίβδηλον, ἐφ' ἕτερον δέ τι μετα-
βάντες ὧν εἰρήκασι καὶ τὴν κατ' ἐκεῖνο μοχθηρίαν θεασώμεθα. φασὶν
οὖν ἔμετον ἐμέ|τῳ θεραπεύεσθαι πολλάκις καὶ κλυστῆρι δριμεῖ διαχωρή-
ματα δακνώδη. ἔστι δὲ κἀνταῦθα μία μὲν ἴασις ἐκκόψαι τὴν διάθεσιν, ὑφ'
ἧς ἤτοι ναυτιώδεις εἰσὶν ἢ συνεχῶς ἐξανίστανται δακνόμενοι. γίνεται
δὲ τοῦτο διττῶς, ὡς ἐμάθετε, καθ' ἕνα μὲν τρόπον ἐκκενωσάντων ἡμῶν
τοὺς χυμούς, ὅσοι τήν τε ναυτίαν καὶ τὴν τῶν ἐντέρων δῆξιν εἰργά-
σαντο, καθ' ἕτερον δὲ πεψάντων τε καὶ μεταβαλόντων εἰς ποιότητα
χρηστὴν ἢ ἐπικερασάντων. ἐδείχθη δὲ κἀπὶ τούτων ἡ ἴασις ὑπὸ τῶν  
ἐναντίων γινομένη. τό τε γὰρ ὅλως ἐκκενῶσαι τὸν ἀλλότριόν τε καὶ
παρὰ φύσιν χυμὸν ἐναντίον ἐστὶ τῷ ἴσχειν, ἥ τε κατὰ ποιότητα μετα-
βολὴ διὰ τῆς ἐναντίας γίνεται ποιότητος. ἀλλ' οὐ χρὴ ζητεῖν ἐνταῦθα,
δεδειγμένου καθ' ὅλην τὴν Θεραπευτικὴν μέθοδον ἀεὶ διὰ τῶν ἐναν-
τίων γίνεσθαι τὴν θεραπείαν. ἐπεὶ δὲ πολλοὶ πολλάκις ὑπό τε τῶν
ἐμπειρικῶν καὶ τῶν μεθοδικῶν λόγων παραγόμενοι διαβάλλειν ἐπι-
χειροῦσιν αὐτό, παραπλησίους λέγοντες λόγους οἷς ἄρτι | διῆλθον,
ἴσως ἄμεινόν ἐστι μετὰ τὸ συμπληρῶσαι τὴν ἐξήγησιν τοῦ προκειμένου
ποιῆσαί τι βιβλίον, ἐν ᾧ δειχθήσεται “τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων ἰά

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.155, line 15

προθερμήναντες αὐτὸ τοῖς ἀγγείοις ἐνέβαλλον, εἶτα μετέωρον ἐκρέμων

† ὅλον τοῦτο τὸ ἀγγεῖον ἐν θυρίσιν ἐστραμμέναις πρὸς ἄνεμον, ὡς δι'
ὅλης νυκτὸς ψύχεσθαι, κἄπειτα πρὶν ἀνατεῖλαι τὸν ἥλιον ἐπὶ γῆς
ἐτίθεσαν ὕδατι ψυχρῷ κατερρασμένης καὶ ἐν κύκλῳ φύλλα ψυχρὰ
περιετίθεσαν ὅλῳ τῷ ἀγγείῳ, ποτὲ μὲν ἀμπέλων ἢ θριδακίνης, ἔστι δ'
ὅτε καὶ ἄλλων τινῶν ὁμοίων, ὡς διαμένειν ἐπὶ πλεῖστον ἣν κατὰ τὸν
νυκτερινὸν ἀέρα τὸ ὕδωρ ἐπεκτήσατο ψῦξιν. ἔτι δὲ μᾶλλον ἐπὶ τὴν
τοιαύτην ἤρχοντο παρασκευὴν οἱ ἄνθρωποι μὴ παρόντος αὐτοῖς ὕδα-
τος ἀμέμπτου. λέγω δ' ἄμεμπτον τὸ μήτ' ἰλύος ἔχον τι μήτε δυσῶδες
ἀποιότατόν τε γευομένοις. ἔνια γὰρ ἀτόπους ἐπιμεμειγμένας ἔχει ποιό-
τητας ἁλῶν ἢ λίτρου ἢ θείου τε καὶ ἀσφάλτου καὶ στυπτηρίας ἑτέρων
 263

τε τοιούτων. ἐφ' ὧν | ἁπάντων ἄμεινόν ἐστιν, ὥσπερ ὄσπριά τε πολλὰ

προέψοντες ἐπιτήδεια πρὸς ἐδωδὴν ἐργαζόμεθα λάχανά τε καὶ καρ-
ποὺς καὶ ζῴων μόρια, κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ τὸ ὕδωρ ἑψήσει
πρῶτον ἀλλοιοῦντας ἐπὶ τὸ βέλτιον οὕτω προσφέρεσθαι. καὶ καθ' ἑτέ-  
ραν δὲ χρείαν ὕδωρ προθερμαίνοντες ψύχομεν, εἰ καὶ μήτε γεῦσιν
ἔχοι μήτ' ὀδμὴν μοχθηράν, ἀκριβῶς δ' εἴη καθαρόν, ὅταν αὐτοῦ πει-
ραθῶμεν ἤτοι γ' ἐπὶ πλέον ἐν τῇ γαστρὶ διαμένοντος ἢ πλήττοντος
αὐτὴν ἢ ἐκφυσῶντος ἢ βαρύνοντος. ἔστι γὰρ ἀμέλει καὶ τοιαῦτα πολλά,
περὶ ὧν μάλιστά μοι δοκεῖ γεγραφέναι τὴν διάκρισιν ἀπὸ τῶν ἀρίστων
ὑδάτων ὁ Ἱπποκράτης, ἔνθα φησίν· “ὕδωρ τὸ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.180, line 6

      
 Αἱ ἀσθενέες δίαιται ψυχραί,
αἱ δὲ ἰσχυραὶ θερμαί.
      
 Διαίτας ἀσθενεῖς ἤτοι τὰς δι' ἀσθενῶν ἐπιτηδευμάτων ἐδε-
σμάτων τε καὶ πομάτων ἢ τὰς ἀσθενὲς ἐργαζομένας τὸ | ζῷον εἴρηκεν.
αἱ ψυχραὶ δὲ εἴτε κατὰ τὴν ἑαυτῶν κρᾶσιν εἴτε κατὰ τὴν ἐν ἡμῖν
διάθεσιν ἣν ἐργάζονται λέγοιντο, διοίσουσιν ἀλλήλων οὐδέν. ἀσθενῆ
μὲν οὖν ἐπιτηδεύματα λέγοιτ' ἂν τὰ διὰ βραχέων κινήσεων τοῦ σώ-
ματος γινόμενα, καθάπερ ἰσχυρὰ τὰ διὰ σφοδρῶν, ἐδέσματα ἀσθενῆ  
μέν, ὅσα μήτε ὀδμὴν ἰσχυρὰν ἔχει μήτ' ἐν τῇ γεύσει ποιότητα σφο-
δρὰν ὀξύτητος ἢ γλυκύτητος ἢ ἁλυκότητος ἢ πικρότητος ἢ στρυφνό-
τητος ἢ δριμύτητος, ἀλλ' ἤτοι μετρίως ἐστὶ γλυκάζοντα τὴν γεῦσιν ἢ
μετρίαν στύψιν ἐμφαίνοντα καὶ θερμασίαν ὁμοίως ὀλίγην, ἰσχυρὰ δὲ
τὰ τούτων ἐναντία. ἐὰν μὲν οὖν ἀσθενῆ πάντα τά τε ἐπιτηδεύματα
καὶ τὰ διαιτήματα προσάγηται τῷ σώματι, ψυχθήσεται σφόδρα,
καθάπερ γε κἂν ἰσχυρὰ θερμανθήσεται γενναίως.
Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi
Kühn Vol. 17b, p.183, line 1

ὕδατι κατατιθεμένων ἡμῶν τὸ ἀγγεῖον, ἐν ᾧ τὸ τεθερμασμένον ὕδωρ,

ἐνίοτε δὲ ὑπὲρ αὐτοῦ κρεμώντων, ὥσπερ γε καὶ διὰ κεραμείων ἀραιῶν
ἔστιν ὅτε τὸ θολερὸν ὕδωρ διηθούντων, ὡς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τε
καὶ κατ' Αἴγυπτον ἠθεῖται διά τινων οὐχ ἁπλῶς κεραμευθέντων,
ἀλλὰ τεχνικῶς κατασκευασθέντων εἰς ἀραιότητα, καθάπερ γε καὶ δι'
ὀθονίου, μὴ παρόντος ἀγγείου τοιούτου. ταῦτα πάντα τεχνικὴν ἔχει
τὴν παρασκευήν, ὥσπερ γε καὶ ὅσα κατὰ τοὺς ἀγωγοὺς τῶν πηγαίων
ὑδάτων πράττομεν, οὐκ ἐκ τοῦ τυχόντος λίθου κατασκευάζοντες αὐτοὺς
καὶ χρίοντες ἔνδοθεν ἐνίοτε. διαφορὰ γὰρ οὐ σμικρὰ κατά γε τὴν ἀλοι-
φὴν αὐτήν ἐστιν ἢ πίτταν ἢ γύψον οὖσαν ἢ χωρὶς ταύτης πλίνθον
ὀπτὴν ἢ λίθον ἔχοντά τινα ποιότητα μοχθηρὰν ἢ | ἀγαθὴν ἢ μηδεμίαν
ὅλως ἔχοντα σαφῆ. καὶ μέντοι καὶ φρέατα πολλάκις ὀρύττομεν ἐν δια-
φερούσῃ γῇ καὶ δι' ὀχετῶν ἢ σωλήνων ἄγομεν ὕδωρ ἐκ πηγῆς ἤτοι
βέλτιον ἢ χεῖρον ἐργάζεσθαι δυναμένων ἢ καὶ μηδ' ὅλως ἀλλοιούν-
των αὐτό.
 264

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.205, line 9

ὡς οἵ γε τὸ ἕτερον θερμὸν ἔχοντες πλεῖστον ἐπισχεθείσης τῆς δια-

πνοῆς πληθωρικώτεροι μὲν γίνονται, πυρετῷ δ' οὐχ ἁλίσκονται διὰ
τοῦτο. καὶ μέντοι καὶ ὅτι κατὰ τὴν γα|στέρα τουτὶ τὸ ἔμφυτον  
θερμὸν πλεονάζον ἀρίστας ἐργάζεται τὰς πέψεις τῶν σιτίων, [ὡς] αὐτὸς
ἐν Ἀφορισμοῖς ἐδήλωσεν εἰπών· “αἱ κοιλίαι χειμῶνος καὶ ἦρος θερμό-
ταται φύσει καὶ ὕπνοι μακρότατοι. ἐν ταύτῃσιν οὖν τῇσιν ὥρῃσι καὶ
τὰ προσάρματα πλείω δοτέον. καὶ γὰρ τὸ ἔμφυτον θερμὸν πολύ·
τροφῆς οὖν πλείονος δεῖται, σημεῖον αἱ ἡλικίαι καὶ οἱ ἀθληταί.” καθ-
άπερ οὖν τῶν τοιούτων κοιλιῶν ἐστι γνώρισμα τὸ πέττειν ἀμέμπτως
τὰς τροφάς, οὕτως τῶν ψυχροτέρων μὲν τὸ εἰς ὀξύτητα τρέπειν, τῶν
θερμοτέρων δ' εἰς κνισώδη ποιότητα. τοῖς μὲν οὖν καλῶς πέττουσι τὰ
σιτία τό θ' αἷμα χρηστόν ἐστι καὶ σύμμετρος ἕπεται σάρκωσις ἢ καὶ
πλείων ἐνίοτε τοῦ δέοντος, ὅταν ἀργότερον αὐτοῖς διαιτωμένοις καὶ
λουομένοις τὸ δεύτερον εἰς εὐσαρκίαν ἀφίκηται τοῦ σώματος ἕξις,
ἐπειδὰν μὴ φθάσῃ πλῆθος ἀθροισθὲν εἰς νόσους ἐμβάλλειν ὅλον τὸ
σῶμα. τοῖς δὲ διὰ τὴν δυσκρασίαν τῆς γαστρὸς ἀπεπτοῦσί τε καὶ δια-
φθείρουσιν εἰς καπνώδη καὶ κνισώδη ποιότητα τὰ σιτία μοχθηρὸν μὲν
ἀθροίζεται κατὰ τὰς φλέβας αἷμα, μοχθηρὰ δὲ ἡ | τοῦ σώματος ὅλου
γίνεται θρέψις. ἐπὶ τούτων οὖν ἀκούειν σε χρὴ τοῦ προκειμένου λόγου.
τῷ μὲν γὰρ ἥπατι καὶ τῇ καρδίᾳ τὸ ἔμφυτον θερμὸν ἐξ ἀρχῆς ὑπάρ-
χει πολύ, ταῖς σαρξὶ δὲ ἐκ τοῦ αἵματος ἐπεισέρχεται καὶ διὰ τοῦτο

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.205, line 15

τὰ προσάρματα πλείω δοτέον. καὶ γὰρ τὸ ἔμφυτον θερμὸν πολύ·

τροφῆς οὖν πλείονος δεῖται, σημεῖον αἱ ἡλικίαι καὶ οἱ ἀθληταί.” καθ-
άπερ οὖν τῶν τοιούτων κοιλιῶν ἐστι γνώρισμα τὸ πέττειν ἀμέμπτως
τὰς τροφάς, οὕτως τῶν ψυχροτέρων μὲν τὸ εἰς ὀξύτητα τρέπειν, τῶν
θερμοτέρων δ' εἰς κνισώδη ποιότητα. τοῖς μὲν οὖν καλῶς πέττουσι τὰ
σιτία τό θ' αἷμα χρηστόν ἐστι καὶ σύμμετρος ἕπεται σάρκωσις ἢ καὶ
πλείων ἐνίοτε τοῦ δέοντος, ὅταν ἀργότερον αὐτοῖς διαιτωμένοις καὶ
λουομένοις τὸ δεύτερον εἰς εὐσαρκίαν ἀφίκηται τοῦ σώματος ἕξις,
ἐπειδὰν μὴ φθάσῃ πλῆθος ἀθροισθὲν εἰς νόσους ἐμβάλλειν ὅλον τὸ
σῶμα. τοῖς δὲ διὰ τὴν δυσκρασίαν τῆς γαστρὸς ἀπεπτοῦσί τε καὶ δια-
φθείρουσιν εἰς καπνώδη καὶ κνισώδη ποιότητα τὰ σιτία μοχθηρὸν μὲν
ἀθροίζεται κατὰ τὰς φλέβας αἷμα, μοχθηρὰ δὲ ἡ | τοῦ σώματος ὅλου
γίνεται θρέψις. ἐπὶ τούτων οὖν ἀκούειν σε χρὴ τοῦ προκειμένου λόγου.
τῷ μὲν γὰρ ἥπατι καὶ τῇ καρδίᾳ τὸ ἔμφυτον θερμὸν ἐξ ἀρχῆς ὑπάρ-
χει πολύ, ταῖς σαρξὶ δὲ ἐκ τοῦ αἵματος ἐπεισέρχεται καὶ διὰ τοῦτο
ἀναγκαῖόν ἐστι ψυχρὰς αὐτὰς εἶναι κατὰ τὰς τοιαύτας φύσεις τῶν
σωμάτων, ὁποίας καὶ νῦν ἔγραψεν ὁ Ἱπποκράτης, ὡς ἂν μὴ χορη-
γουμένας αἷμα δαψιλές, ἀλλ' ὀλίγον τε καὶ μοχθηρόν. ἀμφότερα γὰρ
γίνεται τοῖς δυσκράτοις τὴν γαστέρα κατὰ τὴν πυρώδη θερμασίαν,
 265

ὑπέρχεσθαι μὲν τὰ σιτία διαφθειρόμενα καὶ διὰ τοῦτο ὀλίγης ἐξ αὐτῶν

ἀπολαύειν τὸ σῶμα τροφῆς, εἶναι δὲ καὶ αὐτὴν ταύτην οὐκ ἀγαθὴν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.207, line 4

ὑπέρχεσθαι μὲν τὰ σιτία διαφθειρόμενα καὶ διὰ τοῦτο ὀλίγης ἐξ αὐτῶν

ἀπολαύειν τὸ σῶμα τροφῆς, εἶναι δὲ καὶ αὐτὴν ταύτην οὐκ ἀγαθὴν
διὰ τὸ μὴ πεπέφθαι καλῶς. οὐ γὰρ οἷόν τε γεννηθῆναι χρηστὸν αἷμα
κατὰ τὸ ἧπάρ τε καὶ τὰς φλέβας, ἀπεπτηθέντων τε καὶ διαφθαρέντων
ἐν τῇ γαστρὶ τῶν σιτίων. εἰ μὲν οὖν ὀλίγον, οὐ μὴν μοχθηρόν γ' ἦν
τούτων τὸ κατὰ τὰς φλέβας αἷμα, συνέβαινεν ἂν ἑλκύσαι αὐτὸ τὰς  
σάρκας, αὐτὰς μὲν ἧττον τρέφον, ἐκκενοῦν δ' ἐκείνας, ὡς συνεστάλθαι
τε καὶ φαίνεσθαι μόγις. ἐπεὶ δὲ οὐ μόνον ὀλίγον, ἀλλὰ καὶ μοχθη|ρόν
ἐστιν, οὐδὲ τόθ' ἑλκύσουσι, κἂν δέωνται, καθάπερ οὐδ' ἡμεῖς αὐτοὶ
προσιέμεθα τὰ κεκνισωμένα καί τινας ἑτέρας μοχθηρὰς ἔχοντα ποιότη-
τας ἐδέσματα, κἂν πάνυ σφόδρα τροφῆς ὀρεγώμεθα. καὶ γὰρ καὶ ἡ
ὄρεξις αὐτὴ παύεται γευσαμένων ἡμῶν τοιούτου σιτίου. κατὰ τοῦτ' οὖν
αἱ σάρκες ἐκ τῶν φλεβῶν ὀλίγον ἕλκουσιν εἰς θρέψιν αὐτὸ τὸ ἀναγ-
καιότατον, ὡς κατὰ βραχὺ χρόνῳ πλείονι κατὰ τὰς φλέβας ἀθροίζεσθαι
μοχθηρὸν αἷμα. καὶ διὰ τοῦτ' ἐν ταῖς φλεβοτομίαις οὐκ ἂν ἴδοις ποτὲ
τῶν τοιούτων ἀνθρώπων ἐρυθρὸν αἷμα ῥέον, ἀλλ' ὡς ἂν εἴποι τις
ἑτέραν ἔχον χρόαν εὑρίσκεται τοῦτο, εὐθὺς δὲ καὶ δυσῶδες. καὶ εἰ ἐκ
πολλοῦ χρόνου μὴ εἴη κεκενωμένος ὁ ἄνθρωπος, μέλαν φαίνεται τὸ
αἷμα τὸ κατὰ τὴν φλεβοτομίαν ἐκκενούμενον, ἄλλοτ' ἄλλην ἔχον ἐν
πάχει τε καὶ λεπτότητι σύστασιν, ἐνίοτε μὲν ὀρρῶδες καὶ λεπτότερον,
ἐνίοτε δὲ παχύτερον, ὥσπερ δὴ καὶ λίαν παχὺ καὶ μέλαν φαίνεταί

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.230, line 10

τοντες, ἐπιβρέχοντες, κλύζοντες, ἀποσχάζοντες, φλεβοτομοῦντες, σικυ-

άζοντες. εἰ δ' ἡμεῖς καὶ | ταῦτα μεμαθήκαμέν τε καὶ πράττομεν, ὅμοιόν
τι ποιοῦμεν ἐρέσσειν ἐπισταμένῳ κυβερνήτῃ καὶ ῥᾳδίως ἐπ' ἄκρον ἀνα-
βῆναι δυναμένῳ τοῦ ἱστοῦ ὅσα τ' ἄλλα τῶν ναυτῶν ἐστιν ἔργα γινώ-
σκοντί τε καὶ πράττοντι. καὶ γὰρ στρατηγοὶ πολλοὶ πολλάκις καὶ τοξεύ-
ειν καὶ ἀκοντίζειν καὶ μάχεσθαι διὰ ξιφῶν τε καὶ δοράτων ἐπίστανταί
τε καὶ πράττουσι καὶ βασιλεῖς ὡσαύτως, ἀλλ' οὐχ ᾗ βασιλεὺς ἢ στρατη-
γὸς ἦν Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδὼν ἢ Φίλιππος ὁ πατὴρ αὐτοῦ,
ταύτῃ τὰ τῶν στρατιωτῶν ἔπραττον, ἀλλὰ καθ' ἑτέρας τέχνας ὑπηρε-
τικὰς τῇ στρατηγικῇ τε καὶ βασιλικῇ. καὶ τοίνυν καὶ ἡμεῖς ᾗ μὲν ἰατροὶ
γινώσκομεν ἑκάστου βοηθήματος ποιότητά τε καὶ ποσότητα καὶ καιρὸν
καὶ τρόπον χρήσεως, ᾗ δ' ὑπηρέται φλεβοτομοῦμεν καὶ σικυάζομεν
καὶ τἄλλα διὰ τῶν χειρῶν ἐνεργοῦμεν. ἀξιώματι τοιγαροῦν ἡ μὲν ἰα-
τρικὴ προτέρα τῶν ἰατρῶν ἐστιν, ὁ δ' ἰατρὸς τῆς ὑπηρετικῆς τέχνης,
ἐκείνη δὲ τῶν ὑπηρετῶν, οἱ δ' ὑπηρέται τῶν παρασκευαζουσῶν αὐτοῖς
τά τε ὄργανα καὶ τὰς ὕλας τεχνῶν, ἐκεῖναι δὲ τῶν ἐργαζομένων τὰ
κατὰ ταύτας τεχνιτῶν, | αὐτοὶ δ' οἱ τεχνῖται τῶν παρασκευαζομένων
 266

ὑλῶν τε καὶ ὀργάνων. ἀνάπαλιν τοίνυν ἕνεκα μονιμωτέρας γνώσεώς

τε καὶ μνήμης τῷ καταλόγῳ τῶν τεχνῶν ἀκόλουθον ἐσχάτους μὲν εἰς
ὑγείας φυλακὴν καὶ ποίησιν εἶναι τοὺς κατασκευάζοντας ἡμῖν κλυστῆρας

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.272, line 9

μεγάλας τε γὰρ ἔχουσα φλέβας ἡ γλῶττα καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν οὖσα
χαύνη τε καὶ σπογγοειδὴς ἑτοιμοτέρα τῶν ἄλλων ἐστὶ μορίων, ὅσα
σκληρὰ καὶ πυκνά, δέξασθαί τε τοὺς | ὀρρώδεις χυμοὺς εἰς αὐτὴν βα-
φῆναί τε πρὸς αὐτῶν ὥσπερ τὰ ἔρια. παρέγκειται δὲ τῷ λόγῳ τὸ
χολῶδες ἀπὸ πίονος ἐνδεικνυμένου τἀνδρὸς τὴν γένεσιν τῷ χο-
λώδει πλείστην ἐκ τοῦ πίονος ἐν τῇ τροφῇ γίνεσθαι. πίονα δὲ ἀκου-
στέον οὐ μόνον τὸ λιπαρόν, ἀλλὰ καὶ τὸ γλυκὺ καὶ ὅλως τὸ ἐν τοῖς
κατὰ φύσιν ἔχουσιν ἡδύ. μόνοι γὰρ οἱ παρὰ φύσιν διακείμενοι πικροῖς
καὶ στρυφνοῖς καὶ ὀξώδεσιν ἐδέσμασι χαίρουσιν. οἱ δὲ κατὰ φύσιν ἔχοντες
καὶ ἀπέριττοι τά τε λιπαρὰ καὶ τὰ γλυκέα καὶ τά γε μηδεμίαν ἔχοντα
ἰσχυρὰν ποιότητα μεθ' ἡδονῆς προσφέρονται. πάντ' οὖν τὰ τοιαῦτα
τὸ πῖόν ἐστιν ἐν τροφῇ καὶ διὰ τοῦτο καὶ “πίονα ἄρουραν” καὶ
“λιπαρὰν χώραν” εἰρήκασι πολλοὶ τῶν παλαιῶν, εὔφορον ἐνδεικνύ-
μενοι διὰ τῶν προσηγοριῶν τούτων ὑπάρχειν αὐτὴν τῶν ὑγιαίνουσιν
ἡμῖν ἀμέμπτως ἐσθιομένων καρπῶν. ὅτι δ' ἔκ τε μέλιτος καὶ ὅλως
τῶν γλυκέων, ὅταν ἐπὶ πλέον θερμανθῶσιν, ὁ πικρόχολος γεννᾶται
χυμός, ἐν τῷ Περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεως ἐπιδέδεικται
κατὰ | τὸ τέταρτον ὑπόμνημα, μετὰ τοῦ καὶ φαίνεσθαι σαφῶς, ὅταν
ἐν τῇ γαστρὶ πλείονι χρόνῳ τὰ τοιαῦτα μείνῃ μήτ' ἀναδοθῆναι φθά-
σαντα μήτε πεφθῆναι, τὴν ὠχρὰν ἐξ αὐτῶν γεννωμένην χολήν. ὅσοι
γοῦν ἤμεσαν τηνικαῦτα, τὴν τοιαύτην ἤμεσαν.

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.275, line 10

χυμῶν πλεονάζειν ἢ τοῦ περὶ τὴν γαστέρα περιέχεσθαι τὸν τοιοῦτον. |  

 Οὖρον ὁμόχρουν σώματι καὶ
πόματι καὶ ὡς ἔσωθεν ἰόν, ποτοῦ ὑγρότης, σύντηξις.  
τὸ οὖρον ποτὲ μὲν ὁμόχρουν τῷ πεπο-
μένῳ φαίνεται, μὴ μεταβαλλομένων μηδ' αἱματουμένων καλῶς τῶν
σιτίων, οἷς καὶ τὸ ποθὲν αὐτὸ συμμεταβάλλεται, ποτὲ δὲ συντήξεώς
τινος ἐν τῷ σώματι μορίου γενομένης, ὡς ὁ Σαβῖνος ἔγραψεν. ταῦτα
μὲν οὖν ἀμφότερα παρὰ φύσιν διοικουμένου τοῦ σώματος γίνεται, κατὰ
φύσιν δ' ἔχοντος ἅμα τῇ τῶν χυμῶν γενέσει τὸ ποτὸν μεταβαλλόμενόν
τε καὶ χροϊζόμενον ἐργάζεται τὰς διαφορὰς τῶν οὔρων οὔτε κατὰ τὰς
τῶν πεπομένων ποιότητας οὔτε κατὰ τὰς τῶν συντακέντων ἐν τῷ σώ-
ματι μορίων, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἰδέας τῶν γεννηθέντων χυμῶν, ὡς ἔμ-
προσθεν ἤδη δέδεικται. πότε δ' οὖν διασῴζει τὸ οὖρον τῶν πεπο-
μένων τὴν χρόαν; εἰ μὲν ὕδωρ [ὃ] εἴη τὸ ποθὲν ἤ τις οἶνος λευκὸς
καὶ λεπτός, ὑδατῶδες φαίνεται καὶ λευκόν· εἰ δὲ παχὺς καὶ μέλας εἴη
ὁ οἶνος, μελάντε|ρόν τε καὶ παχύτερον, ὥσπερ γε καὶ ξανθότερον, εἰ
 267

παλαιὸς καὶ κιρρὸς ὁ οἶνος. τῶν δὲ συντακέντων μορίων ἐνδείκνυται

τὴν χρόαν, ὅταν οἷον ὀροβοειδῆ τε καὶ κριμνοειδῆ συνεξέρχηταί τινα
αὐτοῖς. ἀφ' ἥπατος γάρ ἐστι τὰ τοιαῦτα, καθάπερ γε τὰ σαρκωδέστερα
τῶν νεφρῶν, οὕτω δὲ καὶ τὰ πεταλώδη τῆς κύστεως, τὰ δὲ λιπαρὰ
πιμελῆς, τὰ δὲ κριμνώδη μὲν τῷ τε μεγέθει καὶ τῇ σκληρότητι,

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi

Kühn Vol. 17b, p.336, line 6

ζεσμένος, ὄξος, ἅλες. γάλα μὲν ἐπὶ τῶν κατὰ διάβρωσιν ἀναι-
ρούντων (ἐπικράσεως γὰρ δεῖται), σκόροδα δ' ἐπὶ τῶν κατὰ σφοδρὰν
ψῦξιν, οἶνος δ' ἐπὶ τῶν κατὰ μετρίαν. προσκειμένου δὲ αὐτῷ τοῦ
ἀπεζεσμένος δυνατόν ἐστιν ἀκούειν τὸν ἱκανῶς θερμόν, ἐγχωρεῖ
δὲ καὶ τὸν οὕτως ἀφεψημένον, ὡς γίνεσθαι τὸ καλούμενον σίραιον.
ἐπικρατητικὸν γάρ τοι καὶ τοῦτ' ἐστὶ τῶν δριμυτή|των διαβρωτικῶν.
ὄξος δ' ἕνεκα τοῦ τέμνειν χυμοὺς κολλώδεις, ὡς ἐπὶ τῶν μυκήτων,
ἢ καὶ ψύξεως ἕνεκεν, ὡς ἐπὶ θαψίας. τοὺς δ' ἅλας, ὡς ἐκδαπανῆσαι
δυναμένους ὅλην τὴν οὐσίαν τῶν κακούργων χυμῶν τε καὶ φαρμά-
κων. ἀλλ' ἐπεὶ μὴ μόνον ὠφέλειαι καὶ βλάβαι τοῖς σώμασιν ἡμῶν γί-
νονται κατὰ τὰς τῶν ὁμιλούντων ἁπλᾶς ποιότητας, ἀλλὰ καὶ καθ' ὅλην
τὴν οὐσίαν (ἐμάθετε γὰρ καὶ τοῦτο δι' ἑτέρων ὑπομνημάτων), προση-
κόντως ἂν εἰρημένον εἴη τὸ φυτῶν χυμοὶ ἐφ' ὧν τὴν δύναμιν
ἔχουσιν. καὶ γὰρ καθ' ὅλην τὴν οὐσίαν ἰδιότητες ἤτοι οἰκεῖαι τοῖς
σώμασιν ἡμῶν ἢ ἀλλότριαι κατὰ τέτταρας ὕλας εἰσὶ καθαρτικὰ φάρμακα
καὶ τροφαὶ καὶ τρίτα πρὸς αὐτοῖς ἃ νῦν Ἱπποκράτης ὠνόμασε κα-
κοῦργα καὶ τέταρτα τὰ τούτων ἰατρικά. τεμνομένου δὲ τοῦ τρίτου
γένους τῆς ὕλης εἴς τε τὰ δηλητήρια καλούμενα φάρμακα καὶ τοὺς
ἰοὺς τῶν θηρίων, διττὴ καὶ τῶν ταῦτα θεραπευόντων ἐστὶν ἡ ὕλη.
καλεῖται δὲ ἀλεξι|φάρμακα μέν, ὅσα τοῖς δηλητηρίοις ἀνθίσταται,

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii Vol. 17b, p.358, line 2

τὸ οἵη. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν αὐτομάτως γινομένων κενώσεων

προσεῖπεν ἢν μὲν οἷα δεῖ καθαίρεσθαι καθαίρωνται, ξυμ-
φέρει τε καὶ εὐφόρως φέρουσιν· ἐπὶ δὲ τῶν ὑπὸ τοῦ ἰα-
τροῦ, ἢν μὲν οἷα δεῖ γίγνεσθαι, γίγνηται. καίτοι δυνάμενος
εἰπεῖν, ἢν μὲν ὅσα δεῖ καθαίρεσθαι καθαίρηται, καὶ πάλιν
εἰ ἢν μὲν ὅσα δεῖ γίγνεσθαι γίγνηται. δηλοῦται δὲ τοῦτο
καὶ διὰ τοῦ καθαίρεσθαι ῥήματος. οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν
ἢν μὲν οἷα δεῖ κενοῦσθαι, ἀλλὰ ἢν μὲν οἷα δεῖ καθαίρε-  
σθαι ἔφη. καθάρσις δέ ἐστιν ἡ τῶν λυπούντων κατὰ ποιό-
τητα κένωσις. ἔν γε δὴ τούτοις ἁμαρτάνουσιν οἱ πλεῖστοι
τῶν ἐξηγητῶν, οὐ συνιέντες οὔτε τῶν φωνῶν οὔτε τῆς γνώ-
μης τἀνδρός. ἔτι δὲ μᾶλλον ἐπειδὰν τὸ τῆς κενεαγγείας
ὄνομα τινὲς μὲν ἐπὶ τῆς ἀσιτίας, τινὲς δὲ ἐπὶ τῆς φλεβοτο-
μίας ἀκούωσιν. ὁ γὰρ Ἱπποκράτης ἅπασαν κένωσιν ὀνομά-
ζει κενεαγγείαν ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος, ἐπειδὴ κενὰ τὰ ἀγ-
γεῖα συμβαίνει γίνεσθαι κατὰ πάσας τὰς κενώσεις. ὁ μὲν
 268

δὴ λόγος αὐτῷ νῦν ἐστι περὶ ποιότητος τῶν κενουμένων.

ὥσπερ δὲ παρακελεύεται διὰ παντὸς ὅσα καλῶς ὑπὸ τῆς
φύσεως γίγνεται ταῦτα μιμεῖσθαι τὸν ἰατρὸν, οὕτω καὶ
νῦν ἐποίησε τῶν περὶ τῶν αὐτομάτων κενώσεων προτάξας

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.404, line 15

 καυμάτων δέονται, ὑπὸ πολλῶν γὰρ ἀποσβέννυνται. διὰ

 τοῦτο καὶ οἱ πυρετοὶ τοῖσι γέρουσι οὐχ ὁμοίως ὀξέες,
 ψυχρὸν γὰρ τὸ σῶμα.
        
  Εἴρηται ἡμῖν κἀν τοῖς περὶ κράσεων ὑπομνήμασιν ἐπὶ
πλέον ὅπως οἱ ἀκμάζοντες ἐνίοις μὲν τῶν ἰατρῶν, ἐνίοις δὲ
οἱ παῖδες ἔδοξαν εἶναι θερμότεροι. ἔχουσι γὰρ οἱ
μὲν δριμύτερον τὸ θερμὸν, οἱ δὲ πλέον. ἀνάγκη δὲ καὶ νῦν
εἰπεῖν, ὅσον εἰς τὰ παρόντα χρήσιμον, ἐν ὀλίγοις ὡς οἷόν
τε μακροὺς περιλαμβάνοντας λόγους. τὸ τοίνυν ὄνομα τουτὶ
τὸ θερμὸν ἐνίοτε μὲν ἐπὶ τὴν ποιότητα φέρομεν, ἧς ἴδιον
ὄνομα θερμότης ἐστίν. ἐνίοτε δὲ παρωνύμως ἀπὸ τῆς ποιό-
τητος, ὅλον τὸ σῶμα θερμὸν προσαγορεύομεν καί ἐστιν ἡ  
χρῆσις ἥδε πολλὴ κατὰ τὸν βίον ἅπαντα καὶ παρὰ τοῖς πα-
λαιοῖς, ὡς καὶ Θεόφραστος ἐδήλωσεν ἐν τῷ περὶ θερμοῦ
καὶ ψυχροῦ γράμματι. τῆς γὰρ τῶν σωμάτων οὐσίας δε-
χομένης ἐν μέρει τὰς ἐναντίας ταύτας ποιότητας, θερμό-
τητά τε καὶ ψυχρότητα καὶ ξηρότητα καὶ ὑγρότητα, κατὰ
μὲν τὴν δεδεγμένην οὐσίαν, ὅταν ὀνομάζωμεν θερμὸν, τὸ σῶ-
μα λέγομεν, ὀλίγον τε ἢ πολὺ φαμὲν ὑπάρχειν τὸ θερμὸν,
τῷ ποσῷ τῆς οὐσίας προσέχοντες τὸν νοῦν, καὶ τοῦτο ποιοῦ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii Vol. 17b, p.405, line 4

οἱ παῖδες ἔδοξαν εἶναι θερμότεροι. ἔχουσι γὰρ οἱ

μὲν δριμύτερον τὸ θερμὸν, οἱ δὲ πλέον. ἀνάγκη δὲ καὶ νῦν
εἰπεῖν, ὅσον εἰς τὰ παρόντα χρήσιμον, ἐν ὀλίγοις ὡς οἷόν
τε μακροὺς περιλαμβάνοντας λόγους. τὸ τοίνυν ὄνομα τουτὶ
τὸ θερμὸν ἐνίοτε μὲν ἐπὶ τὴν ποιότητα φέρομεν, ἧς ἴδιον
ὄνομα θερμότης ἐστίν. ἐνίοτε δὲ παρωνύμως ἀπὸ τῆς ποιό-
τητος, ὅλον τὸ σῶμα θερμὸν προσαγορεύομεν καί ἐστιν ἡ  
χρῆσις ἥδε πολλὴ κατὰ τὸν βίον ἅπαντα καὶ παρὰ τοῖς πα-
λαιοῖς, ὡς καὶ Θεόφραστος ἐδήλωσεν ἐν τῷ περὶ θερμοῦ
καὶ ψυχροῦ γράμματι. τῆς γὰρ τῶν σωμάτων οὐσίας δε-
χομένης ἐν μέρει τὰς ἐναντίας ταύτας ποιότητας, θερμό-
τητά τε καὶ ψυχρότητα καὶ ξηρότητα καὶ ὑγρότητα, κατὰ
μὲν τὴν δεδεγμένην οὐσίαν, ὅταν ὀνομάζωμεν θερμὸν, τὸ σῶ-
μα λέγομεν, ὀλίγον τε ἢ πολὺ φαμὲν ὑπάρχειν τὸ θερμὸν,
τῷ ποσῷ τῆς οὐσίας προσέχοντες τὸν νοῦν, καὶ τοῦτο ποιοῦ-
 269

μεν διττῶς. ἕνα μὲν γὰρ τρόπον ἐπὶ τῶν ἀμίκτων

οὐσιῶν, ἕτερον δ' ἐπὶ τῶν μεμιγμένων. ἐπὶ μὲν τῶν ἀμί-
κτων, ὡς ἂν εἰ καὶ δυοῖν ἐχόντοιν ὕδωρ ὁμοίως θερμὸν ἐν
δεξαμεναῖς ἀνίσοις περιεχόμενον, τὸν μὲν ἕτερον πλέον ἔχειν
λέγομεν τὸ θερμὸν, ᾧ μείζων ἡ δεξαμενὴ, τὸν ἕτερον ἔλατ-
τον. ἐπὶ δὲ τῶν μεμιγμένων ὡς ἂν ἴσων μὲν ἀλλήλαις οὐ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.406, line 2

οὐσιῶν, ἕτερον δ' ἐπὶ τῶν μεμιγμένων. ἐπὶ μὲν τῶν ἀμί-
κτων, ὡς ἂν εἰ καὶ δυοῖν ἐχόντοιν ὕδωρ ὁμοίως θερμὸν ἐν
δεξαμεναῖς ἀνίσοις περιεχόμενον, τὸν μὲν ἕτερον πλέον ἔχειν
λέγομεν τὸ θερμὸν, ᾧ μείζων ἡ δεξαμενὴ, τὸν ἕτερον ἔλατ-
τον. ἐπὶ δὲ τῶν μεμιγμένων ὡς ἂν ἴσων μὲν ἀλλήλαις οὐ-
σῶν, ἀνίσῳ δὲ μέτρῳ κεκραμένων, ἐξ ὕδατός τε καὶ οἴνου
τὴν μὲν ἑτέραν αὐτῶν τὸν οἶνον ἔχειν πλείονα, τὴν δ' ἑτέ-
ραν τὸ ὕδωρ φαμέν. ὅσπερ τρόπος ἐστὶ, κἂν ἀνίσους ὑπο-
θώμεθα τὰς δεξαμενὰς εἶναι κατὰ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν  
κεκραμένας. ἐνίοτε δὲ οὐ πρὸς τὸ πλῆθος ἀναφέροντες τῆς
οὐσίας τὸν λόγον, ἀλλὰ πρὸς τὴν ποιότητα μόνην, τῷ μέν
τινι πλέον εἶναι φαμὲν, τῷ δ' ἧττον τὸ θερμὸν, ὡς καὶ
δυοῖν δεξαμεναῖν ἴσαιν ἀκριβῶς τὸ μέγεθος, τῆς μὲν θερ-
μοτέρας πλέον εἶναι τὸ θερμὸν λέγομεν, τῆς δὲ ψυχροτέ-
ρας ἧττον, οὐκέτι κυρίως ἐνταῦθα τὸ πλέον ἐπιφέροντες.
ἄμεινον γὰρ τὸ μᾶλλόν τε καὶ ἧττον καὶ σφοδρότερον καὶ
ἀμυδρότερον καὶ πάνθ' ὅσα τοιαῦτα ταῖς ποιότησιν ἀναφέ-
ρειν ὀνόματα, τὸ δ' ὀλίγον καὶ πολὺ κατὰ τοῦ ποσοῦ μό-
νον τῆς οὐσίας φυλάττειν. ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἐνταῦθα μόνον
αἱ τοιαῦται καταχρήσεις εἰσὶ τῶν ὀνομάτων, ἀλλὰ καὶ κατ'
ἄλλα πάμπολλα τῶν κατὰ τὸν βίον, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ κατὰ

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii Vol. 17b, p.407, line 6

μεγάλας τε καὶ μικρὰς, καίτοι γε οὐκ οὔσας οὐσίας, πυρε-

τὸν μέγαν, πυρετὸν μικρὸν, ἀποπληξίαν μεγάλην, ἀποπλη-
ξίαν μικρὰν, ὡσαύτως δὲ πλευρῖτιν καὶ φρενῖτιν καὶ περι-
πνευμονίαν, ἁπάσας τε τὰς ἄλλας. προσέχειν οὖν χρὴ ταῖς
ὁμωνυμίαις καὶ σκοπεῖσθαι τί ποθ' ἡ σύμπασα λέξις ἑκά-  
στοτε βούλεται τοῦ λέγοντος. εἰ γὰρ ἐκείνου καθ' ἑτέρου
σημαινομένου τοὔνομα φέροντος ἡμεῖς καθ' ἕτερόν τι δεξά-
μενοι τὸν λόγον εὐθύνομεν, οὐ τὸν εἰρηκότα δή που κατά
γε τὴν ἀλήθειαν αὐτὴν ἐξελέγξομεν, ἀλλὰ τὴν ἡμετέραν
ὑπόληψιν, ὥσπερ ἀμέλει κἀνταῦθα ποιοῦσιν ἔνιοι τῶν πρὸς
Ἱπποκράτους σπευδόντων ἀντιλέγειν. ἐπὶ γὰρ τὴν ποιότητα
μεταφέροντες τοὔνομα τοῦ θερμοῦ, πειρῶνται δεικνύναι
σφοδροτέραν ὑπάρχουσαν αὐτὴν τοῖς ἀκμάζουσιν. ἀλλ' Ἱπ-
ποκράτης οὐκ ἐπὶ ταύτην, ἀλλ' ἐπὶ τὴν οὐσίαν ἀναφέρει
 270

τοὔνομα κατὰ τὸν ἐνεστῶτα λόγον. ἡ γὰρ οὐσία τοῦ ἐμ-

φύτου θερμοῦ ἀερώδης καὶ ὑδατώδης ὑπάρχει, ὡς ἐκ τοῦ
σπέρματος ἔνεστι τεκμήρασθαι, παντάπασι μὲν
ὀλίγης γεώδους οὐσίας μετέχοντος, τὸ πλεῖστον δ' ἐν αὐτῷ
περιέχοντος ἀέρος θερμοῦ τε καὶ ὑγροῦ, ὡς κἀν τοῖς περὶ
σπέρματος ὑπομνήμασι δεδήλωται. καὶ μὴν καὶ ἡ ἑτέρα
τῆς γενέσεως ἡμῶν ἀρχὴ, τὸ καταμήνιον, ὑγρὸν δήπου τὴν

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.410, line 16

δὲ τῶν ἀκμαζόντων ξηρᾶς. ἡ μὲν γὰρ ὑγρὰ κατὰ τὸ ἔμ-

φυτον θερμὸν μάλιστα, ἐξ ὑγροῦ γὰρ ἡ γένεσις ἡμῖν, ἡ δὲ
ξηρὰ κατὰ τὸ ἐπίκτητον. οὕτως οὖν οἱ μὲν ἄρτι γεγενη-
μένοι παῖδες, οὐσίας θερμῆς ὑδατώδους τε καὶ ἀερώδους
πλείστης μετέχοντες, πλεῖστον ἂν ἔχειν λέγονται τὸ ἔμφυ-
τον θερμὸν, οἱ δ' ἀκμάζοντές τε καὶ παρακμάζοντες, εἰς
ὅσον αὗται μὲν ἐνδέουσι, περιττεύει δὲ ἡ γεώδης εἰς
τοσοῦτον καὶ τὴν οὐσίαν ἔχουσιν ἐλάττονα τοῦ ἐμφύτου
θερμοῦ. ὅτι δ' ἀποῤῥεῖν ἀναγκαῖόν ἐστι τῆς ὑγρᾶς καὶ
ἀερώδους οὐσίας πλέον ἤπερ τῆς γεώδους, κἂν ὁμοίως ἀμ-
φότεραι θερμαὶ τυγχάνωσιν οὖσαι κατὰ τὴν ποιότητα, πρό-
δηλον παντί. θεάσασθαι γοῦν σοι τοῦτο κἀπὶ τῶν ἐκτὸς
ἐναργῶς ὑπάρχει. τῶν γὰρ εἰς τὴν ὁμοίαν ἡκόντων θερ-  
μότητα σωμάτων οὐκ ἴσον ἀποῤῥεῖν φαίνεται, ἀλλὰ τῶν μὲν
ξηρῶν ἐλάχιστον, τῶν δ' ὑγρῶν πλεῖστον. αὐτίκα γοῦν ὕδα-
τος μὲν καὶ ἐλαίου θερμῶν μετρίως γενομένων πλεῖστον
ἀποῤῥεῖ καὶ διαφορεῖται, σιδήρου δὲ καὶ χαλκοῦ καὶ λίθων
ἐλάχιστον, ὥστε καὶ εἰ καταθεῖναι βουληθείης εἰς ἥλιον
θερμότατον ὕδωρ, εἰ οὕτως ἔτυχε, καὶ σίδηρον ἴσα τῷ σταθ-
μῷ ποιήσας, εἶτα διελθούσης ὅλης τῆς ἡμέρας ἄμφω στῆ-
σαι, τὸ μὲν ὕδωρ εὑρήσεις ἔλαττον ἑαυτοῦ παραπολὺ γεγε

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.413, line 4

πλεῖστον εἶπεν ἔχειν τὸ ἔμφυτον θερμὸν, ἅμα μὲν ἀναμι-

μνήσκων ἡμᾶς τῆς οὐσίας αὐτῶν, ἅμα δὲ τὸ προκείμενον
ἀποδεικνύς. ἐπειδὴ γὰρ ὑγρὰν καὶ θερμὴν ἔχει τὴν οὐσίαν
τὰ αὐξανόμενα, διὰ τοῦτο πλεῖστον ἀποῤῥεῖν αὐτῶν ἀναγ-
καῖόν ἐστι, πλείστης τε δεῖται τροφῆς. εἰ δὲ μὴ, τὸ σῶμα
ἀναλίσκεσθαί φησιν εὐλόγως. ἔνθα γὰρ τὸ μὲν ἀποῤῥέον
πλεῖστον, τὸ δ' ἐπιῤῥέον ὀλίγον, ἐνταῦθα ἀναγκαῖον δια-  
φθείρεσθαι τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν. γέρουσι δ' ὀλίγον τὸ
θερμὸν, τούτοις μέν γε κατ' ἄμφω τὰ σημαινόμενα τῆς
προσηγορίας ὀλίγον ὑπάρχει τὸ θερμὸν, εἴτ' ἐπὶ τὴν ποιό-
 271

τητά τις ἀναφέρει τὸν λόγον εἴτ' ἐπὶ τὴν οὐσίαν. καὶ γὰρ
καὶ ἡ ποιότης ἀμυδρὰ καὶ ἡ οὐσία ἐλαχίστη, εἴπερ τι με-
μνήμεθα τῶν προειρημένων. διὰ τοῦτ' ἄρα, φησὶν, ὀλίγων
ὑπεκκαυμάτων δέονται· ὑπεκκαύματα τὰς τροφὰς ὠνόμασεν,
ἑπόμενος τῷ ἑαυτοῦ δόγματι καὶ σχεδὸν ἁπάντων τῶν ἐνδο-
ξοτάτων φιλοσόφων, οἵτινες τῶν συντιθέντων στοιχείων
τὰ ζῶα τὸ θερμὸν αἰτιώτατον ἐνόμιζον εἶναι τῆς ζωῆς.
ὥσπερ γὰρ αἱ λυχνιαῖοι φλόγες, καίτοι τροφὴν ἔχουσαι τοὔ-
λαιον, ὅμως ἐὰν ἀθρόως τις ἐπιχέῃ, σβέννυνται μᾶλλον ἢ
τρέφονται, κατὰ τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τὸ ἐν τοῖς γέ-
ρουσι θερμὸν ὑπέκκαυμα μὲν ἔχει τὰς τροφὰς,

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.443, line 13

Τὰ χωρέοντα μὴ τῷ πλήθει τεκμαίρεσθαι, ἀλλ' ὡς ἂν χω-

 ρέῃ οἷα δεῖ καὶ φέρει εὐφόρως καὶ ὅκου δεῖ μέχρι λει-
 ποθυμίης ἄγειν καὶ τοῦτο ποιεῖν, ἢν ἐξαρκέσῃ ὁ νοσέων.
        
  Εἴθ' ὑπὸ φύσεως εἴθ' ὑφ' ἡμῶν ἡ κένωσις
γίνοιτο, χρὴ πάντως ὡρίσθαι τι μέτρον αὐτῆς· ὡς γὰρ τὴν
ποιότητα κατὰ τὸν λυποῦντα χρὴ κενοῦσθαι χυμὸν, οὕτω
δηλονότι καὶ τὴν ποσότητα τῷ πλήθει τοῦ λυποῦντος ἁρ-
μόττειν. ἀλλὰ τῆς μὲν ποιότητος τὰς διαγνώσεις ἔμπροσθεν
εἴπομεν, ἡνίκα τὸν ἀφορισμὸν ἐξηγούμεθα, οὗ ἡ ἀρχὴ, ἐν
τῇσι ταραχῇσι τῆς κοιλίας καὶ τοῖσιν ἐμέτοισι. ποσότητος  
δ' οὐδὲν τοιοῦτον ἔχομεν εἰπεῖν γνώρισμα. διὰ τοῦτ' οὖν
ἐπ' αὐτῆς ἔδωκεν ὁ Ἱπποκράτης ἡμῖν κριτήριον τὴν εὐφο-
ρίαν. εἰ μὲν γὰρ τὸ πλεονάζειν ἐκκενοῖτο, κουφότερον ἑαυ-
τοῦ τὸν κάμνοντα καὶ εὐφορώτερον ἀνάγκη γίνεσθαι. εἰ δέ
τι καὶ τῶν κατὰ φύσιν ἐκκρίνοιτο, καταλύεσθαί τε καὶ ἀῤ-
ῥωστεῖν αὐτοῦ τὴν δύναμιν αἰσθάνεσθαί τε δυσφορίας, ὥς

Γαληνός ιατρός. In Hippocratis aphorismos commentarii vii

Vol. 17b, p.466, line 12

Τὰ μὴ καθαρὰ τῶν σωμάτων ὁκόσον ἂν θρέψῃς, μᾶλλον

 βλάψεις  Συνδιαφθείρεται γὰρ ἡ ἐπεισιοῦσα τροφὴ τῇ
προϋπαρχούσῃ κατὰ τὸ σῶμα κακοχυμίᾳ, ὥστ' αὐξάνεσθαι
μὲν αὐτῆς τὴν ποσότητα, φυλάττεσθαι δὲ τὴν ποιότητα.
καὶ μάλιστα γίγνεται τοῦτο, ὅταν ἡ γαστὴρ ἀναπεπλησμένη

Πλάτων. , Theaetetus Stephanus p.182, sec. a, line 8

κινεῖται τὰ πάντα ἢ ὅτι ἕστηκεν.

 272

 {ΘΕΟ.} Ἀληθέστατα λέγεις.

 {ΣΩ.} Οὐκοῦν ἐπειδὴ κινεῖσθαι αὐτὰ δεῖ, τὸ δὲ μὴ κινεῖσθαι
μὴ ἐνεῖναι μηδενί, πάντα δὴ πᾶσαν κίνησιν ἀεὶ κινεῖται.
 {ΘΕΟ.} Ἀνάγκη.
 {ΣΩ.} Σκόπει δή μοι τόδε αὐτῶν· τῆς θερμότητος ἢ λευκό-
τητος ἢ ὁτουοῦν γένεσιν οὐχ οὕτω πως ἐλέγομεν φάναι
αὐτούς, φέρεσθαι ἕκαστον τούτων ἅμα αἰσθήσει μεταξὺ τοῦ
ποιοῦντός τε καὶ πάσχοντος, καὶ τὸ μὲν πάσχον αἰσθητικὸν
ἀλλ' οὐκ αἴσθησιν [ἔτι] γίγνεσθαι, τὸ δὲ ποιοῦν ποιόν τι
ἀλλ' οὐ ποιότητα; ἴσως οὖν ἡ “ποιότης” ἅμα ἀλλόκοτόν τε
φαίνεται ὄνομα καὶ οὐ μανθάνεις ἁθρόον λεγόμενον· κατὰ
μέρη οὖν ἄκουε. τὸ γὰρ ποιοῦν οὔτε θερμότης οὔτε λευκότης,
θερμὸν δὲ καὶ λευκὸν γίγνεται, καὶ τἆλλα οὕτω· μέμνησαι
γάρ που ἐν τοῖς πρόσθεν ὅτι οὕτως ἐλέγομεν, ἓν μηδὲν αὐτὸ
καθ' αὑτὸ εἶναι, μηδ' αὖ τὸ ποιοῦν ἢ πάσχον, ἀλλ' ἐξ ἀμφο-
τέρων πρὸς ἄλληλα συγγιγνομένων τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ
αἰσθητὰ ἀποτίκτοντα τὰ μὲν ποι' ἄττα γίγνεσθαι, τὰ δὲ
αἰσθανόμενα.

Λουκιανός. ., Lis consonantium (= Judicium vocalium) Sec. 5, line 7

τὸ μόγις ἀφαιρούμενον αὐτοῦ καὶ μάλιστα παρα-

κλέπτον, καὶ τὰ λοιπὰ δ' ἂν ἠρέμει συγχύσεως
ἄρχεσθαι παρανόμου· καλὸν γὰρ ἕκαστον μένειν  
ἐφ' ἧς τετύχηκε τάξεως· τὸ δὲ ὑπερβαίνειν ἐς ἃ
μὴ χρὴ λύοντός ἐστι τὸ δίκαιον. καὶ ὅ γε πρῶτος
ἡμῖν τοὺς νόμους τούτους διατυπώσας, εἴτε Κάδ-
μος ὁ νησιώτης εἴτε Παλαμήδης ὁ Ναυπλίου,  
καὶ Σιμωνίδῃ δὲ ἔνιοι προσάπτουσι τὴν προμή-
θειαν ταύτην – οὐ τῇ τάξει μόνον, καθ' ἣν αἱ
προεδρίαι βεβαιοῦνται, διώρισαν, τί πρῶτον
ἔσται ἢ δεύτερον, ἀλλὰ καὶ ποιότητας, ἃς ἕκαστον
ἡμῶν ἔχει, καὶ δυνάμεις συνεῖδον. καὶ ὑμῖν μέν,
ὦ δικασταί, τὴν μείζω δεδώκασι τιμήν, ὅτι καθ'
αὑτὰ δύνασθε φθέγγεσθαι, ἡμιφώνοις δὲ τὴν
ἐφεξῆς, ὅτι προσθήκης εἰς τὸ ἀκουσθῆναι δεῖται·
πασῶν δὲ ἐσχάτην ἐνόμισαν ἔχειν μοῖραν ἐννέα
τῶν πάντων, οἷς οὐδὲ φωνὴ πρόσεστι καθ' αὑτά.
τὰ μὲν οὖν φωνήεντα φυλάσσειν ἔοικε τοὺς
νόμους τούτους.
 Τὸ δέ γε Ταῦ τοῦτο, οὐ γὰρ ἔχω χείρονι αὐτὸ
ὀνομάσαι ῥήματι ἢ ᾧ καλεῖται, ὃ μὰ τοὺς θεούς,

Dicaearchus Phil., Frag. a Frag. 8g, line 2

τέλους τὰ περὶ οὐρανοῦ καὶ τὰ περὶ ψυχῆς, Θεοφράστου δὲ τὰ πρὸς τοὺς φυσι-
κούς, Ἡρακλείδου δὲ τὸν Ζωροάστρην, τὸ περὶ τῶν ἐν Ἅιδου, τὸ περὶ τῶν φυ-
σικῶς ἀπορουμένων, Δικαιάρχου δὲ τὰ περὶ ψυχῆς, ἐν οἷς πρὸς τὰ κυριώτατα
 273

καὶ μέγιστα τῶν φυσικῶν ὑπεναντιούμενοι τῷ Πλάτωνι καὶ μαχόμενοι διατελοῦσι.  

 Sextus Empir. adv. logic. I 349: ... εἴγε οἱ μὲν μηδέν φασιν
εἶναι αὐτὴν (sc. τὴν διάνοιαν) παρὰ τὸ πῶς ἔχον σῶμα, καθάπερ ὁ Δικαίαρχος,
οἱ δὲ κτλ.
 ib. Pyrrh. Hypotyp. II 31: οἱ μὲν μὴ εἶναι τὴν ψυχὴν ἔφασαν, ὡς
οἱ περὶ τὸν Μεσσήνιον Δικαίαρχον.
 Simplic. in Aristot. Categ. 8b 25 p. 216, 12 ff. Kalbfl.: ... οἱ ἀπὸ
τῆς Ἐρετρίας ἀνῄρουν τὰς ποιότητας ὡς οὐδαμῶς ἐχούσας τι κοινὸν οὐσιῶ-
δες, ἐν δὲ τοῖς καθ' ἕκαστα καὶ συνθέτοις ὑπαρχούσας. καὶ Δικαίαρχος δὲ
ἀπὸ τῆς αὐτῆς αἰτίας τὸ μὲν ζῷον συνεχώρει εἶναι, τὴν δὲ αἰτίαν αὐτοῦ
ψυχὴν ἀνῄρει.
 Atticus Platonicus bei Euseb. Praep. evang. XV 9: τούτῳ (sc.  
Ἀριστοτέλει) τοιγαροῦν ἑπόμενος Δικαίαρχος, καὶ τ' ἀκόλουθον ἱκανὸς ὢν θεω-
ρεῖν, ἀνῄρηκε τὴν ὅλην ὑπόστασιν τῆς ψυχῆς.

Anonymi Grammatici Gramm., Frag. um grammaticum (P. Yale 1.25 [inv. 446])
(fort. epitome operis Comani) Line 41

[δ' ἐστὶν λέξις κ]α̣θ' ἕνα σχηματισμὸν

[ἐκφερομένη, π]ροτακτικὴ τ[ῶ]ν τοῦ
[λόγου μερῶν με]τ̣ὰ συνπλοκῆ̣[ς] {ι}. αἱ
[μὲν οὖν προθέσε]ις εἰσὶν αὗτ̣[αι,]
[ἀνά, κατά, διά, μ]ετά, παρά, ἀν[τί,]
[ἀ]μφί, ὑπ[έ]ρ, ἀπό, περί, ἐν, εἰς, πρό, πρός.
ἐπίρρημα δ' ἐστὶν λέξι{ι}ς κ̣ατὰ
μίαν ἐκφορὰν δ[η]λουμένη, προτα-  
κτικὴ ἢ ὑποτακτικὴ ῥήματος ἀσυν-
[θ]έτως σημαίνουσα ποσότητα
ἢ ποιότητα ἢ χρόνον ἢ τόπον ἢ ἄρνη-
σιν ἢ συνκατάθεσιν ἢ ἀπαγ̣όρευσιν
ἢ ἐπικέλευσιν ἢ ἐρώτησιν ἢ εὐχὴ[ν]
ἢ παραβολὴν ἢ δισταςμόν. ποσότη-
τος μὲν οου ἐστιν δηλωτικὰ τὰ το̣ι̣-
αῦτα, πολλάκις, ὀλιγάκις. ποιώ-
τητος δ⟦.⟧έ, εὖ, καλῶς. χρόνου δέ, νῦν,
ἐκθές, αὔριον. τόπου δέ, ἐνθαῦθα,
ἐ̣κ̣εῖ̣, ἔξω. ἀρνήσεος δέ, οὐ. συνκαταθέ-
σεος δέ, ναί. ἀπαγορεύσεος δέ, μή̣.
ἐπικελεύσεος δέ, τι, πάλιν.

Anonymi Grammatici Gramm., Frag. um grammaticum (P. Heid. Siegmann 197

[inv. 1893]) Line 45

μέ̣ν̣η̣ π̣[α]ντ̣ὸς μέρους λόγ̣ου̣ προ-

θ̣ε̣τι̣κ̣[ή. ἅπ]α̣σ̣αί ε̣[ἰσιν μὲ]ν̣ δεκα-
οκτώ, αἵδε [εἰ]σ̣ι̣[ν αὗται, ἀνά,]
 274

παρά, ἀντί, μ̣[ετά, κατά, διά,]

ἀπό, σύν, ἐν, [ἐξ, πρό, πρός,]
εἰς, ἐπ̣[ί, περί, ἀμφί, ὑπό, ὑπέρ.]
                  π̣[ερὶ ἐπιρρήματος]
ἐπίρρη̣[μα δέ ἐστιν λέξις προτα]-
κτικὴ [καὶ ὑποτακτικὴ παντὸς ῥή]-
ματος [ἀκλίτως σημαίνουσα ποσό]-
τη[τ]α ἢ̣ [ποιότητα καὶ μεσότητα]
ἢ χρόν[ον ἢ τόπον ἢ ἄρνησιν]
ἢ ἐπικ[έλευσιν ἢ ἀπαγόρευσιν]
ἢ διστα̣[σμὸν ἢ συγκατάθεσιν]
ἢ εὐχὴ̣[ν ἢ παραβολήν. ποσότη]-
τος μὲ[ν οὖν ἐστιν δηλωτικὰ τὰ τοι]-
α̣ῦ̣τα̣, ἅπ[αξ, δίς, τρίς, τετράκις,]
ὀλιγάκις[, πολλάκις. ποιότητος δέ,]
καλῶς, σ̣ο̣[φῶς, βοτρυδόν, ἀγεληδόν,]
νύξ, γ̣ν̣[ύξ, λάξ, ὀδάξ. ταῦτα]
δὲ καὶ μ̣ε[σότητος καλεῖται. χρόνου]

Anonymi Grammatici Gramm., Frag. um grammaticum (P. Harr. 59 [inv. 172b +

182h]) Line 34

[πρόθεσις δέ ἐστιν μέρος λ]όγου

[κατὰ μόνον σχηματισμὸν ἐκ]φερό-  
[μενον               π]ροθέσε-
[ως |ων?            προθέσει?]ς ἀνά,
[κατά, διά, μετά, παρά, ἀντί, ἐπί, περί,] ἀμφί,
[ἀπό, ὑπό, ὑπέρ, ἐν, εἰς, ἐξ, σύν, π]ρός, πρό.
[περὶ ἐπιρρή]μ̣ατος
[ἐπίρρημα δέ ἐστιν λέξις π]ρο-
[τακτικὴ καὶ ὑποτακτικ]ὴ̣ παν-
[τὸς ῥήματος ἀκλίτως δ]η̣λοῦς[α]
[ποσότητα ἢ ποιότητα ἢ τ]ό̣πον

Anonymi Grammatici Gramm., Frag. um grammaticum (P. Heid. Siegmann 198

[inv. 201a]) Line 1

γ̣εληδ̣[όν, πύξ, γνύξ, λάξ, ὀδάξ.]

ταῦτα [δὲ καὶ μεσότητος καλεῖται.]
τόπο[υ δέ, ἐνταῦθα, χαμαί, ἔξω.]
⸏χρόνο[υ δέ, νῦν, ἐχθές, αὔριον.]
⸏ἀρνή[σεως δέ, οὐ, οὐχί. συγκατα]-
θέσε[ως δέ, ναί, ναίχι. ἀπαγορεύ?]-
σεως δ[έ,                        ]
.ε.[                            ]
⸏...[                            ]
⸏σεως δ[έ,                         ]  
[ἡ γὰρ προσηγορία κοινὴν ποιότ]ητα ἔχει, τὸ δὲ ὄνομα ἰδίαν.
[καταχρηστικῶς δὲ ἔνιοί τινες ὑπέτ]αξαν τῶι ὀνόματι τ(ὴν) προση-
[γορίαν καὶ ἐκάλεσαν αὐτὴν] προσηγορικὸν ὄνομα ⟦...⟧
 275

[                       γ]ὰ̣ρ τοιαῦτα π(αρὰ) τὴν βούλησιν̣

[οὐκ ἐννέα ἀλλὰ ὀκτὼ εἶναι] τὰ τοῦ λόγου μέρη.
[τὰ δ' ἐν προσηγορίαις εἴδη δι]α̣φέρει τῶν ἐν ὀνόμασι ε̣ἰδῶν
[          πρός τι ἔχον, πρός τί] πως ἔχον, συγκρ{ε}ιτικόν,
[                    ἐθνικόν, ὁ]μ̣οιωτικόν, κτητικόν, ἐπί-
[θετον, παντοῖον, ἐπώνυμον, ἐρω]τηματι[κ]όν, ἀόριστον, πε̣-
[                              ] ὑποκορι̣στικόν.
[                              ]ο̣ οὐ δύναται θεωρεῖσθαι  

Φλάβιος Αρριανός. Cynegeticus chap.p, sec. 1, line 12

...Ἀρριανὸς ἐπαγγέλλεται.
β Ὅτι Ξενοφῶν οὐκ ᾔδει τὰς Κελτικὰς κύνας οὐδὲ τὰς
ταύταις ὁμοίας.
γ Περὶ Κελτικῶν κυνῶν, καὶ οἷαι τὴν ἰδέαν αὗται.
δ Περὶ σημείων, ἀφ' ὧν δεῖ τὰς ταχείας τεκμαίρεσθαι
κύνας καὶ τὸ ἐναντίον.
ε Περὶ τῆς τοῦ συγγραφέως κυνός, ὁποία ποτ' ἦν.
ϛ Περὶ χρωμάτων, καὶ ὡς ἂν ἔχωσι ταῦτα ὅτι ἀδιάφορον.
ζ Περὶ τῆς γνώμης τῶν κυνῶν, ὁποῖα ταύτης τὰ σημεῖα.
η Περὶ τοῦ πῶς διαγνωστέον ἀπὸ τοῦ ἐσθίειν τὴν ποιό-
τητα τῶν κυνῶν.
θ Περὶ τοῦ μετὰ τίνων καὶ πῶς κοιταστέον τὰς κύνας.
ι Ὅτι ἡ τρῖψις ταῖς κυσὶν ὠφέλιμος, καὶ πῶς ταύτας
δεῖ ἀποτρίβειν.
ια Ὅτι ἄμεινον δεδέσθαι τὰς κύνας ἢ λελυμένας εἶναι.
ιβ Περὶ τοῦ ἐπὶ πόσον τῆς ἡμέρας προακτέον τὰς κύνας,
καὶ πόσας καὶ ποίας ἐν ταὐτῷ λυτέον.
ιγ Περὶ τοῦ ποσάκις δεῖ ἐν χειμῶνι ἢ θέρει σιτεῖσθαι
τὰς κύνας.
ιδ Περὶ τοῦ ποίῳ καιρῷ ἐξακτέον τὰς κύνας ἐπὶ θήραν.
ιε Πῶς Κελτοὶ θηρῶσι καὶ πότε.

Dionysius Halicarnassensis Hist., Rhet., De Demosthenis dictione Sec. 37, line 20

καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ πυρός, οὐδὲν εἰλικρινές

ἐστιν, ἀλλὰ πάντα μετέχει πάντων, ὠνόμασται δ' ἕκα-
στον αὐτῶν κατὰ τὸ πλεονάζον, τί θαυμαστόν, εἰ αἱ
τῆς λέξεως ἁρμονίαι τρεῖς οὖσαι τὸν ἀριθμὸν οὐκ
ἔχουσιν εἰλικρινῆ τὴν φύσιν οὐδ' ἀνεπίμικτον, ἀλλ' ἐκ
τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ συμβεβηκότων αὐτοῖς ὀνόματός  
τε ἠξίωνται καὶ χαρακτῆρος ἰδίου; ὥσθ', ὅταν παρέ-
χωμαι δείγματα ἑκάστης καὶ μαρτύρια φέρω, λέξεις
τινὰς παρατιθεὶς τῶν χρησαμένων αὐταῖς ποιητῶν τε
καὶ συγγραφέων, μηδεὶς συκοφαντείτω τὰς ἐπιπλοκὰς
καὶ τὰς κατὰ μόρια ποιότητας αὐτῶν, ἀλλὰ κατὰ τὸ
πλεονάζον ἕκαστον τῶν παραλαμβανομένων σκοπείτω,
 276

τεκμαιρόμενος, εἰ πολλαχῇ τοιοῦτόν ἐστι τὸ δεικνύ-

μενον, οὐκ εἰ ἁπανταχῇ.
 τῆς μὲν οὖν αὐστηρᾶς καὶ φιλαρχαίου καὶ μὴ τὸ
κομψὸν ἀλλὰ τὸ σεμνὸν ἐπιτηδευούσης ἁρμονίας τοι-
όσδε ὁ χαρακτήρ· ὀνόμασι χρῆσθαι φιλεῖ μεγάλοις καὶ
μακροσυλλάβοις καὶ ταῖς ἕδραις αὐτῶν εἶναι πλου-
σίως πάνυ βεβηκυίαις, χρόνων τε ἀξιολόγων ἐμπεριλήψει
διορίζεσθαι θάτερα ἀπὸ τῶν ἑτέρων. τοῦτο τὸ σχῆμα

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De pronominibus Part 2, volumëfascicle 1,1,

p.9, line 8

οὐσίας παραστατικὸν εἶναι. τὰ δὲ ἄρθρα οὔτε ἀντ' ὀνόματος, οὔτε

ὁρίζει πάντοτε τὰ πρόσωπα, οὔτε οὐσίαν παρίστησιν· ὥστε οὐκέτι ἐν
ἰδικῇ διαφορᾷ, ἀλλὰ γενικῇ.  
 Σαφὲς δὲ ὅτι καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς αὐτὸ μόνον τῷ αὐτῷ ὀνόματι
προσκεχρημένοι εἰσίν, οὐκέτι δὲ καὶ τῷ πράγματι. καὶ γὰρ ὅτε παρα-
λαμβάνουσιν ἕνεκα ὑποδείγματος ἄρθρον τὸ ἐπὶ σώματος, πολὺ δι-
έστηκε· πόθεν γὰρ ἁρμογή τε καὶ κῶλον τὸ αὐτό; Ἄμεινον οὖν χωρί-
ζοντας τὸ μὲν καλεῖν ἄρθρον, καθότι πάντοτε ἐναρμόνιον πτωτικῷ, τὸ
δὲ καλεῖν ἀντωνυμίαν, ὅτι ἀντ' ὀνόματος τίθεται.
 Οὐ γὰρ ἰσωνυμίαν, ὥς τινες· οὐ γὰρ τὰ ἴσα παρακολουθεῖ τῷ
ὀνόματι καὶ τῇ ἀντωνυμίᾳ. τὸ μὲν γὰρ ἀμοιρεῖ δείξεως, ποιότητά τε
ἐπαγγέλλεται· αἱ δὲ δεῖξιν ἔχουσι μετὰ προσώπων ἀκολουθίας, οὐσίαν
τε μόνον δηλοῦσιν.
 Ὁριστέον οὖν τὴν ἀντωνυμίαν ὧδε· λέξιν ἀντ' ὀνόματος προ-
σώπων ὡρισμένων παραστατικήν, διάφορον κατὰ τὴν πτῶσιν καὶ ἀριθμόν,
ὅτε καὶ γένους ἐστὶ κατὰ τὴν φωνὴν ἀπαρέμφατος.
 Ὅτι μὲν οὖν ἀντ' ὀνόματος, παντί τῳ δῆλον. Διὰ τί δὲ ἀν-
τ' ὀνομάτων, καὶ ποίων ὀνομάτων, εἰρήσεται μετ' ὀλίγον. Ὡς δὲ καὶ
ὁρίζει τὰ πρόσωπα, ῥητέον.
 Πᾶσα ἀντωνυμία ἢ δεικτική ἐστιν ἢ ἀναφορική, αἱ κατὰ πρῶτον  
καὶ δεύτερον μόνως δεικτικαί, αἱ κατὰ τὸ τρίτον καὶ δεικτικαὶ καὶ ἀνα

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De pronominibus Part 2, volumëfascicle 1,1,

p.25, line 12

χωρὶς εἰ μὴ τὰ τῆς ὑπάρξεως ῥήματα συντάττοιτο· (τηνικαῦτα γὰρ ἐπὶ

πρώτου καὶ δευτέρου τὰ ὀνόματα ἐτάσσετο. καὶ μάλα εὐλόγως· οὐ γὰρ
ἔτι ἡ ἀντωνυμία τὸ ἰδίᾳ τινὶ παρηκολουθηκὸς ἠδύνατο παραστῆσαι.
φαμὲν γὰρ οὖν Ἀρίσταρχος λέγομαι, μακρὸς ὑπάρχω). ἀναγκαίως
οὖν αὗται παραλαμβάνονται κατὰ πρῶτον καὶ δεύτερον, κοινὴν προ-
σώπων μετάβασιν δηλοῦσαι. ἐπὶ γὰρ τῶν τρίτων οὐκ ἐξ ἀνάγκης παρα-
ληφθήσονται· δυνατὸν γὰρ προσχρῆσθαι καὶ τοῖς ὀνόμασιν, ἐγὼ καὶ
σὺ καὶ Ἀριστοφάνης, χωρὶς εἰ μὴ δείξεως δέοιτο ὁ λόγος, καθάπερ
ἐπὶ τοῦ
   οὗτος δ' Αἴας ἐστὶ πελώριος (Γ 229)·
οὐ γὰρ μόνον τῷ τὴν ποιότητα παριστάντι ἠρκέσθη, ἀλλὰ καὶ δεῖξιν
 277

ἐπιζητοῦντος τοῦ λόγου ἐπηνέγκατο τὸ ἀντωνυμικόν. ἄλλως τε ἡ

γνῶσις τῶν κυρίων ὀνομάτων οὐ δῆλος ἅπασιν· ὅθεν ἐπὶ τὴν κοινῶς
λαμβανομένην ἐπὶ παντὸς ἀντωνυμίαν καταδρομὴ γίνεται· οὐσίας γὰρ
αὕτη μόνον παραστατική. διὸ καὶ ὁ Νέστωρ, οὐσίας μόνον ἀντι-
ληπτικὸς γενόμενος, οὐκέτι δὲ καὶ τῆς παρακολουθούσης ποιότητος
διὰ τὴν ἀδηλίαν τοῦ καταστήματος, ὁρίζει μὲν τὸ ὑποκείμενον πρό-
σωπον, ἀνακρίνει δὲ τὸ ποιόν,

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De pronominibus Part 2, volumëfascicle 1,1,

p.30, line 22

ἐφ' ὃ ἀναφέρεται ἡ δεῖξις, ὅπερ οὐκ ἂν ἦν, εἰ μὴ σύνθετον καθει-

στήκει.» Καὶ τοῦτο εὐαπόλυτον. ἰδοὺ γὰρ σύνθετοι λέξεις ἓν ἁπλοῦν
δηλοῦσιν, ὡς ἡ Θεόφραστος, καὶ ἁπλαῖ λέξεις πλείονα πρόσωπα.
Ἑκτόρειος γὰρ ὁ τοῦ Ἕκτορος υἱός· καὶ ἔτι τὸ ἱππεύς μετὰ τοῦ ἵππου
καὶ ἀνδρὸς καὶ τέχνην ἐπαγγέλλεται. καὶ ἄλλα πλείονα παραχθέντα
ὑπόφασιν παρέχει συνθέσεως· τὸ μελιτηρόν τοῦ τηρεῖν, ὅπερ ὁμοίως
παρῆκται τῷ καματηρόν καὶ αἱματηρόν· τὸ φαιδιμόεντες, ὅτι φαίδιμα
ἔντη, ὅπερ ἦν κλίσις ἁπλοῦ τοῦ φαιδιμόεις. – Πῶς δ' οὐχὶ καὶ ἡ δα-
σεῖα τοῦ οὗτος ἐφυλάσσετο; τί δὲ οὐχὶ καὶ πρώτου καὶ δευτέρου ἀνα-
λογούσας ἔχει, ἅπερ καὶ σύγκειται; καὶ γὰρ ἡ ἐμαυτοῦ καὶ σαυτοῦ.
οὐσίαν μόνον σημαίνουσιν αἱ ἀντωνυμίαι, ταῦτα δὲ καὶ ποιότητα καὶ
τηλικότητα, τηλικοῦτος καὶ τοιοῦτος. – »Ἄλλως τε καὶ ὁμοιώσεως
ὄντα [τὰ] ὀνόματα τῶν ὑποκειμένων ἐδόκει δεῖξιν παριστάνειν.» Ὅπερ  
ἄγαν ἐστὶ ληρῶδες. τὸ γὰρ δεικνύμενον δι' ἀντωνυμίας οὐκ ἐπ' ἄλλου
συντείνει, αὐτὸ δὲ τὸ ὑποκείμενον καὶ κατὰ γένος καὶ κατὰ ἀριθμόν.
ἀφορῶν γάρ τις εἰς λίμνην φήσει τηλικοῦτον εἶναι τὸν Νεῖλον. ἢ ἐπὶ
πλήθους, τηλικοῦτοί μοί εἰσιν οἱ παῖδες ἀποβλέπων εἰς ἕν τι
μέγεθος τῶν ὑποκειμένων, ὅπερ ἐπὶ παντὸς γένους δύναται παραλαμ-
βάνεσθαι. – »Ἀλλ' εἰς ο λήγει τὸ οὐδέτερον.» Τοῦτο ἴδιον τῆς παρα-
γωγῆς. ἴσως δὲ καὶ εἰς ον λήγουσιν αἱ οὐδέτεραι ἐκφοραί. – Αἵ τε
διὰ τοῦ ι ἐπεκτάσεις κατά τινος ὑποκειμένου καὶ ἀναφερομένου θέλουσι

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De pronominibus

Part 2, volumëfascicle 1,1, p.102, line 3

δὲ ἐκ τοῦ   θαύμαζεν δ' Ὀδυσεὺς λιμένας καὶ νῆας ἐΐσας,

  αὐτῶν θ' ἡρώων ἀγοράς (η 43)·
ἡ γὰρ ἀνομοείδεια γενικὴν ἀπῄτησε τὴν αὐτῶν. – Μὴ ὑπολαβέτω δέ
τις, ὡς αἱ κτητικαὶ τὸ γένος παρεμφαίνουσι μόνον τοῦ κτήματος, τοῦ
δὲ κτήτορος οὐκέτι. «ὡς ἐπὶ τοῦ ἐμός, ἡμέτερος· ἀρσενικὰ γὰρ τὰ
κτήματα, τὰ δὲ τοῦ κτήτορος ἄδηλα ἐν γένει· καὶ γὰρ ἐπ' ἄρσενος
τὸ ἐμός καὶ ἐπὶ θήλεος.» – Λέληθε γὰρ ὡς μᾶλλον ὥρισται τὸ τοῦ  
κτήτορος πρόσωπον διὰ τῆς δείξεως καὶ ἀναφορᾶς. καὶ δείξεως μὲν
ἐμός, σός, ἀναφορᾶς δὲ ὡς σφέτερος, τῶν κτημάτων ἀδήλων ὄντων
κατὰ τὴν ποιότητα. τῷ γὰρ ἐμός τί μᾶλλον ὑπακούεται οἶκος ἢ ἵππος
ἢ δοῦλος ἤ τι τῶν τοιούτων;
 278

 Αἱ κτητικαὶ ἀπὸ γενικῶν μόνων σχηματιζόμεναι, κτῆσιν σημαινουσῶν,

καὶ εἰς γενικήν, ὡς προείρηται, ἀναλύονται κτῆσιν σημαίνουσαι. καὶ
αἱ μὲν ἀπὸ πρώτου ἑνικοῦ πρώτου ἂν ῥηθεῖεν, ἑνικαί τε κατὰ τὸν
κτήτορα, οἷον ἐμοῦ ἐμός. ὁμοίως αἱ ἀπὸ τοῦ δευτέρου, σοῦ σός,
καὶ ἔτι αἱ ἀπὸ τρίτου, οὗ ὅς. καὶ ἐπὶ δυϊκῶν ταὐτόν, νῶιν
νωίτερος, σφῶιν σφωίτερος. τούτων τὸ τρίτον ὑπεστάλη διὰ
τὸ μόνως ἐγκλίνεσθαι, ὅπερ ἡ παραγωγὴ οὐ παραδέχεται· προείρηται
δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐπάνω. καὶ ἐπὶ πληθυντικῶν, ἡμῶν ἡμέτερος,
ὑμῶν ὑμέτερος, σφῶν σφέτερος.

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De pronominibus

Part 2, volumëfascicle 1,1, p.105, line 19

πότερον ἑνὸς ἢ πλειόνων· αἱ δὲ ἀντωνυμίαι οὔποτε. αἴτιον δὲ οὐκ

ἄλλο ἐστὶ τῆς ἀμφιβολίας ἢ τὸ τέλος τοῦ ὀνόματος, δι' οὗ τὸν ἀρι-
θμὸν καταλαμβανόμεθα, ὅπερ κατὰ παραγωγὴν τοῦ κτητικοῦ παραφθεί-
ρεται. ὅτε μὲν γάρ ἐστιν ὑός ἢ ὑῶν, νοεῖται ὁ ἀριθμός, ἐπὶ δὲ τοῦ
ὕειαι ἢ βόειαι σάρκες οὐκέτι. αἱ μέντοι ἀντωνυμίαι, κατὰ ἀριθμὸν θέ-
ματα οὖσαι, οὐκέτι ἀμφιβολίαν ἐνεποίουν· οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τῶν αὐτῶν
συλλαβῶν ἤρχοντο. διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς ἐμοῦ γενικῆς ἑνικῶς παρελαμ-
βάνετο ἡ ἐμός, καὶ ἔτι νῶιν νωίτερος δυϊκῶς κατὰ τὸν κτήτορα, καὶ
ἔτι πληθυντικῶς ἡμῶν ἡμέτερος. ἐπεὶ δὲ τὰ κύρια ἑνικῶς πάντοτε
νοεῖται, εἴγε ἰδίαν ποιότητα σημαίνει, ὀρθῶς οὐδὲ τὰ ἀπ' αὐτῶν
κτητικὰ ἐπὶ πλήθους νοεῖται, λέγω δὲ τὸ Ἑκτόρειος καὶ τὰ παραπλήσια.
Κἀκεῖνο δὲ διαφέρουσιν, ᾗ ἀσύνηθες τῷ μὲν Αἰάντειος τὸ πατήρ ἐπι-
φέρειν, παῖς δὲ ἢ ἀδελφός, τῷ δὲ ἐμός καὶ σός.
 Ὃν τρόπον τὰ εἰς ὅς λήγοντα τριγενῆ ὀνόματα εἰς τὰ γένη καὶ
τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰς πτώσεις μετασχηματίζεται, τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον
καὶ αἱ κτητικαὶ τῶν ἀντωνυμιῶν κατὰ τὸ τέλος σχηματίζονται κατὰ πᾶν
πρόσωπον. ὡς γὰρ τὸ καλός, οὕτω καὶ τὸ ἐμός καὶ σός καὶ ὅς, κατὰ
τὸ ἐντὸς ἑνικῶς νοούμεναι, καὶ ὡς τὸ ὁσιώτερος,
Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De adverbiis Part 2, volumëfascicle 1,1,
p.178, line 27

λέγω τὸ ἦμος, ἡνίκα, εἰ μὴ γένοιτο τῆμος καὶ τηνίκα. οὐ παρεί-

πετο οὖν τῷ ἐνθάδε τὸ τοιοῦτον· κατὰ τοῦτο ἄρα σεσημειώσεται.
 Τοῖς αὐτοῖς ἐπιχειρήμασι χρήσαιτο ἄν τις καὶ ἐπὶ τοῦ ἔνθεν καὶ
ἐνθένδε· οὐδὲν γὰρ τῶν εἰς θεν ληγόντων ἐπιρρημάτων ἔξωθεν
παραγωγὴν ἴσχει τὴν διὰ τοῦ δε. φαίνεται δὲ ὅτι οὐδὲ δύο λέξεις
εἰσὶν ἡμαρτημέναι, ἀλλὰ μία, εἴγε καὶ τὸ ἔνθεν Δωρικώτερον ἀπεδεί-
χθη γενόμενον ἔνθα, καθὼς ἐπεδείξαμεν καὶ περὶ τοῦ πρόσθεν πρόσθα,
ὕπερθεν ὕπερθα.
 Ἔχοι δ' ἂν ἐπίστασιν καὶ τὸ ὧδε, συνήθως μὲν τὴν εἰς τόπον
σχέσιν δηλοῦν, ἐν δὲ τοῖς Ὁμηρικοῖς, ὡς Ἀριστάρχῳ δοκεῖ, ἐν τῷ
καθόλου μὴ τοπικῆς ἔχεσθαι σχέσεως, τῆς δὲ κατὰ ποιότητα. καὶ σαφές
ἐστιν, ὅτι τῇ μὲν παραγωγῇ τῇ διὰ τοῦ δε οὐκ ἀπιθάνως τὸ σύνηθες  
τοπικὸν ἐξεδέξατο ἐπίρρημα, οὐ μὴν καὶ τὰ τῆς παραγωγῆς ὁμολογεῖ,
καθὼς ἐδείχθη ὡς ἡ τοπικὴ παραγωγὴ τὴν διὰ τοῦ α γραφὴν ἔχει πρὸ
τοῦ τέλους, ἀπό τε ὀνομάτων παρήγετο, τὸ δὲ οὐ τῇδε εἶχεν. – Ἀλλ'
 279

ἦν καὶ ἑτέρα σύνταξις ἐν αἰτιατικῇ πάλιν ὀνομάτων καὶ προσθήκῃ τοῦ δε,
ὡς ἔχει τὸ οἶκον δέ καὶ τὰ τούτοις ὅμοια. ὅπερ πάλιν οὐ τῇδε εἶχε
τὸ προκείμενον ἐπίρρημα, οὔτε κατὰ γραφήν, οὔτε κατὰ τάσιν. διὸ καὶ
ἕνεκα τῶν τοιούτων μᾶλλον ἄν τις παραδέξαιτο τὸ «τὸ δέ« ἐπὶ τοπι-
κῶν ἐπιρρημάτων,

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.30, line 3

ται; τίς περιπατεῖ; τίς λαλεῖ; προδήλου μὲν οὔσης τῆς κινήσεως,
τῆς περιπατήσεως, τῆς λαλιᾶς, τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος προσώπου ἀδήλου
καθεστῶτος. ἔνθεν καὶ αἱ ἀνθυπαγωγαὶ ὀνοματικαὶ γίνονται, προσηγο-
ρικαὶ ἢ κύριαι, τῶν κυρίων ἐμφανιζόντων καὶ τὴν γενικὴν οὐσίαν·
φαμὲν γὰρ ἢ ἄνθρωπος περιπατεῖ ἢ ἵππος ἢ Τρύφων ἐγκειμένου
πάλιν τοῦ ἀνθρώπου· ἢ μόριον τὸ ἀντ' ὀνόματος παραλαμβανόμενον,
λέγω τοῦ κυρίου, ὅτε φαμὲν ἐγώ. – 32. Κἀπεὶ οὐκ ἐμφανῆ ἦν τὰ
ἐπισυμβαίνοντα τοῖς προκειμένοις ὀνόμασιν (αὐτὸ γὰρ μόνον τὸ τίς  
ὄνομα τὰ τῆς οὐσίας ἐπεζήτει, ᾗ ἐπέτρεχε τὸ ποιὸν καὶ τὸ ποσὸν
καὶ τὸ πηλίκον), προσεπενοεῖτο καὶ ἡ κατὰ τούτων πεῦσις, ὅτε κατὰ μὲν
ποιότητα ζητοῦντες λέγομεν ποῖος, κατὰ δὲ ποσότητα πόσος, κατὰ δὲ
πηλικότητα πηλίκος, καὶ ἐν παραγωγῇ ἐθνικῇ τῇ ἀπὸ τοῦ ποῖος τὸ
ποδαπός. ᾧ λόγῳ καὶ τὸ ἡμεδαπός, ἔχον τὴν ἀντωνυμικὴν θέσιν,
καὶ ἔτι τὸ ὑμεδαπός τό τε παρὰ τὸ ἄλλος ἀλλοδαπός, πάλιν τὴν
ἀναίρεσιν τῶν προσώπων τῆν ἐθνικῆς παραγωγῆς ἐπαγγελλομένης.
ὥστε ἀνθυπάγεσθαι μὲν τῷ ποῖος, προλελημματισμένον ἀπὸ τοῦ τίς, ὡς
κατ' ἐπιθετικὴν πεῦσιν, εἰ τύχοι, ὁ γραμματικός, ὁ μουσικός, ὁ δρο-
μεύς, ἔχοντος τοῦ λόγου τῇδε, τίς ἀναγινώσκει; Τρύφων· πότερος  
ἢ ποῖος; ὁ γραμματικός ἢ ὁ ῥήτωρ, ἅπαντα τὰ δυνάμενα ἐπισυμ-
βαίνειν τοῖς ἐκ τοῦ τίς ἀνθυπαγομένοις ὀνόμασι κατ' ἐπιθετικὴν ἔννοιαν.
δι' ὅ τι μέντοι τὰ ἀνθυπαγόμενα μετὰ τοῦ ἄρθρου τὴν ἀπόδοσιν ἔχει,

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.32, line 6

τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς ἐπαγγελλομένης], τούτῳ μέντοι διοίσοντα, ᾗ τὰ

μὲν ἐκ τοῦ ποῖος ἀνθυπαγόμενα μετὰ τοῦ ἄρθρου ῥητά ἐστι, ποῖος
Τρύφων; εἰ τύχοι ὁ μέλας ἢ ὁ λευκός· ὁπότερος Αἴας; ὁ Λοκρός
ἢ ὁ Τελαμώνιος. ποδαπός ἐστι Τρύφων; τὸ μὲν ἀνενδοίαστον
καὶ ὑγιὲς Ἀλεξανδρεύς, Ἀθηναῖος· τὸ δὲ παρεμπῖπτον διὰ τὴν  
πρὸς τοῦ πρωτοτύπου, ὡς ἔφαμεν, πεῦσιν ὁ μέλας ἢ ὁ λευκός.
34. Ἤδη μέντοι ὑπ' ὄψιν πιπτούσης τῆς οὐσίας καὶ τῆς ποιότητος καὶ
ἔτι τῶν συμπαρεπομένων, ἔτι προσγίνεται πεῦσις ἡ κατὰ τὴν ἰδιότητα
τοῦ ὀνόματος. ἀφορᾷ γοῦν ὁ Πρίαμος {Γ 226} πάντα τὰ προειρη-
μένα, τὴν μὲν οὐσίαν ἐν τῷ ὅδε, καὶ τὸ ἔθνος ἐν τῷ Ἀχαιὸς ἀνήρ,
καὶ τὴν ποιότητα ἐν τῷ ἠΰς, καὶ τὴν πηλικότητα ἐν τῷ μέγας, οὐ
μὴν τὴν ἰδιότητα τοῦ ὀνόματος· ὅθεν ἀναπληροῦται ἐν τῷ
   οὗτος δ' Αἴας ἐστὶ πελώριος {Γ 229}.
 35. Καὶ τὰ ἐπιρρήματα δὲ φέρεται ἐπὶ τὰς ἀγνοουμένας διαθέσεις·
ἢ κατὰ ποιότητα τῆς πράξεως, ὥς φαμεν πῶς ἀνέγνω; ἀνθυπάγοντες
 280

δυνάμει ἐπιθετικὸν τὸ ἐπίρρημα, εἰ τύχοι, καλῶς, ῥητορικῶς, φιλο-

σόφως· – ἢ οὐ τοῦτο ἐπιζητοῦντες, χρόνον δὲ καθ' ὃν τὰ τῆς διαθέσεως
ἐγένετο, πότε; πηνίκα; οἷς ἀνθυπάγεται πάλιν ἐχθές, πρώην, πά-
λαι· – ἢ τόπον ἐν ᾧ τὰ τῆς πράξεως γίνεται,  
  ποῦ νῦν δεῦρο κιὼν λίπες Ἕκτορα {Κ 406};

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.32, line 10

καὶ ὑγιὲς Ἀλεξανδρεύς, Ἀθηναῖος· τὸ δὲ παρεμπῖπτον διὰ τὴν  

πρὸς τοῦ πρωτοτύπου, ὡς ἔφαμεν, πεῦσιν ὁ μέλας ἢ ὁ λευκός.
34. Ἤδη μέντοι ὑπ' ὄψιν πιπτούσης τῆς οὐσίας καὶ τῆς ποιότητος καὶ
ἔτι τῶν συμπαρεπομένων, ἔτι προσγίνεται πεῦσις ἡ κατὰ τὴν ἰδιότητα
τοῦ ὀνόματος. ἀφορᾷ γοῦν ὁ Πρίαμος {Γ 226} πάντα τὰ προειρη-
μένα, τὴν μὲν οὐσίαν ἐν τῷ ὅδε, καὶ τὸ ἔθνος ἐν τῷ Ἀχαιὸς ἀνήρ,
καὶ τὴν ποιότητα ἐν τῷ ἠΰς, καὶ τὴν πηλικότητα ἐν τῷ μέγας, οὐ
μὴν τὴν ἰδιότητα τοῦ ὀνόματος· ὅθεν ἀναπληροῦται ἐν τῷ
   οὗτος δ' Αἴας ἐστὶ πελώριος {Γ 229}.
 35. Καὶ τὰ ἐπιρρήματα δὲ φέρεται ἐπὶ τὰς ἀγνοουμένας διαθέσεις·
ἢ κατὰ ποιότητα τῆς πράξεως, ὥς φαμεν πῶς ἀνέγνω; ἀνθυπάγοντες
δυνάμει ἐπιθετικὸν τὸ ἐπίρρημα, εἰ τύχοι, καλῶς, ῥητορικῶς, φιλο-
σόφως· – ἢ οὐ τοῦτο ἐπιζητοῦντες, χρόνον δὲ καθ' ὃν τὰ τῆς διαθέσεως
ἐγένετο, πότε; πηνίκα; οἷς ἀνθυπάγεται πάλιν ἐχθές, πρώην, πά-
λαι· – ἢ τόπον ἐν ᾧ τὰ τῆς πράξεως γίνεται,  
  ποῦ νῦν δεῦρο κιὼν λίπες Ἕκτορα {Κ 406};
καὶ διαφορᾷ τῇ ἐκ τόπου ἢ εἰς τόπον,
  πῇ ἔβη Ἀνδρομάχη {Ζ 377};
πόθεν παρεγένου; γινώσκει γοῦν Ὀδυσσεὺς πόθεν ἦλθεν ὁ Ἐλπήνωρ,
καὶ οὔ φησι πόθεν ἦλθες; οὐ μὴν τὴν ἔφοδον, δι' ὅ φησι
  πῶς ἦλθες {λ 57};

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.66, line 12

ἀκολουθίαν τῶν φωνῶν κατὰ πάντα τρόπον καὶ ἔτι τὴν ἔννοιαν τοῦ
ἄρθρου; ὑποτεμνέσθω δὲ ὁ λόγος εἰς τὸ τοιοῦτον, ὡς οὔτε παρὰ τὸ
ἀκόλουθον τῶν φωνῶν οὔτε μὴν παρὰ τὸ ἀνακόλουθον τὰ τοῦ λόγου
καταστήσεται μέρη, ὡς δὲ πρόκειται, ἐκ τῆς παρεπομένης ἰδιότητος.
 78. Φησὶ γοῦν ὁ Τρύφων· «Καθότι ἡ κλητικὴ ὄνομα, κἂν
δεύτερον πρόσωπον ᾖ, καὶ τὸ ὦ ἄρθρον ἐστὶ συνοδεῦον τῇ συνηρτημένῃ
κλητικῇ.» Ἀλλὰ τὸ μὲν ὄνομα διασῴζει τὸ ἴδιον κατὰ πᾶσαν πτῶσιν, εἴ-
γε οὐκ ἴδιον αὐτῷ παρέπεται τὸ κατὰ πρόσωπα ἐγγίνεσθαι, ὅπου γε
καὶ ἐν πρώτῳ καὶ ἐν δευτέρῳ παραλαμβάνεται, εἰμὶ Ὀδυσσεύς, καὶ
ἐπὶ δευτέρου προσώπου Ὀδυσσεὺς εἶ· συνοῦσαν γὰρ ἔχει τὴν ἰδίαν
ποιότητα. ἥ γε μὴν τοῦ ἄρθρου παράθεσις ἓν ἰδίωμα ἔχει τὴν τῶν
τρίτων προσώπων ἀναπόλησιν, ἐναντιώτατον τ' ἔχει τὸ ὑπ' ὄψιν παρα-
λαμβανόμενον πρόσωπον, ὅπου γε καὶ τὸ ἐμός ἐστι, προσλαμβάνον
τὸ ἄρθρον κατὰ τὸ τρίτον πρόσωπον, οὐκέτι προσλαμβάνει ἐν τῷ ἐμὸς
εἶ διὰ τὴν πρὸς τὸ δεύτερον πρόσωπον σύνταξιν. εἴπερ οὖν ταὐτὸ  
 281

μόριον παρὰ τὸ διάφορον πρόσωπον καὶ ἄρθρον προσλαμβάνει καὶ οὐ

προσλαμβάνει, πῶς οὐ μᾶλλον καὶ τὸ τῇ φωνῇ παραλλάξαν ἐκστήσεται
τῆς τοῦ ἄρθρου παραθέσεως, μάλιστά γε τῆς φωνῆς ἐνδειξαμένης διὰ
τῆς πάμπαν ἀνακολουθίας τὸ ἀκοινώνητον τῶν ἄρθρων; ζητούσης
ἄρα τῆς κλητικῆς δεύτερον πρόσωπον, περισσὸν ζητεῖν εἰ τὸ ὦ ἄρθρον
ἐστί. 79. Πῶς οὖν κατελέχθη πρὸς πάντων; φαίην ἂν συνεκδρομῇ

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.75, line 2

τῶν ἄρθρων παραθέσεως, ἐπεὶ ἃ μὲν ἐμφανίζει πρόσωπον προδεδηλω-

μένον, ἃ δὲ ἐν ἀγνοίᾳ καθέστηκε προσώπου, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς
προκειμένοις ἐδείχθη.
 87. Οὐχὶ οὖν οἰήσεταί τις ἐν τῷ ὁποῖος ἄρθρον εἶναι τὸ ο, ἔκ τε
τῆς φωνῆς, καθὸ δασύνεται οὐ δυναμένου τοῦ ο δασύνεσθαι πρὸ τοῦ π,
καὶ καθότι ἐπί τι ἀναφέρεται πρόσωπον ἡ σύνταξις αὐτοῦ ἐν τῷ
ὁποῖός ἐστι Θέων, τοιοῦτός ἐστι καὶ Τρύφων; Ἀλλ' ἔστι γε
πρὸς τὸ τοιοῦτον φάναι, ὅτι οὐ τῷ ποῖος τὸ ὁ προσῆλθεν, ἀλλ' ἔστιν
ἁπλοῦν ἓν μέρος λόγου τὸ ὁποῖος, σημαῖνον οὐ τὴν ἐν τοῖς ἄρθροις  
ἀναφοράν, ὥς φαμεν ὁ ἄνθρωπος παρεγένετο, ὁ ἵππος ἔδραμεν.
ἐπί τινι γὰρ ἐγνωσμένῳ κατὰ τὴν ἰδίαν ποιότητα τὸ τοιοῦτον παρα-
λαμβάνεται· ἥ γε μὴν διὰ τοῦ ὁποῖος ἀναπόλησις ὁμοιωματικὴν ἀντα-
πόδοσιν ζητεῖ, καθάπερ κἀπὶ τοῦ οἷος. ταὐτὸ παρακολουθεῖ κἀπὶ τοῦ
ὅσος καὶ ἡλίκος· οὐ γὰρ δή γε κἀπὶ τούτων ἄρθρων ἔννοιά τίς ἐστιν.
ἀδιαφόρως οὖν πάλιν τὰ ἀνταποδιδόμενα τοιαῦτά ἐστιν οἷα τοῖς
ἀπὸ τοῦ ο καὶ π ἀρχομένοις· καὶ γὰρ οὕτω φαμέν· οἷός ἐστι Τρύφων,
τοιοῦτός ἐστι καὶ Θέων. τὸ αὐτὸ κἀπὶ τοῦ ὅσος καὶ ὁπόσος καὶ
ἐπὶ τῶν ὁμοίων. – 88. Καὶ τὰ παρεπόμενα δὲ γένη καὶ ἔτι αἱ πτώσεις
καὶ οἱ ἀριθμοὶ ἐμφανῶς ἐνδείκνυνται τὸ μὴ τὰ τοιαῦτα ἄρθρα εἶναι.
συγκλίνεται γὰρ τοῖς πτωτικοῖς τὰ ἄρθρα· πῶς οὖν ὁποίου καὶ ὁποίῳ
καὶ ὁποῖον; – κατὰ γένος ἀμείβεται ὁ ἵππος καὶ ἡ ἵππος· πῶς οὖν
Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.89, line 3

σεται,
 τὰ δὲ μῆλα λαβὼν ἀπεδειροτόμησα {λ 35}·
προκατείλεκτο γὰρ καθ' ὃν καιρὸν ἐνεβιβάζετο ὑπὸ τῆς Κίρκης.
 106. Διήκει ὁ λόγος ἐπὶ πάσης τῆς τῶν ῥημάτων συντάξεως,
ὑποστελλομένων τῶν ἐσομένην ὕπαρξιν δηλούντων. ἔστω δὲ ὑποδείγ-
ματα, Διονύσιος ὁ γνώριμός μου θέλει φιλολογεῖν, οὗτος ὁ
ἄνθρωπος θέλει ἀναγινώσκειν· καὶ ἐπὶ τῶν ὁμοίων ὁ αὐτὸς λόγος.
εἰ μέντοι ἐπιφέροιτο τὸ γενέσθαι, τὸ καλεῖσθαι, τὰ τούτοις σύζυγα,  
ἀποστήσεται τὸ ἄρθρον, Διονύσιος θέλει μοι γνώριμος γενέσθαι,
Θέων γραμματικὸς θέλει καλεῖσθαι, πάνυ εὐλόγως· ἐσομένην γὰρ
ποιότητα τὸ ῥῆμα ὑπαγορεύει, τὸ δὲ ἄρθρον τὴν γενομένην οἶδεν.
εἰ γοῦν προσθείη τις καὶ τὸ ἄρθρον, ἕτερον προσθήσει ἐπιθετικόν, ἐφ' ὃ
ἐπενεχθήσεται τὸ ῥῆμα, ἐπεὶ τὸ ἄρθρον ἀπηνέγκατο τὸ ἕτερον, ὡς
ἂν ἐν γνώσει προϋφεστώσῃ, Διονύσιος ὁ γνώριμός μου θέλει γενέ-
σθαι φιλόσοφος. (προφανὲς γὰρ πάλιν ὅτι, εἰ τὸ ἄρθρον τις ἀφέλοι,
ἀκατάλληλον τὸ τοῦ λόγου γένοιτ' ἄν, τοῦ ῥήματος οὐ δυναμένου εἰς
τὰ δύο ἐπίθετα ἐγχωρῆσαι. καὶ κατ' ἄλλας δὲ συντάξεις δύο ὀνομάτων
 282

εἰς ἓν πρόσωπον συντεινόντων διαφορά τίς ἐστι τῶν προκατειλεγμένων

ῥημάτων. ἐξ ὧν καὶ ὁ Τρύφων {p 24 Vels.} ἤρξατο τὴν ἐν τοῖς
ἄρθροις σύνταξιν παραδιδόναι, τῶν προκατειλεγμένων τρόπων οὐδὲ ἔν-
νοιαν παραθέμενος.)

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.90, line 4

εἰς ἓν πρόσωπον συντεινόντων διαφορά τίς ἐστι τῶν προκατειλεγμένων

ῥημάτων. ἐξ ὧν καὶ ὁ Τρύφων {p 24 Vels.} ἤρξατο τὴν ἐν τοῖς
ἄρθροις σύνταξιν παραδιδόναι, τῶν προκατειλεγμένων τρόπων οὐδὲ ἔν-
νοιαν παραθέμενος.)
107 Τὰ δὲ ἐπιθετικὰ ἐπὰν συντάσσηται κυρίοις ὀνόμασι, πάντως
σὺν ἄρθροις λέγεται, εἰ μὴ τὰ ὑπαρκτικὰ τῶν ῥημάτων ἐπιφέροιτο, ὁ
γραμματικὸς Τρύφων ἀναγινώσκει, ὁ φιλόσοφος Δίων περι-  
πατεῖ. καὶ οὐκ ἄλλως ἀποστήσεται τὸ ἄρθρον, εἰ μὴ ὑπαρκτικὴ μετοχὴ
ἐπενεχθείη, γραμματικὸς ὢν Τρύφων ἀναγινώσκει, φιλόσοφος
ὢν Δίων διαλέγεται, πάνυ εὐλόγως διὰ τὴν νῦν ἐμφανιζομένην
ποιότητα διὰ τῆς ὤν. οὐ γὰρ ἐν ῥήματι τὸ τοιοῦτον ἐδύνατο παρα-
ληφθῆναι ἕνεκα τοῦ ἐπιφερομένου ῥήματος, ἐπεὶ δύο ῥήματα οὐ δύνα-
ται μίαν σύνταξιν ἐπιδέξασθαι δίχα συμπλοκῆς. καὶ σαφὲς ἐκ τοῦ ὑπο-
δείγματος, τοῦ μὲν προειρημένου ὁ φιλόσοφος Δίων διαλέγεται,
τοῦ δὲ δευτέρου φιλόσοφος ὢν Δίων διαλέγεται, τοῦ δὲ τρίτου
φιλόσοφός ἐστι Δίων καὶ διαλέγεται· οὐ γὰρ συστήσεται δίχα τοῦ
καί συνδέσμου, φιλόσοφός ἐστι Δίων διαλέγεται. (εἴρηται δὲ ἀκρι-
βέστερον ἡ τοιαύτη σύνταξις ἐν τῷ περὶ μετοχῶν, ἐν ᾧ καὶ ἐπεδείξαμεν

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.133, line 5

πτῶσίς ἐστιν, ἐπικρατήσει ἄρα διὰ τοῦ τέλους τὸ καλεῖσθαι ἀντωνυμία,

κἂν ῥήματος ἰδίωμα παρεισδύηται, λέγω τὸ πρόσωπον.
 5. Εὔλογον ἡγοῦμαι πρὸ τῆς κατὰ μέρος συντάξεως προδιασαφῆσαι
τᾲ ἐπακολουθοῦντα ἰδιώματα τοῖς μορίοις ὑπὲρ τοῦ τὴν εἰρησομένην
διδασκαλίαν τῆς συντάξεως εὐσυνοπτοτέραν γενέσθαι.
 6. Πρόκειται μὲν οὖν ἡ ἐξαίρετος κλίσις κατ' ἀμφότερα μέρη,  
σύνεστιν δὲ δεῖξις διττή, ἡ κατὰ ἀπόλυτον ἐκφοράν, ἔπαισέ με (φανερὸν
γὰρ ὅτι δεῖξις, ἀλλ' οὐκ ἐπιτεταμένη οὐδὲ πρός τι ἀνατεινομένη), καὶ
ἀντιδιασταλτική, ἐμὲ αὐτὸν ἔπαισε· πρόδηλον γὰρ ὅτι ἐπιτέταται τὰ
τῆς δείξεως, καθάπερ τὰ ἐν τῇ ποιότητι ἐπινοεῖται. λευκός ἀπολελυ-
μένην ἔχει τὴν ποιότητα, ἐπιτεταμένην δὲ ἐν τῷ λευκότερος πρὸς
ἕτερον πρόσωπον ὃ πάντως ἐπιζητοῦμεν. ᾧ λόγῳ καὶ τὸ ἐμέ ἐπιτεῖναν
τὴν δεῖξιν ἀπῄτησε πρὸς ὃ ἐπετάθη. δι' ὅ τι μέντοι ἐν ἁπάσαις τὸ
τοιοῦτον οὐκ ἐγχωρεῖ, ἐν τοῖς κατὰ μέρος εἰρήσεται.
 7. Καλοῦνται αἱ ἐντελεῖς κατὰ τὴν φωνὴν καὶ τὸν διεγηγερμένον
τόνον ὀρθοτονούμεναι, τάχα συνωνυμοῦντος τοῦ ὀρθοῦ καὶ τοῦ ὑγιοῦς·
αἱ δὲ τὸν τόνον μετατιθεῖσαι ὡσπερεὶ βάρος ἀπὸ τῶν ἐγκλινόντων τὰ
βάρη ἐφ' ἕτερον σῶμα ἐγκλιτικαί· εἴγε τὸ
   σοὶ μὲν ἐγώ, σὺ δ' ἐμοί {Δ 63}
 283

μετὰ τῆς ἐντελοῦς γραφῆς καὶ τὸν ἴδιον τόνον ἔχει, τὸ δὲ

   καί μοι ταῦτ' ἀγόρευσον {ν 232}

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.138, line 2

βαρεῖαν, εἰς παραγωγὴν τὴν διὰ τοῦ ι μετῆλθον, ἐπισπώμεναι κατὰ

τοῦ τέλους τὴν ὀξεῖαν εἰς ἐμφανισμὸν τῆς πλείονος ἐπιτάσεως, καθάπερ
καὶ αἱ προκατειλεγμέναι κατὰ πρῶτον καὶ δεύτερον πρόσωπον, ἐκεινοσί
οὑτοσί ὁδί. (προῦπτον γὰρ ὅτι στερομένη ἡ αὐτός τῆς δείξεως
συνεστέρετο καὶ παραγωγῆς τῆς ἐπαγομένης ἐπὶ πλείονα δεῖξιν.)
δοκεῖ δέ μοι μηδὲ ἀλλοτρίως ἡ παραγωγὴ τοῦ ι παραδεδέχθαι· ἦν γὰρ
τοῦτο θεματικὸν ἐν τρίτῳ προσώπῳ τῆς εὐθείας.
 15. Πῶς οὖν οὐκ εὐήθεις οἱ περὶ Ἅβρωνα καταδραμόντες Ἀρι-
στάρχου ὡς οὐ δεόντως φαμένου κατὰ πρόσωπα συζύγους τὰς ἀντωνυ-  
μίας, «καθὸ κοινὸς ὁ ὅρος καὶ ῥημάτων, καὶ μᾶλλόν γε αὐτῶν. συζυγοῦσιν
γὰρ αἱ φωναὶ κατά τε ποιότητα τῶν στοιχείων καὶ κατὰ ποσότητα τῶν
συλλαβῶν, καὶ φαίνεται ὅτι καὶ κατὰ χρόνον καὶ τάσιν· ταῖς γε μὴν
ἀντωνυμίαις οὐ συνῆν τὸ τοιοῦτον, εἴγε αἱ πλείους ἀσύζυγοι, ὡς σαφές
ἐστιν τοῖς κλίνασιν τὰς ἀντωνυμίας.» Φαίνεται γὰρ ὅτι ὁ μὲν Ἀρί-
σταρχος οὐ τὴν φωνὴν ὡρίσατο τῆς ἀντωνυμίας, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτῆς
παρυφιστάμενον, καθὼς καὶ ἅπαντες οἱ ὅροι ἔχουσιν. φασὶν γοῦν
ἀσυνάρθρους ἀντωνυμίας, καὶ ὅσον ἐπὶ τῇ φωνῇ, οὐκ εἰσὶν ἀσύναρθροι,
ἐπεί φαμεν ἡ ἐγώ μόνως ὀρθοτονεῖται, ἡ ἔγωγε Ἀττική ἐστιν.
16. Ἐκεῖνο οὖν ἀντωνυμία, τὸ μετὰ δείξεως ἢ ἀναφορᾶς ἀντονομαζό-
μενον, ᾧ οὐ σύνεστιν τὸ ἄρθρον. ἰδοὺ οὖν [ἡ δεῖξις καὶ] ὁ ὁρισμὸς τῶν
προσώπων ἄχρι τοῦ τρίτου διῆλθεν· καὶ γὰρ ἀναφερόμεναι ὁρίζονται,

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione

Part 2, Vol. 2, p.142, line 1

τὰς φωνὰς ὡς ἀνακολούθους καὶ παραλόγους, παρατιθέμενοι τὴν ἀπὸ

τῶν ὀνομάτων ἀναλογίαν, ὅπου οὐδὲ ἐκεῖνο αὐτοῖς δέδοται, τὸ παντὶ
ὀνόματι πᾶν ἀντιπαραβάλλειν. ἀλλ' ὑποτομὴ εἰς τὸ τοιοῦτον ἄπειρός
ἐστίν τις· τοῦ ὁμοίου ἀκολουθίᾳ ἀντιπαραβάλλονται αἱ λέξεις, καὶ εἰ
τοῦτο, πῶς οὐ μάταιον τὸ διάφορα μέρη λόγου ἀντιπαραβάλλειν; οὐδὲν
δὲ ἐκώλυεν, ἐπειδὴ καὶ προσώπων διακριτικόν ἐστιν τὸ μόριον, ἀντι-
παραθέσθαι τὰς φωνὰς τῶν ῥημάτων, καὶ οὕτω πάλιν τὰς ἀντωνυμίας
τοῦ δέοντος περιγράφειν.
 22. Ἴσως οὖν ἐκείνῳ τις ἐπιστήσειεν, ἕνεκα τίνος τὸ ἀκόλουθον
ἀπένευσαν αἱ ἀντωνυμίαι, καὶ διὰ τί οὐ πᾶσαι.  
 Ἡ τῶν ὀνομάτων θέσις ἐπενοήθη εἰς ποιότητας κοινὰς ἢ ἰδίας, ὡς
ἄνθρωπος, Πλάτων, καὶ ἐπεὶ οὔτε σὺν δείξει τὰ τοιαῦτα οὔτε ἀνα-
φορᾷ, πάμπολλος ἡ ἐπὶ τούτων θέσις ἐγίνετο, ἵν' ἑκάστου τὸ χαρακτη-
ριστικὸν ἀπονείμῃ τὴν ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων ποιότητα. (οὐ
μετρίως γ' οὖν τὰς ποιότητας ἐπιταράττουσιν αἱ συνεμπεσοῦσαι θέσεις
ἔν τε προσηγορικοῖς καὶ κυρίοις ὀνόμασιν, δι' ὃ καὶ ἐστέρετο τὸ διὰ
τῶν ὀνομάτων νοούμενον πρόσωπον τοῦ ὁρισμοῦ.) καὶ ἕνεκα τοῦ τοι-
 284

ούτου ἰδιάσασα ἡ εὐθεῖα καθ' ἕκαστον χαρακτῆρα, ἀπῄτει τὰς πλαγίας  

ἀνηκούσας πρὸς τὸ ἴδιον τῆς εὐθείας. – 23. ἐντεῦθεν οὖν ἀναγκαίως
καὶ τὰ γένη παρεισάγεται, ἵνα μετὰ τῆς ποιότητος τοῦ χαρακτῆρος
συνδιαστείλῃ τὸ γένος. – ἐντεῦθεν συνεπενοήθησαν καὶ ἐπιθετικαὶ θέσεις,

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.148, line 7

ὃ μεταλαμβάνεται μὲν εἰς τὸ ταύτης, προσλαμβάνει δὲ ἔξωθεν δεόντως

τὸ ἄρθρον, καὶ καθόλου περὶ ἁπάντων τῶν τοιούτων. – 29. Αἱ ὀνο-
ματικαὶ πτώσεις καὶ αἱ ἀντὶ τούτων παραλαμβανόμεναι ἀντωνυμίαι  
σύνταξιν τὴν αὐτὴν ποιοῦνται τοῖς ῥήμασιν, ὡς ἔχει τὸ Τρύφων
διδάσκει καὶ οὗτος διδάσκει· αἵ γε μὴν πλάγιαι τὴν ἐκ τῶν εὐθειῶν
σύνταξιν ἀναδέχονται, τῶν μεταξὺ πιπτόντων ῥημάτων ἐνδεικνυμένων
τὴν ἑκάστης διάθεσιν, ὡς ἔχει τὸ Θέωνα διδάσκει Τρύφων, τοῦτον
φιλῶ ἐγώ, φιλεῖ Θέων. – 30. ἔστιν γε μὴν κἀκεῖνος ὁ λόγος
ἀληθής, ὡς σύνεστι τὰ ἄρθρα μετὰ τῶν ὀνομάτων ἀνθ' ὧν παραλαμβά-
νεται ἡ ἀντωνυμία, οὐ σημαίνοντα τὰς πηλικότητας ἢ ποιότητας ἤ τι
τῶν παρεπομένων τοῖς ὀνόμασιν, καθὸ ὑπεδείξαμεν καὶ ἐπὶ τῶν ἀντω-
νυμιῶν τὸ αὐτό· ὡς γὰρ τὸ οὗτος κατὰ παντὸς ὑποκειμένου παραλαμβά-
νεται, καὶ τὰ ἄρθρα σὺν παντὶ ὑποκειμένῳ παραλαμβάνεται, ὁ μέγας,
ὁ βραχύς, ὁ λευκός, ὁ χρυσοῦς. – 31. καὶ τούτων τῇδε ἐχόντων,
ὅταν τὸ ἄρθρον μὴ μετ' ὀνόματος παραλαμβάνηται, ποιήσηται δὲ σύν-
ταξιν ὀνόματος ἣν προεκτεθείμεθα, ἐκ πάσης ἀνάγκης εἰς ἀντωνυμίαν
μεταληφθήσεται, εἴγε οὐκ ἐγγινόμενον μετ' ὀνόματος δυνάμει ἀντὶ ὀνό-
ματος παρελήφθη· καὶ ἐντεῦθεν ἡ σύνταξις αὐτοῦ προσεχώρει εἰς ἀντω-
νυμικὴν μετάληψιν. ἔστω γάρ τι τοιοῦτον, Χρύσης γὰρ ἦλθε θοὰς  
ἐπὶ νῆας Ἀχαιῶν {cfr Α 12}, καὶ ἔτι μετὰ ἄρθρου ὁ γὰρ Χρύσης

Απολλώνιος Δύσκολος γραμματικός. De constructione Part 2, Vol. 2, p.351, line 15

Τρύφων.) ἀλλὰ σαφὲς ὅτι εἰς πλείονας ἐπιτάσεις τῶν σημαινομένων

αἱ τοιαῦται παραθέσεις γίνονται, ὡς παρεστήσαμεν καὶ ἐπὶ τοῦ ναὶ
γράφω καὶ ἄλλων πλειόνων.
 95. Χρὴ μέντοι νοεῖν ὡς διαφέρει ἡ ἐκ τῶν ῥημάτων εὐκτικὴ ἔγ-
κλισις τῆς ἐπιρρηματικῆς τῷ τὰ μὲν ῥήματα μετὰ τοῦ συνόντος πράγ-
ματος σημαίνειν τὴν εὐκτικὴν διάθεσιν· τὸ γὰρ γράφοιμι εὐχή ἐστιν
πράγματος τοῦ γράφειν καὶ τὸ φιλολογοῖμι τοῦ φιλολογεῖν, τό γε μὴν
εἴθε σχεδὸν ὄνομά ἐστιν εὐχῆς· οὐ γὰρ συμπαρίσταται καὶ τὸ ἐν τίνι
τὰ τῆς εὐχῆς. – 96. Τὸ τοιοῦτον καὶ ἐπ' ἄλλων πλείστων παρεπόμε-
νον ἔστιν ἐπιδεῖξαι. 1. τὸ λευκότερος ἐπιτέταται εἰς τὴν τοῦ λευκοῦ
ποιότητα καὶ ἔτι τὸ γλυκύτερος εἰς τὴν τοῦ γλυκέος· κοινῆς μέντοι
ἐπιτάσεως ὀνόματά ἐστι τὰ τοιαῦτα, βελτίων, ἄριστος, ἀμείνων.  
2. ἀλλ' εἰ καὶ τὰ τοιαῦτα ἔχεταί τινος ἐννοίας, ἀφ' ἧς καὶ τὴν ὀνομα-
σίαν εἴληφε, καὶ τροπικώτερον μετῆλθεν εἰς κοινὴν ἐπίτασιν (ὡς τὸ
ἁλιεύς, κἂν ποτάμιος ᾖ, καὶ ἡ πυξίς, κἂν διαφόρου ὕλης τύχῃ), ἐκεῖνο
 285

μέντοι ὁμόλογόν ἐστιν, ὡς τὸ εἷς διαφέρει τοῦ Αἴας, ᾗ αὐτὸ μόνον

ὄνομά ἐστιν ἀριθμοῦ τὸ εἷς, τὸ δὲ Αἴας μετὰ ἰδίας ποιότητος παρυ-
φιστάμενον ἔχει τὸ εἷς. 3. καὶ ἔτι τὸ ἐγώ πρὸς τὸ γράφω, καθὸ με-
τὰ πράγματος καὶ τῶν συμπαρεπομένων τὸ γράφω ἐγκείμενον ἔχει τὸ
ἐγώ, αὐτή γε μὴν ἡ ἀντωνυμία αὐτὸ μόνον ὄνομά ἐστι προσώπου.
4. ἔτι καὶ τὸ Ἰλιόθεν διαφέρει τοῦ ἄλλοθεν, καθὸ τὸ μὲν Ἰλιόθεν

Αριστοτέλης. , Analytica priora et posteriora Bekker p.45b, line 17

προτάσεως, τῆς δ' ἑτέρας ὁμοίως ἐχούσης, δεικτικὸς ἔσται

ὁ συλλογισμὸς διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων. διαφέρει γὰρ ὁ δει-
κτικὸς τοῦ εἰς τὸ ἀδύνατον, ὅτι ἐν μὲν τῷ δεικτικῷ κατ'
ἀλήθειαν ἀμφότεραι τίθενται αἱ προτάσεις, ἐν δὲ τῷ εἰς τὸ
ἀδύνατον ψευδῶς ἡ μία.
 Ταῦτα μὲν οὖν ἔσται μᾶλλον φανερὰ διὰ τῶν ἑπο-
μένων, ὅταν περὶ τοῦ ἀδυνάτου λέγωμεν· νῦν δὲ τοσοῦτον
ἡμῖν ἔστω δῆλον, ὅτι εἰς ταὐτὰ βλεπτέον δεικτικῶς τε βου-
λομένῳ συλλογίζεσθαι καὶ εἰς τὸ ἀδύνατον ἄγειν. ἐν δὲ
τοῖς ἄλλοις συλλογισμοῖς τοῖς ἐξ ὑποθέσεως, οἷον ὅσοι
κατὰ μετάληψιν ἢ κατὰ ποιότητα, ἐν τοῖς ὑποκειμένοις,
οὐκ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἀλλ' ἐν τοῖς μεταλαμβανομένοις, ἔσται
ἡ σκέψις, ὁ δὲ τρόπος ὁ αὐτὸς τῆς ἐπιβλέψεως. ἐπισκέ-
ψασθαι δὲ δεῖ καὶ διελεῖν ποσαχῶς οἱ ἐξ ὑποθέσεως.
 Δείκνυται μὲν οὖν ἕκαστον τῶν προβλημάτων οὕτως,
ἔστι δὲ καὶ ἄλλον τρόπον ἔνια συλλογίσασθαι τούτων, οἷον
τὰ καθόλου διὰ τῆς κατὰ μέρος ἐπιβλέψεως ἐξ ὑποθέσεως.
εἰ γὰρ τὸ Γ καὶ τὸ Η ταὐτὰ εἴη, μόνοις δὲ ληφθείη τοῖς
Η τὸ Ε ὑπάρχειν, παντὶ ἂν τῷ Ε τὸ Α ὑπάρχοι·

Αριστοτέλης. , Categoriae Bekker p.8b, line 25

λέγεται ὡρισμένως εἰδέναι. τὴν δέ γε κεφαλὴν καὶ τὴν
χεῖρα καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων αἵ εἰσιν οὐσίαι αὐτὸ μὲν
ὅπερ ἐστὶν ὡρισμένως ἔστιν εἰδέναι, πρὸς ὃ δὲ λέγεται οὐκ
ἀναγκαῖον· τίνος γὰρ αὕτη ἡ κεφαλὴ ἢ τίνος ἡ χεὶρ οὐκ
ἔστιν εἰδέναι ὡρισμένως· ὥστε οὐκ ἂν εἴη ταῦτα τῶν πρός τι·
εἰ δὲ μή ἐστι τῶν πρός τι, ἀληθὲς ἂν εἴη λέγειν ὅτι
οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τί ἐστιν. ἴσως δὲ χαλεπὸν περὶ
τῶν τοιούτων σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι μὴ πολλάκις ἐπε-
σκεμμένον, τὸ μέντοι διηπορηκέναι ἐφ' ἕκαστον αὐτῶν οὐκ
ἄχρηστόν ἐστιν.
 Ποιότητα δὲ λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται· ἔστι
δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων. ἓν μὲν οὖν
εἶδος ποιότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν. διαφέρει δὲ
ἕξις διαθέσεως τῷ μονιμώτερον καὶ πολυχρονιώτερον εἶναι·
τοιαῦται δὲ αἵ τε ἐπιστῆμαι καὶ αἱ ἀρεταί· ἥ τε γὰρ ἐπι-
στήμη δοκεῖ τῶν παραμονίμων εἶναι καὶ δυσκινήτων, ἐὰν καὶ
μετρίως τις ἐπιστήμην λάβῃ, ἐάνπερ μὴ μεγάλη μετα-
βολὴ γένηται ὑπὸ νόσου ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου· ὡσαύτως
δὲ καὶ ἡ ἀρετή· οἷον ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ σωφροσύνη καὶ  
 286

ἕκαστον τῶν τοιούτων οὐκ εὐκίνητον δοκεῖ εἶναι οὐδ' εὐ-

μετάβολον. διαθέσεις δὲ λέγονται ἅ ἐστιν εὐκίνητα καὶ ταχὺ

Αριστοτέλης. , Categoriae Bekker p.9b, line 1

ἔχειν τοῦ αὐτοῦ τούτου.

 Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικαὶ ποιότητες καὶ
πάθη· ἔστι δὲ τὰ τοιάδε οἷον γλυκύτης τε καὶ πικρότης καὶ
στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ θερμότης
καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανία. ὅτι μὲν οὖν αὗ-
ται ποιότητές εἰσιν φανερόν· τὰ γὰρ δεδεγμένα ποιὰ
λέγεται κατ' αὐτάς· οἷον τὸ μέλι τῷ γλυκύτητα δεδέ-
χθαι λέγεται γλυκύ, καὶ τὸ σῶμα λευκὸν τῷ λευκότητα δε-
δέχθαι· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. παθητικαὶ
δὲ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα τὰς ποι-
ότητας πεπονθέναι τι· οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι
λέγεται γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν· ὁμοίως
δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ
ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπον-
θέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν εἰρη-
μένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότη-
τες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν
ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμότης κατὰ τὴν ἁφήν, ὁμοίως δὲ καὶ
αἱ ἄλλαι. λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ
οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες
λέγονται, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους γεγενῆσθαι.

Αριστοτέλης. , Categoriae Bekker p.11a, line 16

τετράγωνον οὐ δοκεῖ τὸ μᾶλλον ἐπιδέχεσθαι, οὐδὲ τῶν ἄλ-

λων σχημάτων οὐδέν· τὰ μὲν γὰρ ἐπιδεχόμενα τὸν τοῦ τρι-
γώνου λόγον καὶ τὸν τοῦ κύκλου πάνθ' ὁμοίως τρίγωνα ἢ
κύκλοι εἰσίν, τῶν δὲ μὴ ἐπιδεχομένων οὐδὲν ἕτερον ἑτέρου
μᾶλλον ῥηθήσεται· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τὸ τετράγωνον τοῦ ἑτε-  
ρομήκους κύκλος ἐστίν· οὐδέτερον γὰρ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ κύκλου
λόγον. ἁπλῶς δέ, ἐὰν μὴ ἐπιδέχηται ἀμφότερα τὸν τοῦ
προκειμένου λόγον, οὐ ῥηθήσεται τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου μᾶλλον.
οὐ πάντα οὖν τὰ ποιὰ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
 Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος, ὅμοια δὲ
καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται· ὅμοιον
γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ' ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ' ὃ ποιόν
ἐστιν. ὥστε ἴδιον ἂν εἴη ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον
λέγεσθαι κατ' αὐτήν.
 Οὐ δεῖ δὲ ταράττεσθαι μή τις ἡμᾶς φήσῃ ὑπὲρ ποι-
ότητος τὴν πρόθεσιν ποιησαμένους πολλὰ τῶν πρός τι
συγκαταριθμεῖσθαι· τὰς γὰρ ἕξεις καὶ τὰς διαθέσεις τῶν πρός
τι εἶναι. σχεδὸν γὰρ ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων τὰ γένη
πρός τι λέγεται, τῶν δὲ καθ' ἕκαστα οὐδέν· ἡ μὲν γὰρ ἐπι-
 287

στήμη, γένος οὖσα, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἑτέρου λέγεται,  – τινὸς

γὰρ ἐπιστήμη λέγεται.

Αριστοτέλης. , Categoriae Bekker p.15b, line 18

ἐναντίον, εἰ μή τις καὶ ἐπὶ ταύτης τὴν κατὰ τὸ ποιὸν ἠρε-

μίαν ἀντιθείη ἢ τὴν εἰς τὸ ἐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολήν,
καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς κατὰ τόπον μεταβολῆς τὴν κατὰ
τόπον ἠρεμίαν ἢ τὴν εἰς τὸ ἐναντίον τόπον μεταβολήν,  – ἔστι
γὰρ ἡ ἀλλοίωσις μεταβολὴ κατὰ τὸ ποιόν· ὥστε ἀντίκει-
ται τῇ κατὰ τὸ ποιὸν κινήσει ἡ κατὰ τὸ ποιὸν ἠρεμία  
ἢ ἡ εἰς τὸ ἐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολή, οἷον τὸ λευκὸν γί-
γνεσθαι τῷ μέλαν γίγνεσθαι· ἀλλοιοῦται γὰρ εἰς τὰ ἐναντία
τοῦ ποιοῦ μεταβολῆς γιγνομένης.
 Τὸ ἔχειν κατὰ πλείονας τρόπους λέγεται· ἢ γὰρ
ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα,  – λε-
γόμεθα γὰρ ἐπιστήμην ἔχειν καὶ ἀρετήν· ἢ ὡς ποσόν,
οἷον ὃ τυγχάνει τις ἔχων μέγεθος,  – λέγεται γὰρ τρίπη-
χυ μέγεθος ἔχειν ἢ τετράπηχυ· ἢ ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα,
οἷον ἱμάτιον ἢ χιτῶνα· ἢ ὡς ἐν μορίῳ, οἷον ἐν χειρὶ δα-
κτύλιον· ἢ ὡς μέρος, οἷον χεῖρα ἢ πόδα· ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ,
οἷον ὁ μέδιμνος τοὺς πυροὺς ἢ τὸ κεράμιον τὸν οἶνον,  – οἶνον
γὰρ ἔχειν τὸ κεράμιον λέγεται, καὶ ὁ μέδιμνος πυρούς·
ταῦτ' οὖν ἔχειν λέγεται ὡς ἐν ἀγγείῳ· ἢ ὡς κτῆμα·

Αριστοτέλης. , Physica Bekker p.185a, line 34

μίαν τὰ πάντα, οἷον ἄνθρωπον ἕνα ἢ ἵππον ἕνα ἢ ψυχὴν

μίαν, ἢ ποιὸν ἓν δὲ τοῦτο, οἷον λευκὸν ἢ θερμὸν ἢ τῶν ἄλλων
τι τῶν τοιούτων. ταῦτα γὰρ πάντα διαφέρει τε πολὺ καὶ
ἀδύνατα λέγειν. εἰ μὲν γὰρ ἔσται καὶ οὐσία καὶ ποιὸν καὶ
ποσόν, καὶ ταῦτα εἴτ' ἀπολελυμένα ἀπ' ἀλλήλων εἴτε μή,
πολλὰ τὰ ὄντα· εἰ δὲ πάντα ποιὸν ἢ ποσόν, εἴτ' οὔσης οὐσίας
εἴτε μὴ οὔσης, ἄτοπον, εἰ δεῖ ἄτοπον λέγειν τὸ ἀδύνατον.
οὐθὲν γὰρ τῶν ἄλλων χωριστόν ἐστι παρὰ τὴν οὐσίαν· πάντα
γὰρ καθ' ὑποκειμένου λέγεται τῆς οὐσίας. Μέλισσος δὲ τὸ
ὂν ἄπειρον εἶναί φησιν. ποσὸν ἄρα τι τὸ ὄν· τὸ γὰρ ἄπει-
ρον ἐν τῷ ποσῷ, οὐσίαν δὲ ἄπειρον εἶναι ἢ ποιότητα ἢ πά-
θος οὐκ ἐνδέχεται εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός, εἰ ἅμα καὶ πο-
σὰ ἄττα εἶεν· ὁ γὰρ τοῦ ἀπείρου λόγος τῷ ποσῷ προς-
χρῆται, ἀλλ' οὐκ οὐσίᾳ οὐδὲ τῷ ποιῷ. εἰ μὲν τοίνυν καὶ οὐ-
σία ἔστι καὶ ποσόν, δύο καὶ οὐχ ἓν τὸ ὄν· εἰ δ' οὐσία μόνον,
οὐκ ἄπειρον, οὐδὲ μέγεθος ἕξει οὐδέν· ποσὸν γάρ τι ἔσται.

Αριστοτέλης. , Physica Bekker p.244b, line 5a

τις ἕλξις καὶ ἄλλως· τὸ γὰρ ξύλον ἕλκει τὸ πῦρ οὐχ οὕ-
τως. τὸ δ' οὐθὲν διαφέρει κινουμένου τοῦ ἕλκοντος ἢ μένοντος
 288

ἕλκειν· ὁτὲ μὲν γὰρ ἕλκει οὗ ἔστιν, ὁτὲ δὲ οὗ ἦν.) ἀδύνατον

δὲ ἢ ἀφ' αὑτοῦ πρὸς ἄλλο ἢ ἀπ' ἄλλου πρὸς αὑτὸ κινεῖν  
μὴ ἁπτόμενον, ὥστε φανερὸν ὅτι τοῦ κατὰ τόπον κινουμένου
καὶ κινοῦντος οὐδέν ἐστι μεταξύ.
              ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ ἀλλοιου-
μένου καὶ τοῦ ἀλλοιοῦντος. τοῦτο δὲ δῆλον ἐξ ἐπαγωγῆς· ἐν
ἅπασι γὰρ συμβαίνει ἅμα εἶναι τὸ ἔσχατον ἀλλοιοῦν καὶ
τὸ πρῶτον ἀλλοιούμενον· ὑπόκειται γὰρ ἡμῖν τὸ τὰ ἀλλοιού-
μενα κατὰ τὰς παθητικὰς καλουμένας ποιότητας πάσχοντα
ἀλλοιοῦσθαι. ἅπαν γὰρ σῶμα σώματος διαφέρει τοῖς αἰσθη-
τοῖς ἢ πλείοσιν ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον τοῖς
αὐτοῖς· ἀλλὰ μὴν καὶ ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν
εἰρημένων. ταῦτα γάρ ἐστι πάθη τῆς ὑποκειμένης ποιότητος·
ἢ γὰρ θερμαινόμενον ἢ γλυκαινόμενον ἢ πυκνούμενον ἢ ξηραινό-
μενον ἢ λευκαινόμενον ἀλλοιοῦσθαί φαμεν, ὁμοίως τό τε ἄψυχον
καὶ τὸ ἔμψυχον λέγοντες, καὶ πάλιν τῶν ἐμψύχων τά τε μὴ
αἰσθητικὰ τῶν μερῶν καὶ αὐτὰς τὰς αἰσθήσεις. ἀλλοιοῦνται γάρ
πως καὶ αἱ αἰσθήσεις· ἡ γὰρ αἴσθησις ἡ κατ' ἐνέργειαν κίνησίς
ἐστι διὰ τοῦ σώματος, πασχούσης τι τῆς αἰσθήσεως. καθ' ὅσα

Αριστοτέλης. , Topica Bekker p.128a, line 27

σκοπεῖν εἰ καὶ κατ' ἄλλων εἰδῶν τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι

κατηγορεῖται· πάλιν γὰρ συμβήσεται κατὰ πλειόνων καὶ
διαφόρων αὐτὸ κατηγορεῖσθαι.
 Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ τισι καὶ ἡ διαφορὰ ἐν τῷ τί ἐστι τῶν
εἰδῶν κατηγορεῖσθαι, χωριστέον τὸ γένος ἀπὸ τῆς διαφορᾶς
χρώμενον τοῖς εἰρημένοις στοιχείοις, πρῶτον μὲν ὅτι τὸ γέ-
νος ἐπὶ πλέον λέγεται τῆς διαφορᾶς, εἶθ' ὅτι κατὰ τὴν τοῦ
τί ἐστιν ἀπόδοσιν μᾶλλον ἁρμόττει τὸ γένος ἢ τὴν δια-
φορὰν εἰπεῖν (ὁ γὰρ ζῷον εἴπας τὸν ἄνθρωπον μᾶλλον δηλοῖ
τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ἢ ὁ πεζόν), καὶ ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ
ποιότητα τοῦ γένους ἀεὶ σημαίνει, τὸ δὲ γένος τῆς διαφορᾶς
οὔ· ὁ μὲν γὰρ εἴπας πεζὸν ποιόν τι ζῷον λέγει, ὁ δὲ ζῷον
εἴπας οὐ λέγει ποιόν τι πεζόν.
 Τὴν μὲν οὖν διαφορὰν ἀπὸ τοῦ γένους οὕτω χωριστέον.
ἐπεὶ δὲ δοκεῖ, εἰ τὸ μουσικόν, ᾗ μουσικόν ἐστιν, ἐπιστῆ-
μόν τί ἐστι, καὶ ἡ μουσικὴ ἐπιστήμη τις εἶναι, καὶ εἰ τὸ βαδίζον
τῷ βαδίζειν κινεῖται, ἡ βάδισις κίνησίς τις εἶναι, σκοπεῖν,
ἐν ᾧ ἂν γένει βούλῃ τι κατασκευάσαι, τὸν εἰρημένον τρό-
πον, οἷον εἰ τὴν ἐπιστήμην ὅπερ πίστιν, εἰ ὁ ἐπιστάμενος ᾗ
ἐπίσταται πιστεύει· δῆλον γὰρ ὅτι ἡ ἐπιστήμη πίστις ἄν τις
εἴη. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων.

Αριστοτέλης. , De Xenophane, de Zenone, de Gorgia Bekker p.974b, line 17

αὐτὰ γίνεσθαι, οὔτε πολλὰ εἶναι τὸ ὄν, ἀλλ' ἀΐδιόν τε καὶ

ἄπειρον καὶ πάντῃ ὅμοιον αὐτὸ αὑτῷ. ἆρ' οὖν δεῖ πρῶτον
μὲν μὴ πᾶσαν λαβόντα δόξαν ἄρχεσθαι, ἀλλ' ἀεὶ μά-
 289

λιστα ὂν βέβαιον. ὥστ' εἰ μὲν ἅπαντα τὰ δοκοῦντα μὴ ὀρ-

θῶς ὑπολαμβάνεται, οὐθὲν ἴσως προσήκει οὐδὲ τούτῳ προ-
χρῆσθαι τῷ δόγματι, οὐκ ἄν ποτε οὐδὲν γένοιτο ἐκ μηδενός.
μία γάρ τίς ἐστι δόξα καὶ αὕτη τῶν οὐκ ὀρθῶν, ἣν ἐκ τοῦ
αἰσθάνεσθαί πως ἐπὶ πολλῶν ὄντες ὑπειλήφαμεν. εἰ δὲ
μὴ πάντα ἡμῖν ψευδῆ τὰ φαινόμενα, ἀλλὰ τινές εἰσι
καὶ τούτων ὀρθαὶ ὑπολήψεις ἢ ἐπιδεῖξαι τὰς τοιαύτας ποιό-
τητας μάλιστα δοκούσας ὀρθάς, ταύτας ληπτέον, ἃς ἀεὶ βε-
βαιοτέρας εἶναι δεῖ ἢ αἳ μέλλουσιν ἐξ ἐκείνων τῶν λόγων
δειχθήσεσθαι. εἰ γὰρ καὶ εἶεν δύο δόξαι ὑπεναντίαι ἀλ-
λήλαις, ὥσπερ οἴεται, εἰ μὴ πολλὰ γενέσθαι φησίν, ἀνάγκη
εἶναι ἐκ μὴ ὄντων. εἰ δὲ τοῦτο μὴ οἷόν τε, οὐκ εἶναι τὰ
ὄντα πολλά. γένοιτο γὰρ ἂν ὄν, ὅτι ἔστιν ἄπειρον εἶναι.
εἰ δ' οὕτως, καὶ ἕν. ὁμοίως μὲν δὴ ἡμῖν ὁ ἀμφοτέρων π
οὐδὲν μᾶλλόν τι ἕν, ἢ ὅτι πολλὰ δείκνυται. εἰ δὲ βέβαιος
μᾶλλον ἡ ἑτέρα, ἀπὸ ταύτης ξυμπερανθέντα μᾶλλον δέ-
δεικται. τυγχανόμενα δέ, ἔχοντος ἀμφοτέρας τὰς ὑπο-
λήψεις ταύτας, καὶ κινούμενα μέν ἐστι τὰ ὄντα. ἀμφοῖν

Αίλιος Ηρωδιανός. De prosodia catholica

Part+Vol. 3,1, p.313, line 8

Λεκίθη ἡ πόλις. Λυκέθη ὄνομα κύριον. Ῥαββώθη· οὕτως ἐκαλεῖτο

πρότερον ἡ Φοινίκη. Λαπίθη πόλις Θεσσαλίας, ὡς Ἐπαφρόδιτος. ἐν
τοῖς Ὁμηρικοῖς, ἀπὸ Λαπίθου τοῦ Περίφαντος. Ἀγάθη πόλις Λιγύων  
ἢ Κελτῶν. Σκύμνος δὲ Φωκαέων αὐτήν φησιν ἐν τῇ Εὐρώπῃ. Τιμοσθέ-
νης δὲ ἐν τῷ σταδιασμῷ Ἀγαθὴν τύχην αὐτήν φησι. εἰ δὲ οὕτως λέ-
γοιτο, καὶ ὀξύνοιτ' ἂν ὡς ἐπιθετικόν, ὡς τὸ Ἡραῖον τεῖχος καὶ Ἥραιον
καὶ Ἑρμαῖος λόφος καὶ Ἕρμαιος. ἔστι δὲ καὶ ἄλλη πόλις, ὡς Φίλων, Λιγυ-
στίων ἐπὶ λίμνης Λιγυστίας. τάχα δ' ἡ αὐτή ἐστι τῇ πρώτῃ, ὡς Εὔδοξος.
βαρύνεται δέ. τὸ δὲ ἀγαθός ἀγαθή τριγενὲς ὡς καὶ τὸ κακηθός κακηθή.
 Τὰ εἰς κη δισύλλαβα φύσει μακρᾷ παραληγόμενα ἀσυνάλειπτα βα-
ρύνεται, ἀρχόμενα ἀπὸ συμφώνου ἢ συμφώνων, μὴ ποιότητα φωνῆς
ἀλόγου ζώου σημαίνοντα, Γλαύκη τὸ κύριον, γλαυκή δὲ τὸ ἐπιθε-
τικόν «γλαυκὴ δέ σ' ἔτικτε θάλασσα» (Il. Π 34). λεύκη τὸ προση-
γορικὸν καὶ Λεύκη κύριον, λευκή δὲ τὸ ἐπίθετον καὶ Λευκή νῆσος
ἐπιθετικώτερον τεταγμένη. πεύκη. ἔστι καὶ νῆσος ἐν τῷ Ἴστρῳ, νίκη,
φρίκη, βήκη, θήκη, φώκη· ἔστι καὶ Φώκη Ἰωνικὴ πόλις, ἣ καὶ
Φώκαια. Θρᾴκη χώρα ἀπὸ Θρᾳκὸς βασιλέως τοῦ πάλαι ἐν αὐτοῖς
τελευτήσαντος ἢ ἀπὸ Θρᾴκης νύμφης Τιτανίδος, μεθ' ἧς καὶ Σαμο-
θρᾴκη νῆσος πρὸς τῇ Θρᾴκῃ συνθέτως ἐκ τοῦ Θρᾳκία Σάμος. τὸ δὲ
μυκή ὀξύνεται σημαῖνον φωνὴν λέοντος. τὸ δὲ ἠκή ἄρχεται ἀπὸ
φωνήεντος. τὸ δὲ συκῆ ἀπὸ τοῦ συκέα συναλειφθὲν περισπᾶται.

Αίλιος Ηρωδιανός. Partitiones (= Ἐπιμερισμοί) [Sp.?] (e codd. Paris. 2543 + 2570)

Page 208, line 15

χαυλιόδους· χαλκόδους· μονόδους· καὶ τὰ ὅμοια. Εἰ δὲ εἰς

 290

ν, διὰ τοῦ ω μεγάλου· οἷον· χαλκώδων· ἀμφώδων· κνώ-

δων· καὶ τὰ ὅμοια.
 Τὰ παρὰ τὸ ὦπα, ἤτοι τὸν ὀφθαλμὸν, συγκείμενα,
ἅπαντα διὰ τοῦ ω μεγάλου γράφονται· οἷον· ἄνθρωπος·
μέτωπον· πρόσωπον· ἐνώπιον· φαιδρωπός· ἀγριωπός· βλο-
συρωπός· πολυωπὸς, ὁ πολυόφθαλμος· στενωπός· γλαυ-
κῶπις· βοῶπις· δυσωπῶ, ῥῆμα, καὶ δυσωπία.
 Πλὴν τοῦ χαροπός· μαστροπός· χεδροπός· καὶ ἐχθρο-
δοπός. Σὺν τούτοις καὶ πωλυοπὸς χιτὼν, ὁ πολυτρύπητος.
 Τὰ παρὰ τὸ γαῖα συγκείμενα καὶ ποιότητα γῆς δη-
λοῦντα, διὰ τοῦ ε ψιλοῦ γράφονται καὶ διὰ τοῦ ω μεγά-
λου· οἷον· εὔγεως· λυπρόγεως· ψαμμόγεως· χρυσόγεως·
λεπτόγεως. Σὺν τούτοις καὶ μεσόγεως, καὶ ὑπόγεως.  
 Διὰ διφθόγγου δὲ καὶ ο μικροῦ ταῦτα· ὑπόγαιος· ἀνά-
γαιος· κατάγαιος. Τούτοις ἠκολούθησε καὶ τὸ ἐνοσίγαιος.

Θεόφραστος. De causis plantarum (lib. 1) Book 1, chap.16, sec. 11, line 6

ταὐτό, μᾶλλον δὲ μέρος τούτου [καὶ] πότερον ἐκ τῶν ἀγρίων ἢ ἐκ τῶν

ἡμέρων. ἡ μὲν γὰρ φύσις ἐν αὑτῇ τὰς ἀρχὰς ἔχει καὶ λέγομεν τὸ μὲν
κατὰ φύσιν, τὸ ἐκ τῶν αὐτομάτων τοιοῦτον, τὸ δ' ἔξωθεν ἄλλως τε καὶ
τὸ κατὰ τέχνην· ἀφ' ἑτέρας γὰρ ἀρχῆς.
 οὐδ' ἐν τοῖς ζώοις ὅσα πλάττεται ἢ καταναγκάζεται πρὸς μικρότητα
καὶ μέγεθος καί τιν' ἄλλον τύπον τῆς μορφῆς οὐ θετέα ταῦτα κατὰ φύσιν.
ἡ δ' ἀεὶ πρὸς τὸ βέλτιστον ὁρμᾷ καὶ τοῦθ' ὥσπερ ὁμολογούμενόν ἐστιν,
ταύτῃ δὲ καὶ τὰ τῆς θεραπείας· ἅμα γὰρ καὶ τελείωσις γίνεται τῆς φύσεως
ὅταν ὧν ἐλλιπὴς τυγχάνῃ ταῦτα προσλάβῃ διὰ τέχνης οἷον τροφῆς τε
ποιότητα καὶ ἀφθονίαν καὶ τῶν ἐμποδιζόντων καὶ τῶν κωλυόντων ἀφαίρεσιν·
ἃ παρέχουσι δῆλον ὅτι καὶ οἱ οἰκεῖοι τόποι πρὸς ἕκαστον, ἐν οἷς δή φαμεν
δεῖν θεωρεῖν τὰς φύσεις αὐτῶν.  
 ἀλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἀπὸ τῶν ἔξωθεν μόνον παρέχουσιν οἷον ἀέρος καὶ
πνεύματος καὶ ἐδάφους καὶ τροφῆς, ἡ δὲ γεωργία καὶ ἐν αὐτοῖς μετακινεῖ
καὶ μετατίθησιν· ὥστ' εἴπερ καὶ ἐκεῖνά γε προσαπαιτεῖ πρὸς τὸ βέλτιον
καὶ ταῦτα προσδέχοιτ' ἂν ὡς ἂν οἰκεῖα· προσαπαιτεῖν δ' αὐτὴν καὶ ζητεῖν
εὔλογον ἄλλως τε καὶ ἐκ τούτων ἠρτημένην καὶ ἐν τούτοις ἔχουσαν τὰς
ἀρχάς· ἐπεὶ κἀκεῖνο τοῖς αὐτομάτοις ἄτοπον συμβαίνει καὶ ὥσπερ παρὰ
φύσιν τὸ ἐκ τῶν σπερμάτων χείρω γίνεσθαι. καὶ ὅλως μὲν ἐξίστασθαι
τοῦ γένους· οὐδὲ γὰρ δὴ τοῦτο κατὰ φύσιν, ἀλλ' ἀεὶ τὸ ὅμοιον ἀπογεννᾶν.

Θεόφραστος. De causis plantarum (lib. 2-6) Book 3, chap.1, sec. 3, line 4

ληπτέον τήνδε, τὴν φύσιν ἑκάστου μὴ ἐκ τῶν αὐτῶν

εἶναι μηδὲ ἐκ μιᾶς τινος ὕλης μηδ' αὖ πᾶσι ταὐτὸ τέ-
λος τῆς πέψεως καὶ δυνάμεως τῶν καρπῶν ἀλλ' ἕκαστον
πρὸς ὃ πέφυκε καὶ χυλοῖς καὶ ὀσμαῖς καὶ τοῖς ἄλλοις.
Μάλιστα δέ πως ἐν δυοῖν τούτοιν ὁρίζομεν τὴν πέψιν
ὀσμαῖς καὶ χυλοῖς ἀναφέροντες καὶ ταῦτα πρὸς τὴν
 291

ἡμετέραν χρείαν ὥσπερ διωρίσθη καὶ πρότερον.

Ἐπεὶ δ' ἐξ ὧν συνέστηκεν ἕκαστον καὶ τρέφεται καὶ τὸ
πρόσφορον οὐ κατὰ τὸ ποιὸν μόνον ἐστὶν ἀλλὰ καὶ
κατὰ τὸ ποσὸν ἐν ἀμφοτέροις ἂν εἴη τούτοις τὸ οἰκεῖον.
Ἡ δὲ γεωργία πλῆθός τε τροφῆς καὶ ποιότητα κατα-
σκευάζει. Κατεργαζομένη γὰρ ἡ γῆ καὶ ἀπόλαυσιν
πλείω δίδωσι καὶ μεταβάλλει τοὺς χυλοὺς, ὥστ' εὐλό-
γως οὐκ ἂν εἴη πρόσφορος ἐνίοις οἷον ὅσα ξηρά τε καὶ
δριμέα καὶ πικρὰ καὶ ἁπλῶς ὅσα φαρμακώδη, καὶ ἐν
τούτοις παρέχεται τὴν χρείαν ἡμῖν· ἐκθηλύνεται γὰρ  
ἀφαιρουμένων τῶν δυνάμεων καὶ τὰ μὲν ὅλως οὐκ ἐκ-
φέρει καρποὺς τὰ δ' ὑγροτέρους καὶ χείρους, τὰ δὲ
καὶ αὐτὰ ὑδαρέστερα γίνεται καθάπερ τὸ ἀψίνθιον καὶ
τὸ κενταύριον καὶ ὅλως δὲ πᾶσα φαρμακώδης δύναμις
ἢ κατὰ ῥίζαν ἢ κατὰ καυλὸν ἢ κατὰ καρπὸν ἢ κατὰ

Θεόφραστος. De causis plantarum (lib. 2-6) Book 6, chap.17, sec. 12, line 3

καὶ ἄοσμον ἐκείνοις εὔοσμον γίνεται· τάχα δ' οὐκ

ἄτοπον. Ὁρῶμεν δ' οὖν τοῦτο καὶ ἐφ' ἑτέροις
συμβαῖνον οἷον ἐν αὐταῖς εὐθὺ ταῖς τροφαῖς ὧν μάλιστ'
ἄν τις αἰτιάσαιτο τὰς κράσεις ἀνωμαλεῖς γε οὔσας.
Ἐπεὶ τά γε σχήματα Δημοκρίτου καθάπερ ἐλέχθη
τεταγμένα ἔχοντα τὰς μορφὰς τεταγμένα καὶ τὰ πάθη
καὶ ... ἐχρῆν ποιεῖν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτω λεκ-
τέον.
         Ὃ δὲ καὶ μικρῷ πρότερον ἐλέχθη καὶ νῦν
πάλιν εἴπωμεν ὅτι καὶ ἡ εὐοσμία καὶ ἡ εὐχυμία ζητεῖ
τινα καὶ χώρας καὶ ἀέρος ποιότητα καὶ τροφῆς. Δεῖ
γὰρ μήτε ὑπερβάλλειν μήτ' ἐλλείπειν μήτε ἀλλοτρίαν
εἶναι τοῖς ὑποκειμένοις τὴν τροφὴν ὡς τὸ μὲν πλῆθος
κωλύει τὴν πέψιν τὸ δ' ἐνδεὲς οἷον ὕλην οὐκ ἔχει τὸ δὲ
μὴ οἰκεῖον οὐ ποιεῖ τὸ τῆς φύσεως. Τοῦτο δὲ μάλιστα
ἐν τῳ ποιόν τι τὸ ἔδαφος εἶναι καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν
θερμότητα τοῦ ἡλίου· ταῦτα γάρ ἐστι τὰ τὰς τροφὰς
καὶ τὰς πέψεις οἵας δεῖ ποιοῦντα. Πρὸς ἑτέρους
δὲ καρποὺς καὶ χυλοὺς ἑτέρα καὶ διάφορος.  
Ὅτι δὲ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον ἐκ πολλῶν φανερόν.
Ἄλλα γὰρ ἐν ἄλλῃ χώρᾳ καὶ εὔοσμα καὶ εὔχυλα

Πλούταρχος. , Placita philosophorum (874d-911c) Stephanus p.879, sec. D, line 9

ἐμφαινομένων προσλαμβάνοντες· οὐδὲν γὰρ τῶν καλῶν

εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχε γίνεται, ἀλλὰ μετά τινος τέχνης δημι-
ουργούσης. καλὸς δ' ὁ κόσμος· δῆλον δ' ἐκ τοῦ σχήματος
καὶ τοῦ χρώματος καὶ τοῦ μεγέθους καὶ τῆς περὶ τὸν
κόσμον τῶν ἀστέρων ποικιλίας. σφαιροειδὴς γὰρ ὁ κόσμος,
ὃ πάντων τῶν σχημάτων πρωτεύει· μόνον γὰρ τοῦτο τοῖς
 292

ἑαυτοῦ μέρεσιν ὁμοιοῦται· περιφερὴς δ' ὢν ἔχει τὰ μέρη

περιφερῆ· διὰ τοῦτο γὰρ κατὰ τὸν Πλάτωνα ἐν τῇ κεφαλῇ
τὸ ἱερώτατον συνέστηκε νοῦς. καὶ τὸ χρῶμα δὲ καλόν·
κυανώσει γὰρ κέχρωσται, ὃ πορφύρας μέν ἐστι μελάντε-
ρον στίλβουσαν δ' ἔχει τὴν ποιότητα· καὶ διὰ ταύτην τὴν
αἰτίαν τῷ τῆς χροιᾶς συντόνῳ διακόπτον τηλικαύτην ἀέρος
σύστασιν ἐκ τοσούτων διαστημάτων θεωρεῖται. καὶ ἐκ
τοῦ μεγέθους καλός· πάντων γὰρ τῶν ὁμογενῶν τὸ ὑπερ-
έχον καλὸν ὡς ζῷον καὶ δένδρον. ἐπιτελεῖ τὸ κάλλος τοῦ
κόσμου καὶ ταῦτα τὰ φαινόμενα· ὁ μὲν γὰρ λοξὸς κύκλος
ἐν οὐρανῷ διαφόροις εἰδώλοις πεποίκιλται·

Πλούταρχος. , Placita philosophorum (874d-911c) Stephanus p.907, sec. A, line 6

ροτέραν ἢ παρά τινας ἐπιπωρώσεις ἢ σαρκώσεις ἢ παρὰ

μικροθυμίαν ἢ παρ' ἀτροφίαν ἢ παρὰ καχεξίαν ἢ παρὰ τὸ
διαστρέφεσθαι τὸν σχηματισμὸν ἢ διὰ παρασπασμόν.
 Διοκλῆς ἀγόνους τοὺς ἄνδρας ἢ παρὰ τὸ μηδ' ὅλως
ἐνίους σπέρμα προΐεσθαι ἢ παρὰ τὸ ἔλαττον τοῦ δέοντος·
ἢ παρὰ τὸ ἄγονον εἶναι τὸ σπέρμα ἢ κατὰ παράλυσιν τῶν
μορίων ἢ κατὰ λοξότητα τοῦ καυλοῦ, μὴ δυναμένου τὸν
γόνον εὐθυβολεῖν, ἢ παρὰ τὸ ἀσύμμετρον τῶν μορίων
πρὸς τὴν ἀπόστασιν τῆς μήτρας.
 Οἱ Στωικοὶ αἰτιῶνται τὰς ἀσυμφύλους εἰς ἑκάτερον τῶν
πλησιαζόντων δυνάμεις τε καὶ ποιότητας· αἷς ὅταν συμβῇ
χωρισθῆναι μὲν ἀπ' ἀλλήλων συνελθεῖν δ' ἑτέροις ὁμο-
φύλοις, συνεκρατήθη τὸ κατὰ φύσιν καὶ βρέφος τελε-
σιουργεῖται.  
      

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 1, chap.3, sec. 1, subsec. 6, line 3

μὲν ἐν γένει, νῦν τὸ κατ' εἶδος ἔφη γὰρ ἥκειν πε-

πεικὼς Φίλιππον, εἶτα πάλιν ἐν γένει πάνθ' ὅσα
συμφέρει τῇ πόλει, εἶτα κατ' εἶδος καὶ περὶ τῶν
ἐν Ἀμφικτύοσι καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἁπάν-
των. καὶ ἐν τῷ κατὰ Μειδίου δὲ ὡς δέον εἴ τις
ὑβρισθεὶς ὑπὸ τούτου, τὸ μὲν ἀκόλουθον δίκης
ἀξιοῖ τυχεῖν, τὸ δὲ ἐναντίον τοῦ ἀκολούθου καὶ
μὴ σιωπᾷ.
 Περιβολῆς δὲ καὶ τὸ μὴ ψιλὰ τὰ νοήματα εἰσά-  
γειν, τουτέστι τὰ πράγματα, ἀλλὰ προσλαμβάνειν αὐ-
τῶν τὴν γνώμην τῶν τοιούτων ἢ τὴν ποιότητα τῆς γνώ-
μης. οὕτω περιβολὴν εἰργάσατο δοκοῦσι δέ μοι Λα-
κεδαιμόνιοι μάλα δεινῶν ἔργον ἀνθρώπων
ποιεῖν, εἶτα τὸ γιγνόμενον ὑπ' αὐτῶν, νυνὶ γάρ
φασι δεῖν ἐκεῖνοι Ἠλείους μὲν τῆς Τριφυλίας
τινὰ κομίσασθαι. καὶ ἐν τοῖς Φιλιππικοῖς δοκεῖτε
δέ μοι πολὺ βέλτιον ἂν περὶ τοῦ πολέμου καὶ
 293

ὅλης τῆς παρασκευῆς βουλεύσασθαι, εἶτα

ἐπάγει ὧν ἕνεκα ταῦτα προελήφθη εἰ τὸν τόπον, ὦ
ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τῆς χώρας ᾗ πολεμεῖτε ἐν-
θυμηθείητε.

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 1, chap.3, sec. 1, subsec. 8, line 5

μέσου τοὺς δανεισαμένους ἀποδοῦναι κελευ-

όντων, τοὺς ἐξ ἄστεος, τῶν δέ, καὶ οὐκ εὐθὺς
ἀντέθηκε, κοινῇ διαλῦσαι, ἀλλὰ πάλιν προέλαβε τὸ
κατασκευαστικὸν τῶν δὲ τοῦτο πρῶτον ὑπάρξαι
σημεῖον ἀξιούντων κοινῇ διαλύσασθαι τὰ
χρήματα.
 Περιβολῆς καὶ τοῦτο, ὅταν μὴ ψιλὸν τὸ εἰσαγό-
μενον λέγῃς, οἷον ἐν τῷ πρὸς Λεπτίνην τὸ μὲν εἰσαγό-
μενον, τοῦτο μὲν ἐν τοῖς κυρίοις νόμοις ὑπάρχον τὰς
δωρεὰς ὅσας ὁ δῆμος ἔδωκε κυρίας εἶναι, ὁ δὲ προὔλαβε
τὴν ποιότητα τοῦ εἰσαγομένου τοῦτο μὲν ἐν τοῖς
οὖσι νόμοις κυρίοις ὑπάρχον, εἶτα ἡ ποιότης
προσληφθεῖσα καλόν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ  
σαφές, καὶ νῦν τὸ εἰσαγόμενον, τὰς δωρεὰς ὅσας ὁ
δῆμος ἔδωκε κυρίας εἶναι. καὶ πάλιν ἐπ' αὐτῷ
ἡ ἐπίκρισις δίκαιον ὦ γῆ καὶ θεοί. καὶ ἄλλως ὅπου
ἂν μὴ ψιλὰ τὰ πράγματα εἰσάγῃς, ἀλλὰ προλαμβάνῃς
τι αὐτῶν ἢ ἐπάγῃς τι αὐτοῖς, περιβολὴν ἐργάσει.
 Περιβολὴν δὲ ποιεῖς καὶ ὅταν εἰσάγων τι παρ'
αὑτοῦ, οἷον Κόνων ὑμᾶς τοσαῦτα εὐεργέτησε, μὴ εὐθὺς
εἴπῃς τί ἐποίησεν, ἀλλὰ προλαβὼν ἐκ τίνων τίνα

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 1, chap.12, sec. 2, subsec. 3, line 4

προτρέψαι, κατασχεῖν, ὅτυ δέοι, τοῦτ' εἰσενέγκασθαι·

κάλλους τε καὶ τοῦ νοῦ καὶ ῥώμης καὶ σωφροσύνης ὅλως
μετέχοντας τοὺς λόγους ἀποδεῖξαι τῇ πυκνότητι τῶν
ἐνθυμημάτων, τῇ συμμετρίᾳ τῶν ῥημάτων, ταῖς ἁρμο-
νίαις, τῇ περινοίᾳ, τοῖς σχήμασι, ταῖς χάρισι τῶν κεφα-
λαίων, τοῦ βουλήματος, τῶν ὑποθέσεων.
 Αἱ μὲν γάρ εἰσιν ἐγκωμιαστικαί, αἱ δὲ συμβου-
λευτικαί, αἱ δὲ δικανικαί. τῶν δὲ δικανικῶν αἱ μέν
εἰσι κατ' οὐσίαν, αἱ δὲ κατ' ἰδιότητα, αἱ δὲ κατὰ ποιό-
τητα, καὶ πάλιν αὖ τῶν δικανικῶν λόγων οἱ μὲν οἶμαι
βραχύτατοί εἰσιν, οἱ δὲ μήκιστοι, οἱ δὲ [τῶν] διὰ μέσου
τούτων. οἱ δὲ συμβουλευτικοὶ τοῦ δικανικοῦ τῇ μὲν
φύσει βραχύτεροί εἰσι, καίτοι εἰσὶ μὲν καὶ οἱ συμβου-
λευτικοὶ ὡσπερεὶ μακρότεροι τῶν δικανικῶν, οἱ δὲ δι-
κανικοὶ τῶν ὁμοειδῶν, οἱ δ' ἐγγὺς πλήθει· ἀλλ' οὔτε
οὗτοι τούτων χωρὶς τίθενται οὔτε ἐκεῖνοι τούτων οὐδὲν
διαφέρουσι· τῇ μὲν γὰρ τῶν πραγμάτων τύχῃ καὶ ἐπ'
 294

ἔλαττον καὶ ἐπὶ πλεῖον προέρχονται, αὐτό τε ἑαυτοῦ

ἑκάτερον καὶ τοῦ ἑτέρου, τῇ ὅλῃ φύσει τὸ ἕτερον το

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.1, sec. 1, subsec. 1, line 4

οὗτοί μοι, αὐτὸς δὲ ἐπεχείρουν τρόπῳ τοιῷδε· ἦν κριὸς τά  

τε ἄλλα ὑπερμεγέθης καὶ ὑπέρδασυς, τούτῳ περιβαλὼν
τὼ χεῖρε κατὰ νῶτον, ὑπελειπόμην ἕως ὑπὸ τῇ γαστρὶ
κἀγὼ γίγνωμαι· ἔπειτα μεταστραφεὶς εἰχόμην. ἐκείνην
οὖν τὴν νύκτα οὕτω ταλαιπωροῦντες ἠνεσχόμεθα.
      
    

ΠΕΡΙ ΑΦΕΛΟΥΣ ΛΟΓΟΥ.

 Ἐπειδή σοι τὰς ἰδέας ὑπεδείξαμεν τοῦ πολιτικοῦ

λόγου καὶ τὰς ἀρετὰς αὐτοῦ, δεῖ σε ἀκοῦσαι καὶ περὶ
τῆς ἰδέας τοῦ ἀφελοῦς λόγου· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἐπεσκέ-
φθαι χρὴ ὡς τὰς ποιότητας τοῦ ἀφελοῦς λόγου καὶ τοῦ
ἁπλοῦ καὶ τὰς διαφορὰς αὐτοῦ πρὸς τὸν πολιτικὸν λό-
γον καὶ ἀγωνιστικόν, ὅπερ οὐ ῥᾴδιον μέν ἐστιν διὰ τὸ
εἶναι ἓν γένος παντὸς λόγου καὶ μίαν φύσιν, ὅμως γε
μήν εἰσί τινες παραλλαγαὶ καὶ ἰδέαι, αἳ διαφέρουσιν
ἀλλήλων.

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.2, sec. 1, subsec. 9, line 7

ὡς δὲ ἱπποδρομία ἔληξεν. ἀνειμένον δὲ καὶ ἀνα-

πεπτωκὸς εἶναι δοκεῖ τὸ σχῆμα, πολιτικὸς δ' ἂν οὐχ
οὕτως ἐποίησεν, ἀλλὰ συντονώτερον, ὅποι δὴ ἱπποδρο-
μία ἔληξεν, ἢ τοιούτῳ τινὶ τρόπῳ.
 Ποικίλως δὲ τοῖς σχήμασι χρῶνται οἱ ἀρχαῖοι
ἀφελεῖς τε καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες· ἃ γὰρ ἐν πολιτικῷ
λόγῳ δριμὺν τὸν λόγον ποιεῖ, ἐνθάδε ἀφελῆ ἐργάζεται.
καὶ τὸν ῥυθμὸν δὲ τῆς ἀπαγγελίας τοιοῦτον εἶναι δεῖ
οἷον προϊέναι καὶ ἐμβαίνειν μᾶλλον ἢ ἑαυτῷ ἐπικείμε-
νον ἐπείγεσθαι, οὐχ ὥσπερ ἐν τοῖς πολιτικοῖς τὰς [τε]
ποιότητας παρατιθέασιν, ὅταν λέγωσιν ἢ δεινότατα
ἁπάντων ἢ ἐφ' ᾧ πάντες ἀγανακτήσετε ἢ σχέ-
τλιον γὰρ τοῦτό γε· πρὶν γὰρ τὸ πρᾶγμα εἰπεῖν τὴν
ποιότητα οἱ πολιτικοὶ παραδεικνύουσι, καὶ ποτὲ μὲν
πρὸ τῶν πραγμάτων, ποτὲ δὲ μετὰ τὰ πράγματα ἐπά-
γοντες. εὐρυθμίας δὲ καὶ τοῦτο καίτοι τότε ἐν τῇ
κρατίστῃ πόλει ὑπὸ τῶν ἀρίστων κριθέντα
τοῦ καλλίστου γέρως ἀξιωθῆναι ποίων ἔτι
τεκμηρίων προσδεῖται τῆς τε πρὶν ἄρξαι αὐ-
 295

τὸν ἀρετῆς; τοῦτο δ' εὐρυθμίαν ἐν τῷ λόγῳ εἰργά-

σθαι καί μοι δοκεῖ, τὸ δὲ τὴν εὐρυθμίαν

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.3, sec. 1, subsec. 4, line 12

γου χρηστότητα ἐμφαῖνον· ἡ γὰρ χρηστότης γνώμης

ἐστὶν ἀρετὴ καὶ ἀπὸ τῆς διανοίας καὶ γνώμης προαίρεσις
καὶ τρόπων ἐπιείκεια. οὐ δεῖ δὲ οὐδὲν σημαίνεσθαι τὸ
ἦθος αὐτὸ καθ' αὑτό, ἀλλ' ἐν τοῖς ἀκούουσι καταλεί-  
πεσθαι, ἵνα ἀνεπιβούλευτον εἶναι δοκῇ· διὰ τοῦτο οὐδ'
ἐπισημαίνεσθαι χρὴ οὔτε τὰ δεινὰ ὡς δεινὰ οὔτε τὰ φο-
βερὰ ὡς φοβερά, ἀλλὰ ἐξαρκεῖ μοι μόνον εἰπεῖν, Τις-
σαφέρνης δὲ διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν
ἀδελφόν· ἐξήρκεσε γὰρ αὐτῷ ἐκ τοῦ γένους ἐνδείξα-
σθαι ὁποῖόν ἐστι διαβάλλειν ἀδελφὸν πρὸς ἀδελφόν·
τὴν μέντοι ποιότητα καὶ τὴν διάθεσιν ἥτις αὐτοῦ κατα-
λείπει σκοπεῖν· εἰ δὲ ἀγωνιστικῶς προῆγες αὐτό, τοῦτο
ἂν εἶπες, οἷον πρᾶγμα δεινότατον πάντων καὶ ὠμότατον
ἐνεβάλετο εἰς τὴν ψυχὴν Τισσαφέρνης· ἐὰν δὲ ἐξᾶραι
θέλῃς καὶ θεῖναι καὶ αὐτὰ τὰ νοήματα, δι' ἃ οὐκ ἔδει
γενέσθαι τὴν διαβολήν, ἐποίσεις· οὔτε τοὺς θεοὺς αἰ-
δεσθεὶς οὔτε τὴν δίκην οὔτε τὸ πρᾶγμα ὡς δεινότατον.
ἃ γὰρ ἄν τις ἤθους ἔχεσθαι νομίσῃ παρὰ τοῖς τοὺς πο-
λιτικοὺς λόγους μεταχειριζομένοις, ταῦτα καὶ ἐπὶ τού-
τοις ἦθος ἐμφαίνειν δύναιτ' ἄν, ἔλαττον μέντοι· ἄλλον
μὲν γὰρ παρ' ἐκείνοις τρόπον ἐστὶ καὶ ἄλλο τι δηλοῖ,

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.12, sec. 1, subsec. 4, line 5

τοῖς Ἀπομνημονεύμασιν, ὥστε ἄντικρυς δόξαι δικανι-

κὸν εἶναι τὸν λόγον κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς πρώτης ὑπο-
βολῆς τῶν πραγμάτων μὴ ἀπηρτισμένου τοῦ νοήματος,
πολλάκις φησὶν ἐθαύμασα τίσι ποτὲ λόγοις
Ἀθηναίους ἔπεισαν.
 Ἔστι δὲ τοῦτο τὸ θεώρημα ἐν ἁπάσαις ταῖς ἀρ-
χαῖς τῶν λόγων αὐτοῦ, τὸ μὴ εἰπόντα ὥσπερ δεύτερον
νόημα εἰσαγαγόντα χωρίσαι τὸ πρῶτον, ἀλλ' ὑποβάλ-
λειν τὰ ἐξηρτημένα τοῦ νοήματος εὐθέως καὶ ἐπεξιέναι
ἐπὶ μακρόν· ἰδίωμα τὸ μὴ μεταβάλλοντα τὴν ποιότητα
τοῦ νοήματος οὕτως εἰσαγαγεῖν ἐν γένει πρῶτον, ὅπερ
ἄν τις πολιτικὸς ἐποίησεν ἐξαίρων τὸν λόγον τῷ ἀξιώ-
ματι, οἷον ἔννοιά ποθ' ἡμῖν ἐγένετο, ὁποῖον εἶναι
συμβέβηκε τὸ κατὰ τὴν τῶν καλῶν φύσιν, εἶτα οὕτως
τὸ κατ' εἶδος, ὅσαι δημοκρατίαι καὶ ὅσαι τυ-
ραννίδες. καὶ ἕτερον δὲ τὸ μὴ ἐν ἀποφατικῷ σχήματι,
οἷον οὐδέν ἐστι δυσπειθέστερον ἀνθρώπου
φύσεως, ἀλλ' ὡς ἀνθρωπίνως μάλιστα σὺν ἐρωτήσει
ἐξήτασεν ἔννοιά ποθ' ἡμῖν ἐγένετο καὶ τὸ μὴ
 296

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.12, sec. 1, subsec. 5, line 4

τὸ κατ' εἶδος, ὅσαι δημοκρατίαι καὶ ὅσαι τυ-

ραννίδες. καὶ ἕτερον δὲ τὸ μὴ ἐν ἀποφατικῷ σχήματι,
οἷον οὐδέν ἐστι δυσπειθέστερον ἀνθρώπου
φύσεως, ἀλλ' ὡς ἀνθρωπίνως μάλιστα σὺν ἐρωτήσει
ἐξήτασεν ἔννοιά ποθ' ἡμῖν ἐγένετο καὶ τὸ μὴ
ἀναβεβλημένῃ δέ, ἀλλὰ συνεστραμμένῃ τῇ λέξει χρῆ-
σθαι ἔννοιά ποθ' ἡμῖν ἐγένετο τῆς ἀφελείας.  
 Τὸ δὲ ἐπὶ τέλει σοι καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ παντὸς
λόγου ἱστάσθω ἐν μακρῷ, κρίνεται δὲ τὰ κῶλα αὐτὰ
καθ' ἑαυτά, ὁ δὲ λόγος ἔστω ἀφελής, ὡς κατὰ κῶλα μὲν
ἀπαρτιζόμενος, κατὰ δὲ λόγου ἰδέαν ἢ ποιότητα πυκνό-
τητά τινα καὶ συμπλοκὴν καινοπρεπῆ καὶ ἀφελῆ ἐμφαί-
νων· ταῦτα δ' ἐξ ἑνὸς ὀνόματος πεποίηται, οἷον ἔν-
νοια ποτὲ ἡμῖν ἐγένετο ἀντὶ τοῦ ἐνεθυμήθημέν
ποτε. ἀφέλειαν γὰρ ἡ ὀξεῖα βραχύτης ποιεῖ, ὥστε τοῦ
θεωρήματος ἀλλαγέντος ἐξ ἀφελείας γενέσθαι τραχύτητα
συμβαίνει ἢ ἀξίωμα, τὸ πόθεν γίνεται ἀξίωμα πρᾷόν
τι εἶναι.

Αίλιος Αριστείδης. Ars rhetorica [Sp.] Book 2, chap.13, sec. 1, subsec. 2, line 5

 Πλεῖστον δὲ διαφέρει πρὸς τὸ εἶδος τῶν

λόγων ἑκατέρου ἡ διαφορὰ τῶν πραγμάτων, οἷον οἱ πο-
λιτικοὶ ἐπὶ τῶν ἐνδόξων καὶ γνωρίμων πραγμάτων ἢ
προσώπων οὐ διαποροῦσιν, ὁ δὲ συγγραφικὸς διαπορῶν
καὶ ἐπιδιστάζων καὶ τοῖς ἐνδόξοις ἀφέλειαν ἐργάζεται.
 Τὸ δὲ μέγιστον ἁπάντων ἐν τῷ ἀφελεῖ λόγῳ,
τὸ ψιλὰ καὶ καθαρῶς τὰ πράγματα προϊέναι καὶ μὴ ἐπι-
σημαίνεσθαι τὰς δυνάμεις καθ' ἕκαστον· τοῦτο γὰρ πο-
λιτικοῦ ἀνδρὸς τὸ ἐπισημαίνεσθαι, ὅταν μὴ μόνον τὸ
πρᾶγμα, ἀλλὰ καὶ τὴν ποιότητα προστιθῇς, ἐὰν μέγα
ᾖ ὡς μεγάλου, ἐὰν δὲ δεινὸν ὡς δεινοῦ, ὧν ἀμοιρεῖν
δεῖ τὴν ἀφέλειαν. αὐτίκα γοῦν ὁ μὲν ἀφελὴς λέγει,
παρελθὼν ταῦτα εἶπεν, ὁ δὲ Δημοσθένης, ἀναστὰς
εἶπεν πολλῶν, ὦ Ζεῦ καὶ θεοί, θανάτων ἀξί-
ους λόγους.

Nicomachus Math., Introductio arithmetica Book 2, chap.21, sec. 5, line 8

δὲ καὶ ἐπιμηκεστέραις ἐκθέσεσι τὸ αὐτὸ δύναται θεω-

ρεῖσθαι· προσαπτέσθω γὰρ τέταρτος ὅρος ὁ η μετὰ
τὸν δ πάλιν ἐν ὁμοίᾳ σχέσει, διπλασίων γάρ, καὶ
πάλιν μετὰ τὸν η ὁ ιϛ καὶ ἀεὶ οὕτως. ἐὰν μὲν οὖν
ὁ αὐτὸς ὅρος ἀεὶ εἷς καὶ ἀπαράλλακτος πρὸς τοὺς
 297

παρ' ἑκάτερα αὐτοῦ ἀποκρίνηται, πρὸς μὲν τὸν μεί-

ζονα ὡς ὑπόλογος, πρὸς δὲ τὸν ἐλάσσονα ὡς  
πρόλογος, συνημμένη λέγεται ἡ τοιαύτη ἀναλογία,
οἷον      α, β, δ
κατὰ ποιότητα· οἷος γὰρ ὁ δ πρὸς τὸν β, τοιοῦτος
ὁ αὐτὸς β πρὸς τὸν α, καὶ ἀνάπαλιν οἷος ὁ α πρὸς
τὸν β, τοιοῦτος ὁ αὐτὸς β πρὸς τὸν δ· κατὰ ποσό-
τητα δὲ οἷον      α, β, γ·
ὅσον γὰρ ὁ γ τοῦ β ὑπερέχει, τοσοῦτον καὶ αὐτὸς ὁ
β τοῦ α, καὶ ἐξ ἐναντίου, ὅσον ὁ α τοῦ β ἐλαττοῦ-
ται, τοσοῦτον καὶ αὐτὸς ὁ β τοῦ γ. ἐὰν δὲ ἕτερος
μὲν ὅρος ὑπακούῃ πρὸς τὸν ἐλάττονα πρόλογος γι-
νόμενος καὶ μείζων, ἕτερος δὲ καὶ μὴ ὁ αὐτὸς πρὸς
τὸν μείζονα ὑπόλογός τε γινόμενος καὶ ἐλάττων,

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Phaseis Vol. 2, p.11, line 12

τοὺς ε πλανωμένους, τὴν μὲν σελήνην ἀνταναλαμβάνου-

σαν ὡς ἐπὶ πολὺ τὰς ἐπισημασίας ἀπὸ τῶν κατ' αὐτὰς
τὰς φάσεις ἡμερῶν ἐπὶ τὰς τῶν ἰδίων πρὸς τὸν ἥλιον
σχηματισμῶν, τοὺς δὲ ε πλανωμένους πάλιν συνερ-
γοῦντας ταῖς ποιότησι τῶν προτελέσεων ἀνάλογον ταῖς
τῶν οἰκείων φύσεων κράσεσι καὶ συμμετρίαις, καθάπερ
καὶ τῶν ὡρῶν αὐτῶν ἔστιν ἰδεῖν καὶ τοὺς καιροὺς
ποτὲ μὲν συλληπτικῶς ποτὲ δὲ καθυστερικῶς ἀποβαί-
νοντας διὰ τὰς τῶν συζυγιῶν ἡλίου καὶ σελήνης δια-
στάσεις καὶ τὰς ποιότητας κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ἐπὶ πλεῖστον διατεινομένας ἕνεκεν τῆς τῶν πλανω-
μένων ταύτας ἐπιπορεύσεως.
 Καλῶς οὖν ἔχει προσεῖναι ταῖς ἐπισκέψεσι τῶν
ἐπισημασιῶν καὶ ὅλως τῶν τοιούτων προρρήσεων
πρῶτον μὲν στοχαζομένους τοῦ παρ' αὐτὰς αἰτίου καὶ
μὴ τὸ πᾶν ἐπὶ μόνῳ τούτῳ ποιουμένους καὶ προσκα-
τανοοῦντας, ὅτι καὶ τῶν ἀναγραψάντων αὐτῶν τὰς
ἐπισημασίας ἄλλοι κατ' ἄλλας χώρας

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Phaseis Vol. 2, p.12, line 5

περιπεπτωκότες ἤτοι δι' αὐτὸ τὸ τῶν χωρίων ἴδιον

ἢ διὰ τὸ μηδὲ τὰς αὐτὰς φάσεις ἐν ταῖς αὐταῖς ἡμέραις
συνίστασθαι πανταχῇ, ἔπειτα καθ' ὅσον ἐνδέχεται συνε-
πιλαμβανομένους καὶ τῶν ἄλλων αἰτιῶν καὶ συνεπι-
σκεπτομένους τὰς διὰ τῶν ἡμερολογικῶν ἐκτεθειμένας
τῶν πλανωμένων παρόδους, ἵνα τὰς μὲν ἡμέρας τῶν  
ἐπισημασιῶν ἐφαρμόζωμεν ταῖς τε τῶν ἔγγιστα διχο-
τόμων καὶ ταῖς πρὸ συνόδου μάλιστα καὶ πανσελήνου
καὶ προσέτι ταῖς τῶν περὶ αὐτὰς τὰς φάσεις ἐπὶ
τὰ δωδεκατημόρια μεταβάσεων τοῦ ἡλίου, τὰς δὲ
ποιότητας τῇ φύσει τοῦ μάλιστα συνεσχηματισμένου
 298

τῶν ε πλανωμένων, τοῦ μὲν τῆς Ἀφροδίτης ἀστέρος

πρὸς τὰ θερμὰ τῶν καταστημάτων συνεργήσοντος, τοῦ
δὲ Κρόνου πρὸς τὰ ψυχρά, τοῦ δὲ Διὸς πρὸς τὰ
ὑγρά, τοῦ δὲ Ἄρεως πρὸς τὰ ξηρά, τοῦ δὲ Ἑρμοῦ
πρὸς τὰ κινητικὰ καὶ πνευματώδη, συνυπακουομένης
αὐτῶν τῆς πρὸς τὰς ἐναντίας τῶν κράσεων ἀποσυνερ-
γήσεως.

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos) Book 1, chap.2, sec. 6, line 6

ἡλίου δυνάμεως πρὸς τὸ καθόλου τῆς ποιότητος τεταγ-

μένης, συνεργούντων δὲ ἢ ἀποσυνεργούντων κατά τι
τῶν λοιπῶν, καὶ τῆς μὲν σελήνης ἐκφανέστερον καὶ συνε-
χέστερον ὡς ἐν ταῖς συνόδοις καὶ διχοτόμοις καὶ πανσε-
λήνοις, τῶν δὲ ἀστέρων περιοδικώτερον καὶ ἀσημότερον,
ὡς ἐν ταῖς φάσεσι καὶ κρύψεσι καὶ προσνεύσεσιν. ὅτι δὲ
τούτων οὕτως θεωρουμένων οὐ μόνον τὰ ἤδη συγκρα-
θέντα διατίθεσθαί πως ὑπὸ τῆς τούτων κινήσεως ἀναγ-
καῖον, ἀλλὰ καὶ τῶν σπερμάτων τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς πλη-
ροφορήσεις διαπλάττεσθαι καὶ διαμορφοῦσθαι πρὸς τὴν
οἰκείαν τοῦ τότε περιέχοντος ποιότητα, πᾶσιν ἂν δόξειεν
ἀκόλουθον εἶναι. οἱ γοῦν παρατηρητικώτεροι τῶν γεωρ-
γῶν καὶ τῶν νομέων ἀπὸ τῶν κατὰ τὰς ὀχείας καὶ τὰς
τῶν σπερμάτων καταθέσεις συμβαινόντων πνευμάτων
στοχάζονται τῆς ποιότητος τῶν ἀποβησομένων· καὶ ὅλως
τὰ μὲν ὁλοσχερέστερα καὶ διὰ τῶν ἐπιφανεστέρων συσχη-
ματισμῶν ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἀστέρων ἐπισημαινό-
μενα καὶ παρὰ τοῖς μὴ φυσικῶς, μόνον δὲ παρατηρητικῶς  
σκεπτομένοις ὡς ἐπίπαν προγινωσκόμενα θεωροῦμεν, τὰ
μὲν ἐκ μείζονός τε δυνάμεως καὶ ἁπλουστέρας τάξεως
καὶ παρὰ τοῖς πάνυ ἰδιώταις, μᾶλλον δὲ καὶ παρ' ἐνίοις

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 1, chap.2, sec. 11, line 3

αὐτῶν τὰς φύσεις, κἂν μὴ τὰς κατ' αὐτὸ τὸ ὑποκείμενον

ἀλλὰ τάς γε δυνάμει ποιητικάς, οἷον ὡς τὴν τοῦ ἡλίου
ὅτι θερμαίνει καὶ τὴν τῆς σελήνης ὅτι ὑγραίνει, καὶ ἐπὶ
τῶν λοιπῶν ὁμοίως, ἱκανὸν δὲ πρὸς τοιαῦτα ὄντα φυσι-
κῶς ἅμα καὶ εὐστόχως ἐκ τῆς συγκράσεως πάντων τὸ  
ἴδιον τῆς ποιότητος διαλαβεῖν, ὡς δύνασθαι μὲν ἐφ'
ἑκάστου τῶν διδομένων καιρῶν ἐκ τῆς τότε τῶν φαινο-
μένων σχέσεως τὰς τοῦ περιέχοντος ἰδιοτροπίας εἰπεῖν,
οἷον ὅτι θερμότερον ἢ ὑγρότερον ἔσται, δύνασθαι δὲ καὶ
καθ' ἕνα ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων τήν τε καθόλου ποιό-
τητα τῆς ἰδιοσυγκρασίας ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν σύστασιν
 299

περιέχοντος συνιδεῖν, οἷον ὅτι τὸ μὲν σῶμα τοιόσδε, τὴν

δὲ ψυχὴν τοιόσδε, καὶ τὰ κατὰ καιροὺς συμπτώματα, διὰ
τὸ τὸ μὲν τοιόνδε περιέχον τῇ τοιᾷδε συγκράσει σύμμε-
τρον ἢ καὶ πρόσφορον γίνεσθαι πρὸς εὐεξίαν, τὸ δὲ
τοιόνδε ἀσύμμετρον καὶ πρόσφορον πρὸς κάκωσιν;
 ἀλλὰ γὰρ τὸ μὲν δυνατὸν τῆς τοιαύτης καταλήψεως
διὰ τούτων καὶ τῶν ὁμοίων ἔστι συνιδεῖν. ὅτι δὲ εὐπρο-
φασίστως μέν, οὐ προσηκόντως δὲ τὴν πρὸς τὸ ἀδύνατον
ἔσχε διαβολήν, οὕτως ἂν κατανοήσαιμεν. πρῶτον μὲν γὰρ
τὰ πταίσματα τῶν μὴ ἀκριβούντων τὸ ἔργον πολλὰ ὄντα

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 1, chap.3, sec. 19, line 7

οὐ γὰρ ἄν ποτε ἀποτροπιασμούς τινας καὶ φυλακτήρια

καὶ θεραπείας συνίσταντο πρὸς τὰς ἐκ τοῦ περιέχοντος
ἐπιούσας ἢ παρούσας περιστάσεις καθολικάς τε καὶ με-
ρικάς, εἴ τις αὐτοῖς ἀκινησίας καὶ ἀμετατρεψίας τῶν
ἐσομένων ὑπῆρχε δόξα. νῦν δὲ καὶ τὸ κατὰ τὰς ἐφεξῆς
φύσεις ἀντιπρᾶξαι δυνάμενον ἐν δευτέρᾳ χώρᾳ τοῦ καθ'
εἱμαρμένην λόγου τιθέμενοι συνέζευξαν τῇ τῆς προγνώ-
σεως δυνάμει τὴν κατὰ τὸ χρήσιμον καὶ ὠφέλιμον διὰ
τῶν καλουμένων παρ' αὐτοῖς ἰατρομαθηματικῶν συντά-
ξεων, ὅπως διὰ μὲν τῆς ἀστρονομίας τάς τε τῶν ὑπο-
κειμένων συγκράσεων ποιότητας εἰδέναι συμβαίνῃ καὶ
τὰ διὰ τὸ περιέχον ἐσόμενα συμπτώματα καὶ τὰς ἰδίας
αὐτῶν αἰτίας, ὡς ἄνευ τῆς τούτων γνώσεως καὶ τῶν
βοηθημάτων κατὰ τὸ πλεῖστον διαπίπτειν ὀφειλόντων,
ἅτε μὴ πᾶσι σώμασιν ἢ πάθεσι τῶν αὐτῶν συμμέτρων
ὄντων, διὰ δὲ τῆς ἰατρικῆς ἀπὸ τῶν ἑκάστοις οἰκείως  
συμπαθούντων ἢ ἀντιπαθούντων τάς τε τῶν μελλόντων
παθῶν προφυλακὰς καὶ τὰς τῶν ἐνεστώτων θεραπείας
ἀδιαπτώτους ὡς ἔνι μάλιστα ποιούμενοι διατελῶσιν. ἀλλὰ
ταῦτα μὲν μέχρι τοσούτων ἡμῖν κατὰ τὸ κεφαλαιῶδες
προτετυπώσθω. ποιησώμεθα δὲ ἤδη τὸν λόγον κατὰ τὸν

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 1, chap.9, sec. 14, line 3

Κρόνου καὶ ἠρέμα τῷ τοῦ Ἑρμοῦ·

 οἱ δὲ ἐν τῷ σώματι καὶ τῇ ἀκάνθῃ τοῦ βορείου ἰχθύος
τῷ τοῦ Διὸς καὶ ἠρέμα τῷ τῆς Ἀφροδίτης·
 οἱ δὲ ἐν τῷ βορείῳ λίνῳ τῷ τοῦ Κρόνου καὶ τῷ τοῦ
Διός·
 ὁ δὲ ἐπὶ τοῦ συνδέσμου λαμπρὸς τῷ τε τοῦ Ἄρεως
καὶ ἠρέμα τῷ τοῦ Ἑρμοῦ.

Περὶ τῶν βορειοτέρων τοῦ ζῳδιακοῦ.

 300

 Τῶν δὲ ἐν ταῖς βορειοτέραις τοῦ ζῳδιακοῦ μορφώσεσι

οἱ μὲν περὶ τὴν Μικρὰν ἄρκτον λαμπροὶ τὴν ὁμοίαν
ἔχουσι ποιότητα τῷ τε τοῦ Κρόνου καὶ ἠρέμα τῷ τῆς
Ἀφροδίτης.
 Οἱ δὲ περὶ τὴν Μεγάλην ἄρκτον τῷ τοῦ Ἄρεως.
 Οἱ δὲ ὑπὸ τὴν οὐρὰν αὐτῆς ἐν τῇ τοῦ Πλοκάμου
συστροφῇ τῇ σελήνῃ καὶ τῷ τῆς Ἀφροδίτης.
 Οἱ δὲ ἐν τῷ Δράκοντι λαμπροὶ τῷ τε τοῦ Κρόνου καὶ
τῷ τοῦ Ἄρεως.
 Οἱ δὲ τοῦ Κηφέως τῷ τε τοῦ Κρόνου καὶ τῷ τοῦ
Διός.
 Οἱ δὲ περὶ τὸν Βοώτην τῷ τοῦ Ἑρμοῦ καὶ τῷ τοῦ
Κρόνου· ὁ δὲ λαμπρὸς καὶ ὑπόκιρρος καλούμενος Ἀρ

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 1, chap.11, sec. 5, line 5

ἔγκλισιν τὰς τῆς θερμότητος αἰτίας τοῦ ἡλίου μεσουρα-

νήσεις πλεῖον αὐτοῦ διεστάναι ὥσπερ τοῦ ἡλίου ἀντιμε-
σουρανοῦντος· οἵ τε ἀπ' αὐτοῦ πνέοντες ἄνεμοι καλούμε-
νοι δὲ κοινῶς βορέαι ψυχροί τε ὑπάρχουσι καὶ πυκνωτικοί.
χρησίμη δὲ καὶ ἡ τούτων διάληψις πρὸς τὸ τὰς συγκρά-
σεις πάντα τρόπον ἑκάστοτε δύνασθαι διακρίνειν. εὐ-
κατανόητον γάρ, διότι καὶ παρὰ τὰς τοιαύτας καταστάσεις
ἤτοι τῶν ὡρῶν ἢ τῶν ἡλικιῶν ἢ τῶν γωνιῶν τρέπεταί
πως τὸ ποιητικὸν τῆς τῶν ἀστέρων δυνάμεως καὶ ἐν μὲν
ταῖς οἰκείαις καταστάσεσιν ἀκρατοτέραν τε ἴσχουσι τὴν
ποιότητα καὶ τὴν ἐνέργειαν ἰσχυροτέραν, οἷον ἐν ταῖς
θερμαῖς οἱ θερμαντικοὶ τὴν φύσιν καὶ ἐν ταῖς ὑγραῖς οἱ
ὑγραντικοί, ἐν δὲ ταῖς ἐναντίαις κεκραμένην καὶ ἀσθε-
νεστέραν, ὡς ἐν ταῖς ψυχραῖς οἱ θερμαντικοὶ καὶ ἐν ταῖς
ξηραῖς οἱ ὑγραντικοὶ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις δὲ ὡσαύτως κατὰ
τὸ ἀνάλογον τῆς διὰ τῆς μίξεως συγκιρναμένης ποιότητος.

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 2, chap.5, sec. 3, line 6

ἀστέρων· τῆς δὲ προτελέσεως αὐτῆς τὸ μέν ἐστι τοπικόν,

καθ' ὃ δεῖ προγινώσκειν, ποίαις χώραις ἢ πόλεσιν ἐπι-
σημαίνουσιν αἱ κατὰ μέρος ἐκλείψεις ἢ καὶ τῶν πλανω-
μένων αἱ κατὰ καιροὺς ἔμμονοι στάσεις· αὗται δέ εἰσι
Κρόνου τε καὶ Διὸς καὶ Ἄρεως, ὅταν στηρίζωσι, ποιοῦν-
ται γὰρ τότε τὰς ἐπισημασίας· τὸ δέ ἐστι χρονικὸν καθ'
ὃ τὸν καιρὸν τῶν ἐπισημασιῶν καὶ τῆς παρατάσεως τὴν
ποσότητα δεήσει προγινώσκειν, τὸ δὲ γενικόν, καθ' ὃ
προσήκει λαμβάνειν περὶ ποῖα τῶν γενῶν ἀποβήσεται τὸ
 301

σύμπτωμα· τελευταῖον δὲ τὸ εἰδικόν, καθ' ὃ τὴν αὐτοῦ

τοῦ ἀποτελεσθησομένου ποιότητα θεωρήσομεν.

Περὶ τῆς τῶν διατιθεμένων χωρῶν ἐπισκέψεως.

 Τοῦ μὲν οὖν πρώτου καὶ τοπικοῦ τὴν διάληψιν ποι-

ησόμεθα τοιαύτην. κατὰ γὰρ τὰς γινομένας ἐκλειπτικὰς  
συζυγίας ἡλίου καὶ σελήνης καὶ μάλιστα τὰς εὐαισθη-
τοτέρας ἐπισκεψόμεθα τόν τε ἐκλειπτικὸν τοῦ ζῳδιακοῦ
τόπον καὶ τὰς τῷ κατ' αὐτὸν τριγώνῳ συνοικειουμένας
χώρας καὶ ὁμοίως τίνες τῶν πόλεων ἤτοι ἐκ τῆς κατὰ
τὴν κτίσιν ὡροσκοπίας καὶ φωσφορίας ἢ ἐκ τῆς τῶν τότε
ἡγεμονευόντων μεσουρανήσεως συμπάθειαν ἔχουσι πρὸς
τὸ τὴς ἐκλείψεως δωδεκατημόριον.

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 2, chap.9, sec. 3, line 1

κατὰ τὸ τοῦ εἴδους ἰδιότροπον. τοῦτο δὲ ἀπό τε τῆς τῶν

οἰκοδεσποτησάντων ἀστέρων τοὺς κυρίους τόπους ποιη-
τικῆς φύσεως καταλαμβάνεται καὶ τῆς συγκράσεως τῆς
τε πρὸς ἀλλήλους καὶ τοὺς τόπους, καθ' ὧν ἂν ὦσι
τετυχηκότες. ὁ μὲν γὰρ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη διατά-
κται καὶ ὥσπερ ἡγεμόνες εἰσὶ τῶν ἄλλων, αὐτοὶ αἴτιοι
γινόμενοι τοῦ τε κατὰ τὴν ἐνέργειαν ὅλου καὶ τῆς τῶν
ἀστέρων οἰκοδεσποτείας καὶ ἔτι τῆς τῶν οἰκοδεσποτη-
σάντων ἰσχύος ἢ ἀδρανίας. ἡ δὲ τῶν τὴν κυρείαν λα-
βόντων συγκρατικὴ θεωρία τὴν τῶν ἀποτελεσμάτων
δείκνυσι ποιότητα. ἀρξόμεθα δὲ τῆς καθ' ἕνα ἕκαστον
τῶν πλανωμένων ποιητικῆς ἰδιοτροπίας, ἐκεῖνο κοινῶς
προεκθέμενοι, ὅτι τῆς κεφαλαιώδους ὑπομνήσεως ἕνεκεν,
ὅταν καθόλου τινὰ λέγωμεν τῶν πέντε ἀστέρων, τὴν
κρᾶσιν καὶ τὸ ποιητικὸν τῆς ὁμοίας φύσεως ὑποληπτέον,
ἐάν τε αὐτὸς ἐν τῇ ἰδίᾳ ᾖ καταστάσει ἐάν τε καὶ τῶν
ἀπλανῶν τις ἢ τῶν τοῦ ζῳδιακοῦ τόπων κατὰ τὴν οἰκείαν
αὐτοῦ κρᾶσιν θεωρῆται, καθάπερ ἂν εἰ τῶν φύσεων καὶ
τῶν ποιοτήτων αὐτῶν καὶ μὴ τῶν ἀστέρων ἐτύγχανον
αἱ προσηγορίαι, καὶ ὅτι ἐν ταῖς συγκράσεσι πάλιν οὐ
μόνον τὴν πρὸς ἀλλήλους τῶν πλανωμένων μίξιν δεῖ

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 2, chap.11, sec. 6, line 2

χεσθαι τότε τὸ μέγεθος τῆς ἡμέρας ἀπὸ μειώσεως αὔξησιν

λαμβάνειν. οἰκειότερον δέ μοι δοκεῖ καὶ φυσικώτερον
πρὸς τὰς ἐνιαυσίους ἐπισκέψεις ταῖς τέτταρσιν ἀρχαῖς
χρῆσθαι, παρατηροῦντας τὰς ἔγγιστα αὐτῶν προγινο-
 302

μένας ἡλίου καὶ σελήνης συζυγίας συνοδικὰς ἢ παν-

σεληνιακὰς καὶ μάλιστα πάλιν τούτων τὰς ἐκλειπτικάς,
ἵνα ἀπὸ μὲν τῆς ἐν τῇ περὶ τὸν Κριὸν ἀρχῇ τὸ ἔαρ
ὁποῖον ἔσται διασκεψώμεθα, ἀπὸ δὲ τῆς περὶ τὸν Καρ-
κίνον τὸ θέρος, ἀπὸ δὲ τῆς περὶ τὰς Χηλὰς τὸ μετόπω-
ρον, ἀπὸ δὲ τῆς περὶ τὸν Αἰγόκερων τὸν χειμῶνα. τὰς
μὲν γὰρ καθόλου τῶν ὡρῶν ποιότητας καὶ καταστά-
σεις ὁ ἥλιος ποιεῖ, καθ' ἃς καὶ οἱ παντελῶς ἄπειροι μα-
θημάτων πρόγνωσιν ἔχουσι τοῦ μέλλοντος· ἔτι δὲ καὶ
τὰς τῶν ζῳδίων ἰδιοτρόπους εἰς τοῦτο παρασημασίας
ἀνέμων τε καὶ τῶν ὁλοσχερεστέρων φύσεων παραλη-
πτέον. τὰς δὲ ἐν τῷ μᾶλλον ἢ ἧττον κατὰ καιροὺς  
ἐναλλοιώσεις καθόλου μὲν πάλιν αἱ περὶ τὰ προειρη-
μένα σημεῖα γινόμεναι συζυγίαι καὶ οἱ τῶν πλανητῶν
πρὸς αὐτὰς συσχηματισμοὶ δεικνύουσι, κατὰ μέρος δὲ
καὶ αἱ καθ' ἕκαστον δωδεκατημόριον σύνοδοι καὶ παν-
σέληνοι καὶ αἱ τῶν ἀστέρων ἐπιπορεύσεις,

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Αποτελεσματικά (= Tetrabiblos)

Book 4, chap.9, sec. 1, line 7

Περὶ θανάτου ποιότητος.

 Καταλειπομένης δὲ ἐπὶ πᾶσι τῆς περὶ τὸ ποῖον τῶν θα-

νάτων ἐπισκέψεως προδιαληψόμεθα διὰ τῶν ἐν τοῖς περὶ
τῶν χρόνων τῆς ζωῆς ἐφωδευμένων, πότερον κατὰ ἄφε-
σιν ἀκτῖνος ἡ ἀναίρεσις ἀποτελεσθήσεται ἢ κατὰ τὴν ἐπὶ  
τὸ δυτικὸν τοῦ ἐπικρατήτορος καταφοράν· εἰ μὲν γὰρ
κατὰ ἄφεσιν καὶ ὑπάντησιν ἡ ἀναίρεσις γένοιτο, τὸν
τῆς ὑπαντήσεως τόπον εἰς τὴν τοῦ θανάτου ποιότητα
προσήκει παρατηρεῖν, εἰ δὲ κατὰ τὴν ἐπὶ τὸ δῦνον κατα-
φοράν, αὐτὸν τὸν δυτικὸν τόπον. ὁποῖοι γὰρ ἂν ὦσιν
ἤτοι οἱ ἐπόντες τοῖς εἰρημένοις τόποις ἤ, ἐὰν μὴ ἐπῶσιν,
οἱ πρῶτοι τῶν ἄλλων αὐτοῖς ἐπιφερόμενοι, τοιούτους
καὶ τοὺς θανάτους ἔσεσθαι διαληπτέον, συλλαμβανομένων
ταῖς φύσεσιν αὐτῶν πρὸς τὸ ποικίλον τῶν συμπτωμά-
των τῶν τε συσχηματιζομένων ἀστέρων καὶ τῆς αὐτῶν
τῶν εἰρημένων ἀναιρετικῶν τόπων ἰδιοτροπίας ζῳδια-
κῶς τε καὶ κατὰ τὴν τῶν ὁρίων φύσιν. ὁ μὲν οὖν τοῦ
Κρόνου τὴν κυρίαν τοῦ θανάτου λαβὼν ποιεῖ τὰ τέλη

Κλαύδιος Πτολεμαίος. De judicandi facultate et animi principatu

Vol. 3,2, p.16, line 17

τοις κατά γε τὴν ἀνθρωπίνην δύναμιν· ἔστι γὰρ δήπου

καὶ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν διανοιῶν τὰ μὲν ἴδια κρίματα,
τὰ δὲ κοινά· καὶ ἡ μὲν αἴσθησις πολυμερὴς καὶ τοῖς
 303

τόποις καὶ ταῖς δυνάμεσιν· ὁ δὲ νοῦς τὴν μὲν οὐσίαν ἀμέ-

ριστος δυνάμεσι δὲ δυσὶ ταῖς πρώταις κεχρημένος τῇ τε
θεωρητικῇ καὶ τῇ πρακτικῇ.
 Καθ' αὑτὴν μὲν οὖν ἑκάστη τῶν δυνάμεων ὅταν
τὸ ἴδιον καὶ οἰκεῖον μόνον ἐπισκοπῇ κατὰ τὸ τῶν συμ-
πεπλεγμένων ἀπερίσπαστον ἀληθεύειν πέφυκεν· ὡς ὅταν
ὄψις μὲν χρώματα· φωνὰς δ' ἀκοή· γεῦσις δὲ χυμούς·
ἀτμοὺς δ' ὄσφρησις· ἁφὴ δὲ †ποιότητας· καὶ πάλιν ὁ μὲν
θεωρητικὸς νοῦς τό τε ταὐτὸν ἢ ἕτερον, καὶ τὸ ἴσον ἢ
ἄνισον, καὶ τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον· καὶ ὅλως τὰς τῶν εἰδῶν
διαφοράς τε καὶ ἀδιαφορίας· ὁ δὲ πρακτικὸς τὸ οἰκεῖον  
ἢ ἀνοίκειον καὶ κοινῶς τὰ πάθη· ἄλλαι δ' ἄλλαις συμ-
πλακεῖσαι καὶ κοινωνήσασαι τῆς τῶν ὑποκειμένων κρί-
σεως,  – τοῦτ' ἔστιν ὅταν ἤτοι τῶν αὐτῶν πλείους ὦσιν
ἀντιλήψεις, ὡς ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς ὄγκου, μεγέθους,
πλήθους, σχήματος, θέσεως, τάξεως, κινήσεως· ἐν δὲ
τοῖς νοητοῖς τοῦ τε ἀληθοῦς καὶ τοῦ αἱρετοῦ, καὶ τῶν
τούτοις ἐναντίων ἢ μὴ τῶν αὐτῶν, ἀλλὰ πολυειδῶν ἃ κατὰ

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Harmonica Ch.1, sec. 3, line 31

παρὰ τὰ δι' ὧν αἱ πληγαὶ παραλλαγὴ λαμβάνεται μὲν ἐνταῦθα παρὰ τὰς

πρώτας τοῦ σώματος συστάσεις, τουτέστι δι' ἃς μανόν ἐστιν ἕκαστον ἢ
πυκνὸν καὶ λεπτὸν ἢ παχύ, καὶ λεῖον ἢ τραχύ, καὶ ἔτι παρὰ τὰ σχήματα.
τί γὰρ ταῖς παθητικωτέραις ποιότησιν, ἀτμοῖς λέγω καὶ χυμοῖς καὶ
χρώμασι, κοινὸν πρὸς πληγήν; περιποιεῖ δὲ διὰ μὲν τοῦ σχήματος ἐπὶ
μὲν τῶν τὸ τοιοῦτον ἐπιδεχομένων, οἷον τῶν γλωσσῶν καὶ τῶν στομάτων,
σχηματισμοὺς ὥσπερ τινὰς νόμους τοῖς ψόφοις, παρ' οὓς ὀνοματοποιοῦν-
ται πάταγοι καὶ δοῦποι καὶ φωναὶ καὶ κλαγγαὶ καὶ μύρια ὅσα τοιαῦτα,
μιμουμένων ἡμῶν ἑκάστους τῶν σχηματισμῶν τῷ λογικώτατον καὶ
τεχνικώτατον ἡγεμονικὸν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον· διὰ δὲ τὴν τῆς λειότητος
ἢ τραχύτητος ποιότητα μόνην πάλιν, καθ' ἣν ὁμωνύμως λέγονται λεῖοί
τινες ἢ τραχεῖς, ὅτι καὶ αὗται ποιότητές εἰσι κυρίως· διὰ δὲ τῆς μανότητος
ἢ πυκνότητος καὶ τῆς παχύτητος ἢ λεπτότητος ποιότητας, καθ' ἃς
πάλιν ὁμωνύμως λέγομέν τινας ψόφους πυκνοὺς ἢ χαυνούς, καὶ παχεῖς
ἢ ἰσχνοὺς καὶ ἔτι βαρύτητας ἐνταῦθα καὶ ὀξύτητας, ὅτι καὶ τῶν εἰρημένων
συστάσεων ἑκατέρα ποιότης οὖσα παρὰ τὸ ποσὸν γέγονε τῆς οὐσίας.
πυκνότερον γάρ ἐστι τὸ ἐν ἴσῳ ὄγκῳ πλείονα ἔχον οὐσίαν, καὶ παχύτερον
τῶν ὁμοιοσυστάτων τὸ ἐν ἴσῳ μήκει πλείονα ἔχον οὐσίαν. καὶ ἔστι τοῦ
μὲν ὀξυτέρου περιποιητικὰ τὸ πυκνότερον καὶ τὸ λεπτότερον, τοῦ δὲ
βαρυτέρου τὸ μανότερον καὶ τὸ παχύτερον. ἤδη δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις
τὸ ὀξύτερον τῷ λεπτότερον εἶναι λέγεται τὸ τοιοῦτον, ὥσπερ καὶ τὸ

Κλαύδιος Πτολεμαίος. Harmonica Ch.1, sec. 3, line 33

πυκνὸν καὶ λεπτὸν ἢ παχύ, καὶ λεῖον ἢ τραχύ, καὶ ἔτι παρὰ τὰ σχήματα.
 304

τί γὰρ ταῖς παθητικωτέραις ποιότησιν, ἀτμοῖς λέγω καὶ χυμοῖς καὶ

χρώμασι, κοινὸν πρὸς πληγήν; περιποιεῖ δὲ διὰ μὲν τοῦ σχήματος ἐπὶ
μὲν τῶν τὸ τοιοῦτον ἐπιδεχομένων, οἷον τῶν γλωσσῶν καὶ τῶν στομάτων,
σχηματισμοὺς ὥσπερ τινὰς νόμους τοῖς ψόφοις, παρ' οὓς ὀνοματοποιοῦν-
ται πάταγοι καὶ δοῦποι καὶ φωναὶ καὶ κλαγγαὶ καὶ μύρια ὅσα τοιαῦτα,
μιμουμένων ἡμῶν ἑκάστους τῶν σχηματισμῶν τῷ λογικώτατον καὶ
τεχνικώτατον ἡγεμονικὸν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον· διὰ δὲ τὴν τῆς λειότητος
ἢ τραχύτητος ποιότητα μόνην πάλιν, καθ' ἣν ὁμωνύμως λέγονται λεῖοί
τινες ἢ τραχεῖς, ὅτι καὶ αὗται ποιότητές εἰσι κυρίως· διὰ δὲ τῆς μανότητος
ἢ πυκνότητος καὶ τῆς παχύτητος ἢ λεπτότητος ποιότητας, καθ' ἃς
πάλιν ὁμωνύμως λέγομέν τινας ψόφους πυκνοὺς ἢ χαυνούς, καὶ παχεῖς
ἢ ἰσχνοὺς καὶ ἔτι βαρύτητας ἐνταῦθα καὶ ὀξύτητας, ὅτι καὶ τῶν εἰρημένων
συστάσεων ἑκατέρα ποιότης οὖσα παρὰ τὸ ποσὸν γέγονε τῆς οὐσίας.
πυκνότερον γάρ ἐστι τὸ ἐν ἴσῳ ὄγκῳ πλείονα ἔχον οὐσίαν, καὶ παχύτερον
τῶν ὁμοιοσυστάτων τὸ ἐν ἴσῳ μήκει πλείονα ἔχον οὐσίαν. καὶ ἔστι τοῦ
μὲν ὀξυτέρου περιποιητικὰ τὸ πυκνότερον καὶ τὸ λεπτότερον, τοῦ δὲ
βαρυτέρου τὸ μανότερον καὶ τὸ παχύτερον. ἤδη δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις
τὸ ὀξύτερον τῷ λεπτότερον εἶναι λέγεται τὸ τοιοῦτον, ὥσπερ καὶ τὸ
ἀμβλύτερον τῷ παχύτερον. πλήττει γὰρ ἀθρούστερον τὰ μὲν λεπτότερα
παρὰ τὸ θᾶττον διικνεῖσθαι δύνασθαι, τὰ δὲ πυκνότερα παρὰ τὸ μᾶλλον,

Aëtius Doxogr., De placitis reliquiae (Stobaei excerpta) Page 314, line 28

χειν· ἐν δὲ τῷ σκότῳ τὰ χρώματα

χρόαν δυνάμει μὲν ἔχειν, ἐνεργείᾳ δὲ
μηδαμῶς· πολὺ δὲ τὸ μεταξὺ τοῦ τε
μὴ ἔχειν καὶ μὴ ὁρᾶσθαι.
 Οἱ μὲν ἄλλοι τὰ στοιχεῖα κεχρῶ-
σθαι φυσικῶς, οἱ δὲ τὰ ὁμοιομερῆ
ποιότητος μετέχειν τὰ πρῶτα, οἱ δὲ
τὰ ἄτομα πάντα συλλήβδην ἄχροα,
ἐξ ἀποίων δὲ τῶν λόγῳ θεωρητῶν
τὰς αἰσθητὰς ἀποφαίνονται γίνεσθαι ποιότητας.
 

Arius Didymus Doxogr., Physica (Frag. a) Frag. 5, line 1

τὴν τοῦ εἶναι δύναμιν. οὐσίαν δὲ τὴν κατὰ τὸν λόγον ὅτι διαλλάττει τῆς κατὰ
τὴν ὕλην, ὡς ἀνδριὰς χαλκοῦ καὶ Θηρίκλειον ἀργυροῦ καὶ τῶν ἀγαλμάτων ὁτιοῦν
λίθου· τὸ γὰρ ᾧ περιττεύει ταῦτα τῆς ὕλης, ἐξ ἧς δεδημιούργηται, τοῦτ' ἔστιν ἡ
κατὰ τὸν λόγον οὐσία. ἐνέργειαν δὲ ἐκάλεσεν ὅτι τῶν ὄντων οὐθὲν ἂν ἐνεργεῖν
ἐδύνατο μὴ πρότερον εἰδοποιηθέν.  
 Stob. ecl. I 17 p. 368. 370 H.
 Ἀριστοτέλους καὶ τῶν ἀπ' αὐτοῦ. Τὰ μὲν σώματα φασὶ θρυπτόμενα
κατὰ μικρὰ μόρια παρατίθεσθαι ἀλλήλοις,τοὺς δ' ἀσωμάτους λόγους, εἴ τινές
εἰσι λόγοι, συγκρίνασθαι.
 Stob. ecl. I 14 1 p. 342. 344 H.
 (Ἀριστοτέλους) Τῶν δὲ ἁπλῶν σωμάτων εἶναι τὰς ποιότητας ἁπλᾶς, δι-
 305

αιρεῖσθαι δὲ εἰς ἄπειρον τὰ μεγέθη καὶ τὰ μέγεθος ἔχοντα. ταῦτα δὲ καὶ συνεχῆ
καλεῖσθαι· μεγέθη δὲ εἶναι μῆκος πλάτος βάθος, τὰ δ' ἔχοντα μέγεθος ἓξ ὑπάρ-
χειν σῶμα τόπον ἐπιφάνειαν γραμμὴν κίνησιν χρόνον· ἐπιφάνειαν δ' εἶναι σώ-
ματος πέρας δυσὶν ὁριζομένην διαστάσεσι· γραμμὴν δὲ τὸ τῆς ἐπιφανείας πέρας
κατὰ μίαν διάστασιν· σῶμα δὴ τοίνυν ἐστὶ τὸ τὰς τρεῖς ἔχον διαστάσεις. ἐπεὶ δὲ
καὶ περὶ τὸν τόπον εἰσὶν αὗται, προσθετέον τό τε μετ' ἀντερείσεως καὶ τὸ μὴ
δεχόμενον ἕτερον εἰς τὸν αὐτὸν τόπον σῶμα· πληρωτικὸν γὰρ εἶναι τοῦ τόπου
τὸ σῶμα, καθάπερ καὶ τὸν τόπον τοῦ σώματος δεκτικόν. ποιεῖν δὲ καὶ πάσχειν
τὰ σώματα ταῖς ἀσωμάτοις δυνάμεσι· κατὰ γὰρ τὰς ἐν ταύταις διαφορὰς ἀποτε-
λεῖσθαι τάς τε τῶν δραστικῶν καὶ τὰς τῶν παθητικῶν φύσεις.

Arius Didymus Doxogr., Physica (Frag. a) Frag. 20, line 6

διάστημα, ὁτὲ δὲ τὸ πρόσω καὶ ὀπίσω· κατὰ μὲν τὸν πρότερον λόγον οὔτε τῶν
σφαιρῶν οὔτε τῶν τετραγώνων καὶ τῶν ὁμοίων οὐδὲν τῶν διαστημάτων τούτων
ἐχόντων, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον παντὸς σώματος τὰς τρεῖς ἔχοντος διαστάσεις διὰ
τὸ κατὰ πᾶσαν θέσιν ὑπὸ τὸν λόγον τοῦτον πίπτειν αὐτό.
 Stob. ecl. I 11 5 p. 322. 324H
 Ζήνωνος. Οὐσίαν δὲ εἶναι τὴν τῶν ὄντων πάντων πρώτην ὕλην, ταύτην
δὲ πᾶσαν ἀίδιον καὶ οὔτε πλείω γινομένην οὔτε ἐλάττω· τὰ δὲ μέρη ταύτης  
οὐκ ἀεὶ ταὐτὰ διαμένειν, ἀλλὰ διαιρεῖσθαι καὶ συγχεῖσθαι. διὰ ταύτης δὲ διαθεῖν
τὸν τοῦ παντὸς λόγον, ὃν ἔνιοι εἱμαρμένην καλοῦσιν, οἷόν περ καὶ ἐν τῇ γονῇ
τὸ σπέρμα.
 Χρυσίππου Στωικοῦ. Τῶν κατὰ ποιότητα ὑφισταμένων πρώτην ὕλην·
ταύτην δὲ ἀίδιον, οὔτε αὔξησιν οὔτε μείωσιν ὑπομένουσαν, διαίρεσιν δὲ καὶ
σύγχυσιν ἐπιδεχομένην κατὰ μέρη, ὥστε φθορὰς γίνεσθαι ἐκ τῶν μερῶν εἴς τινα,
οὐ κατὰ διαίρεσιν, ἀλλὰ κατ' ἀναλογίαν τῇ συγχύσει τινῶν γινομένων ἔκ τινος.
 Ἔφησε δὲ ὁ Ποσειδώνιος τὴν τῶν ὅλων οὐσίαν καὶ ὕλην ἄποιον καὶ
ἄμορφον εἶναι, καθ' ὅσον οὐδὲν ἀποτεταγμένον ἴδιον ἔχει σχῆμα οὐδὲ ποιότητα
καθ' αὑτήν· ἀεὶ δ' ἔν τινι σχήματι καὶ ποιότητι εἶναι. διαφέρειν δὲ τὴν οὐσίαν
τῆς ὕλης τὴν οὖσαν κατὰ τὴν ὑπόστασιν ἐπινοίᾳ μόνον.
 
Arius Didymus Doxogr., Physica (Frag. a) Frag. 20, line 11

 Ζήνωνος. Οὐσίαν δὲ εἶναι τὴν τῶν ὄντων πάντων πρώτην ὕλην, ταύτην
δὲ πᾶσαν ἀίδιον καὶ οὔτε πλείω γινομένην οὔτε ἐλάττω· τὰ δὲ μέρη ταύτης  
οὐκ ἀεὶ ταὐτὰ διαμένειν, ἀλλὰ διαιρεῖσθαι καὶ συγχεῖσθαι. διὰ ταύτης δὲ διαθεῖν
τὸν τοῦ παντὸς λόγον, ὃν ἔνιοι εἱμαρμένην καλοῦσιν, οἷόν περ καὶ ἐν τῇ γονῇ
τὸ σπέρμα.
 Χρυσίππου Στωικοῦ. Τῶν κατὰ ποιότητα ὑφισταμένων πρώτην ὕλην·
ταύτην δὲ ἀίδιον, οὔτε αὔξησιν οὔτε μείωσιν ὑπομένουσαν, διαίρεσιν δὲ καὶ
σύγχυσιν ἐπιδεχομένην κατὰ μέρη, ὥστε φθορὰς γίνεσθαι ἐκ τῶν μερῶν εἴς τινα,
οὐ κατὰ διαίρεσιν, ἀλλὰ κατ' ἀναλογίαν τῇ συγχύσει τινῶν γινομένων ἔκ τινος.
 Ἔφησε δὲ ὁ Ποσειδώνιος τὴν τῶν ὅλων οὐσίαν καὶ ὕλην ἄποιον καὶ
ἄμορφον εἶναι, καθ' ὅσον οὐδὲν ἀποτεταγμένον ἴδιον ἔχει σχῆμα οὐδὲ ποιότητα
καθ' αὑτήν· ἀεὶ δ' ἔν τινι σχήματι καὶ ποιότητι εἶναι. διαφέρειν δὲ τὴν οὐσίαν
τῆς ὕλης τὴν οὖσαν κατὰ τὴν ὑπόστασιν ἐπινοίᾳ μόνον.
 Stob. ecl. I 10 16 p. 312 – 316 H.
 306

 Χρυσίππου. Περὶ δὲ τῶν ἐκ τῆς οὐσίας στοιχείων τοιαῦτά τινα ἀπο-

φαίνεται τῷ τῆς αἱρέσεως ἡγεμόνι Ζήνωνι κατακολουθῶν, τέτταρα λέγων εἶναι
στοιχεῖα, .. καὶ φυτὰ καὶ τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ περιεχόμενα, καὶ
εἰς ταῦτα διαλύεσθαι. τὸ δὲ πῦρ κατ' ἐξοχὴν στοιχεῖον λέγεσθαι διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ
πρώτου τὰ λοιπὰ συνίστασθαι κατὰ μεταβολὴν καὶ εἰς αὐτὸ ἔσχατον πάντα χεό-
μενα διαλύεσθαι. τοῦτο δὲ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὴν εἰς ἄλλο χύσιν ἢ ἀνάλυσιν. συν-
ίστασθαι δ' ἐξ αὐτοῦ τὰ λοιπὰ καὶ χεόμενα εἰς τοῦτο ἔσχατον τελευτᾶν· παρ' ὃ

Arius Didymus Doxogr., Physica (Frag. a) Frag. 27, line 11

 Ποσειδώνιος δὲ φθορὰς καὶ γενέσεις τέτταρας εἶναί φησιν ἐκ τῶν ὄντων

εἰς τὰ ὄντα γιγνομένας. τὴν μὲν γὰρ ἐκ τῶν οὐκ ὄντων καὶ τὴν εἰς τὰ οὐκ
ὄντα, καθάπερ εἴπομεν πρόσθεν, ἀπέγνωσαν ἀνύπαρκτον οὖσαν. τῶν δ' εἰς τὰ ὄντα
γινομένων μεταβολῶν τὴν μὲν εἶναι κατὰ διαίρεσιν, τὴν δὲ κατ' ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ
κατὰ σύγχυσιν, τὴν δ' ἐξ ὅλων, λεγομένην δὲ κατ' ἀνάλυσιν. τούτων δὲ τὴν κατ'
ἀλλοίωσιν περὶ τὴν οὐσίαν γίγνεσθαι, τὰς δὲ ἄλλας τρεῖς περὶ τοὺς ποιοὺς λεγο-
μένους τοὺς ἐπὶ τῆς οὐσίας γιγνομένους. ἀκολούθως δὲ τούτοις καὶ τὰς γενέσεις
συμβαίνειν. τὴν γὰρ οὐσίαν οὔτ' αὔξεσθαι οὔτε μειοῦσθαι κατὰ πρόσθεσιν ἢ
ἀφαίρεσιν, ἀλλὰ μόνον ἀλλοιοῦσθαι, καθάπερ ἐπ' ἀριθμῶν καὶ μέτρων [καὶ] συμ-
βαίνειν. ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως ποιῶν οἶον Δίωνος καὶ Θέωνος καὶ αὐξήσεις καὶ
μειώσεις γίνεσθαι. διὸ καὶ παραμένειν τὴν ἑκάστου ποιότητα [τὰ] ἀπὸ τῆς γενέ-
σεως μέχρι τῆς ἀναιρέσεως, ὡς ἐπὶ τῶν ἀναίρεσιν ἐπιδεχομένων ζῴων καὶ
φυτῶν καὶ τῶν τούτοις παραπλησίων. ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως ποιῶν φασι δύο εἶναι τὰ
δεκτικὰ μόρια, τὸ μέν τι κατὰ τὴν τῆς οὐσίας ὑπόστασιν, τὸ δέ τι κατὰ τὴν
τοῦ ποιοῦ. τοῦτο γάρ, ὡς πολλάκις ἐλέγομεν, τὴν αὔξησιν καὶ τὴν μείωσιν ἐπι-  
δέχεσθαι· μὴ εἶναι δὲ ταὐτὸν τό τε ποιὸν ἰδίως καὶ τὴν οὐσίαν [ὃ] ἐξ ἧς ἔστι
τοῦτο, μὴ μέντοι γε μηδ' ἕτερον, ἀλλὰ μόνον οὐ ταὐτὸν διὰ τὸ καὶ μέρος εἶναι
τῆς οὐσίας καὶ τὸν αὐτὸν ἐπέχειν τόπον, τὰ δ' ἕτερα τινῶν λεγόμενα δεῖν καὶ
τόπῳ κεχωρίσθαι καὶ μηδ' ἐν μέρει θεωρεῖσθαι.
 Τὸ δὲ μὴ εἶναι ταὐτὸ τό τε κατὰ τὸ ἰδίως ποιὸν καὶ τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν,

Arius Didymus Doxogr., Physica (Frag. a)

Frag. 28, line 21

μῖξιν δ' εἶναι δύο ἢ καὶ πλειόνων σωμάτων ἀντιπαρέκτασιν δι' ὅλων, ὑπομενουσῶν
τῶν συμφυῶν περὶ αὐτὰ ποιοτήτων, ὡς ἐπὶ τοῦ πυρὸς ἔχει καὶ τοῦ πεπυρακτω-
μένου σιδήρου· ἐπὶ τούτων γὰρ δι' ὅλων γίνεσθαι τῶν σωμάτων τὴν ἀντι-
παρέκτασιν. ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἐν ἡμῖν ψυχῶν ἔχει· δι' ὅλων γὰρ τῶν σω-
μάτων ἡμῶν ἀντιπαρεκτείνουσιν· ἀρέσκει γὰρ αὐτοῖς σῶμα διὰ σώματος ἀντι-
παρήκειν. κρᾶσιν δ' εἶναι λέγουσι δύο ἢ καὶ πλειόνων σωμάτων ὑγρῶν δι' ὅλων
ἀντιπαρέκτασιν τῶν περὶ αὐτὰ ποιοτήτων ὑπομενουσῶν. καὶ τὴν μὲν μῖξιν καὶ
ἐπὶ ξηρῶν γίγνεσθαι σωμάτων, οἷον πυρὸς καὶ σιδήρου ψυχῆς τε καὶ τοῦ περι-
έχοντος αὐτὴν σώματος, τὴν δὲ κρᾶσιν ἐπὶ μόνων φασὶ γίνεσθαι τῶν ὑγρῶν.  
συνεκφαίνεσθαι γὰρ ἐκ τῆς κράσεως τὴν ἑκάστου τῶν συγκραθέντων ὑγρῶν ποιό-
 307

τητα οἷον οἴνου μέλιτος ὕδατος ὄξους τῶν παραπλησίων. ὅτι δ' ἐπὶ τοιούτων
κράσεων διαμένουσιν αἱ ποιότητες τῶν συγκραθέντων, πρόδηλον ἐκ τοῦ πολλάκις
ἐξ ἐπιμηχανήσεως ἀποχωρίζεσθαι ταῦτα ἀπ' ἀλλήλων. ἐὰν γοῦν σπόγγον ἠλαιω-
μένον καθῇ τις εἰς οἶνον ὕδατι κεκραμένον, ἀποχωρίσει τὸ ὕδωρ τοῦ οἴνου ἀνα-
δραμόντος τοῦ ὕδατος εἰς τὸν σπόγγον. τὴν δὲ σύγχυσιν δύο ἢ καὶ πλειόνων
ποιοτήτων περὶ τὰ σώματα μεταβολὴν εἰς ἑτέρας διαφερούσης τούτων ποιότητος
γένεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς συνθέσεως ἔχει τῶν μύρων καὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων.

Arius Didymus Doxogr., Liber de philosophorum sectis (epitome ap. Stobaeum)

Pagëcolumn 56,1, line 13

νει, μὴ δυναμένους προσευκαιρεῖν τοῖς διεξοδικοῖς πλά-

τεσιν, ἢ διὰ χρόνου στενοχωρίας, ἢ διά τινας ἀναγ-
καίας ἀσχολίας, ἐπεισενεκτέον τὸν ὑποθετικὸν λόγον,
δι' οὗ τὰς πρὸς τὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν ὀρθότητα τῆς
ἑκάστου χρήσεως ὑποθήκας ἐν ἐπιτομαῖς ἕξουσιν.
 Οὕτω μὲν οὖν ἡ Φίλωνος ἔχει διαίρεσις. Ἐγὼ δ'
εἰ μὲν ἀργοτέρως διεκείμην, ἀρκεσθεὶς ἂν αὐτῇ συνεῖ-
ρον ἤδη τὰ περὶ τῶν ἀρεσκόντων, τῇ τῆς ἑξαμερείας
ἐπικουφιζόμενος περιγραφῇ· ἡγούμενος δ' ἐμαυτῷ
πρέπειν πρὸ παντὸς τὴν οὐσίαν δεῖν ἐπισκοπεῖν οὗ τις
πραγματεύεται, κἄπειτα ποιότητα τὴν περὶ αὐτὴν καὶ
ποσότητα, καὶ τούτοις ἐφεξῆς τὸ πρὸς τί, νομίζω προς-
επιπονητέον τε εἶναι καὶ τὰ ἄλλων ἐπισκοπεῖν, κα-
θάπερ οὐ πάντων, οὕτω τῶν περὶ ταῦτα διενεγ-
κάντων.
 

Γαληνός ιατρός. Introductio seu medicus Vol. 14, p.728, line 13

συνήθεσι γυμνασίοις χρώμενον καὶ τροφαῖς ταῖς κατὰ χώ-

ραν ἐν ἑκάστῃ ὥρᾳ τετηρημέναις, τὸ πλῆθος αὐτῶν μόνον
φυλαττόμενον, ἐξ οὗ ἀπεψίαι γίνονται, ἀφ' ὧν αἱ νόσοι
συνίστανται. προφυλακτέον δὲ τὰς νόσους μελλούσας γίνε-
σθαι ἢ ἔσεσθαι. εἰ μὲν ἐκ πλήθους, ἀποσιτίαν παραλαμ-
βάνειν, ἢ κάθαρσιν, ἢ φλεβοτομίαν· εἰ δὲ ἀπὸ καμάτου
καὶ ἐνδείας, ἀναπαῦσαι καὶ ὑποθρέψαι σύμφορον. αἱ δὲ
νόσοι γίνονται πᾶσαι καθ' Ἱπποκράτην αἱ μὲν ἔξωθεν ἐκ
τοῦ περιέχοντος, αἱ δὲ ἔσωθεν ἐκ τῶν διαιτημάτων, ἃ
προσφερόμεθα, ὑφ' ὧν ἢ πλεονάζει τις τῶν τεσσάρων χυ-
μῶν, ἢ ἐλλείπει, ἢ κατὰ ποιότητα μεταβάλλει. ὑπὸ δὲ τού-
των καὶ τὰ ἔμφυτα πνεύματα ἃ μὲν ἐπιτείνεται ἄγαν, ἃ
δὲ χαλᾶται εἰς ὑπερβολήν. τὰ δὲ στερεὰ σώματα καὶ ἔνδο-
θεν καὶ ἔξωθεν πολλὰς αἰτίας ἔχει τοῦ ὑπομένειν πλείονα
πάθη. κατὰ δὲ Ἐρασίστρατον καὶ Ἀσκληπιάδην, ὡς ἐπίπαν
μίαν αἰτίαν ἐπὶ πάσης νόσου, καθ' ὃν μὲν ἡ παρέμπτωσις  
εἰς τὰς ἀρτηρίας τοῦ αἵματος· καθ' ὃν δὲ ἡ ἔκτα-
σις τῶν ὄγκων ἐν τοῖς ἀραιώμασιν. σημεῖα δὲ πλήθους νο-
 308

σοποιοῦντος, κύρτωσις ἀγγείων καὶ ἔρευθος ἐπὶ τὸ πρόσω-

πον καὶ ὄγκος ὅλου τοῦ σώματος καὶ τῶν σφυγμῶν τὸ μέ

Γαληνός ιατρός. Introductio seu medicus Vol. 14, p.753, line 1

ἀνατρέφειν. περὶ δὲ κοιλίαν γίνεται μὲν πολλὰ τῶν περὶ

τὸν στόμαχον πλὴν τῆς ἀνορεξίας. τὸ δὲ μὴ πέπτειν τὰ
σιτία ἴδιον αὐτῆς καὶ τὰ πλεῖστα περὶ αὐτὴν γίνεται, ᾧ
πάθος ἕπεται ἡ διάῤῥοια. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ὁμοίως ἰατέον
τοῖς περὶ τὸν στόμαχον. τὴν δὲ διάῤῥοιαν ἀκριβῶς ἐξετα-
στέον, δι' ἣν αἰτίαν ἀπεπτηθείσης τῆς τροφῆς γίνεται. καὶ
εἰ μὲν διὰ φλεγμονὴν, καταπλάττειν καὶ ἐπιβρέχειν, εἰ δὲ
διὰ φλέγμα παρακείμενον ποιοῦν τὸν πλάδον, ἀναξηραίνειν
τῇ διαίτῃ τὴν ὑγρότητα, εἰ δὲ παρὰ χολῆς πλῆθος, τὴν
χολὴν καθαίρειν, εἰ δὲ δι' ἀτονίαν, ὡς τοῖς ἀτονοῦσι τόνον  
ἐμποιεῖν τῷ σώματι. εἰ δὲ παρ' αὐτὴν τὴν ποιότητα τῶν
προσενεχθέντων δυσπέπτων ὄντων, ἢ εὐφθάρτων, ἤ τι
ἐχόντων ἀλλότριον, ἀποθεραπεύσαντα παραιτεῖ-
σθαι τὰ τοιαῦτα. δυσεντερία δέ ἐστι πάθος περὶ τὰ ἔντερα·
γίνεται δὲ ἐπὶ διαῤῥοίᾳ χρονιζόντων τῶν διεφθαρμένων καὶ
διεσθιόντων καὶ ἑλκούντων τὰ ἔντερα. γίνεται δὲ καὶ ἄνευ
διαῤῥοίας ἐξ ἀρχῆς, ὑπὸ χυμοῦ τινος δριμέος διαφαγόντος
τὸ ἔντερον. ἔστι δὲ ὅτε καὶ ἐπὶ λύσει νοσήματος γίνεται ἡ
δυσεντερία, ἣν ἀπαγορεύει ὁ Ἱπποκράτης ἰᾶσθαι, μὴ ἐκ
τῆς ἐποχῆς ἕτερόν τι μεῖζον ἐπιγίνηται νόσημα. τὴν μὲν
οὖν ἐκ διαῤῥοίας γενομένην ἰᾶται τοῖς στέλλουσι καὶ ἱστᾶσι

Γαληνός ιατρός. De theriaca ad Pamphilianum Vol. 14, p.301, line 11

δρικώτατον, ὡς μέλλον καθαίρειν, ἐπιδώσει, προσεπιδοὺς

τῆς ἀντιδότου, κυάμου Ἑλληνικοῦ τὸ μέγεθος, καὶ οὐ κα-
θαρθήσεται, οὐδ' ἔν τινι συναισθήσει καθάρσεως ὁ λαβὼν
ἔσται. γενόμενος δὲ ἐξελέγχει τῆς ἀντιδότου τὴν διὰ χρό-
νου ἀπραξίαν· δίδοται δὲ πρὸς τὰς τῶν θανασίμων φαρ-
μάκων πόσεις καὶ πρὸς τὰς τῶν ἰοβόλων πληγὰς μετ'
οἴνου κυάθους γʹ. τοῦ φαρμάκου καρύου Ποντικοῦ τὸ μέγε-
θος, καὶ ἐπιδιδομένη καὶ προσλαμβανομένη, εἰ δι' ὑφορά-
σεώς τις ἔχει φαρμακείας· ὁμοίως καὶ πρὸς τοὺς ὑπό τινος
αἰτίας ἀδήλου κινδυνεύοντας, τῆς ἐν τῷ σώματι διαφθορᾶς
μιμησαμένης θανασίμου φαρμάκου ποιότητα. βοηθεῖ καὶ
ταῖς προσφάτοις καὶ χρονίαις βηξὶ, καὶ ἐφ' ὧν ἄλγημά τι
τοῦ θώρακος, ἢ πλευρᾶς, ἀπυρέτοις μετ' οἰνομέλιτος, πυ-
ρέσσουσι δὲ μεθ' ὑδρομέλιτος εἰς νύκτα, κυάμου τὸ μέγε-
θος Αἰγυπτίου. ὁμοίως καὶ πρὸς τοὺς ἐμπνευματουμένους
στομάχους ἢ στροφουμένους, ἔντερον ἢ κῶλον ὀδυνωμένους,
ἐπὶ τούτων ἡ πόσις γενέσθω δι' ὕδατος, τὸ δ' αὐτὸ φάρ-  
μακον διδόσθω κυάμου τὸ μέγεθος ἕωθεν. δύναται καὶ
ὄρεξιν ἐπιτεταμένην ἀναστεῖλαι, καὶ ὑπτιωμένην ἀναγεῖραι,
 309

τὸ οἰκεῖον ἑκάστῳ τῶν τῆς φύσεως ἔργων μέτρον ἀποκαθι-

στᾶσα. ἡ δὲ πόσις καὶ ἐπὶ τούτων ἰσομεγέθης τῇ προει

Γαληνός ιατρός. De historia philosophica Sec. 18, line 19

Ὀρφικοῖς γῆν καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ, οἱ Στωικοὶ δὲ τέσσαρα στοιχεῖα γῆν καὶ
πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα, Ἀριστοτέλης δὲ τούτοις προσέθηκε καὶ τὸ κυ-
κλοφορητικὸν σῶμα. Ἐμπεδοκλῆς δὲ τέτταρσι στοιχείοις προσήγαγε φιλίαν
καὶ νεῖκος, τῶν μὲν τεσσάρων στοιχείων ὑλικῶν ὄντων καὶ τῆς φιλίας
ταῦτα συγκρινούσης, τοῦ δὲ νείκους διαλύοντος καὶ διακρίνοντος· Δημό-
κριτος δὲ καὶ Ἐπίκουρος τὰς ἀτόμους ἀρχὰς πάντων νομίζουσιν, Ἡρα-
κλείδης δὲ ὁ Ποντικὸς καὶ Ἀσκληπιάδης ὁ Βιθυνὸς ἀνάρμους ὄγκους
τὰς ἀρχὰς ὑποτίθενται τῶν ὅλων, Ἀναξαγόρας δὲ ὁ Κλαζομένιος τὰς  
ὁμοιομερείας, Διόδωρος δὲ ὁ Κρόνος ἐπικεκλημένος ἀμερῆ καὶ ἐλάχιστα
σώματα, Πυθαγόρας δὲ τοὺς ἀριθμούς, οἱ μαθηματικοὶ δὲ τὰ πέρατα
τῶν σωμάτων, Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς προσωνομασμένος τὰς ποιότητας.
      

Γαληνός ιατρός. De historia philosophica Sec. 117, line 7

Πῶς στεῖραι γίνονται γυναῖκες καὶ ἄνδρες ἄγονοι.

 Οἱ ἰατροὶ στείρας φασὶ γίγνεσθαι παρὰ τὸ τὴν μήτραν στενωτέραν εἶναι
ἢ ἀραιοτέραν ἢ διάστροφον ἔχειν τὸν σχηματισμὸν ἢ παρὰ τὸ παρέπεσθαι
δυσκρασίαν μοχθηράν. Διοκλῆς δι' ἀτονίαν τῶν ἀνδρῶν ἢ διὰ τὸ μηδ'
ὅλως προΐεσθαι γονὴν ἢ παρὰ τὸ ἔλαττον εἶναι τοῦ δέοντος ἢ παρὰ τὸ
ἄγονον εἶναι καὶ καθάπερ ἔκλυσιν τῶν μορίων. Οἱ Στωικοὶ αἰτιῶνται
τὰς συμφύτους εἰς ἑκάτερον τῶν πλησιαζόντων δυνάμεις τε καὶ ποιότητας.
      
   

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.112, line 3

ἀλλ' οὐδὲ τέχνην ἔχων, εἴπερ τῶν αὐτῶν καὶ ἡ αὐτὴ κα-
τάληψίς ἐστι τεχνίτῃ τε καὶ ἰδιώτῃ. ἀρχὴ μὲν οὖν εὑρέσεως
τῶν θεωρημάτων τὰ φαινόμενα λέγοιτ' ἂν δικαίως· τῆς
δὲ τέχνης ἀρχὴ τὰ φαινόμενα οὐκ ἔστιν. ὡς γὰρ τὰ
ἴχνη τοῦ λαγωοῦ εὑρέσεως ἄν τις ἀρχὴν εἴποι εὐλόγως, ἀρ-
χὴν δὲ τοῦ λαγωοῦ οὐκ ἄν τις εἴποι νοῦν ἔχων· οὐδὲ γὰρ
συνέστηκεν ἐκ τῶν ἰχνῶν ὁ λαγωός· οὕτω καὶ τὰ φαινόμενα
ἀρχὴν τῆς εὑρέσεως τῶν θεωρημάτων καλῶς ἄν τις εἴποι,  
ὅτι ἀπὸ τούτων ὁρμηθέντες οἱ συστησάμενοι αὐτὴν συνεστή-
σαντο, τῆς δὲ τέχνης οὐκ ἔτι. δεῖ γὰρ ἀναφέρειν τὰς ἀρ-
χὰς ἐπὶ τὴν ποιότητα ἐκείνου, οὗπερ εἰσὶν αἱ ἀρχαί. καὶ
τῆς τέχνης οὖν τὰς ἀρχὰς μὴ φανερὰς εἶναι τοῖς ἰδιώταις
 310

προσήκει, οὐδὲ γὰρ αἱ τέχναι πᾶσαι πρόδηλοί εἰσιν αὐτοῖς,

εἶτα δὲ καὶ ἀρχαὶ τῶν τεχνῶν παραδίδονται, τὰ δὲ φαινό-
μενα οὐ παραδίδονται. διόπερ οὐκ ἄν τις εὐλόγως τὰ φαι-
νόμενα τῆς τέχνης ἀρχὴν εἴποι.
 Κεφ. δʹ. Συνίσταται γὰρ τὰ θεωρήματα ἤτοι ἐπὶ
τοῖς φαινομένοις, ἢ ἐπὶ τοῖς ἐξ ἑτέρων καταλαμβανομέ-
νοις, ἢ ἐπὶ τοῖς προαποδεδειγμένοις, ἢ ἐπὶ τοῖς ἐναρ-
γέσιν, κατὰ τοιοῦτόν τινα τρόπον. ἐπὶ μὲν τοῖς φαινομέ-
νοις οὕτως. ἐντυχών τις πλείοσι καρδιοτρώτοις

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber

Vol. 1, p.130, line 15

εἰ δὲ τῇ τινων συμπτωμάτων ὁμοιότητι φήσουσιν ἀρκεῖσθαι,

πότερον ταῖς κατὰ τὸ σχῆμα ἢ χρῶμα ὁμοιότησι, φήσομεν,
προσέχετε, ἢ ταῖς κατὰ σκληρότητα, ἢ μαλακότητα, ἢ μᾶλλον
ταῖς κατὰ γεῦσιν, ἢ κατά τι τοιοῦτον τὴν ὁμοιότητα κρίνετε;
ἂν δ' ἢ τῇ κατὰ γεῦσιν λέγωσιν, ἢ κατ' ἄλλ' ὁτιοῦν,
προδήλως ὁμολογήσουσι τὰ ὠφελοῦντα, καθ' ὅ τι ὠφελεῖ,
καταλαμβάνειν. ἐξ οὗ δῆλον, ὡς καὶ τὰ βλάπτοντα, καθ'
ὅ τι βλάπτει, ἀναγκασθήσονται ὁμολογεῖν εἰδέναι. τῇ γὰρ
ἐναντιότητι τῇ πρὸς τὰ βλάπτοντα τὰ ὠφελοῦντα ὠφελεῖ.
εἰ τοίνυν τὸ μέσπιλον κατὰ τὸ ἐμφερῆ τῷ μήλῳ τὴν γεύ-
στην ἔχειν ποιότητα ἐπὶ τῶν δυσεντερικῶν αἱρεῖται, ἰστέον
ὅτι τῇ κατὰ τὴν γεῦσιν ὠφελεῖ ποιότητι. καὶ ἐπεὶ αὕτη
πρόδηλός ἐστι στύφουσα, συμπροσπίπτει τῇ καταλήψει
ταύτῃ τὸ ἐναντίας εἶναι ποιότητος ἢ δυνάμεως τὰ βλά-  
πτοντα. εἰ δὲ καταληπτῇ αἰτίᾳ ὑπεναντιοῦται τὰ βοηθήμα-
τα, δῆλον ὅτι καταληπτά ἐστι τὰ κεκρυμμένα, καὶ χρήσιμα
γιγνώσκεσθαι.

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.205, line 4

 Κεφ. λθʹ. Ἐνδείκνυσθαι δὲ τοὺς καιροὺς οἱ Μεθοδι-

κοὶ ᾠήθησαν ἀπὸ τοιαύτης τινὸς αἰτίας. ἑώρων τοὺς και-
ροὺς μὴ πάντας ἐπιτηδείους ὄντας πρὸς παράληψιν τροφῆς
ἢ βοηθήματος, ἀλλὰ κατὰ μὲν καιρούς τινας ὠφελίμως ταῦτα
παραλαμβανόμενα, κατ' ἄλλους δέ τινας ἐπιβλαβῶς ᾠήθη-
σαν κατὰ τὴν διαφορὰν τῶν καιρῶν τοῦτο ἀπαντᾷν. αὐτό-
θεν οὖν καὶ σκοποὺς τροφῆς, καὶ βοηθημάτων καιροὺς ὑπέλα-  
βον εἶναι. ἐξηπάτησε δὲ καὶ τὸν Θεσσαλὸν Ἱπποκράτης
εἰπών· ὁκόταν ἀκμάζῃ τὸ νόσημα, τότε καὶ τῇ λεπτοτάτῃ
διαίτῃ ἀναγκαῖον χρῆσθαι. ὑπέλαβε γὰρ αὐτὸν ἐκ τοῦ και-
ροῦ ὁρμώμενον τὴν ποιότητα τῆς τροφῆς εἰληφέναι, μὴ
συνειδὼς τὸν τρόπον τῆς τοῦ ἀνδρὸς ἐπιβολῆς. οὐ γὰρ τὸν
καιρὸν σκοπὸν ποιησάμενος, τὴν τοιαύτην ἐξήταζε προσφο-
ρὰν, ἀλλ' ἀπὸ μὲν καιροῦ τὰ μέτρα τῆς δυνάμεως, ἀπὸ δὲ
τῆς δυνάμεως τὴν ποιότητα τῆς τροφῆς εἰληφέναι. τοῦτο δὲ
 311

δῆλον, ἐξ ὧν ἐπιφέρει, πεποίηκε. συντεκμαίρεσθαι γὰρ

ἔφη τὸν νοσέοντα, εἰ ἐξαρκέσει. κωλύουσι μὲν γὰρ οἱ και-
ροὶ πολλάκις παραλαμβάνειν τὸ ἀπαιτούμενον ὑπὸ δυνά-
μεως, οὐδέποτε δὲ καιρὸς ὑποδείκνυσι τὸ ποιητέον.
 Κεφ. μʹ. Ἐπεὶ οὖν τὸ μὲν ἀπαιτητικόν τινος σκοπός
ἐστι τοῦ ἀπαιτουμένου, τὸ δὲ κωλῦον ἡμᾶς παραλαβεῖν τὸ

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.211, line 15

εἰ δὲ τοῦτο δῆλον, ὡς οὐκ ἐκ τῶν καιρῶν ἡ ποικιλία καὶ ἡ

ὀλίγη τροφὴ λαμβάνεται, ἀλλ' ἐκ τῶν μέτρων τῆς δυνά-
μεως.
 Κεφ. μδʹ. Ἀπορήσειε δ' ἄν τις κἀκεῖνο, πῶς οἴονται
τὸν καιρὸν τοῦ νοσήματος, ποτὲ μὲν τὴν ποσὴν, ποτὲ δὲ
τὴν ποιὰν τροφὴν ἐνδείκνυσθαι, καθὼς ἀξιοῦσιν οἱ Μεθοδι-
κοὶ, ποτὲ μὲν τὴν διαφορὰν ἐνδείκνυσθαι τῶν βοηθημάτων,
ποτὲ δὲ τὴν διαφορὰν ἀπαιτεῖν τῶν βοηθημάτων. ὅταν
γὰρ φῶσι, τὴν μὲν ἐπίδοσιν ὀλίγην ἀπαιτεῖν τροφὴν, τὴν
δ' ἀρχὴν φιλανθρωποτέραν, τὴν δὲ παρακμὴν ποικιλωτέραν,
τήν τε ποιότητα καὶ ποσότητα τῆς τροφῆς ἐνδείκνυσθαι
τοὺς καιροὺς τῶν νοσημάτων φασίν. ὅταν δὲ φῶσιν, ἡ μὲν
ἀρχὴ κωλύειν αὔξεσθαι ἐνδείκνυται, ἡ δ' ἐπίδοσις τὸ ἀπε-
ριέργως στέλλειν καὶ χαλᾷν, ἡ δ' ἀκμὴ ἐπὶ τὸ παρηγορικώ-  
τερον ἄγειν, ἡ δὲ παρακμὴ τὸ συνεργεῖν τῇ λύσει, διαφορὰν
τῶν βοηθημάτων τοὺς καιροὺς ἀπαιτεῖν ὁμολογήσουσι. πῶς
οὖν οὐκ ἄτοπόν ἐστι λέγειν, τὸ αὐτὸ καὶ διαφέρον μηδεμίαν
διαφορὰν προσειληφὸς ἐνδείκνυσθαι; πρὸς τοῦτο δ' ἐροῦσιν
ἴσως, ὅτι καὶ κατὰ τοὺς λογικοὺς τὸ αὐτὸ τὰ διαφέροντα
ἐνδείκνυται. ἡ γὰρ χολὴ παρακειμένη τὴν περιαίρεσιν ἑαυ-
τῆς βλάπτουσα ἐνδείκνυται. ῥητέον δὲ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.212, line 16

ἐνδείκνυται. ἡ γὰρ χολὴ παρακειμένη τὴν περιαίρεσιν ἑαυ-

τῆς βλάπτουσα ἐνδείκνυται. ῥητέον δὲ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι
τὴν ἀναίρεσιν ἑαυτῆς ἡ χολὴ μόνον ἐνδείκνυται, πλείονες δὲ
τρόποι ἀναιρέσεως. ἢ γὰρ περιαιροῦμεν ἢ κατακίρναμεν αὐ-
τήν. ἔπειτα δὲ ἡ μὲν χολὴ, φήσομεν, κατ' ἄλλο διαφόρων
φαίνεται εἶναι ἐνδεικτικὴ, καθὰ μὲν γὰρ βαρεῖ, τὴν περιαί-
ρεσιν, καθὰ δὲ δάκνει, τὴν κατάκρασιν. οἱ δὲ καιροὶ οὐ-
δεμίαν τοιαύτην διαφορὰν ἔχοντες πῶς ἂν ἀπαιτοῖεν τὰ
διαφέροντα, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν.
 Κεφ. μεʹ. Ὅτι δὲ καιρὸς οὐκ ἐνδείκνυται ποιότητα τροφῆς ἢ ποσότητα, μαθεῖν
ἐντεῦθέν ἐστιν, ὅπερ ἐνδείκνυται τὸ γένος, τοῦτο καὶ τὴν ποσότητα ἀναγκαῖόν ἐστιν
ἐνδείκνυσθαι. ἄνευ μὲν γὰρ διαφορᾶς ἕκαστον τῶν ἐνδει-  
κνυμένων τοῦ ἀπαιτουμένου γένος ἐνδείκνυται. διαφορὰν δὲ
 312

προσειληφὸς τὸ αὐτῷ γένει διαφέρον ἐνδείξεται. ἐπεὶ οὖν

τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται, κατ' ἐκείνην ἡ δύνα-
μις καὶ τὴν ποσότητα καὶ τὴν ποιότητα ἐνδείξεται. χωρὶς
μὲν γὰρ διαφορᾶς τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται. δια-
φορὰν δὲ προσειληφυῖα, καὶ τὸ ἐν τῷ γένει διάφορον ἐν-
δείξεται. φαίνεται δὲ καὶ Ἱπποκράτης σκοπὸν τῆς ποσῆς
τροφῆς τὴν δύναμιν ποιῶν, δι' ὧν τὰ αὐξανόμενα πλεῖστον

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.213, line 4

ρεσιν, καθὰ δὲ δάκνει, τὴν κατάκρασιν. οἱ δὲ καιροὶ οὐ-

δεμίαν τοιαύτην διαφορὰν ἔχοντες πῶς ἂν ἀπαιτοῖεν τὰ
διαφέροντα, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν.
 Κεφ. μεʹ. Ὅτι δὲ καιρὸς οὐκ ἐνδείκνυται ποιό-
τητα τροφῆς ἢ ποσότητα, μαθεῖν ἐντεῦθέν ἐστιν, ὅπερ ἐν-
δείκνυται τὸ γένος, τοῦτο καὶ τὴν ποσότητα ἀναγκαῖόν ἐστιν
ἐνδείκνυσθαι. ἄνευ μὲν γὰρ διαφορᾶς ἕκαστον τῶν ἐνδει-  
κνυμένων τοῦ ἀπαιτουμένου γένος ἐνδείκνυται. διαφορὰν δὲ
προσειληφὸς τὸ αὐτῷ γένει διαφέρον ἐνδείξεται. ἐπεὶ οὖν
τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται, κατ' ἐκείνην ἡ δύνα-
μις καὶ τὴν ποσότητα καὶ τὴν ποιότητα ἐνδείξεται. χωρὶς
μὲν γὰρ διαφορᾶς τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται. δια-
φορὰν δὲ προσειληφυῖα, καὶ τὸ ἐν τῷ γένει διάφορον ἐν-
δείξεται. φαίνεται δὲ καὶ Ἱπποκράτης σκοπὸν τῆς ποσῆς
τροφῆς τὴν δύναμιν ποιῶν, δι' ὧν τὰ αὐξανόμενα πλεῖστον
ἔχει, φησὶ, τὸ ἔμφυτον θερμὸν, πλείστης οὖν δεῖται τρο-
φῆς. εἰ δὲ μὴ, τὸ σῶμα ἀναλίσκεται, καὶ τὴν ποιότητα ἐκ
τῆς κατὰ δύναμιν διαφορᾶς λαμβάνειν δῆλόν ἐστιν. φησὶ
γάρ που, σῖτος νέοισι μὲν ἄκρως ἀκμάζουσιν ἀμετάβλητος,
γέρουσι δ' ἐς τέλος μεταβεβλημένος. ἐκ τούτων μὲν οὖν
φανερόν ἐστιν, ὡς ἡ δύναμις ἄνευ μὲν διαφορᾶς τὸ γένος

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.213, line 10

ἐνδείκνυσθαι. ἄνευ μὲν γὰρ διαφορᾶς ἕκαστον τῶν ἐνδει-  

κνυμένων τοῦ ἀπαιτουμένου γένος ἐνδείκνυται. διαφορὰν δὲ
προσειληφὸς τὸ αὐτῷ γένει διαφέρον ἐνδείξεται. ἐπεὶ οὖν
τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται, κατ' ἐκείνην ἡ δύνα-
μις καὶ τὴν ποσότητα καὶ τὴν ποιότητα ἐνδείξεται. χωρὶς
μὲν γὰρ διαφορᾶς τὸ γένος τῆς προσφορᾶς ἐνδείκνυται. δια-
φορὰν δὲ προσειληφυῖα, καὶ τὸ ἐν τῷ γένει διάφορον ἐν-
δείξεται. φαίνεται δὲ καὶ Ἱπποκράτης σκοπὸν τῆς ποσῆς
τροφῆς τὴν δύναμιν ποιῶν, δι' ὧν τὰ αὐξανόμενα πλεῖστον
ἔχει, φησὶ, τὸ ἔμφυτον θερμὸν, πλείστης οὖν δεῖται τρο-
φῆς. εἰ δὲ μὴ, τὸ σῶμα ἀναλίσκεται, καὶ τὴν ποιότητα ἐκ
τῆς κατὰ δύναμιν διαφορᾶς λαμβάνειν δῆλόν ἐστιν. φησὶ
γάρ που, σῖτος νέοισι μὲν ἄκρως ἀκμάζουσιν ἀμετάβλητος,
γέρουσι δ' ἐς τέλος μεταβεβλημένος. ἐκ τούτων μὲν οὖν
 313

φανερόν ἐστιν, ὡς ἡ δύναμις ἄνευ μὲν διαφορᾶς τὸ γένος

τῆς προσφορᾶς ἀπαιτεῖ· μετὰ διαφορᾶς δὲ τὴν ποιότητα.
καιρὸς δ' οὔτε ποιότητα τροφῆς ἐνδείκνυται, οὔτε ποσότητα.
ἔτι τοίνυν, εἴπερ οἱ καιροὶ τῶν νοσημάτων ἐνδείκνυνται τὴν  
ποιότητα καὶ τὴν ποσότητα τῆς τροφῆς, ἤτοι ἐπὶ τῇ αὐ-
τῶν ὑπομονῇ, ἤτοι ἐπὶ τῇ ἀναιρέσει τοῦτο ἐνδείξονται. τὸ
γὰρ ἐνδεικνύμενον ἢ τὴν τήρησιν ἑαυτοῦ, ἢ τὴν ἀναίρεσιν

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.215, line 8

δὲ τὸν αὐτὸν λόγον δείξομεν, μηδὲ τὴν τῶν βοηθημάτων

διαφορὰν ἐνδείκνυσθαι τοὺς καιροὺς τῶν νοσημάτων. εἰ
γὰρ μήτε ἐπὶ τῇ ὑπομονῇ αὐτῶν τὴν ἔνδειξιν οἱ καιροὶ  
ποιοῦνται, μήτε ἐπὶ τῇ ἀναιρέσει, διότι πλείοσιν οὐκ ἂν
γένοιτο ἓν ἐναντίον, καὶ ἄλλος τρόπος οὐκ ἔστιν ἐνδείξεως,
δῆλον, ὡς οὐδὲν οἱ καιροὶ συμφέρον ἐνδείκνυνται. ἀλλὰ
καὶ εἰς τὴν φύσιν τῶν ἐναντίων ἀποβλέψας τις εἴσεται,
ὅτι μηδ' ἐναντίον. τὰ γὰρ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους πλεῖστον
ἀλλήλων ἀφεστῶτα ἐναντία ἐστί. καιρὸς δὲ τροφῆς ἢ
ποσότητος οὐχ ὑπὸ τὸ αὐτὸ τάσσεται γένος. ὅτι μὲν οὖν
οὔτε τὴν ποιότητα, οὔτε τὴν ποσότητα, οὔτε τὰς διαφορὰς
τῶν βοηθημάτων ἀπὸ τῶν καιρῶν ἐστι λαβεῖν, αὐτάρκως
ἡμῖν ἀποδέδεικται.
 Κεφ. μϛʹ. Νῦν δὲ ἐνδείξομεν τὴν ἀρχὴν τὴν τὸ
κωλῦον αὔξεσθαι μὴ ἐνδεικνυμένην, ὅπερ ἐνδείκνυσθαι νομί-
ζουσιν οἱ Μεθοδικοί. πολλῶν γὰρ νοσημάτων ἅμα τῇ ἀρχῇ
τὴν ἀκμὴν ἀπολαμβανόντων, ὡς ἀποπληξίας καὶ τῶν ὀξέων
νοσημάτων, τί ἄν τις φαίη τὴν ἀρχὴν ἐν τοῖς τοιούτοις νο-
σήμασιν ἐνδείκνυσθαι; τὸ μὲν γὰρ κωλύσειν αὔξεσθαι οὐκ
ἐνδείξεται, ἅμα γὰρ τῇ ἀρχῇ τὴν ἀκμὴν ἀπειληφέναι τὸ  
νόσημα λέξει, ἢ μηδὲν ἐνδείκνυσθαι τὴν ἀρχὴν ἐπὶ τοῖς τοι

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.221, line 8

χὰς τῶν φλεγμονῶν τὰ στέλλοντα προσάγεσθαι, πᾶς ἄν τις

ὁμολογήσειεν· ἄξιον δὲ ζητῆσαι παρ' αὐτῶν τοῦ γενομένου
τὴν αἰτίαν. τὸ μὲν γὰρ δυσπάθειαν λέγειν ἐκ τῶν στελ-  
λόντων παραγίνεσθαι, γελοῖόν ἐστιν, ὡς ὑπεδείξαμεν. μαθέ-
τωσαν δὲ παρ' ἡμῶν, ὅτι τῇ ἀποκρούσει τῶν λυπούντων
καὶ μεταγωγῇ εἰς ἑτέρους ἀπαθεῖς τόπους μειοῖ καὶ λύει
τὰς νόσους τὰ στέλλοντα τῶν βοηθημάτων. ἔτι καὶ τοῦτο
ῥητέον πρὸς τὸ τὴν ἀρχὴν μὴ ἐνδείκνυσθαι τὰ κωλυτικὰ
τῆς αὐτῶν αὐξήσεως βοηθήματα. ταῦτα δὲ κατ' αὐτούς·
ἢν τὰ στέλλοντα αἱ ἀρχαὶ τῶν νοσημάτων, ἤτοι
ποιότητά τινα κέκτηνται, ἢ οὔ. τὸ μὲν οὖν λέγειν, ἀποίους
εἶναι τὰς ἀρχὰς τῶν νοσημάτων, γελοῖον· οὐ γὰρ ἂν εἰς
αἴσθησιν παραγένοιντο, εἰ μὴ εἶχον ποιότητα. ἤτοι οὖν ἡ
 314

τῶν ἀρχῶν ποιότης ἑτέρα ἐστὶ παρ' ἑκάστην τῶν διαθέσεων,

ἢ ἑκάστης ἀρχῆς ποιότης ἀδιάφορος τῆς κατ' αὐτὴν διαθέ-
σεως. εἰ μὲν οὖν ἑτέρα ἐστὶ τῶν ἀρχῶν ποιότης, ἀναφαί-
νεταί τις αὕτη τοῦ πάθους ἑτέρα κοινότης, ἣν ἐκεῖνοι πα-
ρῆκαν· εἰ δ' ἡ αὐτή ἐστιν ἑκατέρας τῆς ἀρχῆς ποιότης,
ἥπερ καὶ τῆς κατ' αὐτὴν διαθέσεως, διὰ τί μὴ ἐν ἀρχῇ
τῶν νοσημάτων πρὸς μὲν τὴν στέγνωσιν τῇ χαλώσῃ
ἀγωγῇ, πρὸς δὲ τὴν ῥύσιν τῇ στελλούσῃ χρησόμεθα;

Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.221, line 10

τὴν αἰτίαν. τὸ μὲν γὰρ δυσπάθειαν λέγειν ἐκ τῶν στελ-  

λόντων παραγίνεσθαι, γελοῖόν ἐστιν, ὡς ὑπεδείξαμεν. μαθέ-
τωσαν δὲ παρ' ἡμῶν, ὅτι τῇ ἀποκρούσει τῶν λυπούντων
καὶ μεταγωγῇ εἰς ἑτέρους ἀπαθεῖς τόπους μειοῖ καὶ λύει
τὰς νόσους τὰ στέλλοντα τῶν βοηθημάτων. ἔτι καὶ τοῦτο
ῥητέον πρὸς τὸ τὴν ἀρχὴν μὴ ἐνδείκνυσθαι τὰ κωλυτικὰ
τῆς αὐτῶν αὐξήσεως βοηθήματα. ταῦτα δὲ κατ' αὐτούς·
ἢν τὰ στέλλοντα αἱ ἀρχαὶ τῶν νοσημάτων, ἤτοι
ποιότητά τινα κέκτηνται, ἢ οὔ. τὸ μὲν οὖν λέγειν, ἀποίους
εἶναι τὰς ἀρχὰς τῶν νοσημάτων, γελοῖον· οὐ γὰρ ἂν εἰς
αἴσθησιν παραγένοιντο, εἰ μὴ εἶχον ποιότητα. ἤτοι οὖν ἡ
τῶν ἀρχῶν ποιότης ἑτέρα ἐστὶ παρ' ἑκάστην τῶν διαθέσεων,
ἢ ἑκάστης ἀρχῆς ποιότης ἀδιάφορος τῆς κατ' αὐτὴν διαθέ-
σεως. εἰ μὲν οὖν ἑτέρα ἐστὶ τῶν ἀρχῶν ποιότης, ἀναφαί-
νεταί τις αὕτη τοῦ πάθους ἑτέρα κοινότης, ἣν ἐκεῖνοι πα-
ρῆκαν· εἰ δ' ἡ αὐτή ἐστιν ἑκατέρας τῆς ἀρχῆς ποιότης,
ἥπερ καὶ τῆς κατ' αὐτὴν διαθέσεως, διὰ τί μὴ ἐν ἀρχῇ
τῶν νοσημάτων πρὸς μὲν τὴν στέγνωσιν τῇ χαλώσῃ
ἀγωγῇ, πρὸς δὲ τὴν ῥύσιν τῇ στελλούσῃ χρησόμεθα; ἄλο-  
γον γὰρ πρὸς τὴν ἀρχὴν ἑτέρως ἡμᾶς ἵστασθαι, ὡς οὐ
τὴν αὐτὴν ποιότητα κεκτημένην τῇ διαθέσει, ἧσπερ ἀρχή
Γαληνός ιατρός. De optima secta ad Thrasybulum liber Vol. 1, p.222, line 2

αἴσθησιν παραγένοιντο, εἰ μὴ εἶχον ποιότητα. ἤτοι οὖν ἡ

τῶν ἀρχῶν ποιότης ἑτέρα ἐστὶ παρ' ἑκάστην τῶν διαθέσεων,
ἢ ἑκάστης ἀρχῆς ποιότης ἀδιάφορος τῆς κατ' αὐτὴν διαθέ-
σεως. εἰ μὲν οὖν ἑτέρα ἐστὶ τῶν ἀρχῶν ποιότης, ἀναφαί-
νεταί τις αὕτη τοῦ πάθους ἑτέρα κοινότης, ἣν ἐκεῖνοι πα-
ρῆκαν· εἰ δ' ἡ αὐτή ἐστιν ἑκατέρας τῆς ἀρχῆς ποιότης,
ἥπερ καὶ τῆς κατ' αὐτὴν διαθέσεως, διὰ τί μὴ ἐν ἀρχῇ
τῶν νοσημάτων πρὸς μὲν τὴν στέγνωσιν τῇ χαλώσῃ
ἀγωγῇ, πρὸς δὲ τὴν ῥύσιν τῇ στελλούσῃ χρησόμεθα; ἄλο-  
γον γὰρ πρὸς τὴν ἀρχὴν ἑτέρως ἡμᾶς ἵστασθαι, ὡς οὐ
τὴν αὐτὴν ποιότητα κεκτημένην τῇ διαθέσει, ἧσπερ ἀρχή
ἐστιν.
 Κεφ. νʹ. Ὅτι δὲ γελοῖόν ἐστιν οἴεσθαι ἐκ τῆς σταλ-
τικῆς ἀγωγῆς δυσπάθειαν τοῖς σώμασι παραγίνεσθαι, δι'
ἧς πυκνοῦται καὶ στέλλεται τὰ σώματα, ἐντεῦθεν ἄν τις
 315

μάθοι. εἰ ἡ πύκνωσις καὶ ἡ συστολὴ καὶ ἡ σκληρότης τῶν

σωμάτων δυσπαθείας ἦν αἰτία, οἱ φλεγμαίνοντες καὶ
ἐσκιῤῥωμένοι καὶ τὸ δέρμα σκληρὸν καὶ περιτεταμένον ὑπὸ
τῆς ἐσχάτης ἐνδείας ἔχοντες δυσπαθέστεροι ἂν ἦσαν τῶν
ὑγιαινόντων. οἱ γὰρ ὑγιαίνοντες μαλακώτερα καὶ ἀραιότερα
τὰ σώματα ἔχουσι, καὶ μᾶλλόν γε, ὅσον ἂν ὑγιαίνωσιν.

Γαληνός ιατρός. De affectuum renibus insidentium dignotione et curatione liber

Vol. 19, p.671, line 2

ναις πυρίαις καὶ καταπλάσμασιν, ὅσα τε ἀφύσου δυνάμεώς

ἐστιν, οἷον τὸ πήγανον, ἄνηθον, μελάνθιον καὶ τὰ ὅμοια
λελειωμένα μετὰ τὴν τελείαν ἕψησιν καὶ δίχα λειώσεως
ἐναφεψεῖν τῷ ὕδατι ἔν τε ταῖς πυρίαις καὶ τοῖς ἐνέμασιν.
εἰ δὲ ἐστηριγμένοι εἶεν ἔτι καὶ μετὰ ταῦτα πάντα
οἱ λίθοι, φυλάττειν δεῖ τὰ πλείονα καὶ ἀνεπιτήδεια τῇ τοῦ
κάμνοντος φύσει βρώματά τε καὶ πόματα, ἵνα μὴ ἡ γαστὴρ
διὰ τούτων πληρωθῇ καὶ βαρυνθῇ καὶ ἐμπνευματωθῇ ὑπὸ
τροφῶν ἢ χυμῶν ἢ πνευμάτων καὶ τῇ πληρώσει θλίψῃ τού-  
τους καὶ σφοδρότητα ἐργάζηται. ἔστωσαν δ' ἅπαντα μέ-
τρια καὶ κατάλληλα κατά τε ποιότητα καὶ ποσότητα τῇ τοῦ
κάμνοντος φύσει. θερμοτέρας δὲ οὔσης τῆς τοῦ κάμνοντος
φύσεως καὶ δίψους σφοδροῦ προκεκενωμένου τοῦ παντὸς
σώματος καὶ ἀπερίττου γενομένου, εἴ γε ἔθος ἔχει ψυχροπο-
τεῖν, σπλάγχνων μηδενὸς φλεγμαίνοντος ἢ ἀσθενῶν ὄντων,
δεδώκαμεν πολλάκις ὕδωρ ψυχρὸν ἀθρόως τῷ κάμνοντι μη-
δενὸς κωλύοντος καὶ παραχρῆμα ῥωσθέντων τῶν νεφρῶν,
ἐξώθησαν τὸν ἐσφηνωμένον λίθον. ἐπὶ δὲ τῶν πληθωρικῶν
καὶ περιττωματικῶν σωμάτων καὶ ἐφ' οἷς τε σπλάγχνων
ἀσθενὲς ὑπόκειται καὶ τὰ λοιπὰ σύστοιχα κελεύουσι παρα-
φυλάττεσθαι τὴν τοῦ ψυχροῦ πόσιν.
Γαληνός ιατρός. De affectuum renibus insidentium dignotione et curatione liber
Vol. 19, p.678, line 9

μα τράγειον ἢ ἕτερα ἄπειρα ἁπλᾶ τε καὶ σύνθετα. ὧν καὶ

τὰ πλείω βδελυρὰ, ἃ ἡ ἄλογος τριβὴ ἐφεῦρεν ἢ ἐκ φύσεως  
ἢ ἐκ τύχης ἢ αὐτοσχεδίου ἢ ἐκ τοῦ μιμητικοῦ ἢ ἐξ ὀνει-
ράτων ὡς ὁ τρωγλοδύτης ἢ ἐκ χρησμῶν ἢ ἐκ μαθήσεως ἢ
ἐξ ἑτέρων τινῶν, ἐξ ὧν συνέστηκεν ἡ ἐμπειρική. ἐπεὶ δὲ
ἄῤῥητα πάντα ταῦτα καθ' ἡμᾶς, οὐ δεῖ ἐπὶ τούτοις μέγα
θαῤῥεῖν διὰ τὸ ἀγνοεῖν τὸν τρόπον τῆς αὐτῶν ὠφελείας.
εἰ δέ ποτε προσφέρομεν διά τινα βίαν, οὐ δεῖ καταχρῆσθαι
τούτοις, ἵνα μὴ ὡς ἀῤῥήτως ἡμᾶς ὠφελοῦντα καὶ ἀῤῥήτως
βλάψωσι. δεῖ δὲ τὸν μέλλοντα κατὰ λόγον πράττειν ἰατρὸν
κατὰ τὰς δραστικὰς ποιότητας, δυνάμεις τε καὶ ἐνεργείας
σεμνύνεσθαι τὸ θαῤῥεῖν, ὡς εἰδότα διὰ τῆς μεθόδου τὴν
δύναμιν θερμοῦ τε καὶ ψυχροῦ, ξηροῦ τε καὶ ὑγροῦ, τῶν τε
στρυφνῶν, αὐστηρῶν, ὀξέων, γλυκέων, ἁλυκῶν, πικρῶν, δρι-
μέων, ἀποίων, παχυμερῶν τε καὶ λεπτομερῶν, τήν τε ἐνέρ-
 316

γειαν τῶν ἐκφρακτικῶν ἐπισπαστικῶν, ἐμπλαστικῶν καὶ

τῶν λοιπῶν κατὰ μέρος. ἐπεὶ δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ῥητὴ ἡ
τῶν θρυπτόντων τοὺς λίθους ὕλη, μᾶλλον τούτοις  
δεῖσθαί γε δέον ἢ τοῖς ἀῤῥήτοις, οἷον δαμασωνίῳ, πετροσε-
λίνῳ, πολυτρίχῳ καὶ τοῖς ὁμοίοις κατὰ δύναμιν τούτοις.
ἀλλὰ καὶ τὰ χλιαρὰν ἔχοντα δύναμιν οὐκ ἄθετα εἶδος.

Γαληνός ιατρός. De affectuum renibus insidentium dignotione et curatione liber

Vol. 19, p.680, line 7

τε ζῇν οὔτε ὑγιαίνοντας οὔτε νοσοῦντας. ἐπεὶ δὲ μία ἐστὶν

ἀσφαλεστέρα ἡ ἐπιτομωτάτη ὁδὸς εἰς ἀπαλλαγὴν τοῦ πά-
θους ἡ δίαιτα. ἡ δὲ τῶν ἄλλων φαρμάκων κατάχρησις καὶ  
ἐπαλληλία πολλοῖς πολλάκις οἶδα ἐπιτρίβεσθαι νόσους. τοί-
νυν ἐπειδὴ θερμοτέρας καὶ ὑγροτέρας κράσεως μετείληφας,
ἥλιε τῆς ἐμῆς ψυχῆς, καὶ ἡλικίας παιδικῆς καὶ δυνάμεως
ἀσθενοῦς καὶ ἕξεως ἰσχνῆς καὶ σχέσεως ἀραιᾶς καὶ πρὸς
τούτοις εὐαισθησίας, δεῖ σε διὰ μὲν τὴν κρᾶσιν καὶ τὴν
ἡλικίαν τὴν ἕξιν τε καὶ σχέσιν λαμβάνειν τὰ ὅμοια κατὰ
ποιότητα ἐν τροφαῖς καὶ πόμασι καὶ ὅσα πέψαι δύνῃ, διὰ
δὲ τὴν ἀσθένειαν τῆς δυνάμεως ὀλίγας καὶ πολλάκις. ὀλίγα
μὲν διὰ τὴν ἀσθένειαν. πρὸς γὰρ τὸν ἐργάτην δεῖ εἶναι
καὶ τὸ φορτίον. πολλάκις καὶ διὰ τὴν κατεπείγουσαν χρείαν.
τοὺς γὰρ γυμναστὰς καὶ ὁδοιπόρους πολεμιστάς τε πάντας
τοὺς τὰ σφοδρὰ γυμνάσια μετιόντας καὶ ἀμέμπτως ὑγιαί-
νοντας οὐκ ἐγχωρεῖ διακρίνειν, ἃ δεῖ προσφέρεσθαί τε καὶ
σιτία καὶ ποτά. χρῆσθαι γὰρ ἀναγκαῖον αὐτοῖς οἷα ἂν εὐ-
πορήσωσιν. οὐ μόνον δὲ τούτοις δεῖ οὕτως διαιτᾶσθαι,
ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν ἀσχολίαις πολιτικαῖς ὄντας ἢ τῷ καλου-
μένῳ περιστατικῷ βίῳ. ἐπεὶ δὲ σήμερον ἰδιοπραγῇ, τοῦ  

Γαληνός ιατρός. De affectuum renibus insidentium dignotione et curatione liber

Vol. 19, p.687, line 12

οὐδὲ γὰρ ὡς τροφὴ τὰ πλεῖστα μυσὰ ἡμῖν αὐτῶν ἐστὶν,

ἀλλ' ὡς φάρμακα ῥωστικὰ στομάχου τε καὶ γαστρὸς παρα-
λαμβάνεται. καὶ περὶ μὲν βρώσεως τοσοῦτον. περὶ δὲ πο-
μάτων νῦν ἤδη λεκτέον καὶ πρῶτόν γε περὶ οἴνου. τὰ μὲν
γὰρ ἄλλα ὑγρὰ ἢ οὐδὲν πρὸς ἀνάτρεψιν συντελοῦσιν ἢ καὶ
ἐναντιοῦνται τὰ πλείω. μόνος δὲ ὁ οἶνος δύναται τρέφειν,
ἐπειδὴ πάντων ὑγρῶν πλείστην οἰκειότητα ἔχει πρὸς τὰ
ἡμέτερα σώματα. ἔχει γάρ τινα καὶ τὸ ἔλαιον καὶ μέλι,
ἀλλ' οὐ τοσαύτην, ὅσην ὁ οἶνος. διαφοραῖς δὲ κρίνεται.
καὶ πρώτη μὲν αὐτοῦ διαφορὰ ἡ κατὰ χρόαν. δευτέρα δὲ
ἡ κατὰ τὴν γευστικὴν ποιότητα. τρίτη ἡ κατὰ τὴν σύ-
στασιν. τετάρτη ἡ κατὰ τὴν ὀσμήν. πέμπτη ἡ κατὰ τὴν
δύναμιν. ἀλλὰ περὶ τούτων κατὰ μέρος διεξιέναι περιτ-
τόν. ῥητέον τε ἰδικώτερον ποῖος τῶν οἴνων σοι πρόσφο-
 317

ρος. ἄλλος γὰρ ἄλλοις λυσιτελεῖ καὶ ἑτέρῳ πάλιν οὐχ ὁ

αὐτός. σοὶ δὲ φημὶ συμφέρει τὸ λεπτὸν καὶ λευκὸν καὶ
ὀλιγοφόρον. ὁ γὰρ τοιοῦτος τῶν οἴνων εὐανάδοτός τέ ἐστι  
καὶ λεπτύνει τοὺς ἐν ἡμῖν χυμοὺς καὶ δι' οὕρων ἐκκρίνει
καὶ τὴν δύναμιν ῥώννυσιν. ἀσύμφοροι δὲ οἱ λοιποὶ, ὥσπερ
ἐπὶ ἄλλων ὠφέλιμοι.
      

Γαληνός ιατρός. De affectuum renibus insidentium dignotione et curatione liber

Vol. 19, p.688, line 12

   

Κεφάλαιον ζʹ.

  Χρὴ δὲ καὶ περὶ ὕδατος βραχέα προσδιατρῖψαι τοῖς

λόγοις. κοινὸν γὰρ τοῦτο καὶ ὑγιαίνουσι καὶ νοσοῦσι παρα-
μύθιον καὶ ἀναγκαῖόν ἐστι μάλιστα. ἐπεὶ τῶν κοσμικῶν τε
καὶ μοναχῶν στοιχείων, ἐξ ὧν ἁπάντων σῶμα τὴν σύστασιν
ὅλην, ὂν καὶ αὐτό. διὰ τοῦτο οὖν οὐ παρέργως ῥηθήσεται
ἡμῖν. τρισὶν αἰσθήσεσι κρίνεται τὸ καθαρώτατον, ὕδωρ,
γεύσει, ὄψει καὶ ὀσφρήσει. γεύσει, εἰ μηδεμίαν προσλάβοι
ποιότητα, ἀλλ' ἀκριβῶς ἄποιον φαίνοιτο· ὄψει, εἰ καθαρὸν
καὶ εἰλικρινὲς ἢ διαυγὲς ἀκριβῶς· ὀσφρήσει, εἰ μηδὲν αὐ-
τῷ ἔνεστι ὅσα τοῖς μοχθηροῖς ἐνυπάρχει. ταῦτα γὰρ ὀξύ-
τητος ἢ σηπεδόνος ἢ δριμύτητος ἢ ἅλμης ἤ τινος ἄλλης
κακίας μετέχει ἀῤῥήτου. χρὴ δέ σοι τὸ ὕδωρ παρὰ πᾶσαν
τὴν δίαιταν καθαρώτατον εἶναι καὶ διυλιστὸν καὶ κοῦφον  
καὶ πηγαῖον. τοῦτο δὲ καὶ ψυχρόν ἐστιν κατὰ τὴν αὑτοῦ
φύσιν. εἰ δὲ δὴ καὶ ταχέως ὑποχωροίη τῶν ὑποχονδρίων,
μηδὲν ζήτει ἕτερον βέλτιον. καὶ οὐχὶ καθάπερ οἴνων τε
καὶ σιτίων καὶ γυμνασίων καὶ ἐγρηγόρσεως καὶ ὕπνων ἄλ-
λων ἄλλους ἀπολαύειν προσήκει κατὰ τὰς διαφερούσας

Hermias Apol., Irrisio gentilium philosophorum Sec. 11, line 8

τῷ πρεσβυτάτῳ τῶν Ἰώνων; ἀλλ' ὁ πολίτης αὐτοῦ Ἀναξίμανδρος τοῦ

ὑγροῦ πρεσβυτέραν ἀρχὴν εἶναι λέγει τὴν ἀίδιον κίνησιν καὶ ταύτῃ τὰ μὲν
γεννᾶσθαι, τὰ δὲ φθείρεσθαι. καὶ δὴ τοίνυν πιστὸς Ἀναξίμανδρος ἔστω.
 Καὶ μὴν οὐκ εὐδοκιμεῖ Ἀρχέλαος ἀποφαινόμενος τῶν ὅλων ἀρ-
χὰς θερμὸν καὶ ψυχρόν; ἀλλὰ καὶ τούτῳ πάλιν ὁ μεγαλόφωνος Πλάτων
οὐχ ὁμολογεῖ λέγων ἀρχὰς εἶναι θεὸν καὶ ὕλην καὶ παράδειγμα. νῦν μὲν
καὶ δὴ πέπεισμαι. πῶς γὰρ οὐ μέλλω πιστεύειν φιλοσόφῳ τῷ τὸ Διὸς ἅρμα
πεποιηκότι; κατόπιν δὲ αὐτοῦ μαθητὴς Ἀριστοτέλης ἕστηκε ζηλοτυπῶν
τὸν διδάσκαλον τῆς ἁρματοποιίας. οὗτος ἀρχὰς ἄλλας ὁρίζεται τὸ ποιεῖν καὶ  
τὸ πάσχειν. καὶ τὸ μὲν ποιοῦν ἀπαθὲς εἶναι τὸν αἰθέρα, τὸ δὲ πάσχον
ἔχειν ποιότητας τέσσαρας, ξηρότητα ὑγρότητα θερμότητα ψυχρότητα· τῇ
γὰρ τούτων εἰς ἄλληλα μεταβολῇ πάντα γίνεται καὶ φθείρεται.
 Κεκμήκαμεν ἤδη μεταβαλλόμενοι ἄνω καὶ κάτω τοῖς δόγμασι.
 318

πλὴν ἐπί γε τῆς Ἀριστοτέλους γνώμης στήσομαι καὶ μηκέτι μοι μηδὲ
εἷς λόγος ὀχλείτω. ἀλλὰ τί δῆτα πάθοιμ' ἄν; νευροσπαστοῦσι γάρ μου τὴν
ψυχὴν ἀρχαιότεροι τούτων γέροντες. Φερεκύδης μὲν ἀρχὰς εἶναι λέγων
Ζῆνα καὶ Χθονίην καὶ Κρόνον· Ζῆνα μὲν τὸν αἰθέρα, Χθονίην δὲ τὴν γῆν,
Κρόνον δὲ τὸν χρόνον· ὁ μὲν αἰθὴρ τὸ ποιοῦν, ἡ δὲ γῆ τὸ πάσχον, ὁ δὲ
χρόνος ἐν ᾧ τὰ γινόμενα. ζηλοτυπία τοίνυν τῶν γερόντων πρὸς ἀλλήλους.
ταῦτα γάρ τοι πάντα ὁ Λεύκιππος λῆρον ἡγούμενος ἀρχὰς εἶναί φησι τὰ
ἄπειρα καὶ ἀεικίνητα καὶ ἐλάχιστα· καὶ τὰ μὲν λεπτομερῆ ἄνω

Επίκουρος. ., Epistula ad Herodotum Sec. 44, line 7

καὶ τῇ κουφοτάτῃ καὶ τῇ βαρυτάτῃ) τὸν αἰῶνα, καὶ αἱ μὲν εἰς

μακρὰν ἀπ' ἀλλήλων διιστάμεναι, αἱ δὲ αὐτοῦ τὸν παλμὸν ἴσχυ-
σαι, ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἢ στεγαζόμεναι
παρὰ τῶν πλεκτικῶν.
ἥ τε γὰρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα
ἑκάστην αὐτὴν τοῦτο παρασκευάζει, τὴν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε
οὖσα ποιεῖσθαι· ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατὰ τὴν
σύγκρουσιν τὸν ἀποπαλμὸν ποιεῖ, ἐφ' ὁπόσον ἂν ἡ περιπλοκὴ
τὴν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ. ἀρχὴ δὲ τούτων
οὐκ ἔστιν, ἀιδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καὶ τοῦ κενοῦ. (φησὶ δ'
ἐνδοτέρω μηδὲ ποιότητά τινα περὶ τὰς ἀτόμους εἶναι πλὴν σχή-
ματος καὶ μεγέθους καὶ βάρους· τὸ δὲ χρῶμα παρὰ τὴν θέσιν  
τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώ-
σεσί φησι. πᾶν τε μέγεθος μὴ εἶναι περὶ αὐτάς· οὐδέποτε γοῦν
ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει.)
 Ἡ τοσαύτη δὴ φωνὴ τούτων πάντων μνημονευομένων τὸν
ἱκανὸν τύπον ὑποβάλλει τῆς τῶν ὄντων φύσεως ἐπινοίας.
 Ἀλλὰ μὴν καὶ κόσμοι ἄπειροί εἰσιν, οἵ θ' ὅμοιοι τούτῳ καὶ
ἀνόμοιοι. αἵ τε γὰρ ἄτομοι ἄπειροι οὖσαι, ὡς ἄρτι
Επίκουρος. ., Epistula ad Herodotum Sec. 54, line 1

... πολλὴν γὰρ ἔνδειαν ἕξει τοῦτο πάσχων ὑπ' ἐκείνης

ἀλλ' εὐθὺς τὴν γινομένην πληγὴν ἐν ἡμῖν, ὅταν φωνὴν ἀφίωμεν,
τοιαύτην ἔκθλιψιν ὄγκων τινῶν ῥεύματος πνευματώδους ἀποτε-
λεστικῶν ποιεῖσθαι, ἣ τὸ πάθος τὸ ἀκουστικὸν ἡμῖν παρα-
σκευάζει.
 Καὶ μὴν καὶ τὴν ὀσμὴν νομιστέον, ὥσπερ καὶ τὴν ἀκοὴν
οὐκ ἄν ποτε οὐθὲν πάθος ἐργάσασθαι, εἰ μὴ ὄγκοι τινὲς ἦσαν
ἀπὸ τοῦ πράγματος ἀποφερόμενοι σύμμετροι πρὸς τοῦτο τὸ
αἰσθητήριον κινεῖν, οἱ μὲν τοῖοι τεταραγμένως καὶ ἀλλοτρίως,
οἱ δὲ τοῖοι ἀταράχως καὶ οἰκείως ἔχοντες.  
 Καὶ μὴν καὶ τὰς ἀτόμους νομιστέον μηδεμίαν ποιότητα τῶν
φαινομένων προσφέρεσθαι πλὴν σχήματος καὶ βάρους καὶ με-
γέθους καὶ ὅσα ἐξ ἀνάγκης σχήματος συμφυῆ ἐστι. ποιότης
γὰρ πᾶσα μεταβάλλει· αἱ δὲ ἄτομοι οὐδὲν μεταβάλλουσιν, ἐπει-
δή περ δεῖ τι ὑπομένειν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων στε-
ρεὸν καὶ ἀδιάλυτον, ὃ τὰς μεταβολὰς οὐκ εἰς τὸ μὴ ὂν ποιήσε-
ται οὐδ' ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἀλλὰ κατὰ μεταθέσεις ἐν πολλοῖς,
 319

τινῶν δὲ καὶ προσόδους καὶ ἀφόδους. ὅθεν ἀναγκαῖον τὰ [μὴ]

μετατιθέμενα ἄφθαρτα εἶναι καὶ τὴν τοῦ μεταβάλλοντος φύσιν
οὐκ ἔχοντα, ὄγκους δὲ καὶ σχηματισμοὺς ἰδίους· ταῦτα γὰρ
καὶ ἀναγκαῖον ὑπομένειν.

Επίκουρος. ., Deperditorum librorum reliquiae

Frag. 30, sec. 28, line 3

συγ[κρ]ίσεων [ὁ]μοιο̣[ ]  
[           τοὺς περὶ φύ]σεως πεπραγμ[ατ]ευμένους·
ἀλλὰ καὶ δόξας διορᾶν ἀρ-
[χ]ῶν πο[ῖαί ε]ἰσιν ὀρθ̣α̣ὶ̣ ἢ ποῖ-
αι οὐκ ὀ[ρθ]α̣ί, ὥστε δὴ αὐτοὶ
..του....[ἐ]ν τοῖς π[ω̣]ς του-
        κων
.ια        ε..
ταύτ[η]ν τὴν̣ δόξ[αν· ἡ-]
με[ῖς γ̣]ὰρ [κ]ατὰ τὰς π̣[οι]ότ[η-]
τ̣α̣[ς κα]ὶ μ̣ὴ κατ' ἄλ̣[λ]ο ρ[ ]
ὁμο[ιο]μ̣έρεια προα[ ]
.γ̣[...]κε̣[....]ας[.]νοκ̣ε[ ]  
[                     κα]θὸ ἑκάστη ἐ̣[π̣ι]φορὰ [ἐ̣]φ' ὅτι
δήποτε γίν[ε]τ̣αι· τὸ ἐν τῶι
λόγωι ἐκ τῆς [κα]ταφορᾶς συμ-
περιλαμβα[νό]μ̣ε̣[ν]ον καὶ
ἐπ[ιφορ]ᾶι τῆι [πε]ριφοραῖσ̣

Lysias Orat., Frag. a Page 357, line 7

ΚΑΤΑ ΝΙΚΙΔΟΥ ΑΡΓΙΑΣ.

ΠΡΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΝ ΚΑΙ ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΟΝ.

ΥΠΕΡ ΝΙΚΟΜΑΧΗΣ.

 Marcellinus in Hermog. IV 324 Walz: ὁ Λυσίας ἐν τῷ

ὑπὲρ Νικομάχης διώκων Ἐκφαντίδην καὶ Διοφάνην οὐκ ἦλ-
θεν ἐπὶ τὸ κεφάλαιον τοῦτο, διὰ τὸ μίαν εἶναι ἀμφοτέρων τὴν
ποιότητα.
 320

ΠΡΟΣ ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ (vel ΞΕΝΟΚΡΑΤΗΝ).

 Συγκομίσας δ' ὀπώραν καὶ ἀποδόμενος τὸν ἀγρόν.

Phot. lex. p. 546 et 767. Suid. v. συγκομιδή. Et. M. 733, 23.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑΚΛΕΟΥΣ ΘΥΓΑΤΡΟΣ.

 Harp. v. πεντακοσιομέδιμνον, Ὑβάδαι.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΦΑΣΙΝ ΤΟΥ ΟΡΦΑΝΙΚΟΥ ΟΙΚΟΥ.

 Harp. v. φάσις.

ΚΑΤΑ ΠΑΝΤΑΛΕΟΝΤΟΣ.

 Poll. IV 23 (ἱκανότης).

Σέξτος Εμπειρικός. Pyrrhoniae hypotyposes Book 1, sec. 94, line 6

τραχύνει, καθάπερ καὶ τὸ ἔλαιον, καίτοι τὴν ἐπιφάνειαν

παρηγοροῦν. καὶ ἡ θαλαττία νάρκη τοῖς μὲν ἄκροις προς-
τεθεῖσα ναρκᾶν ποιεῖ, τῷ δ' ἄλλῳ σώματι ἀλύπως παρα-  
τίθεται. διόπερ ὁποῖον μὲν ἔστι πρὸς τὴν φύσιν ἕκαστον
τούτων οὐχ ἕξομεν λέγειν, ὁποῖον δὲ φαίνεται ἑκάστοτε
δυνατὸν εἰπεῖν. καὶ ἄλλα δὲ πλείω τούτων ἔνεστι λέγειν·
ἀλλ' ἵνα μὴ διατρίβωμεν, διὰ τὴν πρόθεσιν [τοῦ τρόπου]
τῆς συγγραφῆς ἐκεῖνο λεκτέον. ἕκαστον τῶν φαινομένων
ἡμῖν αἰσθητῶν ποικίλον ὑποπίπτειν δοκεῖ, οἷον τὸ μῆλον
λεῖον εὐῶδες γλυκὺ ξανθόν. ἄδηλον οὖν πότερόν ποτε
ταύτας μόνας ὄντως ἔχει τὰς ποιότητας, ἢ μονόποιον μέν
ἐστιν, παρὰ δὲ τὴν διάφορον κατασκευὴν τῶν αἰσθητηρίων
διάφορον φαίνεται, ἢ καὶ πλείονας μὲν τῶν φαινομένων
ἔχει ποιότητας, ἡμῖν δ' οὐχ ὑποπίπτουσί τινες αὐτῶν.
μονόποιον μὲν γὰρ εἶναι τοῦτο ἐνδέχεται λογίζεσθαι ἐκ τῶν
ἔμπροσθεν ἡμῖν εἰρημένων περὶ τῆς εἰς τὰ σώ-
ματα ἀναδιδομένης τροφῆς καὶ τοῦ ὕδατος τοῦ εἰς τὰ δένδρα
ἀναδιδομένου καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ [ἐν] αὐλοῖς καὶ σύριγξι
καὶ τοῖς παραπλησίοις ὀργάνοις ἐμπνεομένου· δύναται
γὰρ καὶ τὸ μῆλον μονοειδὲς μὲν εἶναι, διάφορον δὲ θεωρεῖ-
σθαι παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν αἰσθητηρίων περὶ ἃ γίνεται
 321

Σέξτος Εμπειρικός. Pyrrhoniae hypotyposes Book 1, sec. 94, line 9

τίθεται. διόπερ ὁποῖον μὲν ἔστι πρὸς τὴν φύσιν ἕκαστον

τούτων οὐχ ἕξομεν λέγειν, ὁποῖον δὲ φαίνεται ἑκάστοτε
δυνατὸν εἰπεῖν. καὶ ἄλλα δὲ πλείω τούτων ἔνεστι λέγειν·
ἀλλ' ἵνα μὴ διατρίβωμεν, διὰ τὴν πρόθεσιν [τοῦ τρόπου]
τῆς συγγραφῆς ἐκεῖνο λεκτέον. ἕκαστον τῶν φαινομένων
ἡμῖν αἰσθητῶν ποικίλον ὑποπίπτειν δοκεῖ, οἷον τὸ μῆλον
λεῖον εὐῶδες γλυκὺ ξανθόν. ἄδηλον οὖν πότερόν ποτε
ταύτας μόνας ὄντως ἔχει τὰς ποιότητας, ἢ μονόποιον μέν
ἐστιν, παρὰ δὲ τὴν διάφορον κατασκευὴν τῶν αἰσθητηρίων
διάφορον φαίνεται, ἢ καὶ πλείονας μὲν τῶν φαινομένων
ἔχει ποιότητας, ἡμῖν δ' οὐχ ὑποπίπτουσί τινες αὐτῶν.
μονόποιον μὲν γὰρ εἶναι τοῦτο ἐνδέχεται λογίζεσθαι ἐκ τῶν
ἔμπροσθεν ἡμῖν εἰρημένων περὶ τῆς εἰς τὰ σώ-
ματα ἀναδιδομένης τροφῆς καὶ τοῦ ὕδατος τοῦ εἰς τὰ δένδρα
ἀναδιδομένου καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ [ἐν] αὐλοῖς καὶ σύριγξι
καὶ τοῖς παραπλησίοις ὀργάνοις ἐμπνεομένου· δύναται
γὰρ καὶ τὸ μῆλον μονοειδὲς μὲν εἶναι, διάφορον δὲ θεωρεῖ-
σθαι παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν αἰσθητηρίων περὶ ἃ γίνεται
αὐτοῦ ἡ ἀντίληψις. πλείονας δὲ τῶν φαινομένων ἡμῖν
ποιοτήτων ἔχειν τὸ μῆλον ποιότητας δύνασθαι οὕτως ἐπι-
λογιζόμεθα. ἐννοήσωμέν τινα ἐκ γενετῆς ἁφὴν μὲν ἔχοντα

Σέξτος Εμπειρικός. Pyrrhoniae hypotyposes Book 1, sec. 97, line 4

... παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν αἰσθητηρίων περὶ ἃ γίνεται

αὐτοῦ ἡ ἀντίληψις. πλείονας δὲ τῶν φαινομένων ἡμῖν
ποιοτήτων ἔχειν τὸ μῆλον ποιότητας δύνασθαι οὕτως ἐπι-
λογιζόμεθα. ἐννοήσωμέν τινα ἐκ γενετῆς ἁφὴν μὲν ἔχοντα
καὶ ὄσφρησιν καὶ γεῦσιν, μήτε δὲ ἀκούοντα μήτε ὁρῶντα.
οὗτος τοίνυν ὑπολήψεται μήτε ὁρατόν τι εἶναι τὴν ἀρχὴν
μήτε ἀκουστόν, ἀλλὰ μόνα ἐκεῖνα τὰ τρία γένη τῶν ποιο-
τήτων ὑπάρχειν ὧν ἀντιλαμβάνεσθαι δύναται. καὶ ἡμᾶς οὖν
ἐνδέχεται τὰς πέντε μόνας αἰσθήσεις ἔχοντας μόνον ἀντι-
λαμβάνεσθαι, ἐκ τῶν περὶ τὸ μῆλον ποιοτήτων, ὧν ἐσμεν
ἀντιληπτικοί· ὑποκεῖσθαι δὲ ἄλλας οἷόν τέ ἐστι ποιότητας,
ὑποπιπτούσας ἑτέροις αἰσθητηρίοις, ὧν ἡμεῖς οὐ μετεσχή-
καμεν, διὸ οὐδὲ ἀντιλαμβανόμεθα τῶν κατ' αὐτὰς αἰσθη-
τῶν. ἀλλ' ἡ φύσις συνεμετρήσατο, φήσει τις, τὰς αἰσθή-
σεις πρὸς τὰ αἰσθητά. ποία φύσις, διαφωνίας τοσαύτης ἀν-  
επικρίτου παρὰ τοῖς δογματικοῖς οὔσης περὶ τῆς ὑπάρξεως
τῆς κατ' αὐτήν; ὁ γὰρ ἐπικρίνων αὐτὸ τοῦτο εἰ ἔστι φύ-
σις, εἰ μὲν ἰδιώτης εἴη, ἄπιστος ἔσται κατ' αὐτούς, φιλό-
σοφος δὲ ὢν μέρος ἔσται τῆς διαφωνίας καὶ κρινόμενος
αὐτὸς ἀλλ' οὐ κριτής. πλὴν ἀλλ' εἰ ἐνεχώρει καὶ ταύτας
μόνας ὑποκεῖσθαι παρὰ τῷ μήλῳ τὰς ποιότητας ὧν ἀντι

Σέξτος Εμπειρικός. Pyrrhoniae hypotyposes Book 3, sec. 33, line 1

 322

λογουμένης ἀποίου παρά τισιν ὕλης, ἣν οὐδὲ αὐτοὶ κατα-

λαμβάνειν διαβεβαιοῦνται, τί δεῖ καὶ λέγειν; οἱ δὲ περὶ
Ἀριστοτέλην τὸν Περιπατητικὸν πῦρ ἀέρα ὕδωρ γῆν τὸ
κυκλοφορητικὸν σῶμα, Δημόκριτος δὲ καὶ Ἐπί-
κουρος ἀτόμους, Ἀναξαγόρας δὲ ὁ Κλαζομένιος
ὁμοιομερείας, Διόδωρος δὲ ὁ ἐπικληθεὶς Κρόνος
ἐλάχιστα καὶ ἀμερῆ σώματα, Ἡρακλείδης δὲ ὁ
Ποντικὸς καὶ Ἀσκληπιάδης ὁ Βιθυνὸς ἀνάρμους
ὄγκους, οἱ δὲ περὶ Πυθαγόραν τοὺς ἀριθμούς, οἱ
δὲ μαθηματικοὶ τὰ πέρατα τῶν σωμάτων, Στράτων
δὲ ὁ φυσικὸς τὰς ποιότητας. τοσαύτης τοίνυν καὶ ἔτι
πλείονος διαφωνίας γεγενημένης περὶ τῶν ὑλικῶν ἀρχῶν
παρ' αὐτοῖς, ἤτοι πάσαις συγκαταθησόμεθα ταῖς κειμέναις
στάσεσι καὶ ταῖς ἄλλαις ἢ τισίν. ἀλλὰ πάσαις μὲν οὐ δυνατόν·
οὐ γὰρ δήπου δυνησόμεθα καὶ τοῖς περὶ Ἀσκληπιάδην
συγκατατίθεσθαι, θραυστὰ εἶναι τὰ στοιχεῖα λέ-
γουσι καὶ ποιά, καὶ τοῖς περὶ Δημόκριτον, ἄτομα
ταῦτα εἶναι φάσκουσι καὶ ἄποια, καὶ τοῖς περὶ Ἀνα-
ξαγόραν, πᾶσαν αἰσθητὴν ποιότητα περὶ ταῖς
ὁμοιομερείαις ἀπολείπουσιν. εἰ δέ τινα στάσιν τῶν
ἄλλων προκρινοῦμεν, ἤτοι ἁπλῶς καὶ ἄνευ ἀποδείξεως

Σέξτος Εμπειρικός. Pyrrhoniae hypotyposes Book 3, sec. 57, line 3

λεγομένοις ὑπ' αὐτῶν δυνατός ἐστι, διὰ βραχέων ἐπιστήσω.

πολλὰ μὲν γὰρ λέγεται περὶ κράσεως, καὶ σχεδὸν ἀνήνυτοι
περὶ τοῦ προκειμένου σκέμματός εἰσι παρὰ τοῖς δογματι-  
κοῖς στάσεις· ὅθεν εὐθέως ἅμα τῇ ἀνεπικρίτῳ διαφωνίᾳ
καὶ τὸ ἀκατάληπτον τοῦ σκέμματος συνάγοιτ' ἄν. ἡμεῖς
δὲ νῦν τὴν πρὸς ἕκαστον αὐτῶν ἀντίρρησιν παραιτησάμε-
νοι διὰ τὴν πρόθεσιν τῆς συγγραφῆς, τάδε λέξειν ἐπὶ
τοῦ παρόντος ἀποχρώντως ὑπολαμβάνομεν.
 Τὰ κιρνάμενα ἐξ οὐσίας καὶ ποιοτήτων συγκεῖσθαι
φασίν. ἤτοι οὖν τὰς μὲν οὐσίας αὐτῶν μίγνυσθαι φήσει
τις, τὰς δὲ ποιότητας μηδαμῶς, ἢ τὰς μὲν ποιότητας ἀνα-
μίγνυσθαι, μηκέτι δὲ τὰς οὐσίας, ἢ μηθέτερον ἀναμίγνυ-
σθαι θατέρῳ, ἢ ἀμφότερα ἑνοῦσθαι ἀλλήλοις. ἀλλ' εἰ μὲν
οὔτε αἱ ποιότητες οὔτε αἱ οὐσίαι ἀναμίγνυνται ἀλλήλοις,
ἀνεπινόητος ἔσται ἡ κρᾶσις· πῶς γὰρ μία αἴσθησις ἀπὸ
τῶν κιρναμένων γίνεσθαι συμβήσεται, εἴγε κατὰ μηδὲν
τῶν προειρημένων μίγνυται ἀλλήλοις τὰ κιρνάμενα; εἰ
δὲ αἱ μὲν ποιότητες ἁπλῶς παρακεῖσθαι λεχθεῖεν ἀλλήλαις,
αἱ δὲ οὐσίαι μίγνυσθαι, καὶ οὕτως ἄτοπον ἂν εἴη τὸ λε-
γόμενον· οὐ γὰρ κεχωρισμένων τῶν ποιοτήτων τῶν ἐν
ταῖς κράσεσιν ἀντιλαμβανόμεθα, ἀλλ' ὡς μιᾶς ἀπὸ τῶν
 323

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 8, sec. 213, line 6

λευκοῦ χρώματος, οὐδὲ φωνῆς ἀντιλαμβανόμενος γλυ-

καίνεται τὴν γεῦσιν. καίτοι μακρόν ἐστι ζητεῖν, εἰ δύνα-
ται τὸ ὁμογενὲς τοῦ ὁμογενοῦς καὶ τὸ ἀνομογενὲς τοῦ
ἀνομογενοῦς εἶναι σημεῖον, ὅτε καὶ τὸ τούτου ἔγγιον ἀπελ-
πίσειεν ἄν τις νοῦν ἔχων, φημὶ δὲ τὸ μηδὲ ἑαυτοῦ δύνα-
σθαι ἐνδεικτικὸν εἶναι τὸ αἰσθητόν. τῶν γὰρ περὶ τού-
του σκεψαμένων, ὡς πολλάκις ἐδείξαμεν, οἱ μέν φασιν
αὐτὸ μὴ τοιοῦτο λαμβάνεσθαι ὑπὸ τῆς αἰσθήσεως οἷόν
ἐστι φύσει· οὔτε γὰρ λευκὸν οὔτε μέλαν, οὔτε θερμόν,
οὐ ψυχρόν, οὐ γλυκύ, οὐ πικρόν, οὐκ ἄλλην τοιαύτην ἔχον
ποιότητα αὐτὸ καθεστάναι, κενοπαθούσης δὲ καὶ ψευδο-
μένης ἡμῶν τῆς αἰσθήσεως τοιοῦτο δοκεῖν ὑποκεῖσθαι·
οἱ δὲ τινὰ μὲν τῶν αἰσθητῶν ἔδοξαν κατ' ἀλήθειαν ὑπο-
κεῖσθαι τινὰ δὲ μηδαμῶς, ἄλλοι δὲ πᾶσι τὴν ὕπαρξιν
ἐπ' ἴσης προσεμαρτύρησαν. τοσαύτης οὖν καὶ ἀδιακρίτου
στάσεως οὔσης περὶ τῆς τῶν αἰσθητῶν ὑποστάσεως, πῶς
οἷόν τε λέγειν αὑτοῦ παραστατικὸν εἶναι τὸ αἰσθητόν,
ὅτε οὐδέπω γινώσκεται τίς ἐστιν ἡ ἀληθὴς τῶν οὕτως δια-
φωνούντων στάσις; ἀλλ' ἐκεῖνό γε κρατεῖν χρή, ὡς εἴπερ
οὔτε τὸ ὁμογενὲς αἰσθητὸν τοῦ ὁμογενοῦς αἰσθητοῦ οὔτε  
τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς οὔτ' αὐτὸ ἑαυτοῦ

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 9, sec. 336, line 1

κατά τε σώματα καὶ τὸ κενόν, τουτέστι κατά τε τὸ πλῆθος τῶν  

σωμάτων καὶ κατὰ τὸ μέγεθος τοῦ κενοῦ, ἀντιπαρηκουσῶν ἀλ-
λήλαις τῶν καθ' ἑκάτερον ἀπειριῶν. οἱ δὲ φάμενοι μηδ' ὅλως
εἶναι κενόν, ὡς οἱ ἐκ τοῦ Περιπάτου, τὸ ὅλον καὶ τὸ
πᾶν τῶν σωμάτων μόνον, οὐχὶ δὲ καὶ τοῦ κενοῦ ἐπικατηγοροῦ-
σιν. γέγονε δέ τις διάστασις βραχεῖα καὶ περὶ τοῦ μέρους.
Ἐπίκουρος μὲν γὰρ ἕτερον ἠξίου τυγχάνειν τὸ μέρος
τοῦ ὅλου, καθάπερ τὴν ἄτομον τοῦ συγκρίματος,
εἴγε ἐκείνη μὲν ἄποιός ἐστι, τὸ δὲ σύγκριμα πεποίωται, ἤτοι
λευκὸν ἢ μέλαν ἢ κοινῶς κεχρωσμένον καὶ ἤτοι θερμὸν ἢ ψυ-
χρὸν ἢ ἄλλην τινὰ ἔχον ποιότητα. οἱ δὲ Στωικοὶ οὔτε ἕτε-
ρον τοῦ ὅλου τὸ μέρος οὔτε τὸ αὐτό φασιν ὑπάρχειν·
ἡ γὰρ χεὶρ οὔτε ἡ αὐτὴ τῷ ἀνθρώπῳ ἐστίν (οὐ γάρ ἐστιν ἄν-
θρωπος), οὔτε ἑτέρα παρὰ τὸν ἄνθρωπον (σὺν αὐτῇ γὰρ ὁ ἄν-
θρωπος νοεῖται ἄνθρωπος). ὁ δὲ Αἰνησίδημος κατὰ Ἡρά-
κλειτον καὶ ἕτερόν φησι τὸ μέρος τοῦ ὅλου καὶ ταὐ-
τόν· ἡ γὰρ οὐσία καὶ ὅλη ἐστὶ καὶ μέρος, ὅλη μὲν κατὰ τὸν
κόσμον, μέρος δὲ κατὰ τὴν τοῦδε τοῦ ζῴου φύσιν. τὸ δὲ μόριον
καὶ αὐτὸ λέγεται διχῶς, καὶ ὁτὲ μὲν ὡς διαφέρον τοῦ ἰδίως
νοουμένου μέρους, καθά φασιν αὐτὸ μέρος μέρους εἶναι,
καθάπερ δάκτυλον μὲν τῆς χειρός, οὖς δὲ τῆς κεφαλῆς,
 324

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 9, sec. 374, line 5

κος ἔσται, ἀλλὰ καὶ πλάτος καὶ βάθος, καὶ τὸ πλάτος οὐχ
ἁπλῶς πλάτος, ἀλλὰ καὶ μῆκος καὶ βάθος, ὡσαύτως δὲ καὶ
ἡ λειπομένη διάστασις. εἰ δὲ συνελθόντων τούτων τότε
ἐπισυνέβη τὸ σῶμα, ἤτοι συνελθόντων αὐτῶν μένει ἡ
ἀρχῆθεν φύσις ἢ μεταβάλλει εἰς τὴν σωματότητα. καὶ εἰ
μὲν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστι καὶ ἀσώ-
ματα μένει, οὐ ποιήσει διάφορον σῶμα· εἰ δὲ μεταβάλλει
εἰς τὸ σῶμα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μεταβολήν ἐστι σῶμα,
ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς συνελεύσεως σῶμα ὄν, πρὶν
σώματος ἀποτελέσει σῶμα. ὥσπερ τε τὸ μεταβάλλον σῶμα  
ἄλλην μὲν ἀντ' ἄλλης παραδέχεται ποιότητα, μένει δὲ
σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα γένηται μέλαν, καὶ τὸ γλυκύ,
ἵνα γένηται πικρόν, ἣν μὲν ἀποβάλλει ποιότητα ἣν δὲ
ἀναδέχεται, μὴ ἐκβαῖνον τοῦ σῶμα εἶναι, οὕτω καὶ ταῦτα,
εἴπερ μεταβάλλει εἰς σῶμα, ἄλλην ἀντ' ἄλλης ἀναδέξεται
ποιότητα· τοῦτο δὲ πάσχοντα ἔσται σώματα. εἰ οὖν οὔτε
πρὸ τῆς συνελεύσεως τούτων ἔστι τὸ νοούμενον σῶμα
οὔτε μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν, οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαι τὸ
σῶμα.

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 9, sec. 374, line 7

ἡ λειπομένη διάστασις. εἰ δὲ συνελθόντων τούτων τότε

ἐπισυνέβη τὸ σῶμα, ἤτοι συνελθόντων αὐτῶν μένει ἡ
ἀρχῆθεν φύσις ἢ μεταβάλλει εἰς τὴν σωματότητα. καὶ εἰ
μὲν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστι καὶ ἀσώ-
ματα μένει, οὐ ποιήσει διάφορον σῶμα· εἰ δὲ μεταβάλλει
εἰς τὸ σῶμα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μεταβολήν ἐστι σῶμα,
ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς συνελεύσεως σῶμα ὄν, πρὶν
σώματος ἀποτελέσει σῶμα. ὥσπερ τε τὸ μεταβάλλον σῶμα  
ἄλλην μὲν ἀντ' ἄλλης παραδέχεται ποιότητα, μένει δὲ
σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα γένηται μέλαν, καὶ τὸ γλυκύ,
ἵνα γένηται πικρόν, ἣν μὲν ἀποβάλλει ποιότητα ἣν δὲ
ἀναδέχεται, μὴ ἐκβαῖνον τοῦ σῶμα εἶναι, οὕτω καὶ ταῦτα,
εἴπερ μεταβάλλει εἰς σῶμα, ἄλλην ἀντ' ἄλλης ἀναδέξεται
ποιότητα· τοῦτο δὲ πάσχοντα ἔσται σώματα. εἰ οὖν οὔτε
πρὸ τῆς συνελεύσεως τούτων ἔστι τὸ νοούμενον σῶμα
οὔτε μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν, οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαι τὸ
σῶμα.

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 9, sec. 375, line 1

μὲν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστι καὶ ἀσώ-

ματα μένει, οὐ ποιήσει διάφορον σῶμα· εἰ δὲ μεταβάλλει
εἰς τὸ σῶμα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μεταβολήν ἐστι σῶμα,
ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς συνελεύσεως σῶμα ὄν, πρὶν
 325

σώματος ἀποτελέσει σῶμα. ὥσπερ τε τὸ μεταβάλλον σῶμα  

ἄλλην μὲν ἀντ' ἄλλης παραδέχεται ποιότητα, μένει δὲ
σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα γένηται μέλαν, καὶ τὸ γλυκύ,
ἵνα γένηται πικρόν, ἣν μὲν ἀποβάλλει ποιότητα ἣν δὲ
ἀναδέχεται, μὴ ἐκβαῖνον τοῦ σῶμα εἶναι, οὕτω καὶ ταῦτα,
εἴπερ μεταβάλλει εἰς σῶμα, ἄλλην ἀντ' ἄλλης ἀναδέξεται
ποιότητα· τοῦτο δὲ πάσχοντα ἔσται σώματα. εἰ οὖν οὔτε
πρὸ τῆς συνελεύσεως τούτων ἔστι τὸ νοούμενον σῶμα
οὔτε μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν, οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαι τὸ
σῶμα.
 Πρὸς τούτοις· εἰ μηδέν ἐστι μῆκος μηδὲ πλάτος μηδὲ
βάθος, οὐδὲ τὸ κατὰ μετουσίαν τούτων νοούμενον σῶμα
γενήσεται· οὐδὲν δέ ἐστι μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος,
ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι σῶμα. μῆκος μὲν γὰρ
οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ τὸ μέγιστον ἦν τοῦτο τοῦ σώματος διά-
στημα, ὅπερ λέγεται παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς γραμμή, ἡ

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 10, sec. 39, line 3

βʹ εἰ ἔστι κίνησις

 Ὁ μὲν Ἀριστοτέλης ἓξ εἴδη τῆς

κινήσεως ἔλεγεν ὑπάρχειν, ὧν τὸ μέν τι εἶναι τοπικὴν
μετάβασιν, τὸ δὲ μεταβολήν, τὸ δὲ γένεσιν, τὸ δὲ φθο-
ράν, τὸ δὲ αὔξησιν, τὸ δὲ μείωσιν· οἱ δὲ πλείους, ἐν
οἷς εἰσι καὶ οἱ περὶ τὸν Αἰνησίδημον, διττήν τινα
κατὰ τὸ ἀνωτάτω κίνησιν ἀπολείπουσι, μίαν μὲν τὴν
μεταβλητικήν, δευτέραν δὲ τὴν μεταβατικήν, ὧν με-
ταβλητικὴ μέν ἐστι κίνησις, καθ' ἣν τὸ σῶμα ἐν τῇ αὐτῇ μέ-
νον οὐσίᾳ ἄλλοτ' ἄλλην ἀναδέχεται ποιότητα καὶ ἣν μὲν ἀπο-
λείπει, ἣν δὲ ἐπιλαμβάνει, ὁποῖόν τι γίνεται ἐπὶ τοῦ εἰς ὄξος
μεταβάλλοντος οἴνου καὶ ἐπὶ τῆς ἐξ ὄμφακος εἰς γλυκὺν χυ-
μὸν μεταβαλλούσης σταφυλῆς ἢ τοῦ ἄλλοτ' ἄλλως ποικιλο-
μένου τὰς χρόας χαμαιλέοντος ἢ πολύποδος. ὅθεν καὶ τὴν
γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν καὶ τὴν αὔξησιν, ἔτι δὲ μείωσιν εἰδι-
κὰς ῥητέον εἶναι μεταβολάς· ἅς φασι καὶ τῇ μεταβλητικῇ κι-
νήσει ὑποστέλλειν, εἰ μή τι τὴν αὔξησιν φήσει τις ἔχεσθαι τῆς
μεταβατικῆς κινήσεως, προβαίνουσαν σωμάτων εἴς τε μῆκος
καὶ εὖρος. μεταβατικὴ δέ ἐστι κίνησις καθ' ἣν τόπον ἐκ
τόπου μετέρχεται τὸ κινούμενον, ἤτοι ὅλον ἢ κατὰ μέρος,

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 10, sec. 42, line 4

τόπου μετέρχεται τὸ κινούμενον, ἤτοι ὅλον ἢ κατὰ μέρος,

 326

ὅλον μὲν ὡς ἐπὶ τῶν τροχαζόντων καὶ περιπατούντων

θεωροῦμεν, κατὰ μέρος δὲ ὡς ἐπὶ τῆς ἐκτεινομένης καὶ
συστελλομένης χειρὸς ἢ ἐπὶ τῶν τῆς περὶ κέντρῳ δινου-  
μένης σφαίρας μερῶν. ὅλης γὰρ αὐτῆς ἐν τῷ αὐτῷ με-
νούσης τόπῳ τὰ μέρη ἀμείβει τοὺς τόπους· τὸ γὰρ κάτω
ὂν πρότερον ἄνω γίνεται καὶ τὸ ἄνω κάτω καὶ τὸ πρόσω
ὀπίσω. καίτοι τινὲς τῶν φυσικῶν, ἐξ ὧν ἐστι καὶ ὁ Ἐπί-
κουρος, τὴν μεταβλητικὴν κίνησιν εἶδος
ἔλεξαν εἶναι τῆς μεταβατικῆς· τὸ γὰρ μεταβάλλον κατὰ
ποιότητα σύγκριμα πάντως κατὰ τὴν τῶν συγκεκρικότων αὐτὸ
λόγῳ θεωρητῶν σωμάτων τοπικήν τε καὶ μεταβατικὴν κίνησιν
μεταβάλλει. οἷον ἵνα τι ἐκ γλυκέος γένηται πικρὸν ἢ ἐκ λευ-
κοῦ μέλαν, δεῖ τοὺς συνεστακότας αὐτὸ ὄγκους μετακοσμη-
θῆναι καὶ ἄλλην ἀντὶ ἄλλης τάξιν ἀναδέξασθαι· τοῦτο
δ' οὐκ ἂν ἄλλως συμβαίη, ἐὰν μὴ μεταβατικῶς κινη-
θῶσιν οἱ ὄγκοι. καὶ πάλιν· ἵνα τι ἐκ σκληροῦ μαλακὸν
γένηται ἢ ἐκ μαλακοῦ σκληρόν, δεῖ τὰ ἐξ ὧν ἔστι μόρια
κατὰ τὸν τόπον κινηθῆναι· διατάσει μὲν γὰρ αὐτῶν μα-
λακύνεται, συνελεύσει δὲ καὶ πυκνώσει σκληρύνεται. παρὸ
ἡ μεταβλητικὴ κίνησις οὐχ ἑτέρα κατὰ γένος ἐστὶ

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 10, sec. 329, line 2

ᾧ δὲ μηδὲν συμβέβηκεν, οὐδὲ τὸ γίνεσθαι συμβέβηκεν.  

καὶ ἄλλως· τὸ γινόμενον πάσχει, τὸ δὲ μὴ ὂν οὐδὲν δύ-
ναται πάσχειν· ὄντος γὰρ τὸ πάσχειν· οὐκ ἄρα τὸ μὴ
ὂν γίνεται. καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ὄν· ἔστι γὰρ ἤδη τὸ ὄν,
καὶ οὐκ ἔχει χρείαν γενέσεως· οὐκ ἄρα οὐδὲ τὸ ὂν γεν-
νᾶται. ἀλλ' εἰ μήτε τὸ ὂν μήτε τὸ μὴ ὂν γίνεται, παρὰ
ταῦτα δ' οὐδὲν ἔστι τρίτον ἐπινοεῖν, οὐδὲν γεννᾶται.
ἄλλως τε· ἐν τοῖς φαινομένοις θεωρεῖται τὰ μὲν ἐξ ἑνὸς
γεννώμενα κατὰ μεταβολήν, τὰ δ' ἐκ πλειόνων κατὰ σύν-
θεσιν, καὶ ἐξ ἑνὸς μὲν κατὰ μεταβολὴν ὁπόσα τῆς αὐτῆς
οὐσίας μενούσης ἑτέραν ἐξ ἑτέρας μεταλαμβάνει ποιότητα,
οἷον ὅταν τοῦ αὐτοῦ ὑγροῦ μένοντος ἐν τῷ αὐτῷ πλήθει
τὸ μὲν γλεῦκος ἀφανισθῇ, οἶνος δὲ γένηται, ἢ ὁ οἶνος μὲν
ἀφανισθῇ, ὄξος δὲ ὑποστῇ, ἢ τοῦ κηροῦ μένοντος ἡ μὲν
σκληρότης ἀφανίζηται, ἡ δὲ μαλακότης γένηται, ἢ ἀνάπα-
λιν· ἐκ πλειόνων δὲ κατ' ἐπισύνθεσιν ὡς ἅλυσις μὲν κατ'
ἐπισύνδεσιν κρίκων, οἰκία δὲ κατὰ σύνοδον λίθων, ἐσθὴς
δὲ κατὰ κρόκης καὶ στημόνων συμπλοκήν. εἰ δὲ κἀν τοῖς
νοητοῖς γίνεταί τι, ἤτοι ἐξ ὄντος γίνεταί τι ἢ ἐκ μὴ ὄντος.
καὶ ἐκ μὲν τοῦ μὴ ὄντος οὐδὲν δύναται γίνεσθαι· δεῖ
γὰρ τὸ γεννητικόν τινος οὐσίαν ἔχειν καὶ ποιὰν

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 10, sec. 336, line 4

γεννώμενον ἢ εἰς ἕτερον. καὶ εἰ μὲν εἰς ἑαυτὸ μεταβάλ-

 327

λοι τὸ γεννητικόν τινος, πάλιν μένει τὸ αὐτό, καὶ μένον

τὸ αὐτὸ οὐδενὸς ἔσται περισσοτέρου γεννητικόν. εἰ δὲ εἰς
ἕτερον τρέποιτο, ἤτοι ἐκβαίνει τῆς ἰδίας ὑποστάσεως, ὅτε
τρέπεται καὶ γεννᾶται, ἢ μένει μὲν ἐν τῇ οἰκείᾳ ὑποστά-
σει, [εἰς] ἄλλο δὲ εἶδος ἀντ' ἄλλου εἴδους μεταλαμβάνον γεν-
νᾶται, ὡς ὁ μετασχηματιζόμενος κηρὸς καὶ ἄλλοτε ἄλλην
μορφὴν ἀναδεχόμενος. ἀλλ' ἐκβαῖνον μὲν τῆς ἰδίας ὑπο-
στάσεως εἰς τὸ μὴ ὂν φθαρήσεται, καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν φθει-
ρόμενον οὐδὲν γεννήσει. εἰ δὲ μένον ἐν τῇ ἰδίᾳ ὑποστά-
σει καὶ ἄλλην ἀντ' ἄλλης ποιότητα ἀναδεχόμενον γεννᾶ-
ται, κρατεῖται τῇ αὐτῇ ἀπορίᾳ. ἤτοι γὰρ μένοντος τοῦ
πρώτου εἴδους καὶ τῆς προτέρας ποιότητος περὶ αὐτῷ γί-
νεται τὸ δεύτερον εἶδος καὶ ἡ δευτέρα ποιότης, ἢ μὴ μέ-
νοντος. οὔτε δὲ μένοντος τοῦ πρώτου εἴδους γίνεται τὸ
δεύτερον εἶδος οὔτε μὴ μένοντος, ὡς ἔμπροσθεν παρεστήσαμεν,
ὅτε περὶ τοῦ πάσχοντος ἐσκεπτόμεθα.

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 3, sec. 89, line 6

ἀρχῆθεν φύσις τοῦ μὲν μήκους ὡς μήκους, τοῦ δὲ πλά-

τους ὡς πλάτους, τοῦ δὲ βάθους ὡς βάθους, ἢ μετα-
βέβληκεν εἰς τὴν σωματότητα. καὶ εἰ μὲν μένει ἡ ἀρχῆ-
θεν αὐτῶν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστιν, οὐδὲ διάφορον
ποιήσει σῶμα, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν σύνοδον ἀσώματα με-
νεῖ, τὴν φύσιν ὄντα ἀσώματα. εἰ δὲ συνελθόντα μετα-
βάλλει εἰς τὴν σωματότητα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μετα-
βολὴν εὐθέως ἐστὶ σῶμα, ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς
εἰς ταὐτὸ συνόδου ἔσται σῶμα, οὕτω τε καὶ τὸ ἀσώμα-
τον γενήσεται σῶμα. ὥσπερ τε τὸ σῶμα μεταβάλλον ἄλ-
λην μὲν ἀντ' ἄλλης ἔχει ποιότητα, μένει δὲ οὐδὲν ἧσσον
σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα μέλαν γένηται, καὶ τὸ γλυκύ,
ἵνα πικρόν, καὶ ὁ οἶνος, ἵνα ὄξος, καὶ ὁ μόλιβδος, ἵνα  
ψιμμύθιον, καὶ ὁ χαλκός, ἵνα ἰός, ἄλλην μὲν ἀντ' ἄλλης
ἀναδέχεται ποιότητα, οὐκ ἐκβαίνει δὲ τοῦ σώματα εἶναι,
ἀλλὰ καὶ τὸ μέλαν, ὅτε ἐκ λευκοῦ γέγονε μέλαν, καὶ τὸ
πικρόν, ὅτε ἐκ τοῦ γλυκέος γέγονε πικρόν, καὶ τὸ ὄξος,
ὅτε ἐκ τοῦ οἴνου γέγονεν ὄξος, μένει σώματα, οὕτω καὶ
ταῦτα, εἴπερ μεταβάλλει εἰς σώματα, ἄλλα μὲν ἀντ' ἄλ-
λων ἔσται σώματα, σώματα δὲ οὐδὲν ἧττον οὐ γὰρ
ἐκβήσεται τὴν ἰδίαν φύσιν. εἰ οὖν οὔτε πρὶν τῆς συνελεύ

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 3, sec. 90, line 1

ποιήσει σῶμα, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν σύνοδον ἀσώματα με-

νεῖ, τὴν φύσιν ὄντα ἀσώματα. εἰ δὲ συνελθόντα μετα-
βάλλει εἰς τὴν σωματότητα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μετα-
βολὴν εὐθέως ἐστὶ σῶμα, ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς
εἰς ταὐτὸ συνόδου ἔσται σῶμα, οὕτω τε καὶ τὸ ἀσώμα-
τον γενήσεται σῶμα. ὥσπερ τε τὸ σῶμα μεταβάλλον ἄλ-
 328

λην μὲν ἀντ' ἄλλης ἔχει ποιότητα, μένει δὲ οὐδὲν ἧσσον

σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα μέλαν γένηται, καὶ τὸ γλυκύ,
ἵνα πικρόν, καὶ ὁ οἶνος, ἵνα ὄξος, καὶ ὁ μόλιβδος, ἵνα  
ψιμμύθιον, καὶ ὁ χαλκός, ἵνα ἰός, ἄλλην μὲν ἀντ' ἄλλης
ἀναδέχεται ποιότητα, οὐκ ἐκβαίνει δὲ τοῦ σώματα εἶναι,
ἀλλὰ καὶ τὸ μέλαν, ὅτε ἐκ λευκοῦ γέγονε μέλαν, καὶ τὸ
πικρόν, ὅτε ἐκ τοῦ γλυκέος γέγονε πικρόν, καὶ τὸ ὄξος,
ὅτε ἐκ τοῦ οἴνου γέγονεν ὄξος, μένει σώματα, οὕτω καὶ
ταῦτα, εἴπερ μεταβάλλει εἰς σώματα, ἄλλα μὲν ἀντ' ἄλ-
λων ἔσται σώματα, σώματα δὲ οὐδὲν ἧττον οὐ γὰρ
ἐκβήσεται τὴν ἰδίαν φύσιν. εἰ οὖν οὔτε πρὶν τῆς συνελεύ-
σεως τούτων ἔστι νοῆσαι τὸ σῶμα οὔτε μετὰ τὴν συν-
έλευσιν αὐτῶν, παρὰ δὲ ταῦτα οὐκ ἔστιν ἄλλως ἐπινοῆ-
σαι, οὐδέν ἐστι σῶμα. πρὸς δὲ τούτοις, εἰ μηδέν ἐστι
μῆκος μηδὲ πλάτος μηδὲ βάθος, οὐδὲ τὸ κατὰ μετουσίαν

Σέξτος Εμπειρικός. Adversus mathematicos Book 6, sec. 44, line 8

οὐχ ὁμοφώνων οἱ μὲν διάφωνοι προσαγορεύονται οἱ δὲ

σύμφωνοι, καὶ διάφωνοι μὲν οἱ ἀνωμάλως καὶ διεσπασμέ-
νως τὴν ἀκοὴν κινοῦντες, σύμφωνοι δὲ οἱ ὁμαλώτερον καὶ
ἀμερίστως. σαφέστερον δὲ μᾶλλον ἔσται τὸ ἑκατέρου γέ-
νους ἰδίωμα τῇ ἀπὸ τῶν πρὸς γεῦσιν ποιοτήτων μετα-
βάσει χρησαμένων ἡμῶν. ὥσπερ τοίνυν τῶν γευστῶν τὰ
μὲν τοιαύτην ἔχει κρᾶσιν ὥστε μονοειδῶς καὶ λείως κι-
νεῖν τὴν αἴσθησιν, ὁποῖον τὸ οἰνόμελι καὶ ὑδρόμελι, τὰ
δὲ οὐχ ὡσαύτως οὐδὲ ὁμοίως, καθάπερ τὸ ὀξύμελι (ἑκά-
τερον γὰρ τούτων τῶν μιγμάτων τὴν ἴδιον ἐντυποῖ ποιό-
τητα τῇ γεύσει), οὕτω τῶν φθόγγων διάφωνοι μέν εἰσιν
οἱ ἀνωμάλως τὴν ἀκοὴν καὶ διεσπασμένως κινοῦντες,
σύμφωνοι δὲ οἱ ὁμαλώτεροι. ἀλλὰ γὰρ ἡ μὲν διαφορὰ τῶν
φθόγγων τοιαύτη τίς ἐστι παρὰ μουσικοῖς· περιγράφεται
δέ τινα πρὸς τούτων διαστήματα, καθ' ἃ καὶ ἡ φωνὴ
κινεῖται ἤτοι ἐπὶ τὸ ὀξύτερον ἀναβαίνουσα ἢ ἐπὶ τὸ βα-
ρύτερον ἀνιεμένη. παρ' ἣν αἰτίαν κατὰ τὸ ἀνάλογον τῶν
διαστημάτων τούτων τὰ μὲν σύμφωνα τὰ δὲ διάφωνα
προσηγόρευται, καὶ σύμφωνα μὲν ὁπόσα ὑπὸ συμφώνων  
φθόγγων περιέχεται, διάφωνα δὲ ὁπόσα ὑπὸ διαφώνων.
τῶν δὲ συμφώνων διαστημάτων τὸ μὲν πρῶτον

Κλαύδιος Αιλιανός. De natura animalium Book 14, sec. 20, line 27

ἔτι εἶναι, πάντως δὲ ἀποθνήσκειν τὸν ἑαλωκότα. οἱ

δὲ περιγενόμενοι ἐς παράνοιαν ἐξοκείλαντες ὕδατος
ἱμέρῳ πολλῷ καταλαμβάνονται, καὶ ὁρᾶν διψῶσιν
ὕδωρ καὶ ἀκούειν λειβομένου· καὶ τοῦτό γε αὐτοὺς
καταβαυκαλᾷ καὶ κατευνάζει. καὶ διατρίβειν φιλοῦσιν
ἢ παρὰ τοῖς ἀενάοις ποταμοῖς ἢ αἰγιαλῶν πλησίον ἢ
 329

παρὰ κρήναις ἢ λίμναις τισί, καὶ πιεῖν μὲν οὐ πάνυ τι

γλίχονται, ἐρῶσι δὲ νήχεσθαι καὶ τέγγειν τὼ πόδε ἢ
ἀπονίπτειν τὼ χεῖρε. οἳ δὲ οὐκ αὐτὴν τὴν τοῦ ἱπποκάμ-
που γαστέρα τούτων αἰτίαν εἶναί φασιν, ἀλλὰ νέμεσθαί
τι φυκίον τὸ ζῷον πικρὸν δεινῶς, οὗ τὴν ποιότητα ἐς
ἐκείνην μεταχωρεῖν. εὑρέθη δὲ ἄρα καὶ ἐς σωτηρίαν
ἱππόκαμπος ἐπιτήδειος ἀγχινοίᾳ παλαιοῦ μὲν ἁλιέως,
σοφοῦ δὲ τὰ θαλάττια. ἦν Κρὴς ἁλιεὺς γέρων, καὶ
παῖδας νεανίας εἶχε καὶ τούτους ἁλιέας. οὐκοῦν
συνηνέχθη τὸν μὲν πρεσβύτην ἱπποκάμπους θηρᾶσαι
μετὰ καὶ ἄλλων ἰχθύων, τοὺς δὲ νεανίας δηχθῆναι
ὑπὸ κυνὸς λυττώσης, τῷ πρώτῳ δηχθέντι τῶν ἄλλων
ἀμυνάντων καὶ τῷ αὐτῷ πάθει περιπεσόντων. οἳ μὲν  
οὖν ἔκειντο Ῥιθύμνης τῆς Κρητικῆς πρὸς ταῖς ᾐόσιν
(ἔστι δὲ αὕτη κώμη, ὥς φασιν), οἱ δὲ θεώμενοι

Κλήμης Αλεξανδρινός. Paedagogus Book 1, chap.6, subChap. 40, sec. 2, line 1

τῆς ὑποκειμένης ἀκεραίου τοῦ αἵματος οὐσίας, ἐκκυμαινόμε-

νον λευκαίνεται καὶ τῇ τοιαύτῃ ἀνακοπῇ κατ' ἐξαφρισμὸν
μεταβάλλεται, παραπλήσιόν τι πεπονθὸς τῇ θαλάττῃ, ἣν δὴ
κατὰ τὰς ἐμβολὰς τῶν πνευμάτων οἱ ποιηταί φασιν «ἀπο-
πτύειν ἁλὸς ἄχνην»· πλὴν ἀλλὰ αἷμα ἔχει τὴν οὐσίαν. Τούτῳ
τῷ τρόπῳ καὶ οἱ ποταμοὶ ῥόθῳ φερόμενοι τῇ ἐμπεριλήψει τοῦ
περικεχυμένου ἀέρος ξαινόμενοι ἀφρὸν μορμύρουσιν, καὶ τὸ
ἐνστόμιον ἡμῶν ὑγρὸν τῷ πνεύματι ἐκλευκαίνεται. Τίς οὖν ἡ
ἀποκλήρωσις μὴ οὐχὶ καὶ τὸ αἷμα ἐπὶ τὸ φωτεινότατον καὶ
λευκότατον ὑπὸ τοῦ πνεύματος τρέπεσθαι ὁμολογεῖν; Πάσχει
δὲ τὴν μεταβολὴν κατὰ ποιότητα, οὐ κατ' οὐσίαν. Ἀμέλει
γοῦν οὐ τροφιμώτερον ἄλλο τι οὐδὲ μὴν γλυκύτερον ἀλλ' οὐδὲ
λευκότερον εὕροις ἂν γάλακτος. Πάντῃ δὲ ἔοικεν τούτῳ ἡ
πνευματικὴ τροφή, γλυκεῖα μὲν διὰ τὴν χάριν ὑπάρχουσα,
τρόφιμος δὲ ὡς ζωή, λευκὴ δὲ ὡς ἡμέρα Χριστοῦ, καὶ τὸ αἷμα
τοῦ λόγου πεφανέρωται ὡς γάλα. Ταύτῃ τοίνυν περὶ τὴν ἀπο-
κύησιν οἰκονομούμενον τῷ βρέφει τὸ γάλα χορηγεῖται, καὶ οἱ
μαστοί, οἱ τέως τὸν ἄνδρα περιβλεπόμενοι ὀρθοί, ἤδη κατα-
νεύουσι πρὸς τὸ παιδίον, τὴν ὑπὸ τῆς φύσεως πεπονημένην
εὔληπτον παρέχειν διδασκόμενοι τροφὴν εἰς ἀνατροφὴν σωτη-
ρίας· οὐ γὰρ ὡς αἱ πηγαὶ πλήρεις εἰσὶν οἱ μαστοὶ ἐπεισρέοντος

Κλήμης Αλεξανδρινός. Paedagogus Book 2, chap.1, subChap. 4, sec. 1, line 4

λαιμαργίᾳ. Σαγηνεύειν ἀτεχνῶς οἱ πλεονέκται καὶ πολυπράγμονες

οὗτοι ἐοίκασιν εἰς ἡδυπάθειαν τὸν κόσμον, «ταγήνοις σίζουσιν»
περιηχούμενοι, ἀμφὶ τὴν ἴγδιν καὶ τὸν ἀλετρίβανον τὸν πάντα  
αὐτῶν κατατρίβοντες βίον οἱ παμφάγοι καθάπερ τὸ πῦρ τῆς ὕλης
ἐξεχόμενοι. Ἀλλὰ καὶ τὴν εὔκολον βρῶσιν τὸν ἄρτον ἐκθηλύνουσιν
ἀποσήθοντες τοῦ πυροῦ τὸ τρόφιμον, ὡς τὸ ἀναγκαῖον τῆς τροφῆς
ὄνειδος γίνεσθαι ἡδονῆς.
 330

 Οὐκ ἔχει δὲ ὅρον παρὰ τοῖς ἀνθρώποις ἡ λιχνεία. Καὶ γὰρ εἰς τὰ
πέμματα καὶ τὰ μελίπηκτα, πρὸς δὲ καὶ εἰς τὰ τραγήματα ἐξώκει-
λεν, ἐπιδορπισμάτων πλῆθος εὑρίσκουσα, παντοδαπὰς θηρωμένη
ποιότητας. Καί μοι δοκεῖ ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος οὐδὲν ἀλλ' ἢ γνάθος
εἶναι. «Μηδὲ ἐπιθύμει», φησὶν ἡ γραφή, «τῶν ἐδεσμάτων τῶν πλου-
σίων· ταῦτα γὰρ ἔχεται βίου ψευδοῦς τε καὶ αἰσχροῦ.» Οἳ μὲν γὰρ
ἐξέχονται τῶν ὄψων, ἃ μετ' ὀλίγον ἐκδέχεται κοπρών, ἡμῖν δὲ τοῖς
θηρωμένοις τὴν βρῶσιν τὴν ἐπουράνιον ἄρχειν ἀνάγκη τῆς ὑπὸ τὸν
οὐρανὸν γαστρὸς ἔτι τε μᾶλλον καὶ τῶν ταύτῃ προσφιλῶν, ἃ «ὁ
θεὸς καταργήσει», φησὶν ὁ ἀπόστολος, εἰκότως ἐπικαταρώμενος
λαιμάργοις ἐπιθυμίαις.

Κλήμης Αλεξανδρινός. Paedagogus Book 2, chap.8, subChap. 71, sec. 3, line 2

 Ἀλλὰ καὶ τοὺς θιγγάνοντας αὐτοῖν τὸ μὲν ἐνέψυξεν, τὸ δὲ ἐξέκαυσεν.

Ἑνὶ δὲ λόγῳ ἡ παρὰ τὴν ὄψιν ἀπόλαυσις αὐτοῖν ὕβρις ἐστιν, οὐ
τρυφή· τρυφᾶν δὲ ἡμῖν, ὡς ἐν παραδείσῳ, προσῆκεν σωφρόνως τῷ
ὄντι παρεπομένοις τῇ γραφῇ. Στέφανον μὲν γυναικὸς τὸν ἄνδρα
ὑποληπτέον, ἀνδρὸς δὲ τὸν γάμον, ἄνθη δὲ τοῦ γάμου τὰ τέκνα
ἀμφοῖν, ἃ δὴ τῶν σαρκικῶν λειμώνων ὁ θεῖος δρέπεται γεωργός.
»Στέφανος δὲ γερόντων τέκνα τέκνων, δόξα δὲ παισὶν οἱ πατέρες»,  
φησίν· ἡμῖν δὲ δόξα ὁ πατὴρ τῶν ὅλων, καὶ τῆς συμπάσης ἐκκλησίας
στέφανος ὁ Χριστός.
 Καθάπερ δὲ αἱ ῥίζαι καὶ αἱ βοτάναι, οὕτως δὲ καὶ τὰ ἄνθη ἰδίας
ἔχει ποιότητας καὶ τὰς μὲν ἐπωφελεῖς, τὰς δὲ ἐπιβλαβεῖς, ἔστι δὲ
ἃς καὶ ἐπισφαλεῖς. Ὁ γοῦν κιττὸς ἐμψύχει, ἡ δὲ καρύα πνεῦμα ἀφίησιν
καρωτικόν, ὡς ἐμφαίνει καὶ τοὔνομα ἐτυμολογούμενον. Νάρκισσος
δὲ βαρύοδμόν ἐστιν ἄνθος, ἐλέγχει δὲ αὐτὸ ἡ προσηγορία νάρκαν
ἐμποιοῦν τοῖς νεύροις. Αἱ δὲ τῶν ῥόδων καὶ τῶν ἴων ἀποφοραὶ
ἡσυχῇ οὖσαι ψυχραὶ συστέλλουσι καὶ ἐπιστύφουσι τὰς καρη-
βαρίας· ἡμῖν δὲ οὐχ ὁπωστιοῦν συμμεθύειν,
Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 2, chap.1, sec. 3, subsec. 4, line 2

δ' ἐλέγχει μετὰ παρρησίας εἰρηνοποιεῖ.» ἔφαμεν δὲ πολλάκις ἤδη

μήτε μεμελετηκέναι μήτε μὴν ἐπιτηδεύειν ἑλληνίζειν· ἱκανὸν γὰρ δὴ
τοῦτο ἀποδημαγωγεῖν τῆς ἀληθείας τοὺς πολλούς, τὸ δὲ τῷ ὄντι
φιλοσόφημα οὐκ εἰς τὴν γλῶσσαν, ἀλλ' εἰς τὴν γνώμην ὀνήσει τοὺς
ἐπαΐοντας. δεῖ δ', οἶμαι, τὸν ἀληθείας κηδόμενον οὐκ ἐξ ἐπιβολῆς
καὶ φροντίδος τὴν φράσιν συνθεῖναι, πειρᾶσθαι δὲ ὀνομάζειν μόνον
ὡς δύναται ὃ βούλεται· τοὺς γὰρ τῶν λέξεων ἐχομένους καὶ περὶ
ταύτας ἀσχολουμένους διαδιδράσκει τὰ πράγματα. γεωργοῦ μὲν οὖν
ἴδιον τὸ ἐν ἀκάνθαις φυόμενον ῥόδον ἀβλαβῶς λαβεῖν καὶ τεχνίτου
τὸν ἐν ὀστρείου σαρκὶ κατορωρυγμένον μαργαρίτην ἐξευρεῖν, φασὶ
δὲ καὶ τὰς ὄρνιθας ἡδίστην ἔχειν τὴν σαρκὸς ποιότητα, ὅτε οὐκ
ἀφθόνου τροφῆς παρατεθείσης αὐταῖς αἱ δὲ σκαλεύουσαι τοῖς ποσὶν
ἐκλέγονται μετὰ πόνου τὰς τροφάς. εἴ τις οὖν τοῦ ὁμοίου θεω-
ρητικὸς ἐν πολλοῖς τοῖς πιθανοῖς τε καὶ Ἑλληνικοῖς τὸ ἀληθὲς
διαλεληθέναιποθεῖ, καθάπερ ὑπὸ τοῖς μορμολυκείοις τὸ πρός-
ωπον τὸ ἀληθινόν, πολυπραγμονήσας θηράσεται. φησὶ γὰρ ἐν τῷ
 331

ὁράματι τῷ Ἑρμᾷ ἡ δύναμις ἡ φανεῖσα· «ὃ ἐὰν ἐνδέχηταί σοι ἀποκα-

λυφθῆναι, ἀποκαλυφθήσεται.»

Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 4, chap.18, sec. 116, subsec. 2, line 7

ἔλεγεν ὁ δῆθεν γνωστικός, ἐὰν ἅμα τῇ ὄψει τῆς γυναικὸς συλλάβῃ

κατ' ἔννοιαν τὴν ὁμιλίαν (τοῦτο γὰρ ἤδη ἔργον ἐστὶν ἐπιθυμίας ὡς
ἐπιθυμίας), ἀλλ' ἐὰν εἰς κάλλος σώματος βλέψῃ τις, ὁ λόγος φησί,
καὶ αὐτῷ ἡ σὰρξ εἶναι κατ' ἐπιθυμίαν δόξῃ καλή, σαρκικῶς ἰδὼν καὶ
ἁμαρτητικῶς δι' οὗ τεθαύμακεν κρίνεται· ἔμπαλιν γὰρ ὁ δι' ἀγάπην
τὴν ἁγνὴν προσβλέπων τὸ κάλλος οὐ τὴν σάρκα ἡγεῖται, ἀλλὰ τὴν
ψυχὴν καλήν, τὸ σῶμα, οἶμαι, ὡς ἀνδριάντα θαυμάσας, δι' οὗ κάλ-
λους ἐπὶ τὸν τεχνίτην καὶ τὸ ὄντως καλὸν αὐτὸς αὑτὸν παραπέμπει,
σύμβολον ἅγιον τὸν χαρακτῆρα τῆς δικαιοσύνης τὸν φωτεινὸν ἐπι-
δεικνύμενος τοῖς ἐφεστῶσι τῇ ἀνόδῳ ἀγγέλοις, τὸ χρῖσμα τῆς εὐαρε-
στήσεως λέγω, τὴν ποιότητα τῆς διαθέσεως τὴν ἐπικειμένην τῇ ψυχῇ
κατ' ἐπιχώρησιν τοῦ ἁγίου πνεύματος γεγανωμένῃ. ταύτην τὴν
δόξαν τὴν ἐκλάμψασαν ἐπὶ τοῦ προσώπου Μωυσέως ὁ λαὸς οὐχ οἷός
τε ἦν προσβλέπειν, διὸ καὶ κάλυμμα ἐλάμβανε τῆς δόξης πρὸς τοὺς
σαρκικῶς θεωμένους. τοὺς μὲν γὰρ ἐπαγομένους τινὰ τῶν κοσμικῶν
κατέχουσιν οἱ τὸ τέλος ἀπαιτοῦντες τοῖς σφετέροις βαρουμένους
πάθεσι, τὸν δὲ γυμνὸν μὲν τῶν ὑποπιπτόντων τῷ τέλει, πλήρη δὲ
γνώσεως καὶ τῆς ἐξ ἔργων δικαιοσύνης συνευχόμενοι παραπέμπουσι,
τὸν ἄνδρα σὺν καὶ τῷ ἔργῳ μακαρίσαντες· «καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ
οὐκ ἀπορρυήσεται», τοῦ ζωτικοῦ ξύλου, τοῦ κατὰ «τὰς διεξόδους

Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 5, chap.11, sec. 71, subsec. 2, line 5

    εὑρεῖν μόχθων ἀνάπαυλαν.

οὐκ ἀπεικότως ἄρα καὶ τῶν μυστηρίων τῶν παρ' Ἕλλησιν ἄρχει
μὲν τὰ καθάρσια, καθάπερ καὶ τοῖς βαρβάροις τὸ λουτρόν. μετὰ  
ταῦτα δ' ἐστὶ τὰ μικρὰ μυστήρια διδασκαλίας τινὰ ὑπόθεσιν ἔχοντα
καὶ προπαρασκευῆς τῶν μελλόντων, τὰ δὲ μεγάλα περὶ τῶν συμπάν-
των, οὗ μανθάνειν οὐκέτι ὑπολείπεται, ἐποπτεύειν δὲ καὶ περινοεῖν
τήν τε φύσιν καὶ τὰ πράγματα. λάβοιμεν δ' ἂν τὸν μὲν καθαρτικὸν
τρόπον ὁμολογίᾳ, τὸν δὲ ἐποπτικὸν ἀναλύσει ἐπὶ τὴν πρώτην νόη-
σιν προχωροῦντες, δι' ἀναλύσεως ἐκ τῶν ὑποκειμένων αὐτῷ τὴν ἀρχὴν ποιούμενοι,
ἀφελόντες μὲν τοῦ σώματος τὰς φυσικὰς ποιότητας, περιελόντες δὲ τὴν εἰς τὸ βάθος
διάστασιν, εἶτα τὴν εἰς τὸ πλάτος, καὶ ἐπὶ τούτοις τὴν εἰς τὸ μῆκος· τὸ γὰρ ὑπολειφθὲν
ση-
μεῖόν ἐστι μονὰς ὡς εἰπεῖν θέσιν ἔχουσα, ἧς ἐὰν περιέλωμεν τὴν
θέσιν, νοεῖται μονάς. εἰ τοίνυν, ἀφελόντες πάντα ὅσα πρόσεστι τοῖς
σώμασιν καὶ τοῖς λεγομένοις ἀσωμάτοις, ἐπιρρίψαιμεν ἑαυτοὺς εἰς τὸ
μέγεθος τοῦ Χριστοῦ κἀκεῖθεν εἰς τὸ ἀχανὲς ἁγιότητι προΐοιμεν, τῇ
νοήσει τοῦ παντοκράτορος ἁμῇ γέ πῃ προσάγοιμεν ἄν, οὐχ ὅ ἐστιν,
ὃ δὲ μή ἐστι γνωρίσαντες· σχῆμα δὲ καὶ κίνησιν ἢ στάσιν ἢ θρόνον
ἢ τόπον ἢ δεξιὰ ἢ ἀριστερὰ τοῦ τῶν ὅλων πατρὸς οὐδ' ὅλως ἐν-
νοητέον, καίτοι καὶ ταῦτα γέγραπται· ἀλλ' ὃ βούλεται δηλοῦν αὐτῶν
ἕκαστον, κατὰ τὸν οἰκεῖον ἐπιδειχθήσεται τόπον.
 332

Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 6, chap.12, sec. 99, subsec. 6, line 2

τοῖς ὁμοίοις ἀνακόπτουσιν. δεξώμεθα οὖν τὴν γνῶσιν οὐ τῶν ἀπο-

βαινόντων ἐφιέμενοι, ἀλλ' αὐτοῦ ἕνεκα τοῦ γινώσκειν ἀσπαζόμενοι.
πρώτη γὰρ ὠφέλεια ἡ ἕξις ἡ γνωστική, ἡδονὰς ἀβλαβεῖς παρεχομένη
καὶ ἀγαλλίασιν καὶ νῦν καὶ εἰς ὕστερον. τὴν δὲ ἀγαλλίασιν εὐφρο-
σύνην εἶναί φασιν, ἐπιλογισμὸν οὖσαν τῆς κατὰ τὴν ἀλήθειαν ἀρετῆς
διά τινος ἑστιάσεως καὶ διαχύσεως ψυχικῆς. τὰ δὲ μετέχοντα τῆς
γνώσεως ἔργα αἱ ἀγαθαὶ καὶ καλαὶ πράξεις εἰσίν. πλοῦτος μὲν γὰρ
ἀληθὴς ὁ ἐν ταῖς κατὰ τὴν ἀρετὴν πράξεσι πλεονασμός, πενία δὲ ἡ
κατὰ τὰς κοσμικὰς ἐπιθυμίας ἀπορία. αἱ κτήσεις γὰρ καὶ χρήσεις
τῶν ἀναγκαίων οὐ τὴν ποιότητα ἔχουσι βλαβεράν, ἀλλὰ τὴν παρὰ  
τὸ μέτρον ποσότητα. διόπερ τὰς ἐπιθυμίας ὁ γνωστικὸς περιγράφει
κατά τε τὴν κτῆσιν κατά τε τὴν χρῆσιν, οὐχ ὑπερβαίνων τὸν τῶν
ἀναγκαίων ὅρον. τὸ ζῆν ἄρα τὸ ἐνταῦθα ἀναγκαῖον ἡγούμενος εἰς
ἐπιστήμης συναύξησιν καὶ τὴν περιποίησιν τῆς γνώσεως, οὐ τὸ ζῆν,
ἀλλὰ τὸ εὖ ζῆν περὶ πλείστου ποιήσεται, μήτ' οὖν παῖδας μήτ' αὖ
γάμον ἢ τοὺς γονεῖς τῆς πρὸς τὸν θεὸν ἀγάπης καὶ τῆς ἐν βίῳ
δικαιοσύνης προτιμῶν. ἀδελφὴ δὲ τούτῳ ἡ γυνὴ μετὰ τὴν παιδο-
ποιίαν, ὡς καὶ ὁμοπατρία, κρίνεται, τότε μόνον τοῦ ἀνδρὸς ἀνα-
μιμνῃσκομένη, ὁπηνίκα ἂν τοῖς τέκνοις προσβλέπῃ, ὡς ἂν ἀδελφὴ
τῷ ὄντι ἐσομένη καὶ μετὰ τὴν ἀπόθεσιν τῆς σαρκὸς τῆς

Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 6, chap.16, sec. 148, subsec. 6, line 2

 Δέκατος δέ ἐστιν ὁ περὶ ἐπιθυμιῶν ἁπασῶν λόγος. καθάπερ

οὖν ὁ τῶν μὴ καθηκόντων ἐπιθυμῶν εὐθύνεται, κατὰ τὸν αὐτὸν
τρόπον οὐκ ἐφεῖται ψευδῶν πραγμάτων ἐπιθυμεῖν οὐδὲ ὑπολαμβάνειν
τῶν ἐν γενέσει τὰ μὲν ἔμψυχα ἐξ ἑαυτῶν δύνασθαι, τὰ δὲ ἄψυχα
καθάπαξ μὴ δύνασθαι σῴζειν ἢ βλάπτειν· κἄν τις λέγῃ τὴν ἀντίδο-
τον ἰᾶσθαι μὴ δύνασθαι καὶ τὸ κώνειον φθείρειν, σοφιζόμενος λέλη-
θεν. οὐδὲν γὰρ τούτων ἐνεργεῖ ἄνευ τοῦ τῇ βοτάνῃ καὶ τῷ φαρ-
μάκῳ χρωμένου, ὥσπερ οὐδ' ἡ ἀξίνη ἄνευ τοῦ κόπτοντος οὐδὲ ὁ
πρίων τοῦ πρίζοντος. ὡς δὲ καθ' ἑαυτὰ μὲν οὐκ ἐνεργεῖ, ἔχει δέ
τινας ποιότητας φυσικὰς τῇ τοῦ τεχνίτου ἐνεργείᾳ συντελούσας τὸ
οἰκεῖον ἔργον, οὕτως τῇ καθολικῇ τοῦ θεοῦ προνοίᾳ διὰ τῶν προς-
εχέστερον κινουμένων καθ' ὑπόβασιν εἰς τὰ ἐπὶ μέρους διαδίδοται
ἡ δραστικὴ ἐνέργεια.
 Ἀλλ', ὡς ἔοικεν, οἱ φιλόσοφοι τῶν Ἑλλήνων θεὸν ὀνο-
μάζοντες οὐ γιγνώσκουσιν, ἐπεὶ μὴ σέβουσι κατὰ θεὸν τὸν θεόν. τὰ
φιλοσοφούμενα δὲ παρ' αὐτοῖς κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα
  ὡς διὰ πολλῶν δὴ γλώσσης ἐλθόντα ματαίως
  ἐκκέχυται στομάτων, ὀλίγον τοῦ παντὸς ἰδόντων.

Κλήμης Αλεξανδρινός. Stromata Book 6, chap.17, sec. 150, subsec. 3, line 3

 333

ἕνεκά γε τοῦ φαίνεσθαι μόνον ἐν ἡλίῳ ὄντας παρερχόμεθα, ἀλλ'

ἐνταῦθα μὲν τοῦ ἀλεαίνεσθαι χάριν, ἐκεῖ δὲ τοῦ εἶναι καλοὶ καὶ ἀγα-
θοὶ ἕνεκα Χριστιανοὶ εἶναι βιαζόμεθα, ὅτι μάλιστα «βιαστῶν ἐστιν
ἡ βασιλεία», ἐκ ζητήσεως καὶ μαθήσεως καὶ συνασκήσεως τελείας τὸ
γενέσθαι βασιλέα καρπουμένων. ὁ μιμούμενος ἄρα τὴν δόκησιν δολοῖ
καὶ τὴν πρόληψιν. ὅταν δέ τις ἔναυσμα λαβὼν τοῦ πράγματος
ἐξάψῃ τοῦτο ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ πόθῳ καὶ μαθήσει, πάντα ἐπὶ τού-
τοις κινεῖ πρὸς τὸ ἐπιγνῶναι. οὗ γάρ τις μὴ ἀντιλαμβάνεται, οὐδὲ
ποθεῖ αὐτὸ οὐδὲ ἀσπάζεται τὴν ἐξ αὐτοῦ ὠφέλειαν. τὸ ὕστερον οὖν
ὁ γνωστικὸς ἐπὶ τέλει τῶν κατορθωμάτων μιμεῖται τὸν κύριον, εἰς
ὅσον ἐφικτὸν ἀνθρώποις, ποιότητά τινα κυριακὴν λαβὼν εἰς ἐξο-
μοίωσιν θεοῦ. οἱ δὲ μὴ ἐπιστάμενοι τὴν γνῶσιν οὐδὲ κανονίζειν
δύνανται τὴν ἀλήθειαν. μεταλαμβάνειν οὖν τῶν γνωστικῶν θεωρη-
μάτων οὐχ οἷόν τε, ἐὰν μὴ τῶν προτέρων διανοημάτων κενώσωμεν
ἑαυτούς. ἁπλῶς γὰρ οὕτως ἀλήθεια κοινῶς λέγεται παντὸς νοητοῦ
τε καὶ αἰσθητοῦ. αὐτίκα ἔνεστι θεάσασθαι καὶ ζωγραφίας ἀλήθειαν
παρὰ τὴν δημώδη καὶ μουσικῆς σεμνότητα παρὰ τὴν ἀκόλαστον.
καὶ φιλοσοφίας οὖν ἐστιν ἀλήθειά τις παρὰ τοὺς ἄλλους φιλοσόφους
καὶ κάλλος ἀληθινὸν παρὰ τὸ δεδολωμένον. οὔκουν ποτὲ τὰς ἐπὶ
μέρους ἀληθείας, καθ' ὧν ἡ ἀλήθεια κατηγορεῖται,

Κλήμης Αλεξανδρινός. Eclogae propheticae Ch.46, sec. 2, line 2

λέγονται οἱ πιστοί, κεκλημένοι εἰς βασιλείαν κατά τε τὴν ἐπίγνωσιν

κατά τε τὴν κληρονομίαν.
 »Ἡ μακροθυμία γλυκύτης ἐστὶν ὑπὲρ τὸ μέλι», οὐχ ὅτι ἐστὶ
μακροθυμία, ἀλλὰ κατὰ τὸν καρπὸν τῆς μακροθυμίας, ἐπεὶ οὐδὲ ὁ
ἐγκρατής ἐστιν ἀπαθής, κρατῶν οὐκ ἀπόνως τῶν παθῶν· ὅταν δὲ
ἕξις γένηται, οὐκέτι ἐγκρατής, ἐν μιᾷ ἕξει τῷ ἁγίῳ πνεύματι γενο-
μένου τοῦ ἀνθρώπου.
 »Πνεύματα·» λέγεται τὰ πάθη τὰ ἐν τῇ ψυχῇ οὐκ ἐξ οὐσίας
πνεύματα, ἐπεὶ ἔσται ἐμπαθὴς ἄνθρωπος λεγεὼν δαιμόνων, ἀλλὰ
κατὰ τὴν [προ]τροπήν. ἡ γὰρ αὐτὴ ψυχὴ κατὰ μεταβολὰς ἄλλας  
καὶ ἄλλας ποιότητας κακίας ἀναδεχομένη πνεύματα λέγεται ἀνει-
ληφέναι.
 Ὁ λόγος τῆς κτήσεως ἀφίστασθαι οὐ κελεύει, ἀλλ' ἀπροσπαθῶς
διοικεῖν τὴν κτῆσιν, ἐπισυμβάντος δέ τινος μὴ ἀγανακτεῖν μηδὲ λυ-
πεῖσθαι μηδὲ ἐπιθυμεῖν κτήσασθαι· τῆς ἐν πάθει γὰρ κτήσεως ἀφί-
στασθαι κελεύει καὶ πάσης προσπαθείας.
 Ἡ θεία πρόνοια οὐ καταστρέφει ἐπὶ μόνους τοὺς ἐν σαρκί.
αὐτίκα ὁ Πέτρος ἐν τῇ Ἀποκαλύψει φησὶν «τὰ βρέφη ἐξαμβλωθέντα
τῆς ἀμείνονος ἐσόμενα μοίρας, ταῦτα ἀγγέλῳ τημελούχῳ παρα-
δίδοσθαι, ἵνα γνώσεως μεταλαβόντα τῆς ἀμείνονος τύχῃ μονῆς,
παθόντα ἃ ἂν ἔπαθεν καὶ ἐν σώματι γενόμενα.»

Marcus Aurelius Antoninus Imperator Phil., Τὰ εἰς ἑαυτόν

Book 9, chap.25, sec. 1, line 1
 334

ἵνα συμμνημονεύσῃς τίνος μέρος εἶ· τὸ δὲ τούτου, ἵνα ἐπιστήσῃς

πότερον ἄγνοια ἢ γνώμη, καὶ ἅμα λογίσῃ ὅτι συγγενές.
 Ὥσπερ αὐτὸς σὺ πολιτικοῦ συστήματος συμπληρωτικὸς εἶ,
οὕτως καὶ πᾶσα πρᾶξίς σου συμπληρωτικὴ ἔστω ζωῆς πολιτικῆς.
ἥτις ἐὰν οὖν πρᾶξίς σου μὴ ἔχῃ τὴν ἀναφοράν, εἴτε προσεχῶς εἴτε
πόρρωθεν, ἐπὶ τὸ κοινωνικὸν τέλος, αὕτη διασπᾷ τὸν βίον καὶ οὐκ
ἐᾷ ἕνα εἶναι καὶ στασιώδης ἐστίν, ὥσπερ ἐν δήμῳ ὁ τὸ καθ' αὑτὸν
μέρος διιστάμενος ἀπὸ τῆς τοιαύτης συμφωνίας.
 Παιδίων ὀργαὶ καὶ παίγνια, καὶ “πνευμάτια νεκροὺς βαστά-
ζοντα”, ὥστε ἐναργέστερον προσπεσεῖν τὸ τῆς Νεκυίας.
 Ἴθι ἐπὶ τὴν ποιότητα τοῦ αἰτίου καὶ ἀπὸ τοῦ ὑλικοῦ αὐτὸ περι-
γράψας θέασαι· εἶτα καὶ τὸν χρόνον περιόρισον, ὅσον πλεῖστον
ὑφίστασθαι πέφυκε τοῦτο τὸ ἰδίως ποιόν.
 Ἀνέτλης μύρια διὰ τὸ μὴ ἀρκεῖσθαι τῷ σῷ ἡγεμονικῷ ποιοῦντι
τοιαῦτα, οἷα κατεσκεύασται. ἀλλὰ ἅλις.
 Ὅταν ἄλλος ψέγῃ σε ἢ μισῇ ἢ τοιαῦτά τινα ἐκφωνῶσιν, ἔρχου
ἐπὶ τὰ ψυχάρια αὐτῶν, διέλθε ἔσω καὶ ἴδε ποῖοί τινές εἰσιν. ὄψει
ὅτι οὐ δεῖ σε σπᾶσθαι, ἵνα τούτοις τί ποτε περὶ σοῦ δοκῇ. εὐνοεῖν
μέντοι αὐτοῖς δεῖ· φύσει γὰρ φίλοι, καὶ οἱ θεοὶ δὲ παντοίως αὐτοῖς
βοηθοῦσι, δι' ὀνείρων, διὰ μαντειῶν, πρὸς ταῦτα μέντοι, πρὸς ἃ
ἐκεῖνοι διαφέρονται.

Maximus Soph., Dialexeis Lecture 6, chap.1, sec. c/d, line 4

Τί ἐπιστήμη.

 Τί ποτ' ἐστὶν τοῦτο, ᾧ διαφέρει ἄνθρωπος θηρίου;

καὶ τί ποτέ ἐστιν, ᾧ διαφέρει ἀνθρώπου θεός· Ἐγὼ
μὲν οἶμαι θηρίων μὲν ἀνθρώπους ἐπιστήμῃ κρατεῖν,
θεῶν δὲ ἐλαττοῦσθαι μοχθηρίᾳ· θεὸς μὲν γὰρ ἀνθρώπου
σοφώτερον, ἄνθρωπος δὲ θηρίου ἐπιστημονέστερον.
Ἄλλό τι οὖν ἐπιστήμην σοφίας ἡγεῖ; Οὐ μὰ τὸν Δία,
οὐ μᾶλλον ἢ ζωὴν ζωῆς· ἀλλὰ κοινὸν ὑπάρχον τὸ τῆς
ζωῆς θνητῇ φύσει πρὸς τὸ ἀθάνατον, κατὰ μὲν τὴν
ποιότητα ἰσομοιρεῖ· κατὰ δὲ τὴν βραχύτητα τοῦ βίου
σχίζεται· θεοῦ μὲν γὰρ ζωὴ αἰώνιος, ἀνθρώπου δὲ
ἐφήμερος. Ὥσπερ οὖν εἴ τις ἦν δύναμις ὀφθαλμοῖς
ὁρᾶν ἀεὶ, καὶ ἀποτείνειν διηνεκῶς τὴν ὄψιν καὶ δέ-  
χεσθαι τὴν προσβολὴν τοῦ φωτός, καὶ μηδὲν αὐτῇ
δεῖν καλυπτόντων βλεφάρων, μηδὲ ὕπνου πρὸς ἀνά-
παυλαν, μηδὲ νυκτὸς πρὸς ἠρεμίαν· κοινὸν μὲν ἦν τὸ
ὁρᾶν ἐκείνοις τοῖς ὀφθαλμοῖς πρὸς ταυτηνὶ τὴν τῶν
πολλῶν ὄψιν, διέφερεν δὲ τῷ διηνεκεῖ· οὕτως ἀμέλει
 καὶ ἡ ἐπιστήμη, κοινόν τι οὖσα, διαφορὰν ὅμως

Soranus Med., Gynaeciorum libri iv Book 1, chap.51, sec. 3, line 3

 335

φάσσαν, πέρδικα, νήσσας ἀγρίας, κίχλας, κοσσύφους, περιστεράς, ὄρνεις

κατοικητηρίους), καὶ τούτων μάλιστα τὰ στήθη· καὶ τῶν ἀγριμαίων
κρέας λάγειον ἢ δορκάδειον, τῶν δὲ ἄλλων τὰ ἐρίφεια καὶ τῶν τρυφε-
ρῶν χοιρείων ῥύγχη, πόδας, ὦτα, κοιλίας, μήτρας· τῶν δὲ ἀπὸ θαλάτ-
της ὁμοίως τὰ στερεόσαρκα (τούτων δέ εἰσι τρίγλαι, κάραβοι, καρίδες,
κήρυκες, σφόνδυλοι, πελωρίδες, πορφύραι)· λαχάνων δὲ σέριν ὠμήν τε
καὶ ἑφθήν, σίσαρον, ἀνδράχνην, ἀρνόγλωσσον, ἀσπάραγον | ἄγριον· τῶν
δὲ ἀπὸ ταμείου ἐλαίας κολυμβάδας, μῆλα, κυδώνια, καὶ τούτων μάλιστα
τὸ ὀπτόν. τὸ μὲν γὰρ ὠμὸν δυσκατέργαστον, τὸ δὲ ἑψημένον ὕδατι
τὴν πολλὴν στύψιν ἀποβάλλει, τὸ δὲ περιθλασθὲν καὶ ἀποπτηθὲν μετὰ
τοῦ τηρεῖν τὴν ποιότητα προσλαμβάνει τὸ εὐκατέργαστον. εἰ δὲ ἑφθὸν
αὐτό τις βούλοιτο λαβεῖν, ἐπιδιακείμενον αὐτὸ καλάμοις ἑψητέον ἢ
κρεμαστέον διά τινος, ὥστε μὴ τοῦ ὕδατος ἅπτεσθαι, διὰ δὲ τῆς ἀτμῶν
φορᾶς λαβεῖν τὴν ἕψησιν. δοτέον δὲ καὶ ἄπιον ἢ μέσπιλον ἢ σοῦρβον
ἢ σταφυλὴν τὴν ἀπὸ κύθρας ἢ κρεμαστήν (πνευματοῖ γὰρ ἡ πρόσφατος)  
καὶ ἀμύγδαλα. προνοητέον δέ, ὅπως μηδὲν ᾖ τῶν προσφερομένων
κεκαρυκευμένον· τὸ γὰρ ποικίλον καὶ περίεργον τῆς ἀρτύσεως βραδυ-
πεψίας καὶ διαφθορὰς σιτίων ποιεῖ.

Soranus Med., Gynaeciorum libri iv Book 1, chap.56, sec. 6, line 6

ἀναλημπτέον· τούτου δὲ τὴν μεσότητα αὐτῷ κάτωθεν ὑποθετέον τῷ

τῆς κοιλίας ὄγκῳ, τὰς δὲ ἀρχὰς τῶν πλευρῶν ἑκατέρωθεν ἀναχθείσας  
χιαστέον, εἶτα ἐπὶ μετάφρενον καὶ ὤμους ὑπερθετέον πρόσθεν τε κατὰ
περιειλημένης φασκίας ἀφαμματιστέον. περιαλειπτέον δὲ καὶ κηρωτῇ
τὸν ὄγκον δι' ὀμφακίνου ἐλαίου καὶ μυρσίνου· τονουμένου γὰρ τοῦ
δέρματος ῥήξεις οὐχ ὑπομένει, τηρεῖται δὲ ἀρρυτίδωτον. μετὰ δὲ τὸν
ὄγδοον μῆνα τὸν μὲν τελαμῶνα λυτέον ὡς ἂν συνεγγιζούσης ἤδη τῆς
ἀποτέξεως· συνεργήσει δὲ τὸ βάρος εἰς ὀξυτέραν ἀποκύησιν. συνεχε-
στέροις δὲ χρηστέον τοῖς λουτροῖς εἰς παρασκευὴν τῆς τῶν μερῶν
ἀνέσεως καὶ νήξεσιν ταῖς ἐν ὕδατι γλυκεῖ καὶ θερμῷ· τὰ γὰρ αὐτοφυῆ
δριμυτέρας ἔχοντα τὰς ποιότητας οὐδὲν διαφέρει τῶν εἰς φθορὰν
ὑποτιθεμένων φαρμάκων. καὶ τοπικώτερον δὲ τὰ μέρη διαχαλα|στέον
πυρίαις, ἐγκαθίσμασιν τοῖς διὰ λινοσπέρμου ἢ τήλεως ἢ μαλάχης ἀφεψη-
μάτων, ἐγχυματισμοῖς δὲ δι' ἐλαίου γλυκέως, ἔτι δὲ πεσσοῖς τοῖς διὰ
χηνείου στέατος καὶ μυελῶν. καὶ αὐτὴ δὲ ἡ μαῖα συνεχῶς τῷ δακτύλῳ
περιαλείφουσα τὸ στόμιον τῆς ὑστέρας διαστελλέτω.
      
 
Soranus Med., Gynaeciorum libri iv Book 2, chap.27, sec. 1, line 2

δευτέραν ἡμέραν ποσόν. διευτονώσαντος δὲ τοῦ βρέφους καὶ παγέν-

τος καὶ μετὰ εὐτροφίας εὐχροήσαντος οἰνάριον πινέτω λευκόν, διαυγές,
ἀθάλασσον, μετρίως ὑπαύστηρον, μέσον δὲ κατὰ τοὺς χρόνους, ἀλλ'
ἅπαξ [δὲ κατὰ] τὸ πρῶτον καὶ διά τινων ἡμερῶν, εἶτα καὶ παρὰ δύο
καὶ παρὰ μίαν, μετὰ δὲ ταῦτα καὶ καθ' ἡμέραν καὶ οὐ μόνον ἅπαξ,
ἀλλὰ καὶ δίς, εἶτα καὶ ὅσον ἱκανὸν παρηγορῆσαι τὸ δίψος. οὕτω γὰρ
 336

ἀβλαβῶς τὸ βρέφος ὑπὸ τοῦ πεποιωμένου τῷ οἴνῳ τραφήσεται γά-

λακτος, ἐν τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις ἀβλαβῶς τὴν δύναμιν ταύτην φέρειν
οὐ πεφυκός.
 μὴ δὲ ἀπορήσῃ τις, πῶς οὖν ἁπάσας ἐντὸς ὑστέρας
ὑπάρχον πρὸ τῆς ἀποτέξεως ἔφερεν τὰς εἰρημένας ποιότητας τῆς
μητρὸς αὐτοῦ καὶ οἶνον καὶ ποικίλην τροφὴν προσφερομένης. πρὸς
ὃν λεκτέον, ὅτι ταῖς τῆς μητρὸς δυνάμεσι τότε διοικούμενον ὡσπερεὶ
μέρος οὐκ ἔκαμνεν, μετὰ δὲ τὴν ἀπότεξιν ἰδίᾳ χρησάμενον ὑποστάσει
καὶ ἀσθενεῖς ἔτι τὰς ἐνεργείας ἔχον εὐμαρῶς ὑπὸ τῶν πληκτικωτέρων
πάσχει, καθ' ὃν τρόπον καὶ τὰ φυτὰ προσηνωμένα μὲν ἔτι τοῖς μεγά-
λοις δένδρεσι καὶ τῇ τούτων συνδιοικούμενα στερεότητι καρπο|φορεῖ  
τε καὶ ἀνέμων ἐμβολὰς ὑποφέρει, χωρισθέντα δὲ καὶ πρὸς ἰδίαν ὑπό-
στασιν φυτευθέντα ῥᾳδίως ἐξ ὀλίγης βλάπτεται.

Soranus Med., Gynaeciorum libri iv Book 3, chap.15, sec. 3, line 4

ἀναληπτικήν, ἧς τὴν ὕλην εἰρήκαμεν, συμπαραληφθέντος τινὸς εἰς τὴν

ὑπηρεσίαν καὶ τῶν ἐμπείρων ἀλειπτῶν, δευτέραν δὲ τὴν μετασυγκριτι-
κήν. ἐν ᾗ δεῖ | πρὸ μιᾶς ἡμέρας συστέλλειν, εἰ δὲ μὴ ἀντέχοι τις,
ἐπ' ὀλιγοσιτίας καὶ ὑδροποσίας τηρεῖν. εἶτα μερίσαι τὸν ἄρτον, ὅσου
ῥᾳδίως πλείστου δύναται περιγενέσθαι, μερίσαι δὲ εἰς δύο μέρη, καὶ
τὸ μὲν ἕτερον ἥμισυ εἰς τρία μέρη διαιρεῖν ἴσα, τὸ δὲ ἕτερον τῇ ἑξῆς
ἡμέρᾳ διδόναι μετὰ τὴν συστολὴν σὺν ταριχίοις καὶ τοῖς δριμέσιν
προσεψήμασιν ἡμέραις δυσὶν ἢ τρισὶν ἢ τέσσαρσιν. εἶτα ἀλλάσσειν εἰς
τὴν μέσην ὕλην, οἷον λάχανα καὶ τοὺς τρυφερωτέρους ἰχθύας καὶ
ἐγκεφάλους, εἶτ' ἄλλαις ἴσαις εἰς τὰ πτηνά, καὶ ταῖς ἰσαρίθμοις εἰς
ὕεια πρόσφατα, καθ' ἑκάστην μετέλευσιν ἀπὸ ποιότητος εἰς ποιότητα
προσλαμβάνοντα τῶν τριῶν τοῦ ἡμίσους ἄρτου μερῶν ἓν μέρος, καὶ
τῇ πρώτῃ μὲν ἡμέρᾳ τῆς μετελεύσεως ὑφαιροῦντα τὸ οἰνάριον καὶ τὸ
λουτρόν, τῇ δὲ ἑξῆς ἑκατέροις χρώμενον. πλὴν δὲ ἐπὶ μόνης τῆς
δριμυφαγίας συνδοκιμάζειν δεῖ καὶ τὰ τοπικὰ τῶν βοηθημάτων ἐν τῇ
ἑξῆς ἡμέρᾳ τῆς ἀπὸ ποιότητος εἰς ποιότητα μεταβάσεως, ποτὲ μὲν
σικύαις χρώμενον μετασυγκριτικαῖς, ποτὲ δὲ παροπτήσει, ποτὲ δὲ δρώ-
πακι κατ' ἐφηβαίου καὶ ὀσφύος νίτρου τε καὶ ἁλῶν καὶ τῶν ἀμυκτι-  
κῶν σμηγμάτων συμπάσμασι, ποτὲ δὲ πυρίᾳ καὶ ἐγκαθίσμασιν διὰ θαλάς-
σης καὶ τῷ διὰ σινάπιος φοινιγμῷ καὶ κατακρουνισμῷ. μὴ ἀνασκευαζο-
μένου δὲ τοῦ πάθους οὐκέτι μόνον ἀπὸ συστολῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ

Αντισθένης. Frag. a varia Frag. 50a, line 2

 PROCLUS in PLAT. Crat. c. 37. ὅτι Ἀντισθένης ἔλεγεν

μὴ δεῖν ἀντιλέγειν· πᾶς γάρ, φησί, λόγος ἀληθεύει· ὁ γὰρ
λέγων τι λέγει· ὁ δέ τι λέγων τὸ ὂν λέγει· ὁ δὲ τὸ ὂν λέ-
γων ἀληθεύει. ῥητέον οὖν πρὸς αὐτὸν ὅτι ἔστιν καὶ τὸ
ψεῦδος καὶ οὐδὲν κωλύει τὸν τὸ ὂν λέγοντα ψεῦδος λέ-
γειν· καὶ ἔτι ὁ λέγων περί τινος λέγει, καὶ οὐχὶ τὶ λέγει.
 337

 SIMPLIC. in cat. 8 b 25, p. 208, 28. τῶν δὲ

παλαιῶν οἱ μὲν ἀνῄρουν τὰς ποιότητας τελέως, τὸ ποιὸν
συγχωροῦντες εἶναι, ὥσπερ Ἀντισθένης, ὅς ποτε Πλάτωνι
διαμφισβητῶν, «ὦ Πλάτων, ἔφη, ἵππον μὲν ὁρῶ, ἱπ-
πότητα δὲ οὐχ ὁρῶ». καὶ ὃς εἶπεν· «ὅτι ἔχεις μὲν ᾧ
ἵππος ὁρᾶται τόδε τὸ ὄμμα, ᾧ δὲ ἱππότης θεωρεῖται,
οὐδέπω κέκτησαι».
 SIMPLIC. in cat. 8 b 25, p. 211, 15. γνωριμώτερον
δὲ καὶ προσεχέστερον ἡμῖν τῆς ποιότητος τὸ ποιόν, εἴπερ
τὴν μὲν ποιότητα καὶ ἀναιροῦσί τινες, ὡς μηδὲ ὑφεστῶσαν
ὅλως, τὸ δὲ ποιὸν οὐδεὶς ἀναιρεῖ, καὶ τὸν μὲν ἵππον ὁρᾶν
ὁμολογεῖ ὁ Ἀντισθένης, τὴν δὲ ἱππότητα μὴ ὁρᾶν,

Αντισθένης. Frag. a varia Frag. 50b, line 3

... καὶ ἔτι ὁ λέγων περί τινος λέγει, καὶ οὐχὶ τὶ λέγει.
 SIMPLIC. in cat. 8 b 25, p. 208, 28. τῶν δὲ
παλαιῶν οἱ μὲν ἀνῄρουν τὰς ποιότητας τελέως, τὸ ποιὸν
συγχωροῦντες εἶναι, ὥσπερ Ἀντισθένης, ὅς ποτε Πλάτωνι
διαμφισβητῶν, «ὦ Πλάτων, ἔφη, ἵππον μὲν ὁρῶ, ἱπ-
πότητα δὲ οὐχ ὁρῶ». καὶ ὃς εἶπεν· «ὅτι ἔχεις μὲν ᾧ
ἵππος ὁρᾶται τόδε τὸ ὄμμα, ᾧ δὲ ἱππότης θεωρεῖται,
οὐδέπω κέκτησαι».
 SIMPLIC. in cat. 8 b 25, p. 211, 15. γνωριμώτερον
δὲ καὶ προσεχέστερον ἡμῖν τῆς ποιότητος τὸ ποιόν, εἴπερ
τὴν μὲν ποιότητα καὶ ἀναιροῦσί τινες, ὡς μηδὲ ὑφεστῶσαν
ὅλως, τὸ δὲ ποιὸν οὐδεὶς ἀναιρεῖ, καὶ τὸν μὲν ἵππον ὁρᾶν
ὁμολογεῖ ὁ Ἀντισθένης, τὴν δὲ ἱππότητα μὴ ὁρᾶν, καὶ
τὸ μὲν ἐν ὀφθαλμοῖς ὁρᾶται, ἡ δὲ τῷ λογισμῷ καταλαμβά-
νεται, καὶ τὸ μὲν ἐν αἰτίου τάξει προηγεῖται, τὸ δὲ ὡς
ἀποτέλεσμα ἕπεται, καὶ τὸ μέν ἐστι σῶμα καὶ σύνθετον,
τὸ δὲ ἁπλοῦν καὶ ἀσώματον.

Ερμογένης. Progymnasmata [Dub.] Sec. 8, line 17

 Πρόεισι τοίνυν κατὰ τοὺς ἐγκωμιαστικοὺς τόπους·

συγκρίνομεν γὰρ καὶ πόλιν πόλει, ἀφ' ὧν οἱ ἄνδρες,
καὶ γένος γένει καὶ τροφὴν τροφῇ καὶ ἐπιτηδεύματα
καὶ πράξεις καὶ τὰ ἐκτὸς καὶ τρόπους θανάτων καὶ τὰ
μετ' ἐκεῖνα.  – Ὁμοίως δὲ εἰ καὶ φυτὰ συγκρίνοις, ἀντεξε-
τάσεις τοὺς δόντας θεούς, τοὺς τόπους, ἐν οἷς φύεται,
τὸ ἥμερον, τὴν χρείαν τῶν καρπῶν καὶ τὰ ἑξῆς.  
Ὁμοίως δὲ εἰ καὶ πράγματα συγκρίνοις, ἐρεῖς τοὺς
πρώτους ἁψαμένους τῶν πραγμάτων καὶ τοὺς μετιόν-
τας παραθήσεις ἀλλήλοις, ποιότητα ψυχῆς, ποιότητα σώ-
ματος. ταὐτὸν δέ σοι καὶ περὶ πάντων κείσθω θεώρημα.
 Ἐνίοτε μὲν οὖν κατὰ τὸ ἴσον προάγομεν τὰς συγ-
 338

κρίσεις, ἴσα δεικνύντες, ἃ παραβάλλομεν, ἢ διὰ πάν-

των ἢ διὰ πλειόνων· ἐνίοτε δὲ θάτερον προτίθεμεν,
ἐγκωμιάζοντες κἀκεῖνο, οὗ τοῦτο προτίθεμεν· ἐνίοτε δὲ
τὸ μὲν ψέγομεν ὅλως, τὸ δὲ ἐπαινοῦμεν, οἷον εἰ λέγοις
σύγκρισιν δικαιοσύνης καὶ πλούτου. γίνεται δὲ καὶ
πρὸς τὸ βέλτιον σύγκρισις, ἔνθα ἀγὼν τὸν ἐλάττονα  
ἴσον τῷ κρείττονι δεῖξαι, οἷον εἰ σύγκρισιν λέγοις
Ἡρακλέους καὶ Ὀδυσσέως. ἀπαιτεῖ δὲ τὸ τοιοῦτο

Ερμογένης. Περὶ στάσεων Sec. 2, line 24

τοιοῦτον, ὁρικὴν ποιήσει τὴν στάσιν· ἔστι γὰρ στάσις

ὁρικὴ ὀνόματος ζήτησις περὶ πράγματος, οὗ τὸ μὲν πέ-
πρακται, τὸ δὲ λείπει πρὸς αὐτοτέλειαν τοῦ ὀνόματος·
οἷον ἐξ ἱεροῦ ἰδιωτικά τις ὑφείλετο χρήματα, νόμου
κελεύοντος τὸν μὲν ἱερόσυλον τεθνάναι, τὸν δὲ κλέπτην
διπλᾶ διδόναι, ὡς ἱερόσυλος ὑπάγεται, ὃ δὲ κλέπτης
εἶναι λέγει· ἐὰν γὰρ προστεθῇ τὸ καὶ ἱερὰ εἶναι τὰ
χρήματα, σαφής γε οὗτος ἱερόσυλος καὶ οὐκέτι ἔχει τὸ
πρᾶγμα ζήτησιν.
 Ἂν μέντοι φανερὸν ᾖ καὶ τέλειον τὸ κρινόμενον, ἡ
ζήτησις περὶ τὴν ποιότητα τοῦ πράγματος ἵσταται, οἷον
εἰ δίκαιον, εἰ νόμιμον, εἰ συμφέρον ἤ τι τῶν τούτοις
ἐναντίων. καὶ ὄνομα μὲν γενικὸν τούτῳ ποιότης, ἤτοι
δὲ περί τι πρᾶγμα ἔχει τὴν ζήτησιν ἢ περὶ ῥητόν· κἂν
μὲν περὶ ῥητόν, νομικὴν ποιεῖ τὴν στάσιν, περὶ ὧν
ὕστερον ἐροῦμεν, ἂν δὲ περὶ πρᾶγμα, λογικήν.   
Διαιρήσεις δὲ καὶ τοῦτο δίχα· ἢ γὰρ περὶ μέλλοντος
πράγματος ἔχει τὴν ζήτησιν ἢ περί τινος ἤδη γεγονό-
τος· κἂν μὲν περὶ μέλλοντος, ἔσται πραγματική·

Ερμογένης. Περὶ στάσεων Sec. 4, line 45

Μεταλήψεως δὲ εὑρεθείσης πάντως τις ἔσται καὶ ἀντί-

ληψις, ὅτι ἐξῆν.  – Ἡ ποιότης δὲ ἀπὸ τῶν παρακολου-
θούντων τῷ προσώπῳ λαμβάνεται· κἂν μὲν ᾖ ὡρισμέ-
νον τὸ πρόσωπον, ἀπὸ πάντων δηλαδὴ τῶν ἐγκωμιαστι-
κῶν, εἰ δὲ ἄλλως ἀόριστον, εἰ μὲν τῶν κρινομένων
εἴη οἷον πατὴρ ἤ τι τῶν προειρημένων ἐν τοῖς περὶ
προσώπων, τὰ παρακολουθοῦντα σκεψάμενοι λέξομεν,
εἰ δὲ ἀόριστον πάντῃ, ἀπὸ τοῦ νῦν πεπραγμένου στο-
χαστικῶς ἐξετάσομεν, τίς ἦν τὸν παρελθόντα χρόνον
καὶ τίς ἔσται μετὰ ταῦτα, εἰ ἀφεθείη εἴθ' ἁλοίη· ἐπ'
ἀμφοῖν γὰρ τὴν ποιότητα ἐξετάζομεν.  – Ἡ γνώμη ὡσαύ-
τως ὑπ' ἀμφοῖν ἐξετασθήσεται, ποίᾳ γνώμῃ τόδε τι
ἔπραξε, καὶ ποίᾳ γνώμῃ κατηγορεῖ ἢ ἀντιλέγει καὶ τὰ
ὅμοια. ἡ μέντοι κοινὴ ποιότης συμπεπλεγμένως ἐν-
ταῦθα τῇ ποιότητι τοῦ προσώπου καὶ τῇ γνώμῃ ἐξε-
τασθήσεται.
 339

Ερμογένης. Περὶ ἰδεῶν λόγου Ch.1, sec. 3, line 23

ἕνεκά γε τῆς ἐπιβολῆς καθαραί, οἷον «ἀδελφὰς ἔχομεν

γυναῖκας ἐγώ τε καὶ Σπουδίας οὑτοσί» καὶ πάλιν
»κοινωνός εἰμι τοῦ δανείσματος τούτου, ὦ Ἀθηναῖοι».
καὶ ὅλως πολλὰ ἐν ἰδιωτικοῖς καθαρῶν ἐννοιῶν ἔστι
παραδείγματα, οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ ἐν τοῖς δημοσίοις.
 Μέθοδος δὲ καθαρότητος σχεδὸν μία. γίνεται γὰρ
μάλιστα καθαρὸς ὁ λόγος, ὅταν ψιλὸν τὸ πρᾶγμά τις ἀφη-
γῆται ἢ ἄρχηταί γε ἀπ' αὐτοῦ ψιλοῦ τοῦ πράγματος καὶ
μηδὲν ἔξωθεν συνεφέλκηται, οἷον ἢ γένος εἴδει προς-
λαβὼν ἢ ὅλον μέρει ἢ ἀόριστον ὡρισμένῳ ἢ κρίσιν δι-
καστῶν ἢ ποιότητα πράγματος ἢ τὴν πρὸς ἕτερον δια-
φορὰν ἤ τι τοιοῦτον· περιβάλλει γὰρ ἅπαντα ταῦτα
καί εἰσιν ἔννοιαι περιβολῆς αὗται, ἥ ἐστιν ἐναντία κα-  
θαρότητι. περιβάλλει δὲ καί, ὅσα φύσει παρακολουθεῖ
τοῖς πράγμασιν, εἰ προσλαμβάνοιντο, οἷον τόπος ἢ χρό-
νος ἢ πρόσωπον ἢ τρόπος ἢ αἰτία ἤ τι τοιοῦτον. ἀπηλ-
λάχθαι οὖν δεῖ τούτων ἁπάντων τὸν καθαρὸν λόγον
κατὰ τὴν μέθοδον ἤτοι παντάπασί γε ἢ οὕτως ὥστε
μηδὲν τούτων πρὸ αὐτοῦ τοῦ πράγματος τετάχθαι· ἐπεὶ
καὶ ταῦτά τις προσλαμβάνων ἢ τινὰ τούτων ὅμως δύνα-
ται ποιεῖν φαίνεσθαι καθαρὸν τὸν λόγον διὰ τῶν ἄλλων,

Ερμογένης. Περὶ ἰδεῶν λόγου Ch.1, sec. 9, line 109

σασθαι παρὰ Λακεδαιμονίων ἐπὶ τοὺς ἐν Πειραιεῖ»·

καίπερ γὰρ ἀσυνδέτως εἰσαχθὲν ὅμως διὰ τὸ ἐπιμεῖναι
τῇ ὀρθότητι καθαρὸν μὲν καὶ ἁπλοῦν ἔμεινε, λαμπρὸν
δὲ οὐδαμῶς. ἔτι καὶ ταύτῃ διαφέρει τὰ τοιαῦτα τῶν
λαμπρῶν, ὅτι αἱ μὲν λαμπρότητες οὐ μᾶλλον πραγμά-
των εἰσὶν ἀφηγήσεις ἢ ποιότητές τε πραγμάτων καὶ αὐ-
ξήσεις, ὁ δὲ καθαρὸς λόγος σχεδὸν ἐναντίος ὢν τῷ
λαμπρῷ ὅμως ταῖς μὲν ἀποστάσεσι καθάπερ ἐκεῖνος εἰς-
άγεται, μετὰ μέντοι ὀρθότητος διαρκοῦς, καὶ πραγμά-
των τινῶν ἀφήγησιν ἔχει, ἀλλ' οὐκ αὔξησίν τινα τού-
των οὐδὲ ποιότητα, ὅπερ ἐστὶ τῆς λαμπρότητος. τοι-
οῦτόν ἐστι καὶ τὸ «Σαννίων ἔστι δήπου τις ὁ τοὺς
τραγικοὺς χοροὺς διδάσκων» καὶ τὸ «λέγεταί ποτε ἐπὶ
τῆς παλαιᾶς ἐκείνης εὐδαιμονίας Ἀλκιβιάδης» καὶ τὸ
»λέγονται χρήματα οἱ τριάκοντα δανείσασθαι» καὶ ὅσα
τοιαῦτα. Ἀλλὰ σχήματα μὲν ταῦτα λαμπρότητος.
 Κῶλα δὲ τὰ μέλλοντα ποιήσειν τὸν λόγον λαμπρὸν
μακρότερα εἶναι δεῖ· καὶ τούτου παραδείγματα πάντα,
ὅσα κἀν τῷ περὶ ἐννοιῶν λαμπρότητος εἰρήκαμεν.
 Συνθῆκαι δὲ λαμπραὶ μάλιστα μὲν αἱ σεμναί, περὶ
ὧν εἴρηται, χρῆσθαι μὴν ἔστιν ὅτε οἷόν τε καὶ τροχαϊ
 340

Ερμογένης. Περὶ ἰδεῶν λόγου Ch.1, sec. 11, line 137

πρῶτα, οἷον «ἀλλ' ἐν τῷ πανδοκείῳ τῷ πρὸ τοῦ Διος-

κορείου (εἴ τις ὑμῶν εἰς Φερὰς ἀφῖκται, οἶδεν ὃ λέγω)
ἐνταῦθα ἐγίνοντο οἱ ὅρκοι»· μέχρι μὲν δὴ τούτου ἐπεμ-
βολή τις γέγονεν ἡ τοῦ «εἴ τις ὑμῶν εἰς Φερὰς ἀφ-
ῖκται, οἶδεν ὃ λέγω». τὸ δὲ ἑξῆς ἐπισυνῆπται, καὶ κατὰ
τοῦτο δὲ πεποίηκε τὴν περιβολήν, οἷον «ὅτε δεῦρ' ἤδη
τὸ στράτευμ' ἄγων ἐβάδιζε Φίλιππος», εἶθ' ὕστερον ἡ
ποιότης καὶ αὐτὴ περιβάλλουσα μετὰ αὐξήσεως, οἷον
»αἰσχρῶς, ὦ Ἀθηναῖοι, καὶ ἀναξίως ὑμῶν». εἰ δέ τι
καὶ τῷ δι' ἐπικρίσεως εἰπεῖν τὴν ποιότητα πεποίηκεν ὁ
ῥήτωρ ἕτερον, ἄλλου λόγου· ἐπεὶ καὶ τὸ ἐπεμβληθὲν
ἐν ἀρχῇ τὸ «εἴ τις ὑμῶν εἰς Φερὰς ἀφῖκται, οἶδεν ὃ
λέγω» οὐ μόνον περιβολὴν ἐποίησεν, ἀλλὰ καὶ γοργό-
τητα, ὁμοῦ δὲ διακόψαν τὸν λόγον καὶ ἀληθινοῦ
πως τύπου δοκεῖ εἶναι. ἀλλ' οὐ νῦν περὶ τούτου.  
Τό τε οὖν ἀναστρέφειν τῶν πραγμάτων τὴν τάξιν μέθ-
οδος περιβολῆς, ὡς εἴρηται, καὶ τὸ τὰς κατασκευὰς
τῶν προτάσεων καὶ τὰς πίστεις τάς τε τούτων αὐξήσεις
πρώτας τιθέναι τῶν προτάσεων αὐτῶν, ὡς ἐν τῷ Περὶ
τοῦ στεφάνου· μερικῆς γὰρ οὔσης ἐν αὐτῷ προτάσεως

Ερμογένης. Περὶ ἰδεῶν λόγου Ch.1, sec. 12, line 29

καὶ Δημοσθενικὸν καὶ ὡς ὄντως πολιτικὸν μετιὼν λό-

γον, εἴτε καὶ τινὰς αὐτῶν τισὶ συναρμόττειν. ἐπειδὴ
γὰρ καθόλου τὸ κάλλος ἐστὶ συμμετρία μελῶν καὶ με-  
ρῶν μετ' εὐχροίας, δι' ὧν δὴ λόγος τις γίνεται, εἴτε
ἰδεῶν ὅλων μιγνυμένων εἰς ταὐτὸν εἴτε καὶ τῶν συμ-
πληρούντων ἑκάστην ἰδέαν – ταῦτα γὰρ οἷον μέλη καὶ
μέρη ἐστὶν αὐτοῦ – , δεῖ δήπουθεν, εἰ μέλλοι καλὸς
ἔσεσθαι, ἄν τε ποικίλος ἄν τε μονοειδὴς ᾖ, συμμετρίαν
ἔχειν τούτων, ὅ ἐστιν εὐαρμοστίαν, καί τινα ἐπανθεῖν
αὐτῷ οἷον εὔχροιαν, τὴν ἐμφαινομένην διόλου μίαν τοῦ
ἤθους ποιότητα, ἣν δὴ καὶ φύσει τινὲς χρῶμα λόγου
ὀνομάζουσι. καὶ τοῦτό ἐστι τὸ κάλλος, ὅ μοι δοκεῖ καὶ
ὁ Πλάτων εἰπεῖν φάσκων δεῖν ἔχειν τὸν λόγον κεφαλήν
τε καὶ ἄκρα καὶ μέσα πρέποντα ἀλλήλοις τε καὶ τῷ
ὅλῳ σώματι, ἀλλὰ μὴ χύδην ἕκαστα βεβλῆσθαι, εἰ καὶ
καλὰ εἴη καθ' ἑαυτά· οὐ γὰρ δύνασθαί ποτε οὕτω γε-
νέσθαι καλὸν λόγον. καὶ τοῦτο αἰτιᾶταί γε τοῦ Λυσίου
Ἐρωτικοῦ, ὡς ταῖς ἐννοίαις οὐκ εὐαρμόστως αὐτοῦ
χρησαμένου οὐδὲ τῇ τάξει, οὐ μὴν τὰς ἐννοίας γε αὐ-
τὰς αἰτιᾶται οὐδὲ τὴν λέξιν· ἐπεὶ ταῖς γ' ἐννοίαις καὶ
αὐτὸς χρῆται ταῖς αὐταῖς, τὴν δ' αὖ λέξιν καὶ πάνυ
 341

Rhetorica Anonyma, Excerpta de arte rhetorica (olim sub auctore Joanne Doxapatre)

Vol. 6, p.31, line 7

σμά ἐστιν ἄσκησις μετρίων πρὸς μειζόνων ἐπίῤῥωσιν.

 Ὅρος ῥητορικοῦ προγυμνάσματος. Ἄσκησις διὰ λό-
γου τῶν κατὰ ῥητορικὴν μερῶν ἢ εἰδῶν χρήσιμά τινα
προασκουμένη.  

Ἡ διαίρεσις τῶν ιδʹ στάσεων κατὰ Ἑρμογένην καὶ Μητροφάνην, ἔτι τε κατὰ Εὐ-
αγόραν καὶ Ἀκύλαν τοὺς φιλοσόφους.

 Πᾶν κρινόμενον ἢ ἀφανές ἐστιν ἢ φανερὸν, κἂν μὲν

ἀφανὲς, ποιεῖ τὸν στοχασμόν· εἰ δὲ φανερὸν, ἢ τέλειόν
ἐστιν ἢ ἀτελές· κἂν μὲν ἀτελὲς, ποιεῖ τὸν ὅρον, ἐὰν δὲ
φανερὸν καὶ τέλειον, ἡ ζήτησις περὶ τὴν ποιότητα. Τὴν
δὲ ποιότητα τέμνουσιν εἰς δύο· εἰς πράγματα καὶ ῥητά·
εἰ μὲν οὖν περὶ ῥητὰ, ποιεῖ τὰς τέσσαρας νομικὰς, τὴν
κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν, τὸν συλλογισμὸν, τὴν ἀντινο-
μίαν καὶ τὴν ἀμφιβολίαν· εἰ δὲ περὶ πράγματα, τέ-
μνεται εἰς δύο χρόνους, εἰς μέλλοντα καὶ εἰς παρεληλυ-
θότα· εἰ μὲν οὖν περὶ τὸν μέλλοντα, ποιεῖ τὴν πραγμα-
τικὴν, εἰ δὲ περὶ τὸν παρεληλυθότα, ποιεῖ τὴν δικαιο-
λογικήν. Αὕτη δὲ εἰς ἀνεύθυνον καὶ ὑπεύθυνον τεμνο-
μένη, κατὰ μὲν τὸ ἀνεύθυνον τεμνομένη ποιεῖ τὴν ἀν-
τίληψιν, κατὰ δὲ τὸ ὑπεύθυνον τὰς τέσσαρας

Rhetorica Anonyma, Excerpta de arte rhetorica (olim sub auctore Joanne Doxapatre)

Vol. 6, p.31, line 8

 Ὅρος ῥητορικοῦ προγυμνάσματος. Ἄσκησις διὰ λό-

γου τῶν κατὰ ῥητορικὴν μερῶν ἢ εἰδῶν χρήσιμά τινα
προασκουμένη.  

Ἡ διαίρεσις τῶν ιδʹ στάσεων κατὰ Ἑρμογένην καὶ Μητροφάνην, ἔτι τε κατὰ Εὐ-
αγόραν καὶ Ἀκύλαν τοὺς φιλοσόφους.

 Πᾶν κρινόμενον ἢ ἀφανές ἐστιν ἢ φανερὸν, κἂν μὲν

ἀφανὲς, ποιεῖ τὸν στοχασμόν· εἰ δὲ φανερὸν, ἢ τέλειόν
ἐστιν ἢ ἀτελές· κἂν μὲν ἀτελὲς, ποιεῖ τὸν ὅρον, ἐὰν δὲ
φανερὸν καὶ τέλειον, ἡ ζήτησις περὶ τὴν ποιότητα. Τὴν
δὲ ποιότητα τέμνουσιν εἰς δύο· εἰς πράγματα καὶ ῥητά·
εἰ μὲν οὖν περὶ ῥητὰ, ποιεῖ τὰς τέσσαρας νομικὰς, τὴν
κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν, τὸν συλλογισμὸν, τὴν ἀντινο-
 342

μίαν καὶ τὴν ἀμφιβολίαν· εἰ δὲ περὶ πράγματα, τέ-

μνεται εἰς δύο χρόνους, εἰς μέλλοντα καὶ εἰς παρεληλυ-
θότα· εἰ μὲν οὖν περὶ τὸν μέλλοντα, ποιεῖ τὴν πραγμα-
τικὴν, εἰ δὲ περὶ τὸν παρεληλυθότα, ποιεῖ τὴν δικαιο-
λογικήν. Αὕτη δὲ εἰς ἀνεύθυνον καὶ ὑπεύθυνον τεμνο-
μένη, κατὰ μὲν τὸ ἀνεύθυνον τεμνομένη ποιεῖ τὴν ἀν-
τίληψιν, κατὰ δὲ τὸ ὑπεύθυνον τὰς τέσσαρας ἀντιθε-
τικάς· ἢ γὰρ ὁ φεύγων εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται τὸ ἀδίκη

Rhetorica Anonyma, In librum περὶ ἰδεῶν Vol. 7, p.81, line 6

Σύνοψις τῶν περὶ καθαρότητος εἰρημένων.

 Ἔννοια ἡ πᾶσι κοινὴ καὶ μηδὲν ἔχουσα τοῖς πολλοῖς

ἀσαφές· μέθοδος, ὅταν ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράγματος ἄρχηται
τις ψιλῶς, μηδὲν ἔξωθεν προσλαμβάνων, γένος εἴδει ἢ
ὅλον μέρει ἢ ἀόριστον ὡρισμένῳ ἢ ποιότητα πράγματος·
λέξις ἡ μὴ τροπικὴ, ἀλλὰ κοινὴ καὶ εἰς ἅπαντας ἥκουσα·
σχῆμα τὸ κατ' ὀρθὴν εἰσαγόμενον πτῶσιν· κῶλα μικρὰ
καὶ κόμματα καὶ καθ' ἑαυτὰ τὴν διάνοιαν ἀπαρτίζοντα·
συνθήκη ἡ μηδὲν φροντίζουσα συγκρούσεως φωνηέν-
των· ἀνάπαυσις ἡ ἰαμβικὴ τροχαϊκὴ καὶ αἱ τούτων κα-
ταλήξεις.

Rhetorica Anonyma, Epitome artis rhetoricae Vol. 3, p.618, line 7

τριῶν ἐν τοῖς ζητήμασι τούτων καθορωμένων

ἓν τούτων ἀφανές ἐστι, τὰ δύο φανερὰ δέ.
ἡ ζήτησις συνίσταται περὶ τοῦ ἀφανοῦς δέ·
κἂν ἡ οὐσία ἀφανὴς, ἡ στάσις στοχασμὸς μέν.  
εἰ δ' ἰδιότης ἀφανὴς, ὅρος ἐστὶν ἡ στάσις.
εἰ δ' ἡ ποιότης ἀφανὴς, εὕρῃς τὰς ἄλλας στάσεις·
αὕτη πασῶν τῶν στάσεων κοινότης, ἑτερότης·
τῷ ἀφανεῖ γὰρ σύμπασαι ἑκάστῃ κοινωνοῦσιν.
ὅμως καὶ διαφέρουσιν, ὡς εἴπομεν, ἀλλήλων,
τῷ στοχασμῷ μὲν ἀφανῆ τυγχάνειν τὴν οὐσίαν,
ὅροις τὴν ἰδιότητα, ποιότητα ταῖς ἄλλαις.

Διάγνωσις τῶν στάσεων σαφὴς ἠκριβωμένη.

 Πᾶν πρᾶγμα τὸ προκείμενον εἰς ἔτασιν καὶ κρίσιν

ἢ ἀφανὲς καὶ στοχασμὸς πάντως ἐστὶν ἡ στάσις.
ἢ φανερὸν καὶ τοῦτό γε διχῆ διαιρετέον·
ἢ ἀτελὲς, καὶ γίνωσκε τότε τὴν στάσιν ὅρον,
ἢ τέλειον, [καὶ] κάλει μοι ποιότητα τὴν κλῆσιν·
ἡ δὲ ποιότης αὕτη μὲν ἔχει τὰς συζυγίας.
ἢ περὶ πρᾶγμα καὶ ποιεῖ τὰς λογικὰς τὰς στάσεις
 343

ἡ περὶ πρᾶγμα ζήτησις διχῆ διαιρουμένη

στάσεις ποιεῖ πραγματικὰς, ἄνπερ ζητῇ τὸ μέλλον,

Rhetorica Anonyma, Epitome artis rhetoricae Vol. 3, p.618, line 13

αὕτη πασῶν τῶν στάσεων κοινότης, ἑτερότης·

τῷ ἀφανεῖ γὰρ σύμπασαι ἑκάστῃ κοινωνοῦσιν.
ὅμως καὶ διαφέρουσιν, ὡς εἴπομεν, ἀλλήλων,
τῷ στοχασμῷ μὲν ἀφανῆ τυγχάνειν τὴν οὐσίαν,
ὅροις τὴν ἰδιότητα, ποιότητα ταῖς ἄλλαις.

Διάγνωσις τῶν στάσεων σαφὴς ἠκριβωμένη.

 Πᾶν πρᾶγμα τὸ προκείμενον εἰς ἔτασιν καὶ κρίσιν

ἢ ἀφανὲς καὶ στοχασμὸς πάντως ἐστὶν ἡ στάσις.
ἢ φανερὸν καὶ τοῦτό γε διχῆ διαιρετέον·
ἢ ἀτελὲς, καὶ γίνωσκε τότε τὴν στάσιν ὅρον,
ἢ τέλειον, [καὶ] κάλει μοι ποιότητα τὴν κλῆσιν·
ἡ δὲ ποιότης αὕτη μὲν ἔχει τὰς συζυγίας.
ἢ περὶ πρᾶγμα καὶ ποιεῖ τὰς λογικὰς τὰς στάσεις
ἡ περὶ πρᾶγμα ζήτησις διχῆ διαιρουμένη
στάσεις ποιεῖ πραγματικὰς, ἄνπερ ζητῇ τὸ μέλλον,
ἂν δ' ἤδη τι προγεγονὸς, τὴν δικαιολογίαν.
ἢ πάντως περὶ τὰ ῥητὰ, τὰς νομικὰς ποιεῖ δέ.
ἡ νομικὴ ποιεῖ γε δὲ περὶ ῥητὸν ποιότητα
διαιρουμένη τε τριχῶς τάσδε ποιεῖ τὰς στάσεις.
ῥητὸν μὲν καὶ διάνοιαν ἥ τι ῥητὸν ζητοῦσα.
εἰ τῷ ῥητῷ δ' ἀμφισβητεῖ κατὰ τὸ πρόσωπον.

Rhetorica Anonyma, Epitome artis rhetoricae Vol. 3, p.618, line 20

ἢ ἀφανὲς καὶ στοχασμὸς πάντως ἐστὶν ἡ στάσις.

ἢ φανερὸν καὶ τοῦτό γε διχῆ διαιρετέον·
ἢ ἀτελὲς, καὶ γίνωσκε τότε τὴν στάσιν ὅρον,
ἢ τέλειον, [καὶ] κάλει μοι ποιότητα τὴν κλῆσιν·
ἡ δὲ ποιότης αὕτη μὲν ἔχει τὰς συζυγίας.
ἢ περὶ πρᾶγμα καὶ ποιεῖ τὰς λογικὰς τὰς στάσεις
ἡ περὶ πρᾶγμα ζήτησις διχῆ διαιρουμένη
στάσεις ποιεῖ πραγματικὰς, ἄνπερ ζητῇ τὸ μέλλον,
ἂν δ' ἤδη τι προγεγονὸς, τὴν δικαιολογίαν.
ἢ πάντως περὶ τὰ ῥητὰ, τὰς νομικὰς ποιεῖ δέ.
ἡ νομικὴ ποιεῖ γε δὲ περὶ ῥητὸν ποιότητα
διαιρουμένη τε τριχῶς τάσδε ποιεῖ τὰς στάσεις.
ῥητὸν μὲν καὶ διάνοιαν ἥ τι ῥητὸν ζητοῦσα.
εἰ τῷ ῥητῷ δ' ἀμφισβητεῖ κατὰ τὸ πρόσωπον.
ἀμφιβολία τε ποιεῖ τὴν δωδεκάτην στάσιν·
 344

συλλογισμὸν δὲ τῷ ῥητῷ συνάγουσά τι πρᾶγμα,

ἄγραφος ἰσοδύναμος δείκνυται τῇ ἐγγράφῳ.
ἀντιτιθεῖσα νόμους δὲ ποιεῖ ἀντινομίαν.
ἡ δικαιολογία δὲ διχῆ διαιρουμένη
ἄνπερ ζητῇ τι γεγονὸς, πλὴν μὴ κεκωλυμένον,
ἀντίληψιν ἐργάζεται τὴν στάσιν τὴν τετάρτην.  

Valerius Babrius Scr. Fab., Mythiambi Aesopici Sec. 1, fable 28, line 10

Γέννημα φρύνου συνεπάτησε βοῦς πίνων.

ἐλθοῦσα δ' αὐτόν – οὐ παρῆν γάρ – ἡ μήτηρ
παρὰ τῶν ἀδελφῶν ποῦ ποτ' ἦν ἐπεζήτει.
“τέθνηκε, μῆτερ· ἄρτι γὰρ πρὸ τῆς ὥρης
ἦλθεν πάχιστον τετράπουν, ὑφ' οὗ κεῖται
χηλῇ μαλαχθείς.” ἡ δὲ φρῦνος ἠρώτα,
φυσῶσ' ἑαυτήν, εἰ τοιοῦτον ἦν ὄγκῳ
τὸ ζῷον. οἱ δὲ μητρί· “παῦε, μὴ πρήθου.
θᾶσσον σεαυτήν,” εἶπον, “ἐκ μέσου ῥήξεις
ἢ τὴν ἐκείνου ποιότητα μιμήσῃ.”
Γέρων ποθ' ἵππος εἰς ἀλητὸν ἐπράθη,
ζευχθεὶς δ' ὑπὸ μύλην πᾶσαν ἑσπέρην ἤλει.  
καὶ δὴ στενάξας εἶπεν “ἐκ δρόμων οἵων
καμπτῆρας οἵους ἀλφιτεῦσι γυρεύω.”
 Μὴ λίαν ἐπαίρου πρὸς τὸ τῆς ἀκμῆς γαῦρον.
πολλοῖς τὸ γῆρας ἐν κόποις ἀνηλώθη.
Γλύψας ἐπώλει λύγδινόν τις Ἑρμείην.
τὸν δ' ἠγόραζον ἄνδρες, ὃς μὲν εἰς στήλην
(υἱὸς γὰρ αὐτῷ προσφάτως ἐτεθνήκει),
ὁ δὲ χειροτέχνης ὡς θεὸν καθιδρύσων.

Aspasius Phil., In ethica Nichomachea commentaria Page 165, line 21

τοὺς φιλοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· οὐ γὰρ δι' αὑτούς (καθ' αὑτοὺς
γὰρ ἂν ἐφίλουν), ἀλλ' ᾗ γίνεταί τι αὐτοῖς παρ' ἀλλήλων ἀγαθόν. τοῦτο δέ
ἐστι τὸ χρήσιμον, ὅθεν κατὰ συμβεβηκὸς αὐτῶν ἡ φιλία ἐστίν. διότι γὰρ
συμβαίνει τι ἀπ' αὐτῶν γίνεσθαι, συνίσταται· ἀλλ' οὐ δι' αὑτούς· ὁμοίως δὲ
καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν οἱ δι' ἡδονὴν φιλοῦντες, οὐ καθ' αὑτοὺς φιλοῦσιν
ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός. οὐ γὰρ τῷ ποιούς τινας εἶναι, φησί, φιλοῦσι
τοὺς εὐτραπέλους. δόξει δ' εὔηθες διὰ τοῦτο λέγειν κατὰ συμβεβηκὸς τὴν
καθ' ἡδονὴν φιλίαν, ὅτι οὐ διότι ἀγαθοί εἰσι φιλοῦσιν. ὁμολογεῖται γὰρ οὐ
τὸ αὐτὸ εἶδος εἶναι. παραπλήσιον γὰρ ἦν λέγειν τὴν τῶν ἀγαθῶν φιλίαν κατὰ
συμβεβηκός. οὐ γὰρ διότι εὐτράπελοι φιλοῦνται ὑπ' ἀλλήλων, ἀλλ' ἔοικε ποι-
οὺς λέγειν τοὺς κατὰ ποιότητα λεγομένους ψιλήν, ἀλλὰ μὴ κατὰ τὸ πρός τι·
ὁ μὲν οὖν εὐτράπελος ποιός ἐστιν ἀπὸ τῆς εὐτραπελίας παρωνομασμένος, ὁ
δὲ ἡδὺς πρός τι· τινὶ γὰρ ἡδὺς καὶ εἰ ὁτιοῦν μάλιστα ἡ ἡδονὴ γίνεται τοῖς
φιλοῦσι τοὺς εὐτραπέλους ἀπ' αὐτοῦ, ὅμως οὐχ ᾗ εὐτράπελοι φιλοῦσιν αὐτούς,
ἀλλ' ᾗ αὐτοῖς ἡδεῖς. εἰ γοῦν εὐτράπελοι μὲν εἶεν, αὐτοῖς δὲ μὴ ἡδεῖς, οὐδὲ
φιλήσουσιν αὐτοὺς, καὶ διὰ τὸ χρήσιμον δὲ φιλοῦντες διὰ τὸ αὐτοῖς ὠφέλι-
 345

μον στέργουσι. καὶ δι' ἡδονὴν διὰ τὸ αὐτοῖς ἡδὺ, καὶ οὐχ ᾗ ὁ φιλούμενός
ἐστιν ὅποτέ ἐστιν, εἴτε εὐτράπελος εἴτε πλούσιος, ἀλλ' ᾗ ὁ μὲν παρέχει
ἡδονὴν, ὁ δὲ χρείαν. εὐδιάλυτοι δὴ αἱ τοιαῦται φιλίαι, μὴ μενόντων
ὁμοίων τῶν πρόσθεν φιλουμένων. οὐδὲν γὰρ κωλύει ἔτι μένειν εὐτράπελον

Zeno Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 92, line 2

 Cicero Acad. Post. I 39. Discrepabat etiam ab iisdem

quod nullo modo arbitrabatur quid-
quam effici posse ab ea (natura), quae expers esset corporis – nec
vero aut quod efficeret aliquid aut quod efficeretur, posse esse non
corpus.  
  Aëtius I 15, 6 (DDG p. 313). Ζήνων ὁ Στωικὸς τὰ χρώματα
πρώτους εἶναι σχηματισμοὺς τῆς ὕλης. – Galen. hist. philos. 27 (DDG
p. 616, 2). Ζήνων δὲ ὁ Στωϊκὸς τὰ χρώματα ἐπίχρωσιν τῆς ὕλης
ὑπέλαβεν.
 Galenus comment. in Hippocr. de humoribus I (XVI 32 K.).
Ζήνων τε ὁ Κιτιεὺς ὡς τὰς ποιότητας οὕτω καὶ τὰς οὐσίας δι' ὅλου
κεράννυσθαι ἐνόμιζεν. – id. de nat. facult. I 2. εἰ δ' ὥσπερ τὰς ποι-
ότητας καὶ τὰς οὐσίας δι' ὅλων κεράννυσθαι χρὴ νομίζειν, ὡς ὕστερον
ἀπεφήνατο Ζήνων ὁ Κιτιεύς.
 Stobaeus Ecl. I 8. 40e p. 104, 7 W. (Arii Didymi fr. 26 Diels).
Ζήνων ἔφησε χρόνον εἶναι κινήσεως διάστημα, τοῦτο δὲ καὶ μέτρον
καὶ κριτήριον τάχους τε καὶ βραδύτητος ὅπως ἔχει ἕκαστα. κατὰ
τοῦτον δὲ γίγνεσθαι τὰ γινόμενα καὶ τὰ περαινόμενα ἅπαντα καὶ τὰ
ὄντα εἶναι. – Simplicius ad Cat. 80 a 4. τῶν δὲ Στωικῶν Ζήνων μὲν
πάσης ἁπλῶς κινήσεως διάστημα τὸν χρόνον εἶναι.

Zeno Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 92, line 4

quam effici posse ab ea (natura), quae expers esset corporis – nec

vero aut quod efficeret aliquid aut quod efficeretur, posse esse non
corpus.  
  Aëtius I 15, 6 (DDG p. 313). Ζήνων ὁ Στωικὸς τὰ χρώματα
πρώτους εἶναι σχηματισμοὺς τῆς ὕλης. – Galen. hist. philos. 27 (DDG
p. 616, 2). Ζήνων δὲ ὁ Στωϊκὸς τὰ χρώματα ἐπίχρωσιν τῆς ὕλης
ὑπέλαβεν.
 Galenus comment. in Hippocr. de humoribus I (XVI 32 K.).
Ζήνων τε ὁ Κιτιεὺς ὡς τὰς ποιότητας οὕτω καὶ τὰς οὐσίας δι' ὅλου
κεράννυσθαι ἐνόμιζεν. – id. de nat. facult. I 2. εἰ δ' ὥσπερ τὰς ποι-
ότητας καὶ τὰς οὐσίας δι' ὅλων κεράννυσθαι χρὴ νομίζειν, ὡς ὕστερον
ἀπεφήνατο Ζήνων ὁ Κιτιεύς.
 Stobaeus Ecl. I 8. 40e p. 104, 7 W. (Arii Didymi fr. 26 Diels).
Ζήνων ἔφησε χρόνον εἶναι κινήσεως διάστημα, τοῦτο δὲ καὶ μέτρον
καὶ κριτήριον τάχους τε καὶ βραδύτητος ὅπως ἔχει ἕκαστα. κατὰ
τοῦτον δὲ γίγνεσθαι τὰ γινόμενα καὶ τὰ περαινόμενα ἅπαντα καὶ τὰ
ὄντα εἶναι. – Simplicius ad Cat. 80 a 4. τῶν δὲ Στωικῶν Ζήνων μὲν
πάσης ἁπλῶς κινήσεως διάστημα τὸν χρόνον εἶναι.
 346

 Themistius in Phys. 40b Speng. II 284, 10. (τὸ κενὸν) κεχω-

ρισμένον καὶ ἀθρόον εἶναι καθ' αὑτό, περιέχον τὸν οὐρανόν, ὡς πρό-
τερον μὲν ᾤοντο τῶν ἀρχαίων τινές, μετὰ δὲ ταῦτα οἱ περὶ Ζήνωνα

Zeno Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 100, line 3

τῆς ὅλης σφαίρας τοῦ κόσμου μέσον, τὴν δὲ σύστασιν πρὸς τὴν περι-
φέρειαν αὐτοῦ ποιεῖσθαι· φύσει γὰρ ἀνώφοιτα ταῦτ' εἶναι διὰ τὸ μη-
δενὸς μετέχειν βάρους. παραπλησίως δὲ τούτοις οὐδ' αὐτόν φασι τὸν
κόσμον βάρος ἔχειν διὰ τὸ τὴν ὅλην αὐτοῦ σύστασιν ἔκ τε τῶν βάρος  
ἐχόντων στοιχείων εἶναι καὶ ἐκ τῶν ἀβαρῶν. τὴν δ' ὅλην γῆν καθ'
ἑαυτὴν μὲν ἔχειν ἀρέσκει βάρος, παρὰ δὲ τὴν θέσιν διὰ τὸ τὴν μέσην
ἔχειν χώραν, πρὸς δὲ τὸ μέσον εἶναι τὴν φορὰν τοῖς τοιούτοις σώμασιν,
ἐπὶ τοῦ τόπου τούτου μένειν.
 Schol. Hes. Theog. 134 Gaisf. Gr. Poet. Min. II 482. ὁ Ζή-
νων φησὶ τοὺς Τιτᾶνας διὰ παντὸς εἰρῆσθαι τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου.
Κοῖον γὰρ λέγει τὴν ποιότητα κατὰ τροπὴν Ἀιολικὴν τοῦ π πρὸς τὸ
κ, Κρεῖον δὲ τὸ βασιλικὸν καὶ ἡγεμονικόν, Ὑπερίονα δὲ τὴν ἄνω
κίνησιν ἀπὸ τοῦ ὑπεράνω ἰέναι. ἐπεὶ δὲ φύσιν ἔχει πάντα τὰ κοῦφα
ἀφιέμενα πίπτειν ἄνω, τὸ τοιοῦτον μέρος Ἰάπετον ἐκάλεσε.
 Aëtius I 14, 6 (DDG p. 313b 1). Ζήνων ἔφασκε τὸ πῦρ κατ'
εὐθεῖαν κινεῖσθαι. – idem I 12, 4 (de Stoicorum placito). καὶ τὸ μὲν
περίγειον φῶς κατ' εὐθεῖαν, τὸ δ' αἰθέριον περιφερῶς κινεῖται.
 Stobaeus Ecl. I 17, 3 p. 152, 19 W. (Arii Didymi fr. 38 Diels).
Ζήνωνα δὲ οὕτως ἀποφαίνεσθαι διαῤῥήδην· τοιαύτην δὲ δεήσει εἶναι
ἐν περιόδῳ τὴν τοῦ ὅλου διακόσμησιν ἐκ τῆς οὐσίας, ὅταν ἐκ πυρὸς

Zeno Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 142, line 4

μοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμβαίνουσιν ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ.”

καὶ ψυχαὶ δὲ ἀπὸ τῶν ὑγρῶν ἀναθυμιῶνται. ἀναθυμίασιν μὲν οὖν
ὁμοίως τῷ Ἡρακλείτῳ τὴν ψυχὴν ἀποφαίνει Ζήνων, αἰσθητικὴν δὲ
αὐτὴν εἶναι διὰ τοῦτο λέγει, ὅτι τυποῦσθαί τε δύναται [τὸ μέγεθος]
τὸ μέρος τὸ ἡγούμενον αὐτῆς ἀπὸ τῶν ὄντων καὶ ὑπαρχόντων διὰ
τῶν αἰσθητηρίων καὶ παραδέχεσθαι τὰς τυπώσεις· ταῦτα γὰρ ἴδια
ψυχῆς ἐστιν.
 Jamblichus de anima ap. Stob. Ecl. I 49, 33 p. 367, 18 W.
ἀλλὰ μὴν οἵ γε ἀπὸ Χρυσίππου καὶ Ζήνωνος φιλόσοφοι καὶ πάντες
ὅσοι σῶμα τὴν ψυχὴν νοοῦσι τὰς μὲν δυνάμεις ὡς ἐν τῷ ὑποκειμένῳ
ποιότητας συμβιβάζουσι, τὴν δὲ ψυχὴν ὡς οὐσίαν προϋποκειμένην ταῖς
δυνάμεσι τιθέασιν, ἐκ δ' ἀμφοτέρων τούτων σύνθετον φύσιν ἐξ ἀνο-
μοίων συνάγουσιν.
 Nemesius de nat. hom. p. 96. Ζήνων δὲ ὁ Στωικὸς ὀκτα-
μερῆ φησιν εἶναι τὴν ψυχήν, διαιρῶν αὐτὴν εἴς τε τὸ ἡγεμονικὸν καὶ
εἰς τὰς πέντε αἰσθήσεις καὶ εἰς τὸ φωνητικὸν καὶ τὸ σπερματικόν.
Jamblichus de anima ap. Stob. Ecl. I 49, 34 p. 369, 6 W. οἱ ἀπὸ
Ζήνωνος ὀκταμερῆ τὴν ψυχὴν διαδοξάζουσι περὶ τὰς δυνάμεις εἶναι
πλείονας, ὥσπερ ἐν τῷ ἡγεμονικῷ, ἐνυπαρχουσῶν φαντασίας, συγκατα-
 347

θέσεως, ὁρμῆς, λόγου.

Anonymus Londinensis Med., Iatrica (fort. auctore Menone) (Brit. Mus. inv. 137)
Sec. 14, line 19

 νός[ους κα]ὶ τοὺς ἀπὸ τῆς τ(ῶν) στοιχείων

 συς[τάσε]ως οἰομένους συνεστάναι τὰ
 ἡμέ[τερ]α σώματα. καὶ πρῶτον ἀπὸ
 Πλά[των]ος. ο̣ὗτ̣ο̣σ̣ γ̣(ά̣ρ̣) φησιν τὰ ἡμέ-
 τερα [σώματα συνίστασθαι ἐκ τῶν]
 τεσσά[ρω]ν στοιχείων, ὅτι καὶ τ̣ὰ̣ ἐ̣ν [κό]ς-
 μωι γ̣ί̣(ν̣ε̣τ̣α̣ι̣) [ἀνὰ λό(γον)]. διαφέρειν δὲ ταῦτα·
 σύνφθ[αρσιν, μ]ῖξιν, διάκρασιν. καὶ σύν-
φθαρσι[ν μ(ὲν)] κ̣α̣ὶ̣ σύνχυσιν, ὅταν σώματα
 διὰ ἑαυ[τῶν ὅλω]ν ἥ[κ]οντα μίαν ὑπεράν⌈ω⌋
 ἀποτελέσῃ π̣οι̣ό̣τητα, ὡς ἐπὶ τῆς τετρα-
 φαρμάκου. μῖξις δέ (ἐστιν), ⟦οταν⟧ ὅταν σώ-  
 ματά τινα ἑαυτοῖς κ(ατὰ) παράθεσιν παρακέ(ηται)
 καὶ μὴ δι' ἑαυτῶν ἥκῃ, ὡς σωρὸς πυροῦ,
 κριθῆς. δ̣[ιάκρ]ασις δέ (ἐστιν), ὅταν σώματά
 τινα ἐπὶ [ἓν ς]υνελθόντα ἀλλήλοις
 παρα̣κ[έη]ται, ὡς ἐπὶ τοῦ οἰνομέλιτος
 βλέπομ[εν. ἀπὸ] τ̣ο̣ι̣γ̣(ά̣ρ̣)⌈τοι⌋ τῆς τούτ(ων) διαφορᾶς
 φησιν ὁ Πλάτων τὰ ἡμέτερα σώματα
 ἐκ τ(ῶν) τεσσάρων στοιχείων συνεστάναι
 κατὰ σύν[φθαρσι]ν̣. τ̣α̣ύτῃ δὲ μὴ φαίνεσθ(αι) ⌈καθ' ἓ̣(ν)⌋

Anonymus Londinensis Med., Iatrica (fort. auctore Menone) (Brit. Mus. inv. 137)
Sec. 34, line 8

 [ποιοῦ]νται τὸν λό(γον)· οἵ τε γ̣(ὰ̣ρ̣) πιόντες ἀρώματα

 [κ]αὶ οἱ σκορ[δ]οφαγήσαντες ὅμοιον ἔχουσι
 [τ]ὸ̣ διὰ τ(ῶν) ἱδρώτ(ων) κενούμ⌈ε⌋νον τοῖς π(ρος)ενη-
 νεγμένοις, ὡς ἂν δὴ ἀποφορᾶς γεγενημέν(ης)
 κατὰ τὸ λόγωι θεωρητὸν ἀπὸ τ(ῶν) π(ρος)ενηνεγμέν(ων)·
 εἰ δὲ ταῦτα ἐν τῆι ἡμετέραι συγκρίσει ὄντα
 ἀποφέρεται κ(ατὰ) τὸ λόγωι θεωρητὸν καὶ κατὰ τὸ αἰσθ(ητόν),
 καὶ ἐκτὸς ὄντα ἡμῶν ἕξει σώματά τινα ἀπορ-
 ⸏ρ̣έ̣οντα ἀπ' αὐτ(ῶν). ὁ δὲ Ἀσκληπιάδης πειρᾶται
 κατὰ τ̣ὸ̣ν̣ τόπον καινολογεῖν· τὰ γ[(ὰρ)] ἀρώματά φ(ησιν)
 κ̣α̣ὶ̣ τ̣ὰ̣ σκόροδα τὴν ἰδίαν ποιότητα ἀποβάλλειν
 ἐν τῆι ἡ[μετέ]ρ̣α̣| σ̣υ̣νκρίσει γενόμενα. εἰ γ(ὰρ) συνέσω-
 [ζε]ν ἐν ταῖς ἡ̣μ̣ε̣τ̣έ̣ραις συγκρίσεσι τὰς ποιότητας,
 [ἐν]ῆν καὶ ἡ̣μ̣ᾶς καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ συναντιλαμβ(άνεσθαι)
 [..........]υ γ(ὰρ) [ἐπὶ] λ̣[ε]λυμένης καθ' ὅλον
 [...........] τὰ ληφθέντα καὶ ἐξαιματω-
 348

 [θέντα .........]θεν μόριον τοῦ σώματος

 [....................]ρας ε̣ἰ τοῦτο
 [................] κ̣α̣ὶ̣ τ̣οῖς μυκτῆρσι
 [.....] γ̣ί̣(ν̣ε̣τ̣α̣ι̣) α̣νε̣ν[......] ἡ̣μῶν, ἐπειδήπερ
 [......] ἡ ποιότης [ἐν τοῖς] ἡμετέροις σώμασίν (ἐστιν)

Anonymus Londinensis Med., Iatrica (fort. auctore Menone) (Brit. Mus. inv. 137)
Sec. 34, line 10

 [τ]ὸ̣ διὰ τ(ῶν) ἱδρώτ(ων) κενούμ⌈ε⌋νον τοῖς π(ρος)ενη-

 νεγμένοις, ὡς ἂν δὴ ἀποφορᾶς γεγενημέν(ης)
 κατὰ τὸ λόγωι θεωρητὸν ἀπὸ τ(ῶν) π(ρος)ενηνεγμέν(ων)·
 εἰ δὲ ταῦτα ἐν τῆι ἡμετέραι συγκρίσει ὄντα
 ἀποφέρεται κ(ατὰ) τὸ λόγωι θεωρητὸν καὶ κατὰ τὸ αἰσθ(ητόν),
 καὶ ἐκτὸς ὄντα ἡμῶν ἕξει σώματά τινα ἀπορ-
 ⸏ρ̣έ̣οντα ἀπ' αὐτ(ῶν). ὁ δὲ Ἀσκληπιάδης πειρᾶται
 κατὰ τ̣ὸ̣ν̣ τόπον καινολογεῖν· τὰ γ[(ὰρ)] ἀρώματά φ(ησιν)
 κ̣α̣ὶ̣ τ̣ὰ̣ σκόροδα τὴν ἰδίαν ποιότητα ἀποβάλλειν
 ἐν τῆι ἡ[μετέ]ρ̣α̣| σ̣υ̣νκρίσει γενόμενα. εἰ γ(ὰρ) συνέσω-
 [ζε]ν ἐν ταῖς ἡ̣μ̣ε̣τ̣έ̣ραις συγκρίσεσι τὰς ποιότητας,
 [ἐν]ῆν καὶ ἡ̣μ̣ᾶς καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ συναντιλαμβ(άνεσθαι)
 [..........]υ γ(ὰρ) [ἐπὶ] λ̣[ε]λυμένης καθ' ὅλον
 [...........] τὰ ληφθέντα καὶ ἐξαιματω-
 [θέντα .........]θεν μόριον τοῦ σώματος
 [....................]ρας ε̣ἰ τοῦτο
 [................] κ̣α̣ὶ̣ τ̣οῖς μυκτῆρσι
 [.....] γ̣ί̣(ν̣ε̣τ̣α̣ι̣) α̣νε̣ν[......] ἡ̣μῶν, ἐπειδήπερ
 [......] ἡ ποιότης [ἐν τοῖς] ἡμετέροις σώμασίν (ἐστιν)
 [..................] α̣ἰ̣σθανόμεθα γ̣(ὰ̣ρ̣)
 [.....................] ὅτι δὲ αἱ ποιότη

Pseudo-Justinus Martyr, Quaestiones gentilium ad Christianos Morel p.207, sec. D,

line 4

 Ἄλλο. Εἰ πρῶτον μὲν σῶμα τὸ στοιχεῖον, δεύτερον δὲ

σῶμα τὸ ἐκ στοιχείων, τὸ δὲ ἐκ στοιχείων σῶμα οὐκ ἐνδέχεται
εἶναι ἀγένητον (οὐδὲν γὰρ ἀγένητον ὕστερον εἶναι δύναται γε-
νητοῦ), πῶς, εἰ ἔστι τὰ ἐκ στοιχείων σώματα ἄφθαρτα, οὐ
γενητὰ ἔσονται ἄφθαρτα;
 Ἄλλο. Εἰ γενητὰ πάντα τὰ στοιχεῖα, πῶς οὐκ ἔστι
ληρῶδες τὸ τὰ ἐκ στοιχείων λέγειν ἀγένητα; Εἰ γὰρ ἡ ὕλη καθ'
ἑαυτὴν μὲν οὐκ ἔστιν οὔτε στοιχεῖον οὔτε οὐσία, προσλαβοῦσα
δὲ ποιότητά τε καὶ ποσότητα στοιχεῖον γίνεται καὶ οὐσία,
πῶς τὰ ἐκ τῶν τοιούτων στοιχείων ἀποτελούμενα δύναται εἶναι
 349

καὶ ἀγένητα, εἰ συμβαίη αὐτοῖς εἶναι ἄφθαρτα;

 Ἄλλο. Εἰ ἄλλο τὸ σῶμα καὶ ἄλλο τὸ ἄφθαρτον σῶμα
καὶ ἄλλο τὸ φθαρτὸν σῶμα, κατὰ δὲ τὴν διαφορὰν ἀφθαρσίας
τε καὶ φθορᾶς διαιρεῖται τὸ σῶμα εἰς ἄφθαρτόν τε καὶ φθαρ-
τὸν σῶμα, πῶς οὐκ ἔστιν ἀνάγκη ἴδιον εἶναι τοῦ διαιρουμένου
σώματος τὸ γενητὸν ἢ τὸ ἀγένητον; Εἰ δὲ οὐδὲν τούτων ἴδιόν
ἐστι τοῦ διαιρουμένου σώματος, πῶς οὐκ ἔσται τὸ διαιρού-
μενον σῶμα οὔτε γενητὸν οὔτε ἀγένητον;

Διοσκουρίδης Πεδάνιος. De materia medica Book 5, chap.6, sec. 2, line 6

τι μέρος ἐχόντων παραιτητέοι, ἐπὶ μέντοι τῆς ἐν ὑγιείᾳ χρή-

σεως ὀλίγος τε καὶ ὑδαρὴς λαμβάνεται ἀβλαβῶς. ὁ δὲ νέος
ἐμπνευματωτικός, δύσπεπτος, δυσόνειρος, οὐρητικός. ὁ δὲ
μέσος τῇ ἡλικίᾳ ἐκπέφευγε τὰ ἀμφοτέρων ἐλαττώματα, ὅθεν
ἐγκριτέος ἐστὶν ἐν τῇ τε ὑγιείας καὶ ἀσθενείας χρήσει.
 ἔτι ὁ μὲν λευκὸς λεπτός τε καὶ εὐανάδοτος καὶ εὐστόμαχος
ὑπάρχει· ὁ δὲ μέλας παχὺς καὶ δύσπεπτος, μέθης καὶ σαρκῶν
γεννητικός· ὁ δὲ κιρρός, μέσος ὤν, μέσην ἔχει καὶ τὴν πρὸς  
ἑκάτερον τούτων δύναμιν. αἱρετώτερος μέντοι ἔν τε ὑγιείᾳ καὶ
ἀσθενείᾳ ὁ λευκός.
 ἔτι καὶ παρὰ τὴν ποιότητα διαφέρουσιν· ὁ μὲν γὰρ γλυκὺς
οἶνος ἁδρομερής τέ ἐστι καὶ δυσδιάπνευστος, στομάχου πνευ-
ματωτικός, κοιλίας τε καὶ ἐντέρων ταρακτικὸς ὥσπερ καὶ τὸ
γλεῦκος, ἧττον δὲ μεθύσκει, κύστει δὲ καὶ νεφροῖς εὔθετος.
ὁ δὲ αὐστηρὸς οὐρητικώτερος, κεφαλαλγίας τε καὶ μέθης ποιη-
τικός. ὁ δὲ στρυφνὸς εὐθετώτατος πρὸς ἀνάδοσιν σιτίων,
κοιλίας τε στατικὸς καὶ τῶν ἄλλων ῥευματισμῶν. ὁ δὲ ἁπαλὸς
ἧττον ἅπτεται τοῦ νευρώδους, ἧττον δ' ἐστὶν οὐρητικός. ὁ δὲ
τεθαλασσωμένος κακοστόμαχος, διψοποιός, νεύρων κακωτικός,
εὐκοίλιος, ἀνεπιτήδειος τοῖς ἐξ ἀσθενείας ἀναλαμβάνουσι
χρονίας.

Διοσκουρίδης Πεδάνιος. De materia medica Book 5, chap.6, sec. 12, line 8

ἄλλοι πολλοὶ οἱ ἀπὸ τῆς Καμπανίας καὶ ὁ Πραιτυτιανὸς ὁ

ἀπὸ τοῦ Ἀδρία καὶ ὁ Σικελιωτικὸς ὁ Μαμερτῖνος καλούμενος,
Ἑλληνικῶν δὲ ὁ Χῖος Λέσβιος Φυγελίτης ὁ ἐν Ἐφέσῳ γεν-
νώμενος. οἱ δὲ παχεῖς καὶ μέλανες κακοστόμαχοι, φυσώδεις,
σαρκὸς μέντοι γεννητικοί. οἱ μέντοι λεπτοὶ καὶ αὐστηροὶ
εὐστόμαχοι, ἧττον δὲ σαρκοποιοί, οὐρητικώτεροι δὲ καὶ κεφα-
λαλγεῖς οἱ σφόδρα παλαιοὶ καὶ λευκοί [καὶ λεπτοί]· ἅπτονται
δὲ τοῦ νευρώδους πλεονασθέντες· οἱ μέσοι δὲ τὴν ἡλικίαν
ἄριστοι πρὸς πόσιν ὡς οἱ ἀπὸ ἑπτὰ ἐτῶν. ἡ δὲ ποσότης
παρά τε τὴν ἡλικίαν καὶ τὴν τοῦ ἔτους ὥραν καὶ ἔθη καὶ
ποιότητα τοῦ οἴνου ὁριζέσθω· καὶ τὸ μὴ διψῆν δὲ ἄριστόν
ἐστι παράγγελμα καὶ τὸ μετρίως βραχῆναι τὴν τροφήν. μέθη
δὲ πᾶσα, καὶ μάλιστα ἡ συνεχής, ἐπιβλαβής· τά τε γὰρ νεῦρα
πολιορκούμενα καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἐνδίδωσι, καὶ παθῶν  
 350

ὀξέων ἀρχὰς ἐμποιεῖ ἡ καθημερινὴ πολυποσία· μετρίως δὲ

οἰνοῦσθαι διά τινων ἡμερῶν, καὶ μάλιστα ἀπὸ ὑδροποσίας,
ὠφέλιμον· μετασυγκρίνει γάρ πως, τάς τε αἰσθητὰς ἀνακα-
θαῖρον ἐκκρίσεις καὶ ἀδήλως ποροποιοῦν. δεῖ μέντοι καὶ μετὰ
τὴν οἴνωσιν ὕδωρ πίνειν· ἀποθεραπείας γάρ τινα τῇ συγκρί-
σει τρόπον ἐπάγει.

Erasistratus Med., Testimonia et Frag. a Frag. 104, line 1

ταῖς τραχείαις ἄντικρυς ἡ καρδία συνάπτεσθαι δυναμένη τῶν λείων οὐκ ἐδεῖτο, τὰς δ'
αὖ φλέβας, ὅτι καὶ τῶν ἀρτηριῶν αὐτῶν τὸν χιτῶνα καὶ πάντων ἁπλῶς τοῦ ζῴου τῶν
μορίων ἐκ φλεβὸς καὶ ἀρτηρίας καὶ νεύρου πεπλέχθαι φησὶ καὶ τρέφεσθαί γε πρὸς τῆς
ἐν
αὐτῷ φλεβὸς ἕκαστον, τῆς ἁπλῆς ἐκείνης καὶ λόγῳ θεωρητῆς, οὐδὲν τῆς μεγάλης
φλεβὸς ταύτης τῆς συνθέτου δεόμενον. εἴπερ οὖν ἡ μὲν ἀριστερὰ τῆς καρδίας κοιλία
πνεῦμα μόνον ἐν ἑαυτῇ περιέχει, καθάπερ ἡ ἀρτηρία ἡ τραχεῖα, καὶ διὰ τοῦτο τῶν
λείων
οὐδὲν δεῖ τῷ πνεύμονι, τροφῆς δ' ἐπεισάκτου παρὰ φλεβὸς οὐδεμία χρῄζει τῶν
ἀρτηριῶν, εὔλογον ἦν ἐκ τούτων μόνων τῶν ἀρτηριῶν τῶν τραχειῶν τὸν πνεύμονα
γεγονέναι.

Gal. De usu partium VII 8, III 540 K I 392, 25 Helmreich

 Ἐρασίστρατος κἀνταῦθα δέον αἰτιάσασθαι ποιότητας οἰκειότητά τε καὶ ἀλλοιότητα,

λεπτότητά τε καὶ παχύτητα οὐκ οἶδ' ὅπως αἰτιᾶται πνεύματος οἰόμενος ἀπόλλυσθαι
διὰ
τοῦτο τούς τ' ἐν τοῖς χαρωνείοις βαράθροις καὶ τοὺς ἐν τοῖς νεωστὶ κεχρισμένοις
οἴκοις
τιτάνῳ καὶ τοὺς ἐξ ἀνθράκων ὀσμῆς καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, ἀδυνατοῦντος ἐν
τῷ σώματι στέγεσθαι τοῦ πνεύματος ὑπὸ λεπτότητος.

Erasistratus Med., Testimonia et Frag. a Frag. 144, line 6

Commentarius anonymus in Gal. Nat. fac. p. 32 Helmreich, cf. scholia

Yalensia p. 27 Moraux

 γέγονέ τις δόξα οἰομένη κατὰ σῆψιν ἀλλοιοῦσθαι ἐν γαστέρι τὰ σιτία, ἐκ τῶν
διαχωρημάτων ὡς ἔοικε τὴν ἀφορμὴν ἔχουσα, αὕτη δὲ τοῖς περὶ Ἀθήναιόν ἐστιν, ἣν
ἐλέγχει ὁ Ἐρασίστρατος τρίψει τὴν πέψιν οἰόμενος ἐν τῇ γαστρὶ γίνεσθαι ὥσπερ ἐν
θυίᾳ, τῇ γαστρὶ δίκην δοίδυκος ὑπὸ τοῦ ἐμπίπτοντος πνεύματος τριβομένης τῆς
τροφῆς.
ἐστὶ δὲ τελέως εὐήθης ἡ δόξα, τὰ γὰρ τριβόμενα καταθραύεται μέν, οὐ μὴν κατὰ
χρόαν
καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας ἐναλλάττεται ὡς πάντα τὰ πεττόμενα, ἔπειτα ἐχρῆν τὰ μικρὰ

τοῖς ὄγκοις θᾶττον θραύεσθαι. νῦν δὲ ὁρῶμεν, ὡς σήσαμα μὲν ἄθραυστα τηρεῖ, βόεια
δὲ
 351

κρέα κατεργάζεται ἡ γαστήρ. ἔλεγε δὲ τὸ πνεῦμα τὸ ποιοῦν τὴν τρῖψιν μοῖραν εἶναι
πολλὴν τοῦ ἐν τῇ ἀορτῇ πνεύματος, ὃ καὶ ἐκάλει ὁλμοκόπον, τὴν δὲ γαστέρα
ὅλμον, τὰ δὲ σιτία ὁλμοκοπούμενα. ὅτι δὲ οὐδὲ σήψει γίνεται ἡ πέψις κατὰ ἀλήθειαν,

οὕτως ἐλέγχεται, ὡς πᾶσα τροφή, καθὰ τοῖς φιλοσόφοις δοκεῖ, ἔχει τὸ πικρὸν καὶ ἡδὺ
καὶ πρὸ τοῦ μεταβληθῆναι οὐδὲν ἐν αὐτῷ φαίνεται. μετὰ δὲ τὴν μεταβολὴν τὸ μὲν
χρηστὸν διαδίδοται ὅλῳ τῷ σώματι, τὸ δ' αὖ ἄχρηστον ὠθεῖται εἰς τὰ ἔντερα καὶ
ἀτημέλητον τῇ φύσει ἐστὶ καὶ διὰ τοῦτο ὀξώδη τὰ περιττώματα, οὐ τῇ σήψει
τῆς τροφῆς. ἄλλη δέ τις δόξα ἔλεγε τὴν ἀνάδοσιν τοῦ αἵματος γίνεσθαι τῇ ὠθήσει τοῦ
ἐν ταῖς ἀρτηρίαις περιεχομένου πνεύματος, συναστομωμένων δηλονότι τῶν ἀρτηριῶν

Albinus Phil., Epitome doctrinae Platonicae sive Διδασκαλικός Ch.8, sec. 2, line 9

τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν, τελευτῶντες δὲ εἰς ἀνθρώπων γένεσιν

καὶ φύσιν. Καὶ πρῶτόν γε περὶ ὕλης λέγωμεν.  
 Ταύτην τοίνυν ἐκμαγεῖόν τε καὶ πανδεχὲς καὶ τιθήνην
καὶ μητέρα καὶ χώραν ὀνομάζει καὶ ὑποκείμενον ἁπτόν τε μετ'
ἀναισθησίας καὶ νόθῳ λογισμῷ ληπτόν· ἰδιότητα δ' ἔχειν τοιαύ-
την, ὥστε πᾶσαν γένεσιν ὑποδέχεσθαι τιθήνης λόγον ἐπέχουσαν
τῷ φέρειν αὐτὰς καὶ ἀναδέχεσθαι μὲν αὐτὴν πάντα τὰ εἴδη,
αὐτὴν δὲ καθ' αὑτὴν ἄμορφόν τε ὑπάρχειν καὶ ἄποιον καὶ ἀνεί-
δεον, ἀναματτομένην δὲ τὰ τοιαῦτα καὶ ἐκτυπουμένην καθάπερ
ἐκμαγεῖον καὶ σχηματιζομένην ὑπὸ τούτων, μηδὲν ἴδιον σχῆμα
ἔχουσαν μηδὲ ποιότητα. Οὐ γὰρ γένοιτ' ἄν τι εὖ παρεσκευας-
μένον πρὸς ποικίλας ἐκτυπώσεις καὶ μορφάς, εἰ μὴ ἄποιον αὐτὸ
ὑπάρχοι καὶ ἀμέτοχον ἐκείνων τῶν εἰδῶν, ἃ δεῖ αὐτὸ δέξασθαι·
ὁρῶμεν δὲ καὶ τοὺς τὰ ἀλείμματα ἐξ ἐλαίου κατασκευάζοντας
τὰ εὐώδη ἀοσμοτάτῳ τούτῳ χρωμένους, καὶ τοὺς τὰς μορφὰς
δημιουργεῖν βουλομένους ἐκ κηροῦ ἢ πηλοῦ προλεαίνοντας
ταῦτα καὶ ὡς ἐνδέχεται ἀσχημάτιστα παρέχοντας.  
 Προσήκει δὴ καὶ τῇ πανδεχεῖ ὕλῃ, εἰ μέλλει κατὰ πᾶν
δέχεσθαι τὰ εἴδη, τῷ μηδεμίαν αὐτῶν φύσιν ἔχειν ὑποκεῖσθαι,
ἀλλ' ἄποιόν τε εἶναι καὶ ἀνείδεον πρὸς ὑποδοχὴν τῶν εἰδῶν·
τοιαύτη δ' οὖσα οὔτε σῶμα ἂν εἴη οὔτε ἀσώματον, δυνάμει

Albinus Phil., Epitome doctrinae Platonicae sive Διδασκαλικός

Chap. 11, sec. 1, line 9

      
 Καὶ μὴν καὶ αἱ ποιότητες τοῦτον τὸν τρόπον
δεικνύοιντ' ἂν ἀσώματοι. Πᾶν σῶμα ὑποκείμενόν ἐστιν, ἡ δὲ
ποιότης οὐχ ὑποκείμενον, ἀλλὰ συμβεβηκός· οὐκ ἄρα σῶμα ἡ
ποιότης. Πᾶσα ποιότης ἐν ὑποκειμένῳ, οὐδὲν δὲ σῶμα ἐν ὑπο-
κειμένῳ, οὐκ ἄρα σῶμα ἡ ποιότης· ἔτι ποιότης ποιότητι ἐναν-
τίον, οὐ μὴν καὶ σῶμα σώματι, σῶμά τε σώματος καθόσον σῶμα
οὐδενὶ διαφέρει, ποιότητι δὲ διαφέρει καὶ οὐ μὰ Δία σώματι·
οὐκ ἄρα σώματα αἱ ποιότητες. Εὐλογώτατόν τε, ὡς ἡ ὕλη
ἄποιος, τὴν ποιότητα ἄϋλον εἶναι· εἰ δὲ ἡ ποιότης ἄϋλος,
 352

ἀσώματος ἂν εἴη ἡ ποιότης. Εἴ γε μὴν σώματα καὶ αἱ ποιότητες,

δύο καὶ τρία σώματα ἔσται ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, ἀτοπωτάτου
τούτου ὑπάρχοντος· εἰ δὲ αἱ ποιότητες ἀσώματοι, καὶ τὸ
δημιουργικὸν τούτων ἀσώματον.
      
 Ἔτι τὰ ποιοῦντα οὐκ ἂν ἄλλα εἴη ἢ τὰ ἀσώματα· παθητὰ
γὰρ τὰ σώματα καὶ ῥευστὰ καὶ οὐκ ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ  
ὡσαύτως ἔχοντα, οὐδὲ μόνιμα καὶ ἔμπεδα, ἅ γε καὶ ἐν οἷς δοκεῖ
τι ποιεῖν πολὺ πρόσθεν εὑρίσκεται πάσχοντα· ὥσπερ οὖν ἔστι
τι παθητικὸν εἰλικρινῶς, οὕτως ἀναγκαῖόν τι εἶναι καὶ ἀτρεκῶς

Albinus Phil., Epitome doctrinae Platonicae sive Διδασκαλικός

Chap. 13, sec. 1, line 11

 Ἐξ ὧν δὲ συνέστηκεν ὁ κόσμος, δύο ὑπαρχόντων,

σώματος καὶ ψυχῆς, ὧν τὸ μὲν ὁρατὸν καὶ ἁπτόν, ἡ δὲ ἀόρατός
τε καὶ ἀναφής, ἑκατέρου ἡ δύναμις καὶ ἡ σύστασις διάφορος
οὖσα τυγχάνει. Τὸ μὲν γὰρ σῶμα αὐτοῦ ἐκ πυρὸς γέγονε καὶ
γῆς ὕδατός τε καὶ ἀέρος· ταῦτα δὴ τὰ τέτταρα συλλαβὼν ὁ
δημιουργὸς τοῦ κόσμου οὐ μὰ Δία στοιχείων τάξιν ἐπέχοντα
διεσχημάτισε πυραμίδι καὶ κύβῳ καὶ ὀκταέδρῳ καὶ εἰκοσαέδρῳ
καὶ ἐπὶ πᾶσι δωδεκαέδρῳ· καὶ καθὸ μὲν πυραμίδος σχῆμα
ἔλαβεν ἡ ὕλη, πῦρ ἐγένετο, τμητικωτάτου τοῦ σχήματος ὄντος
καὶ ἐξ ἐλαττόνων τριγώνων, ταύτῃ δὲ καὶ μανοτάτου· καθὸ δὲ
ὀκταέδρου, τὴν ἀέρος ποιότητα ἀπέλαβε, καθὸ δὲ εἰκοσαέδρου
τύπον, τὴν ὕδατος ποιότητα ἔσχε, τὸ δὲ τοῦ κύβου σχῆμα ἀπε-
δίδου τῇ γῇ, στερεωτάτῃ ὑπαρχούσῃ καὶ ἑδραιοτάτῃ· τῷ δὲ
σχήματι τῷ δωδεκαέδρῳ πρὸς τὸ πᾶν κατεχρήσατο.  
 Πάντων δὲ τούτων ἀρχικωτέρα φύσις ἡ τῶν ἐπιπέδων·
τῶν γὰρ στερεῶν προηγεῖται τὰ ἐπίπεδα· τῆς δὲ ἐπιπέδου
φύσεως ὥσπερ τινὰ πρόγονα δύο ὑπάρχει τρίγωνα τὰ κάλλιστα
ὀρθογώνια ὄντα, τὸ μὲν σκαληνόν, τὸ δὲ ἰσοσκελές· τοῦ σκα-
ληνοῦ μίαν μὲν γωνίαν ὀρθὴν ἔχοντος, μίαν δὲ διμοίρου,

Albinus Phil., Epitome doctrinae Platonicae sive Διδασκαλικός Chap. 13, sec. 1, line
12

σώματος καὶ ψυχῆς, ὧν τὸ μὲν ὁρατὸν καὶ ἁπτόν, ἡ δὲ ἀόρατός

τε καὶ ἀναφής, ἑκατέρου ἡ δύναμις καὶ ἡ σύστασις διάφορος
οὖσα τυγχάνει. Τὸ μὲν γὰρ σῶμα αὐτοῦ ἐκ πυρὸς γέγονε καὶ
γῆς ὕδατός τε καὶ ἀέρος· ταῦτα δὴ τὰ τέτταρα συλλαβὼν ὁ
δημιουργὸς τοῦ κόσμου οὐ μὰ Δία στοιχείων τάξιν ἐπέχοντα
διεσχημάτισε πυραμίδι καὶ κύβῳ καὶ ὀκταέδρῳ καὶ εἰκοσαέδρῳ
καὶ ἐπὶ πᾶσι δωδεκαέδρῳ· καὶ καθὸ μὲν πυραμίδος σχῆμα
ἔλαβεν ἡ ὕλη, πῦρ ἐγένετο, τμητικωτάτου τοῦ σχήματος ὄντος
καὶ ἐξ ἐλαττόνων τριγώνων, ταύτῃ δὲ καὶ μανοτάτου· καθὸ δὲ
ὀκταέδρου, τὴν ἀέρος ποιότητα ἀπέλαβε, καθὸ δὲ εἰκοσαέδρου
τύπον, τὴν ὕδατος ποιότητα ἔσχε, τὸ δὲ τοῦ κύβου σχῆμα ἀπε-
δίδου τῇ γῇ, στερεωτάτῃ ὑπαρχούσῃ καὶ ἑδραιοτάτῃ· τῷ δὲ
 353

σχήματι τῷ δωδεκαέδρῳ πρὸς τὸ πᾶν κατεχρήσατο.  

 Πάντων δὲ τούτων ἀρχικωτέρα φύσις ἡ τῶν ἐπιπέδων·
τῶν γὰρ στερεῶν προηγεῖται τὰ ἐπίπεδα· τῆς δὲ ἐπιπέδου
φύσεως ὥσπερ τινὰ πρόγονα δύο ὑπάρχει τρίγωνα τὰ κάλλιστα
ὀρθογώνια ὄντα, τὸ μὲν σκαληνόν, τὸ δὲ ἰσοσκελές· τοῦ σκα-
ληνοῦ μίαν μὲν γωνίαν ὀρθὴν ἔχοντος, μίαν δὲ διμοίρου, τὴν
δὲ καταλειπομένην τρίτου. Τὸ μὲν δὴ πρότερον, λέγω δὲ τὸ
σκαληνὸν τρίγωνον, πυραμίδος καὶ ὀκταέδρου καὶ εἰκοσαέδρου
στοιχεῖον γίνεται, τῆς μὲν πυραμίδος ἐκ τεττάρων ἰσοπλεύρων

Ammonius Gramm., De adfinium vocabulorum differentia (= Περὶ ὁμοίων καὶ

διαφόρων λέξεων) (fort. epitome operis sub aucto Lexical entry 260, line 4

εἰς ὃ τὰς ψήφους ἐμβάλλουσιν ⌊οἱ δικασταί⌋.

 καθάρσια καὶ καθάρματα διαφέρει. καθάρσια μὲν
γὰρ λέγεται τὰ ἱερὰ καὶ τὰ ἄλλα οἷς καθαίρονται, καθάρματα
δὲ τὰ μετὰ τὸ καθαρθῆναι ἀπορριπτούμενα.  
 †κανθαρίζειν† καὶ τονθορίζειν διαφέρει. †καν-
θαρίζειν† μὲν γὰρ λέγουσιν οἱ Ἀττικοὶ τὸ τρέμειν, τονθορί-
ζειν δὲ τὸ ψιθυρίζειν καὶ γογγύζειν.
 καιρὸς καὶ χρόνος διαφέρει. καιρὸς μὲν γάρ ἐστι μέ-
ρος χρόνου, οἷον μεμετρημένων ἡμερῶν σύστημα, χρόνος δὲ
καιρῶν πολλῶν περιοχὴ καὶ σύλληψις. †ἄλλο† ὁ μὲν καιρὸς
δηλοῖ ποιότητα χρόνου, οἷον ὅτε πόλεμος ἦν, χρόνος δὲ ποσό-
τητα, οἷον πρὸ δέκα χρόνων ἢ μετὰ δέκα ἔτη.
 κάλλαια καὶ κάλλη διαφέρει. κάλλαια μὲν γάρ εἰσιν
οἱ τῶν ἀλεκτρυόνων πώγωνες, κάλλη δὲ τὰ ἄνθη τῶν βαμμά-
των.
 κάθησο τοῦ κάθισον διαφέρει. κάθησο μὲν γὰρ
ἐροῦμεν αὐτῷ τινι περὶ ἑαυτοῦ κελεύοντες, κάθισον δὲ περὶ
ἑτέρου· ‘κάθισον αὐτόν’.

Paulus Med., Epitomae medicae libri septem Book 1, chap.17, sec. 1, line 21

ἐστί, τούτοις ὡς σφοδροῖς ἄν τις χρῷτο κινήσεις ταχείας προστιθείς.

ἔτι τῶν γυμνασίων τὰ μὲν ὀσφὺν μᾶλλον ἢ χεῖρας ἢ σκέλη διαπονεῖ,
τὰ δὲ τὴν ῥάχιν ἢ τὸν θώρακα μόνον ἢ τὸν πνεύμονα. γυμνάζεσθαι
δὲ χρή, μέχρις ἂν εἰς ὄγκον αἴρηται τὸ σῶμα καὶ εὐανθὲς ὑπάρχῃ, καὶ
αἱ κινήσεις εὔτονοί τε καὶ ὁμαλεῖς καὶ ῥᾴθυμοι γίνωνται. ἐν τούτῳ δὲ
καὶ ἱδρῶτα θεάσῃ θερμὸν ἀτμῷ συμμιγῆ. παύεσθαι δὲ τηνικαῦτα πρῶτον,
ἐπειδὰν ἕν τι τῶν εἰρημένων ἀλλοιωθῇ· οἷον εἰ φανείη συστελλόμενος
ὁ τοῦ σώματος ὄγκος, αὐτίκα παύειν, ὡσαύτως δὲ καί, εἰ τὸ τῆς χρόας
εὐανθὲς μαραίνοιτο, παύεσθαι· καὶ μὲν δὴ καὶ τὸ τῶν κινήσεων ἐπειδὰν
ἐνδιδόναι που φαίνηται, καταπαύειν αὐτίκα, καὶ εἰ περὶ τὸν ἱδρῶτα
γίγνοιτό τις ἢ κατὰ τὸ πλῆθος ἢ κατὰ τὴν ποιότητα μεταβολή· ἐὰν
γὰρ ἐλάττων ἢ ψυχρότερος γίγνηται, καταπαύειν περιχέαντα τὸ ἔλαιον,
ἀποθεραπεύειν δὲ τοὐντεῦθεν, εἶθ' ἑξῆς τῇ ἀποθεραπευτικῇ τρίψει
χρῆσθαι, ὡς εἰώθασιν οἱ παιδοτρίβαι ποιεῖν.
 354

      
    

Paulus Med., Epitomae medicae libri septem Book 1, chap.18, sec. 1, line 8

      
    

Περὶ τῆς ἰδίως τρίψεως.

 Τῶν τρίψεων ἡ μὲν σκληρὰ δύναται δεῖν, ἡ μαλακὴ δὲ λύειν.

ὥστε, ὅσα μὲν ἐκλέλυται πέρα τοῦ μετρίου σώματα, σκληρῶς ἀνατρι-
πτέον, ὅσα δὲ ἔσφιγκται, μαλακῶς, εἰ δέ τι συμμέτρως ἔχει, τοῦτο εὔ-
δηλον ὡς οὔτε μαλακῶς οὔτε σκληρῶς, ἀλλ' ὅσον οἷόν τε τὰς ὑπερ-
βολὰς ἑκατέρας φυλαττόμενον. ἡ μὲν γὰρ πολλὴ τρῖψις καὶ σκληρὰ
τὸν ὄγκον καταστέλλει τοῦ σώματος, ἡ δὲ ὀλίγη καὶ μαλθακὴ τὸ ἀνά-
παλιν εἰς ὄγκον ἐπαίρει. αἱ δὲ τρεῖς διαφοραὶ τῶν κατὰ ποσότητα  
τρίψεων ταῖς τρισὶ διαφοραῖς ταῖς κατὰ ποιότητα ἐπιπλεκόμεναι συ-
ζυγίας ἀποτελοῦσιν ἐννέα, ὡς ὑποτέτακται· ἡ μὲν γὰρ μία κατὰ πο-
σότητα, οἷον ἡ πολλή, ταῖς τρισὶ ταῖς κατὰ ποιότητα συμπλεκομένη,
τῇ σκληρᾷ λέγω καὶ τῇ μαλακῇ καὶ τῇ συμμέτρῳ κατὰ σκληρότητα,
ποιεῖ τρεῖς διαφοράς, ἡ δὲ ὀλίγη πάλιν ταῖς αὐταῖς τρισὶν ἑτέρας τρεῖς,
ἡ δὲ σύμμετρος κατὰ ποιότητα ταῖς αὐταῖς τρισὶ συμπλεκομένη τρεῖς
ἄλλας, ὡς ὑποτέτακται·     ποσότης ποιότης
πολλὴ καὶ σκληρά πολλὴ καὶ μαλακή πολλὴ καὶ σύμμετρος

Paulus Med., Epitomae medicae libri septem Book 1, chap.18, sec. 1, line 10

    

Περὶ τῆς ἰδίως τρίψεως.

 Τῶν τρίψεων ἡ μὲν σκληρὰ δύναται δεῖν, ἡ μαλακὴ δὲ λύειν.

ὥστε, ὅσα μὲν ἐκλέλυται πέρα τοῦ μετρίου σώματα, σκληρῶς ἀνατρι-
πτέον, ὅσα δὲ ἔσφιγκται, μαλακῶς, εἰ δέ τι συμμέτρως ἔχει, τοῦτο εὔ-
δηλον ὡς οὔτε μαλακῶς οὔτε σκληρῶς, ἀλλ' ὅσον οἷόν τε τὰς ὑπερ-
βολὰς ἑκατέρας φυλαττόμενον. ἡ μὲν γὰρ πολλὴ τρῖψις καὶ σκληρὰ
τὸν ὄγκον καταστέλλει τοῦ σώματος, ἡ δὲ ὀλίγη καὶ μαλθακὴ τὸ ἀνά-
παλιν εἰς ὄγκον ἐπαίρει. αἱ δὲ τρεῖς διαφοραὶ τῶν κατὰ ποσότητα  
τρίψεων ταῖς τρισὶ διαφοραῖς ταῖς κατὰ ποιότητα ἐπιπλεκόμεναι συ-
ζυγίας ἀποτελοῦσιν ἐννέα, ὡς ὑποτέτακται· ἡ μὲν γὰρ μία κατὰ πο-
σότητα, οἷον ἡ πολλή, ταῖς τρισὶ ταῖς κατὰ ποιότητα συμπλεκομένη,
τῇ σκληρᾷ λέγω καὶ τῇ μαλακῇ καὶ τῇ συμμέτρῳ κατὰ σκληρότητα,
ποιεῖ τρεῖς διαφοράς, ἡ δὲ ὀλίγη πάλιν ταῖς αὐταῖς τρισὶν ἑτέρας τρεῖς,
ἡ δὲ σύμμετρος κατὰ ποιότητα ταῖς αὐταῖς τρισὶ συμπλεκομένη τρεῖς
 355

ἄλλας, ὡς ὑποτέτακται·
    ποσότης ποιότης πολλὴ καὶ σκληρά
πολλὴ καὶ μαλακή πολλὴ καὶ σύμμετρος ὀλίγη καὶ σκληρά

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber i Chap. Pr, line 102

ῥᾳδίως ἑνοῦται· τὸ δὲ γεῶδες διασπᾶται μέν, οὐκέτι δὲ ῥᾳδίως

συνέρχεται. καὶ μέντοι καὶ τὸ περὶ τῆς αἰσθήσεως ἴδιον ἑκατέρου
πάθους ἀναμνησθέντι σοι τοῖς αὐτοῖς μαρτυρήσει. ταχεῖα μὲν γὰρ ἡ
τῶν ὀξέων χυμῶν διέξοδος ἐν τοῖς αἰσθητικοῖς σώμασι φαίνεται
γινομένη, βραδεῖα δὲ ἡ τῶν στρυφνῶν. καὶ τὰ μὲν ὀξέα διὰ βάθους
τῶν σωμάτων ἐνεργεῖν φαίνεται μᾶλλον, ἐπιπολῆς δὲ τὰ στρυφνά.
ἐπειδὰν δὲ δοκιμάζειν ἐθέλοις ἐνέργειαν εἰλικρινοῦς στρυφνότητος, εἰ  
μὲν γευομένῳ σοι φαίνοιτο στρυφνὸν ἅμα καὶ δάκνον ταὐτό, τοῦτο
μὲν ἀπολείπειν σε κελεύω τὸ εἶδος, ἔρχεσθαι δὲ ἐπὶ τὸ στρυφνὸν
ἄνευ τοῦ δάκνειν, καὶ μηδὲ ὀξὺ μηδὲ γλυκὺ μηδὲ πικρὸν ἀλλ' ὡς
οἷόν τε μάλιστα μίαν ἔχον ποιότητα καὶ δύναμιν ἐπιμεμιγμένην τῇ
στύψει. περιττὸν γὰρ καὶ μάταιον εἰς πεῖραν ἄγειν τὸ τοιοῦτον φάρ-
μακον. ἄδηλον γὰρ εἴτε διὰ τὴν στύψιν, εἴτε διά τινα τῶν ἐπιμεμιγ-
μένων αὐτῇ ποιοτήτων, εἴτε δι' ἀμφοτέρας ἐνήργησε περὶ τὸ πλη-
σιάζον αὐτῷ σῶμα. χαλκῖτις οὖν καὶ μίσυ καὶ χάλκανθος καὶ λεπὶς
χαλκοῦ καὶ σῶρι καὶ πρὸς τούτοις ἔτι τὸ τῶν ζωγράφων ἀρμενιακὸν
ὑδράργυρός τε καὶ ἕτερα μυρία, στύφοντά τε ἅμα καὶ δάκνοντα, δρᾷ
μὲν κατ' ἀμφοτέρας τὰς ποιότητας εἰς ἕκαστον τῶν ὁμιλούντων σω-
μάτων, οὐ μὴν διδάξαι γε ἡμᾶς δύναται σαφῶς εἴτε διὰ τὴν στύψιν
ἔχει τὸ καίειν, εἴτε διὰ τὴν δριμύτητα. ἔνδοθεν γὰρ τοῦ σώματος εἰ
ληφθείη τὰ τοιαῦτα παχυμερῆ ὄντα καὶ μᾶλλον τῇ δυνάμει θερμὰ καὶ

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber i Chap. 278, line 2

χόντων.
 Μήκων κερατῖτις. Καλεῖται δὲ καὶ παραλία, ἐπειδὴ τὰ πολλὰ
πλησίον τῆς θαλάσσης φύεται· δύναμιν δὲ ἔχει ῥυπτικήν τε καὶ τμη-
τικήν, ὥστε ἡ μὲν ῥίζα ἐν ὕδατι καθεψηθεῖσα μέχρι ἡμισείας, ἡπατι-
κὰς ὠφελεῖ διαθέσεις. τὰ δὲ φύλλα καὶ τὰ ἄνθη τὰ ῥυπαρὰ σφόδρα
καὶ κακοήθη τῶν ἑλκῶν ὀνίνησι. χρὴ δὲ αὐτῶν ἀφίστασθαι καθαρῶν
γενομένων τῶν ἑλκῶν· εἰς τοσοῦτο γὰρ ῥύπτειν πέφυκεν, ὡς καὶ
αὐτῆς τῆς καθαρᾶς σαρκὸς ἀποτήκειν. διὰ τοῦτο καὶ τὰς ἐσχάρας
ἀφαιρεῖ τῶν ἑλκῶν.  
 Μηλέα περσική. Ταύτης τὰ φύλλα καὶ οἱ βλαστοὶ ἐπικρατοῦσαν
ἔχουσι τὴν πικρὰν ποιότητα· διὸ καὶ τὰς ἕλμινθας ἀποκτείνει λειω-
θέντα καὶ κατὰ τοῦ ὀμφαλοῦ ἐπιτεθέντα· καὶ ἄλλως δὲ διαφορητικόν
ἐστι φάρμακον. ὁ δὲ καρπὸς αὐτοῦ, τὸ περσικὸν ὀνομαζόμενον ὑγρό-
τερόν τέ ἐστι καὶ ψυχρότερον τὴν κρᾶσιν. ἐσθιομένη δὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ
εὔφθαρτός τέ ἐστι καὶ πάντη μοχθηρά, ὥστε οὐ χρή, καθάπερ ἔνιοι,
τελευταῖα τῆς ἄλλης τροφῆς αὐτὰ προσφέρεσθαι· διαφθείρεται γὰρ
ἐπιπολάζοντα. μεμνῆσθαι δὲ χρὴ τοῦδε κοινοῦ πάντων ὄντος· ὅσα
 356

κακόχυμα μέν, ὑγρὰ δὲ καὶ ὀλισθηρὰ καὶ ῥαδίως ὑπιέναι δυνάμενα,

διὰ τοῦτ' ἐσθίειν αὐτὰ πρότερα τῶν ἄλλων. οὕτω γὰρ αὐτά τε ταχέως
ὑπέρχεται, κἀκείνοις ποδηγεῖ· τὰ δὲ ὕστατα ληφθέντα συνδιαφθείρει
καὶ τὰ ἄλλα.

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber i Chap. 411, line 1

 Χαλβάνη ὀπός ἐστι ναρθηκώδους φυτοῦ, μαλακτικῆς καὶ διαφορη-

τικῆς οὖσα δυνάμεως. θερμαίνει δὲ κατὰ τὴν τρίτην που τάξιν, ξηραίνει
δὲ κατὰ τὴν δευτέραν.
 Χαμαίδρυς ἐπικρατοῦσαν ἔχει τὴν πικρὰν ποιότητα· ἐστὶ δὲ καὶ
δριμεῖά πως, ὅθεν σπλῆνα τήκει καὶ οὖρα καὶ καταμήνια κινεῖ καὶ
πάχος χυμῶν τέμνει καὶ τὰς ἐν τοῖς σπλάγχνοις ἐμφράξεις ἐκκαθαίρει.
ἐστὶ δὲ τῆς τρίτης τάξεως κατὰ τὸ θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν. τὸ δὲ
ἀφέψημα αὐτῆς ἐπὶ πολὺ ἑψομένης πινόμενον συνεχῶς τεταρταίῳ
πυρετῷ περιεχομένους ἀπολύει.
 Χαμελαία τὴν πικρὰν ἐπικρατοῦσαν ἔχει ποιότητα· διὸ καὶ ὅσα
τὰς μεγίστας ἐσχάρας ἔχει μετὰ μέλιτος ἀνακαθαίρειν δύναται. ἐστὶ δὲ
καὶ πινομένη τῶν καθαιρόντων.
 Χαμαιλεύκη θερμὴ τὴν δύναμίν ἐστι κατὰ τὴν τρίτην τάξιν, ξηρὰ
δὲ κατὰ τὴν πρώτην· ὅθεν καὶ θυμιωμένη ἐπ' ἀνθράκων ὀνίνησιν ἐν-
αργῶς τοὺς δυσπνοικούς, δεχομένων αὐτῶν τὸν καπνὸν διὰ χώνης.
 Χαμαιλέων. Χαμαιλέοντος ἡ ῥίζα τοῦ μὲν μέλανος ἔχει τι δηλη-
τηριῶδες, ὅθεν ἔξωθεν αὐτῆς ἡ χρῆσίς ἐστι πρός τε ψώρας καὶ λει-
χῆνας καὶ ἀλφοὺς καὶ ὅλως ὅσα δεῖται ῥύψεως. μετέχει δὲ καὶ μαλα-
κτικῆς τε καὶ διαφορητικῆς δυνάμεως. ξηραίνει δὲ κατὰ τὴν τρίτην
τάξιν, θερμαίνει δὲ κατὰ τὴν δευτέραν συμπληρουμένην.

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber ii Chap. 15, line 4

τον ὁ γαλακτίτης ἐστί, γάλακτος χρόαν ἐν τῇ ἀνέσει φέρων. ὁ δὲ με-

λιτίτης ἤδη τι καὶ θερμότητος μετείληφεν. ἀπὸ γὰρ τῆς κατὰ τὴν γεῦ-
σιν ὁμοιότητος οὕτως ὠνόμασται. ἕκαστος οὖν αὐτῶν ἀποχωρῶν κατὰ
βραχὺ τῆς τοῦ αἱματίτου δυνάμεως, ἐπὶ μὲν ὀφθαλμῶν ὁμοίως εἰς
χρῆσιν ἄγεται, πραότερος δέ ἐστιν. ἀεὶ δὲ τὰ πραότερα φάρμακα τοῖς
μὲν ἔτι φλεγμαίνουσι μορίοις ἐστὶ προσηνέστερα, τοῖς δὲ ἀποφλεγμή-
νασιν ἀσθενέστερα πρὸς τὸ τελέως ἐξυγιάσαι.
 Κοινὴ διδασκαλία περὶ πάντων τῶν λίθων. Κοινοῦ δὴ τοῦ ξηραί-
νειν ὑπάρχοντος ἅπασι τοῖς λίθοις, ὅσοι μὲν αὐτῶν ἢ εἰς χυλὸν λυ-
θέντες ἢ ἄλλως λειωθέντες οὐδεμίαν ἐναργῆ κατὰ τὴν γεῦσιν ἔχουσι
ποιότητα, τούτους μὲν ἡγητέον ἀσθενεστάτους εἶναι καὶ προσηνεστά-
τους καὶ ἀδηκτοτάτους. ὅσοι δὲ φαίνονται σαφῆ τινα ποιότητα κατὰ
τὴν γεῦσιν ἐνδεικνύμενοι, τῆς ποιότητος ἀνάλογον ἔχειν τὴν ἰσχύν, εἰ
μὲν στύφοιεν, εἰς τὸ καταστεῖλαι καὶ σφίγξαι καὶ πιλῆσαι καὶ συναγα-
γεῖν, εἰ δὲ δάκνοιεν, εἰς τὸ θερμῆναί τε καὶ διαφορῆσαι καὶ τῆξαι.
μέσοι δ' αὐτῶν εἰσιν οἱ ῥύπτοντες μόνον ἄνευ τοῦ στύφειν ἢ δάκνειν.
 Λευκογραφὶς ἢ μόροξος. Τῶν δὲ εἰς χυλὸν ἀναλυομένων ἐστὶ καὶ
ὁ κατ' Αἴγυπτον γεννώμενος λίθος, ᾧ χρῶνται στιλπνοῦντες τὰς ὀθό-
 357

νας, ὅν τινες μόροξον, οἱ δὲ λευκογραφίδα καλοῦσιν. ὑπόχλωρος γὰρ

φαινόμενος οὗτος, εἰ παρατριβείη ἀκόνῃ ἢ καὶ ἱματίῳ τραχυτέρῳ, λευ-
καίνει τὸν τόπον. ἐστὶ δὲ ἀποιότερος τῶν εἰρημένων, οὔτε στύψιν  

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber v Chap. 141, line 11

 Ἀπομέλιτος σκευασία. ἀπόμελι δὲ σκευάζειν χρὴ τούτῳ τῷ τρόπῳ·

μελικηρίδια λαβὼν πεπληρωμένα μέλιτος, λευκὰ μὲν τὴν χρόαν, διαυ-
γὲς δὲ παρεχόμενα τὸ μέλι, ἔκθλιβε τὸ μέλι διὰ τῶν χειρῶν καὶ μίγνυε  
ὕδατι πηγαίῳ καλλίστῳ· παχυτέρου μὲν ὄντος τοῦ μέλιτος τέσσαρα
μέτρα τοῦ ὕδατος πρὸς ἓν τοῦ μέλιτος μίγνυμεν· ὑγροτάτου δὲ ὄντος
τοῦ μέλιτος τρία μέρη τοῦ ὕδατος βάλλομεν καὶ τοῦ μέλιτος μέρος ἕν.
εἰ δὲ ξηρότερα δόξει σοι εἶναι τὰ κηρία, διαθρύψας αὐτὰ εἰς λεπτὰ
μόρια ἐπίβαλλε τῷ ὕδατι μεμετρημένῳ καὶ τρῖβε ταῖς χερσὶν ἐφ' ἱκα-
νόν, ἔπειτα ἐκθλίψας καὶ διηθήσας καὶ μετρήσας γνώσῃ τὴν ποσότητα
τῆς προσθήκης τοῦ μέλιτος· ἔπειτα βαλόντες εἰς κενὴν χύτραν, ἐν ᾗ
προαπεζέσθη ὕδωρ διὰ τὴν γεώδη ποιότητα, ἕψομεν πυρὶ ἀκάπνῳ,
ἀφαιροῦντες ἑκάστοτε τὸν ἐφιστάμενον ἐν τῇ ζέσει ἀφρὸν ἢ τὸ κηρῶ-
δες· ἐπὰν δὲ μηκέτι μηδὲν ἀφροῦ ἢ κοπρίων τινῶν ἐφίστηται καὶ
μειωθῇ ὅσον τὸ ὄγδοον μέρος ἢ τὸ ἕβδομον τοῦ παντὸς μέτρου, ἀφαι-
ροῦντες τὴν χύτραν καὶ ἐάσαντες ψυγῆναι, μετὰ τὴν τελείαν ψῦξιν
τῇ ἑξῆς ἀφαιροῦντες τὸ ἄνωθεν ἐποχούμενον ἐμβάλλομεν εἰς ἀγγεῖα
ὀστράκινα τὰ ὀμφακηρὰ καλούμενα καὶ φυλάττομεν ἐν οἴκῳ, ἐν ᾧ
οἶνος ἀπόκειται. ῥυπτικῆς δὲ καὶ τμητικῆς δυνάμεως ὑπάρχει τὸ ἀπό-
μελι καὶ κατὰ κοιλίαν ἄγει τὰ χολώδη καὶ πρὸς οὔρησιν δὲ συντελεῖ.
παρασκευαστικὸν δὲ γίγνεται λύσεως τῶν ἐπὶ χυμοῖς σηπομένοις ἀνα-
πτομένων πυρετῶν. φύσεσι δὲ θερμαῖς καὶ ξηραῖς καὶ νοσήμασι τοιού

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber viii Chap. 58, line 6

καθὰ προείρηται. ἐπὶ δὲ τῶν ψυχροτέρων τὴν κρᾶσιν τυρὸς ἁπαλὸς

πρόσφατος ἐσθιόμενος ὠφελεῖ καὶ κράμβης καυλοὶ ὁμοίως ὠμοὶ νῆστις
ἐσθιόμενοι καὶ κράμβη ἡ τρυφερωτέρα ἑφθὴ ἐσθιομένη. ἐπὶ δὲ τῶν
θερμοτέρων τὴν κρᾶσιν δίδου ἐσθίειν θρίδακος καυλοὺς πλείστους
ἀπεζεσμένους· ἀποβαπτέσθωσαν δὲ ὀξυκράτῳ.
 Περὶ βηχός· βηχὸς αἰτίαι διάφοροι· καὶ γὰρ ὑγρὸν ἀπὸ κεφαλῆς
καταρρέον εἰς τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν ἐργάζεται βῆχα καὶ ἡ τραχύτης
δὲ μόνη τοῦ ὑπαλείφοντος ἔνδοθεν τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν ὑμένος
ἐρεθίζει βῆχα καὶ τὰ παρεμπίπτοντα δὲ πινόντων ἢ ἐσθιόντων βῆχα
κινεῖ. ἕλμινθες δὲ τῷ στομάχῳ ἐνοχλοῦσαι βηχία σμικρὰ ἐρεθίζουσι καὶ
χυμὸς δριμὺς ἐνοχλῶν τῷ στομάχῳ καὶ ποιότητά τινα ἐρεθιστινὴν
παραπέμπων τῇ φάρυγγι φαντασίαν βηχὸς ἐργάζεται, ὡς ἐπὶ τῶν  
δακνομένων τὸν στόμαχον καὶ σιελιζόντων τῶν στομάτων γίγνεται,
μηδενὸς ὀχληροῦ περὶ τὴν τραχείαν ἀρτηρίαν περιεχομένου. καὶ
δυσκρασία ψυχρὰ τῶν ἀναπνευστικῶν ὀργάνων αἰτία γίνεται βηχός.
βήττουσι δὲ μετρίως οὗτοι καὶ ἀβιάστως οὕτως, ὡς μὴ μόνον κατέχειν
δύνασθαι καὶ κωλύειν τὴν βῆχα τῇ κατοχῇ τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ καὶ
ἰᾶσθαι πολλάκις αὐτήν, τῇ τῆς ἀναπνοῆς ἐπισχέσει τὰ κατεψυγμένα
τῶν μορίων θερμαίνοντες. σημεῖον δὲ τῶν ἐπὶ δυσκρασίᾳ μόνῃ βητ-
τόντων ἐστὶ τὸ κατὰ τὰς ἀθρόας εἰσπνοὰς ἐρεθίζεσθαι, δηλονότι τῆς
 358

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber ix Chap. 30, line 145

κολον καὶ χαλεπὸν περιγίγνεσθαι τὴν γαστέρα. Κοχλίαι δὲ χερσαῖοι

ἔγχυλοι, ὡς ἀντιπαθὲς κωλικῇ διαθέσει βρῶμα, δοκιμαζέσθωσαν· ἔμ-
βαμμα δὲ καὶ ἄρτυμα κύμινον, πήγανον, σίνων, μάραθρον, μίον,
ὀρίγανον, θύμος, πέπερι, ζιγγίβερι, δαῦκος, σιλφίου ὀπός, ὄξος, μέλι,
γάρος, οἶνος· πύρεθρον δὲ καὶ λιβυστικὸν καὶ ἑλένιον καὶ τὰ παρα-
πλήσια φαρμακωδέστερα, διὸ παραφυλακτέον ἐν τῇ καθημερινῇ διαί-
τῃ· καθόλου δέ, ὡς ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν, ἑνὸς ἐστοχάσθαι προσήκει·
ὅπως αἱ διδόμεναι τροφαὶ καλῶς πέπτοιντο, κατὰ μέρος δέ, ὅπως μὴ
ξηρότης τὴν ἀποχώρησιν καταλάβῃ, μὴ κόπος τὴν κοιλίαν, πρὸς
πλείονος τροφῆς κατεργασίαν, μὴ διαγωνισμὸς τῆς κοιλίας, πρὸς
ποιότητα τῆς τροφῆς δυσχωρήτου οὔσης καὶ πλάδον ἐμποιούσης τῷ
στομάχῳ, ὅπως μὴ μοχθηροὶ ἀπογεννῶνται χυμοί, μήτε ἐν κοιλίᾳ
μήτε ἐν παντὶ τῷ σώματι· συνθλίβεται γὰρ πάντα τὰ ἄχρηστα πε-
ριττώματα ἐπὶ μικραῖς προφάσεσιν εἰς τὸ πεπονθὸς καὶ ἀσθενέστερον
μόριον, ὅθεν παραιτητέον πάντα τὰ μελιτώματα καὶ πλακούντια
καὶ τὰ πλεῖστα τῶν τραγημάτων καὶ ὀπώρας· ἡδονῆς δὲ χάριν καὶ
εὐστομαχίας διδόσθω σταφυλὴ λευκὴ γλυκεῖα συμπεπτωκυῖα μετ' ἄρ-
του καὶ σῦκα πέπειρα, περιαιρεθέντος τοῦ δέρματος, ἀσταφὶς ἡ ἀγί-
γαρτος, τὰ δὲ λοιπὰ φευκτέα· οἶνος ὑποστύφων λεπτός, λευκός, δι-
αυγής, μέσος τοῖς ἔτεσι· κρᾶσις δὲ ὑδαρεστέρα μᾶλλον καὶ τὸ πινό-
μενον ὀλίγον. Εἰ δὲ δίψος μετὰ τροφὴν ἐπιγένηται, ὕδωρ θερμὸν

Αίτιος ιατρός. Iatricorum liber ix Chap. 35, line 201

γδαλα, φοίνικας, κάρυα· καὶ τούτων δὲ ἀπογεύεσθαι μόνον ἕνεκεν ἡδύ-

σματος· ὀπώρα δ' ἡ ἄφυσος σταφυλὴ ὀλίγη κρεμαστή, μῆλον, ἄπιον,
καὶ τούτων τῆς συμμετρίας κρατητέον καὶ σὺν ἄρτῳ προσενεκτέον·
οἶνος δὲ ὑποστύφων ἐπιτήδειος· ὀλίγον δ' ἔστω τὸ πινόμενον ὑγρὸν
καὶ μετὰ πᾶσαν τροφήν· πολεμιώταται γὰρ αἱ πολυποσίαι τοῖς τῆς
γαστρὸς ῥευματισμοῖς. Γνωστέον μέντοι, ὅτι ἐπὶ τῶν μετὰ δήξεως
ῥευματιζομένων πάντων ἄριστον ποιεῖ γαλακτοποσία· κατ' ἀρχὰς μὲν
προσφερομένου θερμοῦ νεοβδάλτου γάλακτος, ὕστερον δὲ καὶ ἡψημέ-  
νου εἰς τὸ ἥμισυ ἢ καὶ εἰς τὸ τρίτον, ὡς προείρηται ἐπὶ τῆς διαρροίας·
οὕτως γὰρ γίνεται σταλτικόν τε ἅμα τῶν ῥευμάτων καὶ κατακερα-
στικόν· ἐπὶ δὲ τῶν εἰς κνισώδη ἢ ὀξώδη ποιότητα μεταβαλλόντων
τὸ γάλα, προσλαμβανέσθω τέταρτον μέρος ὕδατος, καὶ οὕτως ἑψεί-
σθω, ὡς προείρηται, καὶ διδόσθω.
      

Anonymi Medici Med., De alimentis Chap. 8, line 35

τὰ χλωρὰ καὶ τῶν ξηρῶν τὰ ἀποβεβρεγμένα ἐν ὕδατι καὶ

ἀπολεπισθέντα, δαμάσκηνα τὰ ὑγρὰ καὶ τῶν ξηρῶν τὰ εἰς
εὐκρατόμελι ἀποβεβρεγμένα, πλέον ἔχουσι τοῦ μέλιτος,
κἂν μόνα τις καταφάγῃ, κἂν δὲ ἐπιρροφήσῃ καὶ ἀπὸ τοῦ
 359

εὐκρατομέλιτος πλεὸν ὑπάγῃ, ἢ γλυκὺν οἶνον ἐπιπίῃ,

καὶ μὴ εὐθέως ἀριστήσει [ἀλλὰ διαλιπεῖν τινα χρόνον]. κε-
ράσια ἁπαλά, βερίκοκκα, ῥοδάκινα ἁπαλὰ καὶ πάντα τὰ
ὑγρὰ καὶ ὑδατώδη πρὸς τὸν ἐπιτηδείως ἔχοντα τὴν γα-
στέρα εἰς τὴν κάτω διαχώρησιν. καὶ διὰ τοῦτο μέση πώς
ἐστιν τῶν τοιούτων ἐδεσμάτων ἡ ὕλη, διὰ τὸ μηδεμίαν
αὐτοῖς ὑπάρχειν δριμείαν ἢ νιτρώδη ποιότητα. μουστάριν,
ἀλλὰ καὶ οἶνος γλυκὺς ἐπιτηδείως ἔχει πρὸς αὐτὰς ὅσα
ἐπέχει γαστρός.  

Anonymi Medici Med., De cibis Chap. 12, line 36

τὰ ὑγρὰ καὶ τῶν ξηρῶν τὰ εἰς εὐκρατόμελι βεβρεγμένα

κἂν μόνα τις αὐτὰ φάγῃ, ἐὰν δὲ ἐπιῤῥοφήσῃ καὶ ἀπὸ
τοῦ εὐκρατομέλιτος πλέον ὑπάγει· οἷς ἂν γλυκὺν οἶνον
ἐπιπιεῖν καὶ μὴ εὐθέως ἐπαριστῆσαι, ἀλλὰ διαλείπειν
τινὰ χρόνον. κεράσια ἁπαλὰ, βερίκοκκα, ῥοδακινὰ ἁπα-
λὰ καὶ πάντα τὰ ὑγρὰ καὶ ὑδατώδη πρὸς τὸν ἐπιτη-
δείως ἔχοντα τὴν γαστέρα εἰς διαχώρησιν ἀλλὰ καὶ διὰ
τοῦτο μέσον πώς ἐστι τῶν τοιούτων βρωμάτων ἡ ὕλη,
διὰ τὸ μηδεμίαν αὐτοῖς ὑπάρχειν δριμύτητα ἢ νιτρώδη  
ποιότητα. ἀλλ' ὁ γλυκὺς οἶνος ἐπιτηδείως ἔχει πρὸς
τοῦτο.

Ὅσα ἐπέχουσι τὴν γαστέρα.

 Φοίνικες οἱ στυφοὶ, σταφίδες αἱ στύφουσαι, συκάμινα τὰ

ἄωρα, βάτζηνα· ὁ δὲ τῆς λαγίνιδος καρπὸς, πλέον
τὰ μυρσιόκοκκα, προῦνα, μῆλα τὰ στύφοντα, τὰ δὲ
γλυκέα καὶ τὰ γλυκύτερα ἢ δριμύτερα κινεῖ, ταῦτα καὶ
ἐπιρούδιον καὶ ἐπάπιον λέγεται. τὸ γάλα ἐάν τις αὐτὸ
ἑψήσῃ ὡς δαπανηθῆναι τὸ τυρόγαλα. οἱ ἀστακοὶ,

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50) Book 1, chap.23, sec. 2,
line 4

Περὶ φασήλων καὶ ὠχρῶν.

 Καὶ ταῦτα τὰ σπέρματα, καθάπερ καὶ τὴν τῆλιν, ὕδατι διαβρέ-

χοντες οἱ ἄνθρωποι μέχρι τοῦ φῦσαι ῥίζαν ἐσθίουσι πρὸ τῆς ἄλλης
τροφῆς ὑπαγωγῆς ἕνεκα γαστρός, ἐναποβάπτοντες γάρῳ· τρόφιμον δ'
ἔχει τὸν χυμόν, ὅταν ἀναδοθῇ πεφθέντα, μᾶλλον τήλεως. ἔστι δέ πως
ταῦτα μέσα τῶν εὐχύμων τε καὶ κακοχύμων, εὐπέπτων τε καὶ δυς-
πέπτων, βραδυπόρων τε καὶ ταχυπόρων, ἀφύσων τε καὶ φυσωδῶν,
 360

ὀλιγοτρόφων τε καὶ πολυτρόφων· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ποιότητά τινα δρα-

στήριον ἔχει.

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 1, chap.35, sec. 1, line 1

Περὶ κολοκύντης.

 Ἑψηθεῖσα καλῶς ἡ κολοκύντη σαφῆ ποιότητα χυμῶν οὐδεμίαν

ἔχει καὶ εἰκότως πολλοὺς ἐπιδέχεται τρόπους σκευασίας, ὡς ἂν ἐν τῷ
μέσῳ καθεστῶσα πασῶν τῶν ὑπερβολῶν· αὕτη μὲν οὖν, ὅσον ἐφ'
ἑαυτῇ, τροφὴν τῷ σώματι δίδωσιν ὑγρὰν καὶ ψυχρὰν καὶ διὰ τοῦτο
καὶ βραχεῖαν· ῥᾳδίως δ' ὑπέρχεται κατὰ γαστέρα τῷ τῆς οὐσίας ὀλι-
σθηρῷ, πέττεται δ' οὐ κακῶς, ὅταν γε μὴ φθάσῃ διαφθαρῆναι. ἡ δ'
ὀπτηθεῖσα καὶ ταγηνισθεῖσα τῆς μὲν οἰκείας ὑγρότητος ἀποτίθεται πάμ-
πολυ, τὸ δ' ὑπόλοιπον αὐτῆς οὐδεμίαν ἰσχυρὰν ἐπικτᾶται δύναμιν,
ὥσπερ οὐδ' ὅταν ἁπλῷ ζωμῷ σκευασθῇ· χαίρει δ' εἰκότως ὀριγάνῳ
διὰ τὴν ὑδατώδη ποιότητα. ἔνιοι δὲ κενοῦντες αὐτῆς τὸ σπέρμα
κἄπειτα τὴν οἷον σάρκα ξηράναντες ἀποτίθενται μὲν εἰς τὸν χειμῶνα,

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 1, chap.35, sec. 3, line 1

Περὶ κολοκύντης.

 Ἑψηθεῖσα καλῶς ἡ κολοκύντη σαφῆ ποιότητα χυμῶν οὐδεμίαν

ἔχει καὶ εἰκότως πολλοὺς ἐπιδέχεται τρόπους σκευασίας, ὡς ἂν ἐν τῷ
μέσῳ καθεστῶσα πασῶν τῶν ὑπερβολῶν· αὕτη μὲν οὖν, ὅσον ἐφ'
ἑαυτῇ, τροφὴν τῷ σώματι δίδωσιν ὑγρὰν καὶ ψυχρὰν καὶ διὰ τοῦτο
καὶ βραχεῖαν· ῥᾳδίως δ' ὑπέρχεται κατὰ γαστέρα τῷ τῆς οὐσίας ὀλι-
σθηρῷ, πέττεται δ' οὐ κακῶς, ὅταν γε μὴ φθάσῃ διαφθαρῆναι. ἡ δ'
ὀπτηθεῖσα καὶ ταγηνισθεῖσα τῆς μὲν οἰκείας ὑγρότητος ἀποτίθεται πάμ-
πολυ, τὸ δ' ὑπόλοιπον αὐτῆς οὐδεμίαν ἰσχυρὰν ἐπικτᾶται δύναμιν,
ὥσπερ οὐδ' ὅταν ἁπλῷ ζωμῷ σκευασθῇ· χαίρει δ' εἰκότως ὀριγάνῳ
διὰ τὴν ὑδατώδη ποιότητα. ἔνιοι δὲ κενοῦντες αὐτῆς τὸ σπέρμα
κἄπειτα τὴν οἷον σάρκα ξηράναντες ἀποτίθενται μὲν εἰς τὸν χειμῶνα,
χρῶνται δὲ πάντα μᾶλλον ἢ ὡς κολοκύνταις αὐταῖς· ἄχυλοί τε γὰρ
γίνονται καὶ ξηραί, καττύμασι παραπλήσιαι.  

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 1, chap.42, sec. 7, line 2
 361

ῥυπτικόν, ὥστε ἐξ ἀμφοτέρων τῶν δυνάμεων τὰς μικρὰς κατὰ τὸ

στόμα τῆς κοιλίας ἀμβλύνουσι δήξεις, ὡς αἵ γε μείζους τῶν δήξεων
εὔδηλον ὅτι γενναιοτέρων χρῄζουσι βοηθημάτων. ἀμείνους δ' ἐν ταῖς
σταφίσιν εἰσὶν αἱ λιπαρώτεραί τε καὶ τὸν οἷον φλοιὸν ἔχουσαι λεπτόν.
ἔνιοι δὲ καλῶς ποιοῦντες ἐκ τῶν γλυκειῶν τῶν μεγάλων, οἵαιπέρ εἰσιν αἱ  
σκυβελιτικαί, [καὶ] πρὶν ἐσθίειν ἐξαιροῦσι τὰ γίγαρτα· χρονισθεῖσαι δ' οὖν
καὶ αὗται σκληρὸν ἴσχουσι καὶ παχὺ τὸ δέρμα, καὶ χρὴ προδιαβρέχειν
αὐτὰς ἐν ὕδατι· καὶ γὰρ τὸ γίγαρτον ἑτοιμότερον οὕτως ἐξαιρεῖται.
ἔμπαλιν δὲ ταύταις ἕτεραί τινές εἰσιν ἀσταφίδες αὐστηραὶ καὶ βραχεῖαι,
γίγαρτον δ' ὅλως οὐδὲν ἔχουσαι. τροφὴ δ' ἐκ τῶν ἀσταφίδων ἀναδί-
δοται τῷ σώματι παραπλησία κατὰ τὴν ποιότητα ταῖς σταφυλαῖς αὐταῖς·
κατὰ δὲ τὴν ποσότητα πλείων μὲν ἡ ἐκ τῶν λιπαρῶν τε καὶ γλυ-
κειῶν, ἐλάττων δ' ἐκ τῶν αὐστηρῶν τε καὶ ἀλιπῶν. εἰσὶ δὲ καὶ
εὐστομαχώτεραι τῶν ἰσχάδων.

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 6, chap.21, sec. 33, line 3

μάτων καὶ ἀνετικοὶ καὶ ἄπληκτοι. τῶν δ' ἐν πνεύματι οἱ μὲν ἐν

βορείῳ βηχὸς γεννητικοὶ καὶ θώρακος βλαπτικοί, στόμαχον δ' ἐκλυό-
μενον τονοῦσι καὶ δύναμιν διαρρέουσαν συνιστᾶσιν, εὐαισθησίας δὲ ποι-
ητικοί· οἱ δὲ νοτιώτεροι συμπληρωτικοὶ κεφαλῆς καὶ τῶν αἰσθητηρίων
ἀμβλυντικοί, κοιλίαν δὲ μαλάσσουσι καί εἰσι διαλυτικοί· οἱ δὲ περὶ
ζέφυρον γινόμενοι πάντων ἄριστοι τῶν ἐν πνεύματι (τὰς μὲν γὰρ
ἀηδίας τῶν βορείων οὐκ ἔχουσιν αὐτῶν μετὰ προσηνείας ὁμοῦ καὶ
διαχύσεως)· οἱ δ' ἐν ἀφηλιώτῃ κακοί, πληκτικοί. οἱ δ' ἐν ἡλίῳ δια-
χυτικοὶ καὶ συμπληρωτικοὶ κεφαλῆς καὶ ἀνωμαλίας ποιητικοί. οἱ δ'
ὑπὸ δένδροις βελτίους τῶν ὑπὸ στέγην (ῥιπίζεται γὰρ ὁ ἀὴρ καὶ
ὑγιεινότερος γίνεται)· κατά τε τὴν ποιότητα τῶν δένδρων ὠφέλειαν
ἢ βλάβην τοῖς σώμασι παρέχονται. καὶ οἱ μὲν ἐν αἰθρίᾳ κουφιστικοί,
διαφορητικοί, λεπτυντικοί, εὐπνοίας καὶ εὐκινησίας παρασκευαστικοί.
οἱ δ' ὑπονέφελοι συμπληρωτικοὶ μὲν κεφαλῆς καὶ βάρους ἐμποιητικοί,
διαφοροῦσι δ' ἧσσον. καὶ οἱ μὲν ἑωθινοὶ κοιλίαν μαλάσσουσι καὶ τὰς
νωθρότητας ἐκ τῶν ὕπνων ἀποδιαλύουσι, πνεύματα λεπτύνουσιν. δει-
λινοὶ δὲ περίπατοι πρὸς ὕπνον παρασκευάζουσι καὶ τὰς ἐμπνευματώ-
σεις σκορπίζουσιν.

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 6, chap.22, sec. 6, line 1

γυμνασίοις· ἐπιτήδειος δὲ καὶ κατὰ τὴν χειμερινὴν ὥραν, ὁμοίως δὲ

καὶ θέρους μέσου. χρήσιμος δ' εἰς τὸ θερμᾶναι τὸ σῶμα, ὀρέξεις ἀνα-
καλέσασθαι καὶ ἐπιρρῶσαι τὰς τῆς φύσεως ἐνεργείας καὶ στόμαχον
τονῶσαι καὶ ῥεῦμα στῆσαι· εἰ γὰρ καὶ τὴν πρώτην δοκεῖ παροξύνειν
τὰ ῥεύματα, ἀλλ' ἐξ ὑστέρου στελεῖ τοὺς ῥευματισμούς· πληροῖ δὲ
κεφαλήν. ἐπὶ δὲ νεφριτικῶν καὶ γονορροϊκῶν ὡς τετηρημένον βοή-  
θημα δρόμον παρειλήφαμεν. ὀνίνησιν ἰσχιαδικούς, ἐπὶ μὲν τὴν ἀρχὴν
 362

τοῦ δρόμου μόγις παραγινομένους, ἐν αὐτῷ δὲ τῷ τρέχειν ὥσπερ ἐπι-

λανθανομένους τῆς διαθέσεως. ἐπὶ δὲ στροφουμένων καὶ μύκητας
βεβρωκότων καὶ σκορπιοπλήκτων αὐτοὶ παρεφυλάξαμεν ὠφελοῦντα
δρόμον. τὰς μὲν οὖν διαφορὰς τάς τε παρὰ ποιότητα καὶ ποσότητα
καὶ τὰς παραπλησίους ληψόμεθα ἐκ τῶν πρόσθεν εἰρημένων ἐπὶ τῶν
περιπάτων· περὶ δὲ τῶν οὐκ εἰρημένων (εἰσὶ δὲ βραχεῖαι) νῦν ῥητέον.
ἔστι μὲν οὖν ὁ μὲν εἰς τοὔμπροσθεν ἐπ' εὐθείας, ὃς αὐτὸ τοῦτο εἴλη-
φεν ὄνομα, ὁ δέ τις εἰς τοὐπίσω, ὅντινα καὶ ἀνατροχισμὸν καλοῦσιν,
ὁ δ' ἐν κύκλῳ, καὶ τοῦτον περιτροχισμὸν καλοῦσιν. ὁ μὲν οὖν εἰς τοὔμ-
προσθεν τὰ ἤδη προειρημένα δύναται· ὁ δ' εἰς τοὐπίσω ὁ ἀνατροχισμὸς
κεφαλῇ καὶ ὄμμασι καὶ τένουσι καὶ στομάχῳ καὶ ὀσφύϊ χρήσιμος, οὐ
ταχὺς γινόμενος (διὸ οὐδὲ συμπληροῖ τὴν κεφαλήν)· ἥ τε ἀναβάδισις
ἀναγκάζουσα στερεώτερον βαίνειν καὶ ἐπ' ἄκρων τῶν ποδῶν ὑπὲρ

Ορειβάσιος. Collectiones medicae (lib. 1-16, 24-25, 43-50)

Book 15, chap.1:18, sec. 41, line 2

των· ὅταν δὲ χλωρόν, τῆς δευτέρας.  – Σκάνδιξ ὑπόδριμύ τε καὶ

ὑπόπικρόν ἐστι καὶ τῷ θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν δευτέρας τάξεως ἐπι-
τεταμένης.  – Σκίλλα τμητικῆς ἱκανῶς ἐστι δυνάμεως, θερμαίνει δ' ἐν
δευτέρᾳ τάξει.  – Σκολύμου ἡ ῥίζα θερμὴ μὲν κατὰ τὴν δευτέραν
τάξιν ἐστὶν ἤδη συμπληρουμένην ἢ τρίτην ἀρχομένην, ξηρὰ δὲ κατὰ
τὴν δευτέραν.  – Σκόρδιον ἔχει τι πικρὸν καὶ στρυφνὸν καὶ δριμύ·
διακαθαίρει τε οὖν ἅμα καὶ θερμαίνει τὰ σπλάγχνα.  – Σκόροδον θερ-
μαίνει καὶ ξηραίνει κατὰ τὴν τετάρτην ἀπόστασιν. τὸ δ' ὀφιοσκόροδον
ὀνομαζόμενον ἄγριόν ἐστι σκόροδον, ἰσχυρότερον ὂν τοῦ ἡμέρου.  
Σκοροδόπρασον ὥσπερ ἐν τῇ γεύσει τε καὶ τῇ ὀσμῇ μικτὴν ἐκ σκορό-
δου τε καὶ πράσου κέκτηται ποιότητα, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον κἀν τῇ
δυνάμει.  – Σκορπιοειδὲς θερμαίνει μὲν κατὰ τὴν τρίτην τάξιν, ξηραίνει
δὲ κατὰ τὴν δευτέραν.  – Σμῖλαξ δένδρον ἐστὶ δηλητηρίου δυνάμεως.  
Σμύρνα τῆς δευτέρας ἐστὶ τάξεως τῶν θερμαινόντων τε καὶ ξηραινόν-
των, μετέχει δὲ καὶ πικρότητος οὐκ ὀλίγης· ἔστι δ' αὐτῇ καὶ τὸ ῥυπτι-
κόν.  – Σμύρνα Βοιωτικὴ δύναμιν ἔχει θερμαντικήν, μαλακτικήν, δια-
χυτικήν.  – Σμύρνιον θερμὸν καὶ ξηρόν ἐστι κατὰ τὴν τρίτην τάξιν.  

Ορειβάσιος. Synopsis ad Eustathium filium

Book 4, chap.41, sec. 12, line 1

ἄλλων ὑδάτων, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς θαλάσσης κἀκ τῶν σωμάτων αὐτῶν·
διὸ καὶ εὐσηπτότατόν ἐστι πάντων, ὡς ἂν ὑπὸ διαφόρων καὶ πλειόνων
ποιοτήτων συνιστάμενον’. μή τις δ' ὑπολάβῃ κάκιστον εἶναι τὸ εὔση-
πτον ὕδωρ· τὸ γὰρ εὐαλλοίωτον πρὸς ἀρετῆς μᾶλλόν ἐστιν ἢ κακίας,
ὥστε ὅταν ἔχῃ τὰ γνωρίσματα τῶν ἀρίστων ὑδάτων, κἂν εὔσηπτον
ὑπάρχῃ, κάλλιστον ὑποληπτέον. τρέπεσθαι μὴν ἀρχόμενον τοῖς πιοῦ-
σιν αἴτιον βράγχων τε καὶ βηχῶν καὶ βαρυφωνίας καθίσταται. τού-
των δὲ τῶν ὀμβρίων ὑδάτων τὸ θερινὸν τοῦ λαιλαπώδους ἄμεινόν
ἐστι καὶ τὸ βρονταῖον. τὰ δ' ἀπὸ κρυστάλλων καὶ χιόνος πονηρότατα·
κατὰ γὰρ τὴν πῆξιν τοῦ ὕδατος πᾶν τὸ λεπτομερέστερον ἐκθλίβεται.
καλῶς δ' ἂν ἔχοι τά τε ἰλυώδη καὶ δυσώδη καὶ τὰ ποιότητας ἀτόπους
 363

ἔχοντα ταῖς ἑψήσεσιν ἐπὶ τὸ βέλτιον τρέποντας οὕτως πίνειν καὶ κεραν-  
νύντας οἴνῳ, τὰ μὲν στρυφνὰ τῷ γλυκυτέρῳ, τὰ δ' ἄλλα τῷ στρυφνο-
τέρῳ· τὰ δέ που καὶ ἠθεῖν συμφέρει, τὰ ἰλυώδη καὶ ἁλυκά, καὶ ἀλφί-
τοις ἠθεῖν, τὰ δ' ἄγαν ψυχρὰ μετὰ τροφὴν πίνειν καὶ μήτε ἀθρόως
μήτε χανδὸν μήτε ἄοινα. τινὲς δ' ἐξευρήκασι βρωτὰ καὶ ποτὰ πρὸς
τὰς τῶν ὑδάτων κακίας ἰάματα, καὶ οἱ μὲν ἐρεβίνθων ἀφεψήματα προ-
πίνουσι καὶ αὐτῶν ἐσθίουσιν, οἱ δὲ καυκαλίδας ὡσαύτως μετά τινος
ἰχθυδίου ἑφθὰς καὶ μάραθρα ὁμοίως, οἱ δὲ τεῦτλα καὶ κολοκύνθας
προεσθίουσι μεθ' ἅλμης [ἐν] οἴνῳ κεκραμένης.  

Ορειβάσιος. Synopsis ad Eustathium filium Book 8, chap.19, sec. 2, line 1

Περὶ ἡμικραίρας.

 Θεραπεύειν ἐγχειρῶν τις ἡμικραίραν ἐπισκεψάσθω πρότερον ὁποίας

δεῖται καθάρσεως ἢ φλεβοτομίας ὁ κάμνων, εἶθ' οὕτως ἐπὶ τὰ τῆς
κεφαλῆς αὐτῆς ἀφικόμενος βοηθήματα διά τε τῶν δακτύλων τῆς ἑαυ-
τοῦ χειρὸς καὶ διὰ σινδόνων ἀνατρίβων τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ μετώπου
ἐκθερμαινέτω πρὸ τῶν παροξυντικῶν ὡρῶν· μετὰ δὲ τὸν παροξυσμὸν
τοῖς καλουμένοις ἡμικρανικοῖς φαρμάκοις χρήσθω, θερμασίας μὲν πολ-
λῆς ἐν ταῖς ὀδύναις αἰσθόμενος τοῖς ἔχουσί τι ψυκτικόν, ἄνευ δὲ ταύ-
της τοῖς ἱκανῶς ἐκθερμαίνουσιν· μεμίχθω δ' ἑκατέροις τῶν τονούντων
τι, στυπτικὴν ἔχον δηλονότι ποιότητα. ὀνίνησι δὲ τούτους καὶ εἰς τὸ
οὖς ἐγχεόμενον ἔλαιον χλιαρὸν ἐμβεβλημένου βραχέος εὐφορβίου εἰς

Ορειβάσιος. Libri ad Eunapium (lib. 1-4) Book 4, chap.12, sec. 8, line 3

τοὺς ἀρχομένους ἀχῶρας, ὅταν ἀπέριττον ᾖ τὸ σῶμα, στυπτικὴν ἔχοντα

δύναμιν· εἰσὶ δὲ τοιαῦτα μυρσίνη καὶ ὁ τῆς πίτυος φλοιός. τινὰ
δὲ τοῖς ἐπιπολαίοις καὶ μετρίοις βοηθεῖ, διαφοροῦντα μὲν καὶ ῥύπτοντα  
χωρὶς αἰσθητῆς θερμασίας, οὐ μὴν ἐρεθιστικὸν ἔχοντά τι· τοιοῦτον δ'
ἐστὶ τὸ τεῦτλον καὶ ἡ κεκαυμένη κιμωλία. τινὰ δ' οὕτω σφοδρὰ τὴν
δύναμίν ἐστιν, ὡς δύνασθαι κενοῦν τοὺς παχεῖς πάνυ καὶ γλίσχρους
χυμοὺς αἰτίους γενομένους ἀχώρων, κἂν ἤδη σκιρρώδεις ὦσι, διαλύειν
αὐτάς· τοιαῦτα δ' ἐστὶ χαλκίτης καὶ τρὺξ οἴνου καὶ τίτανος ἄσβεστος.
τὸ δ' ὄξος χρησιμώτατόν ἐστιν ἐν παντὶ καιρῷ πρὸς ἀχῶρας, τέμνον
καὶ διαφοροῦν καὶ ἀποκρουόμενον· δεῖ δ' ἀκριβῶς ὀξὺ τυγχάνειν αὐτὸ
καὶ μηδ' ἡντινοῦν ἔχειν οἴνου ποιότητα· τούτῳ γὰρ ἀναμιγνὺς ἄλλοτε
τῶν μεταλλικῶν ἐξιάσῃ τοὺς ἀχῶρας. ἄρχεσθαι δὲ προσῆκεν ἀπ' ἀσθε-
νεστέρων, καὶ μάλιστα ὅταν σὺν ὀδύνῃ τυγχάνωσιν. εἰς τοῦτο γοῦν
χρήσιμος Κρητικὴ καὶ Σαμία γῆ πομφόλυξ τε καὶ σπόδιον καὶ λιθάρ-
γυρος. μηδὲν δ' ἀνυόντων τούτων, τὸ διὰ χάρτου ξηρὸν ἐπίχριε δεύ-
σας ὄξει· μὴ παρόντος δὲ τοῦ διὰ χάρτου καθ' αὑτὸν χάρτην καύσας
καὶ δεύσας ὄξει χρήσῃ δεόντως ἐπὶ τῶν σκληροσάρκων. ὅταν δὲ φλεγ-
μονώδης ᾖ ἀχὼρ ἢ μετ' ὀδύνης, δῆλον ὡς παρηγορήσεις αὐτὸν πρό-
τερον πεπτικῷ καὶ μαλακτικῷ καὶ ὑγρῷ φαρμάκῳ καὶ ἀδήκτῳ, οἷα τὰ
ἑδραστικά ἐστιν.
 364

Leo Phil., De natura hominum synopsis Sec. 3, line 11

 Πόθεν στοιχεῖον; παρὰ τὸ συστοιχεῖν ἀλλήλοις καὶ ἐφαρμόζειν

τῆς ἐξ ἁπάντων εὐαρμόστου ποιότητος. διότι δὲ οὔκ εἰσιν ἄμικτα καὶ
εἰλικρινῆ, διὰ τοῦτο ἑνοῦνται πρὸς ἄλληλα· ἤτοι τὸ πῦρ, θερμὸν καὶ
ξηρὸν ὄν, μίγνυται διὰ μὲν τὴν ξηρότητα τῇ γῇ, διὰ δὲ τὴν θερμότητα
τῷ ἀέρι· καὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως ἕκαστον. ταῦτα δὲ ἀναλύονται εἰς
ὕλας καὶ εἴδη, καὶ τοὺς συγγενεῖς ἡμῶν διὰ μέσου τῶν ἄλλων γεννῶσι
χυμούς· αἷμα, φλέγμα, χολὴν ξανθὴν καὶ μέλαιναν. ἀναλογεῖ γὰρ τὸ
μὲν αἷμα, θερμὸν ὂν καὶ ὑγρόν, τῷ ἀέρι, ἡ δὲ ξανθὴ χολὴ τῷ πυρί, ἡ
δὲ μέλαινα τῇ γῇ, τὸ δὲ φλέγμα τῷ ὕδατι. ἐπεὶ δὲ ταῦτα ῥέουσι καὶ
αὐξάνουσιν, ἀνάγκη καὶ τὰ σώματα τούτοις περιπίπτειν· μεταβάλλονται
δὲ ἀλλοιούμενοι κατὰ ποιότητα καὶ ποσότητα καὶ ἡλικίαν. καὶ τοῖς
μὲν νέοις πλεονάζει τὸ αἷμα, προσεοικὸς τῷ ἦρι· τοῖς δὲ ἀκμάζουσιν ἡ
ξανθὴ χολή, τῷ θέρει· τοῖς δὲ παρακμάζουσιν ἡ μέλαινα, καὶ τῷ φθινο-
πώρῳ· τοῖς γέρουσι δὲ τὸ φλέγμα, καὶ τῷ χειμῶνι.
 Τί ἐστιν ὄρεξις; τροφῆς καὶ ποτοῦ ἐπιζήτησις· καὶ ἄλλως· μύζησις
καὶ κατάψυξις τῶν ἐν τῇ γαστρὶ ὀρεκτικῶν μορίων καὶ φλεβῶν, μετὰ
ψυχικῆς συναισθήσεως γινόμενον.  
 Ἴδιον τὸ πολιοῦσθαι μόνον τοῦ ἀνθρώπου, ὥσπερ καὶ τὸ γελᾶν.
πόθεν πολιά; παρὰ τὸ λευκὴ εἶναι· τὸ δὲ λευκόν, πολιόν. ἢ ὅτι παλαιὰ
ἐν γήρᾳ γίνεται τῇ ἀσθενείᾳ τῆς ἐμφύτου θερμασίας.

Στέφανος ιατρός. Phil., Commentarii in priorem Galeni librum therapeuticum ad

Glauconem Vol. 1, p.240, line 1

φλέγματος δὲ ὁ χειμὼν, καὶ μήν γε καὶ αἵματος τὸ ἔαρ,

μελαγχολικοῦ δὲ χυμοῦ τὸ φθινόπωρον. ἀλλὰ μὴν καὶ ἡ
χώρα ταὐτὰ δύναται ταῖς ὥραις καὶ ἡλικίαις, καὶ τὸ
τῆς διαίτης εἶδος τοιοῦτον ἢ τοῖον ὑπάρχον. ἀλλὰ μὴν
καὶ οἱ πόνοι τρέπουσι τοὺς χυμούς. οὗτοι δὲ συνίστανται
ἢ περὶ ψυχὴν ἢ περὶ σῶμα, τῆς δὲ ψυχῆς, ἢ λα-
γνείαις ἀλόγοις χρώμενοι. καὶ γὰρ καὶ ἀφροδισίων κατά-
κορος χρῆσις, τὸ τῆς ψυχῆς ὑποκείμενον πνεῦμα διαφο-
ροῦσα, λέγοιτ' ἂν εἶναι ψυχηγὸς πόνος. ἀλλὰ μὴν καὶ
φροντίδες καὶ λύπαι τὰς εἰρημένας τῶν χυμῶν ἐργά-  
ζονται ποιότητας. καὶ οὗτος ὁ Μνησίθεος διαιρῶν ἐπὶ
ταῦτα κατήντησε μεθ' ἃ λοιπὸν οὐκ ἔστι διελθεῖν. ἀλλ'
ἐπειδὴ πρὸς φιλόσοφον διαλεγόμενος τὸν Γλαύκωνα, γέ-
νους ἐμνημόνευσε καὶ διαφορῶν καὶ εἰδῶν ἀτόμων, ἐν
οἷς ἐκεῖνος διεπέπλαστό γε καὶ ἐσπαργάνωτο, καὶ ταῦτα
σχεδὸν εἰπεῖν ἐτρέφετο, παρὰ Πλάτωνος αὐτὰ μανθάνων,
διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι τὴν τούτων ὑπόμνησιν ἐποιήσαμεν,
οὐχ ἵνα σε διδάξω τὰ σά. τοῦτο γὰρ ἂν εἴη γελοῖον·
ἀλλ' ὅτι [μὴ] καὶ πρὸς τὴν τῶν διδασκομένων ἐπαγ-
γελίαν ἡ τοιαύτη διαιρετικὴ χρησιμεύει μέθοδος,
 365

Στέφανος ιατρός. Phil., Commentarii in priorem Galeni librum therapeuticum ad

Glauconem Vol. 1, p.242, line 26

κατάστασιν καὶ ἐν χειμῶνι θερινὴν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων

ὁμοίως. αὕτη μὲν οὖν ἡ τῶν κατὰ φύσιν διαίρεσις.
 Μεταβῶμεν δὲ λοιπὸν ἐπὶ τὸ ἕτερον τμῆμα τὸ τῶν
παρὰ φύσιν. ταῦτα γὰρ κατὰ γένος εἰσὶ τρία· τὰ μὲν
γὰρ ποιεῖ, τὰ δὲ γίνεται· τὰ δὲ ἕπεται. ποιεῖ μὲν τὰ
αἴτια, γίνεται καὶ τὰ νοσήματα, ἕπεται δὲ τὰ συμπτώ-
ματα. τῶν δὲ αἰτίων, τὰ μέν ἐστι προκαταρκτικὰ, τὰ δὲ
προηγούμενα, τὰ δὲ συνεκτικά. καὶ τῶν νοσημάτων, τὰ
μέν ἐστιν ὁμοιομερῆ, τὰ δὲ ὀργανικὰ, τὰ δὲ κοινά. καὶ
τῶν ὁμοιομερῶν τὰ μὲν ἁπλᾶ, τὰ δὲ σύνθετα, καὶ τὰ
μὲν κατὰ ψιλὴν ποιότητα, τὰ δὲ μεθ' ὕλης ἐπιῤῥύτου.
καὶ τῶν ὀργανικῶν τὰ μὲν παρὰ τὴν διάπλασιν, τὰ δὲ
παρὰ τὸν ἀριθμὸν, τὰ δὲ παρὰ τὸ μέγεθος, τὰ δὲ παρὰ
τὴν σύνθεσιν. καὶ τῶν παρὰ τὴν διάπλασιν, τὰ μὲν παρὰ
τὸ σχῆμα, τὰ δὲ παρὰ τὸν πόρον, τὰ δὲ παρὰ τὴν κοι-
λότητα, τὰ δὲ παρὰ τὴν τραχύτητα, τὰ δὲ παρὰ τὴν λει-
ότητα. καὶ τῶν παρὰ τὸν ἀριθμὸν, τὰ μὲν ἐλλείπει, τὰ  
δὲ πλεονάζει, καὶ τῶν ἐλλειπόντων τὰ μὲν ὅλα ἐλλεί-
πει, τὰ δὲ μέρη. καὶ τῶν πλεοναζόντων τὰ μὲν ἐκ
τοῦ γένους τῶν κατὰ φύσιν, τὰ δὲ ἐκ τοῦ γένους τῶν
παρὰ φύσιν. καὶ τῶν παρὰ τὸ μέγεθος, τὰ μὲν ἐνδεῖ, τὰ

Στέφανος ιατρός. Phil., Commentarii in priorem Galeni librum therapeuticum ad

Glauconem Vol. 1, p.259, line 22

ούσας τῶν πυρετῶν αἰτίας τὸν τρόπον τῆς χρήσεως ἐναλ-

λάττοντες, οὕτως ἑκάστῳ κατάλληλον ποιούμεθα τὴν ἴασιν.
 Ἀλλ' ἐπειδὴ τοῦ λουτροῦ τὴν μνήμην ἐποιησάμεθα,
φέρε ὀλίγα περὶ αὐτοῦ διαλεχθῶμεν, τελεωτάτην μὲν
ἔχοντες τὴν περὶ αὐτοῦ θεωρίαν ἐν τοῖς τῆς θεραπευτι-
κῆς μεθόδου γράμμασι, βραχέα δὲ, ὅσα πρὸς εἰσαγομέ-
νους εἰπεῖν, ἀναμιμνήσκοντες.
 Ζητήσωμεν οὖν τῆς τῶν λουτρῶν διαφορᾶς τὰ
μέρη, καὶ τῶν μερῶν ἑκάστου τὴν δύναμιν. τῶν τοίνυν
λουτρῶν τὰ μέν ἐστι θειώδη, τὰ δὲ στυπτηριώδη, τὰ
δὲ ἁπλῶς ἄλλην τινὰ μοχθηρὰν ἔχοντα ποιότητα, τὰ δὲ
τῶν ποτίμων ὑδάτων. ἐνταῦθα τοίνυν περὶ τῶν ποτίμων
ἡμῖν ὁ λόγος γενέσθω, ἃ πέφυκε τὰ μὲν τραχέα ὁμαλύνειν,
τὰ δὲ περιττώματα διαφορεῖν, τὰς δὲ συγκράσιας
σβεννύναι, καὶ τὰς δυνάμεις ἀναῤῥωννύναι. τοῦ δὲ βαλα-
νείου τρία ἐστὶ τὰ μέρη· πρῶτος μὲν γάρ ἐστιν ὁ θερ-
μὸς ἀὴρ, καὶ δεύτερος, ἡ τοῦ θερμοῦ ὕδατος δεξαμενὴ,
καὶ τρίτη ἡ τοῦ ψυχροῦ. καί τινες ἀμεθόδως ὑπελάμβα-
νον, ὅτι μία δύναμίς ἐστιν ἡ τοῦ βαλανείου, ὥστε καὶ
 366

ἐξαπατᾶσθαι, ὅτι θερμὴν καὶ ὑγρὰν ἔχει καθόλου τὴν

δύναμιν.

Στέφανος ιατρός. Phil., Commentarii in priorem Galeni librum therapeuticum ad

Glauconem Vol. 1, p.263, line 24

ἔξω τούτων εἰσὶν, ἀφροντιδέστεροι ὄντες καὶ τῶν ἄλλων

ψυχικῶν παθῶν ἀπηλλαγμένοι, πάντα τὰ προσφερόμενα
αὐτοῖς πέττουσί τε καὶ μεταβάλλουσι, καὶ περιγινόμενοι
αὐτῶν κέρδος ἐξ αὐτῶν οὐκ ὀλίγον τῷ σώματι πορίζον-
ται. ὅσοι μέντοι ἢ λυποῦνται ἢ φροντίζουσιν, οὗτοι καὶ
τὰ λίαν εὔπεπτα οὐ πέττουσιν ἢ σὺν χρόνῳ καὶ μόγις.
ἐπειδὴ τοίνυν ἐπὶ τῶν ἐφημέρων πυρετῶν, τῶν διὰ ψυ-
χικὸν πάθος γεγενημένων, οἱ χυμοὶ δριμύτεροι γεγόνασι
καὶ ἡ τοῦ σώματος ἕξις ὅλη ξηροτέρα, διὰ τοῦτο βούλε-
ται τροφὴν αὐτοῖς παρέχειν εὔχυμόν τε καὶ ὑγρὰν καὶ
δυναμένην μεταβάλλειν, οὐ μόνον κατὰ ποιότητα, ἀλλὰ
καὶ κατὰ ποσότητα.
      

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus
Vol. 2, p.144, line 23

ὑγείαν, φλέγμα δὲ αὐτῷ τεθησαύρισται, καὶ κίνδυνος

ἀνάψαι νόσημα· τότε οὖν προφυλαττόμενος τὰς μελλού-
σας γενέσθαι νόσους, ἀφροδίσια προσέταξεν. ὠφέλιμον γάρ.
      
κʹ. Θερμοκοιλίοισιν ἰσχυρὰ ἢ βρωτὰ ἢ ποτὰ ταρακτικά.  
      
 Σαφὴς οὗτος ὁ λόγος. θερμοκοιλίας γὰρ μέμνηται.
ὡς εἴρηται γὰρ, θερμὸν λέγει. λέγεται γὰρ καὶ αὐτὴ ἡ
ποιότης, καὶ τὸ θερμαινόμενον σῶμα, καὶ τοῦτο κατ'
οὐσίαν, ἢ κατὰ ποιότητα. νῦν οὖν λέγει περὶ μορίου
τεθερμασμένου κατὰ ποιότητα. θερμοτέραν γὰρ ὑποτίθεται
τὴν κοιλίαν, τὴν σιτοδόχον. ταύτῃ οὖν τῇ γαστρὶ τὰ
ἰσχυρὰ βρώματα ἐπιβουλεύει. ἰσχυρὰ δὲ λέγει τὰ ἔχοντα
βαρεῖαν ὀσμὴν, οἷον ὅσα ἔχουσι σκορόδων, κρομμύων,
πράσων. ταῦτα γὰρ ἐπιβουλεύει τῇ θερμῇ γαστρὶ, καὶ οὐ
διὰ τὴν ὀσμὴν, ἀλλ' ὅτι ὅσα ἔχουσι βαρεῖαν ὀσμὴν, ταῦτα
καὶ θερμά εἰσιν. εἰ δώσεις οὖν θερμῇ γαστρὶ βρώματα,
ἐπὶ πυρὶ πῦρ ἀνάπτεις, ἔνθεν καταβάλλεται καὶ κλονεῖται ἡ
δύναμις. διὸ ταρακτικὰ ταῦτα ἐκάλεσε τῆς δυνάμεως. εἰ
γὰρ τὰ θερμὰ καταβάλλοντα τὴν δύναμιν οὐ πέττεται,
λοιπὸν διαφθειρόμενα ἐκταράσσει τὴν γαστέρα,

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus Vol. 2, p.149, line 2
 367

καὶ τότε ξηραίνει. καὶ εὑρίσκεται ὁ ὕπνος κατὰ συμβεβη-

κὸς ξηράνας, καὶ μάλιστα εἰ εἴη πολύς. εἰ γὰρ ἔξω ἐξή-
ρανται τὸ σῶμα, πάντως ἔχει τινὰ ἰκμάδα. ταύτην οὖν ὁ
μακρὸς ὕπνος δαπανᾷ, ὁ δὲ πολὺς τὴν χρηστήν.
      
κζʹ. Ψυχρότατον βρῶμα φακοὶ, κέγχροι, κολοκύντη.  
      
 Οὐδεμιᾶς ἐξηγήσεως δέεται ὁ λόγος, τοῦτο δὲ μόνον
δεῖ εἰπεῖν, ὅτι ἴσως οὐκ ἠκριβολογήσατο ἐνταῦθα Ἱππο-  
κράτης, ψυχρότατον βρῶμα εἰπὼν τὴν φακήν. ἤρκει γὰρ
εἰπεῖν ψυχράν. ἡ δὲ φακὴ ἐναντίαν ἔχει τὴν ποιότητα,
ὥσπερ καὶ ἄλλα πολλὰ, ἐκ φύσεως κατὰ διάφορα μέρη
διαφόρους ἔχοντα κράσεις, ὥσπερ τὸ κίτρον· θερμὴν γὰρ
ἔχει κράσιν εἰς τὸ ἔξω μέρος, ὃ καὶ θερμότερόν ἐστι,
ψυχρὸν δὲ αὐτοῦ τὸ ὀξῶδες. οὕτω δὴ καὶ ἡ κέγχρος, ξη-
ραίνει μὲν ἡ σκληρὰ, ὑγραίνει δὲ ἡ ἁπαλή· οὕτω καὶ ἡ
φακὴ καὶ θερμαίνει καὶ ψύχει· ἔνθεν καὶ συστέλλει τὴν
γαστέρα, ὡς ψυχρὰ, καὶ ὑπάγει, ὡς θερμή. ἀλλ' ἐν μὲν
τῷ λεπύρῳ τὴν θέρμην ἔχει, ἐν δὲ τῇ οὐσίᾳ τὴν ψύξιν.
      

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus Vol. 2, p.153, line 18

περὶ τῶν ἀρτηριῶν λέγει, ὅθεν καί φησιν ὁ Γαληνὸς, ὅτι

οὐκ ἠκριβολογήσατο ὁ Ἱπποκράτης, αἵματος πλῆθος ἐν
ταῖς ἀρτηρίαις. ζητεῖ οὖν ὁ Ἱπποκράτης, πόθεν γίνεται ἡ
ἐκπνοὴ καί φησιν, ὅτι ἐν τῇ καρδίᾳ καὶ ἐν ταῖς ἀρτηρί-
αις αἷμα καὶ πνεῦμα περιέχεται. οὐ πειθόμεθα γὰρ Ἐρα-
σιστράτῳ, μὴ νομίζοντος αἷμα ἐν ταῖς ἀρτηρίαις. ἐπει-
δὴ οὖν πολὺ αἷμά ἐστιν, ἐκεῖ καὶ περιττώματα χολώδη
γεννῶνται, ἃ ἐγείρεται καὶ κενοῖ ἡ ἀποκριτικὴ δύναμις. κε-
νοῖ δὲ εὐθέως. τοῦτο δὲ οὐ μάτην προστέθειται, ἀλλ'
οἶδεν Ἱπποκράτης, ὡς ἐγείρεται ἡ ἀποκριτικὴ ἢ διὰ πο-
σότητα, ἢ διὰ ποιότητα, ἀλλ' ἡ μὲν ποσότης, ὡς ἐν χυμοῖς
οὖσα, βραδύτερον ἀποδιώκεται, ἡ δὲ ποιότης, ὡς λεπτὴ,
ταχύτερον. ἐν τῇ ἀρτηρίᾳ οὖν ὡς ποιότητος μᾶλλον πλεονα-
ζούσης, διὰ τοῦτο εὐθὺς κενοῦται τὰ περιττώματα, καὶ οὕτως
γίνεται ἡ ἐκπνοὴ, ὥστε ἵνα γένηται σαφὴς ὁ λόγος, οὕτω
δεῖ αὐτὸν ἀναγνῶναι, ὅτι τὸ ἐνθερμότερον φλέβιον
ἀνίσχει τὸ χολῶδες τῷ πλήθει τοῦ αἵματος, καὶ
οἷσι τὸ μὲν πῖον, χολὴν ξανθὴν, τὸ δ' αἷμα
μέλαιναν. τοῦτο ἐν τῷ μέσῳ.

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus Vol. 2, p.159, line 27
 368

τια· καὶ οὕτως αὐτὰ ἀνάγωμεν ὑπό τι γένος. ξίφος οὖν

τῇ διαιρέσει ἐποίησεν ὀδύνην, λίθος τῇ θλάσει, θηρίον
δακὸν τῇ διαβρώσει, πῦρ τῇ διαφορήσει, ψύξις τῇ συνα-
γωγῇ, καὶ ἄλλα μυρία, ἃ ἐπὶ τῶν ἔξω. καὶ ἐπὶ τῶν
ἔσω χυμὸς πολὺς ἢ δριμὺς ἢ πνεύματα διατείνοντα ἢ
ψύξις ἢ θερμασία ποιεῖ ὀδύνην. ἀλλ' ἴσως ἀπερίληπτα
κατὰ μέρος, συνάγων δὲ τῶν πολλῶν εἰς μίαν φύσιν τὸ
γένος διέξεισιν. οὐκοῦν δεῖ εἰπεῖν ὅτι πᾶσα ὀδύνη ἢ
ἀπὸ τῶν ἔσωθεν ἢ ἀπὸ τῶν ἔξωθεν γίνεται· ἢ οὕτως,
πᾶσα ὀδύνη γίνεται ἢ ἐξ ἀθρόας μεταβολῆς ἢ ἐκ τῆς
κατὰ ποιότητα ἐναλλαγῆς. εἰ δὲ θέλεις, καὶ ταῦτα συ-
νάγω εἰς ἕν. πᾶσα γὰρ ὀδύνη ἐκ λύσεως συνεχείας γίνε-
ται. λύσιν δὲ καλῶ συνεχείας οὐ μόνον τὸ κοινὸν νόσημα,
ἀλλὰ καὶ ὁμοιομερὲς καὶ ὀργανικόν· πάντα γὰρ λύουσι
τὴν συνέχειαν τῆς εὐκρασίας τοῦ μορίου. καὶ ἔχει οὗτος  
ὁ λόγος τινὰ ἐπιείκειαν. εἰ οὖν ἔγνωμεν τὰ αἴτια τῆς
ὀδύνης, ἔχομεν καὶ τὰς ἀφορμάς. εἰ γὰρ ἐξ ἀθρόας με-
ταβολῆς γίνεται ὀδύνη, ἀθρόα δὲ μεταβολὴ οὐ γίνεται, εἰ
μὴ ἀπὸ θερμασίας καὶ ψύξεως τῶν δραστικῶν ποιοτήτων.
ξηρότης γὰρ καὶ ὑγρότης, ὡς ὑλικαὶ, τὸν χρόνον ποιοῦσιν.
αἱ διαφοραὶ ἄρα τῆς ὀδύνης ἐν θερμασίᾳ καὶ ψύξει εἰ

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus Vol. 2, p.164, line 31

τῷ κόπῳ, ἀλλ' ἴσως τῷ τόπῳ, ἐν ᾧ ἐγένετο ὁ κόπος. εἰ

γὰρ ἦν οὗτος θερμότερος, ἠδύνατο χύσιν ἐργάσασθαι.
μᾶλλον γὰρ καὶ ἐκ κεφαλῆς ἦν τὸ ἀναγόμενον· εἶπε γὰρ
Ἱπποκράτης τὸ ἐκ κορυφῆς, ἐκ μέρους τὸ πᾶν ὀνομάζων.
οὐ γὰρ ὥς τινές φασι, κορυφὴν λέγειν τὴν ἀρχὴν τοῦ
νοσήματος. λοιπὸν καὶ οὐχ ὁ τυχὼν ἦν πυρετός. ὀξὺς γὰρ
ἦν καὶ δακνώδης καὶ χαλεπός. εἴρηται δὲ ἐν τῷ περὶ
διαφορᾶς πυρετῶν, πῶς αἱ οὐσιώδεις διαφοραὶ τοῦ πυ-
ρετοῦ λαμβάνονται ἐκ τῆς ποιότητος, ἐκ τῆς ὕλης, ἐκ τοῦ
τρόπου τῆς κινήσεως. δύο δὲ διαφορὰς εἶπεν ὁ Ἱππο-
κράτης, ὀξὺν μὲν εἰρηκὼς τὴν ποιότητα, δακνώδη δὲ τὴν
ὕλην ὑποκειμένην. τὸ δὲ ἦν κακοήθης ὁ πυρετὸς, ὅτι
καὶ εὐθὺς ἐκ δευτέρου τῆς ἡμέρας καρηβαρίαν ἤνεγκεν,  
ἢ ὅτι περιττωματικῆς ὑποκειμένης ὕλης, καὶ χυθείσης ἐκ
τοῦ πυρετοῦ, οἱ ἀτμοὶ ἄνω ἔτρεχον, ἢ ὅτι ἡ βὴξ
ἔτεινε τὰ περὶ τὴν κεφαλὴν καὶ ὠδύνα. ὅθεν καὶ ἡ γλῶσσα
ἐκκαεῖσα ἐμελάνθη, καὶ ἡ ῥὶς ὀνυχογραφηθεῖσα οὐχ ᾑμοῤ-
ῥάγησεν, ἢ ἴσως ἠνέχθη μὲν, στάγδην δὲ, ὡς δηλοῦν κα-
κόηθες νόσημα. καὶ τὸ δὴ πέρας, ὁ σπλὴν σκληρὸς ἐγέ-
νετο. ἴσως γὰρ τῇ αἱμοῤῥαγίᾳ κενωθέντος τοῦ λεπτοτέρου,
ἔῤῥεψε τὸ παχύτερον παρὰ τὸν σπλῆνα, καὶ ἐποίησε
 369

Παλλάδιος ιατρός. Commentarii in Hippocratis librum sextum de morbis

popularibus Vol. 2, p.187, line 7

νόμενα νοσήματα οὐκ εἶχον τὰ γινόμενα ἐν τῇ ὑποστρο-

φῇ, τὰ δὲ γενόμενα ἐν τῇ ὑποστροφῇ εἶχον τὰ γινόμενα
ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ νοσήματος. τούτου δὲ αἴτιον ἡ καταβολὴ
τῆς δυνάμεως ἡ ἐκ τῆς ὑποστροφῆς. ἀλλ' εἰ καὶ πάντα  
κατεκράτουν τὰ νοσήματα, μάλιστα αἱ συνάγχαι· κατε-
κράτει δὲ, οὐ διὰ τὴν ἀμαθίαν τῆς τέχνης, οὐδὲ ὅτι κα-
τεφρόνει ὁ Ἱπποκράτης τὰ νοσήματα, ἀλλ' ὅτι ἡ κακοή-
θεια τοῦ νοσήματος ἐβιάζετο. πάντα γὰρ ἐποίησεν ὁ Ἱπ-
ποκράτης, καὶ εἰ εὗρε πᾶν τὸ σῶμα ὡς πληθωρικὸν
πέμπον τῷ χωρίῳ, ἐχρήσατο φλεβοτομίᾳ, τὰς ἐγγὺς τέ-
μνων φλέβας τῆς γλώττης. εἰ δὲ ποιότητας ἔπεμψε τὸ
πᾶν σῶμα, διὰ καθαρσίων ἐτάραξε τὴν γαστέρα. εἶτα
λοιπὸν μετὰ τὴν κοινὴν θεραπείαν ἦλθεν ἐπὶ τὴν ἰδιά-
ζουσαν, καὶ ἐχρήσατο τῇ ἀναστάσει· ἀλλὰ πολλὰ τῶν
βιβλίων ἔχουσι τῇ ἀνατάσει· πολλὰ πιέζει, τὸ δὲ ἀναπιέ-
ζει. ἕκαστον δὲ ἐξηγούμεθα. φησὶ γὰρ ὁ Ἱπποκράτης,
ὅτι εἴ ποτε ὑπενόησα τὴν κυνάγχην ὑπὸ φλέγματος γινο-
μένην, ἐχρησάμην ἀνατάσει τουτέστιν ἀσιτίᾳ, ἵνα δαπα-
νήσῃ τὸ φλέγμα. ἀλλὰ τοῦτο ἐκβάλωμεν· οὐκ ἂν γὰρ
Ἱπποκράτης τὴν ἀσιτίαν ἐκάλεσεν ἀνάτασιν.

Παλλάδιος ιατρός. Synopsis de febribus Chap. 3, sec. 6, line 1

τῶν πυρετῶν ἐν ὑποκειμένῳ θεωρεῖται, εἰκότως δὴ καὶ δευ-

τέραν διαφορὰν τέθεικε τὴν ἀπὸ τῆς ὕλης.
         Καὶ ἐπειδὴ
διάφορός ἐστιν ἡ ὕλη ἡ ποιοῦσα καὶ κινοῦσα τοὺς πυρε-
τούς, διάφορον γενήσεται καὶ τὸ εἶδος τῆς κινήσεως αὐ-
τῶν. ἢ γὰρ θερμοτέρα ἐστὶ καὶ λεπτὴ καὶ εὐέξαπτος, ὡς
ἐπὶ τῆς πίσσης καὶ ἐλαίου καὶ ξηρῶν καὶ λεπτῶν ξύλων, ἢ
ψυχροτέρα καὶ παχεῖα καὶ δυσέξαπτος, ὡς ἐπὶ τῶν ὑγροτέ-
ρων ξύλων καὶ τῆς λοιπῆς ὕλης ἁπάσης ὑποκειμένης τῷ
πυρί.
         Πρὸς γὰρ τὴν ποιότητα καὶ ποσότητα τῆς ὑπο-
κειμένης καὶ πλεοναζούσης ὕλης γενήσονται καὶ οἱ πυρετοί,
οἱ μὲν σφοδροί, οἱ δὲ ἀμυδροί, οἱ δὲ ὀξεῖς, οἱ δὲ χρόνιοι,
ἐν οἷς αἱ οὐσιώδεις καὶ αἱ ἐπουσιώδεις διαφοραὶ τῶν πυρε-
τῶν.
         Εἰπόντες τοίνυν τὰς οὐσιώδεις καὶ ἐπουσιώδεις
διαφορὰς τῶν πυρετῶν, εἴπωμεν καὶ τὰ γένη τούτων.
      
   

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.252, line 9
 370

ἐστιβασμένον, ὥστε σηρικά τινα ἀμφιέννυσθαι.   – καὶ

μὴ θρασύν τινα καὶ αὐθάδη καὶ περίεργον εἶναι· τοῦτο  
γὰρ σοβαρότητός ἐστι, μήτε οὖν κατηφῆ τε καὶ σκυθρω-
πὸν, τοῦτο γὰρ δειλίας ἐστί.   – Ταῦτα γὰρ πάντα δεῖ
ἀσκεῖν τὸν ἰατρὸν μᾶλλον μὲν ὡς ἄνθρωπον, ἧττον δὲ ὡς
ἰατρόν.   
 Δεῖ αὐτὸν ἐπίστασθαι, ὁπηνίκα δεῖ ἀνθηρῶς εἰσιέναι
μετὰ φωνῆς καὶ φθέγματος τρανοτέρου, ὁπηνίκα δὲ μεθ'
ἡσυχίας, ἠρέμα καὶ πρᾳέως, καὶ αὐτῷ δὲ τῷ βήματι τοι-
ῶσδε ἢ τοιῶσδε χρώμενος, ὅπερ πρὸς τὴν τῶν νοσημάτων
ποιότητα μεθαρμόζεται.  
 Δεῖ δὲ αὐτὸν καὶ ἀπεριέργως ποιεῖσθαι τὰς περιόδους.
οὐ γὰρ εἰκὸς πρὸς τὸν ἄῤῥωστον ἀνερχόμενον ἀποφαίνε-
σθαι, τοῦτο τὸ σκεῦος τί ποιεῖ, οὐδὲ, μετάθες αὐτὸ ἐκεῖ,
 – ἀλλὰ δεῖ σπεύδειν αὐτὸν περὶ τὴν διάγνωσιν καὶ
τὴν θεραπείαν τοῦ νοσήματος. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ πολλὰ
αὐτὸν εἰσιέναι προσῆκεν, ἵνα μὴ δόξῃ προσκορής·   
δεῖ δέ σε καὶ τυραννικὸν εἶναι πρὸς τὰ νοσήματα καὶ μὴ
προσώποις μηδὲ ἀξίᾳ καθυπείκειν τὴν τέχνην.  – δεῖ δὲ
πρὸς τούτοις καὶ τῶν αἰτίων πάντων ἀνιχνεύειν τὰς ἐφό-
δους καὶ τὴν φύσιν, καὶ μάλιστα τῶν προκαταρκτικῶν.  

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.253, line 13

 τοῖσιν αὐτομάτως γιγνομένοισιν, ἢν μὲν οἷα δεῖ κα-

 θαίρεσθαι καθαίρωνται, ξυμφέρει τε καὶ εὐφόρως
 φέρουσι· ἢν δὲ μὴ, τοὐναντίον.  
      
 {ΘΕΟΦ.} Περὶ κενώσεως φυσικῆς καὶ τεχνικῆς διαλα-
βεῖν προθέμενος ἠναγκάσθη ὑπὸ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λό-
γου τῆς γαστρὸς μνημονεῦσαι. ἄλλως τε ἀπὸ γαστρὸς νῦν
ἤρξατο, τουτέστιν ἀπὸ τῆς σιτοδόχου κοιλίας, ὅτι καὶ
πρῶτον ἡ τῆς τροφῆς πέψις ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ γίνεται.
διαφέρει δὲ κάθαρσις κενώσεως, ὅτι ἡ μὲν τῆς κατὰ
ποιότητα βλάβης ἀπαλλαγὴ, κάθαρσις ὀνομάζεται,
κένωσις δὲ ἡ τῆς κατὰ ποσότητα. ἐνταῦθα οὖν περὶ
τῆς κατὰ ποιότητα καὶ φυσικῆς κενώσεως ὁ λόγος ἐστὶ
τῷ Ἱπποκράτει. τὸ γὰρ οἷα ποιότητός ἐστι σημαντικόν.
ἀλλὰ καὶ τὸ καθαίρεσθαι ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα εἴρηται
κενώσεως. πάλιν τὸ αὐτομάτως ἐπὶ τῆς φυσικῆς εἴρηται
κενώσεως, οὐ μέντοι ἐπὶ τῆς τεχνικῆς. ἐὰν οὖν ἐπὶ ταῖς
ταραχαῖς τῆς κοιλίας ἤτοι ταῖς δι' αὐτῆς γινομέναις  
ἐκκρίσεσι καὶ τοῖς αὐτομάτως γινομένοις ἐμέτοις, οἷα χρὴ
καθαίρεσθαι, καθαίρωνται, τουτέστι τὰ λυποῦντα κατὰ
ποιότητα, συμφέρει· εὐφοροῦσι γὰρ οἱ κάμνοντες,
 371

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.253, line 15

       
 {ΘΕΟΦ.} Περὶ κενώσεως φυσικῆς καὶ τεχνικῆς διαλα-
βεῖν προθέμενος ἠναγκάσθη ὑπὸ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λό-
γου τῆς γαστρὸς μνημονεῦσαι. ἄλλως τε ἀπὸ γαστρὸς νῦν
ἤρξατο, τουτέστιν ἀπὸ τῆς σιτοδόχου κοιλίας, ὅτι καὶ
πρῶτον ἡ τῆς τροφῆς πέψις ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ γίνεται.
διαφέρει δὲ κάθαρσις κενώσεως, ὅτι ἡ μὲν τῆς κατὰ
ποιότητα βλάβης ἀπαλλαγὴ, κάθαρσις ὀνομάζεται,
κένωσις δὲ ἡ τῆς κατὰ ποσότητα. ἐνταῦθα οὖν περὶ
τῆς κατὰ ποιότητα καὶ φυσικῆς κενώσεως ὁ λόγος ἐστὶ
τῷ Ἱπποκράτει. τὸ γὰρ οἷα ποιότητός ἐστι σημαντικόν.
ἀλλὰ καὶ τὸ καθαίρεσθαι ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα εἴρηται
κενώσεως. πάλιν τὸ αὐτομάτως ἐπὶ τῆς φυσικῆς εἴρηται
κενώσεως, οὐ μέντοι ἐπὶ τῆς τεχνικῆς. ἐὰν οὖν ἐπὶ ταῖς
ταραχαῖς τῆς κοιλίας ἤτοι ταῖς δι' αὐτῆς γινομέναις  
ἐκκρίσεσι καὶ τοῖς αὐτομάτως γινομένοις ἐμέτοις, οἷα χρὴ
καθαίρεσθαι, καθαίρωνται, τουτέστι τὰ λυποῦντα κατὰ
ποιότητα, συμφέρει· εὐφοροῦσι γὰρ οἱ κάμνοντες, ἐλευθε-
ρούμενοι τῆς κακοχυμίας. εἰ μέντοι ἄλλων τινῶν χυμῶν

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.253, line 17

 {ΘΕΟΦ.} Περὶ κενώσεως φυσικῆς καὶ τεχνικῆς διαλα-

βεῖν προθέμενος ἠναγκάσθη ὑπὸ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λό-
γου τῆς γαστρὸς μνημονεῦσαι. ἄλλως τε ἀπὸ γαστρὸς νῦν
ἤρξατο, τουτέστιν ἀπὸ τῆς σιτοδόχου κοιλίας, ὅτι καὶ
πρῶτον ἡ τῆς τροφῆς πέψις ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ γίνεται.
διαφέρει δὲ κάθαρσις κενώσεως, ὅτι ἡ μὲν τῆς κατὰ
ποιότητα βλάβης ἀπαλλαγὴ, κάθαρσις ὀνομάζεται,
κένωσις δὲ ἡ τῆς κατὰ ποσότητα. ἐνταῦθα οὖν περὶ
τῆς κατὰ ποιότητα καὶ φυσικῆς κενώσεως ὁ λόγος ἐστὶ
τῷ Ἱπποκράτει. τὸ γὰρ οἷα ποιότητός ἐστι σημαντικόν.
ἀλλὰ καὶ τὸ καθαίρεσθαι ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα εἴρηται
κενώσεως. πάλιν τὸ αὐτομάτως ἐπὶ τῆς φυσικῆς εἴρηται
κενώσεως, οὐ μέντοι ἐπὶ τῆς τεχνικῆς. ἐὰν οὖν ἐπὶ ταῖς
ταραχαῖς τῆς κοιλίας ἤτοι ταῖς δι' αὐτῆς γινομέναις  
ἐκκρίσεσι καὶ τοῖς αὐτομάτως γινομένοις ἐμέτοις, οἷα χρὴ
καθαίρεσθαι, καθαίρωνται, τουτέστι τὰ λυποῦντα κατὰ
ποιότητα, συμφέρει· εὐφοροῦσι γὰρ οἱ κάμνοντες, ἐλευθε-
ρούμενοι τῆς κακοχυμίας. εἰ μέντοι ἄλλων τινῶν χυμῶν
κάθαρσις γένηται καὶ μὴ τῶν λυπούντων, τοὐναντίον.
οὔτε γὰρ συμφέρει,
 372

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.254, line 3

ποιότητα βλάβης ἀπαλλαγὴ, κάθαρσις ὀνομάζεται,

κένωσις δὲ ἡ τῆς κατὰ ποσότητα. ἐνταῦθα οὖν περὶ
τῆς κατὰ ποιότητα καὶ φυσικῆς κενώσεως ὁ λόγος ἐστὶ
τῷ Ἱπποκράτει. τὸ γὰρ οἷα ποιότητός ἐστι σημαντικόν.
ἀλλὰ καὶ τὸ καθαίρεσθαι ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα εἴρηται
κενώσεως. πάλιν τὸ αὐτομάτως ἐπὶ τῆς φυσικῆς εἴρηται
κενώσεως, οὐ μέντοι ἐπὶ τῆς τεχνικῆς. ἐὰν οὖν ἐπὶ ταῖς
ταραχαῖς τῆς κοιλίας ἤτοι ταῖς δι' αὐτῆς γινομέναις  
ἐκκρίσεσι καὶ τοῖς αὐτομάτως γινομένοις ἐμέτοις, οἷα χρὴ
καθαίρεσθαι, καθαίρωνται, τουτέστι τὰ λυποῦντα κατὰ
ποιότητα, συμφέρει· εὐφοροῦσι γὰρ οἱ κάμνοντες, ἐλευθε-
ρούμενοι τῆς κακοχυμίας. εἰ μέντοι ἄλλων τινῶν χυμῶν
κάθαρσις γένηται καὶ μὴ τῶν λυπούντων, τοὐναντίον.
οὔτε γὰρ συμφέρει, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον δυσφοροῦσιν οἱ
κάμνοντες. πρὸς δὲ τοὺς λέγοντας ὅτι διὰ τί τὴν φυσικὴν
κάθαρσιν προέταξε τῆς τεχνικῆς, φαμὲν, ὅτι ἡ τέχνη τὴν
φύσιν μιμεῖται, ἀλλ' οὐχ ἡ φύσις τὴν τέχνην.

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.258, line 10

      
γʹ. Ἐν τοῖσι γυμναστικοῖσι αἱ ἐπ' ἄκρον εὐεξίαι σφαλε-
 ραὶ, ἢν ἐν τῷ ἐσχάτῳ ἔωσι· οὐ γὰρ δύνανται μένειν ἐν
 τὠϋτέῳ, οὐδὲ ἀτρεμέειν. ἐπεὶ δὲ οὐκ ἀτρεμέουσιν,
 οὐδέ τι δύνανται ἐπὶ τὸ βέλτιον ἐπιδιδόναι, λείπεται
 οὖν ἐπὶ τὸ χεῖρον. τουτέων οὖν εἵνεκεν τὴν εὐεξίην λύ-
 ειν ξυμφέρει μὴ βραδέως, ἵνα πάλιν ἀρχὴν ἀναθρέψιος
 λάβῃ τὸ σῶμα.  
      
 {ΘΕΟΦ.} Περὶ τῆς κατὰ ποιότητα κενώσεως διαλε-
χθεὶς Ἱπποκράτης νῦν καὶ περὶ τῆς κατὰ ποσότητα δια-
λέγεται καί φησιν ἐν τοῖσι γυμναστικοῖσι καὶ τὰ ἑξῆς.
γυμναστὰς καλεῖ τοὺς ἀθλητὰς, εὐεξίαν δὲ τὴν πολυ-
σαρκίαν, ἄκρον δὲ τὸ ἔσχατον. ἐν μὲν οὖν τοῖς γυμναστι-
κοῖς αὕτη ἡ εἰς ἄκρον εὐεξία χαλεπή ἐστι, διότι δυν-
άμεις οὐκ ἠρεμοῦσιν αἱ φυσικαὶ, ὡς αὐτός φησιν Ἱππο-
κράτης· ἡ γὰρ στάσις αὐτῶν θάνατος. ἐπεὶ οὖν οὐκ ἠρε-
μοῦσιν, ἀνάγκῃ γίνεται χυλοποίησις, ἐξαιμάτωσις, ἀνάδο-
σις. ποῦ δὲ ἔχει γενέσθαι, πρόσθεσις οὐκ ἔστι· ὅπου δὲ
οὐ πρόσθεσις, οὐδὲ πρόσφυσις· ὅπου δὲ οὐ πρόσφυσις,

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

 373

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.261, line 14

      
 {ΘΕΟΦ.} Ὁ παρὼν ἀφορισμὸς διαιτητικός ἐστι καὶ κατὰ
τάξιν εἴρηται. ἀπέριττον γὰρ Ἱπποκράτης ἐργασάμενος τὸ
σῶμα καὶ ἐλευθερώσας αὐτὸ τῆς κατὰ ποιότητα καὶ πο-
σότητα κακοχυμίας καὶ βλάβης, ἐπὶ τὴν δίαιταν ἐχώ-
ρησε διὰ τὸ τὰ μὴ καθαρὰ τῶν σωμάτων ὁκόσον ἂν
θρέψαις, μᾶλλον βλάψεις. εἶτά φησιν, βλαβερὰ ἡ
ἀκριβὴς καὶ λεπτὴ δίαιτα ἤτοι ἡ ἀσιτία ἐν τοῖς μακροῖς
πάθεσι. καὶ ἡ αἰτία. οὔτε γὰρ ἀπαλλάττεται τὸ νό-
σημα, ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις ἀποκνήσασα ἀσθενὴς γίνε-
ται καὶ θάνατος ἐπακολουθεῖ. ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν τοῖς
ὀξέσι νοσήμασιν, οὗ μὴ ἐπιδέχεται, βλαβερά ἐστιν ἡ ἀσι-
τία. τὰ δὲ ὀξέα ἢ ὁμωνύμως ὀξέα εἴρηνται τὰ μέχρι τῆς
τεσσαρεσκαιδεκάτης ἀφικνούμενα ἡμέρας, ἢ ἁπλῶς ὀξέα

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.291, line 19

θάρσεως ἐπὶ τὴν κένωσιν ἤτοι τὴν φλεβοτομίαν. ἐπὶ

ποίων δὲ ἄχρι λειποθυμίας ἄγομεν; δηλονότι ἐπὶ τῶν
διακαῶς πυρεττόντων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούτων οὐ πάντων,
ἀλλ' ἐφ' ὧν ἔῤῥωται ἡ δύναμις. τοῦτο γάρ ἐστιν, ἢν ἐξ-
αρκέσῃ ὁ νοσέων· δι' ἣν δὲ αἰτίαν μέχρι λειποθυμίας
τὴν κένωσιν ἐπὶ τῶν τοιούτων φέρομεν; ὅτι οἱ καυσώδεις
πυρετοὶ ἐπὶ χυμοῖς ἀνάπτονται σηπομένοις. δύο δέ τινα
ἡ σηπεδὼν ἔχει, ὕλην σεσηπυῖαν καὶ ποιότητος μοχθηρίαν.
εἶτα ἡ μέχρι λειποθυμίας ἐπὶ τῶν τοιούτων πυρετῶν
ληφθεῖσα φλεβοτομία καὶ τοῦ ποσοῦ τῆς ὕλης ἀφαι-
ρεῖται καὶ τὴν φλογώδη καὶ δριμεῖαν ποιότητα κατασβέν-
νυσι. καὶ γὰρ λειποθυμία ψύχει τὸ σῶμα.
 {ΔΑΜ.} Φησὶν ἐν τῷ παρόντι ἀφορισμῷ, ὅτι εἴτε
ὑφ' ἡμῶν ἡ κένωσις γίνεται, εἴτε ὑπὸ τῆς φύσεως, οὐ
πρέπει σημειοῦσθαι τοὺς κενουμένους χυμοὺς, εἰ καλῶς
ἐκενώθησαν, ἐκ τοῦ πλήθους τῆς κενώσεως, ἀλλ' ἔχειν  
σημεῖον τὴν εὐφορίαν, ἤγουν ἐὰν εὐκόλως ὁ κενῶν τὴν
κένωσιν ὑπομείνῃ. εἰ γὰρ τὸ πλεονάζον ἐκκενοῦτο, κουφό-
τερον ἀνάγκη τὸν κάμνοντα γίνεσθαι· εἰ δ' οὔ, τοῦτο πε-
ριττεῦον, ἄλλ' ἤπερ ἔχειν ἡ φύσις ἔχρηζεν, ἀνάγκη κατα-
λύεσθαι καὶ ἀῤῥωστεῖν αὐτοῦ τὴν δύναμιν καὶ δυσφορίας

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.302, line 15

καὶ ἀρίστη γίνεται ἡ κάθαρσις αὐτοῖς κατὰ πάντα. οὔτε

γὰρ στρόφοι, οὔτε ἴλιγγοι, ἄσαι τε πολλαὶ καὶ κακο-
 374

σφυξίαι καὶ ἐκλύσεις ἀπαντῶσιν αὐτοῖς.

      
ιʹ. Τὰ μὴ καθαρὰ τῶν σωμάτων ὁκόσον ἂν θρέψῃς,
 μᾶλλον βλάψεις.  
      
 {ΘΕΟΦ.} Ὅτι συνδιαφθείρεται ἡ ἐπιοῦσα τροφὴ τῇ
προϋπαρχούσῃ κατὰ τὸ σῶμα κακοχυμίᾳ, καθάπερ κα-
θαρὸν ὕδωρ ἐν βορβόρῳ χεόμενον, ὥστε αὐξάνεσθαι μὲν
αὐτῆς τὴν ποσότητα, φυλάττεσθαι δὲ τὴν ποιότητα. κἀν-
τεῦθεν ἀνόητος ὁ σκοπὸς γίνεται τοῦ τρέφειν.
 {ΔΑΜ.} Ἰσχυρὰ ποιεῖν τὰ σώματα χρὴ διὰ τοῦ τῶν
χυμῶν παραλεπτυσμοῦ καὶ τῆς τῶν πόρων ἀναπετείας ἢ
ἀποφράξεως καὶ ἀναστομώσεως, καὶ διὰ τῆς ῥύψεως καὶ
λεπτύνσεως τῶν ὑγρῶν.

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.308, line 4

      
 {ΘΕΟΦ.} Ἡ τροφὴ τριττή· τροφὴ τὸ μέλλον ἤγουν
τὰ σιτία· τροφὴ τὸ οἷον, οἷον ὁ χυλὸς ὁ ἐν τῇ γαστρί·
τροφὴ τὸ τρέφον, ὅπερ καὶ κυρίως τροφὴ ὀνομάζεται,
καθ' ἣν προστεθὲν τῷ νεύρῳ γίνεται νεῦρον καὶ ἐν μυῒ
μῦς καὶ ἐν φλεψὶ φλέψ. ἐνταῦθα οὖν ὁ λόγος ἁρμόδιος
ἐπὶ πάσης τροφῆς. φησὶ γὰρ ὅπου ἂν τροφὴ κατὰ ποιό-  
τητα ἀσύμμετρος καὶ κατὰ ποσότητα πλείων εἰσέλθῃ,
τοῦτο νόσον ποιεῖ· οὐδὲν γὰρ οὕτως ὡς ἀμετρία τὴν φύ-
σιν λυμαίνεται. καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τῆς ἰάσεως· καθόλου
γὰρ ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα καὶ κατὰ ποσότητα παρατρο-
πῆς ἡ διὰ τῶν ἐναντίων προσαγωγῆς ἐπὶ τὸ κατὰ
φύσιν ἐπανάκλησις βεβαιοτέραν καὶ ἀσφαλῆ τὴν τῶν
βλαπτόντων αἰτίων ἀποφαίνει σημείωσιν.
 {ΔΑΜ.} Πλείονα τροφήν φησι τὴν κατὰ ποσότητα
καὶ ποιότητα. παρὰ φύσιν δὲ ἀντὶ τοῦ ὑπερβαλλόντως.
τὴν γὰρ ὀλίγον ὑπερβάλλουσαν οὐ βλάπτειν ἀνάγκη. δη-
λοῖ δὲ καὶ ἡ ἴασις. κρεῖττον γὰρ προστιθεμένου τοῦ καὶ
συνδέσμου γράφεσθαι, ὡς οὐ μόνης τῆς ἰάσεως τοῦτο
παριστώσης, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως.

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. , Damascius et Stephanus Atheniensis Med.,

Commentarii in Hippocratis aphorismos Vol. 2, p.308, line 9

μῦς καὶ ἐν φλεψὶ φλέψ. ἐνταῦθα οὖν ὁ λόγος ἁρμόδιος

ἐπὶ πάσης τροφῆς. φησὶ γὰρ ὅπου ἂν τροφὴ κατὰ ποιό-  
τητα ἀσύμμετρος καὶ κατὰ ποσότητα πλείων εἰσέλθῃ,
τοῦτο νόσον ποιεῖ· οὐδὲν γὰρ οὕτως ὡς ἀμετρία τὴν φύ-
 375

σιν λυμαίνεται. καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τῆς ἰάσεως· καθόλου

γὰρ ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα καὶ κατὰ ποσότητα παρατρο-
πῆς ἡ διὰ τῶν ἐναντίων προσαγωγῆς ἐπὶ τὸ κατὰ
φύσιν ἐπανάκλησις βεβαιοτέραν καὶ ἀσφαλῆ τὴν τῶν
βλαπτόντων αἰτίων ἀποφαίνει σημείωσιν.
 {ΔΑΜ.} Πλείονα τροφήν φησι τὴν κατὰ ποσότητα
καὶ ποιότητα. παρὰ φύσιν δὲ ἀντὶ τοῦ ὑπερβαλλόντως.
τὴν γὰρ ὀλίγον ὑπερβάλλουσαν οὐ βλάπτειν ἀνάγκη. δη-
λοῖ δὲ καὶ ἡ ἴασις. κρεῖττον γὰρ προστιθεμένου τοῦ καὶ
συνδέσμου γράφεσθαι, ὡς οὐ μόνης τῆς ἰάσεως τοῦτο
παριστώσης, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ πράγματος φύσεως. ἐν
ἁπάσαις γὰρ τέχναις τοῖς καλῶς ἐπινοουμένοις καὶ ἡ ἀπὸ
τῆς ἐκβάσεως μαρτυρία προσέρχεται. ἔστι δ' ἐνταῦθα ἡ
ἐπὶ ταῖς κενώσεσι τῶν λυπούντων χυμῶν ἴασις. σημείω-
σαι δὲ ὅτι κένωσίς ἐστιν, ὅταν ὁμοτίμως πάντες οἱ χυ-
μοὶ κενῶνται. γίνεται δὲ τοῦτο διὰ φλεβοτομίας πρώτως·
ἐγγὺς δὲ ταύτης ἡ διὰ γυμνασίων καὶ τρίψεων καὶ λου

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 11, line 22

τὸ τέλειον δι' ἀκολουθίας προάγουσαν· ὡς μήτε ψυχὴν πρὸ τοῦ

σώματος, μήτε χωρὶς ψυχῆς τὸ σῶμα, ἀληθὲς εἶναι λέγειν κατὰ
τὴν τῶν Ἑλλήνων ἐρεσχελίαν, ἀλλὰ μίαν ἀμφοτέρων ἀρχήν.
 Ἐπειδὴ δὲ ἐκ σώματος ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος· πᾶν δὲ σῶμα
ἐκ τεσσάρων στοιχείων συνίσταται· ἀνάγκη τούτοις τοῖς
πάθεσι περιπίπτειν αὐτὸν, οἷς καὶ τὰ στοιχεῖα· τὰ δὲ στοι-
χεῖα δι' ὧν ὁ κόσμος ἅπας, γῆ ἐστὶ, καὶ ὕδωρ καὶ πῦρ καὶ
ἀὴρ· εἴρηται δὲ στοιχεῖα παρὰ τὸ συστοιχεῖν ἀλλήλοις καὶ
ἐφαρμόζειν τῆς τῶν ἐξ ἁπάντων εὐαρμόστου ποιότητος· οὐ
μόνον γὰρ τῶν στοιχείων ἕκαστον ἰδιάζουσαν καὶ ἀποκεκλη-
ρωμένην ἔχει ποιότητα, δι' ἧς τῶν λοιπῶν ἀποκρίνεται, καὶ
ὁποῖον ἐστὶν ἐπιγινώσκεται· ἀλλὰ καὶ συνεζευγμένας ἔχει τὰς
ποιότητας, καὶ οὐδὲν ἀπολελυμένως ἐστὶ μοναχὸν, οὐδὲ ἁπλοῦν
καὶ εἰλικρινὲς τῶν στοιχείων· ἀλλ' ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά·
τὸ δὲ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν· ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς καὶ ὑγρός· τὸ
δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν· οὕτω γὰρ διὰ τῆς συζύγου ποιότη-
τος ἡ δύναμις προέρχεται τοῦ ἀναμεμίχθαι ἕκαστον πρὸς  
ἕκαστον· οἷον ἡ γῆ ξηρὰ οὖσα καὶ ψυχρὰ ἑνοῦται μὲν κατὰ
τὴν συγγένειαν τῆς ψυχρότητος ὕδατι· ἑνοῦται δὲ διὰ τοῦ
ὕδατος τῷ ἀέρι· ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς ὢν καὶ ὑγρὸς, τῇ μὲν
θερμότητι ἑνοῦται τῷ πυρὶ, τῇ ὑγρότητι δὲ τῷ ὕδατι·

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 11, line 24

τὴν τῶν Ἑλλήνων ἐρεσχελίαν, ἀλλὰ μίαν ἀμφοτέρων ἀρχήν.

 Ἐπειδὴ δὲ ἐκ σώματος ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος· πᾶν δὲ σῶμα
ἐκ τεσσάρων στοιχείων συνίσταται· ἀνάγκη τούτοις τοῖς
πάθεσι περιπίπτειν αὐτὸν, οἷς καὶ τὰ στοιχεῖα· τὰ δὲ στοι-
χεῖα δι' ὧν ὁ κόσμος ἅπας, γῆ ἐστὶ, καὶ ὕδωρ καὶ πῦρ καὶ
 376

ἀὴρ· εἴρηται δὲ στοιχεῖα παρὰ τὸ συστοιχεῖν ἀλλήλοις καὶ

ἐφαρμόζειν τῆς τῶν ἐξ ἁπάντων εὐαρμόστου ποιότητος· οὐ
μόνον γὰρ τῶν στοιχείων ἕκαστον ἰδιάζουσαν καὶ ἀποκεκλη-
ρωμένην ἔχει ποιότητα, δι' ἧς τῶν λοιπῶν ἀποκρίνεται, καὶ
ὁποῖον ἐστὶν ἐπιγινώσκεται· ἀλλὰ καὶ συνεζευγμένας ἔχει τὰς
ποιότητας, καὶ οὐδὲν ἀπολελυμένως ἐστὶ μοναχὸν, οὐδὲ ἁπλοῦν
καὶ εἰλικρινὲς τῶν στοιχείων· ἀλλ' ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά·
τὸ δὲ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν· ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς καὶ ὑγρός· τὸ
δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν· οὕτω γὰρ διὰ τῆς συζύγου ποιότη-
τος ἡ δύναμις προέρχεται τοῦ ἀναμεμίχθαι ἕκαστον πρὸς  
ἕκαστον· οἷον ἡ γῆ ξηρὰ οὖσα καὶ ψυχρὰ ἑνοῦται μὲν κατὰ
τὴν συγγένειαν τῆς ψυχρότητος ὕδατι· ἑνοῦται δὲ διὰ τοῦ
ὕδατος τῷ ἀέρι· ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς ὢν καὶ ὑγρὸς, τῇ μὲν
θερμότητι ἑνοῦται τῷ πυρὶ, τῇ ὑγρότητι δὲ τῷ ὕδατι· τὸ
δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρὸν ὑπάρχον τῇ φύσει, τῷ μὲν θερμῷ
πρὸς τὸν ἀέρα συνδεῖται, τῷ δὲ ξηρῷ πρὸς τὴν κοινωνίαν

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 12, line 21

 Τὰ ἄτομα συνιστᾶ πάντων γενῶν· ἐμψύχων, ἀψύχων καὶ

ζωοφύτων· καὶ τοὺς συγγενεῖς τοῦ σώματος ἡμῶν ἐναπογεννῶσι
χυμούς· αἷμα λέγω καὶ φλέγμα, χολὴν ξανθήν τε καὶ μέλαι-
ναν· ἀναλογεῖ γὰρ τὸ μὲν αἷμα, θερμὸν ὂν καὶ ὑγρὸν, τῷ ἀέρι· ἡ
δὲ ξανθὴ χολὴ, θερμὴ οὖσα καὶ ξηρὰ, τῷ πυρί. ἡ δὲ μέλαινα,
ψυχρὰ καὶ ξηρὰ οὖσα, τῇ γῇ· τὸ δὲ φλέγμα, ὡς ψυχρὸν καὶ
ὑγρὸν, τῷ ὕδατι· ἀλλ' ἐπειδὴ ταῦτα τομῇ καὶ μεταβολῇ καὶ
ῥεύσει ἀεὶ περιπίπτει, ἀνάγκη καὶ τὰ σώματα τούτων τοῖς
πάθεσι περιπίπτειν· τομῇ μὲν, τῶν χυμῶν ἀπ' ἀλλήλων δια-
χωρίσει, καὶ καθὸ τέμνεται εἰς ὕλην καὶ εἶδος· μεταβολῇ
δὲ, τῇ κατὰ ποιότητα, ἢ ποσότητα, ἐν θερμάνσει καὶ ψύξει,
πλεονασμῷ καὶ ὑφέσει· τυχὸν καὶ νοσήμασι καὶ ταῖς τῶν
ἡλικιῶν ἀλλοιώσεσι.
 

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 15, line 28

δομαδικῆς ἀνακυκλήσεως μέτρον· ὅπερ ἐξ ἑαυτοῦ ἄρχεται, καὶ

εἰς ἑαυτὸν καταλήγει· οἷον δή τι κατὰ γεωργίαν ἐστὶν ἰδεῖν
τῆς ἐκ νεφῶν ἐπομβρίας, ἢ τῆς τῶν ὀχετῶν ἐπιῤῥοῆς διάβρο-
χον ποιούσης τὸ ὑποκείμενον. κῆπος δέ τις ὑποκείσθω τῷ λόγῳ·
μυρίας δένδρων διαφορὰς παντοδαπάς τε τῶν ἐκ γῆς φυομένων
ἰδέας ἐν ἑαυτῷ τρέφων· ὧν καὶ τὸ σχῆμα καὶ ἡ ποιότης, καὶ ἡ
τῆς χροίας ἰδιότης ἐν πολλῇ διαφορᾷ τοῖς καθ' ἕκαστον ἐν-
θεωρεῖται. Τοσούτων τοίνυν κατὰ τὸν ἕνα χῶρον τῷ ὑγρῷ τρε-
φομένων, ἡ μὲν ὑπονοτίζουσα τὰ καθ' ἕκαστον δύναμις, μία τίς
κατὰ τὴν φύσιν ἐστίν· ἡ δὲ τῶν τρεφομένων ἰδιότης εἰς δια-
φόρους τὸ ὑγρὸν μεταβάλλει ποιότητας· τὸ γὰρ αὐτὸ πικραί-
νεται μὲν ἐν τῇ ἀψίνθῳ· εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ  
κωνείῳ μεθίσταται· καὶ ἄλλως ἐν ἄλλῳ γίνεται· ἐν κρόκῳ, ἐν
 377

βαλσάμῳ, ἐν μήκωνι· τῷ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται· τῷ δὲ

καταψύχεται· τῷ δὲ μέσην ἔχει ποιότητα· καὶ ἐν δάφνῃ, καὶ
ἐν σχίνῳ, καὶ τοῖς τοιούτοις εὔπνοον ἐστί· ἐν συκῇ τε καὶ
ἀμπέλῳ κατεγλυκάνθη· καὶ ὁ ταύτης βότρυς οἶνος ἐγγίνεται·
καὶ ὁ τοῦ μήλου χυλὸς· καὶ τὸ τοῦ ῥόδου ἐρύθημα· καὶ τὸ τοῦ
κρίνου λαμπρόν· καὶ τὸ κυανίζον τοῦ ἴου· καὶ πάντα ὅσα κατὰ
τὴν γῆν ἐστὶν ἰδεῖν, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἰκμάδος ἀναβλα-
στάνοντα· εἰς τοσαύτας δὲ διαφορὰς κατά τε τὸ σχῆμα,

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 16, line 3

μυρίας δένδρων διαφορὰς παντοδαπάς τε τῶν ἐκ γῆς φυομένων

ἰδέας ἐν ἑαυτῷ τρέφων· ὧν καὶ τὸ σχῆμα καὶ ἡ ποιότης, καὶ ἡ
τῆς χροίας ἰδιότης ἐν πολλῇ διαφορᾷ τοῖς καθ' ἕκαστον ἐν-
θεωρεῖται. Τοσούτων τοίνυν κατὰ τὸν ἕνα χῶρον τῷ ὑγρῷ τρε-
φομένων, ἡ μὲν ὑπονοτίζουσα τὰ καθ' ἕκαστον δύναμις, μία τίς
κατὰ τὴν φύσιν ἐστίν· ἡ δὲ τῶν τρεφομένων ἰδιότης εἰς δια-
φόρους τὸ ὑγρὸν μεταβάλλει ποιότητας· τὸ γὰρ αὐτὸ πικραί-
νεται μὲν ἐν τῇ ἀψίνθῳ· εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ  
κωνείῳ μεθίσταται· καὶ ἄλλως ἐν ἄλλῳ γίνεται· ἐν κρόκῳ, ἐν
βαλσάμῳ, ἐν μήκωνι· τῷ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται· τῷ δὲ
καταψύχεται· τῷ δὲ μέσην ἔχει ποιότητα· καὶ ἐν δάφνῃ, καὶ
ἐν σχίνῳ, καὶ τοῖς τοιούτοις εὔπνοον ἐστί· ἐν συκῇ τε καὶ
ἀμπέλῳ κατεγλυκάνθη· καὶ ὁ ταύτης βότρυς οἶνος ἐγγίνεται·
καὶ ὁ τοῦ μήλου χυλὸς· καὶ τὸ τοῦ ῥόδου ἐρύθημα· καὶ τὸ τοῦ
κρίνου λαμπρόν· καὶ τὸ κυανίζον τοῦ ἴου· καὶ πάντα ὅσα κατὰ
τὴν γῆν ἐστὶν ἰδεῖν, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἰκμάδος ἀναβλα-
στάνοντα· εἰς τοσαύτας δὲ διαφορὰς κατά τε τὸ σχῆμα, καὶ
τὸ εἶδος, καὶ τὰς ποιότητας διακρίνεται, ὅσας οὐδὲ ῥᾴδιον
ἀριθμῆσαι.
 Τοιοῦτόν τι κατὰ τὴν ἔμψυχον ἡμῶν ἄρουραν θαυματοποι-
εῖται παρὰ τῆς φύσεως, μᾶλλον δὲ παρὰ τοῦ δεσπότου τῆς

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 16, line 10

νεται μὲν ἐν τῇ ἀψίνθῳ· εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ  

κωνείῳ μεθίσταται· καὶ ἄλλως ἐν ἄλλῳ γίνεται· ἐν κρόκῳ, ἐν
βαλσάμῳ, ἐν μήκωνι· τῷ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται· τῷ δὲ
καταψύχεται· τῷ δὲ μέσην ἔχει ποιότητα· καὶ ἐν δάφνῃ, καὶ
ἐν σχίνῳ, καὶ τοῖς τοιούτοις εὔπνοον ἐστί· ἐν συκῇ τε καὶ
ἀμπέλῳ κατεγλυκάνθη· καὶ ὁ ταύτης βότρυς οἶνος ἐγγίνεται·
καὶ ὁ τοῦ μήλου χυλὸς· καὶ τὸ τοῦ ῥόδου ἐρύθημα· καὶ τὸ τοῦ
κρίνου λαμπρόν· καὶ τὸ κυανίζον τοῦ ἴου· καὶ πάντα ὅσα κατὰ
τὴν γῆν ἐστὶν ἰδεῖν, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἰκμάδος ἀναβλα-
στάνοντα· εἰς τοσαύτας δὲ διαφορὰς κατά τε τὸ σχῆμα, καὶ
τὸ εἶδος, καὶ τὰς ποιότητας διακρίνεται, ὅσας οὐδὲ ῥᾴδιον
ἀριθμῆσαι.
 378

 Τοιοῦτόν τι κατὰ τὴν ἔμψυχον ἡμῶν ἄρουραν θαυματοποι-

εῖται παρὰ τῆς φύσεως, μᾶλλον δὲ παρὰ τοῦ δεσπότου τῆς
φύσεως· ὀστέα τε καὶ χόνδροι, φλέβες καὶ ἀρτηριαὶ, καὶ
πάντα τὰ μικρῷ ἔμπροσθεν εἰρήμενα· ἐξ ὧν πάλιν ὀφθαλμοὶ
καὶ χιτῶνες, ῥῖνες καὶ ὦτα· γλῶσσα καὶ ὀδόντες· οὖλα καὶ
γαργαρεών· κλείς τε καὶ θώραξ· καρδία καὶ πνεύμων· ἔντερα
καὶ γαστήρ· καὶ ἔγκατα πάντα μετὰ σπληνὸς καὶ ἥπατος,
καὶ τῶν ἄλλων πάντων τῶν ἔσωθεν· πρὸς τούτοις χεῖρες καὶ
πόδες, καὶ πάντα τὰ ὀργανικὰ μόρια διαφόροις ἰδιώμασιν ἀπ'

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 24, line 13

...τὴν φυσικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἢ κίνησιν, ἄπρακτος καὶ

ἀνενέργητος ἔμεινεν· ἐπεὶ καὶ μουσικὸς ἔμπειρος δεῖξαι τὴν ἐπι-
στήμην ἀδυνατεῖ, εἰς τὰ τῷ χρόνῳ διεφθορότα ἢ παραρηγμένα
ἐκ καταπτώσεως τῆς τεχνικῆς αὐτοῦ πράξεως ὄργανα.
 Οὐ μόνον δὲ τῆς ψυχικῆς, καὶ ζωτικῆς, καὶ φυσικῆς δυνά-
μεως ἐπιστατεῖν αὐτὸν οἴδαμεν, ἄλλα καὶ διὰ τῶν πεντὲ
αἰσθήσεων ἐνεργεῖσθαι γινώσκομεν· ταῖς γὰρ αἰσθητικαῖς δυνά-
μεσιν ἑαυτὸν καταμερίζων καταλλήλως δι' ἑκάστης, τὴν τῶν
ὄντων γνῶσιν ἀναλαμβάνει· οὗτος γὰρ θεωρεῖ διὰ τῶν ὀφθαλ-
μῶν τὸ φαινόμενον· καὶ συνΐησι διὰ τῆς ἀκοῆς τὸ λεγόμενον·
καὶ διὰ τῆς γλώσσης διακρίνει τῶν γευστῶν τὰς ποιότητας·
καὶ διὰ τῆς ὀσφρήσεως δοκιμάζει τὰς διαφορὰς τῶν ἀτμῶν·
καὶ τῇ χειρὶ χρῆται πρὸς ὃ βούλεται· τῇ τοῦ ὀργάνου συν-
εργίᾳ εἰς ταῦτα χρώμενος· ὁ γὰρ περιεκτικὸς τοῦ ἐγκεφάλου
ὑμὴν δι' αἰσθητικῶν ὀργάνων ἐξ ἑαυτοῦ κινουμένων, τῇ ὁράσει,
καὶ τῇ ὀσφρήσει, καὶ τῇ ἀκοῇ, καὶ τῇ γεύσει ἁρμοζόμενος,
φυσικῶς διὰ τοῦ ψυχικοῦ πνεύματος τῶν αἰσθήσεων ἀντιλαμ-
βάνεται.
 Τὰς δὲ ζωτικὰς δυνάμεις ἐκ καρδίας ὁρμᾶσθαι μάθομεν·
καὶ γὰρ τοῦ ἐν ἡμῖν ἐμφύτου θερμοῦ τῇ ἀεικινήτῳ ὁρμῇ,
ὃν καὶ ζωτικὸν τόνον τινὲς ὠνόμασαν, ἡ ψυχὴ ὡς ὀργάνῳ

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 71, line 10

τούτων ἐνυπάρχοντος, δι' αὐτοῦ αἱ ὁρατικαὶ ἀντιλήψεις καὶ  

πόῤῥωθεν γίνονται· εἰ μὴ γὰρ ἐν ὀφθαλμοῖς φῶς ἐστιν, οὐκ ἂν
ὁραθείη τὸ ἔξωθεν φῶς· ὄψει γὰρ παρέχει ὁρᾶν τοῦτο τὸ ἡλια-
κὸν φῶς· καὶ πρῶτον ὁρᾶται παρὰ τῆς ὄψεως· καὶ τοῖς ὁρατοῖς
περιῤῥέον τὸ ἀέριον φῶς, παῤῥησίαν τοῖς ὄμμασι χαρίζεται εἰς
τὴν τῶν αἰσθητῶν κατανόησιν· “λαμβάνει γὰρ ὃ δίδωσι,” κατὰ
τὴν τοῦ Θεολόγου φωνήν.
 Πολλὰ δὲ οἱ φιλόσοφοι περὶ τῆς ἐνεργείας ταύτης διενέ-
χθησαν· οἱ μὲν Ἐπικούρειοι, εἴδωλα τῶν φαινομένων προς-
πίπτειν τοῖς ὀφθαλμοῖς λέγουσι, καὶ τὴν ὅρασιν ποιεῖν· Ἀρι-
στοτέλης δὲ οὐκ εἴδωλον σωματικὸν, ἀλλὰ ποιότητα δι' ἀλλοι-
 379

ώσεως τοῦ πέριξ ἀέρος, ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἄχρι τῆς ὄψεως παρα-
γίνεσθαι· Πλάτων δὲ συμφώνως τῷ Γαληνῷ, τὸν πέριξ ἀέρα
λέγει ὄργανον γίνεσθαι τῷ ὀφθαλμῷ· καθ' ὃν ὁρῶμεν χρόνον
τοιοῦτον, οἷόν περ ἐγκεφάλῳ τὸ νεῦρον.
 Ἥ τε γὰρ αὐγὴ τοῦ ἡλίου ψαύουσα τοῦ ἄνω πέρατος τοῦ
ἀέρος, διαδίδωσιν εἰς ὅλον τὴν δύναμιν τοῦ φωτός· ἥτε διὰ τῶν
ὀπτικῶν νεύρων αὐγὴ φερομένη, τὴν μὲν οὐσίαν ἔχει πνευματι-
κὴν, ἐμπίπτουσα δὲ τῷ περιέχοντι, καὶ τῇ πρώτῃ προσβολῇ
τὴν ἀλλοίωσιν ἐργαζομένη, διαδίδωσιν ἄχρι πλείστου συνέχουσα
ἑαυτὴν, ἄχρις ἂν εἰς ἀντίτυπον ἐμπέσῃ σῶμα· ὁρᾶ δὲ ἡ ὄψις

Μελέτιος ιατρός. De natura hominis Page 146, line 31

δείως ἐμποδίζει· καὶ τότε χρεία τῇ ψυχῇ πραγμάτων ἀπομα-

χομένῃ πρὸς τὴν ἀνεπιτηδειότητα τοῦ ὀργάνου, καὶ ἐὰν μὴ
σφόδρα νήφῃ καὶ συνδιαστρέφηται αὐτῷ, καθάπερ μουσικὸς
συνεξαμαρτάνει τῇ τῆς λύρας διαστροφῇ, ἐὰν μὴ πρότερον αὐ-
τὴν καταστήσῃ καλῶς· διὸ καὶ χρεία τῇ ψυχῇ τῆς ἐπιμελείας
τοῦ σώματος, ἵνα καταρτίσῃ αὐτὸ ὄργανον ἐπιτήδειον ἑαυτῇ·
τοῦτο δὲ ποιεῖ διά τε τῶν λόγων καὶ τῶν ἠθῶν, ὡς ἐν ἁρμονίᾳ·
τὰ μὲν χαλῶσα, τὰ δὲ ἐπιτεινάσα, ἵνα ἁρμόδιον αὐτὸ ἑαυτῇ
κατασκευάσῃ, καὶ χρήσηται ἐπιτηδείῳ ὀργάνῳ.
 Ἀριστοτέλης δὲ ἐνδελεχείαν λέγων τὴν ψυχὴν, οὐδὲν ἧττον
συμφέρεται τοῖς ποιότητα λέγουσιν αὐτήν· Πυθαγόρας δὲ,
ἀριθμὸν ἑαυτὸν κινοῦντα· Ξενοκράτης δὲ, καὶ ἀριθμὸν συνεχῆ,
καὶ ἀναθυμίασιν τοῦ παντός· οἱ δὲ Μανιχαῖοι ἀθάνατον αὐτὴν
καὶ ἀσώματον λέγουσι· μίαν δὲ μόνην εἶναι τὴν τῶν πάντων  
ψυχὴν κατακερματιζομένην καὶ κατατεμνομένην εἰς τὰ καθ'
ἕκαστα σώματα ἔμψυχα καὶ ἄψυχα· ὁ δὲ Πλάτων καὶ μίαν
εἶναι καὶ πολλὰς ψυχὰς ἀποφαίνεται· Κρόνιος δὲ καὶ Πορφύ-
ριος πάντα τὰ εἴδη λέγουσι μιᾶς ψυχῆς πέλειν· Ἰάμβλιχος
δὲ τὴν ἐναντίαν τούτοις δραμὼν, καθ' ἓν εἶδος ζώου ψυχῆς εἶδος
εἶναι λέγει.

Alexander Phil., De mixtione Page 215, line 20

χεῖα ἀνάλυσιν τὴν περὶ τῆς κράσεως σώζουσι πρόληψιν, εἴ γε ἡ μὲν κρᾶ-
σις εἶναι δοκεῖ ἐν ἑνώσει τῶν κεκραμένων, ὡς μηδὲν μόριον τοῦ κράματος
ἄμικτον εἶναί τινος τῶν σωμάτων, ἐξ ὧν τὸ κεκραμένον, οὔτε δὲ ἡ παρά-
θεσις ἕνωσις, οὔτε ἡ φθορά τε καὶ ἀναστοιχείωσις μῖξίς ἐστι· ἡ γὰρ μῖξις
σωζομένων γενέσθαι δοκεῖ. οὐ γὰρ αὐτὰ μιγνύουσιν οἱ τοῦτον τὸν τρόπον
τὴν κρᾶσιν γίνεσθαι λέγοντες, ἀλλ' ἐξ ὧν ἐστι ταῦτα ἐκεῖνα μιγνύουσιν.
εἰ δὲ ἐκ τῶν αὐτῶν στοιχείων οἷόν τε καὶ ὕδωρ καὶ οἶνον γενέσθαι τῇ
ποιᾷ συνθέσει τε καὶ περιπλοκῇ τῆς τῶν γινομένων ἐξ αὐτῶν διαφορᾶς
γεννωμένης, οὐδ' ὅλως ἂν ἔτι κρᾶσις τούτων γίνοιτο τῷ τῇ ἀναστοιχειώσει
φθείρεσθαι ταῦτα, καθ' ἃ ἡ κρᾶσις τῶν κιρναμένων γίνεται. γίνεται μὲν
γὰρ ἡ κρᾶσις διαφερόντων τινῶν κατὰ ποιότητα, ἀναιρεῖται δὲ ἡ κατὰ
τοῦτο διαφορὰ τοῖς ἔχουσιν αὐτὴν ἐν τῇ τῶν αὐτῶν ποιᾷ συνθέσει τῆς
 380

συνθέσεως αὐτῶν ἀναιρεθείσης.ὃ ἴσως δὲ καὶ τοῖς ἐξ ἐπιπέδων γεννῶσι

τὰ σώματα ἡ κρᾶσις γίνεται κατὰ ἀναστοιχείωσίν τινα. εἰ μὲν οὖν ἦν
ἔχουσά τι ἥδε ἡ περὶ τῶν ἀρχῶν δόξα εὔλογον, ἴσως ἐπὶ πλέον ἔδει τὴν
ἐξέτασιν ποιεῖσθαι τῆς τοῦτον τὸν τρόπον γίνεσθαι λεγομένης κράσεως,
ἐλεγχομένης δὲ ἐκείνης περιττὸν τὸ ζητεῖν ἔτι, εἰ κατὰ παράθεσιν μερῶν
ἢ μῖξιν ἀτόμων ἢ ἐπιπέδων ἢ ἀμερῶν τινων σωμάτων ἡ κρᾶσις γίνεται.
διὸ περὶ μὲν τῆς τῶν τοιαύταις ἀρχαῖς χρωμένων διαφωνίας τε πρὸς ἀλ-
λήλους καὶ δόξης περὶ κράσεως οὐδὲν δεῖ μηκύνειν τὸν λόγον. οὐ γὰρ
ἐπίδειξις ἡμῖν ἱστορίας καὶ πολλῆς γνώσεως τὸ προκείμενον, ἀλλ' ἐξέτασίς

Alexander Phil., De mixtione Page 216, line 21

Σωσιγένης, ἑταῖρος Ἀντιπάτρου οἷς οὐ δυνάμενοι πάντῃ συμφέρεσθαι

διὰ τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις διαφωνίαν ἐν πολλοῖς αὑτοῖς λέγοντες εὑρίσκονται
μαχόμενα. ἔστι δὲ ἡ Χρυσίππου δόξα περὶ κράσεως ἥδε· ἡνῶσθαι μὲν
ὑποτίθεται τὴν σύμπασαν οὐσίαν, πνεύματός τινος διὰ πάσης αὐτῆς διή-
κοντος, ὑφ' οὗ συνέχεταί τε καὶ συμμένει καὶ σύμπαθές ἐστιν αὑτῷ τὸ
πᾶν, τῶν δὲ μιγνυμένων ἐν αὐτῇ σωμάτων τὰς μὲν παραθέσει μίξεις γί-
νεσθαι λέγει, δύο τινῶν ἢ καὶ πλειόνων οὐσιῶν εἰς ταὐτὸν συντεθειμένων
καὶ παρατιθεμένων ἀλλήλαις, ὥς φησιν, καθ' ἁρμήν, σωζούσης ἑκάστης
αὐτῶν ἐν τῇ τοιαύτῃ παραθέσει κατὰ τὴν περιγραφὴν τὴν οἰκείαν οὐσίαν
τε καὶ ποιότητα, ὡς ἐπὶ κυάμων φέρε εἰπεῖν καὶ πυρῶν ἐν τῇ παρ' ἀλλή-
λους θέσει γίνεται, τὰς δέ τινας συγχύσει δι' ὅλων τῶν τε οὐσιῶν αὐτῶν
καὶ τῶν ἐν αὐταῖς ποιοτήτων συμφθειρομένων ἀλλήλαις, ὡς γίνεσθαί φησιν
ἐπὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων κατὰ σύμφθαρσιν τῶν μιγνυμένων, ἄλλου τι-
νὸς ἐξ αὐτῶν γεννωμένου σώματος· τὰς δέ τινας γίνεσθαι μίξεις λέγει δι'
ὅλων τινῶν οὐσιῶν τε καὶ τῶν τούτων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτεινομένων ἀλ-
λήλαις μετὰ τοῦ τὰς ἐξ ἀρχῆς οὐσίας τε καὶ ποιότητας σώζειν ἐν τῇ μί-
ξει τῇ τοιᾷδε, ἥντινα τῶν μίξεων κρᾶσιν ἰδίως εἶναι λέγει. τὴν γὰρ δύο
ἢ καὶ πλειόνων τινῶν σωμάτων ὅλων δι' ὅλων ἀντιπαρέκτασιν ἀλλήλοις
οὕτως, ὡς σώζειν ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιαύτῃ τήν τε οἰκείαν
οὐσίαν καὶ τὰς ἐν αὐτῇ ποιότητας, λέγει κρᾶσιν εἶναι μόνην τῶν μίξεων.

Alexander Phil., De mixtione Page 216, line 27

πᾶν, τῶν δὲ μιγνυμένων ἐν αὐτῇ σωμάτων τὰς μὲν παραθέσει μίξεις γί-
νεσθαι λέγει, δύο τινῶν ἢ καὶ πλειόνων οὐσιῶν εἰς ταὐτὸν συντεθειμένων
καὶ παρατιθεμένων ἀλλήλαις, ὥς φησιν, καθ' ἁρμήν, σωζούσης ἑκάστης
αὐτῶν ἐν τῇ τοιαύτῃ παραθέσει κατὰ τὴν περιγραφὴν τὴν οἰκείαν οὐσίαν
τε καὶ ποιότητα, ὡς ἐπὶ κυάμων φέρε εἰπεῖν καὶ πυρῶν ἐν τῇ παρ' ἀλλή-
λους θέσει γίνεται, τὰς δέ τινας συγχύσει δι' ὅλων τῶν τε οὐσιῶν αὐτῶν
καὶ τῶν ἐν αὐταῖς ποιοτήτων συμφθειρομένων ἀλλήλαις, ὡς γίνεσθαί φησιν
ἐπὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων κατὰ σύμφθαρσιν τῶν μιγνυμένων, ἄλλου τι-
νὸς ἐξ αὐτῶν γεννωμένου σώματος· τὰς δέ τινας γίνεσθαι μίξεις λέγει δι'
ὅλων τινῶν οὐσιῶν τε καὶ τῶν τούτων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτεινομένων ἀλ-
λήλαις μετὰ τοῦ τὰς ἐξ ἀρχῆς οὐσίας τε καὶ ποιότητας σώζειν ἐν τῇ μί-
 381

ξει τῇ τοιᾷδε, ἥντινα τῶν μίξεων κρᾶσιν ἰδίως εἶναι λέγει. τὴν γὰρ δύο
ἢ καὶ πλειόνων τινῶν σωμάτων ὅλων δι' ὅλων ἀντιπαρέκτασιν ἀλλήλοις
οὕτως, ὡς σώζειν ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιαύτῃ τήν τε οἰκείαν
οὐσίαν καὶ τὰς ἐν αὐτῇ ποιότητας, λέγει κρᾶσιν εἶναι μόνην τῶν μίξεων.
εἶναι γὰρ ἴδιον τῶν κεκραμένων τὸ δύνασθαι χωρίζεσθαι πάλιν ἀπ' ἀλλή-  
λων, ὃ μόνως γίνεται τῷ σώζειν ἐν τῇ μίξει τὰ κεκραμένα τὰς αὑτῶν
φύσεις. τὸ δὲ ταύτας τὰς διαφορὰς εἶναι τῆς μίξεως πειρᾶται πιστοῦσθαι
διὰ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, μάλιστα δὲ κριτήρια τῆς ἀληθείας φησὶν ἡμᾶς
παρὰ τῆς φύσεως λαβόντας. ἄλλην γοῦν φαντασίαν ἔχειν ἡμᾶς τῶν καθ'
ἁρμὴν συγκειμένων, καὶ ἄλλην τῶν συγκεχυμένων τε καὶ συνεφθαρμένων,

Alexander Phil., Problemata (lib. 1-2) [Sp.] Book 1, sec. 115, line 2

 Διὰ τί τὰ γινόμενα ἕλκη ἐν τῇ κόρῃ τοῦ ὀφθαλ-

μοῦ καὶ ἀπουλούμενα λευκὰ φαίνεται, τὰ δὲ ἐκτὸς τῆς
κόρης ἐν τῷ μέλανι οὐκέτι; ὅτι διὰ τῆς κόρης μόνης ἔξεισι
τὸ ὀπτικὸν πνεῦμα διαυγέστατον ὂν καὶ φωτοειδές. ἐν οὖν
τοῖς λευκώμοις τῆς οὐλῆς πυκνωσάσης τοὺς πόρους τοῦ
κερατοειδοῦς χιτῶνος, οὐκέτι τὸ ὀπτικὸν πνεῦμα διέξεισιν·
καὶ λοιπὸν συναγόμενον τῷ πλήθει καὶ καταλάμπον τὴν
οὐλὴν λευκὴν αὐτὴν ἀποδείκνυσι· τῷ δὲ μὴ ἐξιέναι διὰ
τὴν πύκνωσιν τὸ πνεῦμα τῆς ὄψεως οὐδὲ ὁρῶσιν.
 Διὰ τί τὰ ἄχυρα καὶ θερμὸν ὕδωρ φυλάττει
καὶ χιόνα τὴν ψυχράν, τούτεστι τὰς ἐναντίας ποιότητας;
φημὶ τὴν φύσιν τῶν ἀχύρων εἶναι χωρὶς σαφοῦς ποιότη-
τος, διὸ καὶ ἄποιά τινες αὐτὰ προςηγόρευσαν. ὄντα οὖν
εὔκρατα μᾶλλον, θᾶττον συμβάλλεται οἷς ἂν ὁμιλήσειε,
τὴν κρᾶσιν ἐκείνων ἀναλαμβάνοντα. θερμανθέντα τοίνυν
ὑπὸ τῆς τοῦ θερμοῦ προςομιλίας, ἀντιθερμαίνουσιν αὐτὸ
καὶ φυλάττουσιν· ὁμοίως δὲ καὶ ψυχθέντα παρὰ τῆς χιό-
νος, ἀντιψύχοντα ταύτην τηροῦσιν αὐτῆς τὴν ψυχρότητα·
καθάπερ καὶ τὸ ἔλαιον εὔκρατα καὶ ἄποια τυγχάνοντα συμ-
μεταβάλλοντα τῇ ποιότητι τῶν σὺν αὐτοῖς μιγνυμένων
τὴν ἐκείνων ἀναλαμβάνοντα κρᾶσιν.

Alexander Phil., Problemata (lib. 1-2) [Sp.] Book 1, sec. 119, line 32

καὶ οἱ φωνασκοὶ δὲ παιονίζοντες προμαλακύνουσι τὰ ἀνα-

πνευστικά· καὶ γὰρ ἡ ψύξις εὑροῦσα τῶν πόρων ἀναπέτειαν,
φύγοι ἂν εὐχερῶς μετὰ τοῦ πνεύματος. καὶ τὸ μαλακὸν
τῆς ὑέλου εἶκον τῇ θερμότητι ταχέως θλάσιν οὐχ ὑφίστα-
ται. ὅτι δὲ πόρους ἔχει ἡ ὕελος, δηλοῖ καὶ τὰ ὀστράκινα
τῶν ἀγγείων· ἐν γὰρ τῷ θέρει τὸ ἐμβαλλόμενον ὕδωρ ἐξ-
ιδροῖ· ἐὰν μὴ πισσωθῇ· ἔστι δὲ καὶ καπνὸν ἰδεῖν ἐξιόντα διὰ
τοῦ σώματος τῆς ὑέλου κατὰ τὸν χειμῶνα, ἐπὰν ἐμβάλλῃς
θερμὸν ὕδωρ καὶ τὸ κίτριον δὲ ἔξωθεν προςτεθὲν καὶ θλα-
θὲν τῷ κράμματι ἔνδοθεν ὄντι τὴν αὐτοῦ δίδωσι ποιότητα.
 Διὰ τί τὰ παιδία καὶ μάλιστα τὰ βρέφη πίπτοντα
 382

κατὰ τῆς γῆς οὐ ταχέως κλᾶται, καθάπερ ἄνδρες; ὅτι διὰ

τὸ μαλακὸν ὂν τοῦ σώματος εἴκοντος τῷ ἐδάφει τῆς γῆς
ἐκλύουσιν αὐτῆς τὸν τόνον καὶ τὸ σκληρὸν πρὸς τὸ μηκέτι
δρᾶν· οἱ μέντοι ἄνδρες σκληροσώματοι τυγχάνοντες, τῷ
ἀντιβαίνειν σκληρῷ τινι σώματι ἢ λίθῳ τινὶ τὴν τάσιν τῆς
πληγῆς ἐπιτείνοντες ἀναγκάζουσι δρᾶν τὸν λίθον εἰς αὐ-
τούς, ὡς σκληρότερον· τῷ λόγῳ τούτῳ καὶ σπόγγος πίπτων
οὐ ῥήγνυται, ὑέλος μέντοι ἢ ὄστρακον, ἤ τι τοιοῦτον σῶμα
σκληρὸν πίπτον κλᾶται· καὶ ἐντεῦθεν ὁρμώμενος καθ'

Alexander Phil., Problemata (lib. 1-2) [Sp.] Book 1, sec. 124, line 6

εἰς διαφόρους τόπους καὶ σώματα· καὶ οὕτως ἕκαστος τῶν

ὀφθαλμῶν ὁρῶν ἰδία, διπλῆν ὄψιν ἀπεργάζεται. ὅτι δὲ τοῦτο
ἀληθέστατον ὑπάρχει, δῆλον ἐκ τοῦ καὶ τοὺς τῷ δακτύλῳ
τὸν ἕτερον τῶν ὀφθαλμῶν θλίβοντάς τε καὶ ὠθοῦντας ἐπὶ
τὸ ἄνω, διπλᾶ πάντα ἀναγκάζειν ὁρᾶν.
 Διὰ τί οἱ ἐκ φύσεως στραβοὶ διπλᾶ οὐχ ὁρῶσι;
διότι τὴν παρατροπὴν τῶν ὀφθαλμῶν οὐκ ἔχουσιν ἐπὶ τὸ
ἄνω καὶ κάτω, ἀλλ' ἐπὶ τὸ δεξιὸν μέρος καὶ τὸ ἀριστερόν·
καὶ πάλιν οἱ ὀφθαλμοὶ κεκτημένοι τὴν αὐτὴν θέσιν, φημὶ
δὴ τὴν ἐπ' εὐθείας, ἔχουσι τὰς δύο ἀκτῖνας ἑαυτῶν εἰς ἓν
σῶμα συμπίπτουσας· καὶ οὕτω μίαν χροιὰν καὶ ποιότητα
τοῖς ὀφθαλμοῖς ἀναφέρουσι πρὸς ἀντίληψιν αὐτῆς.
 Διὰ τί τὰ ἡβάσκοντα παιδία τραγᾶ· περὶ ιδʹ ἔτος;
ὅτι τότε ἡ διοικοῦσα τὰ ἀνθρώπινα σώματα φύσις πολλὴν  
καὶ ἀθρόαν μεταβολὴν ἐργάζεται τῆς ἡλικίας· πίστις δὲ
τῶν λεγομένων ἡ ἐνέργεια· θεωρεῖν γὰρ πάρεστι τῶν μὲν
θηλειῶν τοὺς μαστοὺς αὐξανομένους διὰ τὴν τοῦ γά-
λακτος συναγωγήν· ἔτι γε μὴν καὶ τοὺς παρὰ τὸ ἰσχίον
τόπους διὰ τὴν τοῦ βρέφους παραμονήν, τῶν δὲ ἀνδρῶν
θώρακα καὶ ὤμους διὰ τὴν τῶν ἐπιτιθεμένων βαρέων
σωμάτων κομιδήν, διδύμους δὲ διὰ τὴν τοῦ σπέρματος

Alexander Phil., Problemata (lib. 1-2) [Sp.] Book 1, sec. 129, line 1

τοῖς λοιποῖς ὑγροῖς. ὅθεν οὐδὲ κατὰ γῆς χεόμενον θᾶττον

διεσδύνει ταύτην.
 Διὰ τί ἔλαιον μὲν καὶ ὕδωρ ὑπὸ κρύους πήγνυ-
ται, οὐκέτι δὲ οἶνος ἢ ὄξος ἢ γάρος; ὅτι τὸ μὲν ἔλαιον,
ἄποιον ὂν καὶ μᾶλλον εὔκρατον, ταχέως ψύχεται καὶ οὕτω
σφοδρῶς, ὡς καὶ πήγνυσθαι τῇ ἄκρᾳ ψύξει· τὸ δὲ ὕδωρ
αὐτόθεν ψυχρὸν ὂν ῥᾷον ἑαυτοῦ ψυχρότερον γινόμενον
πήγνυται· ὁ μέντοι γάρος, ὡς λεπτομερὴς καὶ θερμὸς οὐ
ταχέως ψύχεται. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὁ οἶνος· τὸ δὲ
ὄξος ὡς λεπτομερέστατον οὐχ ὑπομένει πῆξιν.
 Διὰ τί τὰ ἐναντία κατὰ ποιότητα τὸ αὐτὸ δρῶσι;
καὶ γὰρ τὸ ψυχρὸν πήγνυσι τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ θερμὸν
 383

ὁμοίως. οὕτω γὰρ καὶ χιὼν καὶ ζωμὸς πήγνυται ὑπὸ ψυ-
χρότητος, καταπλάσματα δὲ καὶ λίθοι ἐν κύστει παρὰ θερ-
μότητος· φημὶ ὅτι κατ' ἄλλην καὶ ἄλλην ἐνέργειαν. τὸ μὲν
γὰρ θερμὸν τῷ ἐκβόσκεσθαι καὶ δαπανᾶν τὴν πολλὴν
ὑγρότητα· τὸ δὲ ψυχρὸν τῇ πυκνότητι πιλοῦν ἐκθλίβει
τὴν αὐχμώδη ὑγρότητα, καθάπερ καὶ σπόγγος ὑπὸ χειρῶν
θλιβόμενος τὸ ἐν τοῖς πόροις ὕδωρ ἀποβάλλει.

Alexander Phil., Problemata (lib. 1-2) [Sp.] Book 1, sec. 132, line 8

νον λανθάνον τὴν αἴσθησιν καὶ πολὺ γινόμενον, οὐκ

οἶδεν οὐκέτι ξενίζειν, οὐδ' ὅ τι οὖν τῶν ἀντιλήψεων μετα-
λαμβανόντων.
 Διὰ τί τὰ ὑέλινα κάτοπτρα λάμπουσιν ἄγαν;
ὅτι ἔνδοθεν αὐτῶν χρίουσι κασσιτέρῳ· πέφυκε δ' αὐτοῦ
ἡ φύσις διαυγὴς καὶ τῇ ὑέλλῳ ἀναμιγνυμένη λαμπρᾷ οὔσῃ
πλέον διαυγάζεται, καὶ τὰς ἰδίας ἀκτῖνας διὰ τῶν πόρων
τῆς ὑέλλου παραπέμπουσα διπλασιάζει τὸ ἐπὶ πολλῆς καὶ
ἐκτὸς τοῦ σώματος τῆς ὑέλλου· καὶ οὕτως γίνεται σφόδρα
λάμπουσα. τῶν δὲ ποιοτήτων, αἱ μὲν οὐδόλως εἰς βά-
θος παραπέμπουσιν ἑαυτῶν τὴν ποιότητα, ὡς λευκότης
καὶ μέλαν, καὶ πυρρόν, καὶ τὰ ὅμοια. αἱ δὲ εἰς βάθος δια-
πέμπουσι τὴν ἑαυτῶν ποιότητα κατ' ἀλλοίωσιν, ὡς ψυ-
χρότης, ὑγρότης, θερμότης, ξηρότης. ὅθεν καὶ παρὰ φι-
λοσόφοις καὶ ἰατροῖς δραστικαὶ λέγονται ποιότητες πρὸς
ἀντιδιαστολὴν καὶ σύγκρισιν τῶν προειρημένων.
 Διὰ τί ἐπὶ τῶν κατόπτρων καὶ τῶν διαφανῶν
ὑδάτων, ἑαυτοὺς ὁρῶμεν; ὅτι ἡ ποιότης τῆς ὄψεως ἀπιοῦσα
πρὸς τὰ λαμπρὰ σώματα πάλιν κατ' ἀνάκλασιν ἔρχεται διὰ
τῶν ἀκτίνων τῶν ὀφθαλμῶν πρὸς τὴν ἑαυτῆς θέαν· ὅτι
δὲ ποιότητες ἀπιᾶσι τοῦ προσώπου, καὶ οὐδὲν ἄτοπον,

Alexander Phil., In Aristotelis metaphysica commentaria Page 379, line 34

πος, ὡς ἐν τῷ Περὶ ἑρμηνείας εἶπεν.

 Ὅμοιά φησι λέγεσθαι τά τε πάντῃ ταὐτὰ πεπονθότα, τουτέστι
πάντῃ ἐοικότα ἀλλήλοις κατὰ τὸ εἶδός τε καὶ τὴν μορφήν (ταῦτα γὰρ λέγει
πάθη), ὡς οἱ Διόσκουροι, ὁ Ζῆθος καὶ Ἀμφίων, καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον
τὰ δίδυμα. καὶ εἴη ἂν μάλιστα ταῦτα ὅμοια. δευτέρως δὲ καὶ ὅσα πλείω
ταὐτὰ πέπονθεν ἢ ἕτερα, καὶ ταῦτα ὅμοια· ἀπὸ γὰρ τοῦ πλεονάζοντος
ὅμοια λέγεται. πλείω γὰρ οὗτοι ταὐτὰ πάθη ἔχουσιν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον
τῶν καθ' ἃ διαφέρουσιν ἀλλήλων, οἷον Γερμανὸς Γερμανῷ καὶ Ἰνδὸς Ἰνδῷ.
ἀλλὰ καὶ τὰ ἑπόμενα τοῖς γεννήσασιν οὕτως ὅμοια λέγεται. καὶ κατὰ
τὸ τρίτον σημαινόμενον ὅμοια λέγεται, ὧν ἡ ποιότης μία, οἷον τὰ θερμὰ
κατὰ τὴν ποιότητα ταύτην ὅμοια, κἂν τὰ ἄλλα ἀνόμοια, κατὰ τὸ σημαι-
νόμενον τοῦτο. ἢ τὰ ὁμοίως τῆς αὐτῆς κοινωνοῦντα ποιότητος, ἢ τὰ ἐν
τῇ αὐτῇ πάντα ποιότητι, κἂν μὴ ὁμοίως αὐτὴν ἔχῃ, οἷον θερμά, ἀλλὰ τὸ
μὲν μᾶλλον τὸ δ' ἧττον. τέταρτον σημαινόμενον ὁμοίου ἐκτίθεται, ὅταν
τινὰ τῶν καθ' ἃς ἀλλοιοῦσθαι καὶ μεταβάλλειν πέφυκεν ἐναντιώσεων τὰς
 384

πλείστας τὰς αὐτὰς ἔχῃ. οἷον οἶνος ἀλλοιοῦσθαι πέφυκε καὶ κατὰ χρῶμα
καὶ κατὰ χυμῶν διαφορὰς καὶ κατὰ ὀσμάς· ὅταν οὖν τινες οἶνοι τὰς πλεί-  
στας ποιότητας, καθ' ἃς οἷοί τέ εἰσι μεταβάλλειν τε καὶ ἀλλοιοῦσθαι, τὰς
αὐτὰς ἔχωσιν, ἢ τὰς κυριωτέρας (κυριώτερον δὲ ἐν οἴνῳ χυμὸς καὶ εὐωδία
χρώματος), οὗτοι ὅμοιοι οἶνοι λέγονται. οὐ κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον
ὅμοια ἦν τὰ κατὰ τὸν δεύτερον τρόπον εἰρημένα· ἐνθάδε γὰρ πρόσκειται

Alexander Phil., In Aristotelis metaphysica commentaria

Page 399, line 19

ρίζουσι)· καὶ εἰ καὶ ταῦτα ποιότητες ὁμοίως τῇ διαφορᾷ, διὰ τί αὐτῶν

οὐκ ἐμνημόνευσε νῦν; ἔτι εἰ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζουσι, πῶς ἂν ἔτι
ἐν τῷ τί ἐστι κατηγοροῖντο, ὃ ἐν τῷ ὁρισμῷ αὐτῶν περιέχεται; ἢ ἡ δια-
φορὰ οὐκ ἐν τῷ τί ἐστιν ἀλλ' ἐν τῷ ποῖόν τι κατηγορεῖται. καὶ τοῦ κύ-
κλου δὲ ὡς οὐσίας ἐμνημόνευσεν, ἤτοι ἀντὶ τῆς σφαίρας λαβὼν τὸν κύ-
κλον, ἢ ὅτι ἐδόκει τισὶ καὶ τὰ σχήματα οὐσίας εἶναι. ἢ οὐσίαν οὐ τὴν
κυρίως λεγομένην εἶπε νῦν, ἀλλὰ τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων ὕπαρξιν· ἡ γὰρ
ἑκάστου οἰκεία ὕπαρξις οὐσία ἐκείνου, ὡς εἶπε καὶ ἐν τῇ τῆς οὐσίας διαι-
ρέσει· ἓν γὰρ τῶν σημαινομένων ὑπὸ τῆς οὐσίας ἦν καὶ ἡ ἑκάστου τῶν
ὄντων φύσις· οὐσία γὰρ ἐκείνου. τὰς διαφορὰς οὖν οὐ τὰς ἐν τῇ κυρίως
οὐσίᾳ μόνας, ἀλλὰ τὰς καθ' ἕκαστον γένος οἰκείας ποιότητας λέγοι ἄν.
οὕτω τοῦ κύκλου διαφορὰ τὸ ἀγώνιον· σχῆμα γὰρ ἀγώνιον ὁ κύκλος. ἕνα μὲν
οὖν τρόπον φησὶ ποιότητα λέγεσθαι τὴν τῆς οὐσίας τῆς ὡς εἰρήκαμεν διαφοράν,
δεύτερον δὲ ἐπὶ τῶν ἀκινήτων, ἃ τίνα ἐστὶν ἐδήλωσε· τὰ γὰρ μαθηματικά.
καὶ γὰρ ἐπ' ἀριθμῶν ποιὸς ἀριθμὸς ὁ σύνθετος λέγεται, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς
ἀριθμὸς καὶ μόνον ἐφ' ἓν ὤν· ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν ἁπλῶς ἀριθμός, ὁ δὲ
τετράγωνος ἢ ἑτερομήκης ἢ κύβος. τίς δέ ἐστιν ὁ μὴ ἐφ' ἓν ὢν ἀριθμός,
ἐδήλωσεν εἰπὼν ὧν μίμημα τὸ ἐπίπεδον καὶ τὸ στερεόν. ὡς δὲ τὸ
ἐπίπεδον οὐκ ἐφ' ἕν ἐστι συνεχὲς μόνον, ἀλλ' ἐν συνθέσει συνεχῶν δύο, καὶ
τὸ στερεὸν τριῶν, οὕτως εἰσὶ καὶ ἀριθμοί τινες οὐχ ἁπλοῖ ἀλλὰ σύνθετοι, οὕς,
τίνες εἰσίν, ἐδήλωσε φανερῶς εἰπὼν ποσάκις ποσοί. τοιοῦτοι γὰρ οἱ ἐπί

Alexander Phil., In Aristotelis metaphysica commentaria Page 399, line 21

ἐν τῷ τί ἐστι κατηγοροῖντο, ὃ ἐν τῷ ὁρισμῷ αὐτῶν περιέχεται; ἢ ἡ δια-

φορὰ οὐκ ἐν τῷ τί ἐστιν ἀλλ' ἐν τῷ ποῖόν τι κατηγορεῖται. καὶ τοῦ κύ-
κλου δὲ ὡς οὐσίας ἐμνημόνευσεν, ἤτοι ἀντὶ τῆς σφαίρας λαβὼν τὸν κύ-
κλον, ἢ ὅτι ἐδόκει τισὶ καὶ τὰ σχήματα οὐσίας εἶναι. ἢ οὐσίαν οὐ τὴν
κυρίως λεγομένην εἶπε νῦν, ἀλλὰ τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων ὕπαρξιν· ἡ γὰρ
ἑκάστου οἰκεία ὕπαρξις οὐσία ἐκείνου, ὡς εἶπε καὶ ἐν τῇ τῆς οὐσίας διαι-
ρέσει· ἓν γὰρ τῶν σημαινομένων ὑπὸ τῆς οὐσίας ἦν καὶ ἡ ἑκάστου τῶν
ὄντων φύσις· οὐσία γὰρ ἐκείνου. τὰς διαφορὰς οὖν οὐ τὰς ἐν τῇ κυρίως
οὐσίᾳ μόνας, ἀλλὰ τὰς καθ' ἕκαστον γένος οἰκείας ποιότητας λέγοι ἄν.
οὕτω τοῦ κύκλου διαφορὰ τὸ ἀγώνιον· σχῆμα γὰρ ἀγώνιον ὁ κύκλος. ἕνα μὲν
οὖν τρόπον φησὶ ποιότητα λέγεσθαι τὴν τῆς οὐσίας τῆς ὡς εἰρήκαμεν διαφοράν,
 385

δεύτερον δὲ ἐπὶ τῶν ἀκινήτων, ἃ τίνα ἐστὶν ἐδήλωσε· τὰ γὰρ μαθηματικά.

καὶ γὰρ ἐπ' ἀριθμῶν ποιὸς ἀριθμὸς ὁ σύνθετος λέγεται, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς
ἀριθμὸς καὶ μόνον ἐφ' ἓν ὤν· ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν ἁπλῶς ἀριθμός, ὁ δὲ
τετράγωνος ἢ ἑτερομήκης ἢ κύβος. τίς δέ ἐστιν ὁ μὴ ἐφ' ἓν ὢν ἀριθμός,
ἐδήλωσεν εἰπὼν ὧν μίμημα τὸ ἐπίπεδον καὶ τὸ στερεόν. ὡς δὲ τὸ
ἐπίπεδον οὐκ ἐφ' ἕν ἐστι συνεχὲς μόνον, ἀλλ' ἐν συνθέσει συνεχῶν δύο, καὶ
τὸ στερεὸν τριῶν, οὕτως εἰσὶ καὶ ἀριθμοί τινες οὐχ ἁπλοῖ ἀλλὰ σύνθετοι, οὕς,
τίνες εἰσίν, ἐδήλωσε φανερῶς εἰπὼν ποσάκις ποσοί. τοιοῦτοι γὰρ οἱ ἐπί-
πεδοί τε καὶ ἑτερομήκεις ἢ τετράγωνοι καλούμενοι, ὡς ὁ δὶς δύο ἢ δὶς τρία
ἢ ὁ τρὶς τρία. τοιοῦτοι μὲν οὖν οἱ ποσάκις ποσοί, ἄλλοι δὲ οἱ ποσάκις

Alexander Phil., In Aristotelis metaphysica commentaria Page 400, line 33

τοῦ ποσοῦ καθὸ ποσὰ ποσοῖς οὖσιν. εἰπὼν δὲ ποιότητας εἶναι τὰ πάθη τῶν
κινουμένων οὐσιῶν, προστίθησι τούτοις τάς τε ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας καὶ
ὅλως τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν, ἃ οὐκέτι πάθη σωμάτων ἐστίν, οὐδὲ τοιαῦ-
ται ποιότητες καθ' ἃς ἀλλοίωσις γίνεται. ἐκθέμενος δὲ τὰ προειρημένα
σημαινόμενα τῆς ποιότητος, σχεδόν, φησί, κατὰ δύο τρόπους λέγοιτο ἂν τὸ
ποιόν, καὶ τούτων ἕνα τὸν κυριώτατον. λέγει δὲ τοῦτον τὸν κατὰ τὰς τῆς
οὐσίας διαφοράς· πρώτην γὰρ ταύτην ποιότητα λέγει, ἐπεὶ ἡ οὐσία τῶν
ἄλλων γενῶν πρώτη, ὥστε διὰ τοῦτο καὶ τὰ τῇ οὐσίᾳ καθ' αὑτὴν ὑπάρ-
χοντα πρῶτα τῶν ἄλλων· τοιαῦται δὲ αἱ διαφοραί, ἃς ποιότητας καὶ
αὐτὰς εἶπεν εἶναι. τῆς δὲ κατὰ τὰς διαφορὰς ποιότητος εἶναί φησι καὶ
τὴν ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ποιότητα μέρος· καὶ γὰρ ἡ ἐν ἐκείνοις ποιότης δια-
φορά τις οὐσιῶν, ἀλλὰ ἤτοι οὐ κινουμένων ἢ οὐχ ᾗ κινούμενα. καὶ γὰρ
εἰ ὁ ἀριθμὸς εἴη φύσεών τινων καὶ οὐσιῶν ἐν κινήσει οὐσῶν ἐν τοῖς ἀρι-
θμητοῖς, ἀριθμητὰ δὲ ταῦτα, ἀλλ' οὐχὶ καθὸ κινούμεναί τινες οὐσίαι, κατὰ
τοῦτο αὐταῖς ὑπάρχουσιν αἱ διαφοραί, ἀλλὰ καθὸ ἀριθμός ἐστιν, οἷον ἂν
λέγοι τις τῶν ἀριθμητῶν τὰ μὲν ἐν ἐπιπέδῳ ἀριθμῷ εἶναι, τὰ δὲ ἐν  
στερεῷ. ὥστε εἷς μὲν ἂν εἴη τρόπος ποιότητος ὁ κατὰ τὰς διαφορὰς
τῶν οὐσιῶν τῶν τε ἐν κινήσει καὶ τῶν ἀκινήτων· οὐσίας γὰρ τὰ μαθημα-
τικὰ λέγειν αὐτῷ ἔθος. δύναται κοινῶς μὲν πάντων τῶν κινουμένων, οὐ
τῶν οὐσιῶν μόνων, τὰς διαφορὰς λαμβάνειν κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον,
μέρη δέ πως ἐκείνων λέγειν τὰς τῶν μαθηματικῶν τε καὶ ἀκινήτων, καθ'

Alexander Phil., In Aristotelis topicorum libros octo commentaria Page 212, line 7

πλοῦτος προστιθέμενος κακίᾳ μὴ ποιεῖ τὸ ὅλον αἱρετόν, διὰ τοῦτο οὐκ

ἔστιν αἱρετός· ἀλλ' οὐδέ, ἐπεὶ ὁ γλυκὺς οἶνος μιγνύμενος τῷ μέλιτι
μὴ ποιεῖ αὐτὸ γλυκύτερον, διὰ τοῦτο οὐδ' αὐτός ἐστι γλυκύς. τὸ δὲ
χρήσιμος δὲ οὐκ ἐν ἅπασιν ὁ τόπος, ἀλλ' ἐν οἷς τὴν τοῦ μᾶλλον  
ὑπεροχὴν συμβαίνει γίνεσθαι εἶπεν, ὅτι μὴ πάντα τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον ἐπιδέχεται. οὐσία γὰρ οὐσίας οὐκ ἔστι μᾶλλον καὶ ἧττον· διὸ οὐκ
ἔστιν ὁ τόπος πρὸς τοῦτο χρήσιμος· οὐδὲν γὰρ προστεθὲν οὐσίᾳ μᾶλλον
αὐτὴν οὐσίαν ποιήσει. ἔτι τὴν τοῦ μᾶλλον ὑπεροχὴν ἐπὶ τούτων συμ-
βαίνει γίνεσθαι. πρὸ τοῦ προστιθεμένου ἅ ἐστιν ἤδη τοιαῦτα, γλυκέα τὰ
γλυκύτερα ἐσόμενα, θερμὰ τὰ θερμότερα ἐσόμενα. ἐπεὶ δὲ τὸ μᾶλλον ἡ
 386

ποιότης ἐπιδέχεται, πρὸς τὰ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἂν εἴη χρήσιμος. ἀλλὰ

καὶ τὸ ἀγαθὸν κακῷ προστιθέμενον οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀγαθὸν τὸ
ὅλον ποιεῖ. οὕτως εἶπεν, ἐπεὶ δύναταί ποτε ἀγαθὸν μέγα κακῷ μικρῷ
προστεθὲν τὸ ὅλον αἱρετὸν ποιεῖν, οἷον ἀρετὴ πενίᾳ προστεθεῖσα· αἱρετὴ
γὰρ ἡ ἀρετή, κἂν ᾖ μετὰ πενίας· ἀλλὰ καὶ θανάτῳ κακῷ ὄντι τὸ ἀπ'
ἀνδρείας καλὸν προστεθὲν τὸ ὅλον αἱρετὸν ποιεῖ· διὰ τοῦτο γάρ τις θάνατος
εὐκλεής. οὐ μὴν πᾶν ἀγαθὸν κακῷ προστεθὲν τὸ ὅλον ἀγαθὸν ποιεῖ·
πλοῦτος γοῦν νόσῳ προστεθεὶς οὐ ποιεῖ τὸ ὅλον αἱρετόν. εἴη δ' ἂν
προσκείμενον τοῦτο οἰκειότερον τῷ πρὸ τούτου τόπῳ, δι' οὗ ἠξιοῦτο, ἐὰν
ἕτερον πρὸς ἕτερον προστεθὲν ποιῇ ἀγαθὸν ἢ λευκὸν μὴ ὂν
πρότερον ἀγαθὸν ἢ λευκόν, τὸ προστεθὲν γίνεσθαι ἀγαθὸν ἢ λευκόν.

Alexander Phil., In librum de sensu commentarium Page 72, line 15

ἐκ τῆς γῆς φυομένοις, τουτέστιν ἐν τοῖς φυτοῖς, καὶ ταύτῃ τρεφομένοις

μετὰ ὑγρότητος ἐγγίνεσθαι μάλιστα. λαμβάνει γὰρ καὶ σπᾷ τὸ ἀπολαῦσαν
τῆς γῆς ὕδωρ, ἐν ᾗ καὶ δι' ἧς ῥέον αὐτὰ τὰ φυτὰ δέχεται αὐτό. οὐχ ὡς
τῆς γῆς δὲ ἐγχύμου κατὰ τὴν αὑτῆς φύσιν οὔσης λέγοι ἄν (οὐδὲν γὰρ τῶν
ἁπλῶν σωμάτων τῇ αὑτοῦ φύσει ἔγχυμον εἶναι δοκεῖ), ἀλλ' ὡς πρώτης
αὐτῆς κατὰ τὴν [ὡς] πρός τινα ὑγρότητα ὑπὸ θερμότητος μῖξιν πασχούσης
τε καὶ δεχομένης ταῦτα. οὐ γὰρ τοῦτο λέγει, ὅτι παρὰ τῆς γῆς ἐχούσης
ἤδη τοὺς χυμοὺς πάντας ἐνεργείᾳ τὸ ὕδωρ λαμβάνει· οὐκέτι γὰρ ἂν ἦν ὁ
λόγος αὐτῷ καθόλου περὶ γενέσεως χυμῶν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐν τῷ ὕδατι.
τοῦ δὲ ἀπὸ τοῦ ξηροῦ τοῦ ἐν τῇ γῇ τὴν γένεσιν τῶν χυμῶν ἐν τῷ ὑγρῷ
γίνεσθαι μαρτύριον παρέθετο τὸ καὶ τῆς ἤδη ποιότητάς τινας ἢ χυμοὺς
ἐχούσης γῆς ἀπολαύειν τὸ διηθούμενον ὕδωρ δι' αὐτῆς, ὡς πεφυκὸς πάσχειν
ὑπ' αὐτῆς· ὑγρότης δ' ἄν τις εἴη καὶ ἡ ἐν τῇ γῇ τὸν χυμὸν δεδεγμένη.
 Εἰπὼν δὲ τοῦτο, καὶ κατὰ τί εὔλογον πάσχειν τι τὸ ὕδωρ ὑπὸ γῆς
λέγει. πάσχειν γὰρ πέφυκε τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ αὐτῷ ἐναντίου,
ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ἐναντία ὑπὸ τῶν ἐναντίων αὐτοῖς. ἐναντίον δὲ τῷ
ὑγρῷ τὸ ξηρόν· ἔστι δὲ ξηρὸν ἡ γῆ μάλιστα. ἔστι μὲν γὰρ καὶ τὸ πῦρ
ξηρόν, διὸ καὶ ὑπὸ τούτου πάσχει τὸ ὑγρόν· ἀλλ' ἔστι τὸ μὲν πῦρ μάλιστα
εἰδοπεποιημένον κατὰ τὸ θερμόν, εἰ καὶ ὅτι μάλιστά ἐστι καὶ ξηρόν, ἡ δὲ
γῆ κατὰ τὸ ξηρόν, εἰ καὶ ψυχρά ἐστιν. εἶπε δὲ καὶ ὑπὸ τοῦ πυρὸς πάσχειν
αὐτό, οὐκ ἀργῶς· εἰς γὰρ τὴν τῶν χυμῶν τῶν γινομένων ἐν αὐτῷ γένεσιν

Alexander Phil., De anima libri mantissa (= De anima liber alter) [Sp.]

Page 123, line 8

λευκότητος καὶ μελανίας, ὅ ἐστιν ἐναντίον τῷ λευκῷ, ὑπεναντίως πάσχοι

ἂν καὶ γλυκύτητος καὶ πικρότητος. ἀλλὰ μὴν οὐ πάσχει ἐναντίως. οὐκ
ἄρα ἡ λευκότης ἁπτή. ἔτι πᾶν σῶμα φυσικὸν κινοῦν ᾗ σῶμα τοπικῶς  
κινεῖ καὶ σωματικῶς, τουτέστιν ἁπτόμενον (ἢ γὰρ ὠθοῦν, ἢ ῥιπτοῦν, ἢ ἕλ-
κον, ἢ θλῖβον, ἢ δινοῦν, ἢ ὀχοῦν καὶ φέρον, ἢ εἴ τις ἄλλος τρόπος σω-
ματικῆς κινήσεως), ποιότης δὲ οὐδεμία τοπικῶς κινεῖ καθ' ἑαυτήν. οὐκ
ἄρα σῶμα ἡ ποιότης. ἔτι εἰ ἡ ποιότης σῶμα, πᾶν δὲ σῶμα ποιότητα ἔχει
ἢ οἷόν τε δέξασθαι ποιότητα, καὶ ἡ ποιότης ἢ ποιότητα ἔχοι ἂν ἢ οἵα
 387

τε εἴη δέξασθαι ποιότητα, ὅπερ ἄτοπον. οὐκ ἄρα σῶμα ἡ ποιότης. εἰ

γὰρ δέχοιτο, ἐπ' ἄπειρον ἡ πρόοδος. ἔτι εἰ ἡ ποιότης σῶμα, πᾶν δὲ σῶμα
ἐνεργείᾳ ὂν ποιότητα ἔχει (ἡ γὰρ ὕλη δυνάμει σῶμα), ἕξει καὶ ἡ ποιότης
ποιότητα, ὅπερ ἄτοπον. ἔτι, ἣν ἔχει ποιότητα, ἢ σῶμα ἢ οὐ σῶμα. εἰ
μὲν οὖν οὐ σῶμα, οὐκέτι ποιότης σῶμα καὶ τίς ἡ ἀποκλήρωσις τοῦ τὴν
μὲν πρὸ αὐτῆς ποιότητα σῶμα εἶναι, ταύτην δὲ μή; εἰ δὲ καὶ αὐτὴ σῶμα,
ἕξει καὶ αὕτη ποιότητα, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον. ἔτι πολλὰ ἂν εἴη σώματα
ἐν τῷ αὐτῷ. τοῦτο δ' ὅτι ἀδύνατον ἐν ἄλλοις ἐδείξαμεν. ἔτι, εἰ αἱ ποιό-
τητες σώματα, πῶς τῇ παρουσίᾳ αὐτῶν καὶ τῇ ἀπουσίᾳ οὐκ αὔξεται καὶ
μειοῦται τὰ σώματα; εἰ δὲ λέγοιεν διὰ τὸ ἄλλας παραγίνεσθαι ἄλλων ἀπι-
ουσῶν, ἄξιον ἀπορῆσαι, πῶς ἴσαι πᾶσαι αἱ παραγινόμεναι ταῖς ἀπιούσαις.
ἔτι πόθεν ἔρχονται αἱ ἐρχόμεναι, ἢ ποῦ ἀπίασιν αἱ χωριζόμεναι; δεῖ γὰρ
τόπον αὐτῶν εἶναι, εἰ σώματα. ἔτι ἐπὶ τῶν ὀσμὴν ἐχόντων πῶς συνεχῶς

Cassius Iatrosophista Med., Quaestiones medicae et problemata physica

Sec. 62, line 15

ἄμυξιν ὑπομένουσι καὶ τὸν φοινιγμόν· στύφονται γὰρ τὴν

ἐπιφάνειαν, καὶ ὡς εἰπεῖν περιγανοῖ τὴν ἐξ αὐτοῦ ἀποτε-
λουμένην πύκνωσιν τῶν πόρων [τὸ ὄξος]· ὅθεν οὐ συγχωρεῖ
εἰς παρείσδυσιν χώραν ἔχειν τὸ νάπυ πρὸς τὸ καθάψασθαι
τῶν πόρων. Ἢ ὅτι ἡ δριμύτης τοῦ νάπυος, τῇ ἐπιμιξίᾳ
τοῦ ὄξους ἀμβλύνεται; αὗται γὰρ αἱ ποιότητες ἀλλήλαις
συμπλακεῖσαι τὴν οἰκείαν ἄκραν τῆς ποιότητος διέφθειραν,
τῷ ἕκαστον τὴν ἰδίαν ἰσχὺν ἀποβεβληκέναι. ὃν τρόπον καὶ
ἐπὶ τοῦ εὐκράτου λεγομένου ἐστὶ συνορᾶν· καὶ γὰρ τοῦτο
ἐκ θερμοῦ ἄγαν ὕδατος καὶ ψυχροῦ συστάν, τῇ ποιᾷ περι-
πλοκῇ ἀπέβαλε τὰς ἄκρας ποιότητας, καὶ παρ' ἐκείνας ἑτέρα
τις ποιότης ἀπετελέσθη. Οἱ δὲ σιναπισθέντες, τοῦ νάπυος
ὕδατι λειωθέντες, μᾶλλον φοινίσσονται [τοὺς τόπους] δι'
αἰτίαν τοιάνδε· τὸ γὰρ ὕδωρ τῷ λεῖον εἶναι καὶ τῷ διϋγραί-
νειν, ἀνευρῦνον τοὺς πόρους τοὺς λόγῳ θεωρητούς, παρ-
εισδύνειν συγχωρεῖ τῷ νάπυϊ. ἔστι δὲ ὡς προείρηται θερμὸν  
καὶ συνεργεῖ μᾶλλον τῇ τῶν πόρων ἀναπετείᾳ. Εἰκότως
οὖν οἱ μὲν ὄξει σιναπισθέντες, ἔλαττον φοινίσσονται· οἱ
δ' ὕδατι, μᾶλλον.
 Διὰ τί τὸ ὄμβριον ὕδωρ γλυκύ, καίπερ ἀπὸ θα-
λάσσης ἀνιμώμενον; ῥητέον, ὅτι τὸ θαλάττιον ὕδωρ καθ'

Cassius Iatrosophista Med., Quaestiones medicae et problemata physica

Sec. 64, line 7

κινεῖ τοῦτο, κινηθὲν δὲ αὐτὸ λεπτότερον γίνεται; ἀεὶ γὰρ

τὰ κινούμενα εὐφυῆ πρὸς λεπτυσμόν. τὸ δὲ λεπτόν, καὶ
γλυκύ, ὡς [μὴ] ἐκ μεγάλων συνεστὼς ὄγκων. διὸ γλυκὺ τὸ
ὄμβριον ὕδωρ.
 Διὰ τί τὸ θαλάσσιον ὕδωρ ἁλμυρὸν τυγχάνον,
ἑψηθὲν ἐπὶ πολύ, γλυκύτερον γίνεται; ἕψεται δὲ ἕως ἀπο-
τριτωθῇ. Ῥητέον, ὅτι τὸ θαλάττιον ὕδωρ ἐκ μεγάλων
 388

ὄγκων συνεστὼς λεπτύνεται καταδιαιρούμενον ὑπὸ τοῦ πυ-

ρός. μεταβολὴν τοίνυν ἐσχηκός, διὰ τὸ ἀπὸ παχέως εἰς
λεπτὸν καταστῆναι, τῷ ἀποβεβληκέναι τὴν προτέραν ποιό-
τητα, γέγονεν ἀντὶ ἁλμυροῦ γλυκύ.
 Διὰ τί οἱ πάνυ φλεγμαίνοντες ὀφθαλμοὶ τραχύ-
τητός τινος συναίσθησιν παρέχουσι τοῖς κάμνουσιν; ἢ λή-
μης ἐπιγενομένης καὶ τῷ ἄνω βλεφάρῳ ὑπεισελθούσης, ὁ
τραχυσμὸς ἀποτελεῖται; ἢ διὰ τὸ τὰ ἔνδον ἀνωμάλως κατα-
πλέκοντα τὸ βλέφαρον ἀγγεῖα κυρτοῦσθαι, καὶ οὕτω τὴν
τραχύτητα ἐπάγειν;

Στέφανος ιατρός. In Magni sophistae librum de urinis Sec. 1, line 10

     

ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΠΕΡΙ ΟΥΡΩΝ.

 Περὶ οὔρων προθέμενος γράψαι, δέον ἔδοξέ μοι, τῷ προθεμένῳ περί

τινος γράψαι ἢ διδάξαι προσήκειν πρὸ παντὸς ἑτέρου του τὸν ὅρον
ἀποδοῦναι καὶ εἰπεῖν ὅ τί ποτέ ἐστι, περὶ οὗ προτίθεται, κἀντεῦθεν τὴν τούτου
διάγνωσιν εὐστόχως διαλαβεῖν· ἐπεὶ δὲ καὶ ἡμεῖς τὸ παρὸν σύγγραμμα
γράψαι ἐβουλήθημεν πρὸς εἰσαγομένους εἰς τὸ τῆς ἰατρικῆς μάθημα, οἱ δὲ
εἰσαγόμενοι δέουσι λόγων συντόμων δηλωτικῶν τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου
πράγματος, ὁ δὲ ὁρισμός ἐστι λόγος σύντομος δηλωτικὸς τῆς φύσεως τοῦ ὑπο-  
κειμένου πράγματος, δέον ἐστὶ τὸν περὶ οὔρου λόγον πρὸ παντὸς ἑτέρου δια-
λαβεῖν. Ὅτι πᾶν πρᾶγμα ἔστι καὶ ὀνομάζεται, φανερόν· διὰ τοῦτο ὡς μὲν
ὂν τὸ οὖρον ἔχει ὁρισμὸν τὸν δηλοῦντα τὴν φύσιν καὶ ποιότητα καὶ ὕπαρ-
ξιν τοῦ οὔρου· ὡς δὲ ὀνομαζόμενον ἔχει καὶ ὄνομα· τοίνυν δέον εἰπεῖν τὸ
τοῦ οὔρου ὄνομα πρότερον καὶ τὸν ὁρισμὸν αὐτοῦ, ἔπειτα καὶ τὴν τούτου διά-
γνωσιν, ὡς ἡ δύναμις, διαλαβεῖν· καὶ τὸ μὲν ὄνομα τοῦ οὔρου ἄλλοι ἄλλως
ὠνόμασαν· καὶ γὰρ οἱ μὲν εἶπον αὐτὸ καλεῖσθαι ὀῤῥῶδες περίττωμα, οἱ δὲ
ὑδατῶδες περίττωμα, καὶ ἕτεροι ἰχὼρ αἵματος, ἀλλὰ περὶ ὀνομάτων οὐ
δεῖ ζυγομαχεῖν, ἀλλ' ἐᾷν ἕκαστον καλεῖν, καθὼς βούλεται.

Στέφανος ιατρός. In Magni sophistae librum de urinis Sec. 7, line 8

χὴν γίνεσθαι ἰσχυράν· τὸ δ' οὐρούμενον παχὺ καὶ μένον παχὺ δηλοῖ τὴν μὲν
ταραχὴν διακρίνεσθαι, τὴν δ' αἱματοποιητικὴν δύναμιν εἰς πέψιν διεγείρε-
σθαι· καὶ ταῦτά εἰσι δῆλα ὑπὸ τῆς συστάσεως τοῦ χύματος.
 Ἐπεὶ δὲ τὸ χῦμα ἔχει καὶ χρῶμα, τὰ δὲ τούτων χρώματά εἰσι ἓξ,
λευκὸν, πυῤῥὸν, ὠχρὸν, ξανθὸν, ἐρυθρὸν καὶ μέλαν, τούτων τὰ μὲν δύο ἄκρα,
τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ἔχουσι πλάτος· εἰς πλάτος γὰρ ἐξαπλοῦται τὰ τοῦ
λευκοῦ χρώματα· ἐστὶ γὰρ κρυσταλλοειδὲς ὕδωρ ἀκραιφνές· γαλακτοειδὲς
τὸ ἐοικὸς γάλακτι· χαροπὸν τὸ ἐοικὸς ἐρίοις καμήλων ὑπόλευκον ὑπάρ-
χον, ἢ ὡς λίθος ὀνυχίτης, ὅστις τῷ μὲν σχήματι ἔοικεν ὄνυχι, τῇ δὲ χροιᾷ
ὁμοιότητα φέρων ἐρίοις καμήλων ὑπολεύκοις· καὶ ταῦτα μὲν τὰ λευκὰ
χρώματα κατὰ τὴν ποιότητα καὶ τὴν χρόαν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττόν εἰσι.
Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μέλαν καὶ αὐτὸ πλάτος ἔχει· καὶ γὰρ ἢ οἰνωπόν ἐστι,
 389

ὥσπερ ὡς οἶνος μελάντερος, ἢ ὡς αἷμα βαθύτερον πορφυρίζον, χροιὰν ἔχον,  

ὡς χολὴ ξανθὴ σεσημμένη καὶ ὑπεροπτημένη τῇ θερμασίᾳ· ἢ γὰρ
ἰώδης, οἷά εἰσι τὰ τῶν ἰκτερικῶν οὖρα· ἢ φαιὸν, χρῶμα ἐκ λευκοῦ καὶ
μέλανος κραθὲν, ὡς τὰ ῥοϊσχάδια· ἢ χλωρὸν, ὡς πράσινον, κραμβίζον,
ἢ ὡς χλόη· ἔχει δὲ καὶ τοῦτο πλάτος, ὧν ἓν τὸ ἰῶδες, ἕτερον τὸ σμαραγδῶ-
δες, καὶ ἄλλο τὸ ἰσατῶδες, πάντα χλωρὰ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον· γίνονται δὲ ταῦτα ὑπὸ θερμότητος πλείονος· τὸ δὲ πελιδνόν ἐστι βα-
θύτερον τοῦ φαιοῦ, χροιὰν ἔχον μολύβδου, ὡς τὰ μελανίζοντα ἐκ τῶν τοῦ  
σώματος πληγῶν καὶ τὰ μελανίζοντα ἐκ τῶν θλασμάτων,

Hippiatrica, Hippiatrica Berolinensia Chap. 32, sec. 8, line 4

ἄλλο.

 Βατράχους λιμναίους μετὰ οἴνου χλιάνας, διὰ τοῦ στόμα-

τος ἐγχυμάτιζε ἐπὶ τρισὶν ἡμέραις.

προπότισμα ἡπατικόν.

 Στροβίλους λεπτοτάτους, κρόκου γο αʹ, καὶ κυμίνου Αἰ-

θιοπικοῦ τὸ ἴσον ἐπιμελέστατα | διηθήσας, ἐν οἴνῳ δίδου. ἢ
πολεμώνιον τὸ ἐν τοῖς ἕλεσι τικτόμενον, ὅπερ ἔοικεν καλαμίν-
θῃ, ποιότητα ἔχον πικράν. ἢ καὶ ὀρίγανον ἀγρίαν μετὰ πε-
πέρεως λείου, καὶ δι' οἴνου δίδου. ἢ βούτυρον καὶ μέλι καὶ
ὀποπάνακα καὶ σμύρναν, ἐν ἴσῳ σταθμῷ λειώσας καὶ οἴνῳ
μίξας, διὰ μυκτήρων ἐγχυμάτιζε. |

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 1, line 195

τῆς ἀθανασίας, ἣν ὕστερον ἀναλήψεται χάριτι τοῦ ποιήσαν-

τος αὐτόν. μετὰ δὲ τὴν ἔκπτωσιν καὶ ἡ τῶν κρεῶν ἀπόλαυ-  
σις συνεχωρήθη. πρότερον μὲν γὰρ τοῖς ἀπὸ τῆς γῆς
μόνοις ἐκέλευσεν αὐτὸν ἀρκεῖσθαι (ταῦτα γὰρ ἦν ἐν τῷ παρα-
δείσῳ)· ἀπεγνωσμένης δὲ τῆς τελειώσεως τῇ συγκαταβάσει
λοιπὸν συνεχωρήθη τὰ τῆς ἀπολαύσεως. ἐπειδὴ δὲ ἐκ σώ-
ματός ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, πᾶν δὲ σῶμα ἐκ τῶν τεσσάρων
στοιχείων συνέστηκεν, ἀνάγκη τούτοις τοῖς πάθεσι περι-
πίπτειν αὐτὸν οἷς καὶ τὰ στοιχεῖα, τομῇ καὶ μεταβολῇ
καὶ ῥεύσει, ἅπερ ἐστὶ μόνου τοῦ σώματος· μεταβολῇ μὲν
τῇ κατὰ ποιότητα, ῥεύσει δὲ τῇ κατὰ κένωσιν, κενοῦται
γὰρ ἀεὶ τὸ ζῷον διά τε τῶν προδήλων πόρων καὶ διὰ τῶν ἀδήλων,
περὶ ὧν ὕστερον ἐροῦμεν. ἀνάγκη τοίνυν ἢ τοῖς κενουμένοις
ἀντεισφέρεσθαι τὰ ἴσα ἢ διαλύεσθαι τὸ ζῷον ἐνδείᾳ τῶν
ἐπεισιόντων. ξηρῶν δὲ ὄντων καὶ ὑγρῶν καὶ πνεύματος τῶν
κενουμένων, ἀνάγκη καὶ ξηρᾶς καὶ ὑγρᾶς τροφῆς δεῖσθαι τὸ
ζῷον καὶ πνεύματος. ἔστι δὲ ἡμῖν ἡ τροφὴ καὶ τὸ ποτὸν διὰ
τῶν στοιχείων ἐξ ὧν καὶ συνετέθημεν. ἕκαστον γὰρ τῷ μὲν  
 390

οἰκείῳ καὶ ὁμοίῳ τρέφεται, τῷ δὲ ἐναντίῳ θεραπεύεται.

τῶν δὲ στοιχείων τὰ μὲν προσεχῶς τε ἅμα, τὰ δὲ καὶ διὰ
μέσων τινῶν προσφερόμεθα, ὡς ὕδωρ ποτὲ μὲν καθ' ἑαυτὸ

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 1, line 235

τοῖς ὄφεσι καὶ τοῖς ἰχθύσιν, οὔτε ὄστρακα ὡς ταῖς χελώ-

ναις καὶ τοῖς ὀστρέοις, οὔτε ἁπαλόστρακα ὡς τοῖς καράβοις,
οὔτε πτέρυγας ὡς τοῖς ὀρνέοις, ἀναγκαίως ἐσθῆτος ἐδεή-  
θημεν, τῆς ἀναπληρούσης ἐν ἡμῖν ὅπερ ἡ φύσις τοῖς ἄλ-
λοις ἐδωρήσατο. διὰ ταῦτα μὲν οὖν τροφῆς καὶ ἐσθῆτος
δεόμεθα· οἰκήσεως δὲ καὶ διὰ ταῦτα μὲν δι' ἃ καὶ ἐσθῆτος
καὶ τροφῆς ἐδεήθημεν, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ διὰ τὰς τῶν
θηρίων ἀποφυγάς· διὰ δὲ τὰς δυσκρασίας τῶν ποιοτήτων
καὶ τὴν λύσιν τῆς συνεχείας τοῦ σώματος ἰατρῶν καὶ θε-
ραπείας ἐν χρείᾳ κατέστημεν· τῆς δὲ μεταβολῆς κατὰ
ποιότητα γινομένης, ἀνάγκη διὰ τῆς ἀντικειμένης ποιότητος
εἰς τὸ σύμμετρον ἀγαγεῖν τὴν κατάστασιν τοῦ σώματος.
οὐ γάρ, ὡς οἴονταί τινες, τὸ θερμανθὲν σῶμα καταψύξαι
πρόκειται τοῖς ἰατροῖς, ἀλλ' εἰς τὸ εὔκρατον μεταστῆσαι.
εἰ γὰρ καταψύξειαν, εἰς τὴν ἐναντίαν περιΐσταται νόσον ἡ
δίαθεσις. χρεία τοίνυν ἀνθρώπῳ τροφῆς μὲν καὶ ποτοῦ,
διὰ τὰς κενώσεις καὶ διαφορήσεις· ἐσθῆτος δὲ, διὰ τὸ
μηδεμίαν ἔχειν ἐκ φύσεως ἰσχυρὰν περιβολήν· οἴκου δὲ,
διά τε τὰς δυσκρασίας τοῦ περιέχοντος καὶ διὰ τὰ θηρία·
θεραπείας δὲ, διὰ τὰς μεταβολὰς τῶν ποιοτήτων καὶ τὴν

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 2, line 311

αὐτῷ καθάπερ μουσικὸς συνεξαμαρτάνει τῇ τῆς λύρας δια-

στροφῇ ἐὰν μὴ πρότερον αὐτὴν καταστήσῃ καλῶς. διὸ καὶ
χρεία τῇ ψυχῇ τῆς ἐπιμελείας τοῦ σώματος ἵνα καταρ-
τίσῃ αὐτὸ ὄργανον ἐπιτήδειον ἑαυτῇ. τοῦτο δὲ ποιεῖ διά τε
τοῦ λόγου καὶ τῶν ἠθῶν, ὡς ἐν ἁρμονίᾳ τὰ μὲν χαλῶσα
τὰ δὲ ἐπιτείνουσα, ἵνα ἁρμόδιον αὐτὸ ἑαυτῇ κατασκευάσῃ
καὶ χρήσηται ἐπιτηδείῳ ὀργάνῳ, ἐὰν μὴ καὶ αὐτὴ συνδια-
στραφῇ αὐτῷ· συμβαίνει γὰρ καὶ τοῦτο.
              Ἀριστοτέλης δὲ  
τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν λέγων οὐδὲν ἧττον συμφέρεται τοῖς
ποιότητα λέγουσιν αὐτήν. διασαφήσωμεν δὲ πρότερον ἐντε-
λέχειαν τίνα καλεῖ. τὴν οὐσίαν τριχῶς λέγει, τὸ μὲν ὡς
ὕλην ὑποκείμενον, ὃ καθ' ἑαυτὸ μὲν οὐδέν ἐστιν, δύναμιν δὲ
ἔχει πρὸς γένεσιν· ἕτερον δὲ μορφὴν καὶ εἶδος, καθ' ἣν
εἰδοποιεῖται ἡ ὕλη· τρίτον δὲ τὸ συναμφότερον, τὸ ἐκ τῆς
ὕλης καὶ τοῦ εἴδους γεγενημένον, ὅ ἐστι λοιπὸν ἔμψυχον.
ἔστιν οὖν ἡ μὲν ὕλη δύναμις, τὸ δὲ εἶδος ἐντελέχεια.
καὶ τοῦτο δὲ διχῶς· τὸ μὲν ὡς ἐπιστήμη, τὸ
δὲ ὡς τὸ θεωρεῖν κατ' ἐπιστήμην, τουτέστι τὸ μὲν ὡς  
 391

διάθεσις τὸ δὲ ὡς ἐνέργεια. ὡς ἐπιστήμη μέν, ὅτι

ἐν τῷ ὑπάρχειν τὴν ψυχὴν καὶ ὕπνος καὶ ἐγρήγορσίς ἐστιν·

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 2, line 440

θεν. § ὁ ἀριθμὸς ποσόν ἐστιν· ἡ δὲ ψυχὴ οὐ ποσὸν ἀλλ'

οὐσία· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή, εἰ καὶ τὰ μάλιστα καὶ
τὸν ἀριθμὸν ἐν τοῖς νοητοῖς οὐσίαν εἶναι βούλονται, ὡς ἐν
τοῖς ἑξῆς ἐροῦμεν. § ἔτι ἡ ψυχὴ συνεχής ἐστιν· ὁ δὲ
ἀριθμὸς οὐ συνεχής· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. § ἔτι ὁ
ἀριθμὸς ἤτοι ἄρτιός ἐστιν ἢ περιττός· ἡ δὲ ψυχὴ οὔτε
ἄρτιος οὔτε περιττή· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. § ἔτι ὁ
ἀριθμὸς κατὰ προσθήκην αὔξεται· ἡ δὲ ψυχὴ κατὰ προς-
θήκην οὐκ αὔξεται. § ἔτι ἡ ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστιν· ὁ δὲ
ἀριθμὸς ὁ ὡρισμένος ἀκίνητος. § ἔτι ὁ μὲν ἀριθμὸς μένων
εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τὴν φύσιν οὐδεμίαν ποιότητα τὴν ἐν  
ἀριθμοῖς γινομένην ὑπαλλάξαι δύναται· ψυχὴ δὲ μία
καὶ ἡ αὐτὴ μένουσα κατὰ τὴν οὐσίαν ὑπαλλάττει τὰς
ποιότητας ἐξ ἀμαθίας εἰς ἐπιστήμην μεταπίπτουσα καὶ
ἐκ κακίας εἰς ἀρετήν· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. τὰ μὲν
οὖν τῶν παλαιῶν δόγματα περὶ ψυχῆς τοιαῦτα.

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 2, line 443

τοῖς ἑξῆς ἐροῦμεν. § ἔτι ἡ ψυχὴ συνεχής ἐστιν· ὁ δὲ

ἀριθμὸς οὐ συνεχής· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. § ἔτι ὁ
ἀριθμὸς ἤτοι ἄρτιός ἐστιν ἢ περιττός· ἡ δὲ ψυχὴ οὔτε
ἄρτιος οὔτε περιττή· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. § ἔτι ὁ
ἀριθμὸς κατὰ προσθήκην αὔξεται· ἡ δὲ ψυχὴ κατὰ προς-
θήκην οὐκ αὔξεται. § ἔτι ἡ ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστιν· ὁ δὲ
ἀριθμὸς ὁ ὡρισμένος ἀκίνητος. § ἔτι ὁ μὲν ἀριθμὸς μένων
εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τὴν φύσιν οὐδεμίαν ποιότητα τὴν ἐν  
ἀριθμοῖς γινομένην ὑπαλλάξαι δύναται· ψυχὴ δὲ μία
καὶ ἡ αὐτὴ μένουσα κατὰ τὴν οὐσίαν ὑπαλλάττει τὰς
ποιότητας ἐξ ἀμαθίας εἰς ἐπιστήμην μεταπίπτουσα καὶ
ἐκ κακίας εἰς ἀρετήν· οὐκ ἄρα ἀριθμὸς ἡ ψυχή. τὰ μὲν
οὖν τῶν παλαιῶν δόγματα περὶ ψυχῆς τοιαῦτα.

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 2, line 684

    πάλιν δὲ προκόπτων ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ προς-

τίθησιν ἐπὶ τοῦ πιθήκου καὶ τοῦτο·
             καὶ μήν, ὦ σοφώτατε
 κατήγορε, λέξειεν ἂν ἡ φύσις πρὸς σέ, γελοίῳ τὴν ψυχὴν  
 ζῴῳ γελοίαν ἐχρῆν δοθῆναι σώματος κατασκευήν.
                  οὕτως
οἶδεν τοῖς διαφόροις κατ' εἶδος σώμασιν διαφόρους ἐνούσας
ψυχάς. καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων.
 392

            εἰ δὲ τὴν ψυχὴν

ἀπεδείξαμεν μήτε σῶμα οὖσαν μήτε ἁρμονίαν μήτε κρᾶσιν
μήτε ἄλλην τινὰ ποιότητα, δῆλον ἐκ τούτων ὡς οὐσία τίς
ἐστιν ἀσώματος ἡ ψυχή. ὅτι μὲν γάρ ἐστιν ὡμολόγηται
πᾶσιν· εἰ δὲ μήτε σῶμα μήτε συμβεβηκὸς δῆλον ὅτι
ἀσώματός ἐστιν οὐσία καὶ οὐδὲν τῶν ἐχόντων ἐν ἄλλῳ τὸ
εἶναι. ταῦτα γὰρ καὶ γίνεται καὶ ἀπογίνεται χωρὶς τῆς τοῦ
ὑποκειμένου φθορᾶς· τῆς δὲ ψυχῆς χωριζομένης, τὸ σῶμα
πάντως φθείρεται.

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 5, line 16

τά τε καὶ ἁπλᾶ ὡς πρὸς τὰ ἄλλα σώματα. καὶ γὰρ πᾶν  

στοιχεῖον ὁμογενές ἐστι τοῖς ὧν ἐστι στοιχεῖον. ἡ μὲν γὰρ
ἀρχὴ οὐχ ὁμογενὴς τοῖς ἐξ αὐτῆς· τὸ δὲ στοιχεῖον πάντως
ὁμογενές. ἀλλ' ὅτι μὲν γῆ καὶ ὕδωρ ἀήρ τε καὶ πῦρ ἐστι
τὰ στοιχεῖα, δῆλον. καὶ γὰρ ἐν τούτοις ἄκραι αἱ ποιότητες
δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ φαίνονται· οὐ μὴν τῶν αἰσθητῶν τι
τούτων στοιχείων ἄκρατον καὶ ἀνεπίμικτόν ἐστιν ἑτέρου
στοιχείου· νενόθευται γὰρ ἠρέμα πως ἅπαντα ταῦτα καὶ
μετείληφεν ἀλλήλων μᾶλλον καὶ ἧττον· ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ
μίξει κατάδηλός ἐστιν ἡ φύσις αὐτῶν. ἕκαστον δὲ τῶν στοι-
χείων κατὰ συζυγίαν δύο ποιότητας ἔχει τὰς εἰδοποιούσας
αὐτό. ἔστι γὰρ ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά· τὸ δὲ ὕδωρ
ψυχρὸν καὶ ὑγρόν· ὁ δὲ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμὸς κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν· τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν αἱ
ποιότητες καθ' ἑαυτὰς εἶναι δύνανται στοιχεῖα. οὐ γὰρ ἐκ
ποιοτήτων ἀσωμάτων οἷόν τε συστῆναι σώματα, ἀλλ' οὐδὲ
τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ' ἐνέργειαν τὴν  
ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ
στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ποιότητα κεκτημένων καὶ οὐ δυναμένων διακριθῆναι ποῖα
ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 5, line 23

στοιχείου· νενόθευται γὰρ ἠρέμα πως ἅπαντα ταῦτα καὶ

μετείληφεν ἀλλήλων μᾶλλον καὶ ἧττον· ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ
μίξει κατάδηλός ἐστιν ἡ φύσις αὐτῶν. ἕκαστον δὲ τῶν στοι-
χείων κατὰ συζυγίαν δύο ποιότητας ἔχει τὰς εἰδοποιούσας
αὐτό. ἔστι γὰρ ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρά· τὸ δὲ ὕδωρ
ψυχρὸν καὶ ὑγρόν· ὁ δὲ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμὸς κατὰ τὴν
ἑαυτοῦ φύσιν· τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν αἱ
ποιότητες καθ' ἑαυτὰς εἶναι δύνανται στοιχεῖα. οὐ γὰρ ἐκ
ποιοτήτων ἀσωμάτων οἷόν τε συστῆναι σώματα, ἀλλ' οὐδὲ
τὰ ἄλλα σώματα μὴ ἄκραν ἔχοντα καὶ κατ' ἐνέργειαν τὴν  
 393

ποιότητα δυνατὸν εἶναι στοιχεῖα. ἦν γὰρ ἂν ἄπειρα τὰ

στοιχεῖα, πάντων τῶν ὄντων τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον
ποιότητα κεκτημένων καὶ οὐ δυναμένων διακριθῆναι ποῖα
ποίων ἐστὶ στοιχεῖα. ἀνάγκη τοίνυν εἶναι τὸ στοιχεῖον καὶ σῶ-
μα καὶ ἁπλοῦν σῶμα καὶ κατ' ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιό-
τητας, λέγω δὲ θερμότητα ψυχρότητα ὑγρότητα ξηρό-
τητα. αὗται γὰρ μόναι τῶν ποιοτήτων ὅλην δι' ὅλου μεταβάλ-
λουσι τὴν οὐσίαν· τῶν δὲ ἄλλων ποιοτήτων οὐδεμία τοῦτο
δρᾷ. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν πλησιάζον σώματι λευκαίνει αὐτὸ
διόλου, ὡς τὸ θερμὸν θερμαίνει καὶ τὸ ψυχρὸν ψύχει, οὔτε
τῶν ἄλλων οὐδέν. ἐναντία δὲ ἀλλήλοις ἐστὶ τὰ στοιχεῖα τὰ

Νεμέσιος ιατρός. De natura hominis Sec. 5, line 160

συνιοῦσα εἰς ἑαυτὴν ἀποκαθίσταται, ὅπερ φαίνεται ἐν τῷ

ὕδατι. ἐὰν γὰρ εἰς ὕδωρ γῆν ὀλίγην βαλὼν ταράξῃς δια-
λύεται εἰς ὕδωρ ἡ γῆ· ἐὰν δὲ παύσῃ ταράττων στάσιν
λαβόντος τοῦ ὕδατος ὑφιζάνει· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐπὶ
πάσης τῆς γῆς δεῖ νοεῖν· οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο μεταβολὴ
ἀλλὰ διάκρισις τῶν μεμιγμένων. λέγει δὲ ὁ Πλάτων καὶ
ὑπὸ τῆς ὀξύτητος τοῦ πυρὸς λύεσθαι τὴν γῆν· ἡ δὲ λυ-
θεῖσα φέρεται ἐν αὐτῷ ἢ ἐν ἀέρος ὄγκῳ, δηλονότι ὅταν  
ἀὴρ αὐτὴν διαλύσῃ, ἢ ἐν ὕδατι ὅταν ὑφ' ὕδατος λυθῇ.
 λέγει δὲ κατ' ἄλλον τρόπον διαιρῶν ἕκαστον τῶν στοιχείων
τρεῖς ποιότητας ἔχειν· τὸ μὲν πῦρ ὀξύτητα μανότητα
κίνησιν, τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον τῶν στοιχείων τουτέστι τὴν
γῆν τὰς ἐναντίας ταύταις ποιότητας ἀμβλύτητα πυκνό-
τητα στάσιν, ὡς εἶναι κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας ἐναντία
τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ (ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὰς ἄλλας τὰς ἐν
συζυγίᾳ ποιότητας) εἰλῆφθαι δὲ ἀφ' ἑκατέρων τῶν ἄκρων
ποιότητας καὶ οὕτως τὰ μέσα στοιχεῖα γεγενῆσθαι· λαμ-
βάνονται γὰρ τοῦ μὲν πυρὸς δύο ποιότητες, ἡ μανότης
καὶ ἡ κίνησις, μία δὲ τῆς γῆς, ἡ μανότης, καὶ συνίστα-  
ται ὁ ἀὴρ εἰδοποιοὺς ἔχων ποιότητας ἀμβλύ-
τητα μανότητα κίνησιν. πάλιν δύο λαμβάνονται ποιότητες

Alexander Med., De febribus Vol. 1, p.339, line 5

ἄνω μὲν ἐπὶ τοῖς κάτω, κάτω δ' ἐπὶ τοῖς ἄνω. ἰᾶται δὲ καὶ οἶνος ἐν ὕδατι
ψυχρῷ κεκραμένος ἐπὶ ταῖς ἀθρόαις κενώσεσι καὶ ἐκλύσεσι συγκοπὰς, μάλιστα
τῶν εἰς τὴν γαστέρα ῥυέντων ῥευμάτων. ἐπισκοπεῖσθαι δὲ δεῖ, μὴ κωλύει
τι τὴν τοιαύτην δόσιν. λουτρὰ δὲ τοῖς μὲν εἰς τὴν γαστέρα ῥεύμασιν
ἐπιτήδεια, τὰς δὲ αἱμορραγίας ἱκανῶς παροξύνει, καὶ ὅσοι διὰ πλῆθος
ἱδρώτων λειποθυμοῦσι, [καὶ] τούτους ἐναντιώτατα ἰατρευτέον. δεῖ γὰρ  
ψύχειν καὶ στύφειν, οὐ χαλᾶν τὸ δέρμα καὶ τὸν οἶνον μάλιστα τούτοις
ψυχρὸν διδόναι καὶ μηδὲν ὅλως προσφέρειν θερμὸν, ἀλλὰ μηδὲ διαδεῖν τὰ
 394

κάτω κῶλα μηδ' ἀναγκάζειν ἐμεῖν, ἀλλὰ μᾶλλον εἰσόδους πνευμάτων

ἐπιτεχνᾶσθαι· καὶ χρὴ τὸν ἀέρα τοῦ οἴκου τρέπειν εἰς ψύχουσάν τε καὶ
στρυφνὴν ποιότητα μυρσίνης τε καὶ ἀμπέλων ἕλιξι καὶ ῥόδοις καταστρων-
νύειν τὸ ἔδαφος. τούτων οὐδενὶ χρήσῃ ἐπὶ τῶν εἰς τὴν γαστέρα ῥυέντων
ῥευμάτων· αὔξεται γὰρ τὸ ῥεῦμα, εἰς ὅσον ἂν πυκνωθῇ τὸ δέρμα. τοῖς
μὲν οὖν ἐπὶ ταῖς κενώσεσιν ἐκλυομένοις οὕτω χρὴ βοηθεῖν παραχρῆμα.
   

Alexander Med., De febribus Vol. 1, p.387, line 25

θειότατος Γαληνὸς ἐπιτάττων ἀπροσδιορίστως τῷ φιλοσόφῳ Γλαύκωνι τοῖς

λεπτύνουσι κεχρῆσθαι. ἐχρῆν δ' οἶμαι μεγίστης οὔσης τῆς διαφορᾶς διαιρέσει
χρήσασθαι καὶ προσδιορισμῷ, ποίοις ἐπὶ ποίῳ δεῖ κεχρῆσθαι. οὔτε γὰρ
μίαν ἔχει τὴν ἰδέαν [τούτου] τὸ φλέγμα, ἐξ οὗ ἀνάπτεται ὁ πυρετός·
τὸ μὲν γάρ ἐστιν ἁλμυρὸν, τὸ δὲ ὀξῶδες, τὸ δὲ ὑελῶδες, ἑκάτερον δὲ
ψυχρὸν καὶ παχὺ καὶ διὰ τοῦτο σφηνωθῆναι ἐποίησε τὸν πυρετόν. εἰκότως
ἄρα καὶ τῶν λεπτυνόντων δεῖται πρὸς θεραπείαν, τὸ δ' ἁλμυρὸν οὐχ ὁμοίως,
εἴγε καὶ θερμότης καὶ ξηρότης τοῦτ' αὐτῷ παρέσχεν. ὅτι δὲ καὶ θερμόν
ἐστι, δηλοῖ τὸ δάκνειν αὐτὸ καὶ ζέειν τὸ ἔντερον καὶ τὰς κακίστας ἐργά-
ζεσθαι δυσεντερίας καὶ οὐδὲν ἔλαττον τῆς χολῆς, ἅτε δὴ καὶ τὴν
ποιότητα ταύτης ἀναδεδεγμένον. οἵ τε γὰρ χυμοὶ οὐ δρῶσι κατὰ τὴν
ὕλην αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐν αὐτοῖς ὑποκειμένας ποιότητας. αὗται γάρ
εἰσιν αἱ μαχόμεναι καὶ δρῶσαι πρὸς ἑαυτάς. καὶ τὸ φλέγμα δὲ τὸ
ἁλμυρὸν, εἰ καὶ φαίνεται ὑγρὸν, δῆλον ὅτι δυνάμει ξηρόν ἐστιν, ὥσπερ καὶ
τὸ θαλάσσιον ὕδωρ. καὶ ἄλλα δὲ πολλά εἰσι τῇ μὲν φαντασίᾳ ὑγρὰ, τῇ
δὲ δυνάμει ξηρά. ὅτι δὲ οὐ δυνατόν ἐστι τὸ ἁλμυρὸν φλέγμα διὰ τῶν  
θερμαινόντων αὐτὸ καὶ ξηραινόντων λεπτυνθῆναί ποτε καὶ διαχυθῆναι,
ἀλλ' ἔτι καὶ μᾶλλον ἐπιπαχυνθῆναι, δηλοῦσι τοῦτο σαφῶς καὶ νίτρον καὶ
ἅλες καὶ ἁλμυροὶ ζωμοί· καὶ γὰρ θερμαινόμενοι οὗτοί γε παχύτεροι
γίνονται. δέδεικται γὰρ τοῦτο Ἀριστοτέλει καὶ αὐτῇ τῇ πείρᾳ, ὅτι τὰ
φθάσαντα ὑπὸ θερμότητος παγῆναι οὐκ ἀπὸ θερμότητος, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ

Alexander Med., Therapeutica Vol. 2, p.307, line 30

δεδωκότα πεῖραν. λοιπὸν δὲ καὶ τοῦτο χρὴ γινώσκειν εἰς πᾶσαν σκληρίαν,
εἴτε στομάχου ἢ ἥπατος ἢ σπληνὸς ἢ ἄλλου τινὸς μορίου, ὑπὸ διαφόρων
καὶ οὐχ ὑπὸ μιᾶς αἰτίας γινομένην. καὶ γὰρ ξηρότης ἢ θερμότης
προηγησαμένη καὶ παχύνουσα τοὺς χυμοὺς σκληρότερον τὸν ὄγκον
ἐργάζονται καὶ ψῦξις ὡσαύτως. δεῖ οὖν ἀκριβῶς περιεργαζομένους, εἶτα
διαγνόντας ἐκ τῶν προηγησαμένων καὶ τῶν συνεδρευόντων σημείων καὶ
μάλιστα τῆς κράσεως οὕτω προσφέρειν τὰ βοηθήματα. εἰ μὲν γὰρ λῦπαι
καὶ φροντίδες προηγήσαντο καὶ κόποι καὶ δυσθυμίαι καὶ ὀλιγοσιτίαι καὶ
θερμότεραι τροφαὶ καὶ πόματα, γινώσκειν δεῖ τοιαύτην σκληρίαν, ὅτι
μᾶλλον ἐξ ὑπεροπτήσεως χυμῶν γέγονεν. ἀνάγκη γοῦν τοῖς χλιαρὰν τὴν
διάθεσιν ἢ εὔκρατον ἔχουσι ποιότητα σπουδάζειν ἰᾶσθαι βοηθήμασι καὶ  
μὴ τοῖς θερμαίνουσι καὶ ἰσχυρὰν ἔχουσιν ἐπαγγελίαν εἰς τὸ μαλάττειν
δύνασθαι· ταῦτα γὰρ τοῖς ἀπὸ ψύξεως ἐσκιρρωμένον ἔχουσι τὸν ὄγκον
πεποίηται, καὶ οὐ δεῖ τὸ τοιοῦτον ἀμφιβάλλειν. εἴρηται παρ' Ἀριστοτέλους
καὶ ἄλλων ἀρίστων ἀνδρῶν παλαιῶν, ὡς ἕκαστον τῶν παγέντων καὶ
 395

σκιρρωθέντων ἀπὸ τοῦ ἐναντίου τὴν πῆξιν ἐργασαμένου διαλύεται, οἷον

ἀπὸ θερμότητος παγὲν καὶ ξηρότητος ἀνάγκη ὑπὸ τῶν ὑγραινόντων
αὐτὸ καὶ ψυχόντων διαλυθῆναι, καθάπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐπί τε νίτρου καὶ
ἁλῶν γινόμενον· ἅπαντα γὰρ ταῦτα μᾶλλον ὑπὸ θερμότητος ὀπτῶνται
καὶ σκληρύνονται, ὑπὸ δὲ ὕδατος διαλύονται, ὥσπερ πάλιν ὅσα τὴν
πῆξιν ὑπὸ ψύξεως ἔσχεν, ὑπὸ πυρὸς διαλύεται. ἔνεστι δὲ τοῦτο θεάσασθαι

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. et Stephanus Atheniensis Med., De febrium differentia

Page 38, line 19

(μθʹ.) Περὶ ἡμιτριταίου.

 Ἔστι δέ τις καὶ ἕτερος πυρετὸς ἐκ δυοῖν γενοῖν συνιστά-

μενος, οὐχ' ὑπ' ἀλλήλοις, ὥςτινες φαῖεν, οὐδ' ὑπὸ τὸ αὐτὸ γε-
νικώτατον ἀναγόμενοι, ἀλλὰ θάτερος τούτων, ὑπ' ἄλλο καὶ
ἄλλο γένος ταττόμενοι, ἐστ' ἂν καθ' ἑαυτὸν ἕκαστος θεωροῖ-
το, ἀμφημερινὸν φημὶ καὶ τριταῖον· οἵτινες τῇ πλεονεξίᾳ τῆς
ἕκαστον αὐτῶν γεννώσης ὕλης ἐν τῷ αὐτῷ συνελθόντες, καὶ
ἐπιμίκτοι πως κατὰ ποιότητα γεννηθέντες, τὸν ἡμιτρι-
ταῖον πυρετὸν ἀπεγέννησαν. Καὶ γὰρ ὁ μὲν τῶν χυμῶν ὡς
ἔχει, δρᾷ· οἷον ὁ χολώδης κατὰ φύσιν ἔχει τὸ θερμαίνειν, ὁ
δὲ ἕτερος οὐκ ἔχει· οἷον ὁ φλεγματικὸς, καὶ γὰρ φύσει ψυχρὸς
ὤν, ὃ οὐκ εἶχε προςέλαβε διὰ τῆς σήψεως, λέγω δὴ τὸ θερ-
μαίνειν· καὶ διὰ τοῦτο, εἰ καὶ ὁ μὲν ἐντὸς ὑπάρχει τῶν ἀγ-
γείων, ὁ δὲ ἐκτὸς, ἀλλ' οὖν ἡ ποιότης ἐν ἀμφοτέροις ἡ αὐ-
τὴ γέγονε, τῇ μὲν φύσει αὐξηθεῖσα, τῷ δὲ κατ' ἐπιτηδειό-
τητα προςγενομένη ἀπὸ τῆς σήψεως. Πῶς δὲ φαμὲν τὸν ἡ-
μιτριταῖον ἐξ ἰσοσθενοῦς γίνεσθαι κράσεως, τριταίου φημὶ καὶ ἀμ-
φημερινοῦ; εἰ ὁ μὲν τριταῖος κατὰ ποιότητα ᾀεὶ ὑπερβάλλῃ

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. et Stephanus Atheniensis Med., De febrium differentia

Page 38, line 29

ἐπιμίκτοι πως κατὰ ποιότητα γεννηθέντες, τὸν ἡμιτρι-

ταῖον πυρετὸν ἀπεγέννησαν. Καὶ γὰρ ὁ μὲν τῶν χυμῶν ὡς
ἔχει, δρᾷ· οἷον ὁ χολώδης κατὰ φύσιν ἔχει τὸ θερμαίνειν, ὁ
δὲ ἕτερος οὐκ ἔχει· οἷον ὁ φλεγματικὸς, καὶ γὰρ φύσει ψυχρὸς
ὤν, ὃ οὐκ εἶχε προςέλαβε διὰ τῆς σήψεως, λέγω δὴ τὸ θερ-
μαίνειν· καὶ διὰ τοῦτο, εἰ καὶ ὁ μὲν ἐντὸς ὑπάρχει τῶν ἀγ-
γείων, ὁ δὲ ἐκτὸς, ἀλλ' οὖν ἡ ποιότης ἐν ἀμφοτέροις ἡ αὐ-
τὴ γέγονε, τῇ μὲν φύσει αὐξηθεῖσα, τῷ δὲ κατ' ἐπιτηδειό-
τητα προςγενομένη ἀπὸ τῆς σήψεως. Πῶς δὲ φαμὲν τὸν ἡ-
μιτριταῖον ἐξ ἰσοσθενοῦς γίνεσθαι κράσεως, τριταίου φημὶ καὶ ἀμ-
φημερινοῦ; εἰ ὁ μὲν τριταῖος κατὰ ποιότητα ᾀεὶ ὑπερβάλλῃ
 396

τοῦ ἀμφημερινοῦ, ὁ ἀμφημερινὸς ἀσθενὴς ἐστὶ καὶ ἐξισω-  

θῆναι οὐδέ ποτε τῇ δυνάμει κατὰ ποιότητα τῷ τριταίῳ δύ-
ναται. Φημὶ οὖν ὅτι εἰ καὶ τῇ φύσει ὁ τριταῖος ὑπερέχῃ τοῦ
ἀμφημερινοῦ, ἀλλ' οὖν ἐκτὸς ἐστὶ τῶν ἀγγείων, καὶ ἐκτὸς ὤν,
πλεῖον ἔχει τὸ διαφορούμενον τοῦ σεσημμένου· ὁ δ' ἀμφημε-
ρινὸς ἐντὸς ὢν τῶν ἀγγείων, τὸ μὲν διαφορούμενον ἔλαττον
κέκτηται, τὸ δὲ σεσημμένον πλεῖον. Καὶ διὰ τοῦτο εἰ καὶ τῇ
φύσει ἐλαττοῦται, ἀλλ' οὐ τῇ θέσει, λέγω δὴ τοῦ ἐντὸς
εἶναι τῶν ἀγγείων καὶ τοῦ τὴν σῆψιν πλείονα κεκτῆ-
σθαι, τὸ ἐλλεῖπον ἀναπληροῖ, ὡς γίνεσθαι αὐτὸν, ἴσον τῷ τρι

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. et Stephanus Atheniensis Med., De febrium differentia

Page 39, line 1

ἔχει, δρᾷ· οἷον ὁ χολώδης κατὰ φύσιν ἔχει τὸ θερμαίνειν, ὁ

δὲ ἕτερος οὐκ ἔχει· οἷον ὁ φλεγματικὸς, καὶ γὰρ φύσει ψυχρὸς
ὤν, ὃ οὐκ εἶχε προςέλαβε διὰ τῆς σήψεως, λέγω δὴ τὸ θερ-
μαίνειν· καὶ διὰ τοῦτο, εἰ καὶ ὁ μὲν ἐντὸς ὑπάρχει τῶν ἀγ-
γείων, ὁ δὲ ἐκτὸς, ἀλλ' οὖν ἡ ποιότης ἐν ἀμφοτέροις ἡ αὐ-
τὴ γέγονε, τῇ μὲν φύσει αὐξηθεῖσα, τῷ δὲ κατ' ἐπιτηδειό-
τητα προςγενομένη ἀπὸ τῆς σήψεως. Πῶς δὲ φαμὲν τὸν ἡ-
μιτριταῖον ἐξ ἰσοσθενοῦς γίνεσθαι κράσεως, τριταίου φημὶ καὶ ἀμ-
φημερινοῦ; εἰ ὁ μὲν τριταῖος κατὰ ποιότητα ᾀεὶ ὑπερβάλλῃ
τοῦ ἀμφημερινοῦ, ὁ ἀμφημερινὸς ἀσθενὴς ἐστὶ καὶ ἐξισω-  
θῆναι οὐδέ ποτε τῇ δυνάμει κατὰ ποιότητα τῷ τριταίῳ δύ-
ναται. Φημὶ οὖν ὅτι εἰ καὶ τῇ φύσει ὁ τριταῖος ὑπερέχῃ τοῦ
ἀμφημερινοῦ, ἀλλ' οὖν ἐκτὸς ἐστὶ τῶν ἀγγείων, καὶ ἐκτὸς ὤν,
πλεῖον ἔχει τὸ διαφορούμενον τοῦ σεσημμένου· ὁ δ' ἀμφημε-
ρινὸς ἐντὸς ὢν τῶν ἀγγείων, τὸ μὲν διαφορούμενον ἔλαττον
κέκτηται, τὸ δὲ σεσημμένον πλεῖον. Καὶ διὰ τοῦτο εἰ καὶ τῇ
φύσει ἐλαττοῦται, ἀλλ' οὐ τῇ θέσει, λέγω δὴ τοῦ ἐντὸς
εἶναι τῶν ἀγγείων καὶ τοῦ τὴν σῆψιν πλείονα κεκτῆ-
σθαι, τὸ ἐλλεῖπον ἀναπληροῖ, ὡς γίνεσθαι αὐτὸν, ἴσον τῷ τρι-
ταίῳ. Περὶ δὲ τῶν ὡρῶν τοῦ ἡμιτριταίου πῶς τε ὁ μέ-
γας ἐν μηʹ. ὥραις, ὁ δὲ μέσος ἐν λζʹ. ὁ δὲ μικρὸς ἐν εἰκοσι

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. et Stephanus Atheniensis Med., De febrium differentia

Page 41, line 17

νελθόντων γινόμενος· ὁ δ' ἄλλος, ὥςπερ δὴ καὶ κυρίως ἡμι-

τριταῖος ἔστι τε καὶ ὀνομάζεται παρ' ἁπάντων· ἀπ' ἀρχῆς γὰρ
ἄχρι τελευτῆς τοῦ νοσήματος, ἀμφοτέρους ἔχειν εἰςβάλλοντας.
Οὗτος τοίνυν τε ὁ ἐκ τριταίου τε καὶ διαλείποντος συνεχοῦς ἐ-
φημέρου, ὃν ἡμιτριταῖον καλοῦμεν, γινόμενος, εἰ μὲν ἔτι κρα-
τοῦντα τε καὶ πλεονεκτοῦντα τὸν χολώδη χυμὸν ἴσχῃ, τοῦ ἀκρι-
βοῦς τριταίου γνωρίσματα ἐπιδηλότερά πως κατ' ἐπικράτειαν
 397

φαίνονται· εἰδέ γε τὰ τῆς σήψεως τοῦ φλεγματώδους χυμοῦ ἐ-

πικρατοίη τὰ τοῦ ἐφημέρου συμπτώματα, τὰ τοῦ τριταίου
ἐπιδηλότερα φανεῖται· εἰ δ' οὐδετέρου τῶν χυμῶν ἐπικράτεια
φαίνηται, ἀλλ' ἰσοσθενεῖς ἄμφω κατὰ ποιότητα καὶ ποσότητα
γίγνοιντο, ὁ κυρίως καὶ ἀκριβὴς ἡμιτριταῖος παρ' ἁπάντων τῶν
παλαιῶν Ἰατρῶν ἐστι τε καὶ ὀνομάζεται. Ἐπεὶ δέ τινες καὶ
περὶ τῶν ὡρῶν διαφέρονται, ἀποροῦντες πῶς ὁ μὲν τῶν ἡμι-
τριταίων ὥραις μηʹ. ὁ δὲ λϛʹ. ὁ δὲ κδʹ. ὥρισται, καὶ τοῦτο
ἐπιλύσωμεν ἀκριβέστερον. Τῶν πυρετῶν, οἱ μὲν ἐστὶν ἁπλοῖ, οἱ
δὲ σύνθετοι· καὶ τῶν συνθέτων, οἱ μὲν ὁμογενεῖς, οἱ δὲ ἑτε-
ρογενεῖς· καὶ περὶ μὲν τῶν ὁμογενῶν, οἷον δύο τριταίων, εἴτε
τεταρταίων ἢ ἄλλων οὐ πρόκειται λέγειν τῶν συνθέτων καὶ ἑτε-
ρογενῶν. Ἐπεὶ οὖν τῶν ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ τριταίου διττόν
ἐστι τὸ εἶδος τοῦ πυρετοῦ· ἢ γὰρ διαλείπων ἐστὶν, ἢ συνεχής.

Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος. et Stephanus Atheniensis Med., De febrium differentia

Page 42, line 32

ρινὸς τὴν εἰςβολὴν ποιήσωνται, τότε δὴ κατὰ κρᾶσιν ἴσθι τὸν

ἡμιτριταῖον γεγονέναι. Ἔχει δὲ ἀπορίαν, ὅτι ἐπειδὴ ὁ μὲν τρι-
ταῖος ἐκτὸς τῶν ἀγγείων ἐστὶν, ὁ δὲ ἀμφημερινὸς ἐντὸς, ἡ δὲ
μίξις καὶ ἡ κρᾶσις τῶν χυμῶν τότε εἴωθε γίνεσθαι, ὅτε
ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ τόπῳ οἱ χυμοὶ συνέλθωσι· πῶς ἐστὶ δυνα-
τὸν μίξιν τούτων ἢ κρᾶσιν γενέσθαι μὴ ἐν τῷ αὐτῷ
τόπῳ ὄντων ἀλλ' ἐν ἄλλῳ; Καὶ ἰστέον ὅτι ὁ ἡμιτρι-
ταῖος κατ' ἐναντιότητα εἴωθε γίνεσθαι· ἡ δὲ ἐναντι-
ότης κατ' οὐσίαν οὐδέποτε γίνεται· οὐσία γὰρ οὐσίᾳ
οὐκ ἀντίκειται, ὡς οἱ λογικώτεροι τῶν φιλοσόφων φασὶν,
ἀλλὰ κατὰ ποιότητα. Τὰ γὰρ ἀντικείμενα τετραχῶς, ἢ ὡς
πρός τι, ἢ ὡς ἕξις καὶ στέρησις, ἢ ὡς κατάφασιν καὶ ἀπό-
φασιν, ἢ ὡς τὰ ἐναντία. Τεσσάρων οὖν ὄντων τῶν αἰτίων,
ἀντικειμένων κατ' ἐναντιότητα, ὁ ἡμιτριταῖος ἔχει τὴν γένε-  
σιν, καὶ γὰρ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ ἐναντίον, καὶ τὸ ὑγρὸν τῷ
ξηρῷ. Ὁπότ' ἂν οὖν αἱ ποιότητες ἀμφοτέρων τῶν χυμῶν ἐν
ταυτῷ συνελθοῦσαι ἓν εἶδος ἀποτελέσωσι πυρετοῦ κατὰ μίξιν,
τηνικαῦτα ὁ ἡμιτριταῖος συνίσταται· ἔχει γὰρ τὴν κδʹ. καὶ
τὸ τοῦ κδʹ. ἥμισυ, ἤγουν τὰ ιβʹ. διὰ τὸ ἐν μὲν τῷ μεγάλῳ
ὁ μέσος ἡμιτριταῖος ἐπὶ τρίτον ἕξει τὴν ἐλάττωσιν, διά τε
τὴν ὁμοτιμίαν τοῦ χυμοῦ καὶ τὸ τῶν ὡρῶν πλῆθος καὶ τὴν

Severus Iatrosophista Med., De instrumentis infusoriis seu clysteribus ad Timotheum

Page 2, line 14

περιττωμάτων, δευτέρων τροφῶν ἐμφορεῖται. καὶ οὕτως

ἀνθρώποις ἐγνωρίσθη τὸ βοήθημα. καὶ ἄχρι μὲν τού-
 398

του τὰ τῆς ἱστορίας. καιρὸς δ' ἂν εἴη, λοιπὸν καὶ τῶν

οἰκείων μεμνῆσθαι, καὶ ἐπὶ τὸ ἐνδοξότατον μετιέναι
ζῶον, τὸν ἄνθρωπον φύσει καὶ λόγῳ ἡνιοχούμενον.
οὐ γὰρ θέμις τοῖς τὴν Ἀσκληπιάδειον τέχνην μετιοῦσι
τὴν μὲν ἀλογωτάτην πρεσβεύειν πεῖραν, ὡς μὴ ὑπάρ-
χοντα δὲ τὸν λόγον ἐρημὸν καταλιμπάνειν. πρέπον δὲ
ὡς ἀληθῶς αἰτιολόγον καὶ παθογνώμονα τυγχάνοντα
τὸν ἰατρὸν τὴν τῶν βοηθημάτων μετέρχεσθαι χρῆσιν·
ἐκ μὲν γὰρ τῶν νοσημάτων τὴν ποιότητα τῶν ὑλῶν
εἰσπράττεσθαι δίκαιον ἂν εἴη, ἐκ δὲ τῶν κράσεων τὴν
ποσότητα, ἐκ δὲ τῶν αἰτίων τὴν ὁποτέρων ἂν
δέῃ, οἷον εἰ θερμὸν τὸ πάθος, ψυχρὸν τὸ ἴαμα, καὶ
εἰ ξηρότης τὸ βλάπτον, ὑγρὸν τὸ κατάλληλον καὶ τῶν
ἄλλων ὑπεναντίον· αὐτὰ γὰρ τὰ μαχόμενα ἐκ τῶν ἐναν-
τίων δέχεται τὴν μετάστασιν. καὶ ταῦτά τις τῶν πα-
λαιῶν εὐθυβόλως ἔφασκεν, ὡς τὰ ἐναντία τῶν ἐναν-
τίων ἰάματα ὑπάρχει, κολάζοντα μὲν τὸ ὑπερβάλλον,
ἀντεισάγοντα δὲ τὸ λεῖπον. εὔκαιρον δὲ καὶ τῶν τοῦ
Ἱπποκράτους ὅρων μνησθῆναι,

Severus Iatrosophista Med., De instrumentis infusoriis seu clysteribus ad Timotheum

Page 7, line 7

πάρεστιν αὕτη καὶ οἰακίζει τὰ καθ' ἕκαστον· λογι-

στεύει μὲν γὰρ τὰ μόρια καὶ ζυγοστατεῖ τὰς χρείας ἑκά-
στου, ἀπονέμουσα τὸ προσῆκον· τῶν γὰρ τροφῶν τῶν
πρὸς τὸ ζῇν ληφθέντων ἐμπιπλαμένη ἑκάστῳ μορίῳ  
κατὰ τὸ οἰκεῖον ἀξίωμα ἐφιζάνει, καὶ περιττωμάτων
ἐστὶ γένεσις· εἰ μὲν ψυχρὸν ἐν τροφῇ, φλέγμα τὸ δυ-
ναστεῦον, ξηρὸν δ' αὐτῆς ἀχώριστον χολῆς μελαίνης
τυγχάνει φίλον, ὑγρὸν δὲ συνεπισύρεται καὶ πάρεστιν
ἐν ὅλῳ αὐχοῦν τὸ αἷμα, θερμοῦ δὲ ἀνακοπὴ, ᾗ καὶ τρέ-
φεται· χολὴ δὲ οὐχ ἁπλῶς ἔχει τὰς λεχθείσας ποιότη-
τας· κράσις γὰρ τὸ γενόμενον. τὸ δὲ ἡγεμονεῦον ἑκάστῳ
ὁ λόγος ἐγνώρισεν· κἂν γὰρ ἁπλοῦν τῇ αἰσθήσει λά-
βῃς, οὐκ ἐκτός ἐστι τῶν λοιπῶν. ἡ οὖν τροφὴ οὐ μόνον
τῶν ἀναγκαίων τῆς αὐξήσεως καὶ διανομῆς λόγον ἐπ-
έχει, ἀλλὰ καὶ χρείας χαρίζεται διὰ τῶν περιττωμάτων,
ὡς εἰς μηδὲν αὐτὴν ματαιοπονίαν εὑρεῖν· ὅρα γὰρ αὐ-
τῆς τὴν σοφὴν ἐπίνοιαν καὶ ὅπως τληπαθεῖ πρὸς τὴν
τοῦ ζώου σωτηρίαν· κούφης γὰρ καὶ ἀνωφεροῦς τῆς
χολῆς ὑπαρχούσης, ταύτην ἔταξε κάτω ταῖς τῶν χυ-
μῶν ῥοπαῖς ἀνταγωνιζομένην· τὸ μὲν γὰρ φλέγμα ὡς
ἄνω ἕλκει· οἶδε γὰρ τῇ συμμετρίᾳ τούτου τερπόμενον τὸ

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 267, line 3

ὅθεν καὶ ταῖς πανσελήνοις ἐκλείπειν μόναις, καίπερ κατὰ διάμετρον ἱστα-
 399

μένην κατὰ μῆνα τῷ ἡλίῳ, ὅτι κατὰ λοξοῦ ὡς πρὸς τὸν ἥλιον κινουμένη
παραλλάττει τῷ πλάτει, ἢ βορειοτέρα ἢ νοτιωτέρα γινομένη. ὅταν μέντοι
τὸ πλάτος αὐτῆς κατὰ τὸν ἡλιακὸν καὶ τὸν διὰ μέσων (sc. κύκλον) γένηται,
εἶτα διαμετρήσῃ τὸν ἥλιον, τότ' ἐκλείπει· γίνεται δὲ τὸ πλάτος αὐτῆς
κατὰ τὸν διὰ μέσων ἐν χηλαῖς καὶ σκορπίῳ καὶ κριῷ καὶ ταύρῳ, ὡς οἱ
περὶ τὸν Ποσειδώνιον.
Arius Did. 20,458,8 – 11
Ἔφησε δὲ ὁ Ποσειδώνιος τὴν τῶν ὅλων οὐσίαν καὶ ὕλην ἄποιον καὶ
ἄμορφον εἶναι, καθ' ὅσον οὐδὲν ἀποτεταγμένον [ἴδιον] ἔχει σχῆμα οὐδὲ
ποιότητα καθ' αὑτήν· ἀεὶ δ' ἔν τινι σχήματι καὶ ποιότητι εἶναι. διαφέρειν
δὲ τὴν οὐσίαν τῆς ὕλης τὴν οὖσαν κατὰ τὴν ὑπόστασιν τῆς ἐπινοίᾳ μόνον.
Arius Did. 27,462,13 – 463,4
Ποσειδώνιος δὲ φθορὰς ⌈καὶ γενέσεις⌉ τέτταρας εἶναί φησιν ἐκ τῶν ὄντων
εἰς τὰ ὄντα γιγνομένας. τὴν μὲν γὰρ ἐκ τῶν οὐκ ὄντων καὶ τὴν εἰς τὰ
οὐκ ὄντα, καθάπερ εἴπομεν πρόσθεν, ἀπέγνω ὡς ἂν ἀνύπαρκτον οὖσαν.
τῶν δ' εἰς τὰ ὄντα γινομένων μεταβολῶν τὴν μὲν εἶναι κατὰ διαίρεσιν,
τὴν δὲ κατ' ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ κατὰ σύγχυσιν, τὴν δ' ἐξ ὅλων, λεγομένην
δὲ κατ' ἀνάλυσιν. τούτων δὲ τὴν κατ' ἀλλοίωσιν περὶ τὴν οὐσίαν γίγνε-
σθαι, τὰς δὲ ἄλλας τρεῖς περὶ τοὺς ποιοὺς λεγομένους τοὺς ἐπὶ τῆς οὐσίας
γιγνομένους. ἀκολούθως δὲ τούτοις καὶ τὰς γενέσεις συμβαίνειν.

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 268, line 12

εἰς τὰ ὄντα γιγνομένας. τὴν μὲν γὰρ ἐκ τῶν οὐκ ὄντων καὶ τὴν εἰς τὰ
οὐκ ὄντα, καθάπερ εἴπομεν πρόσθεν, ἀπέγνω ὡς ἂν ἀνύπαρκτον οὖσαν.
τῶν δ' εἰς τὰ ὄντα γινομένων μεταβολῶν τὴν μὲν εἶναι κατὰ διαίρεσιν,
τὴν δὲ κατ' ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ κατὰ σύγχυσιν, τὴν δ' ἐξ ὅλων, λεγομένην
δὲ κατ' ἀνάλυσιν. τούτων δὲ τὴν κατ' ἀλλοίωσιν περὶ τὴν οὐσίαν γίγνε-
σθαι, τὰς δὲ ἄλλας τρεῖς περὶ τοὺς ποιοὺς λεγομένους τοὺς ἐπὶ τῆς οὐσίας
γιγνομένους. ἀκολούθως δὲ τούτοις καὶ τὰς γενέσεις συμβαίνειν. τὴν
γὰρ οὐσίαν οὔτ' αὔξεσθαι οὔτε μειοῦσθαι κατὰ πρόσθεσιν ἢ ἀφαίρεσιν,
ἀλλὰ μόνον ἀλλοιοῦσθαι, καθάπερ ἐπ' ἀριθμῶν καὶ μέτρων [καὶ] συμ-  
βαίνειν. ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως ποιῶν οἷον Δίωνος καὶ Θέωνος καὶ αὐξήσεις
καὶ μειώσεις γίνεσθαι. διὸ καὶ παραμένειν τὴν ἑκάστου ποιότητα [τὰ]
ἀπὸ τῆς γενέσεως μέχρι τῆς ἀναιρέσεως, ὡς ἐπὶ τῶν ἀναίρεσιν ἐπιδε-
χομένων ζῴων καὶ φυτῶν καὶ τῶν τούτοις παραπλησίων. ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως
ποιῶν φασι δύο εἶναι τὰ ἑκτικὰ ὅρια, τὸ μέν τι κατὰ τὴν τῆς οὐσίας ὑπό-
στασιν, τὸ δέ τι κατὰ τὴν τοῦ ποιοῦ. τοῦτο γάρ, ὡς πολλάκις ἐλέγομεν,
τὴν αὔξησιν καὶ τὴν μείωσιν ἐπιδέχεσθαι· μὴ εἶναι δὲ ταὐτὸν τό τε ποιὸν
ἰδίως καὶ τὴν οὐσίαν [ὃ] ἐξ ἧς ἔστι τοῦτο, μὴ μέντοι γε μηδ' ἕτερον,
ἀλλὰ μόνον οὐ ταὐτὸν διὰ τὸ καὶ μέρος εἶναι τῆς οὐσίας καὶ τὸν αὐτὸν
ἐπέχειν τόπον, τὰ δ' ἕτερα τινῶν λεγόμενα δεῖν καὶ τόπῳ
Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 273e, line 2

ναῦς, ὃ εἰ ἀποβάλοι, οὔτ' ἂν ἡ οἰκία ἔτι οἰκία οὔτε ἡ ναῦς. τὰ τοίνυν

συνεχῆ μεγέθη, εἰ μὴ τὸ ἓν αὐτοῖς παρείη, οὐκ ἂν εἴη· τμηθέντα γοῦν,
καθόσον τὸ ἓν ἀπόλλυσιν, ἀλλάσσει τὸ εἶναι. καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν φυτῶν
καὶ ζῴων σώματα ἓν ὄντα ἕκαστα εἰ φεύγοι τὸ ἓν εἰς πλῆθος θρυπτό-
μενα, τὴν οὐσίαν αὑτῶν, ἣν εἶχεν, ἀπώλεσεν οὐκέτι ὄντα ἃ ἦν, ἄλλα δὲ
 400

γενόμενα καὶ ἐκεῖνα, ὅσα ἕν ἐστι ... καὶ τὸ μὲν διεστηκός, ὥσπερ χορός,
πορρωτάτω τοῦ ἕν, τὸ δὲ συνεχὲς ἐγγυτέρω· ψυχὴ δὲ ἔτι μᾶλλον κοινω-
νοῦσα καὶ αὐτή.
Simplicius cat. 214,24 – 215,7
Καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ κατὰ τὰς αὑτῶν ὑποθέσεις τὴν αὐτὴν ἂν ἀπορίαν
προσαγάγοιεν τῷ λέγοντι λόγῳ, κατὰ ποιότητα πάντα τὰ ποιὰ λέγεσθαι.
τὰς γὰρ ποιότητας ἑκτὰ λέγοντες οὗτοι, ἐπὶ τῶν ἡνωμένων μόνων ἑκτὰ
ἀπολείπουσιν· ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ συναφήν, οἷον νεώς, καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ
διάστασιν, οἷον στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευ-
ματικόν τι ἓν ἐπ' αὐτῶν μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν
ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ
ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων. ὡς γὰρ εἷς γραμματικὸς ἐκ ποιᾶς ἀναλήψεως
καὶ συγγυμνασίας ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν, οὕτως καὶ ὁ χορὸς ἐκ
ποιᾶς μελέτης ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν. διὸ ποιὰ μὲν ὑπάρχει διὰ
τὴν κατάταξιν καὶ τὴν πρὸς ἓν ἔργον συνεργίαν· δίχα δὲ ποιότητός ἐστι
ποιά. ἕξις γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστιν· οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 273e, line 3

συνεχῆ μεγέθη, εἰ μὴ τὸ ἓν αὐτοῖς παρείη, οὐκ ἂν εἴη· τμηθέντα γοῦν,

καθόσον τὸ ἓν ἀπόλλυσιν, ἀλλάσσει τὸ εἶναι. καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν φυτῶν
καὶ ζῴων σώματα ἓν ὄντα ἕκαστα εἰ φεύγοι τὸ ἓν εἰς πλῆθος θρυπτό-
μενα, τὴν οὐσίαν αὑτῶν, ἣν εἶχεν, ἀπώλεσεν οὐκέτι ὄντα ἃ ἦν, ἄλλα δὲ
γενόμενα καὶ ἐκεῖνα, ὅσα ἕν ἐστι ... καὶ τὸ μὲν διεστηκός, ὥσπερ χορός,
πορρωτάτω τοῦ ἕν, τὸ δὲ συνεχὲς ἐγγυτέρω· ψυχὴ δὲ ἔτι μᾶλλον κοινω-
νοῦσα καὶ αὐτή.
Simplicius cat. 214,24 – 215,7
Καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ κατὰ τὰς αὑτῶν ὑποθέσεις τὴν αὐτὴν ἂν ἀπορίαν
προσαγάγοιεν τῷ λέγοντι λόγῳ, κατὰ ποιότητα πάντα τὰ ποιὰ λέγεσθαι.
τὰς γὰρ ποιότητας ἑκτὰ λέγοντες οὗτοι, ἐπὶ τῶν ἡνωμένων μόνων ἑκτὰ
ἀπολείπουσιν· ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ συναφήν, οἷον νεώς, καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ
διάστασιν, οἷον στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευ-
ματικόν τι ἓν ἐπ' αὐτῶν μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν
ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ
ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων. ὡς γὰρ εἷς γραμματικὸς ἐκ ποιᾶς ἀναλήψεως
καὶ συγγυμνασίας ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν, οὕτως καὶ ὁ χορὸς ἐκ
ποιᾶς μελέτης ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν. διὸ ποιὰ μὲν ὑπάρχει διὰ
τὴν κατάταξιν καὶ τὴν πρὸς ἓν ἔργον συνεργίαν· δίχα δὲ ποιότητός ἐστι
ποιά. ἕξις γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστιν· οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις
καὶ μηδεμίαν ἐχούσαις συμφυῆ πρὸς ἀλλήλας ἕνωσίν ἐστι ποιότης ἢ

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 309a, line 90

θρώπου βίον, ὡς ἀνθρώπου, ζῆν προαιροῦνται, καὶ μὴ ὡς ζῴου μόνου,

τὰς ἀρετὰς μετέρχονται καὶ τὴν εὐσέβειαν. τίνα δέ ἐστι τὰ τῶν ἀρετῶν
 401

καὶ τίνα τὰ τῆς εὐσεβείας, ἐν τοῖς ἑξῆς διακριθήσεται, ὅταν τὸν περὶ
τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος ἀποδῶμεν λόγον. οὐδέπω γὰρ ἐγνωσμένου,
τί ποτε ἡμῶν ἐστιν ἡ ψυχὴ κατ' οὐσίαν, οὐκ ἔστιν ἀκόλουθον περὶ τῆς
ἐνεργείας αὐτῆς διαλαμβάνειν.
 Ἐπειδὴ δὲ ἐκ σώματός ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, πᾶν δὲ σῶμα ἐκ τῶν τες-
σάρων στοιχείων συνέστηκεν, ἀνάγκη τούτοις τοῖς πάθεσι περιπίπτειν  
αὐτόν, οἷς καὶ τὰ στοιχεῖα, τομῇ καὶ μεταβολῇ καὶ ῥεύσει, ἅπερ ἐστὶ
μόνου τοῦ σώματος. μεταβολῇ μὲν τῇ κατὰ ποιότητα· ῥεύσει δὲ τῇ κατὰ
κένωσιν. κενοῦται γὰρ ἀεὶ τὸ ζῷον διά τε τῶν προδήλων πόρων καὶ τῶν
ἀδήλων, περὶ ὧν ὕστερον ἐροῦμεν. ἀνάγκη τοίνυν, ἢ τοῖς κενουμένοις
ἀντεισφέρεσθαι τὰ ἴσα, ἢ διαλύεσθαι τὸ ζῷον ἐνδείᾳ τῶν ἐπεισιόντων.
ξηρῶν δὲ ὄντων καὶ ὑγρῶν καὶ πνεύματος τῶν κενουμένων, ἀνάγκη καὶ
ξηρᾶς καὶ ὑγρᾶς τροφῆς δεῖσθαι τὸ ζῷον καὶ πνεύματος, ἔστι δὲ ἡμῖν
ἡ τροφὴ καὶ τὸ ποτὸν διὰ τῶν στοιχείων, ἐξ ὧν καὶ συνέστημεν. ἕκαστον
γὰρ τῷ μὲν οἰκείῳ καὶ ὁμοίῳ τρέφεται· τῷ δὲ ἐναντίῳ θεραπεύεται.
τῶν δὲ στοιχείων τὰ μὲν προσεχῶς τε ἅμα, τὰ δὲ καὶ διὰ μέσου τινῶν
προσφερόμεθα, ὡς ὕδωρ ποτὲ μὲν καθ' ἑαυτό, ποτὲ δὲ καὶ διὰ μέσου τοῦ
οἴνου καὶ τοῦ ἐλαίου καὶ πάντων τῶν καλουμένων ὑγρῶν καρπῶν.

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 309a, line 123

παχὺ, ὡς τοῖς βουσὶ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς παχυδέρμοις, οὔτε τρίχας μεγά-
λας καὶ πυκνάς, ὡς ταῖς αἰξὶ καὶ τοῖς προβάτοις καὶ λαγωοῖς, οὔτε
φολίδας, ὡς τοῖς ὄφεσι καὶ τοῖς ἰχθύσιν, οὔτε ὄστρακα, ὡς ταῖς χελώ-
ναις καὶ τοῖς ὀστρέοις, οὔτε ἁπαλόστρακα, ὡς τοῖς καράβοις, οὔτε πτέ-
ρυγας, ὡς τοῖς ὀρνέοις, ἀναγκαίως ἐσθῆτος ἐδεήθημεν, τῆς ἀναπληρούσης
ἐν ἡμῖν, ὅπερ ἡ φύσις τοῖς ἄλλοις ἐδωρήσατο. διὰ ταῦτα μὲν οὖν τροφῆς
καὶ ἐσθῆτος δεόμεθα· οἰκήσεως δὲ καὶ διὰ ταῦτα μέν, δι' ἃ καὶ τροφῆς
καὶ ἐσθῆτος, ἐδεήθημεν, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ διὰ τὰς τῶν θηρίων ἀποφυ-
γάς· διὰ δὲ τὰς δυσκρασίας τῶν ποιοτήτων καὶ τὴν λύσιν τῆς συνεχείας
τοῦ σώματος ἰατρῶν καὶ θεραπείας ἐν χρείᾳ κατέστημεν· τῆς δὲ μετα-
βολῆς κατὰ ποιότητα γινομένης, ἀνάγκη διὰ τῆς ἀντικειμένης ποιότητος
εἰς τὸ σύμμετρον ἀγαγεῖν τὴν κατάστασιν τοῦ σώματος. οὐ γάρ, ὡς οἴονταί
τινες, τὸ θερμανθὲν σῶμα καταψύξαι πρόκειται τοῖς ἰατροῖς, ἀλλ' εἰς τὸ
εὔκρατον μεταστῆσαι. εἰ γὰρ καταψύξειαν, εἰς τὴν ἐναντίαν περιΐσταται
νόσον ἡ διάθεσις. χρεία τοίνυν ἀνθρώπῳ τροφῆς μὲν καὶ ποτοῦ, διὰ τὰς
κενώσεις καὶ διαφορήσεις· ἐσθῆτος δὲ διὰ τὸ μηδεμίαν ἔχειν ἐκ φύσεως
ἰσχυρὰν περιβολήν· οἴκου δέ, διά τε τὰς δυσκρασίας τοῦ περιέχοντος καὶ
διὰ τὰ θηρία· θεραπείας δέ, διὰ τὰς μεταβολὰς τῶν ποιοτήτων καὶ τὴν
αἴσθησιν τὴν ἐνδοθεῖσαν τῷ σώματι. εἰ γὰρ μὴ προσῆν ἡμῖν αἴσθησις,  
οὔτ' ἂν ἠλγοῦμεν, οὔτ' ἂν θεραπείας ἐδεήθημεν μὴ ἀλγοῦντες, καὶ διε-
φθάρημεν ἂν, ἐν ἀγνωσίᾳ τοῦ κακοῦ τὸ πάθος οὐκ ἰώμενοι.
Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 364, line 10

Aetios 293a1 – 295a14

Ἔσχον δὲ ἔννοιαν τούτου (τοῦ θεοῦ) πρῶτον μὲν ἀπὸ τοῦ κάλλους
προσλαμβάνοντες. οὐδὲν γὰρ τῶν καλῶν εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε γίνεται, ἀλλὰ
μετά τινος τέχνης δημιουργούσης. καλὸς δ' ὁ κόσμος· δῆλον δ' ἐκ τοῦ
 402

σχήματος καὶ τοῦ χρώματος καὶ τοῦ μεγέθους καὶ τῆς περὶ τὸν κόσμον
τῶν ἀστέρων ποικιλίας. σφαιροειδὴς δ' ὁ κόσμος· ὃ πάντων τῶν σχημάτων
πρωτεύει· μόνον γὰρ τοῦτο τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ὁμοιοῦται· περιφερὴς
δ' ὢν ἔχει τὰ μέρη περιφερῆ· διὰ τοῦτο γὰρ κατὰ τὸν Πλάτωνα (Tim.
44de) ἐν τῇ κεφαλῇ τὸ ἱερώτατον συνέστηκε νοῦς. καὶ τὸ χρῶμα δὲ καλόν·
κυανώδει γὰρ κέχρωσται, ὃ πορφύρας μέν ἐστι μελάντερον, στίλβουσαν
δ' ἔχει τὴν ποιότητα· καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν τῷ τῆς χροιᾶς συντόνῳ
διακόπτων τηλικαύτην ἀέρος ἀπόστασιν ἐκ τοσούτων διαστημάτων θεω-
ρεῖται. καὶ ἐκ τοῦ μεγέθους καλός· πάντων γὰρ τῶν ὁμογενῶν τὸ ὑπερέχον
καλὸν ὡς ζῷον καὶ δένδρον. ἐπιτελεῖ τὸ κάλλος τοῦ κόσμου καὶ ταῦτα
τὰ φαινόμενα· ὁ μὲν γὰρ λοξὸς κύκλος ἐν οὐρανῷ διαφόροις εἰδώλοις
πεποίκιλται (Arat 545ff.)·

Ποσειδώνιος. Frag. a Frag. 441f, line 23

καὶ ἀνέσεις λαμβάνουσαι. δι' ὃ νέοι μὲν [καὶ] ὀξεῖς καὶ ἰταμοὶ περί τε
τὰς ὀρέξεις διάπυροι καὶ οἰστρώδεις αἵματος πλήθει καὶ θερμότητι, τῶν
δὲ πρεσβυτῶν ἡ περὶ τὸ ἧπαρ ἀρχὴ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ κατασβέννυται καὶ
γίνεται μικρὰ καὶ ἀσθενής, ἰσχύει δὲ μᾶλλον ὁ λόγος τοῦ παθητικοῦ τῷ
σώματι συναπομαραινομένου. τοῦτο δ' ἀμέλει καὶ τὰς τῶν θηρίων ἠθο-
ποιεῖ πρὸς τὰ πάθη φύσεις. οὐ γὰρ ὀρθότητι δοξῶν οὐδὲ φαυλότητι δήπου
τοῖς μὲν ἀλκαὶ καὶ ὁρμαὶ πρὸς τὰ φαινόμενα δεινὰ παρίστανται, τοῖς δ'
ἀμήχανοι πτοῖαι καὶ φυγαὶ τῆς ψυχῆς· ἀλλ' αἱ περὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ πνεῦμα
καὶ τὸ σῶμα δυνάμεις τὰς τῶν παθῶν διαφορὰς ποιοῦσιν, ὥσπερ ἐκ
ῥίζης τοῦ παθητικοῦ τῆς σαρκὸς ἀναβλαστάνοντος καὶ συναναφέροντος
τὴν ποιότητα καὶ τὴν κρᾶσιν. τοῦ δ' ἀνθρώπου ταῖς μὲν παθητικαῖς
ὁρμαῖς τὸ σῶμα συμπαθοῦν καὶ συγκινούμενον ἐλέγχουσιν ὠχρότητες
ἐρυθήματα τρόμοι πηδήσεις καρδίας, διαχύσεις αὖ πάλιν ἐν ἐλπίσιν
ἡδονῶν καὶ προσδοκίαις· ὅταν δὲ μὴ μετὰ πάθους ἀλλ' αὐτὸ καθ' αὑτὸ
κινῆται τὸ διανοητικόν, ἡσυχίαν ἄγει τὸ σῶμα καὶ καθέστηκεν οὔτε
κοινωνοῦν οὔτε μετέχον αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τοῦ φρονοῦντος, εἰ τοῦ παθη-
τικοῦ μὴ συνεφάπτοιτο μηδὲ συμπαραλαμβάνοι τὸ ἄλογον· ὥστε καὶ
τούτῳ δύ' ὄντα δηλοῦσθαι καὶ διαφέροντα ταῖς δυνάμεσιν ἀλλήλων.
 Καθόλου δὲ τῶν ὄντων αὐτοί τέ φασι καὶ δῆλόν ἐστιν ὅτι τὰ μὲν ἕξει
διοικεῖται τὰ δὲ φύσει τὰ δ' ἀλόγῳ ψυχῇ τὰ δὲ καὶ λόγον ἐχούσῃ καὶ διά-
νοιαν, ὧν ὁμοῦ τι πάντων ὁ ἄνθρωπος μετέσχηκε καὶ γέγονεν ἐν πάσαις

Διοσκουρίδης ιατρός. ., De venenis eorumque praecautione et medicatione (=

Alexipharmaca) Sec. Pr, line 24

πωκότων, πρῶτον δίειμι περὶ τοῦ προφυλακτικοῦ τρόπου,

δυςχεροῦς ὄντος, ὡς οἱ ἀρχαῖοι ὑπέλαβον, διὰ τὸ τοὺς λά-
θρα διδόντας οὕτω μηχανᾶσθαι, ὡς καὶ τοὺς ἐμπειροτά-
τους ἐξαπατᾷν· τὰς μὲν γὰρ πικρίας ἐξαιροῦνται τῶν φθαρ-
τικῶν φαρμάκων ταῖς μιγνυμέναις γλυκύτησι· τὰς δὲ δυςω-
δίας ταῖς τῶν ἀρωμάτων καταμίξεσιν ἢ ταῖς τῶν ὑλῶν ἐπ'
ὠφελείᾳ δοκουσῶν προςφέρεσθαι, μάλιστα δ' ἐν ταῖς ἀσθενεί-
αις, ὡς ἀψινθίῳ, ἢ τραγοριγάνῳ, ἢ ὑσσώπῳ, ἢ θύμβρᾳ,
 403

θύμῳ τε καὶ ὀριγάνῳ, ἢ ἀβροτόνῳ, ἢ ἴριδι, ἢ καστορίῳ,  

καὶ εἴ τι δοκεῖ κατάλληλον τοῖς κακουργουμένοις φαρμά-
κοις ἔχειν ποιότητα· ἐπὶ δὲ τῶν πινομένων ἐν οἴνοις
σκληροῖς, ἢ ἐν ζωμοῖς, ἢ ἐν γλυκεῖ, ἢ ἐν μελικράτῳ, ἢ ἐν
γλεύκει, ἢ ἐν χυλοῖς, ἢ ἐν φακῷ, ἢ ἐν ἀλφίτοις, ἢ ἐν ἄλ-
λοις τισὶ τῶν προςφερομένων συσσιτοποιοῦντες· ὅθεν τὸν
ὑποπτεύοντα δεῖ παραιτεῖσθαι τὰ κατηρτυμένα τῶν ἐδε-
σμάτων καὶ πᾶσαν ἐπιτεταμένην ποιότητα γεύσεων, ὅσαι εἰσὶ
διὰ τῶν γλυκέων ἢ ἁλυκῶν ἢ ὀξέων διαφυλάττεσθαι· καὶ
τοὺς δεδιψηκότας ἢ πεινῶντας δι' ἐπιτάσεως μὴ ἀθρόως πί-
νειν ἢ ἐσθίειν, προςέχοντας τῇ ποιότητι τούτων, μάλιστα
δὲ ψυχρὸν ὕδωρ προλαμβάνειν πίνοντας· ἀποπληρωθείσης γ

Διοσκουρίδης ιατρός. ., De venenis eorumque praecautione et medicatione (=

Alexipharmaca) Sec. Pr, line 29

δίας ταῖς τῶν ἀρωμάτων καταμίξεσιν ἢ ταῖς τῶν ὑλῶν ἐπ'

ὠφελείᾳ δοκουσῶν προςφέρεσθαι, μάλιστα δ' ἐν ταῖς ἀσθενεί-
αις, ὡς ἀψινθίῳ, ἢ τραγοριγάνῳ, ἢ ὑσσώπῳ, ἢ θύμβρᾳ,
θύμῳ τε καὶ ὀριγάνῳ, ἢ ἀβροτόνῳ, ἢ ἴριδι, ἢ καστορίῳ,  
καὶ εἴ τι δοκεῖ κατάλληλον τοῖς κακουργουμένοις φαρμά-
κοις ἔχειν ποιότητα· ἐπὶ δὲ τῶν πινομένων ἐν οἴνοις
σκληροῖς, ἢ ἐν ζωμοῖς, ἢ ἐν γλυκεῖ, ἢ ἐν μελικράτῳ, ἢ ἐν
γλεύκει, ἢ ἐν χυλοῖς, ἢ ἐν φακῷ, ἢ ἐν ἀλφίτοις, ἢ ἐν ἄλ-
λοις τισὶ τῶν προςφερομένων συσσιτοποιοῦντες· ὅθεν τὸν
ὑποπτεύοντα δεῖ παραιτεῖσθαι τὰ κατηρτυμένα τῶν ἐδε-
σμάτων καὶ πᾶσαν ἐπιτεταμένην ποιότητα γεύσεων, ὅσαι εἰσὶ
διὰ τῶν γλυκέων ἢ ἁλυκῶν ἢ ὀξέων διαφυλάττεσθαι· καὶ
τοὺς δεδιψηκότας ἢ πεινῶντας δι' ἐπιτάσεως μὴ ἀθρόως πί-
νειν ἢ ἐσθίειν, προςέχοντας τῇ ποιότητι τούτων, μάλιστα
δὲ ψυχρὸν ὕδωρ προλαμβάνειν πίνοντας· ἀποπληρωθείσης γὰρ
τῆς ὀρέξεως, εὐκατάλεπτοι γίνονται τὸ λοιπὸν αἱ ποιότη-
τες· καὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἀσθενούντων, καλῶς παραιτούμεθα τὰς
τῶν δοκούντων ἐπ' ὠφελείᾳ δίδοσθαι φαρμάκων πόσεις,
ἃς εἰςφέρουσιν οἱ κακουργοῦντες τὰ δηλητήρια· ὥςτε διὰ τοῦ-  
το δυςεπιχειρήτους γίνεσθαι τοὺς νοσοῦντας· καὶ ἡ μὲν πρὸς
τὸ μὴ εὐχερῶς ἁλίσκεσθαι πλανωμένους ἔφοδος αὕτη. Ἑτέρα

Διοσκουρίδης ιατρός. ., De venenis eorumque praecautione et medicatione (=

Alexipharmaca) Sec. Pr, line 54

μετ' οἴνου ἢ καλαμίνθης τῶν φύλλων ὁμοίως, ἢ μίλτου τῆς

καλουμένης λημνίας σφραγίδος τὸ αὐτὸ πλῆθος σὺν οἴνῳ·
ἢ πηγάνου φύλλα καὶ καρύων βασιλικῶν τὸ ἐντός· ἢ ἁλῶν
χόνδρον καὶ ἰσχάδας δύο νήστεις προςφερέσθωσαν, καὶ ὑπ'
οὐδενὸς ὁτιοῦν βλαβήσονται φαρμάκου. Καὶ ἀντίδοτα δὲ
προςλαμβανόμενα μετ' οἴνου τὸ αὐτὸ ποιοῦσιν· ὧν ἐστι
ἡ διὰ τοῦ σκίγκου, καὶ ἡ διὰ τῶν αἱμάτων, καὶ ἡ καλου-
μένη μιθριδάτειος.
 404

 Ἀντιπάσχουσι δὲ πολλάκις καὶ ἰδιοσυγκρίσεις σωμάτων,

αἱ προδιαθέσεις διά τινας βρωμάτων ἢ πομάτων ποιότη-  
τας, ἢ πλῆθος οἴνου· ἐκλύουσι γὰρ τὰς ἐνεργείας τῶν
ἐπειςαγομένων φαρμάκων, καὶ τὴν ἀνάδοσιν αὐτῶν κωλύου-
σι, προπεπληρωμένων τῶν πόρων ὑπὸ προληφθείσης
τροφῆς.
 Ἐπειδὴ δὲ καὶ περιστάσεις τινὲς ἐν ἀποδημίᾳ δίχα ἐπι-
βουλῆς πολλάκις ἐπιφέρουσιν ὁμοίους κινδύνους, ἀναγκαῖον
ὑπολαμβάνω καὶ περὶ τούτου διαλαβεῖν· δεήσει γὰρ πρῶτον
μὲν ἐν ὑπαίθροις τόποις, ὡς δυνατὸν, ἕψειν, καὶ ἑτοιμάζειν
τὰ πρὸς βρῶσιν καὶ πόσιν· δεύτερον δ' ἐν ὑποστέγῳ ἐπιμε-
λῶς καταμανθάνειν τὰς ὀροφάς· πολλάκις γὰρ ἐκ τῶν ὑπερ-
κειμένων πίπτει ζωΰφια φθοροποιὰ, ὥςπερ φαλάγγια καὶ ἄλ

Pseudo-Archytas Phil., Frag. a Page 22, line 14

Περὶ τῆς δεκάδος

Περὶ τῶν καθόλου λόγων

 
Nolle fr. 35 p. 27 – 34 Ἀρχύτου Ταραντίνου Περὶ τοῦ καθόλου
λόγου ἤτοι τῶν κατηγοριῶν.
Περὶ τοῦ παντὸς λόγου πειράσομαι γράφειν, οἷς χρώμενος ὁ
ἄνθρωπος ἑρμηνεύς τε γίνεται τῶν πραγμάτων καὶ γνωρίζει τὰ ὄντα
ἀκριβῶς. φημὶ δὲ ἐγὼ λόγον μὲν εἶναι τὸν συγκείμενον ἐκ διανοίας καὶ
λέξεως· καὶ διάνοιαν μὲν εἶναι τὴν σημαινομένην, λέξιν δὲ τὴν
σημαίνουσαν. εἶναι δὲ καὶ τὰ σημαινόμενα καθόλου δέκα καὶ τὰ
σημαίνοντα ἴσα τὸν ἀριθμὸν τούτοις. λέγω δὲ τὰ μὲν σημαινόμενα
οὐσίαν, ποιότητα, ποσότητα, πρός τί πως ἔχον· ἔτι δὲ ποιεῖν, πάσχειν,
ἔχειν, κεῖσθαι, ποῦ, πότε. οὐσία μὲν οὖν ἐστιν οἷον ἄνθρωπος, ἵππος,
πῦρ, ὕδωρ καὶ ἁπλῶς πάντα ὅσα καθ' ἑαυτὰ ὑφέστηκεν· ποιότης δὲ
λευκόν, μέλαν, σπουδαῖον, φαῦλον καὶ ὅσα ἁπλῶς συνυπάρχει τινί·
ποσότης δὲ μνᾶ, τάλαντον, δίπηχυ, τρίπηχυ καὶ ἁπλῶς ὅσα περὶ
ἀριθμὸν καὶ μέτρον τι σημαίνει· πρός τι δέ πως ἔχειν οἷον διπλάσιον,
ἥμισυ, μεῖζον, μεῖον ἢ ἔλαττον καὶ ἁπλῶς ὅσα πρὸς ἄλληλα λέγεται
καὶ οὐκ ἄνευ ἀλλήλων πέφυκεν ὀνομάζεσθαι· ποιεῖν δὲ λέγειν,
τέμνειν, ἁρμόζεσθαι, τεκταίνειν καὶ ἁπλῶς ὅσα ἐνέργειάν τινα περί
τι γινομένην σημείωσιν· πάσχειν δὲ οἷον λέγεσθαι, τέμνεσθαι, ῥυθ-
μίζεσθαι, μαλάττεσθαι καὶ ἁπλῶς ὅσα ὑπό τινος ἑτέρου πέφυκεν

Pseudo-Archytas Phil., Frag. a Page 23, line 5

ἁπλῶς ὅσα μὴ συνυπάρχει μήτε συμπεφυκότα, ἐπίκτητα δὲ τῆς

οὐσίας ἐστίν· κεῖσθαι δὲ οἷον ἑστάναι, κατακεῖσθαι, καθῆσθαι, συγ-
 405

κεκαῦσθαι καὶ ἁπλῶς ὅσα σώματός πως ἔχοντος [κατὰ] πᾶσαν θέσιν
δηλοῦται· ποῦ δὲ οἷον ἐν Τάραντι, ἐν Λακεδαίμονι, ἐν τῇ οἰκίᾳ, ἐν
ἀγορᾷ καὶ ἁπλῶς ὅσα τόπον σημαίνει· πότε δὲ οἷον νῦν, πρότερον καὶ
ἁπλῶς ὅσα χρόνον τινὰ σημαίνει. ‖ πᾶσα ὦν ὠσία φυσικά τε καὶ αἰσθητὰ  
ἤτοι ἐν τούτοις ἢ διὰ τούτων ἢ οὐκ ἄνευ τούτων πέφυκεν τᾷ διανοίᾳ
τῶν ἀνθρώπων ὑποπίπτειν· ‖ καὶ ἐφ' ἑνὸς δὲ τοῦ προτεθέντος ἐφαρμόσαι
πάντα δυνατόν· ὅτε μὲν εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι, ἅμα τῷ
τί ἐστι οὐσίαν ὀνομάζω· ὅτε δὲ εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι
λευκόν, ἅμα ὀνομάζω οὐσίαν τε καὶ ποιότητα αὐτῆς ὁμοῦ δηλῶ· ὅτε δὲ
εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι εʹ ποδῶν, ἅμα τε οὐσίαν ὀνομάζω
καὶ τὴν ποσότητα αὐτῆς δηλῶ· ὅτε δὲ εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον
εἶναι δεσπότην τοῦδε, ἅμα οὐσίαν τε ὀνομάζω καὶ τὴν πρὸς ἕτερον
σχέσιν αὐτῆς τοιάνδε σημαίνω· ὅτε δὲ εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον
εἶναι τέμνοντα, ἅμα τε οὐσίαν ὀνομάζω καὶ τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς δηλῶ·
ὅτε δὲ εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι τεμνόμενον, ἅμα τε οὐσίαν
ὀνομάζω καὶ τὴν διάθεσιν αὐτῆς τὴν ὑφ' ἑτέρου ποιάν τινα γινομένην
σημαίνω· ὅτε δὲ εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι νῦν ἢ πρότερον
γενόμενον, ἅμα οὐσίαν τε ὀνομάζω καὶ χρόνον αὐτῆς σημαίνω· ὅτε δὲ
εἴπω τὸ ὑποκείμενον ἄνθρωπον εἶναι ἐν παλαίστρᾳ, ἅμα τε οὐσίαν

Athenagoras Apol., De resurrectione Chap. 6, sec. 3, line 7

τις τοῖς πράγμασιν ὀνομάσειεν τροφὴν ὡς ἀποβάλλουσαν πᾶν

ὁπόσον ἀλλότριον καὶ βλαβερὸν εἰς τὴν τοῦ τρεφομένου ζῴου
σύστασιν καὶ τὸν πολὺν ἐκεῖνον ὄγκον ἐπεισαχθέντα πρὸς τὴν τῆς
γαστρὸς ἀποπλήρωσιν καὶ τὴν τῆς ὀρέξεως θεραπείαν.
         ἀλλὰ
ταύτην μὲν οὐκ ἄν τις ἀμφισβητήσειεν ἑνοῦσθαι τῷ τρεφομένῳ
σώματι συνδιαπλεκομένην τε καὶ περιπλαττομένην πᾶσι τοῖς
τούτου μέρεσιν καὶ μορίοις· τὴν δ' ἑτέρως ἔχουσαν καὶ παρὰ φύσιν
φθείρεσθαι μὲν ταχέως, ἢν ἐρρωμενεστέρᾳ συμμίξῃ δυνάμει,
φθείρειν δὲ σὺν εὐμαρείᾳ τὴν κρατηθεῖσαν εἴς τε μοχθηροὺς
ἐκτρέπεσθαι χυμοὺς καὶ φαρμακώδεις ποιότητας ὡς μηδὲν οἰκεῖον ἢ
φίλον τῷ τρεφομένῳ σώματι φέρουσαν.
         καὶ τούτου τεκμήριον
μέγιστον τὸ πολλοῖς τῶν τρεφομένων ζῴων ἐκ τούτων ἐπακολου-
θεῖν ἄλγος ἢ κίνδυνον ἢ θάνατον, ἢν ὑπὸ σφοδροτέρας ὀρέξεως τῇ
τροφῇ καταμεμιγμένον συνεφελκύσηταί τι φαρμακῶδες καὶ παρὰ
φύσιν· ὃ δὴ καὶ πάντως φθαρτικὸν ἂν εἴη τοῦ τρεφομένου σώματος,
εἴ γε τρέφεται μὲν τὰ τρεφόμενα τοῖς οἰκείοις καὶ κατὰ φύσιν,
φθείρεται δὲ τοῖς ἐναντίοις.

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 175, line 12

τῆς Στοᾶς δὲ διϊσχυρίζονται, ὅτι οὐδὲν τῶν κατὰ ἀπόφασιν λεγομέ-

νων οὐδενί ἐστιν ἐναντίον· ἦν γὰρ ἂν τῇ ἀρετῇ ἐναντία ἡ οὐκ ἀρετή,
καὶ τῇ κακίᾳ ἐναντία ἡ οὐ κακία, ὑπὸ μὲν τὴν οὐκ ἀρετὴν καὶ τῆς
 406

κακίας πιπτούσης καὶ ἄλλων πολλῶν (καὶ γὰρ λίθου καὶ ἵππου καὶ
πάντων τῶν παρὰ τὴν ἀρετήν) ὑπὸ δὲ τὴν οὐ κακίαν καὶ τῆς ἀρετῆς
καὶ τῶν ἄλλων πάντων. ἔσται οὖν ἑνὶ πάντα ἐναντία, καὶ τὰ αὐτὰ
τῇ ἀρετῇ καὶ τῇ κακίᾳ ἐναντία, εἰ μὴ ἡ ἀρετὴ τῇ κακίᾳ ἐναντία, ἀλλ'
ἡ οὐ κακία· συμβήσεται καὶ σπουδαίοις μέσα ἐναντία εἶναι
καὶ φαύλοις, ἄτοπον δὲ τοῦτο, καὶ μάλιστα εἰ καὶ τὰ αὐτὰ καὶ  
μή. Καὶ τὸ δυοῖν ἐναντίων ὑφ' ὃ μὲν πάντα τὰ ὑποπίπτοντα ποιό-
τητας εἶναι, ὡς ὑπὸ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν, ὑφ' ὃ δὲ καὶ ποιό-
τητας καὶ ποιά, ὡς ὑπὸ τὴν οὐκ ἀρετὴν καὶ τὴν οὐ κακίαν (ὑπὸ ταύ-
τας γὰρ καὶ ποιότητες καὶ ποιὰ καὶ ἐνέργειαι καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἐστι)
καὶ τοῦτό ἐστιν ἀπεμφαῖνον. οὕτως μὲν οὖν καὶ παρὰ τοῖς Στωϊ-
κοῖς διώρισται τά τε ἐναντία καὶ τὰ ἀποφατικῶς ἀντικείμενα.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 102 Δ ed. Bas. οἱ γοῦν Στωϊκοὶ
μόνα τὰ ἀποφατικὰ τοῖς καταφατικοῖς ἀντικεῖσθαι νομίζουσιν.
 Bekkeri Anecd. gr. p. 484. μηδὲ τὸ πρὸς τῶν Στωϊκῶν λεγόμενον
παραλείπωμεν, παρ' οἷς ἐστί τις διαφορὰ ἐν τοῖς κατὰ φύσιν διεζευγμένοις
μαχομένου καὶ ἀντικειμένου· καὶ ἦν μαχόμενον τὸ μὴ δυνάμενον κατὰ τὸ
αὐτὸ παραληφθῆναι, ὑπὲρ οὗ καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εἴρηται· “ἡμέρα ἐστὶν

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 175, line 13

νων οὐδενί ἐστιν ἐναντίον· ἦν γὰρ ἂν τῇ ἀρετῇ ἐναντία ἡ οὐκ ἀρετή,

καὶ τῇ κακίᾳ ἐναντία ἡ οὐ κακία, ὑπὸ μὲν τὴν οὐκ ἀρετὴν καὶ τῆς
κακίας πιπτούσης καὶ ἄλλων πολλῶν (καὶ γὰρ λίθου καὶ ἵππου καὶ
πάντων τῶν παρὰ τὴν ἀρετήν) ὑπὸ δὲ τὴν οὐ κακίαν καὶ τῆς ἀρετῆς
καὶ τῶν ἄλλων πάντων. ἔσται οὖν ἑνὶ πάντα ἐναντία, καὶ τὰ αὐτὰ
τῇ ἀρετῇ καὶ τῇ κακίᾳ ἐναντία, εἰ μὴ ἡ ἀρετὴ τῇ κακίᾳ ἐναντία, ἀλλ'
ἡ οὐ κακία· συμβήσεται καὶ σπουδαίοις μέσα ἐναντία εἶναι
καὶ φαύλοις, ἄτοπον δὲ τοῦτο, καὶ μάλιστα εἰ καὶ τὰ αὐτὰ καὶ  
μή. Καὶ τὸ δυοῖν ἐναντίων ὑφ' ὃ μὲν πάντα τὰ ὑποπίπτοντα ποιό-
τητας εἶναι, ὡς ὑπὸ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν, ὑφ' ὃ δὲ καὶ ποιό-
τητας καὶ ποιά, ὡς ὑπὸ τὴν οὐκ ἀρετὴν καὶ τὴν οὐ κακίαν (ὑπὸ ταύ-
τας γὰρ καὶ ποιότητες καὶ ποιὰ καὶ ἐνέργειαι καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἐστι)
καὶ τοῦτό ἐστιν ἀπεμφαῖνον. οὕτως μὲν οὖν καὶ παρὰ τοῖς Στωϊ-
κοῖς διώρισται τά τε ἐναντία καὶ τὰ ἀποφατικῶς ἀντικείμενα.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 102 Δ ed. Bas. οἱ γοῦν Στωϊκοὶ
μόνα τὰ ἀποφατικὰ τοῖς καταφατικοῖς ἀντικεῖσθαι νομίζουσιν.
 Bekkeri Anecd. gr. p. 484. μηδὲ τὸ πρὸς τῶν Στωϊκῶν λεγόμενον
παραλείπωμεν, παρ' οἷς ἐστί τις διαφορὰ ἐν τοῖς κατὰ φύσιν διεζευγμένοις
μαχομένου καὶ ἀντικειμένου· καὶ ἦν μαχόμενον τὸ μὴ δυνάμενον κατὰ τὸ
αὐτὸ παραληφθῆναι, ὑπὲρ οὗ καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εἴρηται· “ἡμέρα ἐστὶν
ἢ νὺξ ἐστίν” ἢ “φθέγγομαι ἢ σιγῶ” καὶ ἔτι τὰ τούτοις ὅμοια.

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 317, line 2

ἕνωσις; οὐ γὰρ δὴ αὐτὸ ἕν, ἀλλὰ μετοχῇ ἑνότητος.

 Diogenes Laërt. VII 150. οὐσίαν δέ φασι τῶν ὄντων ἁπάν-
των τὴν πρώτην ὕλην, ὡς καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ πρώτῃ τῶν φυ-
σικῶν καὶ Ζήνων. ὕλη δέ ἐστιν ἐξ ἧς ὁτιδηποτοῦν γίνεται. καλεῖται
δὲ διχῶς οὐσία τε καὶ ὕλη, ἥ τε τῶν πάντων καὶ ἡ τῶν ἐπὶ μέρους.
ἡ μὲν οὖν τῶν ὅλων οὔτε πλείων οὔτε ἐλάττων γίνεται, ἡ δὲ τῶν
 407

ἐπὶ μέρους καὶ πλείων καὶ ἐλάττων.

 Chalcidius in Tim. c. 290. Plerique tamen silvam separant ab
essentia, ut Zeno et Chrysippus.
  Stobaeus Eclog. I p. 133, 6 W. (Arii Did. frg. Phys. 20 Diels).
Χρυσίππου Στωϊκοῦ. Τοῖς κατὰ ποιότητα ὑφισταμένην πρώτην
ὕλην· ταύτην δὲ ἀΐδιον, οὔτε αὔξησιν οὔτε μείωσιν ὑπομένουσαν,
διαίρεσιν δὲ καὶ σύγχυσιν ἐπιδεχομένην κατὰ μέρη, ὥστε φθορὰς
γίγνεσθαι [ἐκ] τῶν μερῶν εἴς τινα οὐ κατὰ διαίρεσιν μόνον, ἀλλὰ
κατ' ἀναλογίαν τῇ συγχύσει τινῶν γιγνομένων ἔκ τινων.
 Origenes de oratione Vol. II p. 368, 1 Koe. (p. 246. ed. Delarue).
Τοῖς δὲ ἐπακολουθητικὴν αὐτὴν εἶναι νομίζουσι (scil. τὴν τῶν ἀσωμάτων
οὐσίαν) προηγουμένην δὲ τὴν τῶν σωμάτων ὅροι αὐτῆς οὗτοί εἰσιν· οὐσία
ἐστὶν ἡ πρώτη τῶν ὄντων ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ ὄντα· ἡ τῶν σωμάτων
ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ σώματα· ἡ τῶν ὀνομαζομένων καὶ ἐξ ἧς τὰ ὀνο-
μαζόμενα· ἢ τὸ πρῶτον ὑπόστατον ἄποιον· ἢ τὸ προϋφιστάμενον

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 318, line 11

 Origenes de oratione Vol. II p. 368, 1 Koe. (p. 246. ed. Delarue).

Τοῖς δὲ ἐπακολουθητικὴν αὐτὴν εἶναι νομίζουσι (scil. τὴν τῶν ἀσωμάτων
οὐσίαν) προηγουμένην δὲ τὴν τῶν σωμάτων ὅροι αὐτῆς οὗτοί εἰσιν· οὐσία
ἐστὶν ἡ πρώτη τῶν ὄντων ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ ὄντα· ἡ τῶν σωμάτων
ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ σώματα· ἡ τῶν ὀνομαζομένων καὶ ἐξ ἧς τὰ ὀνο-
μαζόμενα· ἢ τὸ πρῶτον ὑπόστατον ἄποιον· ἢ τὸ προϋφιστάμενον
τοῖς οὖσιν· ἢ τὸ πάσας δεχόμενον τὰς μεταβολάς τε καὶ ἀλλοιώσεις,
αὐτὸ δὲ ἀναλλοίωτον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον· ἢ τὸ ὑπομένον πᾶσαν
ἀλλοίωσιν καὶ μεταβολήν. κατὰ τούτους δὲ ἡ οὐσία ἐστὶν ἄποιός τε καὶ
ἀσχημάτιστος κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ἀλλ' οὐδὲ μέγεθος ἀποτεταγμένον ἔχουσα,
πάσῃ δὲ ἔκκειται ποιότητι καθάπερ ἕτοιμόν τι χωρίον· ποιότητας δὲ διατακ-  
τικῶς λέγουσι τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ποιήσεις κοινῶς, ἐν αἷς εἶναι τὰς κινή-
σεις καὶ τὰς σχέσεις συμβέβηκεν. Οὐδὲ τινὸς γὰρ τούτων κατὰ τὸν ἴδιον
λόγον μετέχειν φασὶ τὴν οὐσίαν, ἀεὶ δὲ τινὸς αὐτῶν ἀχώριστον εἶναι, παθη-
τὴν δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπιδεκτὴν πασῶν τῶν τοῦ ποιοῦντος ἐνεργειῶν ὡς
ἂν ἐκεῖνο ποιῇ καὶ μεταβάλλῃ· ὁ γὰρ συνὼν αὐτῇ τόνος καὶ δι' ὅλων κε-
χωρηκὼς πάσης τε ποιότητος καὶ τῶν περὶ αὐτὴν αἴτιος ἦν οἰκονομιῶν. Δι'
ὅλων τε μεταβλητὴν καὶ δι' ὅλων διαιρετὴν λέγουσιν εἶναι καὶ πᾶσαν οὐσίαν
πάσῃ συγχεῖσθαι δύνασθαι, ἡνωμένην μέντοι.
 Plotinus Ennead. VI lib. I 28 (Vol. II p. 259, 33 Mü.). αἴτιον

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 323, line 6

nes informem eam et sine ulla qualitate constituunt.

 Galenus methodi med. II 7. Vol. X p. 155 K. τὴν γὰρ μικρο-
λογίαν τῶν ὀνομάτων, ἣν ἐκομψεύσαντό τινες τῶν φιλοσόφων – παραιτοῦ-
μαι λέγειν τὰ νῦν.  – λέγω δὲ μικρολογίαν, ἐν ᾗ διαιροῦνται κατὰ
γένη τό τε ὂν καὶ τὸ ὑφεστός.
 Galenus de qualitatibus incorporeis 5. Vol. XIX p. 476 K. πρὸς
δ' οἷς ἔφην ἀτόποις οὐδ' ἡνωμένην ἔτι χρὴ λέγειν ὑπάρχειν τὴν οὐσίαν.
– ἥν τε λέγουσιν οἱ Στωϊκοὶ πρώτην ὕλην καὶ πρώτην οὐσίαν,
ἐξ ἧς φασι τόν τε κόσμον καὶ τῶν ἐν αὐτῷ πραγμάτων ἕκαστον πεποιηκέναι
τὸν Δία, εἰ καθάπερ αἱ ποιότητες σῶμα ἦν, πῶς οὐκ ἦν καὶ αὐτὴ ποιότης
ἢ εἶχέ γε ποιότητα; εἴ τε τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ εἶχε, ἀλλὰ δὴ πάντως
ὑπῆρχε βάρος, ὅπερ φασὶν εἶναι σώματος ἴδιον, πῶς ἁπλῆν ἔτι φασὶ τὴν
πρώτην οὐσίαν, ἀλλ' οὐχὶ σύγκριμα; εἰ δὲ πεπερασμένην εἶναί φασι καὶ πέ-
 408

ρασι κεχρημένην, καὶ σχῆμα δῆλον ὡς ἐκέκτητο, ἄτοπον γάρ ἐστιν ἰδίοις  
περαινόμενον σῶμα πέρασι μὴ μετὰ σχήματος πάντως ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ
συννοοῖτο τοῦτ' αὐτῷ καθ' ὑπόθεσιν· ὥστε εἰ περὶ ὕλην ἦν ταῦθ' ἅπερ
ἔφην πάντα, ταῦτα δ' ἐστί, καθάπερ αὐτοί φασι, σώματα, οὔτε ἄποιος ἦν
δηλαδὴ οὔτε ἁπλῆ.  – ταύτῃ δὲ οὐδὲν ἀμιγὲς ἦν κατ' αὐτούς.
 Galenus de qualitatibus incorporeis 6. Vol. XIX p. 478 K. ὁ
μὲν οὖν ἰατρὸς συντιθεὶς ἐκ πολλῶν φαρμάκων ἕτερον φάρμακον, ἰδίαν ποιό-
τητα πάντων ἐχόντων, ποιὸν ἕτερον ἐκ τῆς μίξεως ποιεῖ, τὸν Δία δ' οὔ

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 323a, line 3

ἢ εἶχέ γε ποιότητα; εἴ τε τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ εἶχε, ἀλλὰ δὴ πάντως

ὑπῆρχε βάρος, ὅπερ φασὶν εἶναι σώματος ἴδιον, πῶς ἁπλῆν ἔτι φασὶ τὴν
πρώτην οὐσίαν, ἀλλ' οὐχὶ σύγκριμα; εἰ δὲ πεπερασμένην εἶναί φασι καὶ πέ-
ρασι κεχρημένην, καὶ σχῆμα δῆλον ὡς ἐκέκτητο, ἄτοπον γάρ ἐστιν ἰδίοις  
περαινόμενον σῶμα πέρασι μὴ μετὰ σχήματος πάντως ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ
συννοοῖτο τοῦτ' αὐτῷ καθ' ὑπόθεσιν· ὥστε εἰ περὶ ὕλην ἦν ταῦθ' ἅπερ
ἔφην πάντα, ταῦτα δ' ἐστί, καθάπερ αὐτοί φασι, σώματα, οὔτε ἄποιος ἦν
δηλαδὴ οὔτε ἁπλῆ.  – ταύτῃ δὲ οὐδὲν ἀμιγὲς ἦν κατ' αὐτούς.
 Galenus de qualitatibus incorporeis 6. Vol. XIX p. 478 K. ὁ
μὲν οὖν ἰατρὸς συντιθεὶς ἐκ πολλῶν φαρμάκων ἕτερον φάρμακον, ἰδίαν ποιό-
τητα πάντων ἐχόντων, ποιὸν ἕτερον ἐκ τῆς μίξεως ποιεῖ, τὸν Δία δ' οὔ
φασι μῖξαι τῇ πρώτῃ οὐσίᾳ καὶ σχηματότητα, οὐδὲ μηκότητα οὐδὲ τῶν ἄλλων
τι συμβεβηκότων. εἰ δὲ μίγνυσιν, ὄντα καὶ αὐτὰ δῆλον ὡς ἀΐδια, ταῦτά
[ἐστιν], πῶς ἔτι λέγουσι μόνην τὴν πρώτην ὕλην ἀΐδιον τὴν ἄποιον, οὐχὶ
δὲ καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας καὶ πάντα τὰ συμβαίνοντα. οὐδὲ γὰρ ποιητὴν
εἶναί φασι, καθάπερ τινὰ χειροτέχνην, τὸν Δία, ἀλλ' ὅλον δι' ὅλης τῆς ὕλης
διεληλυθότα πάντων δημιουργὸν γεγονέναι. τήν τε πηλικότητα τοῦ θείου
πυρὸς καὶ τὰ ἐπὶ μέρους τῇ πηλικότητι συμβεβηκότα, τό τε μῆκος καὶ πλά-
τος καὶ βάθος, καὶ πρὸς τούτοις τὸ λογικὸν αὐτοῦ καὶ τὴν μακαριότητα, εἰ
μὲν οὐσίας εἶναι φήσουσι καὶ σωματικὰς αὐτὰς ἐροῦσιν, ἐκ σωμάτων δῆλον
ὡς ἦν ὁ Ζεὺς συνεστηκὼς καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἦν, ἀλλὰ καὶ σύγκριμα. εἰ δὲ

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 388, line 2

 Aëtius Plac. IV 20,2. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ σῶμα τὴν φωνήν· πᾶν

γὰρ τὸ δρῶν ἢ καὶ ποιοῦν σῶμα· ἡ δὲ φωνὴ ποιεῖ καὶ δρᾷ· ἀκούομεν γὰρ
αὐτῆς καὶ αἰσθανόμεθα προσπιπτούσης τῇ ἀκοῇ καὶ ἐκτυπούσης καθάπερ
δακτυλίου εἰς κηρόν. ἔτι πᾶν τὸ κινοῦν καὶ ἐνοχλοῦν σῶμά ἐστι· κινεῖ δὲ
ἡμᾶς ἡ εὐμουσία, ἐνοχλεῖ δὲ ἡ ἀμουσία. ἔτι πᾶν τὸ κινούμενον σῶμά ἐστι·
κινεῖται δὲ ἡ φωνὴ καὶ προσπίπτει εἰς τοὺς λείους τόπους καὶ ἀντανακλᾶται
καθάπερ ἐπὶ τῆς σφαίρας τῆς βαλλομένης εἰς τοῖχον· ἐν γοῦν ταῖς κατ'
Αἴγυπτον πυραμίσιν ἔνδον μία φωνὴ ῥηγνυμένη τέτταρας ἢ καὶ πέντε ἤχους
ἀπεργάζεται.
 Simplicius in Aristot. categorias f. 54 B. ed. Bas. οἱ δὲ τινὰς
μὲν ἀνῄρουν ποιότητας, τινὰς δὲ κατελίμπανον. τῶν δὲ ὑπόστασιν αὐταῖς
διδόντων, οἱ μὲν πάσας ἡγοῦντο ἀσωμάτους, ὥσπερ οἱ ἀρχαῖοι· οἱ δὲ τῶν
μὲν ἀσωμάτων ἀσωμάτους, τῶν δὲ σωμάτων σωματικὰς ὥσπερ οἱ Στωϊκοί.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 56 Δ ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ
τῶν μὲν σωμάτων σωματικάς, τῶν δὲ ἀσωμάτων ἀσωμάτους εἶναι λέγουσι
τὰς ποιότητας. σφάλλονται δὲ ἀπὸ τοῦ ἡγεῖσθαι τὰ αἴτια τοῖς ἀποτελου-
μένοις ἀφ' ἑαυτῶν ὁμοούσια εἶναι καὶ ἀπὸ τοῦ κοινὸν λόγον τῆς αἰτίας ἐπί
τε τῶν σωμάτων καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων ὑποτίθεσθαι. πῶς δὲ καὶ πνευ-
ματικὴ ἡ οὐσία ἔσται τῶν σωματικῶν ποιοτήτων, αὐτοῦ τοῦ πνεύ-
 409

ματος συνθέτου ὄντος καὶ ἐκ πλειόνων συνεστηκότος, μεριστοῦ τε ὑπάρχοντος

καὶ ἐπίκτητον ἔχοντος τὴν ἕνωσιν, ὥστε οὐ κατ' οὐσίαν ἔχειν τὸ συνηνῶσθαι

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 389, line 3

κινεῖται δὲ ἡ φωνὴ καὶ προσπίπτει εἰς τοὺς λείους τόπους καὶ ἀντανακλᾶται
καθάπερ ἐπὶ τῆς σφαίρας τῆς βαλλομένης εἰς τοῖχον· ἐν γοῦν ταῖς κατ'
Αἴγυπτον πυραμίσιν ἔνδον μία φωνὴ ῥηγνυμένη τέτταρας ἢ καὶ πέντε ἤχους
ἀπεργάζεται.
 Simplicius in Aristot. categorias f. 54 B. ed. Bas. οἱ δὲ τινὰς
μὲν ἀνῄρουν ποιότητας, τινὰς δὲ κατελίμπανον. τῶν δὲ ὑπόστασιν αὐταῖς
διδόντων, οἱ μὲν πάσας ἡγοῦντο ἀσωμάτους, ὥσπερ οἱ ἀρχαῖοι· οἱ δὲ τῶν
μὲν ἀσωμάτων ἀσωμάτους, τῶν δὲ σωμάτων σωματικὰς ὥσπερ οἱ Στωϊκοί.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 56 Δ ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ
τῶν μὲν σωμάτων σωματικάς, τῶν δὲ ἀσωμάτων ἀσωμάτους εἶναι λέγουσι
τὰς ποιότητας. σφάλλονται δὲ ἀπὸ τοῦ ἡγεῖσθαι τὰ αἴτια τοῖς ἀποτελου-
μένοις ἀφ' ἑαυτῶν ὁμοούσια εἶναι καὶ ἀπὸ τοῦ κοινὸν λόγον τῆς αἰτίας ἐπί
τε τῶν σωμάτων καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων ὑποτίθεσθαι. πῶς δὲ καὶ πνευ-
ματικὴ ἡ οὐσία ἔσται τῶν σωματικῶν ποιοτήτων, αὐτοῦ τοῦ πνεύ-
ματος συνθέτου ὄντος καὶ ἐκ πλειόνων συνεστηκότος, μεριστοῦ τε ὑπάρχοντος
καὶ ἐπίκτητον ἔχοντος τὴν ἕνωσιν, ὥστε οὐ κατ' οὐσίαν ἔχειν τὸ συνηνῶσθαι
οὐδὲ πρώτως ἀφ' ἑαυτοῦ; πῶς οὖν ἂν τοῖς ἄλλοις τοῦτο παρέχοι τὸ συν-
έχεσθαι;

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 390, line 20

αναλύτως εἴτε εὐαναλύτως ἔχει. κατὰ τοῦτο δὲ οὐ μόνον ὁ φρόνιμος καὶ ὁ

πὺξ προτείνων, ἀλλὰ καὶ ὁ τρέχων ποιοί. καθ' ἕτερον δὲ καθ' ὃ οὐκέτι
τὰς κινήσεις περιελάμβανον, ἀλλὰ μόνον τὰς σχέσεις· ὃ δὴ καὶ ὡρίζοντο τὸ
ἰσχόμενον κατὰ διαφοράν, οἷός ἐστιν ὁ φρόνιμος καὶ ὁ προβεβλημένος.
καὶ τούτων δὲ τῶν ἐμμόνως ἰσχομένων κατὰ διαφορὰν οἱ μὲν ἀπηρτισμένως
κατὰ τὴν ἐκφορὰν αὐτῶν καὶ τὴν ἐπίνοιαν εἰσὶ τοιοῦτοι, οἱ δὲ οὐκ
ἀπηρτισμένως. καὶ τούτους μὲν παρῃτοῦντο· τοὺς δὲ ἀπαρτίζοντας καὶ
ἐμμόνους ὄντας κατὰ διαφορὰν ποιοὺς ἐτίθεντο. ἀπαρτίζειν δὲ
κατὰ τὴν ἐκφορὰν ἔλεγον τοὺς τῇ ποιότητι συνεξισουμένους, ὡς τὸν γραμ-
ματικὸν καὶ τὸν φρόνιμον. οὔτε γὰρ πλεονάζει οὔτε ἐλλείπει τούτων ἑκάτερος
παρὰ τὴν ποιότητα· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φίλοψος καὶ ὁ φίλοινος. οἱ μέντοι
περὶ τὰς ἐνεργείας τοιοῦτοι, ὥσπερ ὁ ὀψοφάγος καὶ ὁ οἰνόφλυξ, ἔχοντες μέρη  
τοιαῦτα, δι' ὧν ἀπολαύουσιν, οὕτως λέγονται. διὸ καὶ εἰ μέν τις ὀψοφάγος,
καὶ φίλοψος πάντως· εἰ δὲ φίλοψος, οὐ πάντως ὀψοφάγος. ἐπιλειπόντων
γὰρ τῶν μερῶν δι' ὧν ὀψοφαγεῖ, τῆς μὲν ὀψοφαγίας ἀπολέλυται, τὴν δὲ
φίλοψον ἕξιν οὐκ ἀνῄρηκε. τριχῶς οὖν τοῦ ποιοῦ λεγομένου, ἡ ποιότης
κατὰ τὸ τελευταῖον ποιὸν συναπαρτίζει πρὸς τὸ ποιόν. διὸ καὶ ὅταν ὁρί-
ζωνται τὴν ποιότητα σχέσιν ποιοῦ, οὕτως ἀκουστέον τοῦ ὅρου, ὡς τοῦ
τρίτου ποιοῦ παραλαμβανομένου. μοναχῶς μὲν γὰρ ἡ ποιότης λέγεται κατ'
αὐτοὺς τοὺς Στωϊκούς, τριχῶς δὲ ὁ ποιός.

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 390, line 27

ἐμμόνους ὄντας κατὰ διαφορὰν ποιοὺς ἐτίθεντο. ἀπαρτίζειν δὲ

κατὰ τὴν ἐκφορὰν ἔλεγον τοὺς τῇ ποιότητι συνεξισουμένους, ὡς τὸν γραμ-
 410

ματικὸν καὶ τὸν φρόνιμον. οὔτε γὰρ πλεονάζει οὔτε ἐλλείπει τούτων ἑκάτερος
παρὰ τὴν ποιότητα· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φίλοψος καὶ ὁ φίλοινος. οἱ μέντοι
περὶ τὰς ἐνεργείας τοιοῦτοι, ὥσπερ ὁ ὀψοφάγος καὶ ὁ οἰνόφλυξ, ἔχοντες μέρη  
τοιαῦτα, δι' ὧν ἀπολαύουσιν, οὕτως λέγονται. διὸ καὶ εἰ μέν τις ὀψοφάγος,
καὶ φίλοψος πάντως· εἰ δὲ φίλοψος, οὐ πάντως ὀψοφάγος. ἐπιλειπόντων
γὰρ τῶν μερῶν δι' ὧν ὀψοφαγεῖ, τῆς μὲν ὀψοφαγίας ἀπολέλυται, τὴν δὲ
φίλοψον ἕξιν οὐκ ἀνῄρηκε. τριχῶς οὖν τοῦ ποιοῦ λεγομένου, ἡ ποιότης
κατὰ τὸ τελευταῖον ποιὸν συναπαρτίζει πρὸς τὸ ποιόν. διὸ καὶ ὅταν ὁρί-
ζωνται τὴν ποιότητα σχέσιν ποιοῦ, οὕτως ἀκουστέον τοῦ ὅρου, ὡς τοῦ
τρίτου ποιοῦ παραλαμβανομένου. μοναχῶς μὲν γὰρ ἡ ποιότης λέγεται κατ'
αὐτοὺς τοὺς Στωϊκούς, τριχῶς δὲ ὁ ποιός.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 55 E ed. Bas. Καὶ οἱ Στωϊκοὶ
δὲ κατὰ τὰς αὑτῶν ὑποθέσεις τὴν αὐτὴν ἂν ἀπορίαν προσαγάγοιεν τῷ λέ-
γοντι λόγῳ, κατὰ ποιότητα πάντα τὰ ποιὰ λέγεσθαι. τὰς γὰρ ποιότητας
ἑκτὰ λέγοντες οὗτοι, ἐπὶ τῶν ἡνωμένων μόνων ἑκτὰ ἀπολείπουσιν·
ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ συναφήν, οἷον νεώς, καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ διάστασιν, οἷον
στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευματικόν τι ἓν ἐπ' αὐτῶν
μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ
ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων.

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 391, line 3

τοιαῦτα, δι' ὧν ἀπολαύουσιν, οὕτως λέγονται. διὸ καὶ εἰ μέν τις ὀψοφάγος,
καὶ φίλοψος πάντως· εἰ δὲ φίλοψος, οὐ πάντως ὀψοφάγος. ἐπιλειπόντων
γὰρ τῶν μερῶν δι' ὧν ὀψοφαγεῖ, τῆς μὲν ὀψοφαγίας ἀπολέλυται, τὴν δὲ
φίλοψον ἕξιν οὐκ ἀνῄρηκε. τριχῶς οὖν τοῦ ποιοῦ λεγομένου, ἡ ποιότης
κατὰ τὸ τελευταῖον ποιὸν συναπαρτίζει πρὸς τὸ ποιόν. διὸ καὶ ὅταν ὁρί-
ζωνται τὴν ποιότητα σχέσιν ποιοῦ, οὕτως ἀκουστέον τοῦ ὅρου, ὡς τοῦ
τρίτου ποιοῦ παραλαμβανομένου. μοναχῶς μὲν γὰρ ἡ ποιότης λέγεται κατ'
αὐτοὺς τοὺς Στωϊκούς, τριχῶς δὲ ὁ ποιός.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 55 E ed. Bas. Καὶ οἱ Στωϊκοὶ
δὲ κατὰ τὰς αὑτῶν ὑποθέσεις τὴν αὐτὴν ἂν ἀπορίαν προσαγάγοιεν τῷ λέ-
γοντι λόγῳ, κατὰ ποιότητα πάντα τὰ ποιὰ λέγεσθαι. τὰς γὰρ ποιότητας
ἑκτὰ λέγοντες οὗτοι, ἐπὶ τῶν ἡνωμένων μόνων ἑκτὰ ἀπολείπουσιν·
ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ συναφήν, οἷον νεώς, καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ διάστασιν, οἷον
στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευματικόν τι ἓν ἐπ' αὐτῶν
μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ
ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων. ὡς
γὰρ εἷς γραμματικὸς ἐκ ποιᾶς ἀναλήψεως καὶ συγγυμνασίας ἐμμόνως ἔχει
κατὰ διαφοράν, οὕτως καὶ ὁ χορὸς ἐκ ποιᾶς μελέτης ἐμμόνως ἔχει κατὰ δια-
φοράν. διὸ ποιὰ μὲν ὑπάρχει διὰ τὴν κατάταξιν καὶ τὴν πρὸς ἓν ἔργον
συνέργειαν· δίχα δὲ ποιότητός ἐστι ποιά. ἕξις γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστιν·
οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις καὶ μηδεμίαν ἐχούσαις συμφυῆ πρὸς
Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 391, line 16

στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευματικόν τι ἓν ἐπ' αὐτῶν

μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ
ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων. ὡς
γὰρ εἷς γραμματικὸς ἐκ ποιᾶς ἀναλήψεως καὶ συγγυμνασίας ἐμμόνως ἔχει
κατὰ διαφοράν, οὕτως καὶ ὁ χορὸς ἐκ ποιᾶς μελέτης ἐμμόνως ἔχει κατὰ δια-
φοράν. διὸ ποιὰ μὲν ὑπάρχει διὰ τὴν κατάταξιν καὶ τὴν πρὸς ἓν ἔργον
συνέργειαν· δίχα δὲ ποιότητός ἐστι ποιά. ἕξις γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστιν·
 411

οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις καὶ μηδεμίαν ἐχούσαις συμφυῆ πρὸς
ἀλλήλας ἕνωσίν ἐστι ποιότης ἢ ἕξις. εἰ δὲ ποιοῦ ὄντος οὐκ ἔστι ποιότης,
οὐ συναπαρτίζειν ταῦτα ἀλλήλοις φαῖεν ἄν, οὐδὲ δυνατόν ἐστι διὰ τοῦ ποιοῦ
τὴν ποιότητα ἀποδίδοσθαι. πρὸς δὲ ταῦτα δυνατὸν μὲν λέγειν, ὡς ἀσώματον
ὂν τὸ εἶδος ἓν καὶ τὸ αὐτὸ διατείνει ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, πανταχοῦ τὸ αὐτὸ
ὑπάρχον ὅλον. εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται καὶ ποιότης μία διήκουσα διὰ τῶν διεστη-
κότων καὶ συναπτομένων ποιῶν. εἰ μέντοι τοιαύτην τις τὴν ὑπόθεσιν ὡς
ἀπεξενωμένην τὴς Στωϊκῆς αἱρέσεως μὴ προσδέχοιτο, ἔστιν ἰσχυρῶς ἀπο-
μάχεσθαι etc.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 70 E ed. Bas. καὶ οἱ Στωϊκοὶ
δὲ ποιότητας ποιοτήτων ποιοῦσιν, ἑαυτῶν ποιοῦντες ἑκτὰς ἕξεις.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 61 B ed. bas. Ἄξιον δὲ καὶ τὴν
τῶν Στωϊκῶν συνήθειαν πάντων περὶ τὰ ὀνόματα ταῦτα καταμαθεῖν. δο-
κοῦσι γὰρ οὗτοι τισὶν ἀνάπαλιν τῷ Ἀριστοτέλει τὴν διάθεσιν τῆς ἕξεως μονι

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 392, line 2

οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις καὶ μηδεμίαν ἐχούσαις συμφυῆ πρὸς
ἀλλήλας ἕνωσίν ἐστι ποιότης ἢ ἕξις. εἰ δὲ ποιοῦ ὄντος οὐκ ἔστι ποιότης,
οὐ συναπαρτίζειν ταῦτα ἀλλήλοις φαῖεν ἄν, οὐδὲ δυνατόν ἐστι διὰ τοῦ ποιοῦ
τὴν ποιότητα ἀποδίδοσθαι. πρὸς δὲ ταῦτα δυνατὸν μὲν λέγειν, ὡς ἀσώματον
ὂν τὸ εἶδος ἓν καὶ τὸ αὐτὸ διατείνει ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, πανταχοῦ τὸ αὐτὸ
ὑπάρχον ὅλον. εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται καὶ ποιότης μία διήκουσα διὰ τῶν διεστη-
κότων καὶ συναπτομένων ποιῶν. εἰ μέντοι τοιαύτην τις τὴν ὑπόθεσιν ὡς
ἀπεξενωμένην τὴς Στωϊκῆς αἱρέσεως μὴ προσδέχοιτο, ἔστιν ἰσχυρῶς ἀπο-
μάχεσθαι etc.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 70 E ed. Bas. καὶ οἱ Στωϊκοὶ
δὲ ποιότητας ποιοτήτων ποιοῦσιν, ἑαυτῶν ποιοῦντες ἑκτὰς ἕξεις.
 Simplicius in Aristot. categ. f. 61 B ed. bas. Ἄξιον δὲ καὶ τὴν
τῶν Στωϊκῶν συνήθειαν πάντων περὶ τὰ ὀνόματα ταῦτα καταμαθεῖν. δο-
κοῦσι γὰρ οὗτοι τισὶν ἀνάπαλιν τῷ Ἀριστοτέλει τὴν διάθεσιν τῆς ἕξεως μονι-
μωτέραν ἡγεῖσθαι. τὸ δὲ ἀφορμὴν μὲν ἔχει τῆς τοιαύτης ὑπονοίας, οὐ μέν-
τοι κατὰ τὸ μονιμώτερον ἢ μὴ παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς ἡ τούτων εἴληπται
διαφορά, ἀλλὰ κατ' ἄλλας διαθέσεις. καὶ γὰρ τὰς μὲν ἕξεις ἐπιτείνεσθαί
φασι δύνασθαι καὶ ἀνίεσθαι· τὰς δὲ διαθέσεις ἀνεπιτάτους εἶναι καὶ ἀνα-
νέτους. διὸ καὶ τὴν εὐθύτητα τῆς ῥάβδου, κἂν εὐμετάβολος ᾖ, δυναμένη
κάμπτεσθαι, διάθεσιν εἶναί φασι. μὴ γὰρ ἀνεθῆναι ἢ ἐπιταθῆναι

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 394, line 8

ἀφ' ἑαυτοῦ τὴν ἐνέργειαν παρέχοιτο τοῦ εἶναι τοιόνδε, τότε ἂν εἴη ἐν ἕξει,
ὥσπερ ὁ πηλὸς εἰς ὄστρακον μεταβαλών. αὐτὸς γὰρ ἀφ' ἑαυτοῦ τοιόσδε γέ-
γονεν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως ἱστορείσθω.
 Alexander Aphrod. de anima p. 17, 15 Bruns. ἀλλ' οὐδὲ κατὰ
τοὺς λέγοντας πᾶν σῶμα ἢ ὕλην ἢ ἐξ ὕλης εἶναι (ὡς τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς
δοκεῖ) εἴη ἂν τὸ εἶδος σῶμα.
 p. 17, 21. εἰ γὰρ οὕτως λέγοιεν τὸ εἶδος ἐξ ὕλης τε καὶ εἴδους, οὐχ
ὡς ἐξ ἄλλου τινὸς εἴδους, ἀλλ' ὡς αὐτοῦ σὺν ὕλῃ τὸ εἶναι ἔχοντος, οὐδ' ἂν
ἡ ὕλη κατ' αὐτοὺς ἄποιος εἴη κατὰ τὸν αὑτῆς λόγον etc.
 p. 18, 7. ἔτι δὲ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ τὴν ὕλην λέγειν ἐν τῷ τὸ εἶδος
καὶ τὴν ποιότητα λαμβάνειν καὶ ὕλην τινα προσλαμβάνειν; ὃ ἀναγκαῖόν ἐστι
λέγειν τοῖς τὸ εἶδός τε καὶ τὴν ποιότητα σῶμα ἔνυλον λέγουσιν.
 412

 Simplicius in Aristot. de anima p. 217, 36 Hayd. εἴ γε καὶ

ἐπὶ τῶν συνθέτων τὸ ἀτομωθὲν ὑπάρχει εἶδος, καθ' ὃ ἰδίως παρὰ τοῖς
ἐκ τῆς Στοᾶς λέγεται ποιόν, ὃ καὶ ἀθρόως ἐπιγίνεται καὶ αὖ ἀπογίνε-
ται καὶ τὸ αὐτὸ ἐν παντὶ τῷ τοῦ συνθέτου βίῳ διαμένει, καίτοι τῶν μορίων
ἄλλων ἄλλοτε γινομένων τε καὶ φθειρομένων.  
 Plutarchus de comm. not. cp. 36 p. 1077d. ἐκεῖνα δ' ὄντως
παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν, ἃ λέγουσιν οὗτοι καὶ πλάττουσιν “ἐπὶ μιᾶς
οὐσίας δύο ἰδίως γενέσθαι ποιοὺς καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἕνα ποιὸν
ἰδίως ἔχουσαν ἐπιόντος ἑτέρου δέχεσθαι καὶ διαφυλάττειν ὁμοίως

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 473, line 16

μένων καὶ παρατιθεμένων ἀλλήλαις, ὥς φησιν, καθ' ἁρμήν, σῳζούσης

ἑκάστης αὐτῶν ἐν τῇ τοιαύτῃ παραθέσει κατὰ τὴν περιγραφὴν τὴν
οἰκείαν οὐσίαν τε καὶ ποιότητα, ὡς ἐπὶ κυάμων, φέρε εἰπεῖν, καὶ πυ-
ρῶν ἐν τῇ παρ' ἀλλήλους θέσει γίνεται. τὰς δέ τινας συγχύσει,
δι' ὅλων τῶν τε οὐσιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἐν αὐταῖς ποιοτήτων συμφθει-
ρομένων ἀλλήλαις, ὡς γίνεσθαί φησιν ἐπὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων,
κατὰ σύμφθαρσιν τῶν μιγνυμένων ἄλλου τινὸς ἐξ αὐτῶν γεννωμένου
σώματος. τὰς δέ τινας γίνεσθαι μίξεις λέγει, δι' ὅλων τινῶν οὐσιῶν
τε καὶ τῶν τούτων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτεινομένων ἀλλήλαις μετὰ τοῦ
τὰς ἐξ ἀρχῆς οὐσίας τε καὶ ποιότητας σῴζειν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιᾷδε·
ἥν τινα τῶν μίξεων κρᾶσιν ἰδίως εἶναι λέγει. τὴν γὰρ δύο ἢ καὶ
πλειόνων τινῶν σωμάτων ὅλων δι' ὅλων ἀντιπαρέκτασιν ἀλλήλοις οὕ-
τως ὡς σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιαύτῃ τήν τε οἰκείαν
οὐσίαν καὶ τὰς ἐν αὐτῇ ποιότητας λέγει κρᾶσιν εἶναι μόνην τῶν
μίξεων· εἶναι γὰρ ἴδιον τῶν κεκραμένων τὸ δύνασθαι χωρίζεσθαι
πάλιν ἀπ' ἀλλήλων, ὃ μόνως γίνεσθαι τῷ σῴζειν ἐν τῇ μίξει τὰ κε-
κραμένα τὰς αὑτῶν φύσεις.  – Τὸ δὲ ταύτας τὰς διαφορὰς εἶναι τῆς
μίξεως, πειρᾶται πιστοῦσθαι διὰ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, μάλιστα δὲ κρι-
τήρια τῆς ἀληθείας φησὶν ἡμᾶς παρὰ τῆς φύσεως λαβεῖν ταύτας. ἄλ-
λην γοῦν φαντασίαν ἔχειν ἡμᾶς τῶν καθ' ἁρμὴν συγκειμένων καὶ

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 473, line 20

δι' ὅλων τῶν τε οὐσιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἐν αὐταῖς ποιοτήτων συμφθει-
ρομένων ἀλλήλαις, ὡς γίνεσθαί φησιν ἐπὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων,
κατὰ σύμφθαρσιν τῶν μιγνυμένων ἄλλου τινὸς ἐξ αὐτῶν γεννωμένου
σώματος. τὰς δέ τινας γίνεσθαι μίξεις λέγει, δι' ὅλων τινῶν οὐσιῶν
τε καὶ τῶν τούτων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτεινομένων ἀλλήλαις μετὰ τοῦ
τὰς ἐξ ἀρχῆς οὐσίας τε καὶ ποιότητας σῴζειν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιᾷδε·
ἥν τινα τῶν μίξεων κρᾶσιν ἰδίως εἶναι λέγει. τὴν γὰρ δύο ἢ καὶ
πλειόνων τινῶν σωμάτων ὅλων δι' ὅλων ἀντιπαρέκτασιν ἀλλήλοις οὕ-
τως ὡς σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιαύτῃ τήν τε οἰκείαν
οὐσίαν καὶ τὰς ἐν αὐτῇ ποιότητας λέγει κρᾶσιν εἶναι μόνην τῶν
μίξεων· εἶναι γὰρ ἴδιον τῶν κεκραμένων τὸ δύνασθαι χωρίζεσθαι
πάλιν ἀπ' ἀλλήλων, ὃ μόνως γίνεσθαι τῷ σῴζειν ἐν τῇ μίξει τὰ κε-
κραμένα τὰς αὑτῶν φύσεις.  – Τὸ δὲ ταύτας τὰς διαφορὰς εἶναι τῆς
μίξεως, πειρᾶται πιστοῦσθαι διὰ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, μάλιστα δὲ κρι-
τήρια τῆς ἀληθείας φησὶν ἡμᾶς παρὰ τῆς φύσεως λαβεῖν ταύτας. ἄλ-
 413

λην γοῦν φαντασίαν ἔχειν ἡμᾶς τῶν καθ' ἁρμὴν συγκειμένων καὶ
ἄλλην τῶν συγκεχυμένων τε καὶ συνεφθαρμένων καὶ ἄλλην τῶν κε-
κραμένων τε καὶ ἀλλήλοις δι' ὅλων ἀντιπαρεκτεινομένων οὕτως ὡς
σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν τὴν οἰκείαν φύσιν· ἣν διαφορὰν φαντασιῶν
οὐκ ἂν εἴχομεν, εἰ πάντα τὰ ὁπωσοῦν μιγνύμενα παρέκειτο ἀλλήλοις

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 473, line 37

ἄλλην τῶν συγκεχυμένων τε καὶ συνεφθαρμένων καὶ ἄλλην τῶν κε-

κραμένων τε καὶ ἀλλήλοις δι' ὅλων ἀντιπαρεκτεινομένων οὕτως ὡς
σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν τὴν οἰκείαν φύσιν· ἣν διαφορὰν φαντασιῶν
οὐκ ἂν εἴχομεν, εἰ πάντα τὰ ὁπωσοῦν μιγνύμενα παρέκειτο ἀλλήλοις
καθ' ἁρμήν. τὴν δὲ τοιαύτην ἀντιπαρέκτασιν τῶν κιρναμένων ὑπο-  
λαμβάνει γίνεσθαι χωρούντων δι' ἀλλήλων τῶν κιρναμένων σωμάτων,
ὡς μηδὲν μόριον ἐν αὐτοῖς εἶναι μὴ μετέχον πάντων τῶν ἐν τῷ τοι-
ούτῳ μίγματι· οὐκέτι γὰρ ἄν, εἰ μὴ τοῦτο εἴη, κρᾶσιν ἀλλὰ παράθεσιν
τὸ γινόμενον εἶναι.  – Τοῦ δὲ τοῦτο οἴεσθαι γίνεσθαι πίστεις φέ-
ρουσιν οἱ προϊστάμενοι τῆσδε τῆς δόξης τό τε πολλὰ τῶν σωμάτων
σῴζειν τὰς ἑαυτῶν ποιότητας ἐπί τ' ἐλαττόνων ἐναργῶν ὄγκων καὶ
ἐπὶ μειζόνων ὄντα· ὡς ὁρᾶν ἔστιν ἐπὶ τοῦ λιβανωτοῦ, ὃς ἐν τῷ θυ-
μιᾶσθαι λεπτυνόμενος ἐπὶ πλεῖστον τὴν αὑτοῦ φυλάσσει ποιότητα·
ἔτι τε πολλὰ εἶναι, ἃ καθ' ἑαυτὰ μὴ οἷά τε ὄντα ἐπί τι ἐλθεῖν μέγεθος
ὑπ' ἄλλων βοηθούμενα ἐπ' αὐτὸ πρόεισι· τὸν γοῦν χρυσὸν ὑπό τινων
μιγνυμένων φαρμάκων ἐπὶ πλεῖστον χεῖσθαί τε καὶ λεπτύνεσθαι, ἐφ'
ὅσον καθ' αὑτὸν ἐλαυνόμενος οὐκ ἐδύνατο. Καὶ ἡμεῖς δέ, ἃ καθ'
αὑτοὺς ὄντες οὐκ ἔσμεν οἷοί τε ἐνεργεῖν, σὺν ἄλλοις ἐνεργοῦμεν. τούς
τε γὰρ ποταμοὺς διαβαίνομεν ἀλλήλων ἐφαπτόμενοι, οὓς οὐχ οἷοί τε
ἐσμὲν διαβαίνειν καθ' αὑτούς, καὶ βάρη τινὰ φέρομεν μετ' ἄλλων, ὧν
τὸ ἐπιβάλλον ἡμῖν μέρος, μόνοι γενόμενοι, φέρειν οὐ δυνάμεθα.

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 473, line 39

σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν τὴν οἰκείαν φύσιν· ἣν διαφορὰν φαντασιῶν

οὐκ ἂν εἴχομεν, εἰ πάντα τὰ ὁπωσοῦν μιγνύμενα παρέκειτο ἀλλήλοις
καθ' ἁρμήν. τὴν δὲ τοιαύτην ἀντιπαρέκτασιν τῶν κιρναμένων ὑπο-  
λαμβάνει γίνεσθαι χωρούντων δι' ἀλλήλων τῶν κιρναμένων σωμάτων,
ὡς μηδὲν μόριον ἐν αὐτοῖς εἶναι μὴ μετέχον πάντων τῶν ἐν τῷ τοι-
ούτῳ μίγματι· οὐκέτι γὰρ ἄν, εἰ μὴ τοῦτο εἴη, κρᾶσιν ἀλλὰ παράθεσιν
τὸ γινόμενον εἶναι.  – Τοῦ δὲ τοῦτο οἴεσθαι γίνεσθαι πίστεις φέ-
ρουσιν οἱ προϊστάμενοι τῆσδε τῆς δόξης τό τε πολλὰ τῶν σωμάτων
σῴζειν τὰς ἑαυτῶν ποιότητας ἐπί τ' ἐλαττόνων ἐναργῶν ὄγκων καὶ
ἐπὶ μειζόνων ὄντα· ὡς ὁρᾶν ἔστιν ἐπὶ τοῦ λιβανωτοῦ, ὃς ἐν τῷ θυ-
μιᾶσθαι λεπτυνόμενος ἐπὶ πλεῖστον τὴν αὑτοῦ φυλάσσει ποιότητα·
ἔτι τε πολλὰ εἶναι, ἃ καθ' ἑαυτὰ μὴ οἷά τε ὄντα ἐπί τι ἐλθεῖν μέγεθος
ὑπ' ἄλλων βοηθούμενα ἐπ' αὐτὸ πρόεισι· τὸν γοῦν χρυσὸν ὑπό τινων
μιγνυμένων φαρμάκων ἐπὶ πλεῖστον χεῖσθαί τε καὶ λεπτύνεσθαι, ἐφ'
ὅσον καθ' αὑτὸν ἐλαυνόμενος οὐκ ἐδύνατο. Καὶ ἡμεῖς δέ, ἃ καθ'
αὑτοὺς ὄντες οὐκ ἔσμεν οἷοί τε ἐνεργεῖν, σὺν ἄλλοις ἐνεργοῦμεν. τούς
τε γὰρ ποταμοὺς διαβαίνομεν ἀλλήλων ἐφαπτόμενοι, οὓς οὐχ οἷοί τε
 414

ἐσμὲν διαβαίνειν καθ' αὑτούς, καὶ βάρη τινὰ φέρομεν μετ' ἄλλων, ὧν
τὸ ἐπιβάλλον ἡμῖν μέρος, μόνοι γενόμενοι, φέρειν οὐ δυνάμεθα. καὶ
ἄμπελοι δὲ καθ' αὑτὰς ἵστασθαι μὴ δυνάμεναι, ἀνίστανται ἀλλήλαις
ἐμπλεκόμεναι· ὧν οὕτως ἐχόντων οὐδέν φασι θαυμαστὸν

Χρύσιππος. Frag. a logica et physica Frag. 473, line 54

αὑτοὺς ὄντες οὐκ ἔσμεν οἷοί τε ἐνεργεῖν, σὺν ἄλλοις ἐνεργοῦμεν. τούς
τε γὰρ ποταμοὺς διαβαίνομεν ἀλλήλων ἐφαπτόμενοι, οὓς οὐχ οἷοί τε
ἐσμὲν διαβαίνειν καθ' αὑτούς, καὶ βάρη τινὰ φέρομεν μετ' ἄλλων, ὧν
τὸ ἐπιβάλλον ἡμῖν μέρος, μόνοι γενόμενοι, φέρειν οὐ δυνάμεθα. καὶ
ἄμπελοι δὲ καθ' αὑτὰς ἵστασθαι μὴ δυνάμεναι, ἀνίστανται ἀλλήλαις
ἐμπλεκόμεναι· ὧν οὕτως ἐχόντων οὐδέν φασι θαυμαστὸν τὸ καὶ σώ-
ματά τινα βοηθούμενα ὑπ' ἀλλήλων οὕτως ἀλλήλοις ἑνοῦσθαι δι' ὅλων,
ὡς αὐτὰ σῳζόμενα μετὰ τῶν οἰκείων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτείνεσθαι
ἀλλήλοις δι' ὅλων ὅλα, κἂν ᾖ τινα ἐλάττω τὸν ὄγκον καὶ μὴ δυνά-
μενα καθ' αὑτὰ ἐπὶ τοσοῦτον χεῖσθαί τε καὶ σῴζειν τὰς οἰκείας ποι-
ότητας· οὕτω γὰρ καὶ τὸν κύαθον τοῦ οἴνου κιρνᾶσθαι τῷ ὕδατι τῷ
πολλῷ, βοηθούμενον ὑπ' αὐτοῦ εἰς τὴν ἐπὶ τοσοῦτον ἔκτασιν.  – Τοῦ
δὲ τοῦθ' οὕτως ἔχειν ὡς ἐναργέσι χρῶνται μαρτυρίοις τῷ τε τὴν
ψυχήν, ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχουσαν, ὥσπερ καὶ τὸ δεχόμενον αὐτὴν σῶμα,
δι' ὅλου τοῦ σώματος διήκειν, ἐν τῇ μίξει τῇ πρὸς αὐτὸ σῴζουσαν τὴν
οἰκείαν οὐσίαν· οὐδὲν γὰρ ψυχῆς ἄμοιρον τοῦ τὴν ψυχὴν ἔχοντος σώμα-
τος. ὁμοίως δὲ ἔχειν καὶ τὴν τῶν φυτῶν φύσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἕξιν
ἐν τοῖς συνεχομένοις ὑπὸ τῆς ἕξεως. Ἀλλὰ καὶ τὸ πῦρ ὅλον δι' ὅλου
χωρεῖν τοῦ σιδήρου λέγουσιν, σῴζοντος αὐτῶν ἑκατέρου τὴν οἰκείαν
οὐσίαν. καὶ τῶν στοιχείων δέ φασι τῶν τεσσάρων τὰ δύο, τό τε πῦρ
καὶ τὸν ἀέρα, λεπτομερῆ τε καὶ κοῦφα καὶ εὔτονα ὄντα διὰ τῶν δύο,

Corpus Hermeticum, Περὶ νοῦ κοινοῦ πρὸς Τάτ Sec. 7, line 8

ἄνδρας δεῖ νοεῖν, τοὺς δὲ ἀλόγους, πάντες δὲ οἱ ἄνθρωποι

εἱμαρμένῃ ὑπόκεινται καὶ γενέσει καὶ μεταβολῇ· ἀρχὴ γὰρ
καὶ τέλος ταῦτα εἱμαρμένης.
         καὶ πάντες μὲν ἄνθρωποι
πάσχουσι τὰ εἱμαρμένα, οἱ δὲ ἐλλόγιμοι, ὧν ἔφαμεν τὸν
νοῦν ἡγεμονεύειν, οὐχ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις πάσχουσιν, ἀλλὰ
τῆς κακίας ἀπηλλαγμένοι οὐ κακοὶ ὄντες πάσχουσι.
  Πῶς πάλιν λέγεις, ὦ πάτερ; ὁ μοιχὸς οὐ κακός; ὁ
φονεὺς οὐ κακός, καὶ οἱ ἄλλοι πάντες;  Ἀλλ' ὁ ἐλλό-
γιμος, ὦ τέκνον, οὐ μοιχεύσας πείσεται ἀλλ' ὡς μοι-
χεύσας, οὐδὲ φονεύσας ἀλλ' ὡς φονεύσας, καὶ ποιότητα
μεταβολῆς ἀδύνατόν ἐστι διεκφυγεῖν, ὥσπερ καὶ γενέσεως·  
κακίαν δὲ τῷ νοῦν ἔχοντι διεκφυγεῖν ἔστι.
         διὸ καὶ τοῦ
Ἀγαθοῦ Δαίμονος ἐγὼ ἤκουσα λέγοντος ἀεί, καὶ εἰ ἐγγρά-
φως ἐκδεδώκει, πάνυ ἂν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ὠφελήκει·
ἐκεῖνος γὰρ μόνος, ὦ τέκνον, ἀληθῶς, ὡς πρωτόγονος θεός,
τὰ πάντα κατιδὼν θείους λόγους ἐφθέγξατο· ἤκουσα γοῦν
 415

ποτε αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι ἕν ἐστι τὰ πάντα καὶ μάλιστα

τὰ νοητὰ σώματα· ζῶμεν δὲ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ καὶ
Αἰῶνι· καὶ ὁ νοῦς τούτου ἀγαθός ἐστιν,

Corpus Hermeticum, Frag. a Frag. 23, sec. 45, line 2

εἰπόντος δέ, «Ἄνθρωποι», «Ἔφης», ἔφη, «ὦ Ἑρμῆ,

τολμηρὸν ἔργον ποιῆσαι τὸν ἄνθρωπον, περίεργον ὀφθαλ-
μοῖς καὶ λάλον γλώσσῃ, ἀκουστικὸν μέλλοντ' εἶναι καὶ τῶν  
αὐτῷ μὴ προσηκόντων, λίχνον ὀσφρήσει καὶ μέχρι πάντων
τῷ τῆς ἁφῆς ἁπτικῷ μέλλοντα καταχρᾶσθαι. τοῦτον ἀμέ-
ριμνον καταλεῖψαι κέκρικας, ὦ γενεσιουργέ, τὸν ὁρᾶν
μέλλοντα τολμηρῶς τῆς φύσεως τὰ καλὰ μυστήρια; ἄλυπον
ἐᾶσαι θέλεις τοῦτον καὶ μέχρι τῶν περάτων γῆς τὰς
ἑαυτοῦ μελλήσοντα πέμπειν ἐπινοίας;
         ῥίζας φυτῶν
ἀνασκάψουσιν ἄνθρωποι καὶ ποιότητας ἐξετάσουσι χυλῶν.
λίθων φύσεις ἐπισκοπήσουσι καὶ διὰ μέσων ἀνατεμοῦσι
τῶν ζῴων τὰ ἄλογα οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἑαυτούς, ὡς ἐγέ-
νοντο ἐξετάζειν θέλοντες. τολμηρὰς ἐκτενοῦσι χεῖρας καὶ
μέχρι θαλάσσης καὶ τὰς αὐτοφυεῖς ὕλας τέμνοντες μέχρι
καὶ τῶν πέραν διαπορθμεύσουσιν ἀλλήλους. ἐπιζητήσουσιν
καὶ τίς ἐνδοτέρω τῶν ἱερῶν ἀδύτων φύσις ὑπάρχει. τὰ
μέχρις ἄνω διώξουσι, παρατηρῆσαι βουλόμενοι τίς οὐρανοῦ
καθέστηκε κίνησις. ἔτι μέτρια ταῦτα· λείπει γὰρ οὐδὲν
ἔτι πλὴν γῆς τόπος ἔσχατος· ἀλλὰ καὶ τούτου τὴν ἐσχάτην
τῷ θέλειν ἐρευνήσουσι νύκτα.

Δημόκριτος. ., Testimonia Frag. 1, line 110

ρους εἶναι κατὰ μέγεθος καὶ πλῆθος, φέρεσθαι δ' ἐν τῶι ὅλωι δινουμένας, καὶ οὕτω
πάντα τὰ συγκρίματα γεννᾶν, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα, γῆν· εἶναι γὰρ καὶ ταῦτα ἐξ
ἀτόμων τινῶν συστήματα· ἅπερ εἶναι ἀπαθῆ καὶ ἀναλλοίωτα διὰ τὴν στερρό-
τητα. τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην ἐκ τοιούτων λείων καὶ περιφερῶν ὄγκων
συγκεκρίσθαι, καὶ τὴν ψυχὴν ὁμοίως· ἣν καὶ νοῦν ταὐτὸν εἶναι. ὁρᾶν δ' ἡμᾶς
κατ' εἰδώλων ἐμπτώσεις. (45) πάντα τε κατ' ἀνάγκην γίνεσθαι, τῆς δίνης αἰτίας
οὔσης τῆς γενέσεως πάντων, ἣν ἀνάγκην λέγει. τέλος δ' εἶναι τὴν εὐθυμίαν,
οὐ τὴν αὐτὴν οὖσαν τῆι ἡδονῆι, ὡς ἔνιοι παρακούσαντες ἐξεδέξαντο, ἀλλὰ καθ'
ἣν γαληνῶς καὶ εὐσταθῶς ἡ ψυχὴ διάγει, ὑπὸ μηδενὸς ταραττομένη φόβου ἢ δεισι-
δαιμονίας ἢ ἄλλου τινὸς πάθους. καλεῖ δ' αὐτὴν καὶ εὐεστὼ καὶ πολλοῖς ἄλλοις
ὀνόμασι [B 3]. ποιότητας δὲ νόμωι εἶναι, φύσει δ' ἄτομα καὶ κενόν [B 125].
καὶ ταῦτα μὲν αὐτῶι ἐδόκει. τὰ δὲ βιβλία αὐτοῦ κτλ.
 (49) γεγόνασι δὲ Δημόκριτοι ἕξ· πρῶτος αὐτὸς οὗτος, δεύτερος Χῖος μουσικὸς
κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον, τρίτος ἀνδριαντοποιός, οὗ μέμνηται Ἀντίγονος [S. 10
Wilamowitz], τέταρτος περὶ τοῦ ἱεροῦ τοῦ ἐν Ἐφέσωι γεγραφὼς καὶ τῆς πόλεως
καὶ Σαμοθράικης, πέμπτος ποιητὴς ἐπιγραμμάτων σαφὴς καὶ ἀνθηρός, ἕκτος Περ-
γαμηνὸς ἀπὸ ῥητορικῶν λόγων εὐδοκιμήσας.
 
 416

Δημόκριτος. ., Testimonia Frag. 49, line 4

ὡς ὄντος τινὸς παρὰ τὴν ἁφὴν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν στιγμήν. εἰ δή τις θήσεται
ὁτιοῦν ἢ ὁπηλικονοῦν σῶμα εἶναι πάντηι διαιρετόν, ταῦτα συμβαίνει. ἔτι ἐὰν
διελὼν συνθῶ τὸ ξύλον ἤ τι ἄλλο, πάλιν ἴσον τε καὶ ἕν. οὐκοῦν οὕτως ἔχει δηλονότι
κἂν τέμω τὸ ξύλον καθ' ὁτιοῦν σημεῖον. πάντηι ἄρα διήιρηται δυνάμει. τί οὖν
ἔστι παρὰ τὴν διαίρεσιν; εἰ γὰρ καὶ ἔστι τι πάθος ἄλλο, πῶς εἰς ταῦτα διαλύεται
καὶ γίνεται ἐκ τούτων; ἢ πῶς χωρίζεται ταῦτα;  – ὥστ' εἴπερ ἀδύνατον ἐξ ἁφῶν
ἢ στιγμῶν εἶναι τὰ μεγέθη, ἀνάγκη εἶναι σώματα ἀδιαίρετα καὶ μεγέθη.
 GALEN. de elem. sec. Hipp. I 2 [I 417 K., 3, 20 Helmr.] ‘νόμωι γὰρ
χροιή, νόμωι γλυκύ, νόμωι πικρόν, ἐτεῆι δ' ἄτομα καὶ κενόν’ [B 125]
ὁ Δ. φησιν ἐκ τῆς συνόδου τῶν ἀτόμων γίγνεσθαι νομίζων ἁπάσας τὰς αἰσθητὰς
ποιότητας ὡς πρὸς ἡμᾶς τοὺς αἰσθανομένους αὐτῶν, φύσει δ' οὐδὲν εἶναι λευκὸν
ἢ μέλαν ἢ ξανθὸν ἢ ἐρυθρὸν ἢ πικρὸν ἢ γλυκύ· τὸ γὰρ δὴ ‘νόμωι’ ταὐτὸ
βούλεται τῶι οἷον ‘νομιστί’ καὶ ‘πρὸς ἡμᾶς’, οὐ κατ' αὐτῶν τῶν πραγμάτων τὴν
φύσιν, ὅπερ αὖ πάλιν ‘ἐτεῆι’ καλεῖ, παρὰ τὸ ‘ἐτεόν’, ὅπερ ἀληθὲς δηλοῖ, ποιήσας
τοὔνομα. καὶ εἴη ἂν ὁ σύμπας νοῦς αὐτοῦ τοῦ λόγου τοιόσδε· νομίζεται μέν τι
παρὰ τοῖς ἀνθρώποις λευκόν τε εἶναι καὶ μέλαν καὶ γλυκὺ καὶ πικρὸν καὶ τἆλλα
πάντα τὰ τοιαῦτα, κατὰ δὲ τὴν ἀλήθειαν δὲν καὶ μηδέν ἐστι τὰ πάντα [vgl.
B 156]· καὶ γὰρ αὖ καὶ τοῦτ' εἴρηκεν αὐτός, ‘δέν’ μὲν τὰς ἀτόμους ὀνομάζων,
‘μηδέν’ δὲ τὸ κενόν. αἱ μὲν οὖν ἄτομοι σύμπασαι σώματα οὖσαι σμικρὰ χωρὶς
ποιοτήτων εἰσί, τὸ δὲ κενὸν χώρα τις, ἐν ἧι φερόμενα ταυτὶ τὰ σώματα ἄνω τε
καὶ κάτω σύμπαντα διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ἢ περιπλέκεταί πως ἀλλήλοις ἢ προς

Δημόκριτος. ., Testimonia Frag. 49, line 24

καὶ κάτω σύμπαντα διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ἢ περιπλέκεταί πως ἀλλήλοις ἢ προς-
κρούει καὶ ἀποπάλλεται, καὶ διακρίνει δὲ καὶ συγκρίνει πάλιν εἰς ἄλληλα κατὰ τὰς
τοιαύτας ὁμιλίας κἀκ τούτου τά τε ἄλλα συγκρίματα πάντα ποιεῖ καὶ τὰ ἡμέτερα
σώματα καὶ τὰ παθήματα αὐτῶν καὶ τὰς αἰσθήσεις. ἀπαθῆ δ' ὑποτίθενται τὰ
σώματα εἶναι τὰ πρῶτα (τινὲς μὲν αὐτῶν ὑπὸ σκληρότητος ἄθραυστα, καθάπερ
οἱ περὶ Ἐπίκουρον [Epicur. p. 205, 29 Us.], ἔνιοι δὲ ὑπὸ σμικρότητος ἀδιαίρετα,
καθάπερ οἱ περὶ τὸν Λεύκιππον), ἀλλ' οὐδ' ἀλλοιοῦσθαι κατά τι δυνάμενα ταύτας
δὴ τὰς ἀλλοιώσεις, ἃς ἅπαντες ἄνθρωποι πεπιστεύκασιν εἶναι, διδαχθέντες ὑπὸ
τῶν αἰσθήσεων, οἷον οὔτε θερμαίνεσθαί τί φασιν ἐκείνων οὔτε ψύχεσθαι, κατὰ δὲ
τὸν αὐτὸν τρόπον οὔτε ξηραίνεσθαι οὔθ' ὑγραίνεσθαι, πολὺ δὲ δὴ μᾶλλον ἔτι μήτε
λευκαίνεσθαι μήτε μελαίνεσθαι μήτ' ἄλλην τινὰ ὅλως ἐπιδέχεσθαι ποιότητα κατὰ
μηδεμίαν μεταβολήν.  DIOGENES v. Oinoanda fr. 33c. 2 [p. 41 William Lpz. 1907] ἂν γὰρ
τῶι Δημοκρίτου τις χρήσηται λόγωι, μηδεμίαν μὲν ἐλευθέραν φάσκων ταῖς ἀτόμοις
κείνησιν εἶναι διὰ τὴν πρὸς ἀλλήλας σύνκρουσιν αὐτῶν, ἔνερθεν δὲ φαίνεσθαι
κατηνανκασμένως πάντα κεινεῖσθαι, φήσομεν πρὸς αὐτόν· οὔκουν οἶδας, ὅστις ποτὲ  
εἶ, καὶ ἐλευθέραν τινὰ ἐν ταῖς ἀτόμοις κείνησιν εἶναι, ἣν Δημόκριτος μὲν οὐχ εὗρεν,
Ἐπίκουρος δὲ εἰς φῶς ἤγαγεν, παρενκλιτικὴν ὑπάρχουσαν ὡς ἐκ τῶν φαινομένων δείκνυσιν;

Δημόκριτος. ., Testimonia Frag. 124, line 2

 ARISTOT. de sens. 2. 438a 5 Δ. δ' ὅτι μὲν ὕδωρ εἶναί φησι

[ὧι ὁρῶμεν], λέγει καλῶς, ὅτι δ' οἴεται τὸ ὁρᾶν εἶναι τὴν ἔμφασιν οὐ καλῶς ...
ἀλλὰ καθόλου περὶ τῶν ἐμφαινομένων καὶ ἀνακλάσεως οὐδέν πω δῆλον ἦν, ὡς
ἔοικεν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μὴ ἐπελθεῖν αὐτῶι ἀπορῆσαι, διὰ τί ὁ ὀφθαλμὸς ὁρᾶι
μόνον, τῶν δ' ἄλλων οὐδέν, ἐν οἷς ἐμφαίνεται τὰ εἴδωλα.
  – de anima Β 7. 419a 15 οὐ γὰρ καλῶς τοῦτο λέγει Δ. οἰόμενος εἰ
γένοιτο κενὸν τὸ μεταξύ, ὁρᾶσθαι ἂν ἀκριβῶς, εἰ μύρμηξ ἐν τῶι οὐρανῶι εἴη.
  – de gener. et corr. Α 2. 316a 1 διὰ χροιὰν οὔ φησιν
 417

εἶναι· τροπῆι γὰρ χρωματίζεσθαι.

 AËT. I 15, 11 (D. 314) οἱ δὲ τὰ ἄτομα, πάντα συλλήβδην ἄχροα, ἐξ
ἀποίων δὲ τῶν λόγωι θεωρητῶν τὰς αἰσθητὰς ἀποφαίνονται γίνεσθαι ποιότητας.
  – I 15, 8 (D. 314) Δ. φύσει μὲν μηδὲν εἶναι χρῶμα· τὰ μὲν γὰρ στοι-
χεῖα ἄποια, τά τε ναστὰ καὶ τὸ κενόν· τὰ δὲ ἐξ αὐτῶν συγκρίματα κεχρῶσθαι
διαταγῆι τε καὶ ῥυθμῶι καὶ προτροπῆι, ὧν ἡ μέν ἐστι τάξις ὁ δὲ σχῆμα ἡ
δὲ θέσις· παρὰ ταῦτα γὰρ αἱ φαντασίαι. τούτων δὲ τῶν πρὸς τὴν φαντασίαν χρω-
μάτων τέτταρες αἱ διαφοραί, λευκοῦ μέλανος ἐρυθροῦ ὠχροῦ.
 ARISTOT. de sens. 4. 442b 11 τὸ γὰρ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν τὸ μὲν
τραχύ φησιν εἶναι τὸ δὲ λεῖον, εἰς δὲ τὰ σχήματα ἀνάγει τοὺς χυμούς.
 PORPH. in Ptolem. Harm. p. 32, 6 D. οὐ .. καθάπερ ἡ ὅρασις ἐκ-
πέμπουσα ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον τὴν ὄψιν κατὰ διάδοσιν, ὥς φασιν οἱ μαθηματικοί,  
τὴν ἀντίληψιν ποιεῖται τοῦ ὑποκειμένου, οὕτω που καὶ ἡ ἀκοή, ἀλλ', ὥς φησιν Δ.,

Δημόκριτος. ., Frag. a Frag. 117, line 1

  – 84. ὁ κόσμος σκηνή, ὁ βίος πάροδος· ἦλθες, εἶδες,

ἀπῆλθες.
  – 85. ὁ κόσμος ἀλλοίωσις, ὁ βίος ὑπόληψις
  – 86. τίμιον ὀλίγη σοφία ὑπὲρ δόξαν ἀφροσύνης
μεγάλης.
 DIOG. IX 36 CIC. Tusc. v 36, 104 intellegendum
est igitur nec gloriam popularem ipsam per sese expetendam nec ignobilitatem
extimescendam. ‘veni Athenas’ inquit D. ‘neque me quisquam ibi adgnovit’.
constantem hominem et gravem, qui glorietur a gloria se afuisse.
 ἦλθον γὰρ εἰς Ἀθήνας καὶ οὔ τίς με ἔγνωκεν.  
 DIOG. IX 72 Δ. δὲ τὰς ποιότητας ἐκβάλλων, ἵνα φησί
‘νόμωι θερμόν, νόμωι ψυχρόν, ἐτεῆι δὲ ἄτομα καὶ κενόν’ [B 125]
καὶ πάλιν·
 ἐτεῆι δὲ οὐδὲν ἴδμεν· ἐν βυθῶι γὰρ ἡ ἀλήθεια.
 Vgl. CIC. Ac. pr. II 10, 32 naturam accusa, quae in profundo veritatem,
ut ait D., penitus abstruserit.
  DIONYSIOS, bei Eus. P. E. XIV 27, 4
Δ. γοῦν αὐτός, ὥς φασιν, ἔλεγε βούλεσθαι μᾶλλον μίαν εὑρεῖν
αἰτιολογίαν ἢ τὴν Περσῶν οἱ βασιλείαν γενέσθαι·
 καὶ ταῦτα μάτην καὶ ἀναιτίως αἰτιολογῶν ὡς ἀπὸ κενῆς ἀρχῆς καὶ ὑποθέσεως
πλανωμένης ὁρμώμενος καὶ τὴν ῥίζαν καὶ τὴν κοινὴν ἀνάγκην τῆς τῶν ὄντων φύσεως

Diogenes Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 22, line 3

 λέξις δὲ λόγου διαφέρει, ὅτι λόγος ἀεὶ σημαντικός ἐστι, λέξις δὲ

καὶ ἀσήμαντος, ὡς ἡ “βλίτυρι”, λόγος δὲ οὐδαμῶς.
 διαφέρει δὲ καὶ τὸ λέγειν τοῦ προφέρεσθαι· προφέρονται μὲν
γὰρ αἱ φωναί, λέγεται δὲ τὰ πράγματα, ἃ δὴ καὶ λεκτὰ τυγχάνει.
 Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 57. τοῦ δὲ λόγου
ἐστὶ μέρη πέντε, ὥς φησι Διογένης τε ἐν τῷ περὶ φωνῆς καὶ
Χρύσιππος· ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα, σύνδεσμος, ἄρθρον.
 Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 58. ἔστι δὲ προς-
ηγορία μέν, κατὰ τὸν Διογένην, μέρος λόγου σημαῖνον κοινὴν
ποιότητα, οἷον “ἄνθρωπος” “ἵππος”.
 ὄνομα δέ ἐστι μέρος λόγου δηλοῦν ἰδίαν ποιότητα, οἷον Διο-
γένης, Σωκράτης.
 ῥῆμα δέ ἐστι μέρος λόγου σημαῖνον ἀσύνθετον κατηγόρημα, ὡς
 418

ὁ Διογένης, ἤ, ὥς τινες, στοιχεῖον λόγου ἄπτωτον σημαῖνόν τι συν-

τακτὸν περί τινος ἢ τινῶν, οἷον “γράφω” “λέγω”.  
 σύνδεσμος δέ ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον, συνδοῦν τὰ μέρη τοῦ
λόγου.

Diogenes Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 22, line 4

καὶ ἀσήμαντος, ὡς ἡ “βλίτυρι”, λόγος δὲ οὐδαμῶς.

 διαφέρει δὲ καὶ τὸ λέγειν τοῦ προφέρεσθαι· προφέρονται μὲν
γὰρ αἱ φωναί, λέγεται δὲ τὰ πράγματα, ἃ δὴ καὶ λεκτὰ τυγχάνει.
 Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 57. τοῦ δὲ λόγου
ἐστὶ μέρη πέντε, ὥς φησι Διογένης τε ἐν τῷ περὶ φωνῆς καὶ
Χρύσιππος· ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα, σύνδεσμος, ἄρθρον.
 Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 58. ἔστι δὲ προς-
ηγορία μέν, κατὰ τὸν Διογένην, μέρος λόγου σημαῖνον κοινὴν
ποιότητα, οἷον “ἄνθρωπος” “ἵππος”.
 ὄνομα δέ ἐστι μέρος λόγου δηλοῦν ἰδίαν ποιότητα, οἷον Διο-
γένης, Σωκράτης.
 ῥῆμα δέ ἐστι μέρος λόγου σημαῖνον ἀσύνθετον κατηγόρημα, ὡς
ὁ Διογένης, ἤ, ὥς τινες, στοιχεῖον λόγου ἄπτωτον σημαῖνόν τι συν-
τακτὸν περί τινος ἢ τινῶν, οἷον “γράφω” “λέγω”.  
 σύνδεσμος δέ ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον, συνδοῦν τὰ μέρη τοῦ
λόγου.

Diogenes Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 61, line 13

καὶ ἀνάρμοστον τῆς ἐπ(ιστη)μονικῆς· (ἑ)τέραν δὲ τῇ (τοι)αύτῃ συ(ν-  

ε)ζευγμένη(ν κα)ὶ παρακολουθοῦσαν ὡς (ἐπὶ τ)ὸ πολύ, δι' ἧς δεχόμεθα
(τὴν π)αρεπομένην [ἡδον(ὴν] ἑκ)άστῳ τῶν αἰσθητῶν (ἡδον)ήν τε (καὶ
λύ)πην, οὖσαν (οὐ πᾶσι) τὴν αὐτήν. οὗ γὰρ ἂν (ἀνα)μειχθῶσιν δύο
αἰσθήσεις, (περὶ) μὲν τὸ ὑπο(κ)εί(μ)ενον συμ(φ)ωνεῖ(ν), οἷον ὅτι ..ηγον
ἢ α(ὐστ)ηρόν, περὶ δὲ τὴν (π)αρεπ(ομέν)ην ἡδονήν (τ)ε καὶ λ(ύπην)
διαφωνεῖν (ἐν)α(ργῶς).
 Contra haec disputat Philodemus lib. IV p. 62sq. Kemke: κᾆτα
ποῖ(ον) τὸ ὑ(πὸ ἄλ)λ(η)ς δυνάμεως περὶ τὴν αἴσθησιν καταλαμβά-
νεσθ(α)ι τὰς ποιότητας ὧν ἀντιλαμβάνονται, καὶ τὰς ἡδ(ονὰ)ς καὶ
ὀχλήσεις τὰς (ἀ)π' αὐτῶν, τῆς μὲν αὐτοφυοῦς, τῆς δ' ἐπιστημονι(κῆ)ς·
ὑπ(ὸ γ)ὰρ αὐτοφυοῦς καὶ (ἀλ)όγου κρείνετα(ι δυνάμεως ἡ ποι)ότης
αὐτὴ κ(αθ' αὑτήν· ὑπὸ δ' ἐπ)ιστημονι(κῆς τὸ πρὸς ἡμᾶς ἀπ' ἐκεί)νου
μᾶλλον; ο(ὐ μαχόμενον τ)οῖς ἐναργέσιν (καὶ διεψευσμέν)ον προ(χ)ει-
ρότα(τα; κα)τὰ λόγον δ(ὲ) καὶ τὸ (ἐπὶ τούτῳ ὅμοι)ον, ὅ φησιν ἐναρ(γ)ὲς
εἶνα(ι, εἴλη)πται· αἱ παραπ(λή)σιοι γὰ(ρ) αἰσθ(ήσεις) κατὰ τ(ὴ)ν
διάθε(ς)ιν οὐ(χ) ὅτι μὲν (αὐς)τηρὸν τὸ ὑ(ποκε)ίμενον ὁμολογοῦς(ιν,
εἰ δ') ὀχληρῶς ἢ ἐπιτερπῶς (ἔχ)ει διαφωνοῦσιν, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ποι-
οῦνται κρίσιν. καὶ ἐπὶ μέν γε τούτω(ν) παρά τινας προδιαθέσεις
ἐνδέχεται παραλλαττούσας συμβαίνειν ἐπαισθήσεις, ἐπὶ δὲ τῶν ἀκοῶν
 419

Diogenes Phil., Testimonia et Frag. a Frag. 63, line 5

 idem lib. IV p. 65 Kemke. ἐπειδήπερ οὐδὲν μέλος καθὸ μέλος,

ἄλογον ὑπάρχον, ψυχὴν οὔτ' ἐξ ἀκεινήτου καὶ ἡσυχαζούς(ης) ἐ(γ)είρει
καὶ ἄγει πρὸς τὴν κατ(ὰ φ)ύσιν ἐν ἤ(θ)ει διάθεσιν, οὔτ' ἐξ ἀ(τ)τούσης
καὶ φερομένης π(ρὸς ὅτ)ι δήποτε πρα(ΰ)νει καὶ εἰς ἠρεμίαν καθίστησιν,
οὐδ' ἀπ' ἄλλης ὁρμῆς ἐπ' ἄλλην ἀποστρέφ(ειν) οἷόν (τ' ἐστὶ)ν οὐδὲ τὴν
ὑπάρχου(σα)ν διάθεσιν εἰς αὔξησιν ἄγειν καὶ ἐλάττωσιν.
 Philodemus de musica p. 12 Kemke. καθόλου μὲν ..........
πᾶσαν μουσικὴν ........ (post duos versus) δὲ εἰ μιμητι(κὸν ... etc.
 idem lib. IV p. 65. οὐδὲ γὰρ μιμητικὸν ἡ μουσική, καθάπερ
τινὲς ὀνειρ(ώττ)ουσιν, οὐδ', (ὡς ο)ὗτος, ὁμ(οι)ό(τ)η(τα)ς ἠθῶν οὐ
μιμητικὰς μὲ(ν ἔχ)ει, πάντως δὲ πάσα(ς τῶν ἠ)θῶν ποιότητας ἐπ(ι-
φα)ίνε(ι) τοιαύτας ἐναρ(γῶς), τ(ὸ) μεγα(λ)οπρεπὲς καὶ ταπεινὸν καὶ
ἀνδρῶδες καὶ ἄνανδρον καὶ κ(ός)μιον καὶ θρασύ, μ(ᾶ)λλον ἤπερ ἡ
μαγειρική. (δι)όπερ οὐδὲ καθ' αὑτὰς ἔ(χουσι) διαφόρως οὐδὲ κατὰ
τὴν (ἀ)λλήλαις μεῖξιν· οὐδὲ τὰς ἐναντίας ἀλλήλαις διαθέσεις, ὅσον
ἐπὶ τοῖ(ς) πρὸς ἀκοὴν ἐπαισθήμασιν (δι' ἁρ)μ(ο)νιῶν ἔστιν δημι-
ο(υ)ργ(εῖν). ἃ δὲ λέγει πρὸς | .........ασθαι κίνησιν ‖ (ἐν) ἄλλῳ
τόπῳ κατοψ(όμεθα.
 Philodemus de musica p. 12 Kemke. ἐν δὲ τῷ τρίτῳ μα-
κρότερα μὲν εἴρηκε καὶ μάλιστα περ(ὶ τ)ῆς πρὸς τὸ δαιμόνιον μουσι-
κῆς, οὐκ ἀποδεικτικῶς ἀλλ' ἱστορικῶς καὶ ἐξηγητικῶς, ἀρκέσει δὲ τὴν

Dorotheus Astrol., Frag. a Graeca Page 377, line 14

ιδʹ Περὶ κλήρου σίνους

 Ὁ δὲ κλῆρος τοῦ σίνους λαμβάνεται ἐπὶ μὲν ἡμερῶν ἀπὸ Κρόνου ἐπὶ
Ἄρεα καὶ τὰ ἴσα ἀπὸ ὡροσκόπου, ἐπὶ δὲ τῶν νυκτερινῶν ἀπὸ Ἄρεως ἐπὶ
Κρόνον, καὶ εἰς ὃν ἂν ἐκπέσῃ τόπον τούτου χρὴ καὶ τὸν κύριον σκοπεῖν
πῶς κεῖται καὶ πρὸς ὃ σημαίνει κατὰ μέρος τὸ ζῴδιον· ἐκεῖνο λέγομεν
εἶναι τὸ σίνος. τοῦ τε ὑποχθονίου κέντρου, φησὶ Δωρόθεος, τοὺς
τριγωνοκράτορας σκοπεῖν, καὶ τὸν μὲν τῆς αἱρέσεως δέχου εἰς τὴν
τοῦ θανάτου ποιότητα, τὸν δὲ δεύτερον εἰς τὸ σίνος. χρὴ οὖν σκο-
πεῖν ἐν τῇ γενέσει πῶς κεῖται οὗτος πρὸς αὑτὸν καὶ τὸν κλῆρον τοῦ
σίνους ὃν προείπομεν, καὶ οὕτως ἀποφαίνεσθαι· τὸ γὰρ ἐκ πολλῶν
σύμφωνον εὔγνωστον φέρει τὴν ἀλήθειαν. ...
    εὖτε μεσουρανέοντος ὑπὲρ ζῴοιο φέρηται.
οὐ μόνον δὲ ἐν τῷ ὑποχθονίῳ κέντρῳ, ὡς εἶπεν, οὔσης τῆς Σελήνης
γεννῶνται μικροφυεῖς, ἀλλὰ καὶ αὖθις οὔσης ἐγγὺς τῆς συνόδου μετὰ
Κρόνου καὶ ἐν τῷ δυτικῷ ὁρίζοντι· ἀπὸ παρατηρήσεως γὰρ καὶ οὕτως
εὑρέθη.
 Λέγει δὲ καὶ ταῦτα Δωρόθεος ἐν τοῖς περὶ χρόνων ζωῆς. ἀρίθμει,
φησίν, ἐπὶ τῶν νυκτὸς γεννωμένων ἀπὸ Ἄρεως ἐπὶ Κρόνον καὶ τὰ το
 420

Dorotheus Astrol., Frag. a Graeca Page 416, line 6

δύνοντος ἐάν τινος δοῦλος ἀποδρᾷ πρὶν εὑρήκωσι τὸν δοῦλον ὁ δεσπότης
αὐτοῦ τελευτήσει. τῶν κακοποιῶν ἤτοι μεσουρανούντων ἢ μετὰ τοῦ
Ἡλίου ὄντων ἐάν τινος δοῦλος φύγῃ συμφέρει τῷ δεσπότῃ μὴ ζητεῖν
αὐτόν· οὐχ εὑρήσει γὰρ αὐτόν, ἀλλ' εἰ καὶ εὑρέθη οὐ τοσοῦτον ὠφελη-
θήσεται ὅσον βλαβήσεται. Σελήνης δυνούσης, Ἄρεως ἐπιδυομένου, μη-  
δενὸς ἀγαθοποιοῦ μαρτυροῦντος τῇ Σελήνῃ κάκιστον θάνατον τῷ φυ-
γόντι δηλοῖ. Σελήνης δυνούσης, Ἑρμοῦ ἐπιδυομένου, Ἄρεως δὲ ἐκ τῶν
δεξιῶν τὸν Ἑρμῆν τριγωνίζοντος ἀπὸ τοῦ ὑπογείου, χαλεπὸς θάνατος
τῷ φυγόντι δηλοῦται. Σελήνης ὑπὸ τὰς αὐγὰς οὔσης τοῦ Ἡλίου καὶ
ὑπὸ Ἄρεως ὁρωμένης ὁ φυγὼν ἢ ἀπὸ πυρὸς ἢ ἀπὸ σιδήρου ἀπόλλυται.
 Εἰ δὲ θέλεις καὶ τὴν ποιότητα τοῦ ὀλέθρου καὶ ὑπὸ τίνων γίνεται
σκέπτου οὕτως· σκόπει γὰρ τὸ ζῴδιον ὅπερ ἐπέχει ἡ Σελήνη καὶ τὸν
ὡροσκόπον τῆς καταρχῆς. ἐὰν μὲν οὖν ὦσιν ἀνθρωπόμορφα ὑπὸ λῃστῶν
καὶ ἁπλῶς ἀνθρώπων τὰ κακὰ γίνεται, ἐὰν δὲ τετράποδα ὑπὸ θηρίων,
εἰ δὲ ἀναμίξ (τουτέστι τὸ μὲν ἀνθρωπόμορφον, τὸ δὲ τετράπουν) ὑπὸ
πολεμίων ἱππέων, ἐὰν δὲ γεώδη ὑπὸ κρημνισμῶν ἢ συμπτωμάτων.
 Ἐὰν δὲ τὴν Σελήνην ὡς εἴρηται ὕπαυγον οὖσαν ὁ Κρόνος ἐκ ζῳδίου
καθύγρου ἴδῃ Λέοντος ὡροσκοποῦντος βεβαιότερον τὸ κακὸν δηλοῦται·
οὔτε γὰρ ὁ φυγὼν εὑρεθήσεται, ἀλλὰ διαφθαρήσεται, οὔτε τὸ ἀπολω-
λὸς εἶδος. ἐὰν δὲ τῇ τοιαύτῃ τῆς Σελήνης κακώσει καὶ ὁ Ἑρμῆς συμ-
πνεύσῃ οἱ δραπέται αὐτόχειρες ἀποθνῄσκουσιν.

Empedocles Poet. Phil., Frag. a Frag. 90, line 3

παρ' Ἐμπεδοκλεῖ δὲ ‘μία ... ὄψ’, ἡ ὄψις.

 μία γίγνεται ἀμφοτέρων ὄψ.
 PLUT. Quaest. nat. 19 p. 916D σκόπει δὴ κατ'
Ἐμπεδοκλέα
 γνούς, ὅτι πάντων εἰσὶν ἀπορροαί, ὅσσ' ἐγένοντο ...
οὐ γὰρ ζώιων μόνον οὐδὲ φυτῶν οὐδὲ γῆς καὶ θαλάττης, ἀλλὰ καὶ λίθων ἄπεισιν
ἐνδελεχῶς πολλὰ ῥεύματα καὶ χαλκοῦ καὶ σιδήρου· καὶ γὰρ φθείρεται πάντα καὶ
ὄλωλε τῶι ῥεῖν ἀεί τι καὶ φέρεσθαι συνεχῶς.
 PLUT. Quaest. conviv. IV 1, 3 p. 663 A
εἴτε γὰρ ἐξ ὁμοίων ἀναλαμβάνει τὸ οἰκεῖον ἡ φύσις καὶ εἰς τὸν ὄγκον αὐτόθεν ἡ
ποικίλη τροφὴ πολλὰς μεθιεῖσα ποιότητας ἐξ ἑαυτῆς ἑκάστωι μέρει τὸ πρόσφορον
ἀναδίδωσιν· ὥστε γίγνεσθαι τὸ τοῦ Ἐμπεδοκλέους ‘ὡς γλυκὺ ... ἐπ' ὀξὺ δαλε-  
ρὸν δαλεροῦ’ κτλ. MACROB. Sat. VII 5, 17 scimus autem similibus
similia nutriri ... singula ad se similitudinem sui rapere testis Empedocles
qui ait ‘ὡς ... ἔβη, θερμὸν δ' ἐποχεύετο θερμῶι’.

Εύδημος. Frag. a Frag. 30, line 3

  ἑκάτερον ἐνδέχεσθαι διττοὶ λέγονται· διὸ καὶ δυνάμει φαμὲν αὐτούς, τοιοῦτο
  γὰρ τὸ δυνάμει ... ἐν μὲν οὖν ὀνόμασιν ἡ προσῳδία ποιεῖ τὸ διττόν ......
  ἐν δὲ λόγῳ διότι σύνθεσις καὶ διαίρεσις διττὸν ποιεῖ. ...
   p. 593: ἐπεὶ δὲ ἔχομεν τὸ ἐνεργείᾳ τε καὶ δυνάμει, λείπεται φαντασίᾳ·
  τοῦτο δέ ἐστι τὸ παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως, καθάπερ ἐλέγετο ἔμπροσθεν,
 421

  φαίνεται γὰρ καὶ τὸ ὄνομα διττὸν οὐχ οὕτως ἔχον καὶ ὁ λόγος ὁμοίως καὶ
  οὐ τοσοῦτον καθ' ἕκαστον τῶν προειρημένων. τὰ παραδείγματα λάβοι τις
  ἂν ἔκ τε τῶν καὶ Εὐδήμου κᾀξ ἄλλων.
 Proclus In Euclidem comment. Definitio VIII p. 125, 6 Fried-
lein: τριῶν δὲ δοξῶν οὐσῶν περὶ τῆς γωνίας Εὔδημος μὲν ὁ Περιπατητικὸς
βιβλίον περὶ γωνίας γράψας ποιότητα αὐτὴν εἶναι συνεχώρησεν· γένεσιν γὰρ  
γωνίας ἐπινοῶν οὐκ ἄλλην εἶναί φησιν ἢ τὴν κλάσιν τῶν γραμμῶν – εἰ δὲ ἡ
εὐθύτης ποιότης καὶ ἡ κλάσις ποιότης – ἐν ποιότητι οὖν ἔχουσαν αὐτὴν τὴν γένεσιν
πάντως εἶναι ποιότητα.
 Simplicius In Aristotelis Physica I comment. Prooemium p.
7, 10 Diels: πλὴν ὅ γε Πλάτων τά τε τῶν Πυθαγορείων καὶ τῶν Ἐλεατικῶν ἐπὶ
τὸ σαφέστερον προαγαγὼν τά τε ὑπὲρ τὴν φύσιν ἐξύμνησεν ἀξίως κἀν τοῖς φυσι-
κοῖς καὶ γενητοῖς τὰς στοιχειώδεις ἀρχὰς τῶν ἄλλων διέκρινε καὶ στοιχεῖα πρῶτος
αὐτὸς ὠνόμασε τὰς τοιαύτας ἀρχάς, ὡς ὁ Εὔδημος ἱστορεῖ, καὶ τὸ ποιητικὸν αἴτιον
καὶ τὸ τελικὸν καὶ ἔτι πρὸς τούτῳ τὸ παραδειγματικόν, τὰς ἰδέας, αὐτὸς θεασάμε-
νος διέκρινε· καὶ γὰρ τὴν ὕλην ταῖς αὐταῖς χρώμενος ἐννοίαις ἐς ὕστερον

Εύδημος. Frag. a Frag. 30, line 6

   p. 593: ἐπεὶ δὲ ἔχομεν τὸ ἐνεργείᾳ τε καὶ δυνάμει, λείπεται φαντασίᾳ·

  τοῦτο δέ ἐστι τὸ παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως, καθάπερ ἐλέγετο ἔμπροσθεν,
  φαίνεται γὰρ καὶ τὸ ὄνομα διττὸν οὐχ οὕτως ἔχον καὶ ὁ λόγος ὁμοίως καὶ
  οὐ τοσοῦτον καθ' ἕκαστον τῶν προειρημένων. τὰ παραδείγματα λάβοι τις
  ἂν ἔκ τε τῶν καὶ Εὐδήμου κᾀξ ἄλλων.
 Proclus In Euclidem comment. Definitio VIII p. 125, 6 Fried-
lein: τριῶν δὲ δοξῶν οὐσῶν περὶ τῆς γωνίας Εὔδημος μὲν ὁ Περιπατητικὸς
βιβλίον περὶ γωνίας γράψας ποιότητα αὐτὴν εἶναι συνεχώρησεν· γένεσιν γὰρ  
γωνίας ἐπινοῶν οὐκ ἄλλην εἶναί φησιν ἢ τὴν κλάσιν τῶν γραμμῶν – εἰ δὲ ἡ
εὐθύτης ποιότης καὶ ἡ κλάσις ποιότης – ἐν ποιότητι οὖν ἔχουσαν αὐτὴν τὴν
γένεσιν πάντως εἶναι ποιότητα.
 Simplicius In Aristotelis Physica I comment. Prooemium p.
7, 10 Diels: πλὴν ὅ γε Πλάτων τά τε τῶν Πυθαγορείων καὶ τῶν Ἐλεατικῶν ἐπὶ
τὸ σαφέστερον προαγαγὼν τά τε ὑπὲρ τὴν φύσιν ἐξύμνησεν ἀξίως κἀν τοῖς φυσι-
κοῖς καὶ γενητοῖς τὰς στοιχειώδεις ἀρχὰς τῶν ἄλλων διέκρινε καὶ στοιχεῖα πρῶτος
αὐτὸς ὠνόμασε τὰς τοιαύτας ἀρχάς, ὡς ὁ Εὔδημος ἱστορεῖ, καὶ τὸ ποιητικὸν αἴτιον
καὶ τὸ τελικὸν καὶ ἔτι πρὸς τούτῳ τὸ παραδειγματικόν, τὰς ἰδέας, αὐτὸς θεασάμε-
νος διέκρινε· καὶ γὰρ τὴν ὕλην ταῖς αὐταῖς χρώμενος ἐννοίαις ἐς ὕστερον Ἀριστο-
τέλης ἀνεῦρε, καὶ τὸ εἶδος ὁμοίως· ποιητικόν τε αἴτιον τὸν θεῖον ἐφίστησι νοῦν
καὶ τελικὸν τὴν τούτου ἀγαθότητα, δι' ἣν τὸ αἰσθητὸν πᾶν πρὸς τὸ νοητὸν παρά-
δειγμα ἀφωμοίωσεν.

Favorinus Phil., Rhet., Frag. a Frag. 57, line 5

(fr. 5, I 265 Diels) φησι Φαβωρῖνος ἐν Παντοδαπῆς ἱστορίας

δευτέρῳ.
 Versio armena Alex. hist. (R. Raabe, ἱστορία Ἀλεξάνδρου,
die arm. Uebers. 1886, p. 8) (post Alexandri educatores me-  
 422

moratos) ἐμνήσθη δὲ καὶ Παφώρανος (= Φαβωρῖνος) τούτων ἐν

τῷ τετάρτῳ τόμῳ ἐν ταῖς Παντοδαπαῖς Χαριέσσαις Ἱστορίαις αὐτοῦ.
 Diog. L. III 24 (de Platone) οὗτος πρῶτος ἐν ἐρωτήσει
λόγον παρήνεγκεν, ὥς φησι Φαβωρῖνος ἐν ὀγδόῃ Παντοδαπῆς ἱστο-
ρίας· καὶ πρῶτος τὸν κατὰ τὴν ἀνάλυσιν τῆς ζητήσεως τρόπον
εἰσηγήσατο Λεωδάμαντι τῷ Θασίῳ· καὶ πρῶτος ἐν φιλοσοφίᾳ
ἀντίποδα ὠνόμασε καὶ στοιχεῖον καὶ διαλεκτικὴν καὶ ποιότητα
καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τὸν προμήκη καὶ τῶν περάτων τὴν ἐπίπεδον ἐπι-
φάνειαν καὶ θεοῦ πρόνοιαν.  
 Diog. L. VIII 12 (de Pythagora) λέγεται δὲ καὶ πρῶτος
κρέασιν ἀσκῆσαι ἀθλητὰς .... τῶν πρότερον ἰσχάσι ξηραῖς καὶ τυροῖς
ὑγροῖς, ἀλλὰ καὶ πυροῖς, σωμασκούντων αὐτούς, καθάπερ ὁ αὐτὸς
Φαβωρῖνος ἐν ὀγδόῃ Παντοδαπῆς ἱστορίας φησίν.
 Diog. L. VIII 47 – 48 (de Pythagora) Ἐρατοσθένης δέ φησι,
καθὸ καὶ Φαβωρῖνος ἐν τῇ ὀγδόῃ Παντοδαπῆς ἱστορίας παρατί-
θεται, τοῦτον εἶναι τὸν πρῶτον ἐντέχνως πυκτεύσαντα ἐπὶ τῆς
ὀγδόης καὶ τετταρακοστῆς Ὀλυμπιάδος,

Frag. a Alchemica, Καταβαφὴ λίθων καὶ σμαράγδων καὶ λιχνιτῶν καὶ ὑακίνθων (e
cod. Paris. B.N. gr. 2327, fol. 147r) Vol. 2, p.355, line 28

καὶ δείξαντες δι' αὐτῶν τίς μὲν ἡ ἀρχέτυπος πορφύρα, τίς δὲ ἡ χρυσό-
κολλα, καὶ τρίτον τίς ἡ τῶν ἱερωμένων, τὴν μὲν ἀκολούθως ἐπὶ τὴν
προσεχῆ τοῦ τελείου διδασκαλίαν τῶν ἔργων τῆς τέχνης, τὸν περὶ
λίθων λόγον διεξιέναι σπουδάζοντες, ὡς ἀγνοῆσαι τέως μὲν τὰς ἀφορμὰς
πάλιν ἐκ τῶν ἀρχαίων λαμβάνοντες, κατὰ τὸν ἐκείνων σκοπὸν ὑμῖν
ἀναπτύσομεν. Εἰδέναι γὰρ ὑμᾶς θέλω ὡς λίθους καὶ
μαργάρους ἐκάλεσαν τὸ θεῖον ὕδωρ τὸ ἄθικτον, τουτέστι τῆς πορφύρας,
διὰ τὸ τίμιον καὶ ἄφευκτον· οὐ γὰρ ἐπὶ λίθων γεηρῶν αὐτῶν ὁ λόγος
ἐστίν· δείκνυσιν ὁ φιλόσοφος ἐν τοῖς περὶ ἰοῦ πονηθεῖσιν αὐτοῦ· λέγει
γὰρ φανερῶς ὅτι οὐ λίθος σφίγγων, ἢ λίθου ἢ ξηρὸν ἢ ὑγρὸν, ἀλλὰ
μέθοδος ποιητικὴ σύνεργον ἔχουσα τὴν τῶν μελῶν ποιότητα, καὶ τὴν  
τῶν ὑγρῶν καταλλαγὴν, καὶ τὸ πῶς πόα βαπτική· τῇ δεήσει παρ' αὐ-
τοῖς λεγόμεναι πόαι, δείκνυσιν ὁ Πετάσιος ὃς ἐν τοῖς δημοκριτείοις
ὑπομνήμασιν ἐπὶ λέξεων γράφων «πόας» καλεῖ τὰς λεκίθους τῶν ὠῶν.
 Ἔξεστι δὲ τοῖς φιλομαθέσιν ἀπὸ τῶν παλαιῶν διὰ μυρίων τὸ
τοιοῦτον πιστώσασθαι καὶ μαθεῖν ὅτι διὰ παντὸς εἴδους ὑγροῦ καὶ ξηροῦ,
ἡ τέχνη τοῦ φυσικοῦ δύο θεῖα ἀνακηρύττει, οὐ μόνον τὸ στερεὸν καὶ
ξανθὸν, ἀλλὰ καὶ τὰ ὑγρὰ καὶ λευκά. Διότι καὶ μυρίων ἡμᾶς ἀγαθῶν
μετὰ πολλὰς προσηγορίας ἕκαστον αὐτῶν ὀνομάζουσιν, ὥσπερ χελιδο-
νίαν, καὶ ἀριστολοχίαν, καὶ πόντιον ῥὰ, καὶ κρόκον κιλίκιον, καὶ θαψίαν,
καὶ μέταλλα παντοῖα, καὶ ὕδωρ, καὶ οἶνον, καὶ γάλα παντοῖον,
Irenaeus Theol., Frag. a deperditorum operum Frag. 32, line 6

προσήνεγκεν. Εἶτα ὁ φιλάνθρωπος Κύριος ἐδίδαξεν, ὡς οὐ

καταδικαστικῶς αὐτὴν, ἀλλὰ πατρικῶς ἐπαίδευσεν· ἔφη γὰρ,
Εἰ ὁ πατὴρ αὐτῆς ἐμπαίων ἐνέπαισεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτῆς,
οὐκ ἐντραπήσεται; ἑπτὰ ἡμέρας ἀφορισθήσεται ἔξω τῆς παρ-
εμβολῆς, καὶ μετὰ ταῦτα εἰσελεύσεται.
 423

 Ἐπειδὴ τινὲς οὐκ οἶδ' ὁπόθεν κινηθέντες, δι' ἡμισείας

τὸ δημιουργικὸν τοῦ Θεοῦ παραιροῦνται, μόνου τοῦ ποιοῦ τοῦ
περὶ ὕλην αἴτιον αὐτὸν λέγοντες, ἀγέννητον αὐτὴν τὴν ὕλην  
εἰπόντες, φέρε πυθώμεθα αὐτῶν, τί ποτε καὶ ... ἀμετάβλητον·
ἀμετάβλητος ἄρα ἡ ὕλη· εἰ ἀμετάβλητος ἡ ὕλη, τὸ δὲ ἀμετά-
βλητον οὐ τρέπεται κατὰ ποιότητα, οὐ κοσμοποιεῖται. Δι' οὗ
παρέλκον αὐτοῖς φαίνεται, τὸν Θεὸν ἐπιβάλλειν ποιότητας
τῇ ὕλη, ὅλως τῆς ὕλης οὐκ ἐπιδεχομένης τροπὴν, ἀγεννήτου
κατ' αὐτὴν τυγχανούσης. Ἔτι εἰ ἀγέννητος ἡ ὕλη, πάντως
κατὰ τινὰ ποιότητα πεποίηται, καὶ ταύτην ἄτρεπτον, οὐκ ἂν
εἴη πλειόνων ποιοτήτων δεκτική· οὐδ' ἂν κοσμοποιοῖτο· μὴ
κοσμοποιουμένη δὲ, ἐκτὸς ποιεῖ τὸν Θεὸν δι' ὅλων τοῦ δημι-
ουργεῖν.

Cyranides, Cyranides Book 1, sec. 13, line 28

ἐστῶτα. τὸ δὲ εἶδος αὐτῆς ὡσεὶ παρθένου, τῇ εὐωνύμῳ χειρὶ κρατοῦσα

πῆχυν, τῇ δεξιᾷ δὲ ῥάβδον. ὑποκατακλείσεις δὲ τῷ λίθῳ ἀκρόπτερον
νήσσης καὶ βραχὺ τῆς βοτάνης.
 Ἐὰν οὖν τὸν δακτύλιον τοῦτον προσενέγκῃς δαιμονιζομένῳ, πάραυτα
ὁ δαίμων ἐξομολογησάμενος ἑαυτὸν φεύξεται. ἀφυγιάζει δὲ καὶ σεληνι-
αζομένους περὶ τὸν τράχηλον φορούμενος. ἀποτρέπει δὲ καὶ φαντασίας
δαιμόνων ἐπὶ τῶν ἐνυπνίων, καὶ βρεφῶν ἐξαλλομένων καὶ νυκτερινῶν
συναντημάτων. δέον οὖν τὸν φοροῦντα ἀπέχεσθαι ἀπὸ παντὸς μυσεροῦ
πράγματος.
 Οὗτος οὖν ὁ δακτύλιος φορούμενος μηνύει τὴν ποσότητα τῶν ἐτῶν
τοῦ ζῆν χρόνου καὶ τὴν ποιότητα τοῦ θανάτου καὶ τὸν τόπον. δέον οὖν
τὸν φοροῦντα ἀπέχεσθαι ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος.
 Τῆς δὲ ἐχενηίδος βραχὺ ἐκ τῶν ὀστέων ἐὰν καταρράψῃς εἰς ἵππου
δέρμα καὶ ἔχῃς ἐντός σου καὶ ἐπιβῇς εἰς πλοῖον καὶ κρύψῃς, οὐκέτι
πλεύσει τὸ πλοῖον, εἰ μὴ βασταχθῇ τὸ κεκρυμμένον ἢ ἐξέλθῃς τοῦ πλοίου.
 Εἰς δὲ τὴν πρόγνωσιν τὴν περὶ ζωῆς καὶ θανάτου ὡς πρὸ ὀλίγου
εἶπον, χρῆ σε χρᾶσθαι τῷ τοῦ ἱέρακος ἀπογεύματι.  

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 92, line 5

εἰπεῖν τὸν Θεὸν, ἐκ τοῦ ὕλην αὐτῷ ὑποτιθέναι, τὴν τοι-

αύτην ὑπόνοιαν ἀναιρεῖσθαί μοι δοκεῖ.
  Φὴς τοίνυν ἄποιον ὕλην συνυπάρχειν τῷ Θεῷ, ἐξ
ἧς τὴν τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδημιούργησεν; οὕτω
μοι δοκεῖ. Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη, γέγονε
δὲ κόσμος πρὸς τοῦ Θεοῦ, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ αἱ ποιότητες,  
τῶν ποιοτήτων ποιητὴς γέγονεν ὁ Θεός; οὕτως ἔχει.
Ἐπεὶ δέ σου καὶ λέγοντος ἔμπροσθεν ἤκουον, ὡς ἀδύ-
νατον ἐξ οὐκ ὄντων γίνεσθαί τι, πρὸς τὴν ἐρώτησιν
ἀπόκριναι τὴν ἐμήν. δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου ποιό-
τητας μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι; δοκεῖ.
 424

Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς. οὕτως

ἔχει. Εἰ μὲν οὖν μήτε ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς
ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ Θεὸς, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν,
τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὅντων αὐτὰς ὑπὸ τοῦ
Θεοῦ γεγονέναι εἰπεῖν ἀναγκαῖον. ὅθεν περιττῶς ἐδόκεις
μοι λέγειν, ἀδύνατον εἶναι δοξάζειν, ἐξ οὐκ ὄντων γε-
γονέναι τι πρὸς τοῦ Θεοῦ. ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τούτου
λόγος ὧδε ἐχέτω. καὶ γὰρ παρ' ἡμῖν θεωροῦμεν ἀνθρώ-
πους ἐξ οὐκ ὄντων ποιοῦντάς τινα, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα
δοκοῦσι ποιεῖν ἔν τινι, οἷον ἐπὶ τῶν ἀρχιτεκτόνων τὸ

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 94, line 7

πους πεφυκέναι γίνεσθαι, λέγειν ἀναγκαῖον. Εἰ τοίνυν

τοῦτο οὕτως ἔχον ἐπ' ἀνθρώπων ἐδείξαμεν, πῶς οὐχὶ
προσῆκε τὸν Θεὸν μὴ μόνον ποιότητας ἐξ οὐκ ὄντων
φάναι δύνασθαι ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ οὐσίας; τῷ γὰρ δυ-  
νατὸν φανῆναι γίνεσθαί τι ἐξ οὐκ ὄντων, τὸ καὶ τὰς
οὐσίας οὕτως ἔχειν δείκνυται.
  Ἐπεὶ δὲ πόθος ἐστί σοι περὶ τῆς τῶν κακῶν
γενέσεως ζητεῖν, ἐπὶ τὸν τούτων ἐλεύσομαι λόγον. καί
σου βραχέα πυθέσθαι βούλομαι. τὰ κακὰ πότερον
οὐσίαι σοι δοκοῦσιν εἶναι, ἢ ποιότητες οὐσιῶν; ποιό-
τητας οὐσιῶν εὖ ἔχειν λέγειν μοι δοκεῖ. Ἡ δὲ ὕλη
ἄποιος ἦν καὶ ἀσχημάτιστος; οὕτω προλαβὼν ἐξεῖπον
τῷ λόγῳ. Οὐκοῦν εἰ τὰ κακὰ ποιότητες ὑπάρχουσιν
οὐσιῶν, ἡ δὲ ὕλη ἄποιος ἦν, τῶν δὲ ποιοτήτων ποιητὴν
εἶπας τὸν Θεὸν εἶναι, ἔσται καὶ τῶν κακῶν δημιουργὸς
ὁ Θεός. ὅτε τοίνυν οὐδ' οὕτως ἀναίτιον τῶν κακῶν
εἰπεῖν δυνατὸν τὸν Θεὸν, ὕλην αὐτῷ προσάπτειν πε-
ριττὸν εἶναί μοι δοκεῖ. εἰ δέ τι πρὸς ταῦτα λέγειν ἔχεις,
ἄρχου τοῦ λόγου. εἰ μὲν ἐκ φιλονεικίας ἡμῖν ἡ ζήτησις
ἐγίνετο, οὐκ ἂν δεύτερον περὶ τῶν κακῶν ἠξίουν ὁρί

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 99, line 6

γεννητὰ πρὸς αὐτοῦ εἶναι φάναι.

  Τὸν μὲν πρὸς τὸν ἕτερον, ὦ φίλε, λόγον ἱκανῶς
μοι πεποιηκέναι δοκεῖς. ἐξ ὧν γὰρ προὔλαβες τῷ λόγῳ,
ἐκ τούτων συνάγειν ἔδοξας καλῶς. ὡς ἀληθῶς γὰρ, εἰ
ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη, τῶν δὲ ποιοτήτων δημιουργὸς  
ὑπάρχει ὁ Θεὸς, ποιότητες δὲ τὰ κακὰ, τῶν κακῶν ἔσται
ποιητὴς ὁ Θεός. οὗτος μὲν οὖν ὁ λόγος πρὸς ἐκεῖνον
εἰρήσθω καλῶς, ἐμοὶ δὲ ψεῦδος δοκεῖ τὴν ὕλην ἄποιον
εἶναι λέγειν. οὐδὲ (for. οὐδενὶ) γὰρ ἔνεστιν εἰπεῖν περὶ
ἡστινοσοῦν οὐσίας, ὡς ἔστιν ἄποιος· καὶ γὰρ ἐν ᾧ
 425

ἄποιον εἶναι λέγει, τὴν ποιότητα αὐτῆς μηνύει, ὁποία

ἐστὶ ἡ ὕλη διαγραφόμενος, ὅπερ ἐστὶν ποιότητος εἶδος.
ὅθεν εἴ σοι φίλον ἐστὶν, ἄνωθεν ἔχου πρὸς ἐμὲ τοῦ
λόγου. ἐμοὶ γὰρ ἡ ὕλη ἀνάρχως ποιότητας ἔχειν δοκεῖ.
οὕτως γὰρ καὶ τὰ κακὰ ἐκ τῆς ἀποῤῥοίας αὐτῆς εἶναι
λέγω, ἵνα τῶν κακῶν ὁ μὲν Θεὸς ἀναίτιος ᾖ, τούτων δὲ
ἁπάντων ἡ ὕλη αἰτία. Τὴν μὲν προθυμίαν τὴν σὴν
ἀποδέχομαι, ὦ φίλε, καί σου τὴν ἐν τοῖς λόγοις σπουδὴν
ἐπαινῶ. προσῆκε γὰρ ὡς ἀληθῶς ἕκαστον τῶν φιλομα-
θῶν, μὴ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχε συγκατατίθεσθαι τοῖς
λεγομένοις, ἀλλ' ἀκριβῆ ποιεῖσθαι τὴν ἐξέτασιν τῶν

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 100, line 11

σάμενος ἀφορμὴν παρέσχε τῷ προσδιαλεγομένῳ συν-

άγειν ὡς ἐθέλει, τοῦτο καὶ τὸν ἀκροατὴν πείσει· ἀλλ'
εἴ τι (for. εἰ ὅ, τι Viger.) δοκεῖ δυνατὸν εἶναι λέγεσθαι
καλῶς, τοῦτο λέξει· παρ' ὧν δυοῖν θάτερον ἔσται· ἢ
γὰρ καὶ πρὸς (for. πρὸς ἐκείνου) ὃ κινεῖσθαι δοκεῖ ἀκού-
σας, τέλεον ὠφεληθήσεται, ἢ τὸν προσδιαλεγόμενον
ἐλέγξει οὐ τἀληθῆ λέγοντα.
  Οὐ δοκεῖς δέ μοι δεόντως εἰρηκέναι τὴν ὕλην
ἄνωθεν ποιότητας ἔχειν, εἰ γὰρ τοῦθ' οὕτως ἔχει, τίνος
ἔσται ποιητὴς ὁ Θεός; εἴτε γὰρ οὐσίας ἐροῦμεν, προ-
εῖναι ταύτας φαμέν· εἴτ' αὖ πάλιν ποιότητας, καὶ ταύτας
ὑπάρχειν λέγομεν. οὐκοῦν οὐσίας τε οὔσης, καὶ ποιο-
τήτων, περιττὸν εἶναί μοι δοκεῖ δημιουργὸν λέγειν τὸν
Θεόν. ἵνα δὲ μὴ ἐμαυτῷ κατασκευάζειν τινὰ δόξω λόγον,
ἀπόκριναί μοι νῦν ἐρωτώμενος, τίνι τρόπῳ δημιουργὸν
εἶναί φης τὸν Θεόν; πότερον ὅτι τὰς οὐσίας ἔτρεψεν
εἰς τὸ μηκέθ' ὑπάρχειν ἐκείνας, αἵπερ ἦσάν ποτε, ἀλλ'
ἑτέρας παρ' αὐτὰς γενέσθαι; ἢ ὅτι τὰς μὲν οὐσίας  
ἐφύλαξεν ἐκείνας, αἵπερ ἦσαν προτοῦ· τὰς δὲ ποιότητας
ἔτρεψεν αὐτῶν; οὔ τι μοι δοκεῖ ἀλλαγήν τινα οὐσιῶν
γεγονέναι· καὶ γὰρ ἄτοπον τοῦτο λέγειν μοι φαίνεται.

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 101, line 17

τῇ οὐσίᾳ, οἰκία γενόμενοι οἱ λίθοι· τῇ γὰρ ποιότητι τῆς

συνθέσεως τὴν οἰκίαν γεγονέναι φημὶ, τραπείσης δη-
λονότι τῆς προτέρας τῶν λίθων ποιότητος· οὕτω μοὶ
δοκεῖ καὶ τὸν Θεὸν, ὑπομενούσης τῆς οὐσίας, τροπήν τινα
τῶν ποιοτήτων αὐτῆς πεποιηκέναι, καθ' ἣν τὴν τοῦδε τοῦ
κόσμου γένεσιν πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγονέναι λέγω. Ἐπεὶ
τοίνυν τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγο-
νέναι φὴς, ἀπόκριναί μοι βραχέα πυθέσθαι προαιρου-
μένῳ. λέγε δή. Εἰ ὁμοίως καί σοι δοκεῖ τὰ κακὰ ποιό-
τητας εἶναι τῶν οὐσιῶν; δοκεῖ. Ἄνωθεν δὲ ἦσαν αἱ
 426

ποιότητες αὗται ἐν τῇ ὕλῃ, ἢ ἀρχὴν ἔσχον τοῦ εἶναι;  

συνεῖναί φημι ἀγεννήτως τῇ ὕλῃ ταυτασὶ τὰς ποιότητας.
Οὐχὶ δὲ τὸν Θεόν φης τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πε-
ποιηκέναι; τοῦτό φημι. Πότερον οὖν εἰς τὸ κρεῖττον,
ἢ εἰς τὸ χεῖρον; εἰς τὸ κρεῖττον λέγειν μοι δοκεῖ.
Οὐκοῦν εἰ ποιότητες τῆς ὕλης τὰ κακὰ, τὰς δὲ ποιότητας
αὐτῆς εἰς τὸ κρεῖττον ἔτρεψεν ὁ Θεὸς, πόθεν τὰ κακὰ,
ζητεῖν ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἔμειναν αἱ ποιότητες ὁποῖαί ποτ'
ἦσαν τῇ φύσει· ἢ εἰ μὲν πρότερον οὐκ ἦσαν κακαὶ, ἐκ
δὲ τοῦ τραπῆναι πρὸς τοῦ Θεοῦ τὰς πρώτας τοιαύτας

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 102, line 5

κόσμου γένεσιν πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγονέναι λέγω. Ἐπεὶ

τοίνυν τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγο-
νέναι φὴς, ἀπόκριναί μοι βραχέα πυθέσθαι προαιρου-
μένῳ. λέγε δή. Εἰ ὁμοίως καί σοι δοκεῖ τὰ κακὰ ποιό-
τητας εἶναι τῶν οὐσιῶν; δοκεῖ. Ἄνωθεν δὲ ἦσαν αἱ
ποιότητες αὗται ἐν τῇ ὕλῃ, ἢ ἀρχὴν ἔσχον τοῦ εἶναι;  
συνεῖναί φημι ἀγεννήτως τῇ ὕλῃ ταυτασὶ τὰς ποιότητας.
Οὐχὶ δὲ τὸν Θεόν φης τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πε-
ποιηκέναι; τοῦτό φημι. Πότερον οὖν εἰς τὸ κρεῖττον,
ἢ εἰς τὸ χεῖρον; εἰς τὸ κρεῖττον λέγειν μοι δοκεῖ.
Οὐκοῦν εἰ ποιότητες τῆς ὕλης τὰ κακὰ, τὰς δὲ ποιότητας
αὐτῆς εἰς τὸ κρεῖττον ἔτρεψεν ὁ Θεὸς, πόθεν τὰ κακὰ,
ζητεῖν ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἔμειναν αἱ ποιότητες ὁποῖαί ποτ'
ἦσαν τῇ φύσει· ἢ εἰ μὲν πρότερον οὐκ ἦσαν κακαὶ, ἐκ
δὲ τοῦ τραπῆναι πρὸς τοῦ Θεοῦ τὰς πρώτας τοιαύτας
περὶ τὴν ὕλην γεγονέναι ποιότητάς φης, αἴτιος ἔσται
τῶν κακῶν ὁ Θεὸς, τρέψας τὰς οὐκ οὔσας ποιότητας
κακὰς, εἰς τὸ εἶναι κακάς.
  Ἢ τὰς μὲν κακὰς ποιότητας, εἰς τὸ κρεῖττον οὐ
δοκεῖ σοι τρέψαι τὸν Θεὸν, τὰς δὲ λοιπὰς καὶ μόνας
ὅσαι ἀδιάφοροι ἐτύγχανον τῆς διακοσμήσεως ἕνεκα πρὸς
αι μὴ ἔχοντα;
εἰ μὲν γὰρ δυνάμενον λέξεις, οὐ βουληθέντα δὲ, αὐτὸν
αἴτιον τούτων εἰπεῖν ἀνάγκη, ὅτι δυνάμενος ποιῆσαι μὴ

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia

Page 102, line 13

ποιηκέναι; τοῦτό φημι. Πότερον οὖν εἰς τὸ κρεῖττον,

ἢ εἰς τὸ χεῖρον; εἰς τὸ κρεῖττον λέγειν μοι δοκεῖ.
 427

Οὐκοῦν εἰ ποιότητες τῆς ὕλης τὰ κακὰ, τὰς δὲ ποιότητας

αὐτῆς εἰς τὸ κρεῖττον ἔτρεψεν ὁ Θεὸς, πόθεν τὰ κακὰ,
ζητεῖν ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἔμειναν αἱ ποιότητες ὁποῖαί ποτ'
ἦσαν τῇ φύσει· ἢ εἰ μὲν πρότερον οὐκ ἦσαν κακαὶ, ἐκ
δὲ τοῦ τραπῆναι πρὸς τοῦ Θεοῦ τὰς πρώτας τοιαύτας
περὶ τὴν ὕλην γεγονέναι ποιότητάς φης, αἴτιος ἔσται
τῶν κακῶν ὁ Θεὸς, τρέψας τὰς οὐκ οὔσας ποιότητας
κακὰς, εἰς τὸ εἶναι κακάς.
  Ἢ τὰς μὲν κακὰς ποιότητας, εἰς τὸ κρεῖττον οὐ
δοκεῖ σοι τρέψαι τὸν Θεὸν, τὰς δὲ λοιπὰς καὶ μόνας
ὅσαι ἀδιάφοροι ἐτύγχανον τῆς διακοσμήσεως ἕνεκα πρὸς
τοῦ Θεοῦ τετράφθαι λέγεις. οὕτως ἄνωθεν ἔσχον ἐγώ.
Πῶς τοίνυν αὐτὸν τὰς τῶν φαύλων ποιότητας ὡς εἶχον  
καταλελοιπέναι λέγεις; πότερον δυνάμενον μὲν κᾀκείνας
ἀνελεῖν, οὐ βουληθέντα δὲ, ἢ τὸ δύνασθαι μὴ ἔχοντα;
εἰ μὲν γὰρ δυνάμενον λέξεις, οὐ βουληθέντα δὲ, αὐτὸν
αἴτιον τούτων εἰπεῖν ἀνάγκη, ὅτι δυνάμενος ποιῆσαι μὴ
εἶναι κακὰ, συνεχώρησεν αὐτὰ μένειν ὡς ἦν, καὶ μάλιστα
ὅτε δημιουργεῖν τὴν ὕλην ἤρξατο. εἰ γὰρ μηδ' ὅλως

Μάξιμος θεολόγος. Frag. um ex libro de materia Page 102, line 17

ζητεῖν ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἔμειναν αἱ ποιότητες ὁποῖαί ποτ'

ἦσαν τῇ φύσει· ἢ εἰ μὲν πρότερον οὐκ ἦσαν κακαὶ, ἐκ
δὲ τοῦ τραπῆναι πρὸς τοῦ Θεοῦ τὰς πρώτας τοιαύτας
περὶ τὴν ὕλην γεγονέναι ποιότητάς φης, αἴτιος ἔσται
τῶν κακῶν ὁ Θεὸς, τρέψας τὰς οὐκ οὔσας ποιότητας
κακὰς, εἰς τὸ εἶναι κακάς.
  Ἢ τὰς μὲν κακὰς ποιότητας, εἰς τὸ κρεῖττον οὐ
δοκεῖ σοι τρέψαι τὸν Θεὸν, τὰς δὲ λοιπὰς καὶ μόνας
ὅσαι ἀδιάφοροι ἐτύγχανον τῆς διακοσμήσεως ἕνεκα πρὸς
τοῦ Θεοῦ τετράφθαι λέγεις. οὕτως ἄνωθεν ἔσχον ἐγώ.
Πῶς τοίνυν αὐτὸν τὰς τῶν φαύλων ποιότητας ὡς εἶχον  
καταλελοιπέναι λέγεις; πότερον δυνάμενον μὲν κᾀκείνας
ἀνελεῖν, οὐ βουληθέντα δὲ, ἢ τὸ δύνασθαι μὴ ἔχοντα;
εἰ μὲν γὰρ δυνάμενον λέξεις, οὐ βουληθέντα δὲ, αὐτὸν
αἴτιον τούτων εἰπεῖν ἀνάγκη, ὅτι δυνάμενος ποιῆσαι μὴ
εἶναι κακὰ, συνεχώρησεν αὐτὰ μένειν ὡς ἦν, καὶ μάλιστα
ὅτε δημιουργεῖν τὴν ὕλην ἤρξατο. εἰ γὰρ μηδ' ὅλως
ἔμελεν αὐτῷ τῆς ὕλης, οὐκ ἂν αἴτιος ἦν ὧν συνεχώρει
μένειν· ἐπεὶ δὲ μέρος μέν τι αὐτῆς ἐδημιούργει, μέρος δέ
τι οὕτως εἴα, δυνάμενος κᾀκεῖνο τρέπειν εἰς τὸ κρεῖττον,
αἰτίαν ὀφλισκάνειν ἄξιος εἶναί μοι δοκεῖ, καταλιπὼν

Philolaus Phil., Testimonia Frag. 12, line 2

 AËT. I 3, 10 (D. 283) Φ. ὁ Πυθαγόρειος τὸ πέρας

καὶ τὸ ἄπειρον. PROCL. in Tim. I 176, 27 Diehl κρατεῖται δὲ ὑπὸ τῶν
 428

θειοτέρων τὰ καταδεέστερα καὶ εἷς ἀποτελεῖται κόσμος ἐξ ἐναντίων ἡρμοσμένος,

ἐκ περαινόντων τε καὶ ἀπείρων ὑφεστηκὼς κατὰ τὸν Φιλόλαον.
 THEO Smyrn. 20, 19 Hill. Ἀρχύτας δὲ καὶ Φ. ἀδιαφόρως τὸ ἓν καὶ
μονάδα καλοῦσι καὶ τὴν μονάδα ἕν.
 LUC. de lapsu in sal. 5 εἰσὶ δὲ οἳ καὶ τὴν τετρακτὺν τὸν μέγιστον
ὅρκον αὐτῶν, ἣν τὸν ἐντελῆ αὐτοῖς ἀριθμὸν ἀποτελεῖν
οἴονται τὸν δέκα, ὑγιείας ἀρχὴν ἐκάλεσαν· ὧν καὶ Φ. ἐστί.
 THEOLOG. Arithm. p. 74, 10 de Falco Φ. δὲ μετὰ
τὸ μαθηματικὸν μέγεθος τριχῆ διαστὰν ἐν τετράδι, ποιότητα καὶ χρῶσιν ἐπιδειξα-
μένης τῆς φύσεως ἐν πεντάδι, ψύχωσιν δὲ ἐν ἑξάδι, νοῦν δὲ καὶ ὑγείαν καὶ τὸ ὑπ'
αὐτοῦ λεγόμενον φῶς ἐν ἑβδομάδι, μετὰ ταῦτά φησιν ἔρωτα καὶ φιλίαν καὶ μῆτιν
καὶ ἐπίνοιαν ἐπ' ὀγδοάδι συμβῆναι τοῖς οὖσιν.
   – p. 82, 10 ὅτι καὶ Σπεύσιππος, ὁ Πωτώνης μὲν υἱὸς τῆς τοῦ Πλά-
τωνος ἀδελφῆς, διάδοχος δὲ Ἀκαδημίας πρὸ Ξενοκράτου, ἐκ τῶν ἐξαιρέτως σπου-
δασθεισῶν ἀεὶ Πυθαγορικῶν ἀκροάσεων, μάλιστα δὲ τῶν Φιλολάου συγγραμμάτων,
βιβλίδιόν τι συντάξας γλαφυρὸν ἐπέγραψε μὲν αὐτὸ Περὶ Πυθαγορικῶν ἀριθ-
μῶν [fr. 4 P. Lang Bonn 1911 S. 53ff.], ἀπ' ἀρχῆς δὲ μέχρι ἡμίσους περὶ
τῶν ἐν αὐτοῖς γραμμικῶν ἐμμελέστατα διεξελθὼν πολυγωνίων τε καὶ παντοίων
τῶν ἐν ἀριθμοῖς ἐπιπέδων ἅμα καὶ στερεῶν, περί τε τῶν πέντε σχημάτων, ἃ τοῖς

Phrynichus Attic., Praeparatio sophistica (epitome) Page 97, line 13

καυτῶ, οὗ ὁ μέλλων ὁλοκαυτήσω. λέγεται καὶ διὰ τοῦ ι ὁλο-

καυτίζω, ἐξ οὗ ὁλοκαυτιῶ ὁ Ἀττικὸς μέλλων, οὗ τὸ ἀπαρέμ-
φατον ὁλοκαυτιεῖν.
 ὀλεκρανίζεσθαι (fr. com. ad. 1093): τὸ τοῖς ὀλεκρά-
νοις παίεσθαι. ὀλέκρανα δὲ τὰ ἄκρα τῶν ἀγκώνων.
 ὀξυρεγμία καὶ ὀξωρεγμία: τὸ αὐτό ἐστιν. λέγεται γὰρ
ἀμφότερα.
 ὀξύβαφον (Aristoph. Av. 361; Plato com. fr. 32):
διὰ τοῦ υ, οὐχὶ διὰ τοῦ ο. παρὰ τὸ ὀξύ, καὶ οὐ παρὰ τὸ
ὄξος σύγκειται. καὶ ὀξύγαρον, καὶ οὐκ ὀξόγαρον. δηλοῖ δὲ
τὸ ὀξὺ κατὰ γένος ποιότητα πᾶσαν ὀξεῖαν, ἢ γεῦσιν ἢ σχῆμα
ἢ ὄψιν ἢ πᾶν ὁτιοῦν ἧκον εἰς ὀξύ, ὡς εἶναι καὶ τὸ ὄξος εἶ-
δος τοῦ ὀξέος.
 οὐκ ἀπείρῳ προσέβαλεν (fr. com. ad. 704): ἐπὶ τῶν
οἰομένων ἐξαπατήσειν, φωραθέντων δέ.
 ὀρίγανος (Aristoph. Acharn. 874?): θηλυκῶς ἡ ὀρίγανος.
 ὁμαλός (Aeschyl. Prom. 903): λέγουσιν καὶ ὁμαλίζειν
καὶ ὁμαλόν.
 ὀσμή: διὰ τοῦ σ μόνον, καὶ οὐ διὰ τοῦ δ. Ἰώνων δὲ
διὰ τοῦ δ.  
 ὀχεῖον (Dinarchus in Ἀπολ. πρὸς Ἀντιφάνην περὶ τοῦ

Pseudo-Ptolemaeus, Fructus sive centiloquium Sec. 11, line 2

ἄριστος γεωργὸς συνεργεῖ τῇ φύσει διὰ τῆς ἀροτριάσεως

καὶ ἀνακαθάρσεως.
 Τὰ ἐν τῇ γενέσει καὶ φθορᾷ εἴδη πάσχει ὑπὸ τῶν
οὐρανίων εἰδῶν. καὶ διὰ τοῦτο χρῶνται τούτοις οἱ στοι-
χειωματικοὶ τὰς ἐπεμβάσεις τῶν ἀστέρων σκοποῦντες ἐπ'
 429

αὐτά.
 Χρῶ ἐν ταῖς ἐπιλογαῖς τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν ὡρῶν τοῖς
κακοποιοῖς, ὥσπερ ὁ ἄριστος ἰατρὸς τοῖς δηλητηρίοις πρὸς
θεραπείαν συμμέτρως.
 Μὴ πρότερον ἐπιλέξῃ ἡμέραν καὶ ὥραν, πρὶν ἂν διαγνῷς
τὴν ποιότητα τοῦ προκειμένου πράγματος.
 Ἡ φιλία καὶ τὸ μῖσος κωλύουσι τὸ προβαίνειν ἀληθῆ
τὰ ἀποτελέσματα· ἐλαττοῦσι γὰρ τὰ μέγιστα καὶ μεγα-
λύνουσιν τὰ σμικρότατα.  
 Ὅτε δηλώσει ἡ οὐρανία δύναμίς τι, χρῶ συνεργοῖς καὶ
τοῖς φθαρτικοῖς ἄστροις ἤτοι τοῖς δευτερείοις.
 Ὢ πόσα σφάλλεται ὁ ἐπιστήμων, ὅτε ὁ ἕβδομος τόπος
καὶ ὁ κύριος αὐτοῦ ὦσι κεκακωμένοι.
 Οἱ ὡροσκόποι τῶν ἐχθρῶν τῆς βασιλείας εἰσὶ τὰ ἀπο-
κεκλικότα ζῴδια ἀπὸ τοῦ ὡροσκόπου αὐτῆς, οἱ δὲ ὡρο-
σκόποι τῶν οἰκείων εἰσὶ τὰ κέντρα, καὶ οἱ ὡροσκόποι τῶν

Straton Phil., Frag. a Frag. 42, line 2

  μένειν ἀντίκειται τῷ κινεῖσθαι· τὸ γὰρ μένειν καὶ ἵστασθαι ταὐτόν,

  τὸ δὲ εἶναι ἢ οὐδὲν ἔχει ἀντίθετον ἢ τὸ μὴ εἶναι, ὡς πολλαχοῦ ὁ
  Πλάτων ἀντιτίθησιν· ὥστε εἴ τις καὶ ὑπόστασιν ὁρίζοιτο εἶναι τὸ ὄν,
  εἰς ταὐτὸν ἀποφέρεται τῷ Στράτωνι νόημα· τὸ γὰρ ὑφεστάναι παρώνυ-
  μόν τι τῆς στάσεως.
   Damascius Dubitationes et solutiones 63 I p. 138
  Ruelle: οὐδὲν γάρ ἐστιν ὃ ἀντίκειται τῇ ἐνεργείᾳ καὶ τῇ δυνάμει πλὴν
  τῆς οὐσίας, κατὰ δή τινα τρόπου· ἡ οὐσία ἄρα στάσις ἔσται, τοῦτό
  που τὸ τοῦ Στράτωνος, ὅπερ οὐκ ἐδόκει εὖ ἔχειν.  
 Galenus Historia philos. 18 (Diels Doxographi Graeci p. 611):
Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς προσωνομασμένος τὰς ποιότητας (sc. ἀρχὰς ὑποτίθεται
τῶν ὅλων).
 Sextus Empiricus Pyrrh. Hypotyp. III 33 (Περὶ ὑλικῶν ἀρχῶν):
Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς τὰς ποιότητας (sc. ἀρχὰς εἶναι εἶπεν).
 Stobaeus Ecl. I 10, 12 (Aetius I 3, 24 p. 288 Diels): Στράτων
στοιχεῖα θερμὸν καὶ ψυχρόν.
 Epiphanius Adv. haereses III 33 (Diels Doxographi Graeci
p. 592): Στράτων ἐκ Λαμψάκου τὴν θερμὴν οὐσίαν ἔλεγεν αἰτίαν πάντων
ὑπάρχειν. ἄπειρα δὲ ἔλεγεν εἶναι τὰ μέρη τοῦ κόσμου καὶ πᾶν ζῷον ἔλεγε
νοῦ δεκτικὸν εἶναι.

Straton Phil., Frag. a Frag. 43, line 2

  εἰς ταὐτὸν ἀποφέρεται τῷ Στράτωνι νόημα· τὸ γὰρ ὑφεστάναι παρώνυ-

  μόν τι τῆς στάσεως.
   Damascius Dubitationes et solutiones 63 I p. 138
  Ruelle: οὐδὲν γάρ ἐστιν ὃ ἀντίκειται τῇ ἐνεργείᾳ καὶ τῇ δυνάμει πλὴν
  τῆς οὐσίας, κατὰ δή τινα τρόπου· ἡ οὐσία ἄρα στάσις ἔσται, τοῦτό
  που τὸ τοῦ Στράτωνος, ὅπερ οὐκ ἐδόκει εὖ ἔχειν.  
 430

 Galenus Historia philos. 18 (Diels Doxographi Graeci p. 611):

Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς προσωνομασμένος τὰς ποιότητας (sc. ἀρχὰς ὑποτίθεται
τῶν ὅλων).
 Sextus Empiricus Pyrrh. Hypotyp. III 33 (Περὶ ὑλικῶν ἀρχῶν):
Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς τὰς ποιότητας (sc. ἀρχὰς εἶναι εἶπεν).
 Stobaeus Ecl. I 10, 12 (Aetius I 3, 24 p. 288 Diels): Στράτων
στοιχεῖα θερμὸν καὶ ψυχρόν.
 Epiphanius Adv. haereses III 33 (Diels Doxographi Graeci
p. 592): Στράτων ἐκ Λαμψάκου τὴν θερμὴν οὐσίαν ἔλεγεν αἰτίαν πάντων
ὑπάρχειν. ἄπειρα δὲ ἔλεγεν εἶναι τὰ μέρη τοῦ κόσμου καὶ πᾶν ζῷον ἔλεγε
νοῦ δεκτικὸν εἶναι.
 Plutarchus De primo frigido IX 948 c: οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ
αἰσθητὰ ταυτὶ προανακινῆσαι βέλτιόν ἐστιν, ἐν οἷς Ἐμπεδοκλῆς τε καὶ Στρά-
των καὶ οἱ Στωικοὶ τὰς οὐσίας τίθενται τῶν δυνάμεων, οἱ μὲν Στωικοὶ τῷ
ἀέρι τὸ πρώτως ψυχρὸν ἀποδιδόντες, Ἐμπεδοκλῆς δὲ καὶ Στράτων τῷ ὕδατι·

Theon Phil., De utilitate mathematicae Page 21, line 10

αὐτὴ μονὰς καὶ ἕν – λέγουσι δὴ καὶ τὸ ἕν – , τουτ-  

έστιν ἡ πρώτη καὶ νοητὴ οὐσία τοῦ ἑνός, ἑκάστου τῶν
πραγμάτων παρέχουσα ἕν· μετοχῇ γὰρ αὐτῆς ἕκαστον
ἓν καλεῖται. διὸ καὶ τοὔνομα αὐτοῦ οὐδὲν παρεμφαίνει
τί ἓν καὶ τίνος γένους, κατὰ πάντων δὲ κατηγορεῖται,
[ὥστε καὶ ἡ μονὰς καὶ ἕν ἐστι,] κἂν τὰ μὲν νοητὰ καὶ
παραδείγματα μηδὲν ἀλλήλων διαφέροντα, τὰ δὲ αἰσθητά.
ἔνιοι δὲ ἑτέραν διαφορὰν τῆς μονάδος καὶ τοῦ ἑνὸς
παρέδοσαν. τὸ μὲν γὰρ ἓν οὔτε κατ' οὐσίαν ἀλλοιοῦται,
οὔτε τῇ μονάδι καὶ τοῖς περιττοῖς αἴτιόν ἐστι τοῦ μὴ
ἀλλοιοῦσθαι κατ' οὐσίαν, οὔτε κατὰ ποιότητα, αὐτὸ
γὰρ μονάς ἐστι καὶ οὐχ ὥσπερ αἱ μονάδες πολλαί, οὔτε
κατὰ τὸ ποσόν· οὐδὲ γὰρ συντίθεται ὥσπερ αἱ μονάδες
ἄλλῃ μονάδι· ἓν γάρ ἐστι καὶ οὐ πολλά, διὸ καὶ ἑνικῶς
καλεῖται ἕν. καὶ γὰρ εἰ παρὰ Πλάτωνι ἑνάδες εἴρηνται
ἐν Φιλήβῳ, οὐ παρὰ τὸ ἓν ἐλέχθησαν, ἀλλὰ παρὰ τὴν
ἑνάδα, ἥτις ἐστὶ μονὰς μετοχῇ τοῦ ἑνός. κατὰ πάντα
δὴ ἀμετάβλητον τὸ ἓν τὸ ὡρισμένον τοῦτο ἐν τῇ μονάδι.
ὥστε διαφέροι ἂν τὸ ἓν τῆς μονάδος, ὅτι τὸ μέν ἐστιν
ὡρισμένον καὶ πέρας, αἱ δὲ μονάδες ἄπειροι καὶ ἀόριστοι.
 τῶν δὲ ἀριθμῶν ποιοῦνται τὴν πρώτην τομὴν εἰς

Theon Phil., De utilitate mathematicae Page 82, line 2

καὶ τὸ αὐτό, λόγος δὲ ἕτερος, τῶν μὲν δύο πρὸς τὸ ἓν

διπλάσιος, τοῦ δὲ ἑνὸς πρὸς τὰ βʹ ἥμισυς.
 Ἐρατοσθένης δὲ ἐν τῷ Πλατωνικῷ φησι, μὴ ταὐ-
τὸν εἶναι διάστημα καὶ λόγον, ἐπειδὴ λόγος μέν ἐστι
δύο μεγεθῶν ἡ πρὸς ἄλληλα ποιὰ σχέσις· γίνεται δ'
αὕτη καὶ ἐν διαφόροις καὶ ἐν ἀδιαφόροις. οἷον ἐν
ᾧ λόγῳ ἐστὶ τὸ αἰσθητὸν πρὸς τὸ νοητόν, ἐν τούτῳ
 431

δόξα πρὸς ἐπιστήμην, καὶ διαφέρει καὶ τὸ νοητὸν τοῦ

ἐπιστητοῦ ᾧ καὶ ἡ δόξα τοῦ αἰσθητοῦ. διάστημα δὲ  
ἐν διαφέρουσι μόνον, ἢ κατὰ τὸ μέγεθος ἢ κατὰ ποιό-
τητα ἢ κατὰ θέσιν ἢ ἄλλως ὁπωσοῦν. δῆλον δὲ καὶ
ἐντεῦθεν, ὅτι λόγος διαστήματος ἕτερον· τὸ γὰρ ἥμισυ
πρὸς τὸ διπλάσιον καὶ τὸ διπλάσιον πρὸς τὸ ἥμισυ
λόγον μὲν οὐ τὸν αὐτὸν ἔχει, διάστημα δὲ τὸ αὐτό.
 ἀναλογία δ' ἐστὶ πλειόνων λόγων ὁμοιότης ἢ ταυτό-
της, τουτέστιν ἐν πλείοσιν ὅροις λόγων ὁμοιότης, ὅταν
ὃν ἔχει λόγον ὁ πρῶτος πρὸς τὸν δεύτερον, τοῦτον ὁ
δεύτερος πρὸς τὸν τρίτον ἢ ἄλλος τις πρὸς ἄλλον.
λέγεται δὲ ἡ μὲν συνεχὴς ἀναλογία, ἡ δὲ διῃρημένη,
συνεχὴς μὲν ἡ ἐν ἐλαχίστοις τρισὶν ὅροις, διῃρημένη
δὲ ἡ ἐν ἐλαχίστοις τέσσαρσιν. οἷον μετὰ τὴν ἐν ἴσοις

Βέττιος Βάλενς. Anthologiarum libri ix Page 128, line 9

ναστῶν ἢ σκολοπισμοῦ θηρίων κακώσεως τετραπόδων ἢ ὕψους

πτώσεως.  – Ὑδροχόος ὑπὸ Παρθένου, Κρόνος ὑπὸ Ἑρμοῦ· τελευ-  
τῶσι δὲ ὑπὸ τῶν ἐντὸς φθισικῇ αἰτίᾳ ὑδρωπικῇ ἐλεφαντιάσει
ἰκτερικῇ νόσῳ σιδηροσφαγίᾳ δυσεντερίᾳ γυναικὸς προδοσίᾳ.  
Ἰχθύες ὑπὸ Ζυγοῦ, Ζεὺς ὑπὸ Ἀφροδίτης· δι' ὑγρῶν ἢ φαρμακο-
ποσίας ῥευμάτων ἢ νεύρων αἰσθήσεως μορίων ἥπατος πόνων
ἰσχιάδος ἑρπετῶν θηρίων αἰτίας.
 Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τὸν περὶ βιαιοθανάτων λόγον· ἄλλως δὲ
προσπαραλαμβάνειν δεήσει τὰς καθ' ἕκαστον ζῴδιον σινῶν καὶ
παθῶν αἰτίας εἰς τὸ εὐσύνοπτον γενέσθαι τὴν τοῦ θανάτου ποιό-
τητα· ἡ συμπαρουσία δὲ ἢ μαρτυρία ἑνὸς ἑκάστου ἀστέρος συν-
επισχύσει ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως ἐπεισενεγκεῖν αἰτίαν τῷ θανάτῳ.
προσβλέπειν οὖν δεῖ τοὺς τόπους καὶ τοὺς κυρίους, ὅπως εἰσὶ
κείμενοι καὶ ὑπὸ τίνων μαρτυροῦνται, ἢ τῶν οἰκείων ἢ ἐναντίων,
καὶ οὕτως διακρίνειν· οἱ μὲν γὰρ κακοποιοὶ ἐπόντες τοῖς τόποις
ἢ μαρτυροῦντες τοῖς οἰκοδεσπόταις βιαιοθανασίας ἀποτελοῦσιν,
οἱ δὲ ἀγαθοποιοὶ διὰ προφάσεως ἢ πόνου ἢ σίνους ἢ πάθους ἢ
πυρετῶν ἐπιφορᾶς. οἷον ἐπεὶ οἱ Δίδυμοι ὑπὸ Αἰγόκερω ἀναι-
ροῦνται καὶ Ὑδροχόος ὑπὸ τῆς Παρθένου, ὅπερ ἐστὶν Ἑρμῆς ὑπὸ
Κρόνου καὶ Κρόνος ὑπὸ Ἑρμοῦ, ἐὰν οὖν οὗτοι ἐπὶ γενέσεως διά-
μετροι ᾒ τετράγωνοι τύχωσι λόγον ἔχοντες, [καὶ] κακοθανάτους
Βέττιος Βάλενς. Anthologiarum libri ix Page 204, line 29

τῆς γενέσεως πολυπλασίασον ἐπὶ εʹ δʹ καὶ τὰς ἀπὸ τῆς γενεθλίου

ἡμέρας μέχρις οὗ ζητεῖς προσυπολάμβανε μετὰ τῶν πολυπλασια-
σθέντων ἀριθμῶν· κἂν μὲν ᾖ κατὰ Ἀλεξανδρεῖς, πρόσθες τὰς
ἐμβολίμους τουτέστι τῶν πλήρων ἐτῶν τὸ δʹ καὶ ταῦτα ἀπὸ τοῦ
πλήθους διέκβαλλε ὁσάκις δύνασαι ἀνὰ ιβʹ. τὰς λοιπὰς πολυπλα-
σίασον ἐπὶ τὸν εʹ καὶ ἐπὶ τὰς ἀπὸ γενέσεως ἡμέρας μέχρις οὗ
ζητεῖς καὶ μέριζε εἰς τὸν ιβʹ· καὶ τὰ καταλειφθέντα ἔκβαλλε ἀπὸ
τῆς Σελήνης τῆς κατὰ γένεσιν καὶ ἑκάστῳ ζῳδίῳ μίαν ψῆφον
διδοὺς ἀπὸ τοῦ κεκληρωμένου ζῳδίου τὸν μῆνα διέκβαλλε. καὶ
 432

ὅπου δἂν καταντήσῃ ὁ ἀριθμός, ἐκείνου τοῦ ζῳδίου τὸν κύριον

σκόπει καὶ πρὸς τοὺς ἐφορῶντας ἀστέρας τὴν ποιότητα τῆς ἡμέρας
δήλωσον.
 Τὰς δὲ ὥρας οὕτως. ἀπὸ τοῦ κεκληρωμένου ζῳδίου τὴν ἡμέραν
διέκβαλλε περὶ τὴν τῆς ἡμέρας ἀρχὴν ἀνὰ δύο ἀπὸ τῆς γενεσιακῆς  
ὥρας, καὶ γνώσῃ τὰς καλὰς καὶ ἐμπράκτους ὥρας. εὔχρηστον δὲ
καὶ πρὸς παντὸς πράγματος ἐπιβολὴν καὶ καταρχήν· καὶ μάλιστα
τὰς ἀσθενικὰς καὶ κατακλιτικὰς ἀκριβῶς ἐπιγνώσῃ ἐκ τῶν
ὡροσκοπικῶν πρὸς τὰ φῶτα καὶ τὰ λοιπὰ κέντρα τῶν ἀστέρων.
 Ὅσα μὲν κύρια ἦν ἐπὶ ἑτοιμοτέρας σκέψεως, ἐν τούτοις
εἴρηται· ὅσον δὲ [τῆς] ἐκ τῆς συντόμου ταύτης ἀναπτύξεως, πολλὴν
ἐπίδοσιν ἑαυτῷ παρέξει, ἐάνπερ ᾖ εὐφυεῖ χρώμενος ψυχῇ καὶ πρὸς

Vitae Homeri, Plutarchi De Homero 2 Line 325

  πᾶν δ' ὑπεθερμάνθη ξίφος αἵματι·

καὶ γὰρ ἐν τούτῳ παρέχει μείζονα ἔννοιαν, ὡς βαπτισθέντος οὕτως
τοῦ ξίφους, ὥστε θερμανθῆναι. τοιοίδε μὲν οἱ τῶν λέξεων τρόποι ὑπὸ
Ὁμήρου πρώτου πεποιημένοι.
 Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰς τῆς συντάξεως ἐκτροπάς, τὰ καλούμενα σχή-
ματα, εἰ καὶ ταῦτα πρῶτος Ὅμηρος ὑπέδειξε. τὸ δὲ σχῆμά ἐστι λόγος
ἐξηλλαγμένος τοῦ ἐν ἔθει κατά τινα πλάσιν κόσμου ἢ χρείας χάριν.
κάλλος μὲν γὰρ τοῖς λόγοις περιτίθησι διὰ τῆς ποικιλίας καὶ μεταβο-
λῆς τοῦ λόγου καὶ σεμνοτέραν ἀπεργάζεται τὴν φράσιν, χρειώδης δέ
ἐστιν εἰς τὸ ἐξᾶραι καὶ ἐπιτεῖναι τὰς ἐμφύτους ποιότητας καὶ δυνάμεις
τῶν πραγμάτων.
 Τῶν δὲ σχημάτων τὰ μὲν κατὰ πλεονασμὸν ποιεῖ, ἐνίοτε μὲν διὰ τὸ
μέτρον, ὡς τοῦτο·
  χρυσοῦ δὲ στήσας Ὀδυσεὺς δέκα πάντα τάλαντα·  
τὸ γὰρ ‘πάντα’ μηδὲν συντελοῦν ἔγκειται. ἔστι δὲ ὅτε κόσμου χάριν,
ὡς τὸ
  ἦ μάλα δὴ τέθνηκε Μενοιτίου ἄλκιμος υἱός.
τὸ γὰρ ‘μάλα’ πλεονάζει κατὰ συνήθειαν Ἀττικήν.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 1, chap.4, sec. 3, line 12

ὑπολαμβάνομεν εἶναι. Τιθέμενοι δὴ τὸ εὐδαιμονεῖν ἐν ζωῇ,

εἰ μὲν συνώνυμον τὸ ζῆν ἐποιούμεθα, πᾶσι μὲν ἂν τοῖς
ζῶσιν ἀπέδομεν δεκτικοῖς εὐδαιμονίας εἶναι, εὖ δὲ ζῆν
ἐνεργείᾳ ἐκεῖνα, οἷς παρῆν ἕν τι καὶ ταὐτόν, οὗ ἐπεφύκει
δεκτικὰ πάντα τὰ ζῷα εἶναι, καὶ οὐκ ἂν τῷ μὲν λογικῷ
ἔδομεν δύνασθαι τοῦτο, τῷ δὲ ἀλόγῳ οὐκέτι· ζωὴ γὰρ ἦν τὸ  
κοινόν, ὃ δεκτικὸν τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν ἔμελλεν
εἶναι, εἴπερ ἐν ζωῇ τινι τὸ εὐδαιμονεῖν ὑπῆρχεν. Ὅθεν,
οἶμαι, καὶ οἱ ἐν λογικῇ ζωῇ λέγοντες τὸ εὐδαιμονεῖν
γίνεσθαι οὐκ ἐν τῇ κοινῇ ζωῇ τιθέντες ἠγνόησαν τὸ
εὐδαιμονεῖν οὐδὲ ζωὴν ὑποτιθέμενοι. Ποιότητα δὲ τὴν
λογικὴν δύναμιν, περὶ ἣν ἡ εὐδαιμονία συνίσταται, ἀναγκά-
 433

ζοιντο ἂν λέγειν. Ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον αὐτοῖς λογική ἐστι

ζωή· περὶ γὰρ τὸ ὅλον τοῦτο ἡ εὐδαιμονία συνίσταται· ὥστε
περὶ ἄλλο εἶδος ζωῆς. Λέγω δὲ οὐχ ὡς ἀντιδιῃρημένον
τῷ λόγῳ, ἀλλ' ὡς ἡμεῖς φαμεν πρότερον, τὸ δὲ
ὕστερον εἶναι. Πολλαχῶς τοίνυν τῆς ζωῆς λεγομένης καὶ
τὴν διαφορὰν ἐχούσης κατὰ τὰ πρῶτα καὶ δεύτερα καὶ
ἐφεξῆς καὶ ὁμωνύμως τοῦ ζῆν λεγομένου ἄλλως μὲν τοῦ
φυτοῦ, ἄλλως δὲ τοῦ ἀλόγου καὶ τρανότητι καὶ
ἀμυδρότητι τὴν διαφορὰν ἐχόντων, ἀνάλογον δηλονότι καὶ

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 1, chap.8, sec. 10, line 12

Ἢ ἄποιος λέγεται τῷ μηδὲν ἔχειν αὐτὴ ἐφ' ἑαυτῆς

τούτων τῶν ποιοτήτων ἃς δέξεται καὶ ἐν αὐτῇ ὡς
ὑποκειμένῳ ἔσονται, οὐ μὴν οὕτως, ὡς μηδεμίαν φύσιν
ἔχειν. Εἰ δὴ ἔχει τινὰ φύσιν, ταύτην τὴν φύσιν τί κωλύει
κακὴν εἶναι, οὐχ οὕτω δὲ κακήν, ὡς ποιόν; Ἐπειδὴ καὶ τὸ
ποιὸν τοῦτό ἐστι, καθ' ὃ ἕτερον ποιὸν λέγεται. Συμβεβηκὸς
οὖν τὸ ποιὸν καὶ ἐν ἄλλῳ· ἡ δὲ ὕλη οὐκ ἐν ἄλλῳ, ἀλλὰ τὸ
ὑποκείμενον, καὶ τὸ συμβεβηκὸς περὶ αὐτό. Τοῦ οὖν ποιοῦ
τοῦ φύσιν συμβεβηκότος ἔχοντος οὐ τυχοῦσα ἄποιος
λέγεται. Εἰ τοίνυν καὶ ἡ ποιότης αὐτὴ ἄποιος, πῶς ἡ ὕλη
οὐ δεξαμένη ποιότητα ποιὰ ἂν λέγοιτο; Ὀρθῶς ἄρα
λέγεται καὶ ἄποιος εἶναι καὶ κακή· οὐ γὰρ λέγεται κακὴ
τῷ ποιότητα ἔχειν, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ ποιότητα μὴ ἔχειν,
ἵνα μὴ ἦν ἴσως κακὴ εἶδος οὖσα, ἀλλὰ μὴ ἐναντία τῷ
εἴδει φύσις.
 

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 1, chap.8, sec. 10, line 14

ὑποκειμένῳ ἔσονται, οὐ μὴν οὕτως, ὡς μηδεμίαν φύσιν

ἔχειν. Εἰ δὴ ἔχει τινὰ φύσιν, ταύτην τὴν φύσιν τί κωλύει
κακὴν εἶναι, οὐχ οὕτω δὲ κακήν, ὡς ποιόν; Ἐπειδὴ καὶ τὸ
ποιὸν τοῦτό ἐστι, καθ' ὃ ἕτερον ποιὸν λέγεται. Συμβεβηκὸς
οὖν τὸ ποιὸν καὶ ἐν ἄλλῳ· ἡ δὲ ὕλη οὐκ ἐν ἄλλῳ, ἀλλὰ τὸ
ὑποκείμενον, καὶ τὸ συμβεβηκὸς περὶ αὐτό. Τοῦ οὖν ποιοῦ
τοῦ φύσιν συμβεβηκότος ἔχοντος οὐ τυχοῦσα ἄποιος
λέγεται. Εἰ τοίνυν καὶ ἡ ποιότης αὐτὴ ἄποιος, πῶς ἡ ὕλη
οὐ δεξαμένη ποιότητα ποιὰ ἂν λέγοιτο; Ὀρθῶς ἄρα
λέγεται καὶ ἄποιος εἶναι καὶ κακή· οὐ γὰρ λέγεται κακὴ
τῷ ποιότητα ἔχειν, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ ποιότητα μὴ ἔχειν,
ἵνα μὴ ἦν ἴσως κακὴ εἶδος οὖσα, ἀλλὰ μὴ ἐναντία τῷ
εἴδει φύσις.
 Ἀλλ' ἡ ἐναντία τῷ εἴδει παντὶ φύσις στέρησις·
στέρησις δὲ ἀεὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἐπ' αὐτῆς οὐχ ὑπόστασις·  
ὥστε τὸ κακὸν εἰ ἐν στερήσει, ἐν τῷ ἐστερημένῳ εἴδους τὸ
κακὸν ἔσται· ὥστε καθ' ἑαυτὸ οὐκ ἔσται. Εἰ οὖν ἐν τῇ
 434

ψυχῇ ἔσται κακόν, ἡ στέρησις ἐν αὐτῇ τὸ κακὸν καὶ ἡ

κακία ἔσται καὶ οὐδὲν ἔξω. Ἐπεὶ καὶ ἄλλοι λόγοι τὴν ὕλην
ὅλως ἀναιρεῖν ἀξιοῦσιν, οἱ δὲ οὐδ' αὐτὴν κακὴν εἶναι
οὖσαν. Οὐδὲν οὖν δεῖ ἄλλοθι ζητεῖν τὸ κακόν,

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 7, line 12

μίγμα ὕλην ποιῶν, οὐκ ἐπιτηδειότητα πρὸς πάντα, ἀλλὰ

πάντα ἐνεργείᾳ ἔχειν λέγων ὃν εἰσάγει νοῦν ἀναιρεῖ οὐκ
αὐτὸν τὴν μορφὴν καὶ τὸ εἶδος διδόντα ποιῶν οὐδὲ πρό-
τερον τῆς ὕλης ἀλλ' ἅμα. Ἀδύνατον δὲ τὸ ἅμα. Εἰ γὰρ
μετέχει τὸ μίγμα τοῦ εἶναι, πρότερον τὸ ὄν· εἰ δὲ καὶ
τοῦτο ὂν τὸ μίγμα, κἀκεῖνο, ἄλλου ἐπ' αὐτοῖς δεήσει
τρίτου. Εἰ οὖν πρότερον ἀνάγκη τὸν δημιουργὸν εἶναι, τί
ἔδει τὰ εἴδη κατὰ σμικρὰ ἐν τῇ ὕλῃ εἶναι, εἶτα τὸν νοῦν
διὰ πραγμάτων ἀνηνύτων διακρίνειν ἐξὸν ἀποίῳ οὔσῃ
τὴν ποιότητα καὶ τὴν μορφὴν ἐπὶ πᾶσαν ἐκτεῖναι; Τό τε
πᾶν ἐν παντὶ εἶναι πῶς οὐκ ἀδύνατον; Ὁ δὲ τὸ ἄπειρον
ὑποθεὶς τί ποτε τοῦτο λεγέτω. Καὶ εἰ οὕτως ἄπειρον, ὡς
ἀδιεξίτητον, ὡς οὐκ ἔστι τοιοῦτόν τι ἐν τοῖς οὖσιν οὔτε
αὐτοάπειρον οὔτε ἐπ' ἄλλῃ φύσει ὡς συμβεβηκὸς σώματί
τινι, τὸ μὲν αὐτοάπειρον, ὅτι καὶ τὸ μέρος αὐτοῦ ἐξ
ἀνάγκης ἄπειρον, τὸ δὲ ὡς συμβεβηκός, ὅτι τὸ ᾧ συμβέ-
βηκεν ἐκεῖνο οὐκ ἂν καθ' ἑαυτὸ ἄπειρον εἴη οὐδὲ ἁπλοῦν
οὐδὲ ὕλη ἔτι, δῆλον. Ἀλλ' οὐδὲ αἱ ἄτομοι τάξιν ὕλης  
ἕξουσιν αἱ τὸ παράπαν οὐκ οὖσαι· τμητὸν γὰρ πᾶν σῶμα
κατὰ πᾶν· καὶ τὸ συνεχὲς δὲ τῶν σωμάτων καὶ τὸ ὑγρὸν

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 8, line 3

ἕξουσιν αἱ τὸ παράπαν οὐκ οὖσαι· τμητὸν γὰρ πᾶν σῶμα

κατὰ πᾶν· καὶ τὸ συνεχὲς δὲ τῶν σωμάτων καὶ τὸ ὑγρὸν
καὶ τὸ μὴ οἷόν τε ἄνευ νοῦ ἕκαστα καὶ ψυχῆς, ἣν ἀδύνατον
ἐξ ἀτόμων εἶναι, ἄλλην τε φύσιν παρὰ τὰς ἀτόμους ἐκ
τῶν ἀτόμων δημιουργεῖν οὐχ οἷόν τε, ἐπεὶ καὶ οὐδεὶς δη-
μιουργὸς ποιήσει τι ἐξ οὐχ ὕλης συνεχοῦς, καὶ μυρία
ἂν λέγοιτο πρὸς ταύτην τὴν ὑπόθεσιν καὶ εἴρηται· διὸ
ἐνδιατρίβειν περιττὸν ἐν τούτοις.
 Τίς οὖν ἡ μία αὕτη καὶ συνεχὴς καὶ ἄποιος λεγο-
μένη; Καὶ ὅτι μὲν μὴ σῶμα, εἴπερ ἄποιος, δῆλον· ἢ
ποιότητα ἕξει. Λέγοντες δὲ πάντων αὐτὴν εἶναι τῶν
αἰσθητῶν καὶ οὐ τινῶν μὲν ὕλην, πρὸς ἄλλα δὲ εἶδος οὖ-
σαν – οἷον τὸν πηλὸν ὕλην τῷ κεραμεύοντι, ἁπλῶς δὲ οὐχ
ὕλην – οὐ δὴ οὕτως, ἀλλὰ πρὸς πάντα λέγοντες, οὐδὲν ἂν
αὐτῇ προσάπτοιμεν τῇ αὐτῆς φύσει, ὅσα ἐπὶ τοῖς αἰσθη-
τοῖς ὁρᾶται. Εἰ δὴ τοῦτο, πρὸς ταῖς ἄλλαις ποιότησιν,
οἷον χρώμασι καὶ θερμότησι καὶ ψυχρότησιν, οὐδὲ τὸ κοῦφον
οὐδὲ τὸ βάρος, οὐ πυκνόν, οὐχ ἁραιόν, ἀλλ' οὐδὲ σχῆμα.
 435

Οὐ τοίνυν οὐδὲ μέγεθος· ἄλλο γὰρ τὸ μεγέθει, ἄλλο τὸ

μεμεγεθυσμένῳ εἶναι, ἄλλο τὸ σχήματι, ἄλλο τὸ ἐσχηματις-
μένῳ. Δεῖ δὲ αὐτὴν μὴ σύνθετον εἶναι, ἀλλ' ἁπλοῦν καὶ ἕν

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 9, line 15

δὲ καὶ ἡ ὕλη. Ἐπεὶ καὶ ἡ ποσότης αὐτὴ οὐ ποσόν, ἀλλὰ τὸ

μετασχὸν αὐτῆς· ὥστε καὶ ἐκ τούτου δῆλον, ὅτι εἶδος ἡ
ποσότης. Ὡς οὖν ἐγένετό τι λευκὸν παρουσίᾳ λευκότητος,
τὸ δὲ πεποιηκὸς τὸ λευκὸν χρῶμα ἐν ζῴῳ καὶ τὰ ἄλλα δὲ
χρώματα ποικίλα οὐκ ἦν ποικίλον χρῶμα, ἀλλὰ ποικίλος,
εἰ βούλει, λόγος, οὕτω καὶ τὸ ποιοῦν τὸ τηλικόνδε οὐ
τηλικόνδε, ἀλλ' αὖ τὸ «τί πηλίκον» ἡ πηλικότης ἢ ὁ λόγος τὸ
ποιοῦν. Προσελθοῦσα οὖν ἡ πηλικότης ἐξελίττει εἰς
μέγεθος τὴν ὕλην; Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ ἐν ὀλίγῳ συνεσπεί-
ρατο· ἀλλ' ἔδωκε μέγεθος τὸ οὐ πρότερον ὄν, ὥσπερ καὶ
ποιότητα τὴν οὐ πρότερον οὖσαν.
 Τί οὖν νοήσω ἀμέγεθες ἐν ὕλῃ; Τί δὲ νοήσεις
ἄποιον ὁπωσοῦν; Καὶ τίς ἡ νόησις καὶ τῆς διανοίας ἡ  
ἐπιβολή; Ἢ ἀοριστία· εἰ γὰρ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, καὶ τῷ
ἀορίστῳ τὸ ἀόριστον. Λόγος μὲν οὖν γένοιτο ἂν περὶ τοῦ
ἀορίστου ὡρισμένος, ἡ δὲ πρὸς αὐτὸ ἐπιβολὴ ἀόριστος. Εἰ
δ' ἕκαστον λόγῳ καὶ νοήσει γινώσκεται, ἐνταῦθα δὲ ὁ μὲν
λόγος λέγει, ἃ δὴ λέγει περὶ αὐτῆς, ἡ δὲ βουλομένη εἶναι
νόησις οὐ νόησις, ἀλλ' οἷον ἄνοια, μᾶλλον νόθον ἂν εἴη
τὸ φάντασμα αὐτῆς καὶ οὐ γνήσιον, ἐκ θατέρου οὐκ ἀληθοῦς
καὶ μετὰ τοῦ ἑτέρου λόγου συγκείμενον.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 11, line 2

ἐπόντων, ἀμυδρὰ δὲ ἡ τοῦ ὑποκειμένου, τοῦ ἀμόρφου· οὐ

γὰρ εἶδος. Ὃ οὖν ἐν τῷ ὅλῳ καὶ συνθέτῳ λαμβάνει μετὰ τῶν
ἐπόντων ἀναλύσασα ἐκεῖνα καὶ χωρίσασα, ὃ καταλείπει ὁ
λόγος, τοῦτο νοεῖ ἀμυδρῶς ἀμυδρὸν καὶ σκοτεινῶς σκοτεινὸν
καὶ νοεῖ οὐ νοοῦσα. Καὶ ἐπειδὴ οὐκ ἔμεινεν οὐδ' αὐτὴ ἡ ὕλη
ἄμορφος, ἀλλ' ἐν τοῖς πράγμασίν ἐστι μεμορφωμένη, καὶ ἡ
ψυχὴ εὐθέως ἐπέβαλε τὸ εἶδος τῶν πραγμάτων αὐτῇ
ἀλγοῦσα τῷ ἀορίστῳ, οἷον φόβῳ τοῦ ἔξω τῶν ὄντων εἶναι
καὶ οὐκ ἀνεχομένη ἐν τῷ μὴ ὄντι ἐπιπολὺ ἑστάναι.
 Καὶ τί δεῖ τινος ἄλλου πρὸς σύστασιν σωμάτων
μετὰ μέγεθος καὶ ποιότητας ἁπάσας; Ἢ τοῦ ὑποδεξομέ-
νου πάντα. Οὐκοῦν ὁ ὄγκος· εἰ δὲ ὁ ὄγκος, μέγεθος δήπου.
Εἰ δὲ ἀμέγεθες, οὐδ' ὅπου δέξεται ἔχει. Ἀμέγεθες δὲ
ὂν τί ἂν συμβάλλοιτο, εἰ μήτε εἰς εἶδος καὶ τὸ ποιὸν μήτε
εἰς τὴν διάστασιν καὶ τὸ μέγεθος, ὃ δὴ παρὰ τῆς ὕλης
δοκεῖ, ὅπου ἂν ᾖ, ἔρχεσθαι εἰς τὰ σώματα; Ὅλως δὲ
ὥσπερ πράξεις καὶ ποιήσεις καὶ χρόνοι καὶ κινήσεις
ὑποβολὴν ὕλης ἐν αὐτοῖς οὐκ ἔχοντα ἔστιν ἐν τοῖς
 436

οὖσιν, οὕτως οὐδὲ τὰ σώματα τὰ πρῶτα ἀνάγκη ὕλην

ἔχειν, ἀλλὰ ὅλα ἕκαστα εἶναι ἅ ἐστι ποικιλώτερα ὄντα
μίξει τῇ ἐκ πλειόνων εἰδῶν τὴν σύστασιν ἔχοντα·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 11, line 27

τοῦτο ἐν διαστήματι ἃ δέχεται λαμβάνει, ὅτι διαστήματός

ἐστι δεκτική· ὥσπερ καὶ τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ μετὰ τοῦ
μεγεθύνεσθαι καὶ τὸ ποιὸν ἀντιπαραγόμενον ἴσχει τῷ
ποσῷ καὶ συστελλομένου συσταλείη ἄν. Εἰ δ' ὅτι προ-
υπάρχει τι μέγεθος ἐν τοῖς τοιούτοις ὑποκείμενον τῷ
μορφοῦντι, κἀκεῖ ἀπαιτεῖ, οὐκ ὀρθῶς· ἐνταῦθα γὰρ ἡ ὕλη
οὐχ ἡ ἁπλῶς, ἀλλ' ἡ τούτου· τὴν δ' ἁπλῶς δεῖ καὶ τοῦτο
παρ' ἄλλου ἔχειν. Οὐ τοίνυν ὄγκον δεῖ εἶναι τὸν δεξόμενον
τὸ εἶδος, ἀλλ' ὁμοῦ τῷ γενέσθαι ὄγκον καὶ τὴν ἄλλην
ποιότητα δέχεσθαι. Καὶ φάντασμα μὲν ἔχειν ὄγκου ὡς
ἐπιτηδειότητα τούτου ὥσπερ πρώτην, κενὸν δὲ ὄγκον.
Ὅθεν τινὲς ταὐτὸν τῷ κενῷ τὴν ὕλην εἰρήκασι. Φάντασμα
δὲ ὄγκου λέγω, ὅτι καὶ ἡ ψυχὴ οὐδὲν ἔχουσα ὁρίσαι, ὅταν
τῇ ὕλῃ προσομιλῇ, εἰς ἀοριστίαν χεῖ ἑαυτὴν οὔτε περιγρά-
φουσα οὔτε εἰς σημεῖον ἰέναι δυναμένη· ἤδη γὰρ ὁρίζει.
Διὸ οὔτε μέγα λεκτέον χωρὶς οὔτε σμικρὸν αὖ, ἀλλὰ μέγα
καὶ μικρόν· καὶ οὕτως ὄγκος καὶ ἀμέγεθες οὕτως, ὅτι ὕλη
ὄγκου καὶ συστελλόμενον ἐκ τοῦ μεγάλου ἐπὶ τὸ σμικρὸν
καὶ ἐκ τοῦ σμικροῦ ἐπὶ τὸ μέγα οἷον ὄγκον διατρέχει· καὶ ἡ
ἀοριστία αὐτῆς ὁ τοιοῦτος ὄγκος, ὑποδοχὴ μεγέθους ἐν

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 12, line 24

καὶ τὰ σώματα· σύνθετα γὰρ τὰ σώματα, αἱ δὲ πράξεις οὔ.

Καὶ τοῖς πράττουσιν ἡ ὕλη ὅταν πράττωσι τὸ ὑποκείμε-
νον δίδωσι μένουσα ἐν αὐτοῖς, εἰς τὸ πράττειν οὐχ αὑτὴν
δίδωσιν· οὐδὲ γὰρ οἱ πράττοντες τοῦτο ζητοῦσι. Καὶ οὐ
μεταβάλλει ἄλλη πρᾶξις εἰς ἄλλην, ἵνα ἂν ἦν καὶ αὐταῖς
ὕλη, ἀλλ' ὁ πράττων ἐπ' ἄλλην μεταβάλλει πρᾶξιν ἐξ
ἄλλης· ὥστε ὕλην αὐτὸν εἶναι ταῖς πράξεσιν. Ἔστι
τοίνυν ἀναγκαῖον ἡ ὕλη καὶ τῇ ποιότητι καὶ τῷ μεγέθει·
ὥστε καὶ τοῖς σώμασι· καὶ οὐ κενὸν ὄνομα, ἀλλ' ἔστι τι
ὑποκείμενον κἂν ἀόρατον κἂν ἀμέγεθες ὑπάρχῃ. Ἢ οὕτως
οὐδὲ τὰς ποιότητας φήσομεν οὐδὲ τὸ μέγεθος τῷ αὐτῷ  
λόγῳ· ἕκαστον γὰρ τῶν τοιούτων λέγοιτο ἂν οὐδὲν εἶναι
ἑαυτοῦ μόνον λαμβανόμενον. Εἰ δὲ ταῦτα ἔστι καίπερ
ἀμυδρῶς ὂν ἕκαστον, πολὺ μᾶλλον ἂν εἴη ὕλη, κἂν μὴ
ἐναργὴς ὑπάρχῃ αἱρετὴ οὖσα οὐ ταῖς αἰσθήσεσιν· οὔτε γὰρ
ὄμμασιν, ἄχρους γάρ· οὔτε ἀκοῇ, οὐ γὰρ ψόφος· οὐδὲ
χυμοί, διὸ οὐδὲ ῥῖνες οὐδὲ γλῶσσα. Ἆρ' οὖν ἁφῇ; Ἢ οὔ,
ὅτι μηδὲ σῶμα· σώματος γὰρ ἡ ἁφή, ὅτι ἢ πυκνοῦ ἢ
ἀραιοῦ, μαλακοῦ σκληροῦ, ὑγροῦ ξηροῦ· τούτων δὲ οὐδὲν
 437

περὶ τὴν ὕλην· ἀλλὰ λογισμῷ οὐκ ἐκ νοῦ, ἀλλὰ κενῶς· διὸ
καὶ νόθος, ὡς εἴρηται. Ἀλλ' οὐδὲ σωματότης περὶ αὐτήν·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.4, sec. 13, line 15

Ἔπειτα εἰ μὲν ὡρισμένη ἡ ποιότης, πῶς ὕλη; Εἰ δ'

ἀόριστόν τι, οὐ ποιότης, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον καὶ ἡ ζητου-
μένη ὕλη. Τί οὖν κωλύει ἄποιον μὲν εἶναι τῷ τῶν ἄλλων
μηδεμιᾶς τῇ αὐτῆς φύσει μετέχειν, αὐτῷ δὲ τούτῳ τῷ
μηδεμιᾶς μετέχειν ποιὰν εἶναι ἰδιότητα πάντως τινὰ
ἔχουσαν καὶ τῶν ἄλλων διαφέρουσαν, οἷον στέρησίν τινα
ἐκείνων; Καὶ γὰρ ὁ ἐστερημένος ποιός· οἷον ὁ τυφλός. Εἰ
οὖν στέρησις τούτων περὶ αὐτήν, πῶς οὐ ποιά; Εἰ δὲ καὶ
ὅλως στέρησις περὶ αὐτήν, ἔτι μᾶλλον, εἴ γε δὴ καὶ  
στέρησις ποιόν τι. Ὁ δὴ ταῦτα λέγων τί ἄλλο ἢ ποιὰ καὶ
ποιότητας πάντα ποιεῖ; Ὥστε καὶ ἡ ποσότης ποιότης ἂν
εἴη καὶ ἡ οὐσία δέ. Εἰ δὲ ποιόν, πρόσεστι ποιότης.
Γελοῖον δὲ τὸ ἕτερον τοῦ ποιοῦ καὶ μὴ ποιὸν ποιὸν ποιεῖν.
Εἰ δ', ὅτι ἕτερον, ποιόν, εἰ μὲν αὐτοετερότης, οὐδ' ὧς
ποιόν· ἐπεὶ οὐδ' ἡ ποιότης ποιά· εἰ δ' ἕτερον μόνον, οὐχ
ἑαυτῇ, ἀλλ' ἑτερότητι ἕτερον καὶ ταυτότητι ταὐτόν. Οὐδὲ
δὴ ἡ στέρησις ποιότης οὐδὲ ποιόν, ἀλλ' ἐρημία ποιότητος
ἢ ἄλλου, ὡς ἡ ἀψοφία οὐ ψόφου ἢ ὁτουοῦν ἄλλου· ἄρσις γὰρ
ἡ στέρησις, τὸ δὲ ποιὸν ἐν καταφάσει. Ἥ τε ἰδιότης τῆς
ὕλης οὐ μορφή· τῷ γὰρ μὴ ποιὰ εἶναι μηδ' εἶδός τι ἔχειν·
ἄτοπον δή, ὅτι μὴ ποιά, ποιὰν λέγειν καὶ ὅμοιον τῷ, ὅτι

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.6, sec. 1, line 13

ἐκείνης; Τὸ οὖν ὅλον οὐσία, ἕκαστον δὲ ἐκείνων τὸ μὲν

ὄν, τὸ δὲ κίνησις, τὸ δὲ ἄλλο τι. Κίνησις μὲν οὖν κατὰ
συμβεβηκὸς ὄν· οὐσία δὲ ἆρα κατὰ συμβεβηκός, ἢ συμ-
πληρωτικὸν οὐσίας; Ἢ καὶ αὐτὴ [ἡ] οὐσία καὶ τὰ ἐκεῖ
πάντα οὐσία. Πῶς οὖν οὐ καὶ ἐνταῦθα; Ἢ ἐκεῖ, ὅτι ἓν
πάντα, ἐνθάδε δὲ διαληφθέντων τῶν εἰδώλων τὸ μὲν ἄλλο,
τὸ δὲ ἄλλο· ὥσπερ ἐν μὲν τῷ σπέρματι ὁμοῦ πάντα καὶ
ἕκαστον πάντα καὶ οὐ χεὶρ χωρὶς καὶ χωρὶς κεφαλή,
ἔνθα δὲ χωρίζεται ἀλλήλων· εἴδωλα γὰρ καὶ οὐκ ἀληθῆ.
Τὰς οὖν ποιότητας ἐκεῖ φήσομεν οὐσίας διαφορὰς περὶ
οὐσίαν οὔσας ἢ περὶ ὄν, διαφορὰς δὲ ποιούσας ἑτέρας
οὐσίας πρὸς ἀλλήλας καὶ ὅλως οὐσίας; Ἢ οὐκ ἄτοπον,
ἀλλὰ περὶ τῶν τῇδε ποιοτήτων, ὧν αἱ μὲν διαφοραὶ οὐσιῶν,
ὡς τὸ δίπουν καὶ τὸ τετράπουν, αἱ δὲ οὐ διαφοραὶ οὖσαι αὐτὸ τοῦτο μόνον
ποιότητες λέγονται. Καίτοι τὸ αὐτὸ καὶ   διαφορὰ γίγνεται συμπληροῦσα καὶ οὐ
διαφορὰ ἐν ἄλλῳ οὐ συμπληροῦσα τὴν οὐσίαν, συμβεβηκὸς δέ· οἷον τὸ λευκὸν
ἐν μὲν κύκνῳ ἢ ψιμυθίῳ συμπληροῦν, ἐν δὲ σοὶ συμβεβηκός.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.6, sec. 2, line 19

 438

οὐσία ἔσται, τὸ σῶμα, τὸ δὲ πῦρ σῶμα θερμὸν καὶ οὐκ οὐσία

τὸ ὅλον, ἀλλ' οὕτω τὸ θερμὸν ἐν αὐτῷ, ὡς καὶ ἐν σοὶ τὸ
σιμόν. Ἀφαιρεθείσης τοίνυν θερμότητος καὶ τοῦ λαμπροῦ
καὶ κούφου, ἃ δὴ δοκεῖ ποιὰ εἶναι, καὶ ἀντιτυπίας τὸ
τριχῇ διαστατὸν καταλείπεται καὶ ἡ ὕλη οὐσία. Ἀλλ' οὐ
δοκεῖ· τὸ γὰρ εἶδος μᾶλλον οὐσία. Ἀλλὰ τὸ εἶδος ποιότης.
Ἢ οὐ ποιότης, ἀλλὰ λόγος τὸ εἶδος. Τὰ οὖν ἐκ τοῦ λόγου
καὶ τοῦ ὑποκειμένου τί ἐστιν; Οὐ γὰρ τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ
καῖον· τοῦτο δὲ ποιόν. Εἰ μή τις λέγοι τὸ καίειν ἐνέργειαν
ἐκ τοῦ λόγου· καὶ τὸ θερμαίνειν καὶ τὸ λευκαίνειν τοίνυν
καὶ τὰ ἄλλα ποιήσεις· ὥστε τὴν ποιότητα οὐχ ἕξομεν ὅπου
καταλείψομεν. Ἢ ταύτας μὲν οὐ λεκτέον ποιότητας, ὅσαι
λέγονται συμπληροῦν οὐσίας, εἴπερ ἐνέργειαι αἱ αὐτῶν
ἀπὸ τῶν λόγων καὶ τῶν δυνάμεων τῶν οὐσιωδῶν ἰοῦσαι, ἃ
δ' ἐστὶν ἔξωθεν πάσης οὐσίας οὐ πῂ μὲν ποιότητες, ἄλλοις
δὲ οὐ ποιότητες φανταζόμεναι, τὸ δὲ περιττὸν μετὰ τὴν
οὐσίαν ἔχουσαι, οἷον καὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι καὶ αἴσχη καὶ
κάλλη καὶ ὑγίειαι καὶ οὕτως ἐσχηματίσθαι. Καὶ τρίγωνον
μὲν καὶ τετράγωνον καθ' αὑτὸ οὐ ποιόν, τὸ δὲ τετριγωνίσθαι
ᾗ μεμόρφωται ποιὸν λεκτέον, καὶ οὐ τὴν τριγωνότητα, ἀλλὰ
τὴν μόρφωσιν· καὶ τὰς τέχνας δὲ καὶ τὰς ἐπιτηδειότητας·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.6, sec. 2, line 20

τὸ ὅλον, ἀλλ' οὕτω τὸ θερμὸν ἐν αὐτῷ, ὡς καὶ ἐν σοὶ τὸ

σιμόν. Ἀφαιρεθείσης τοίνυν θερμότητος καὶ τοῦ λαμπροῦ
καὶ κούφου, ἃ δὴ δοκεῖ ποιὰ εἶναι, καὶ ἀντιτυπίας τὸ
τριχῇ διαστατὸν καταλείπεται καὶ ἡ ὕλη οὐσία. Ἀλλ' οὐ
δοκεῖ· τὸ γὰρ εἶδος μᾶλλον οὐσία. Ἀλλὰ τὸ εἶδος ποιότης.
Ἢ οὐ ποιότης, ἀλλὰ λόγος τὸ εἶδος. Τὰ οὖν ἐκ τοῦ λόγου
καὶ τοῦ ὑποκειμένου τί ἐστιν; Οὐ γὰρ τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ
καῖον· τοῦτο δὲ ποιόν. Εἰ μή τις λέγοι τὸ καίειν ἐνέργειαν
ἐκ τοῦ λόγου· καὶ τὸ θερμαίνειν καὶ τὸ λευκαίνειν τοίνυν
καὶ τὰ ἄλλα ποιήσεις· ὥστε τὴν ποιότητα οὐχ ἕξομεν ὅπου
καταλείψομεν. Ἢ ταύτας μὲν οὐ λεκτέον ποιότητας, ὅσαι
λέγονται συμπληροῦν οὐσίας, εἴπερ ἐνέργειαι αἱ αὐτῶν
ἀπὸ τῶν λόγων καὶ τῶν δυνάμεων τῶν οὐσιωδῶν ἰοῦσαι, ἃ
δ' ἐστὶν ἔξωθεν πάσης οὐσίας οὐ πῂ μὲν ποιότητες, ἄλλοις
δὲ οὐ ποιότητες φανταζόμεναι, τὸ δὲ περιττὸν μετὰ τὴν
οὐσίαν ἔχουσαι, οἷον καὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι καὶ αἴσχη καὶ
κάλλη καὶ ὑγίειαι καὶ οὕτως ἐσχηματίσθαι. Καὶ τρίγωνον
μὲν καὶ τετράγωνον καθ' αὑτὸ οὐ ποιόν, τὸ δὲ τετριγωνίσθαι
ᾗ μεμόρφωται ποιὸν λεκτέον, καὶ οὐ τὴν τριγωνότητα, ἀλλὰ
τὴν μόρφωσιν· καὶ τὰς τέχνας δὲ καὶ τὰς ἐπιτηδειότητας·
ὥστε εἶναι τὴν ποιότητα διάθεσίν τινα ἐπὶ ταῖς οὐσίαις  
 439

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.6, sec. 2, line 30

καταλείψομεν. Ἢ ταύτας μὲν οὐ λεκτέον ποιότητας, ὅσαι

λέγονται συμπληροῦν οὐσίας, εἴπερ ἐνέργειαι αἱ αὐτῶν
ἀπὸ τῶν λόγων καὶ τῶν δυνάμεων τῶν οὐσιωδῶν ἰοῦσαι, ἃ
δ' ἐστὶν ἔξωθεν πάσης οὐσίας οὐ πῂ μὲν ποιότητες, ἄλλοις
δὲ οὐ ποιότητες φανταζόμεναι, τὸ δὲ περιττὸν μετὰ τὴν
οὐσίαν ἔχουσαι, οἷον καὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι καὶ αἴσχη καὶ
κάλλη καὶ ὑγίειαι καὶ οὕτως ἐσχηματίσθαι. Καὶ τρίγωνον
μὲν καὶ τετράγωνον καθ' αὑτὸ οὐ ποιόν, τὸ δὲ τετριγωνίσθαι
ᾗ μεμόρφωται ποιὸν λεκτέον, καὶ οὐ τὴν τριγωνότητα, ἀλλὰ
τὴν μόρφωσιν· καὶ τὰς τέχνας δὲ καὶ τὰς ἐπιτηδειότητας·
ὥστε εἶναι τὴν ποιότητα διάθεσίν τινα ἐπὶ ταῖς οὐσίαις  
ἤδη οὔσαις εἴτ' ἐπακτὴν εἴτ' ἐξ ἀρχῆς συνοῦσαν, ἣ εἰ μὴ
συνῆν, οὐδὲν ἔλαττον εἶχεν ἡ οὐσία. Ταύτην δὲ καὶ
εὐκίνητον καὶ δυσκίνητον εἶναι· ὡς διττὸν εἶναι εἶδος, τὸ
μὲν εὐκίνητον, τὸ δὲ ἔμμονον αὐτῆς.
 Τὸ οὖν λευκὸν τὸ ἐπὶ σοὶ θετέον οὐ ποιότητα, ἀλλ'
ἐνέργειαν δηλονότι ἐκ δυνάμεως τῆς τοῦ λευκαίνειν, κἀκεῖ
πάσας τὰς λεγομένας ποιότητας ἐνεργείας τὸ ποιὸν
λαβούσας παρὰ τῆς ἡμετέρας δόξης τῷ ἰδιότητα εἶναι
ἑκάστην οἷον διοριζούσας τὰς οὐσίας πρὸς ἀλλήλας καὶ
πρὸς ἑαυτὰς ἴδιον χαρακτῆρα ἐχούσας.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.6, sec. 3, line 1

οὐσίαν ἔχουσαι, οἷον καὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι καὶ αἴσχη καὶ
κάλλη καὶ ὑγίειαι καὶ οὕτως ἐσχηματίσθαι. Καὶ τρίγωνον
μὲν καὶ τετράγωνον καθ' αὑτὸ οὐ ποιόν, τὸ δὲ τετριγωνίσθαι
ᾗ μεμόρφωται ποιὸν λεκτέον, καὶ οὐ τὴν τριγωνότητα, ἀλλὰ
τὴν μόρφωσιν· καὶ τὰς τέχνας δὲ καὶ τὰς ἐπιτηδειότητας·
ὥστε εἶναι τὴν ποιότητα διάθεσίν τινα ἐπὶ ταῖς οὐσίαις  
ἤδη οὔσαις εἴτ' ἐπακτὴν εἴτ' ἐξ ἀρχῆς συνοῦσαν, ἣ εἰ μὴ
συνῆν, οὐδὲν ἔλαττον εἶχεν ἡ οὐσία. Ταύτην δὲ καὶ
εὐκίνητον καὶ δυσκίνητον εἶναι· ὡς διττὸν εἶναι εἶδος, τὸ
μὲν εὐκίνητον, τὸ δὲ ἔμμονον αὐτῆς.
 Τὸ οὖν λευκὸν τὸ ἐπὶ σοὶ θετέον οὐ ποιότητα, ἀλλ'
ἐνέργειαν δηλονότι ἐκ δυνάμεως τῆς τοῦ λευκαίνειν, κἀκεῖ
πάσας τὰς λεγομένας ποιότητας ἐνεργείας τὸ ποιὸν
λαβούσας παρὰ τῆς ἡμετέρας δόξης τῷ ἰδιότητα εἶναι
ἑκάστην οἷον διοριζούσας τὰς οὐσίας πρὸς ἀλλήλας καὶ
πρὸς ἑαυτὰς ἴδιον χαρακτῆρα ἐχούσας. Τί οὖν διοίσει
ποιότης ἡ ἐκεῖ; Ἐνέργειαι γὰρ καὶ αὗται. Ἢ ὅτι μὴ οἷόν τί
ἐστι δηλοῦσιν οὐδὲ ἐναλλαγὴν τῶν ὑποκειμένων οὐδὲ
χαρακτῆρα, ἀλλ' ὅσον μόνον τὴν λεγομένην ποιότητα ἐκεῖ
ἐνέργειαν οὖσαν· ὥστε τὸ μέν, ὅταν ἰδιότητα οὐσίας ἔχῃ,
δῆλον αὐτόθεν ὡς οὐ ποιόν, ὅταν δὲ χωρίσῃ ὁ λόγος τὸ ἐπ'
 440

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.7, sec. 1, line 8

γεια εἶναι. Ὃ μέντοι μηδέποτε εἶδος ἄλλου, ἀλλὰ συμ-

βεβηκὸς ἀεί, καθαρῶς ποιότης καὶ μόνον τοῦτο.  
 Περὶ τῆς δι' ὅλων λεγομένης τῶν σωμάτων κράσεως
ἐπισκεπτέον. Ἆρα ἐνδέχεται ὅλον δι' ὅλου ὑγρὸν ὑγρῷ
συμμιχθὲν ἑκάτερον δι' ἑκατέρου ἢ θάτερον διὰ θατέρου
χωρεῖν; Διαφέρει γὰρ οὐδὲν ὁποτερωσοῦν, εἰ γίγνοιτο. Οἱ
μὲν γὰρ τῇ παραθέσει διδόντες ὡς μιγνύντες μᾶλλον ἢ
κιρνάντες ἐατέοι, εἴπερ δεῖ τὴν κρᾶσιν ὁμοιομερὲς τὸ πᾶν
ποιεῖν, καὶ ἕκαστον μέρος τὸ σμικρότατον ἐκ τῶν κεκρᾶσθαι
λεγομένων εἶναι. Οἱ μὲν οὖν τὰς ποιότητας μόνας
κιρνάντες, τὴν δὲ ὕλην παρατιθέντες ἑκατέρου τοῦ σώματος
καὶ ἐπ' αὐτῶν ἐπάγοντες τὰς παρ' ἑκατέρου ποιότητας
πιθανοὶ ἂν εἶεν τῷ διαβάλλειν τὴν δι' ὅλων κρᾶσιν τῷ τε
εἰς τομὰς τὰ μεγέθη συμβαίνειν τῶν ὄγκων ἰέναι, εἰ μηδὲν
διάλειμμα μηδετέρῳ τῶν σωμάτων γίνοιτο, εἰ συνεχὴς
ἔσται ἡ διαίρεσις τῷ κατὰ πᾶν τὴν διάδυσιν γίνεσθαι
θατέρῳ εἰς θάτερον, καὶ δή, ὅταν τὰ κραθέντα μείζω τόπον
κατέχῃ ἢ θάτερον καὶ τοσοῦτον, ὅσον συνελθόντα τὸν  
ἑκατέρου τόπον. Καίτοι, εἰ δι' ὅλου ὅλον ἦν διεληλυθός,
τὸν τοῦ ἑτέρου ἔδει, φασί, μένειν τὸν αὐτόν, εἰς ὃ θάτερον

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.7, sec. 1, line 10

 Περὶ τῆς δι' ὅλων λεγομένης τῶν σωμάτων κράσεως

ἐπισκεπτέον. Ἆρα ἐνδέχεται ὅλον δι' ὅλου ὑγρὸν ὑγρῷ
συμμιχθὲν ἑκάτερον δι' ἑκατέρου ἢ θάτερον διὰ θατέρου
χωρεῖν; Διαφέρει γὰρ οὐδὲν ὁποτερωσοῦν, εἰ γίγνοιτο. Οἱ
μὲν γὰρ τῇ παραθέσει διδόντες ὡς μιγνύντες μᾶλλον ἢ
κιρνάντες ἐατέοι, εἴπερ δεῖ τὴν κρᾶσιν ὁμοιομερὲς τὸ πᾶν
ποιεῖν, καὶ ἕκαστον μέρος τὸ σμικρότατον ἐκ τῶν κεκρᾶσθαι
λεγομένων εἶναι. Οἱ μὲν οὖν τὰς ποιότητας μόνας
κιρνάντες, τὴν δὲ ὕλην παρατιθέντες ἑκατέρου τοῦ σώματος
καὶ ἐπ' αὐτῶν ἐπάγοντες τὰς παρ' ἑκατέρου ποιότητας
πιθανοὶ ἂν εἶεν τῷ διαβάλλειν τὴν δι' ὅλων κρᾶσιν τῷ τε
εἰς τομὰς τὰ μεγέθη συμβαίνειν τῶν ὄγκων ἰέναι, εἰ μηδὲν
διάλειμμα μηδετέρῳ τῶν σωμάτων γίνοιτο, εἰ συνεχὴς
ἔσται ἡ διαίρεσις τῷ κατὰ πᾶν τὴν διάδυσιν γίνεσθαι
θατέρῳ εἰς θάτερον, καὶ δή, ὅταν τὰ κραθέντα μείζω τόπον
κατέχῃ ἢ θάτερον καὶ τοσοῦτον, ὅσον συνελθόντα τὸν  
ἑκατέρου τόπον. Καίτοι, εἰ δι' ὅλου ὅλον ἦν διεληλυθός,
τὸν τοῦ ἑτέρου ἔδει, φασί, μένειν τὸν αὐτόν, εἰς ὃ θάτερον
ἐνεβλήθη. Οὗ δὲ μὴ μείζων ὁ τόπος γίνεται, ἀέρος τινὰς
ἐξόδους αἰτιῶνται, ἀνθ' ὧν εἰσέδυ θάτερον.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.7, sec. 1, line 39

 441

συνεχῆ, ὁρᾶσθαι τὸ ὑγρὸν δι' ὅλου δεῦον αὐτὰ καὶ διαρρεῖν

ἐπὶ θάτερα τὸ ὑγρόν. Ἀλλὰ σωμάτων ὄντων πῶς οἷόν τε
τοῦτο γίγνεσθαι; Ὡς διιέναι μὴ τέμνοντα ἐπινοῆσαι οὐ
ῥᾴδιον· τέμνοντα δὲ κατὰ πᾶν ἀναιρήσει ἄλληλα δηλονότι.
Τὰς δὲ αὔξας ὅταν λέγωσι μὴ γίνεσθαι πολλαχοῦ,
διδόασι τοῖς ἑτέροις ἀέρων ἐξόδους αἰτιᾶσθαι. Πρός τε
τὴν τῶν τόπων αὔξην χαλεπῶς μέν, ὅμως δὲ τί κωλύει
λέγειν συνεισφερομένου ἑκατέρου σώματος καὶ τὸ μέγε-
θος μετὰ τῶν ἄλλων ποιοτήτων ἐξ ἀνάγκης τὴν αὔξην
γίνεσθαι; Μὴ γὰρ μηδὲ τοῦτο ἀπόλλυσθαι, ὥσπερ οὐδὲ τὰς
ἄλλας ποιότητας, καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ποιότητος ἄλλο εἶδος
μικτὸν ἐξ ἀμφοῖν, οὕτω καὶ μέγεθος ἄλλο, οὗ δὴ τὸ μίγμα  
ποιεῖ τὸ ἐξ ἀμφοῖν μέγεθος. Ἀλλ' εἰ ἐνταῦθ' ἂν πρὸς αὐτοὺς
οἱ ἕτεροι λέγοιεν, ὡς, εἰ μὲν ἡ ὕλη τῇ ὕλῃ παράκειται, καὶ
ὁ ὄγκος τῷ ὄγκῳ, ᾧ σύνεστι τὸ μέγεθος, τὸ ἡμέτερον ἂν
λέγοιτε· εἰ δὲ δι' ὅλου καὶ ἡ ὕλη μετὰ τοῦ ἐπ' αὐτῇ πρώ-
τως μεγέθους, οὕτως ἂν γένοιτο οὐχ ὡς γραμμὴ γραμμῇ
ἐφεξῆς ἂν κέοιτο τῷ κατὰ τὰ πέρατα τοῖς σημείοις ἑαυτῶν
συνάψαι, οὗ δὴ αὔξη ἂν γίνοιτο, ἀλλ' ἐκείνως ὡς ἂν
γραμμὴ γραμμῇ ἐφαρμοσθείη, ὥστε αὔξην μὴ γίνεσθαι.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.7, sec. 2, line 10

εἰ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γίγνοιτο.

 Τοῦτο δὲ αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ ζητητέον, τί συμβαίνει,
ὅταν ὅσπερ ἦν ὄγκος ὕδατος ἀὴρ γίγνηται, πῶς τὸ μεῖζον
ἐν τῷ γενομένῳ· νῦν δὲ τὰ μὲν εἰρήσθω πολλῶν καὶ ἄλλων
παρ' ἑκατέρων λεγομένων. Ἡμεῖς δὲ ἐφ' ἑαυτῶν σκοπῶμεν
τί χρὴ λέγειν περὶ τούτου, τίς δόξα σύμφωνος τοῖς λεγο-
μένοις ἢ καὶ τίς ἄλλη παρὰ τὰς νῦν λεγομένας φανεῖται.
Ὅταν τοίνυν διὰ τοῦ ἐρίου ῥέῃ τὸ ὕδωρ ἢ βίβλος ἐκστάζῃ  
τὸ ἐν αὐτῇ ὕδωρ, πῶς οὐ τὸ πᾶν ὑδάτινον σῶμα δίεισι δι'
αὐτῆς; Ἢ καὶ ὅταν μὴ ῥέῃ, πῶς συνάψομεν τὴν ὕλην τῇ
ὕλῃ καὶ τὸν ὄγκον τῷ ὄγκῳ, τὰς δὲ ποιότητας μόνας ἐν
συγκράσει ποιησόμεθα; Οὐ γὰρ δὴ ἔξω τῆς βίβλου ἡ τοῦ
ὕδατος ὕλη παρακείσεται οὐδ' αὖ ἔν τισι διαστήμασιν αὐ-
τῆς· πᾶσα γὰρ ὑγρά ἐστι καὶ οὐδαμοῦ ὕλη κενὴ ποιότητος.
Εἰ δὲ πανταχοῦ ἡ ὕλη μετὰ τῆς ποιότητος, πανταχοῦ τῆς
βίβλου τὸ ὕδωρ. Ἢ οὐ τὸ ὕδωρ, ἀλλ' ἡ τοῦ ὕδατος ποιότης.
Ἀλλὰ ποῦὄντα τοῦ ὕδατος; Πῶς οὖν οὐχ ὁ αὐτὸς ὄγκος;
Ἢ ἐξέτεινε τὴν βίβλον τὸ προστεθέν· ἔλαβε γὰρ μέγεθος
παρὰ τοῦ εἰσελθόντος. Ἀλλ' εἰ ἔλαβε, προσετέθη τις ὄγκος·
εἰ δὲ προσετέθη, οὐ κατεπόθη ἐν τῷ ἑτέρῳ, δεῖ οὖν ἐν
ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ τὴν ὕλην εἶναι.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 2, chap.7, sec. 2, line 28

παρὰ τοῦ εἰσελθόντος. Ἀλλ' εἰ ἔλαβε, προσετέθη τις ὄγκος·

 442

εἰ δὲ προσετέθη, οὐ κατεπόθη ἐν τῷ ἑτέρῳ, δεῖ οὖν ἐν

ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ τὴν ὕλην εἶναι. Ἢ τί κωλύει, ὥσπερ δίδωσι
τῆς ποιότητος καὶ λαμβάνει σῶμα θάτερον παρὰ θατέρου,
οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ μεγέθους; Ποιότης μὲν γὰρ ποιότητι
συνελθοῦσα οὐκ ἐκείνη οὖσα, ἀλλὰ μετ' ἄλλης, ἐν τῷ μετ'
ἄλλης εἶναι οὐ καθαρὰ οὖσα οὐκ ἔστι παντελῶς ἐκείνη,
ἀλλὰ ἠμαύρωται· μέγεθος δὲ συνελθὸν ἄλλῳ μεγέθει οὐκ
ἀφανίζεται. Τὸ δὲ σῶμα χωροῦν διὰ σώματος πάντως
τομὰς ποιεῖν πῶς λέγεται, ἐπιστήσειεν ἄν τις· ἐπεὶ καὶ
αὐτοὶ τὰς ποιότητας [τὰς] διὰ τῶν σωμάτων χωρεῖν
λέγομεν καὶ οὐ τομὰς ποιεῖν. Ἢ ὅτι ἀσώματοι. Ἀλλ'
εἰ ἡ ὕλη καὶ αὐτὴ ἀσώματος, διὰ τί τῆς ὕλης ἀσω-
μάτου οὔσης καὶ τῶν ποιοτήτων, εἰ τοιαῦται εἶεν ὡς
ὀλίγαι εἶναι, οὐ μετὰ τῆς ὕλης τὸν αὐτὸν τρόπον διίασι;
Μὴ διιέναι δὲ τὰ στερεά, ὅτι τοιαύτας ἔχει τὰς ποιότητας
ὡς κωλυθῆναι διιέναι. Ἢ πολλὰς ὁμοῦ ἀδυνατεῖν μετὰ
τῆς ὕλης ποιεῖν τοῦτο; Εἰ μὲν οὖν τὸ πλῆθος τῶν ποιο-
τήτων τὸ πυκνὸν λεγόμενον σῶμα ποιεῖ, τὸ πλῆθος ἂν
εἴη αἴτιον· εἰ δὲ πυκνότης ἰδία ποιότης ἐστίν, ὥσπερ καὶ  
ἣν λέγουσι σωματότητα, ἰδία ποιότης· ὥστε οὐχ ᾗ ποιότητες

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 3, chap.8, sec. 2, line 25

καὶ πᾶσαν μένειν. Οὐ γὰρ δὴ δεῖται τῶν μὲν ὡς μενόντων,

τῶν δὲ ὡς κινουμένων – ἡ γὰρ ὕλη τὸ κινούμενον, αὐτῆς
δὲ οὐδὲν κινούμενον – ἢ ἐκεῖνο οὐκ ἔσται τὸ κινοῦν  
πρώτως, οὐδὲ ἡ φύσις τοῦτο, ἀλλὰ τὸ ἀκίνητον τὸ ἐν τῷ
ὅλῳ. Ὁ μὲν δὴ λόγος, φαίη ἄν τις, ἀκίνητος, αὕτη δὲ
ἄλλη παρὰ τὸν λόγον καὶ κινουμένη. Ἀλλ' εἰ μὲν πᾶσαν
φήσουσι, καὶ ὁ λόγος· εἰ δέ τι αὐτῆς ἀκίνητον, τοῦτο καὶ
ὁ λόγος. Καὶ γὰρ εἶδος αὐτὴν δεῖ εἶναι καὶ οὐκ ἐξ ὕλης
καὶ εἴδους· τί γὰρ δεῖ αὐτῇ ὕλης θερμῆς ἢ ψυχρᾶς; Ἡ γὰρ
ὑποκειμένη καὶ δημιουργουμένη ὕλη ἥκει τοῦτο φέρουσα,
ἢ γίνεται τοιαύτη ἡ μὴ ποιότητα ἔχουσα λογωθεῖσα. Οὐ
γὰρ πῦρ δεῖ προσελθεῖν, ἵνα πῦρ ἡ ὕλη γένηται, ἀλλὰ
λόγον· ὃ καὶ σημεῖον οὐ μικρὸν τοῦ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ ἐν
τοῖς φυτοῖς τοὺς λόγους εἶναι τοὺς ποιοῦντας καὶ τὴν
φύσιν εἶναι λόγον, ὃς ποιεῖ λόγον ἄλλον γέννημα αὐτοῦ
δόντα μέν τι τῷ ὑποκειμένῳ, μένοντα δ' αὐτόν. Ὁ μὲν οὖν
λόγος ὁ κατὰ τὴν μορφὴν τὴν ὁρωμένην ἔσχατος ἤδη καὶ
νεκρὸς καὶ οὐκέτι ποιεῖν δύναται ἄλλον, ὁ δὲ ζωὴν ἔχων ὁ
τοῦ ποιήσαντος τὴν μορφὴν ἀδελφὸς ὢν καὶ αὐτὸς τὴν
αὐτὴν δύναμιν ἔχων ποιεῖ ἐν τῷ γενομένῳ.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.4, sec. 23, line 3

Ἔστι γὰρ καὶ παρὰ τὴν χρείαν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εἴδησίς

τις οὐκ ἄμουσος, οἷον ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων καὶ οὐρανοῦ καὶ
γῆς· αἱ γὰρ τούτων αἰσθήσεις καὶ παρ' αὐτῶν ἡδεῖαι. Τοῦτο
 443

μὲν οὖν σκεπτέον ὕστερον· νῦν δὲ πάλιν, εἰ αἱ αἰσθήσεις τῇ

γῇ, καὶ [ζῴων] τίνων αἱ αἰσθήσεις, καὶ πῶς. Ἢ ἀναγκαῖον
πρότερον ἀναλαβεῖν τὰ ἀπορηθέντα καὶ καθόλου λαβεῖν, εἰ
ἄνευ ὀργάνων ἔστιν αἰσθάνεσθαι, καὶ εἰ πρὸς χρείαν αἱ αἰς-
θήσεις, κἂν εἰ ἄλλο τι παρὰ τὴν χρείαν γίγνοιτο.
 Δεῖ δὴ θέσθαι, ὡς τὸ αἰσθάνεσθαι τῶν αἰσθητῶν ἐστι
τῇ ψυχῇ ἢ τῷ ζῴῳ ἀντίληψις τὴν προσοῦσαν τοῖς σώμασι
ποιότητα συνιείσης καὶ τὰ εἴδη αὐτῶν ἀποματτομένης. Ἢ
τοίνυν μόνη ἐφ' ἑαυτῆς ἀντιλήψεται, ἢ μετ' ἄλλου. Μόνη
μὲν οὖν καὶ ἐφ' ἑαυτῆς πῶς; Ἐφ' ἑαυτῆς γὰρ τῶν ἐν αὐτῇ,
καὶ μόνον νόησις· εἰ δὲ καὶ ἄλλων, δεῖ πρότερον καὶ ταῦτα
ἐσχηκέναι ἤτοι ὁμοιωθεῖσαν ἢ τῷ ὁμοιωθέντι συνοῦσαν.
Ὁμοιωθῆναι μὲν οὖν ἐφ' ἑαυτῆς μένουσαν οὐχ οἷόν τε. Πῶς
γὰρ ἂν ὁμοιωθείη σημεῖον γραμμῇ; Ἐπεὶ οὐδ' ἡ νοητὴ τῇ
αἰσθητῇ ἂν γραμμῇ ἐφαρμόσειεν, οὐδὲ τὸ νοητὸν πῦρ ἢ
ἄνθρωπος τῷ αἰσθητῷ πυρὶ ἢ ἀνθρώπῳ. Ἐπεὶ οὐδ' ἡ φύσις  
ἡ ποιοῦσα τὸν ἄνθρωπον τῷ γενομένῳ ἀνθρώπῳ εἰς ταὐτόν.
Ἀλλὰ μόνη, κἂν εἰ οἷόν τε τῷ αἰσθητῷ ἐπιβάλλειν, τελευτή

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.4, sec. 29, line 29

τι πρότερον; Ἀλλὰ τί ἦν ὅλως, ὅτι μὲν αὐτῶν τῶν σω-

μάτων, ἀφ' ὧν τὸ φῶς, ἡ λεγομένη χρόα, καί, ὅταν φθαρτὰ
ᾖ τὰ σώματα, μεταβαλλόντων οὐκ ἔστι, καὶ οὐδεὶς ζητεῖ,
ὅπου τὸ χρῶμα τοῦ πυρὸς φθαρέντος, ὥσπερ οὐδ' ὅπου τὸ
σχῆμα; Ἢ τὸ μὲν σχῆμα σχέσις τις, ὥσπερ συστολὴ τῆς
χειρὸς καὶ ἡ ἔκτασις, χρῶμα δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλ' ὥσπερ
γλυκύτης. Τί γὰρ κωλύει φθαρέντος τοῦ σώματος τοῦ γλυ-
κέος τὴν γλυκύτητα μὴ ἀπολωλέναι καὶ τοῦ εὐώδους τὴν
εὐωδίαν, ἐν ἄλλῳ δὲ σώματι γίνεσθαι, οὐκ αἰσθητὰ δὲ
εἶναι διὰ τὸ μὴ τοιαῦτα εἶναι τὰ σώματα τὰ μετειληφότα,  
ὥστε ἀντερείδειν τὰς ἐπ' αὐτῶν γενομένας ποιότητας τῇ
αἰσθήσει; Οὕτως οὖν καὶ τὸ φῶς τῶν φθαρέντων σωμάτων
μένειν, τὴν δὲ ἀντιτυπίαν τὸ ἐκ πάντων οὖσαν μὴ μένειν. Εἰ
μή τις λέγοι νόμῳ ὁρᾶν, καὶ τὰς λεγομένας ποιότητας μὴ
ἐν τοῖς ὑποκειμένοις εἶναι. Ἀλλ' εἰ τοῦτο, ἀφθάρτους ποιή-
σομεν καὶ οὐ γινομένας ἐν ταῖς τῶν σωμάτων συστάσεσι
τὰς ποιότητας, καὶ οὐδὲ τοὺς λόγους τοὺς ἐν τοῖς σπέρμασι
ποιεῖν τὰς χρόας, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν ποικίλων ὀρνίθων, ἀλλ'
οὔσας συνάγειν ἢ ποιεῖν μέν, προσχρῆσθαι δὲ καὶ ταῖς ἐν
τῷ ἀέρι πλήρει ὄντι τῶν τοιούτων· καὶ γὰρ καὶ εἶναι ἐν τῷ
ἀέρι οὐ τοιαῦτα, οἷα, ὅταν γένηται, ἐν τοῖς σώμασι

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.4, sec. 29, line 32

ὅπου τὸ χρῶμα τοῦ πυρὸς φθαρέντος, ὥσπερ οὐδ' ὅπου τὸ

σχῆμα; Ἢ τὸ μὲν σχῆμα σχέσις τις, ὥσπερ συστολὴ τῆς
χειρὸς καὶ ἡ ἔκτασις, χρῶμα δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλ' ὥσπερ
γλυκύτης. Τί γὰρ κωλύει φθαρέντος τοῦ σώματος τοῦ γλυ-
 444

κέος τὴν γλυκύτητα μὴ ἀπολωλέναι καὶ τοῦ εὐώδους τὴν

εὐωδίαν, ἐν ἄλλῳ δὲ σώματι γίνεσθαι, οὐκ αἰσθητὰ δὲ
εἶναι διὰ τὸ μὴ τοιαῦτα εἶναι τὰ σώματα τὰ μετειληφότα,  
ὥστε ἀντερείδειν τὰς ἐπ' αὐτῶν γενομένας ποιότητας τῇ
αἰσθήσει; Οὕτως οὖν καὶ τὸ φῶς τῶν φθαρέντων σωμάτων
μένειν, τὴν δὲ ἀντιτυπίαν τὸ ἐκ πάντων οὖσαν μὴ μένειν. Εἰ
μή τις λέγοι νόμῳ ὁρᾶν, καὶ τὰς λεγομένας ποιότητας μὴ
ἐν τοῖς ὑποκειμένοις εἶναι. Ἀλλ' εἰ τοῦτο, ἀφθάρτους ποιή-
σομεν καὶ οὐ γινομένας ἐν ταῖς τῶν σωμάτων συστάσεσι
τὰς ποιότητας, καὶ οὐδὲ τοὺς λόγους τοὺς ἐν τοῖς σπέρμασι
ποιεῖν τὰς χρόας, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν ποικίλων ὀρνίθων, ἀλλ'
οὔσας συνάγειν ἢ ποιεῖν μέν, προσχρῆσθαι δὲ καὶ ταῖς ἐν
τῷ ἀέρι πλήρει ὄντι τῶν τοιούτων· καὶ γὰρ καὶ εἶναι ἐν τῷ
ἀέρι οὐ τοιαῦτα, οἷα, ὅταν γένηται, ἐν τοῖς σώμασι φαίνε-
ται. Ἀλλ' αὕτη μὲν ἔστω ἡ ἀπορία ἐνθαδὶ κειμένη· μενόντων
δὲ τῶν σωμάτων εἰ συνήρτηται καὶ οὐκ ἀποτέτμηται,

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.4, sec. 29, line 35

γλυκύτης. Τί γὰρ κωλύει φθαρέντος τοῦ σώματος τοῦ γλυ-

κέος τὴν γλυκύτητα μὴ ἀπολωλέναι καὶ τοῦ εὐώδους τὴν
εὐωδίαν, ἐν ἄλλῳ δὲ σώματι γίνεσθαι, οὐκ αἰσθητὰ δὲ
εἶναι διὰ τὸ μὴ τοιαῦτα εἶναι τὰ σώματα τὰ μετειληφότα,  
ὥστε ἀντερείδειν τὰς ἐπ' αὐτῶν γενομένας ποιότητας τῇ
αἰσθήσει; Οὕτως οὖν καὶ τὸ φῶς τῶν φθαρέντων σωμάτων
μένειν, τὴν δὲ ἀντιτυπίαν τὸ ἐκ πάντων οὖσαν μὴ μένειν. Εἰ
μή τις λέγοι νόμῳ ὁρᾶν, καὶ τὰς λεγομένας ποιότητας μὴ
ἐν τοῖς ὑποκειμένοις εἶναι. Ἀλλ' εἰ τοῦτο, ἀφθάρτους ποιή-
σομεν καὶ οὐ γινομένας ἐν ταῖς τῶν σωμάτων συστάσεσι
τὰς ποιότητας, καὶ οὐδὲ τοὺς λόγους τοὺς ἐν τοῖς σπέρμασι
ποιεῖν τὰς χρόας, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν ποικίλων ὀρνίθων, ἀλλ'
οὔσας συνάγειν ἢ ποιεῖν μέν, προσχρῆσθαι δὲ καὶ ταῖς ἐν
τῷ ἀέρι πλήρει ὄντι τῶν τοιούτων· καὶ γὰρ καὶ εἶναι ἐν τῷ
ἀέρι οὐ τοιαῦτα, οἷα, ὅταν γένηται, ἐν τοῖς σώμασι φαίνε-
ται. Ἀλλ' αὕτη μὲν ἔστω ἡ ἀπορία ἐνθαδὶ κειμένη· μενόντων
δὲ τῶν σωμάτων εἰ συνήρτηται καὶ οὐκ ἀποτέτμηται, τί
κωλύει τὸ φῶς μετακινουμένου τοῦ σώματος συμμετακινεῖ-
σθαι τό τε προσεχὲς καὶ εἴ τι τῷ προσεχεῖ συνήρτηται,
κἂν μὴ ὁρᾶται ἀπιόν, ὥσπερ οὐδὲ προσιὸν φαίνεται;

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.5, sec. 8, line 8

πῶς ἂν ἔτι ζωὴ μένοι; Τί οὖν; Ἐφθάρη αὕτη; Ἢ οὐδὲ

αὕτη· εἴδωλον γὰρ ἐκλάμψεως καὶ τοῦτο· οὐκέτι δέ ἐστιν
ἐκεῖ μόνον.
 Εἰ δ' εἴη σῶμα ἔξω τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὄψις τις
ἐντεῦθεν μηδενὸς κωλύοντος εἰς τὸ ἰδεῖν, ἆρ' ἂν θεάσαιτο
ὅ τι μὴ συμπαθὲς πρὸς ἐκεῖνο, εἰ τὸ συμπαθὲς νῦν διὰ
 445

τὴν ζῴου ἑνὸς φύσιν; Ἢ εἰ τὸ συμπαθὲς διὰ τὸ ἑνὸς

ζῴου τὰ αἰσθανόμενα καὶ τὰ αἰσθητά, καὶ αἱ αἰσθήσεις
οὕτως οὐκ ἄν, εἰ μὴ τὸ σῶμα τοῦτο τὸ ἔξω μέρος τοῦδε
τοῦ ζῴου· εἰ γὰρ εἴη, τάχα ἄν. Εἰ μέντοι μὴ μέρος εἴη,  
σῶμα δὲ κεχρωσμένον καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας ἔχον, οἷον
τὸ ἐνταῦθα, ὁμοειδὲς ὂν τῷ ὀργάνῳ; Ἢ οὐδ' οὕτως, εἰ ὀρθὴ
ἡ ὑπόθεσις· εἰ μή τις τούτῳ γε αὐτῷ τὴν ὑπόθεσιν ἀνελεῖν
πειρῷτο ἄτοπον εἶναι λέγων, εἰ μὴ χρῶμα ὄψεται ἡ ὄψις
παρόν, καὶ αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις τῶν αἰσθητῶν παρόντων
αὐταῖς οὐκ ἐνεργήσουσι πρὸς αὐτά. Ἀλλὰ τὸ ἄτοπον τοῦ-
το, πόθεν δὴ φαίνεται, φήσομεν. Ἢ ὅτι ἐνταῦθα ἐν ἑνὶ
ὄντες καὶ ἑνὸς ταῦτα ποιοῦμεν καὶ πάσχομεν. Τοῦτο οὖν
σκεπτέον, εἰ παρὰ τοῦτο. Καὶ εἰ μὲν αὐτάρκως, δέδεικται·
εἰ δὲ μή, καὶ δι' ἄλλων δεικτέον. Τὸ μὲν οὖν ζῷον ὅτι
συμπαθὲς αὐτῷ, δῆλον· καὶ εἰ εἴη ζῷον, ἀρκεῖ·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.7, sec. 4, line 34

τε ἢ πεπηγός, μέλαν τε ἢ λευκόν, καὶ πάντα ὅσα ποιότη-  

τες σωμάτων ἄλλαι ἐν ἄλλοις. Καὶ εἰ μὲν θερμὸν μόνον,
θερμαίνει, ψυχρὸν δὲ μόνον, ψύξει· καὶ κοῦφα ποιήσει τὸ
κοῦφον προσγενόμενον καὶ παρόν, καὶ βαρυνεῖ τὸ βαρύ·
καὶ μελανεῖ τὸ μέλαν, καὶ τὸ λευκὸν λευκὸν ποιήσει. Οὐ
γὰρ πυρὸς τὸ ψύχειν, οὐδὲ τοῦ ψυχροῦ θερμὰ ποιεῖν. Ἀλλ'
ἥ γε ψυχὴ καὶ ἐν ἄλλοις μὲν ζῴοις ἄλλα, τὰ δ' ἄλλα ποιεῖ,
καὶ ἐν τῷ δὲ αὐτῷ τὰ ἐναντία, τὰ μὲν πηγνῦσα, τὰ δὲ
χέουσα, καὶ τὰ μὲν πυκνά, τὰ δὲ ἀραιά, μέλανα λευκά,
κοῦφα βαρέα. Καίτοι ἓν δεῖ ποιεῖν κατὰ τὴν τοῦ σώματος
ποιότητά τε τὴν ἄλλην καὶ δὴ καὶ χρόαν· νῦν δὲ πολλά.
 Τὰς δὲ δὴ κινήσεις πῶς διαφόρους, ἀλλ' οὐ μίαν,
μιᾶς οὔσης παντὸς σώματος κινήσεως; Εἰ δὲ τῶν μὲν
προαιρέσεις, τῶν δὲ λόγους αἰτιάσονται, ὀρθῶς μὲν τοῦτο·
ἀλλ' οὐ σώματος ἡ προαίρεσις οὐδὲ οἱ λόγοι διάφοροί γε
ὄντες, ἑνὸς ὄντος καὶ ἁπλοῦ τοῦ σώματος, καὶ οὐ μετὸν
αὐτῷ τοιούτου γε λόγου, ἢ ὅσος δέδοται αὐτῷ παρὰ τοῦ
ποιήσαντος θερμὸν αὐτὸ ἢ ψυχρὸν εἶναι.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.7, sec. 8a, line 13

ἐνταῦθα τάττουσι τὴν ψυχὴν οἷον ἐν δραστηρίῳ τόπῳ

ἱδρύοντες αὐτήν, πρῶτον μὲν ἀγνοοῦσιν, ὡς καὶ αὐτὰ
τὰ σώματα δυνάμεσι ταῖς ἐν αὐτοῖς ἀσωμάτοις ταῦτα
ἐργάζεται· ἔπειτα, ὅτι οὐ ταύτας τὰς δυνάμεις περὶ ψυχὴν
εἶναι ἀξιοῦμεν, ἀλλὰ τὸ νοεῖν, τὸ αἰσθάνεσθαι, λογίζεσθαι,
ἐπιθυμεῖν, ἐπιμελεῖσθαι ἐμφρόνως καλῶς, ἃ πάντα ἄλλην
οὐσίαν ζητεῖ. Τὰς οὖν δυνάμεις τῶν ἀσωμάτων μετα-
βιβάσαντες εἰς τὰ σώματα οὐδεμίαν ἐκείνοις καταλείπου-
σιν. Ὅτι δὲ καὶ τὰ σώματα ἀσωμάτοις δυνάμεσι δύνα-
ται ἃ δύναται, ἐκ τῶνδε δῆλον. Ὁμολογήσουσι γὰρ ἕτερον
 446

ποιότητα καὶ ποσότητα εἶναι, καὶ πᾶν σῶμα ποσὸν εἶναι,

καὶ ἔτι οὐ πᾶν σῶμα ποιὸν εἶναι, ὥσπερ τὴν ὕλην.
Ταῦτα δὲ ὁμολογοῦντες τὴν ποιότητα ὁμολογήσουσιν ἕτε-  
ρον οὖσαν ποσοῦ ἕτερον σώματος εἶναι. Πῶς γὰρ μὴ
ποσὸν οὖσα σῶμα ἔσται, εἴπερ πᾶν σῶμα ποσόν; Καὶ μήν,
ὅπερ καὶ ἄνω που ἐλέγετο, εἰ πᾶν σῶμα μεριζόμενον
καὶ ὄγκος πᾶς ἀφαιρεῖται ὅπερ ἦν, κερματιζομένου δὲ τοῦ
σώματος ἐφ' ἑκάστῳ μέρει ἡ αὐτὴ ὅλη ποιότης μένει,
οἷον γλυκύτης ἡ τοῦ μέλιτος οὐδὲν ἔλαττον γλυκύτης ἐστὶν
ἡ ἐφ' ἑκάστῳ, οὐκ ἂν εἴη σῶμα ἡ γλυκύτης.

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.7, sec. 8a, line 15

τὰ σώματα δυνάμεσι ταῖς ἐν αὐτοῖς ἀσωμάτοις ταῦτα

ἐργάζεται· ἔπειτα, ὅτι οὐ ταύτας τὰς δυνάμεις περὶ ψυχὴν
εἶναι ἀξιοῦμεν, ἀλλὰ τὸ νοεῖν, τὸ αἰσθάνεσθαι, λογίζεσθαι,
ἐπιθυμεῖν, ἐπιμελεῖσθαι ἐμφρόνως καλῶς, ἃ πάντα ἄλλην
οὐσίαν ζητεῖ. Τὰς οὖν δυνάμεις τῶν ἀσωμάτων μετα-
βιβάσαντες εἰς τὰ σώματα οὐδεμίαν ἐκείνοις καταλείπου-
σιν. Ὅτι δὲ καὶ τὰ σώματα ἀσωμάτοις δυνάμεσι δύνα-
ται ἃ δύναται, ἐκ τῶνδε δῆλον. Ὁμολογήσουσι γὰρ ἕτερον
ποιότητα καὶ ποσότητα εἶναι, καὶ πᾶν σῶμα ποσὸν εἶναι,
καὶ ἔτι οὐ πᾶν σῶμα ποιὸν εἶναι, ὥσπερ τὴν ὕλην.
Ταῦτα δὲ ὁμολογοῦντες τὴν ποιότητα ὁμολογήσουσιν ἕτε-  
ρον οὖσαν ποσοῦ ἕτερον σώματος εἶναι. Πῶς γὰρ μὴ
ποσὸν οὖσα σῶμα ἔσται, εἴπερ πᾶν σῶμα ποσόν; Καὶ μήν,
ὅπερ καὶ ἄνω που ἐλέγετο, εἰ πᾶν σῶμα μεριζόμενον
καὶ ὄγκος πᾶς ἀφαιρεῖται ὅπερ ἦν, κερματιζομένου δὲ τοῦ
σώματος ἐφ' ἑκάστῳ μέρει ἡ αὐτὴ ὅλη ποιότης μένει,
οἷον γλυκύτης ἡ τοῦ μέλιτος οὐδὲν ἔλαττον γλυκύτης ἐστὶν
ἡ ἐφ' ἑκάστῳ, οὐκ ἂν εἴη σῶμα ἡ γλυκύτης. Ὁμοίως
καὶ αἱ ἄλλαι. Ἔπειτα, εἰ σώματα ἦσαν αἱ δυνάμεις,
ἀναγκαῖον ἦν τὰς μὲν ἰσχυρὰς τῶν δυνάμεων μεγάλους
ὄγκους, τὰς δὲ ὀλίγον δρᾶν δυναμένας

Πλωτίνος. Εννεάδες
Ennead 4, chap.7, sec. 8a, line 30

σώματος ἐφ' ἑκάστῳ μέρει ἡ αὐτὴ ὅλη ποιότης μένει,

οἷον γλυκύτης ἡ τοῦ μέλιτος οὐδὲν ἔλαττον γλυκύτης ἐστὶν
ἡ ἐφ' ἑκάστῳ, οὐκ ἂν εἴη σῶμα ἡ γλυκύτης. Ὁμοίως
καὶ αἱ ἄλλαι. Ἔπειτα, εἰ σώματα ἦσαν αἱ δυνάμεις,
ἀναγκαῖον ἦν τὰς μὲν ἰσχυρὰς τῶν δυνάμεων μεγάλους
ὄγκους, τὰς δὲ ὀλίγον δρᾶν δυναμένας ὄγκους μικροὺς
εἶναι. Εἰ δὲ μεγάλων μὲν ὄγκων μικραί, ὀλίγοι δὲ καὶ
μικρότατοι τῶν ὄγκων μεγίστας ἔχουσι τὰς δυνάμεις, ἄλλῳ
τινὶ ἢ μεγέθει τὸ ποιεῖν ἀναθετέον· ἀμεγέθει ἄρα. Τὸ δὲ
ὕλην μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι σῶμα, ὥς φασιν, οὖσαν, διάφορα
δὲ ποιεῖν ποιότητας προσλαβοῦσαν, πῶς οὐ δῆλον ποιεῖ
 447

τὰ προσγενόμενα λόγους ἀύλους καὶ ἀσωμάτους εἶναι;

Μή, διότι πνεύματος ἢ αἵματος ἀποστάντων ἀποθνῄσκει
τὰ ζῷα, λεγόντων. Οὐ γὰρ ἔστιν ἄνευ τούτων εἶναι,
οὐδ' ἄνευ πολλῶν ἄλλων, ὧν οὐδὲν ἂν ἡ ψυχὴ εἴη. Καὶ
μὴν οὔτε πνεῦμα διὰ πάντων οὔτε αἷμα, ψυχὴ δέ.
 Ἔτι εἰ σῶμα οὖσα ἡ ψυχὴ διῆλθε διὰ παντός, κἂν  
κραθεῖσα εἴη, ὃν τρόπον τοῖς ἄλλοις σώμασιν ἡ κρᾶσις.
Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 4, chap.9, sec. 4, line 23

ἑτέρας· καὶ εἰ μὲν κατὰ τοὺς ὄγκους εἶχον τοὺς ὑποκει-

μένους τὸ ψυχαὶ εἶναι, ἄλλας ἀλλήλων εἶναι, εἰ δὲ κατὰ τὸ
εἶδος, μίαν τῷ εἴδει ψυχὰς εἶναι. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ μίαν
καὶ τὴν αὐτὴν ἐν πολλοῖς σώμασι ψυχὴν ὑπάρχειν καὶ πρὸ
ταύτης τῆς μιᾶς τῆς ἐν πολλοῖς ἄλλην αὖ εἶναι μὴ ἐν
πολλοῖς, ἀφ' ἧς ἡ ἐν πολλοῖς μία, ὥσπερ εἴδωλον οὖσα
πολλαχοῦ φερόμενον τῆς ἐν ἑνὶ μιᾶς, οἷον εἰ ἐκ δακτυλίου
ἑνὸς πολλοὶ κηροὶ τὸν αὐτὸν τύπον ἀπομαξάμενοι φέροιεν.
Ἐκείνως μὲν οὖν ἀνηλίσκετο ἂν εἰς πολλὰς ἡ μία, ὡς δὲ
τὸ δεύτερον ἀσώματον μὲν ἡ ψυχὴ ἐγίνετο. Καὶ πάθημα
μὲν ὂν θαυμαστὸν οὐδὲν εἶχε μίαν ποιότητα γενομένην
ἐξ ἑνός τινος ἐν πολλοῖς εἶναι· καὶ εἰ κατὰ τὸ συναμφό-
τερον δὲ ἡ ψυχή, θαυμαστὸν οὐδέν. Νῦν δὲ ἀσώματόν
τε αὐτὸ τιθέμεθα καὶ οὐσίαν.
 Πῶς οὖν οὐσία μία ἐν πολλαῖς; Ἢ γὰρ ἡ μία ἐν
πᾶσιν ὅλη, ἢ ἀπὸ ὅλης καὶ μιᾶς αἱ πολλαὶ ἐκείνης μενού-
σης. Ἐκείνη μὲν οὖν μία, αἱ δὲ πολλαὶ εἰς ταύτην ὡς
μίαν δοῦσαν ἑαυτὴν εἰς πλῆθος καὶ οὐ δοῦσαν· ἱκανὴ γὰρ
πᾶσι παρασχεῖν ἑαυτὴν καὶ μένειν μία· δύναται γὰρ εἰς
πάντα ἅμα καὶ ἑκάστου οὐκ ἀποτέτμηται πάντη· τὸ αὐτὸ
οὖν ἐν πολλοῖς. Μὴ δή τις ἀπιστείτω·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 6, line 24

μίαν τινὰ κατ' ἐνέργειαν ὑπόστασιν [πρὸς τὸ τοῦ ἐπιστητοῦ

εἶδος], καὶ ἡ αἴσθησις πρὸς αἰσθητὸν ὡσαύτως, τό τε ποιη-
τικὸν πρὸς τὸ παθητικὸν κἂν ἔργον ἓν ἀπεργάσαιτο, καὶ τὸ
μέτρον πρὸς τὸ μετρούμενον τὴν μέτρησιν. Ὅμοιον δὲ πρὸς
ὅμοιον τί ἂν ἔχοι ἀπογεννώμενον; Ἢ οὐκ ἀπογεννώμενον,
ἀλλὰ ὑπάρχον, τὴν ταὐτότητα τὴν ἐν τῷ ποιῷ. Ἀλλὰ παρὰ τὸ
ἐν ἑκατέρῳ ποιὸν οὐδέν. Οὐδὲ τὰ ἴσα· τὸ γὰρ ταὐτὸν ἐν τῷ
ποσῷ προϋπάρχει πρὸ τῆς σχέσεως. Ἡ δὲ σχέσις τί ἄλλο ἢ
ἡμετέρα κρίσις παραβαλλόντων τὰ ἐφ' ἑαυτῶν ὄντα ἅ ἐστι καὶ
λεγόντων «τοῦτο καὶ τοῦτο τὸ αὐτὸ μέγεθος ἔχει καὶ τὴν
αὐτὴν ποιότητα» καὶ «οὗτος πεποίηκε τοῦτον καὶ οὗτος
κρατεῖ τούτου»; Κάθισίς τε καὶ στάσις παρὰ τὸ καθήμενον
καὶ ἑστηκὸς τί ἂν εἴη; Ἡ δ' ἕξις καὶ διάθεσις ἡ μὲν κατὰ τὸ
ἔχον λεγομένη ἔχειν ἂν μᾶλλον σημαίνοι, ἡ δὲ κατὰ τὸ ἐχό-
μενον ποιὸν ἂν εἴη· καὶ ἐπὶ διαθέσεως ὡσαύτως. Τί ἂν οὖν
εἴη παρὰ ταῦτα τὰ πρὸς ἄλληλα ἢ ἡμῶν τὴν παράθεσιν νοούν-
 448

των; Τὸ δ' ὑπερέχον τὸ μὲν τοσόνδε μέγεθος, τὸ δὲ τοσόνδε·

ἄλλο δὲ τόδε, τὸ δὲ ἄλλο· ἡ δὲ παραβολὴ παρ' ἡμῶν, οὐκ ἐν  
αὐτοῖς. Ὁ δὲ δεξιὸς πρὸς ἀριστερὸν καὶ ἔμπροσθεν καὶ
ὄπισθεν μᾶλλον ἂν ἴσως ἐν τῷ κεῖσθαι· ὁ μὲν ὡδί, ὁ δὲ
ὡδί· ἡμεῖς δὲ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν ἐνοήσαμεν, ἐν δὲ

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 10, line 1

άγεται καὶ κατηγορίαν μίαν. Ἀλλ' εἰ καὶ εἰς ἓν δύναιτο

ἀνάγεσθαι τὰ εἰρημένα, ἀλλ' εἰς γένος ἓν ἀδύνατον τὰ ὑπὸ
τὴν αὐτὴν κατηγορίαν αὐτοῖς τεθέντα. Καὶ γὰρ τὰς
ἀποφάσεις αὐτῶν εἰς ἓν ἀνάγουσι, καὶ τὰ παρονο-
μαζόμενα ἀπ' αὐτῶν, οἷον καὶ τὸ διπλάσιον καὶ ὁ
διπλάσιος. Πῶς ἂν οὖν ὑφ' ἓν γένος αὐτό τι καὶ ἡ
ἀπόφασις, διπλάσιον καὶ οὐ διπλάσιον, καὶ πρός τι καὶ οὐ  
πρός τι; Ὥσπερ ἂν εἰ ζῷόν τις γένος θεὶς καὶ τὸ οὐ ζῷον
ἐκεῖ τιθείη. Καὶ τὸ διπλάσιον καὶ ὁ διπλάσιος ὥσπερ
ἡ λευκότης καὶ ὁ λευκός, οὐχ ὅπερ ταὐτόν.
 Τὴν δὲ ποιότητα, ἀφ' ἧς ὁ λεγόμενος ποιός, δεῖ
λαμβάνειν πρῶτον τίς οὖσα τοὺς λεγομένους ποιοὺς
παρέχεται, καὶ εἰ μία καὶ ἡ αὐτὴ κατὰ τὸ κοινὸν ταῖς
διαφοραῖς τὰ εἴδη παρέχεται ἤ, εἰ πολλαχῶς αἱ ποιότητες,
οὐχ ἓν ἂν εἴη γένος. Τί οὖν τὸ κοινὸν ἐπί τε ἕξεως καὶ
διαθέσεως καὶ παθητικῆς ποιότητος καὶ σχήματος καὶ μορ-
φῆς; Καὶ λεπτόν, παχύ, ἰσχνόν; Εἰ μὲν γὰρ τὸ κοινὸν
δύναμιν ἐροῦμεν, ἣ ἐφαρμόττει καὶ ταῖς ἕξεσι καὶ ταῖς δια-
θέσεσι καὶ ταῖς φυσικαῖς δυνάμεσιν, ἀφ' ἧς τὸ ἔχον δύναται
ἃ δύναται, οὐκέτι αἱ ἀδυναμίαι ἁρμόσουσιν. Ἔπειτα τὸ
σχῆμα καὶ ἡ μορφὴ ἡ περὶ ἕκαστον πῶς δύναμις; Εἶτα καὶ  

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 10, line 39

καὶ ἀδυναμία ὅλως; Ἢ ὅτι καὶ κατὰ ταύτας ποιοὶ λέγονται.

Ἀλλὰ τί κωλύει λεγομένους ποιοὺς ὁμωνύμως λέγεσθαι καὶ
μὴ καθ' ἕνα λόγον, καὶ μὴ μόνον τετραχῶς, ἀλλὰ καὶ καθ'
ἕκαστον τῶν τεττάρων τοὐλάχιστον διχῶς; Ἢ πρῶτον μὲν
οὐ κατὰ τὸ ποιῆσαι ἢ παθεῖν ἡ ποιότης, ὥστε ἄλλως μὲν
τὸ δυνάμενον ποιεῖν, ἄλλως δὲ τὸ πάσχον, ἀλλὰ καὶ τὴν
ὑγίειαν καὶ τὴν διάθεσιν καὶ τὴν ἕξιν ποιὸν καὶ τὴν νόσον
ὡσαύτως καὶ τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν ἀσθένειαν. Ἀλλ' εἰ τοῦτο,
οὐκέτι κοινὸν ἡ δύναμις, ἀλλὰ ἄλλο τι δεῖ τὸ κοινὸν ζητεῖν.
Οὐδ' αὖ λόγους πάσας· πῶς γὰρ ἡ νόσος ἡ ἐν ἕξει λόγος;
Ἀλλ' ἆρα τὰς μὲν ἐν εἴδεσι καὶ δυνάμεσι ποιότητας,
ταύτας δὲ στερήσεις; Ὥστε μὴ ἓν γένος, ἀλλὰ εἰς ἓν ὡς
μίαν κατηγορίαν, οἷον ἐπιστήμην μὲν εἶδος καὶ δύναμιν,
 449

ἀνεπιστημοσύνην δὲ στέρησιν καὶ ἀδυναμίαν. Ἢ μορφή τις

καὶ ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ νόσος, καὶ δύναται δὲ καὶ ποιεῖ
πολλά, ἀλλὰ φαύλως, καὶ ἡ νόσος καὶ ἡ κακία. Ἢ ἔκ-
πτωσις τοῦ σκοποῦ οὖσα πῶς δύναμις; Ἢ τὸ αὑτῆς
ἑκάστη πράττει οὐ πρὸς τὸ ὀρθὸν βλέπουσα· οὐ γὰρ ἂν
ἐποίησέ τι, ὃ μὴ δύναται. Καὶ τὸ κάλλος δὲ δύναμιν ἔχει
τινός. Ἆρ' οὖν καὶ τὸ τρίγωνον; Ἢ ὅλως οὐδὲ πρὸς
δύναμιν δεῖ βλέπειν, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς ὃ διάκειται· ὥστε

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 12, line 14

τὰς αἰσθήσεις, τὰς μὲν ὄψει διδόντα, τὰς δ' ἀκοῇ ἢ

γεύσει, ἄλλας ὀσφρήσει ἢ ἁφῇ. Τὰς δὲ τῆς ψυχῆς πῶς;
Ἐπιθυμητικοῦ, θυμοειδοῦς, λογιστικοῦ. Ἢ ταῖς διαφοραῖς
τῶν ἐνεργειῶν, αἳ γίνονται κατ' αὐτάς, ὅτι γεννητικαὶ
αὗται τούτων. Ἢ τῷ ὠφελίμῳ καὶ βλαβερῷ· καὶ πάλιν
διαιρετέον τὰς ὠφελείας καὶ τὰς βλάβας. Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ  
ἐπὶ τῶν σωματικῶν τῷ ποιεῖν διάφορα ἢ τῷ ὠφελίμῳ καὶ
βλαβερῷ· οἰκεῖαι γὰρ διαφοραὶ ποιότητος. Ἢ γὰρ δοκεῖ ἡ
ὠφέλεια καὶ τὸ βλάβος ἀπὸ τῆς ποιότητος καὶ ποιοῦ ἢ
ζητητέον τρόπον ἄλλον. Ἐπισκεπτέον δέ, πῶς καὶ ὁ ποιὸς
ὁ κατὰ τὴν ποιότητα ἐν τῇ αὐτῇ ἔσται· οὐ γὰρ δὴ ἓν γένος
ἀμφοῖν. Καὶ εἰ ὁ πυκτικὸς ἐν ποιότητι, πῶς οὐ καὶ ὁ
ποιητικός; Καὶ εἰ τοῦτο, καὶ τὸ ποιητικόν· ὥστε οὐδὲν δεῖ
εἰς τὸ πρός τι τὸ ποιητικὸν οὐδ' αὖ τὸ παθητικόν, εἰ ὁ
παθητικὸς ποιός. Καὶ ἴσως βέλτιον ἐνταῦθα ὁ ποιητικός,
εἰ κατὰ δύναμιν λέγεται, ἡ δὲ δύναμις ποιότης. Εἰ δὲ κατ'
οὐσίαν ἡ δύναμις ἤ τις δύναμις, οὐδ' οὕτω πρός τι οὐδὲ
ποιὸν ἔτι. Οὐδὲ γὰρ ὡς τὸ μεῖζον τὸ ποιητικόν· τὸ γὰρ
μεῖζον τὴν ὑπόστασιν, καθὸ μεῖζον, πρὸς τὸ ἔλαττον, τὸ
δὲ ποιητικὸν τῷ τοιόνδε εἶναι ἤδη. Ἀλλ' ἴσως κατὰ μὲν τὸ
τοιόνδε ποιόν, ᾗ δὲ δύναται εἰς ἄλλο ποιητικὸν λεγόμενον

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 12, line 37

οὐδὲν αὐτῆς θεώρημα, ὃ μὴ πρὸς ἄλλο. Καὶ περὶ τῶν ἄλλων

δὲ τεχνῶν ἢ τῶν πλείστων ἐπισκεπτέον καὶ λεκτέον ἴσως·
ᾗ μὲν διατιθεῖσι τὴν ψυχήν, ποιότητες, ᾗ δὲ ποιοῦσι,
ποιητικαὶ καὶ κατὰ τοῦτο πρὸς ἄλλον καὶ πρός τι· ἐπεὶ καὶ
ἄλλον τρόπον πρός τι, καθὸ ἕξεις λέγονται. Ἆρ' οὖν ἄλλη
τις ὑπόστασις κατὰ τὸ ποιητικὸν τοῦ «ποιητικὸν» οὐκ
ἄλλου τινὸς ὄντος ἢ καθόσον ποιόν; Τάχα μὲν γὰρ ἄν
τις ἐπὶ τῶν ἐμψύχων καὶ ἔτι μᾶλλον ἐπὶ τῶν προαίρεσιν
ἐχόντων τῷ νενευκέναι πρὸς τὸ ποιεῖν ὑπόστασιν εἶναι
καὶ κατὰ τὸ ποιητικόν· ἐπὶ δὲ τῶν ἀψύχων δυνάμεων, ἃς
ποιότητας εἴπομεν, τί τὸ ποιητικόν; Ἢ ὅταν συντύχῃ
αὐτῷ ἄλλο, ἀπέλαυσε καὶ μετέβαλε παρ' ἐκείνου οὗ ἔχει.
Εἰ δὲ τὸ αὐτὸ καὶ ποιεῖ εἰς ἄλλο καὶ πάσχει, πῶς ἔτι τὸ
ποιητικόν; Ἐπεὶ καὶ τὸ μεῖζον τρίπηχυ ὂν καθ' αὑτὸ καὶ
 450

μεῖζον καὶ ἔλαττον ἐν τῇ συντυχίᾳ τῇ πρὸς ἄλλο. Ἀλλ' ἐρεῖ

τις τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον μεταλήψει μεγέθους καὶ μικρό-
τητος· ἢ καὶ τοῦτο μεταλήψει ποιητικοῦ καὶ παθητικοῦ.
Ζητητέον δὲ καὶ ἐνταῦθα καὶ εἰ αἱ τῇδε ποιότητες καὶ αἱ  
ἐκεῖ ὑφ' ἕν· τοῦτο δὲ πρὸς τοὺς τιθεμένους κἀκεῖ·

Πλωτίνος. Εννεάδες Ennead 6, chap.1, sec. 23, line 15

ἔχει υἱόν, καὶ ὁ υἱὸς, ὅτι ἔχει πατέρα, καὶ ὅλως κτήματα.
Εἰ δὲ τὰ μὲν ἄλλα ἐν ἐκείναις, ὅπλα δὲ καὶ ὑποδήματα καὶ
τὰ περὶ τὸ σῶμα, πρῶτον μὲν ζητήσειεν ἄν τις, διὰ τί, καὶ
διὰ τί ἔχων μὲν αὐτὰ μίαν ἄλλην κατηγορίαν ποιεῖ, καίων
δὲ ἢ τέμνων ἢ κατορύττων ἢ ἀποβάλλων οὐκ ἄλλην ἢ ἄλλας;
Εἰ δ' ὅτι περίκειται, κἂν ἱμάτιον κέηται ἐπὶ κλίνης, ἄλλη
κατηγορία ἔσται, κἂν κεκαλυμμένος ᾖ τις. Εἰ δὲ κατὰ τὴν
κάθεξιν αὐτὴν καὶ τὴν ἕξιν, δηλονότι καὶ τὰ ἄλλα πάντα  
αὖ τὰ κατὰ τὸ ἔχειν λεγόμενα καὶ εἰς ἕξιν [αὐτά], ὅπου
ποτὲ ἡ ἕξις, ἀνακτέον· οὐ γὰρ διοίσει κατὰ τὸ ἐχόμενον.
Εἰ μέντοι ποιότητα ἔχειν οὐ δεῖ λέγειν, ὅτι ἤδη ποιότης
εἴρηται, οὐδὲ ποσότητα ἔχειν, ὅτι ποσότης, οὐδὲ μέρη
ἔχειν, ὅτι οὐσία εἴρηται, διὰ τί δὲ ὅπλα ἔχειν εἰρημένης
οὐσίας, ἐν ᾗ ταῦτα; Οὐσία γὰρ ὑπόδημα καὶ ὅπλα. Πῶς δ'
ὅλως ἁπλοῦν καὶ μιᾶς κατηγορίας «ὅδε ὅπλα ἔχει»; τοῦτο
γὰρ σημαίνει τὸ ὡπλίσθαι. Ἔπειτα πότερον ἐπὶ ζῶντος
μόνον ἢ κἂν ἀνδριὰς ᾖ, ὅτῳ ταῦτα; Ἄλλως γὰρ ἑκάτερον
ἔχειν δοκεῖ καὶ ἴσως ὁμωνύμως· ἐπεὶ καὶ τὸ «ἕστηκεν» ἐπ'
ἀμφοῖν οὐ ταὐτόν. Ἔτι καὶ τὸ ἐν ὀλίγοις πῶς εὔλογον ἔχειν
κατηγορίαν γενικὴν ἄλλην;

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.27, line 32

δεῖσθαι ὑποκειμένου· μὴ γὰρ γίγνεσθαι τὴν γιγνομένην οὐσίαν· αὐτὴ δέ

ἐστιν ἡ πρώτη καὶ αἰσθητὴ ἡ μήτε ἐν ὑποκειμένῳ μήτε καθ' ὑποκειμέ-
νου. ὡς οὖν καὶ αὐταὶ δέονταί τινος ὑποκειμένου πρὸς τὰς γενέσεις, εἰ
καθολικώτερον περὶ πάντων τῶν γιγνομένων ἐπισκεψώμεθα, γένοιτο ἂν
φανερόν· εὑρήσομεν γὰρ καὶ ἑκάστην τῶν λοιπῶν οὐσιῶν ἔκ τινος γιγνο-
μένην ὑποκειμένου, ὥσπερ τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ ἐκ τοῦ σπέρματος. καθό-
λου τοίνυν ἅπαντα τὰ γιγνόμενα ἢ μετασχηματίσει γίγνεται μόνῃ ὡς
ἀνδριάς (οὐδὲν γὰρ ἕτερον ἐξαλλάττεται ἐν τῷ χαλκῷ πλὴν τοῦ σχήματος
καὶ τῆς θέσεως τῶν μερῶν), ἢ προσθέσει ὡς τὰ αὐξανόμενα, ἢ ἀφαιρέσει
ὡς ἐκ λίθου Ἑρμῆς, ἢ συνθέσει ὡς οἰκία, ἢ ἀλλοιώσει τῇ τε κατά τινα
ποιότητα παθητικήν, ἥτις ἰδίως ἀλλοίωσις, καὶ τῇ κατ' οὐσίαν, ἥτις
κυρίως μεταβολή· αὕτη δέ ἐστιν ἡ κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὸ τί ἦν εἶναι  
ἀπαλλαγή. ταῦτα δὲ ἅπαντα ἐφ' ὑποκειμένου τινός, οὐ μόνον τὰ ἄλλα,
ἀλλὰ καὶ ἐφ' ὧν ἡ κυρίως μεταβολή· εἶναι γὰρ δεῖ πάντως καὶ ὑπο-
κεῖσθαι περὶ ὃ γίγνεται σῳζόμενον ἡ μεταβολή, ὡς περὶ ὃ γίγνεται ἡ πρός-
θεσις, περὶ ὃ γίγνεται ἡ ἀφαίρεσις, περὶ ὃ γίγνεται ἡ σύνθεσις· ὥστε
 451

δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι τὸ γιγνόμενον ἅπαν ἀεὶ σύνθετόν ἐστιν ἔκ τε

τοῦ ὑποκειμένου καὶ τῆς μορφῆς, ὥσπερ καὶ ἐξ οὗ ἐγίγνετο καὶ τοῦτο
σύνθετον ἦν ἔκ τε τοῦ ὑποκειμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τῷ ἐσομένῳ· λέγω
δὲ ἀντικεῖσθαι μὲν τὴν ἀμουσίαν, ὑποκεῖσθαι δὲ τὸν ἄνθρωπον καὶ τὴν
μὲν ἀσχημοσύνην καὶ τὴν ἀμορφίαν καὶ τὴν ἀταξίαν ἀντικείμενον, ὑποκεί

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.68, line 19

πρός τι μὴ μόνον εἶναι τὸ καθ' ὑπεροχὴν καὶ κατ' ἔλλειψιν, τὸ ἄνισον

καὶ τὸ μεῖζον ἢ μικρότερον, ἀλλ' εἶναι πολλὰ μὲν καὶ ἕτερα εἴδη τοῦ
πρός τι, τὸ καθ' ὁμοιότητα τὸ κατ' ἰσότητα καὶ πολλὰ ἕτερα, εἶναι δ'
οὖν καὶ τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ παθητικὸν τοῦ πρός τι· λέγεται γὰρ πρὸς
ἄλληλα φανερῶς, ὥστε καὶ τὸ κινητικὸν πρὸς τὸ κινητὸν καὶ τοῦτο αὖ
πρὸς ἐκεῖνο. ἔστω οὖν ἡμῖν καὶ τοῦτο εὐπρεπὲς τὸ λέγεσθαι ταῦτα πρὸς
ἄλληλα.
 Τρίτον πρὸς τούτοις, ὅτι ἡ κίνησις ἐν τοῖς κινοῦσι καὶ κινουμένοις
καὶ οὐ καθ' αὑτὸ οὐδὲ χωριστόν. εἰ δὲ ἐν τοῖς κινοῦσιν καὶ κινουμένοις,
δηλονότι τοσαυταχῶς ἂν εἴη κίνησις, ὁσαχῶς ἂν κινῆται καὶ μεταβάλλῃ τὰ
κινούμενα, μεταβάλλει δὲ ἢ κατ' οὐσίαν ἢ κατὰ ποιότητα ἢ κατὰ ποσὸν ἢ
κατὰ τόπον. πολλαχῶς οὖν ἡ κίνησις. εἰ μὲν γὰρ ἦν τι κοινὸν γένος
τῶν εἰρημένων κατηγοριῶν ἐν αἷς ἡ κίνησις, ἐξ ἀνάγκης ἂν καὶ ἡ κίνησις
ἦν πρῶτον ἐν ἐκείνῳ τῷ γένει καὶ οὐκ ἂν ἐλέγετο πολλαχῶς, ἀλλ' ὥσπερ
ἐκεῖνο γένος ὑπῆρχε τῶν τεσσάρων κατηγοριῶν, οὕτω καὶ ἡ κίνησις ἀεὶ ἡ
ἐν ἐκείνῳ γένος ἂν ἦν τῶν κινήσεων τῶν ἐν ταῖς ὑπ' ἐκεῖνο τὸ γένος.
νῦν δὲ ὡσαύτως ἕξει ἡ κίνησις, ὥσπερ ἔχει τὰ πράγματα ἐν οἷς ἐστιν.
ἐπεὶ οὖν διαφέροντες οἱ λόγοι τῶν προειρημένων γενῶν, διαφέροντες καὶ οἱ
λόγοι τῶν κινήσεων, ὥστε εἰ καὶ ἕνα ὁρισμὸν ἐπιχειροίημεν τῆς κινήσεως
ἀποδιδόναι, ἰστέον ὅτι καὶ αὐτός ἐστι τῶν πολλαχῶς λεγομένων.

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.76, line 6

γάρ, ἐπειδὴ ἡ κίνησις πρός τι (κεῖται γὰρ καὶ τοῦτο ἐν τοῖς πάλαι προ-
διωρισμένοις), καὶ ἔστι πρὸς τὸ κινητόν, ἀδύνατον αὐτὴν ἄλλως ὁρίσασθαι
μὴ πρὸς ὅ ἐστι παραλαβόντας, ὥσπερ οὐδὲ πατέρα χωρὶς υἱοῦ, οὐδὲ
διπλάσιον χωρὶς ἡμίσεος· ἔπειτα καὶ γνωριμώτερον τὸ κινητὸν τῆς κινή-  
σεως· οὐ γὰρ ταὐτὸν εἰδέναι ὅτι ἔστι κίνησις καὶ τί ἐστιν· τὸ μὲν γὰρ
ὅτι ἔστιν, ἅπασι γνώριμον, τὸ δὲ τί ἐστι καὶ ἡμεῖς ζητοῦμεν. ἀλλὰ μὴν
ὅτι ἔστι κίνησις ἀπὸ τῶν κινουμένων γνώριμον. ταῦτα δέ ἐστι τὰ κινητά,
ὥστε ὁ τῷ κινητῷ πρὸς τὸν ὁρισμὸν τῆς κινήσεως χρώμενος τῷ γνωρι-
μωτέρῳ πρὸς τὸ ἀγνωστότερον κέχρηται. εἶδος δὲ πάντως ἕξει τὸ κινοῦν
ὅταν κινῇ ἢ κατ' οὐσίαν ἢ κατὰ ποιότητα ἢ κατὰ ἄλλην τινὰ τῶν κατη-
γοριῶν· τῷ γὰρ εἴδει κινεῖ καὶ τοῦτ' ἔστιν ἀρχὴ τῆς κινήσεως.
 Ζητητέον δ' ἐφεξῆς, ὅταν ἕτερον ὑφ' ἑτέρου κινῆται, πότερον ἐν
τῷ κινοῦντι ἢ ἐν τῷ κινουμένῳ ἡ κίνησις. ἔστιν οὖν ἐν τῷ κινουμένῳ.
τὴν γὰρ τοῦ κινητοῦ ἐντελέχειαν κίνησιν λέγω καὶ ὅλως ἐν τούτῳ ἐστὶν
τὸ δυνάμει, οὗ κίνησις ἡ ἐνέργεια. ἐν τούτῳ μὲν οὖν ἐστιν, γίνεται δὲ
 452

ὑπ' ἄλλου (τοῦ γὰρ κινητικοῦ) καί ἐστι μία· οὐ γὰρ ἄλλη μὲν ὑπὸ τοῦ
κινοῦντος γίνεται, ἄλλη δέ ἐστιν ἐν τῷ κινητῷ, ἀλλὰ ἡ ἐνέργεια τοῦ κινη-
τικοῦ αὐτή ἐστιν ἐν τῷ κινητῷ καὶ μία οὖσα ἅμα τε τὸ κινητικὸν κινοῦν
ποιεῖ καὶ τὸ κινητὸν κινούμενον. μία μὲν ἀμφοῖν ἡ ἐνέργεια τοῦ κινοῦν-
τος καὶ τοῦ κινουμένου, ὅταν τὸ μὲν κινῇ τὸ δὲ κινῆται,

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.98, line 7

κεχωρισμένον. ἴσως γὰρ οὐδὲ γραμμὴ τοιαύτη κεχώρισται ἐν τοῖς οὖσιν,

ὁποίαν οὗτος νοεῖ, οὐδὲ σῶμα ἐπὶ τρία διεστὼς ἄνευ τινὸς ἀντιτυπίας,
ἀλλ' ὥσπερ οὐδὲν κωλύει πλάτει μήκει κεχρῆσθαι καὶ ἀδιαστάτῳ σημείῳ,  
ἃ καθ' αὑτὰ μὲν οὐχ ὑφέστηκεν ἐνεργείᾳ, νοεῖσθαι δὲ οὐκ ἐξείργεται, οὕτω
κεχρήσθω καὶ τῇ αὐξήσει τῆς διαμέτρου τῇ κατ' ἐπίνοιαν. εἰ δὲ μηδείς
ἐστιν ἔξω τοῦ κόσμου τόπος, οὐδὲν ἄτοπον· οὐδὲ γὰρ τόπου δεῖται ὅλως
ἡ τοιαύτη γραμμή· οὐ γὰρ φυσικόν ἐστι μῆκος ἅπαν τὸ ὃ δεῖται καὶ φύσει
τόπου, ἀλλὰ μαθηματικόν, οὗ τόπος ἡ τοῦ θεωροῦντος διάνοια. τὸ γὰρ ἐξ
ἀφαιρέσεως εἶναι τὰ μαθηματικὰ τοῦτό ἐστιν, ὅτι πάντα ἀφαιροῦντες ὅσα
τοῖς φυσικοῖς σώμασιν ὑπάρχει, τόπον λέγω ποιότητα χρόνον τὸ ποιεῖν τὸ
πάσχειν τὸ κινεῖσθαι τὰς ἄλλας κατηγορίας, αὐτὰ μόνα καθ' ἑαυτὰ τὰ
διαστήματα ἐξετάζομεν καὶ τὸ ποσὸν τὸ ὡς συνεχὲς ἐν αὐτοῖς. εἰ μὲν
οὖν προσεχρώμεθα πρὸς τὴν καταγραφὴν τοῦ ἰσοπλεύρου τριγώνου τόπῳ
τινὶ καὶ χώρᾳ γραμμῆς, ὁ τὸν τόπον αὐτοῦ ἀφαιρούμενος συναφαιροῖτο ἂν
καὶ τὴν ἀπόδειξιν. νῦν δὲ οὐδαμοῦ λέγομεν, ἐπειδὴ κεῖται ἐνθάδε ἢ
ἐνθάδε ἡ δοθεῖσα γραμμή, ἀνάγκη ταδὶ συμβαίνειν. ὥσπερ οὖν Δημό-
κριτος κατασκευάζειν ἐπιχειρῶν, ὅτι τὰ χρώματα οὐ συνυπάρχει φύσει
τοῖς σώμασιν, ἀλλὰ νόμῳ καὶ τῇ θέσει τῇ πρὸς ἡμᾶς, οὐδὲν ἂν βλάπτοι
γεωμετρίαν, ἐπεὶ μὴ χρῆται, οὕτως ὁ τὸν τόπον τὸν ἐπ' ἄπειρον ἀναιρῶν,
μᾶλλον δὲ εἴ τις καὶ ὅλως ἀναιρεῖ τόπον,

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.114, line 30

εὐθὺς ἐπιδειχθήσεται. τί δὲ δήποτε; ἐπὶ μὲν τοῦ τοίχου οὐκ ἂν ὑπο-

λάβοις, ὅτι οὐ δύναταί ποτε αὐτοῦ μηδὲν σῶμα ἅπτεσθαι παντελῶς, εἴγε
μὴ τὸ κενὸν οὕτως προσίεσθε, ἐπὶ δὲ τοῦ κρατῆρος οὐκέτι; καὶ γὰρ τούτου
παραπλησίως ἀεί τι ἅπτεται, ἡ διαφορὰ δὲ ἐν τῷ σχήματι μόνον ἐστί.
’πῶς οὖν’, φησίν, ‘ἐπινοοῦμεν τὸ διάστημα ὡς ἄλλο τι τῶν σωμάτων;’
πῶς δὲ λευκότητα, πῶς δὲ μελανίαν; ἕκαστον γὰρ τούτων ἀφαιροῦντες τοῦ
σώματος καθ' αὑτὸ νοοῦμεν, οὐχ ὡς καθ' αὑτὸ ὑφεστὼς καὶ τοῦ σώματος
κεχωρισμένον, ἀλλὰ τῷ λόγῳ μόνον χωρίζοντες. ἐπεὶ γὰρ μὴ ταὐτὸ τῷδε
τῷ ὕδατι τοσοῦτόν τι διεστάναι καὶ ὕδατι εἶναι, ὁμοίως καὶ τῷ οἴνῳ,
ὁμοίως καὶ τῷ ἀέρι, ἀφαιροῦντες τῷ νῷ τὰς ποιότητας, καθ' ἃς τὸ μὲν  
ὕδωρ, τὸ δὲ οἶνός ἐστιν, τὸ δὲ ἀήρ, οὕτω νοοῦμεν τὸ διάστημα μόνον
καθ' ἑαυτό· εἶτα ἐπειδὴ συμβαίνει τὰ τρία σώματα ἐν τῷ αὐτῷ παρὰ
μέρος ἀγγείῳ γίνεσθαι, ἃ ταῖς μὲν ἄλλαις ποιότησι διαφέρει, ἴσα δέ ἐστι
τῷ διαστήματι αὐτῷ, καὶ μᾶλλον ὑπονοοῦμεν ἄλλο τι εἶναι τὸ διάστημα
παρὰ τὰ σώματα ὁρῶντες, ὅτι εἰσρυεὶς ὁ ἀὴρ μετὰ τὸν οἶνον τὰς μὲν ἄλλας
ποιότητας οὐκ ἔχει τοῦ οἴνου, τὸ διάστημα δὲ μόνον ταὐτὸ φυλάττει τῷ
 453

οἴνῳ· καὶ ἐπειδὴ κατὰ μὲν τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ τὰ
σώματα οἷον θερμότητα ἢ ψυχρότητα, κατὰ δὲ τὸ διάστημα μόνον, οὕτω
τὸ διάστημα τὸν τόπον ὑπολαμβάνομεν, οὐ καλῶς· οὐ γὰρ εἰ κατὰ διά-
στημα ἔστιν ἐν τόπῳ, ὁ τόπος ἐστὶ τὸ διάστημα ἢ καὶ ἡ

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.115, line 6

σώματος καθ' αὑτὸ νοοῦμεν, οὐχ ὡς καθ' αὑτὸ ὑφεστὼς καὶ τοῦ σώματος
κεχωρισμένον, ἀλλὰ τῷ λόγῳ μόνον χωρίζοντες. ἐπεὶ γὰρ μὴ ταὐτὸ τῷδε
τῷ ὕδατι τοσοῦτόν τι διεστάναι καὶ ὕδατι εἶναι, ὁμοίως καὶ τῷ οἴνῳ,
ὁμοίως καὶ τῷ ἀέρι, ἀφαιροῦντες τῷ νῷ τὰς ποιότητας, καθ' ἃς τὸ μὲν  
ὕδωρ, τὸ δὲ οἶνός ἐστιν, τὸ δὲ ἀήρ, οὕτω νοοῦμεν τὸ διάστημα μόνον
καθ' ἑαυτό· εἶτα ἐπειδὴ συμβαίνει τὰ τρία σώματα ἐν τῷ αὐτῷ παρὰ
μέρος ἀγγείῳ γίνεσθαι, ἃ ταῖς μὲν ἄλλαις ποιότησι διαφέρει, ἴσα δέ ἐστι
τῷ διαστήματι αὐτῷ, καὶ μᾶλλον ὑπονοοῦμεν ἄλλο τι εἶναι τὸ διάστημα
παρὰ τὰ σώματα ὁρῶντες, ὅτι εἰσρυεὶς ὁ ἀὴρ μετὰ τὸν οἶνον τὰς μὲν ἄλλας
ποιότητας οὐκ ἔχει τοῦ οἴνου, τὸ διάστημα δὲ μόνον ταὐτὸ φυλάττει τῷ
οἴνῳ· καὶ ἐπειδὴ κατὰ μὲν τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ τὰ
σώματα οἷον θερμότητα ἢ ψυχρότητα, κατὰ δὲ τὸ διάστημα μόνον, οὕτω
τὸ διάστημα τὸν τόπον ὑπολαμβάνομεν, οὐ καλῶς· οὐ γὰρ εἰ κατὰ διά-
στημα ἔστιν ἐν τόπῳ, ὁ τόπος ἐστὶ τὸ διάστημα ἢ καὶ ἡ κίνησίς ἐστιν
ὁρμή, ἐπειδὴ κινούμεθα καθ' ὁρμήν. τὰ μὲν οὖν αἴτια τῆς πλάνης τοῖς
ἐπὶ ταύτην ἐλθοῦσιν τὴν δόξαν ταὐτά ἐστιν.

Θεμίστιος. ., In Aristotelis physica paraphrasis Vol. 5,2, p.115, line 7

κεχωρισμένον, ἀλλὰ τῷ λόγῳ μόνον χωρίζοντες. ἐπεὶ γὰρ μὴ ταὐτὸ τῷδε

τῷ ὕδατι τοσοῦτόν τι διεστάναι καὶ ὕδατι εἶναι, ὁμοίως καὶ τῷ οἴνῳ,
ὁμοίως καὶ τῷ ἀέρι, ἀφαιροῦντες τῷ νῷ τὰς ποιότητας, καθ' ἃς τὸ μὲν  
ὕδωρ, τὸ δὲ οἶνός ἐστιν, τὸ δὲ ἀήρ, οὕτω νοοῦμεν τὸ διάστημα μόνον
καθ' ἑαυτό· εἶτα ἐπειδὴ συμβαίνει τὰ τρία σώματα ἐν τῷ αὐτῷ παρὰ
μέρος ἀγγείῳ γίνεσθαι, ἃ ταῖς μὲν ἄλλαις ποιότησι διαφέρει, ἴσα δέ ἐστι
τῷ διαστήματι αὐτῷ, καὶ μᾶλλον ὑπονοοῦμεν ἄλλο τι εἶναι τὸ διάστημα
παρὰ τὰ σώματα ὁρῶντες, ὅτι εἰσρυεὶς ὁ ἀὴρ μετὰ τὸν οἶνον τὰς μὲν ἄλλας
ποιότητας οὐκ ἔχει τοῦ οἴνου, τὸ διάστημα δὲ μόνον ταὐτὸ φυλάττει τῷ
οἴνῳ· καὶ ἐπειδὴ κατὰ μὲν τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ τὰ
σώματα οἷον θερμότητα ἢ ψυχρότητα, κατὰ δὲ τὸ διάστημα μόνον, οὕτω
τὸ διάστημα τὸν τόπον ὑπολαμβάνομεν, οὐ καλῶς· οὐ γὰρ εἰ κατὰ διά-
στημα ἔστιν ἐν τόπῳ, ὁ τόπος ἐστὶ τὸ διάστημα ἢ καὶ ἡ κίνησίς ἐστιν
ὁρμή, ἐπειδὴ κινούμεθα καθ' ὁρμήν. τὰ μὲν οὖν αἴτια τῆς πλάνης τοῖς
ἐπὶ ταύτην ἐλθοῦσιν τὴν δόξαν ταὐτά ἐστιν.
 Ὅτι δὲ οὐκ ἔστι τὸ μεταξὺ τῶν ἐσχάτων τοῦ περιέχοντος διάστημα
τόπος, ἀναμνησθῆναί σε δεῖ μόνον, ὅσα ὑπάρχειν τῷ τόπῳ ταῖς κοιναῖς
ἀκολουθοῦντες ἐννοίαις ἐξ ἀρχῆς διωρισάμεθα. τὸν τόπον δεῖν περιέχειν,
ἀλλ' ἐμπεριέχεται τὸ διάστημα. τὸν τόπον δεῖν χωρίζεσθαι τῶν σωμάτων,
ἀλλὰ τὸ διάστημα ἑκάστῳ τῶν σωμάτων σύνεισί τε καὶ συναπέρχεται·
 454

Θεμίστιος. ., In Aristotelis libros de anima paraphrasis Vol. 5,3, p.100, line 24

οὐ συγχωρεῖ. ταύτῃ τοι καὶ ἐν τοῖς πρώτοις φησίν· τὸ δὲ διανοεῖσθαι

καὶ φιλεῖν καὶ μισεῖν οὐκ ἔστιν ἐκείνου πάθη.
 Ἡμεῖς οὖν ἢ ὁ δυνάμει νοῦς ἢ ὁ ἐνεργείᾳ. εἴπερ οὖν ἄλλο ἐπὶ τῶν
συγκειμένων ἁπάντων ἔκ τε τοῦ δυνάμει καὶ τοῦ ἐνεργείᾳ τὸ τόδε καὶ τὸ
τῷδε εἶναι, ἄλλο ἂν εἴη καὶ τὸ ἐγὼ καὶ τὸ ἐμοὶ εἶναι, καὶ ἐγὼ μὲν ὁ
συγκείμενος νοῦς ἐκ τοῦ δυνάμει καὶ τοῦ ἐνεργείᾳ, τὸ δὲ ἐμοὶ εἶναι ἐκ
τοῦ ἐνεργείᾳ ἐστίν, ὥστε καὶ ἃ διανοοῦμαι ταῦτα, καὶ ἃ συγγράφω, γράφει
μὲν ὁ σύνθετος νοῦς ἐκ τοῦ δυνάμει καὶ τοῦ ἐνεργείᾳ, γράφει δὲ οὐχ ᾗ
δυνάμει, ἀλλ' ᾗ ἐνεργείᾳ· τὸ γὰρ ἐνεργεῖν ἐκεῖθεν αὐτῷ ἐποχετεύεται. εἰ
δὲ οὐχ οἷός τε δέξασθαι ἀμερῶς, ἃ ἐκεῖνος δίδωσιν ἀμερῶς, οὐδὲν θαυ-
μαστόν· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῶν σωμάτων τὰς ποιότητας αἱ ὗλαι δέχονται
ἀμερῶς, καίτοι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἀμερεῖς οὔσας, ἀλλὰ τὴν λευκότητα
ἀμέριστον οὖσαν δέχεται μεμερισμένως ἡ ὕλη. ὥσπερ οὖν ἄλλο τὸ ζῶον
καὶ ἄλλο τὸ ζώῳ εἶναι, καὶ τὸ ζώῳ εἶναι παρὰ τῆς ψυχῆς ἐστὶ τοῦ ζώου,
οὕτω καὶ ἄλλο μὲν τὸ ἐγώ, ἄλλο δὲ τὸ ἐμοὶ εἶναι. τὸ οὖν ἐμοὶ εἶναι παρὰ
τῆς ψυχῆς, καὶ ταύτης γε οὐ πάσης· οὐ γὰρ τῆς αἰσθητικῆς, ὕλη γὰρ ἦν
τῆς φαντασίας· οὐδὲ αὖ τῆς φανταστικῆς, ὕλη γὰρ ἦν τοῦ δυνάμει νοῦ·
οὐδὲ τοῦ δυνάμει νοῦ, ὕλη γὰρ ἦν τοῦ ποιητικοῦ. παρὰ μόνου τοίνυν
τοῦ ποιητικοῦ τὸ ἐμοὶ εἶναι· μόνος γὰρ οὗτος εἶδος ἦν ἀκριβῶς, μᾶλλον
δὲ οὗτος εἶδος εἰδῶν, τὰ δὲ ἄλλα καὶ ὑποκείμενα ἅμα καὶ εἴδη, καὶ προῄει
δὴ [αὐτῶν] ἡ φύσις εἴδεσι μὲν πρὸς τὰ ἀτιμότερα αὐτοῖς χρωμένη,

Θεμίστιος. ., Quae fertur in Aristotelis analyticorum priorum librum i paraphrasis

Vol. 23,3, p.14, line 37

καταφάσεων, αἳ εἵποντο τῇ ‘οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν’ ἀποφάσει, τό τε ‘οὐκ

ἀδύνατον ὑπάρχειν’ καὶ ‘οὐκ ἀνάγκη μὴ ὑπάρχειν’. ἀκολουθήσουσιν ἄρα καὶ
ταῦτα, καὶ ἔσται τὸ ‘ἐνδεχόμενον εἶναι’ καὶ ‘οὐκ ἀδύνατον εἶναι’ καὶ ‘οὐκ
ἀνάγκη μὴ εἶναι’ ἅμα ἀληθῆ. τὸ ἄρα ἐνδεχόμενον εἶναι οὐκ ἀδύνατον ἔσται
εἶναι οὐδὲ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι. οὐκ ὄντι ἄρα τῷ ἐνδεχομένῳ ἀναγκαίῳ, ἀλλὰ
μηδὲ ὑπάρχοντι, ὑποτεθέντι δὲ ὑπάρχειν, ἐπεὶ οὐκ ἀδύνατόν ἐστιν, οὐδὲν ἀδύ-
νατον ἀκολουθήσει.
 Ἐπεὶ δέ, τί ποτέ ἐστι τὸ ἐνδεχόμενον, ἡμῖν εἴρηται, ἐντεῦθεν ἤδη περὶ
τῆς ἀντιστροφῆς αὐτοῦ τὸν λόγον ποιήσομαι, ἀντιστροφῆς δέ, ὡς εἴρηται, τῆς
ἐνδεχομένης, ἥτις τὴν μὲν τάξιν τῶν ὅρων φυλάττει τὴν αὐτήν, τὴν δὲ ποιό-
τητα μόνον ἀμείβει. συμβαίνει δὲ πάσας τὰς κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον προτάσεις
ἀντιστρέφειν ἀλλήλαις· καὶ γὰρ ἴδιον τῶν ἐνδεχομένων τὸ ἀντιστρέφειν, τοῦτ'  
ἔστι τὸ ἀντακολουθεῖν ἀλλήλαις τὰς κατ' αὐτὸ γινομένας καταφάσεις τε καὶ
ἀποφάσεις. ἀποφάσεις δὲ λέγω κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι οὐ τὰς τοῦ ἐνδεχομένου
ἀποφάσεις ἀλλὰ τὰς ἐνδεχομένας ἀποφατικάς· διαφέρει γὰρ καὶ ἐνδεχομένη
ἀποφατικὴ καὶ ἐνδεχομένης ἀπόφασις, ὥσπερ ἀναγκαία ἀποφατικὴ καὶ ἀναγκαίας
ἀπόφασις. ἡ μὲν γὰρ ‘ἀνάγκη μὴ ὑπάρχειν’ λέγουσα ἀναγκαία ἐστὶν ἀποφα-
τική, οὐκ οὖσα ἀπόφασις τῆς ‘ἀνάγκη ὑπάρχειν’· ἡ δὲ ‘οὐκ ἀνάγκη ὑπάρχειν’
ἀναγκαίας τῆς ‘ἀνάγκη ἐστὶν ὑπάρχειν’ ἀποφατική, ἥτις κυρίως ἐστὶν ἀποφα-
τική· ἡ δ' ἑτέρα ἁπλῶς μέν ἐστι καταφατική, τὸ δ' ὅλον ἀναγκαία ἀπο-
φατική. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ ἐνδεχομένου ἀπόφασις μὲν τοῦ
 455

Anonymus Seguerianus Rhet., Ars rhetorica (olim sub nomine Cornuti)

Sec. 177, line 2

δὲ παράθεσις καὶ αὐτὴ τριχῆ λαμβάνεται, ἢ κατὰ τὸ

μᾶλλον ἢ κατὰ τὸ ἧττον ἢ κατὰ τὸ ἴσον.          ἡ δὲ
συστοιχία πραγμάτων κοινωνίαν καὶ ὀνομάτων δηλοῖ·
συστοιχεῖν γὰρ ἀλλήλοις λέγομεν ὡς τὴν φρόνησιν
καὶ τὸν φρόνιμον.
         ἡ δὲ περιοχὴ διπλῆ· ἃ μὲν
γὰρ ὡς μέρη [γίνεται] περιέχεται, ἃ δὲ ὡς κατὰ δύνα-
μιν.
         ὁ δὲ ἐκ τῶν ὁμοίων τόπος καὶ αὐτὸς διπλοῦς·
τὸ μὲν γὰρ κατὰ τὴν ποιότητα ὅμοιόν ἐστι, τὸ δὲ
κατὰ τὴν ἀναλογίαν, ὅπερ εἰς τὰς ἀποδείξεις μᾶλλον
ἁρμόττει.
         τὸ δὲ παρεπόμενον ἔχει τρόπους τρεῖς,
τὰ πρὸ τοῦ πράγματος, τὰ ἐν τῷ πράγματι, τὰ μετὰ
τὸ πρᾶγμα.
         τὴν δὲ μάχην ἐν τοῖς περὶ εὑρέσεως
σχολικοῖς, ἐν οἷς περὶ ἐπιχειρημάτων ἐλέγομεν, ἐδι-
δάξαμεν· ῥητέον δὲ καὶ νῦν τὰ παρακείμενα αὐτῇ.
παράκειται τοίνυν τῇ μάχῃ καὶ τὰ ἐναντία καὶ τὰ ἀντι-
κείμενα. τί δὲ τούτων ἑκάτερον διαφέρει, ῥητέον.

Φλάβιος Κλάυδιος Ιουλιανός. Ἐγκώμιον εἰς τὸν αὐτοκράτορα Κωνστάντιον Sec. 8,

line 6

 Τῆς μὲν οὖν ἐπιμελείας τῆς περὶ τὴν ἰσχὺν οὐ τὸ  

πρὸς τὰς ἐπιδείξεις ἁρμόζον ἤσκησας, ἥκιστα βασιλεῖ
πρέπειν ὑπολαβὼν τῶν τὰς παλαίστρας κατειληφότων τὴν
θρυλλουμένην εὐεξίαν, μέλλοντι τῶν ἀληθινῶν ἀγώνων
μεθέξειν, ὕπνου τε ἐλαχίστου δεομένῳ καὶ τροφῆς οὐ
πολλῆς, καὶ ταύτης οὔτε κατὰ πλῆθος οὔτε κατὰ ποιότητα
πάντως ὡρισμένης οὔτε κατὰ τὸν καιρόν, ὃν χρὴ προς-
φέρεσθαι, τῆς ἐπιτυχούσης δέ, ἐπειδὰν αἱ πράξεις τὸν
καιρὸν ἐνδῶσιν. Ὅθεν ᾤου δεῖν καὶ τὰ γυμνάσια πρὸς
ταύτην ποιεῖσθαι, εἶναι δὲ πολλὰ καὶ στρατιωτικά, χορείαν
τὴν ἐν τοῖς ὅπλοις, δρόμον τὸν ἐν τούτοις, τὴν ἱππικὴν
τέχνην, οἷς ἅπασι διατετέλεκας ἐξ ἀρχῆς ἐν καιρῷ χρώμενος·
καὶ κατώρθωται παρὰ σοὶ τούτων ἕκαστον ὡς παρ' οὐδενὶ
τῶν ἄλλων ὁπλιτῶν. Οὐκοῦν ὁ μέν τις ἐκείνων, πεζὸς ὢν
ἀγαθός, τὴν ἱππικὴν τέχνην ἠγνόησεν, ὁ δέ, ἐπιστάμενος
χρῆσθαι τοῖς πώλοις, ὀκνεῖ πεζὸς εἰς μάχην ἰέναι·

Φλάβιος Κλάυδιος Ιουλιανός. Εἰς τὸν βασιλέα Ἥλιον πρὸς Σαλούστιον

Sec. 7, line 7
 456

ὁ φαινόμενος οὑτοσὶ δίσκος ἐναργῶς αἴτιός ἐστι τοῖς

αἰσθητοῖς τῆς σωτηρίας, καὶ ὅσων ἔφαμεν τοῖς νοεροῖς
θεοῖς τὸν μέγαν Ἥλιον, τοσούτων καὶ ὁ φαινόμενος ὅδε
τοῖς φανεροῖς.  
 Τούτων δὲ ἐναργεῖς αἱ πίστεις ἐκ τῶν φαινομένων τὰ
ἀφανῆ σκοποῦντι. Φέρε δὴ πρῶτον αὐτὸ τὸ φῶς οὐκ εἶδός
ἐστιν ἀσώματόν τι καὶ θεῖον τοῦ κατ' ἐνέργειαν διαφα-
νοῦς; αὐτὸ δὲ ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ διαφανές, πᾶσι μὲν ὡς
ἔπος εἰπεῖν συνυποκείμενον τοῖς στοιχείοις καὶ ὂν αὐτῶν
προσεχὲς εἶδος, οὐ σωματοειδὲς οὐδὲ συμμιγνύμενον οὐδὲ
τὰς οἰκείας σώματι προσιέμενον ποιότητας. Οὔκουν ἰδίαν
αὐτοῦ θέρμην ἐρεῖς, οὐ τὴν ἐναντίαν αὐτῇ ψυχρότητα,
οὐ τὸ σκληρόν, οὐ τὸ μαλακὸν ἀποδώσεις, οὐδ' ἄλλην τινὰ
τῶν κατὰ τὴν ἁφὴν διαφορῶν, οὔκουν οὐδὲ γεῦσιν οὐδὲ
ὀδμήν, ὄψει δὲ μόνον ὑποπίπτει πρὸς ἐνέργειαν ὑπὸ τοῦ
φωτὸς ἡ τοιαύτη φύσις ἀγομένη. Τὸ δὲ φῶς εἶδός ἐστι
ταύτης οἷον ὕλης ὑπεστρωμένης καὶ παρεκτεινομένης
τοῖς σώμασιν. Αὐτοῦ δὲ τοῦ φωτὸς ὄντος ἀσωμάτου
ἀκρότης ἂν εἴη τις καὶ ὥσπερ ἄνθος ἀκτῖνες.

Φλάβιος Κλάυδιος Ιουλιανός. Misopogon (sc. Ἀντιοχικὸς ἢ Μισοπώγων)

Sec. 18, line 4

ἀπῆλθεν, ἐπιόντων ἄλλων, ἀτρέμας εἶχε καὶ ἦν ὅμοιος τοῖς

οὐδὲν πάσχουσι. Συνιδὼν δὲ τὸ πάθος ὁ Ἐρασίστρατος
φράζει πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ ὃς ὑπὸ τοῦ φιλόπαις εἶναι
παραχωρεῖν ἔφη τῷ παιδὶ τῆς γαμετῆς. Ὁ δὲ αὐτίκα μὲν
ἠρνήσατο· τελευτήσαντος δὲ τοῦ πατρὸς μικρὸν ὕστερον,
ἣν πρότερον διδομένην αὐτῷ χάριν εὐγενῶς ἠρνήθη, μάλα
κραταιῶς μετεδίωξεν.
 Ἀντιόχῳ μὲν δὴ ταῦτα ἐποιήθη. Τοῖς δὲ ἀπ' ἐκείνου  
γενομένοις οὐ νέμεσις ζηλοῦν τὸν οἰκιστὴν ἢ τὸν ὁμώνυ-
μον. Ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς φυτοῖς εἰκός ἐστι διαδίδοσθαι
μέχρι πολλοῦ τὰς ποιότητας, ἴσως δὲ καὶ ἐπίπαν ὅμοια τὰ
μετὰ ταῦτα τοῖς ἐξ ὧν ἐβλάστησαν φύεσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ
τῶν ἀνθρώπων εἶναι εἰκὸς παραπλήσια τὰ ἤθη τῶν ἀπο-
γόνων τοῖς προγόνοις. Ἐγώ τοι καὶ αὐτὸς ἔγνων Ἀθη-
ναίους Ἑλλήνων φιλοτιμοτάτους καὶ φιλανθρωποτάτους·
καίτοι τοῦτό γε ἐπιεικῶς ἐν πᾶσιν εἶδον τοῖς Ἕλλησιν,
ἔχω δὲ εἰπεῖν ὑπὲρ αὐτῶν ὡς καὶ φιλόθεοι μάλιστα πάντων
εἰσὶ καὶ δεξιοὶ τὰ πρὸς τοὺς ξένους, καθόλου μὲν Ἕλληνες
πάντες, αὐτῶν δὲ Ἑλλήνων πλέον τοῦτο ἔχω μαρτυρεῖν
Ἀθηναίοις. Εἰ δὲ ἐκεῖνοι διασώζουσιν εἰκόνα τῆς παλαιᾶς
ἐν τοῖς ἤθεσιν ἀρετῆς, εἰκὸς δήπουθεν τὸ αὐτὸ ὑπάρχειν

Γρηγόριος Νύσσης. , Adversus Macedonianos de spiritu sancto

Vol. 3,1, p.91, line 28
 457

ἕως ἂν ᾖ πῦρ, ὅλον διόλου τῇ ταὐτότητι τῆς ἐνεργείας

ἀδιάστατον πρὸς ἑαυτὸ τὴν ἕνωσιν ἔχει. εἰ δέ τι κατά τι
μέρος καταψυχθείη, οὐκέτι πῦρ κατὰ τὸ κατεψυγμένον
ὀνομασθήσεται τῇ πρὸς τὸ ἐναντίον ὑπαλλαγῇ τῆς θερμαντικῆς
ἐνεργείας συμμεταποιουμένου καὶ τοῦ ὀνόματος. ὡσαύτως
καὶ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ἀέρος καὶ πάντων τῶν στοιχειωδῶς
ὑποβεβλημένων εἶς καὶ ὁ αὐτὸς ἐφ' ἑκάστου λόγος οὐ παρα-
δεχόμενος πλεονασμὸν ἢ ἐλάττωσιν. οὐδὲ γὰρ τὸ ὕδωρ μᾶλλον
ἢ ἔλαττον δύναται λέγεσθαι· ἕως γὰρ ἂν ἐπίσης ὑγρὸν ᾖ,
καὶ ἡ προσηγορία τοῦ ὕδατος ἐπ' αὐτοῦ ἀληθεύεται· εἰ δὲ
μεταποιηθείη πρὸς τὴν ἐναντίαν ποιότητα, συνηλλοιώθη
πάντως ἐπ' αὐτοῦ καὶ τὸ ὄνομα. καὶ τοῦ ἀέρος τὸ μαλακόν
τε καὶ ἀνωφερὲς καὶ κοῦφον ἐπίσης πᾶσι τοῖς μορίοις ἐν-
θεωρεῖται· τὸ δὲ πυκνὸν καὶ ἐμβριθὲς καὶ εἰς γῆν ῥέον
διαφεύγει τὸ καὶ ἀὴρ ὀνομάζεσθαι. οὕτως καὶ ἡ θεία φύσις,
ἕως μὲν ἂν διὰ παντὸς τοῦ περὶ αὐτὴν εὐσεβῶς θεωρουμένου  
νοήματος τὸ τέλειον ἔχῃ, ἐπαληθεύσει τὴν προσηγορίαν τῇ
τοῦ ἀγαθοῦ τελειότητι· εἰ δὲ ὑποσπασθείη τι τῶν συντεινόντων
εἰς τὸν τῆς τελειότητος λόγον, ψεύσεται κατ' ἐκεῖνο τὸ
μέρος τὸ τῆς θεότητος ὄνομα καὶ οὐκ ἐφαρμόσει τῷ ὑποκει-
μένῳ· ἴσον γὰρ ἢ καὶ μᾶλλόν ἐστι τὸ ἀδύνατον ξηρῷ σώματι

Γρηγόριος Νύσσης. , De mortuis non esse dolendum Vol. 9, p.44, line 21

μελῶν διασκευὴ τίς ἡ τῶν σπλάγχνων οἰκονομία τίς ἡ

αὐτοκίνητος τῶν νεύρων ἐνέργεια πῶς τῶν ἐν ἡμῖν τὸ μὲν
εἰς ὀστέου πήγνυται φύσιν, τὸ δὲ εἰς τὴν φωτοειδῆ τοῦ
ὀφθαλμοῦ αὐγὴν οὐσιοῦται πῶς ἐκ τῆς αὐτῆς τροφῆς καὶ τοῦ
αὐτοῦ πόματος τὸ μὲν εἰς τρίχας λεπτύνεται, τὸ δὲ εἰς
ὄνυχας τοῖς ἀκροῖς τῶν δακτύλων ἐπιπλατύνεται ἢ πῶς
ἀεὶ τὸ ἐγκάρδιον ἀναφλέγεται πῦρ διὰ τῶν ἀρτηριῶν ἐφ'
ἅπαν τὸ σῶμα διαφερόμενον ἢ πῶς τὸ πινόμενον, ἐπειδὰν
ἐν τῷ ἤπατι γένηται, μεταβάλλει καὶ τὸ εἶδος καὶ τὴν
ποιότητα διά τινος ἀλλοιώσεως αὐτομάτως ἐξαιματούμενον.
ὧν ἁπάντων ἡ γνῶσις μέχρι τοῦ παρόντος ἐστὶν ἀπόρρητος,
ὡς ἀγνοεῖν ἡμᾶς τὴν ζωὴν ἐν ᾗ βιοτεύομεν. τὸν δὲ τῆς αἰσθήσεως
κεχωρισμένον βίον οἱ τῇ αἰσθήσει συζῶντες ἀδυνατοῦσι
καθόλου θεάσασθαι. πῶς γὰρ ἄν τις δι' αἰσθήσεως ἴδοι τὸ
ἔξω τῆς αἰσθήσεως; ἀμφοτέρων τοίνυν τῶν βίων ὁμοίως
ἀγνοουμένων, τούτου μὲν διὰ τὸ πρὸς μόνον τὸ φαινόμενον  
βλέπειν ἡμᾶς, ἐκείνου δὲ διὰ τὸ μὴ καθικνεῖσθαι τὴν αἴσθησιν,
τί πεπόνθατε, ὦ ἄνθρωποι, τούτου μὲν ὡς ἀγαθοῦ περιεχό-
μενοι καίτοι ἀγνοουμένου, ἐκεῖνον δὲ δεδοικότες καὶ φρίττον-
τες ὡς χαλεπὸν καὶ φόβου ἄξιον δι' οὐδὲν ἄλλο ἢ διὰ τοῦτο

Γρηγόριος Νύσσης. , De mortuis non esse dolendum Vol. 9, p.60, line 22

 458

ἅπαν ἀποτίθεται τὸ γεῶδες καὶ ἄχρηστον, ὃ δὴ σκωρίαν

οἱ τεχνῖται τῆς ἐργασίας ταύτης κατονομάζουσι, καὶ οὕτως
ὁ ποτὲ ἄκμων λεπτουργηθεὶς ἢ θώραξ ἢ ἄλλο τι τῶν λεπτῶν
κατασκευασμάτων ἐγένετο τοῦ τοιούτου περιττώματος
ἐκκαθαρθεὶς διὰ τῆς χωνείας, ὅπερ ἕως ὅτε ἄκμων ἦν οὐκ
ἐνομίζετο πρὸς τὴν τότε χρείαν εἶναι περίττωμα. συνετέλει
γάρ τι καὶ ἡ σκωρία πρὸς τὸν ὄγκον τοῦ σιδήρου ἐγκαταμεμιγ-
μένη τῇ βώλῳ. εἰ δὴ νενόηται ἡμῖν τὸ ὑπόδειγμα, μετακτέον
ἤδη πρὸς τὸ προκείμενον νόημα τὴν ἐν τῷ ὑποδείγματι θεωρη-
θεῖσαν διάνοιαν. τί οὖν ἐστι τοῦτο; πολλὰς ἔχει νῦν σκωριωδεῖς
ποιότητας ἡ τοῦ σώματος φύσις, αἳ κατὰ μὲν τὴν παροῦσαν
ζωὴν πρός τι χρήσιμον συντελοῦσιν, ἀχρήστως δὲ παντάπασι
καὶ ἀλλοτρίως ἔχουσι πρὸς τὴν μετὰ ταῦτα προσδοκωμένην  
μακαριότητα. ὅπερ οὖν ἐν τῷ πυρὶ περὶ τὸν σίδηρον γίνεται
τὸ ἄχρηστον ἅπαν τῆς χωνείας ἀποποιούσης, τοῦτο διὰ τοῦ
θανάτου κατορθοῦται τῷ σώματι παντὸς περιττώματος
ἀποποιουμένου διὰ τῆς ἐν τῇ νεκρότητι λύσεως. φανερὰ μὲν
οὖν ἐστι πάντως τοῖς ἐπεσκεμμένοις ποῖα ταῦτά ἐστιν ὧν
ἀποκαθαίρεται τὸ σῶμα εἰς ὕστερον, ἅπερ εἰ μὴ παρείη
κατὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν ζημία γίνεται τοῦ βίου τούτου.

Γρηγόριος Νύσσης. , In inscriptiones Psalmorum Vol. 5, p.84, line 18

μεγάλην ἡμέραν τὴν ἐλπιζομένην ὀνομάσας ζωήν. ἐπειδὴ

οὐχ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος φωτίζει τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἀλλὰ τὸ
ἀληθινὸν φῶς, ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος, ὃς ἀνατολὴ ὑπὸ τῆς
προφητείας κατονομάζεται διὰ τὸ μηδέποτε δυσμαῖς
συγκαλύπτεσθαι.
 Τὸ δὲ αὐτὸ τοῦτο καὶ ἐν ταῖς Ὑπὲρ τῶν ληνῶν ἐπιγραφαῖς
ἐνοήσαμεν. ἡ γὰρ ληνὸς οἴνου ἐστὶν ἐργαστήριον, ἐν ᾗ
τῶν βοτρύων συνθλιβομένων ὁ οἶνος γίνεται. ἀλλ' εἰ
μὲν ἐκ σεσηπότων ἢ ὀμφακιζόντων τῶν βοτρύων ἀπορρυῇ ὁ
οἶνος, τροπίας εὐθὺς καὶ ἄποτος γίνεται, εἰς δυσωδίαν τινὰ
ἢ καὶ εἰς ὀξώδη μεταβαλὼν ποιότητα διά τινος ἑτέρας
διαφθορᾶς εἰς σκωλήκων γένεσιν ἀλλοιούμενος. εἰ δὲ εὐγενής
τε καὶ ὡραῖος ταῖς ληνοῖς ἐντεθείη ὁ βότρυς, ἡδύς τε καὶ
ἀνθοσμίας ὁ οἶνος τῶν βοτρύων ἀπορρυήσεται τῷ μακρῷ
χρόνῳ συνεπιδιδοὺς εἰς κάλλος καὶ εὔπνοιαν. τί οὖν τὸ
αἴνιγμα βούλεται φροντίζειν τοῦ βότρυος ὡς ἔνι μάλιστα;
ὅπως ἂν ἡμῖν πλουτοίη τοῦ ἀνθρωπίνου νοῦ ἡ ἀποθήκη· ἐλπὶς
δέ ἐστιν ἡ ἀποθήκη ἐν ᾗ πᾶσα ἡμῖν ἡ τοῦ βίου παρασκευὴ
περιέχεται. οὕτω δ' ἂν γένοιτο ἡμῖν πρόδηλος τῶν βοτρύων
ἡ φύσις, εἰ φανείη πρῶτον τὰ κλήματα καὶ ἡ περιεκτικὴ  

Γρηγόριος Νύσσης. , In inscriptiones Psalmorum Vol. 5, p.85, line 18

ἀπαιτούμεθα μήτε δι' ὀργῆς ὀμφακίζοντά τε καὶ καταστύ-

 459

φοντα μήτε δι' ἡδονῆς τινος ἐν σηπεδόνι φθειρόμενόν τε

καὶ λυόμενον. ἐν γὰρ τῇ ληνῷ τῆς ἑκάστου ψυχῆς (ληνὸς
δέ ἐστιν ἡ συνείδησις) ὁ ἐκ τῶν ἔργων βότρυς τὸν οἶνον
ἡμῖν εἰς τὸν ἐφεξῆς ἀποθήσεται βίον. καὶ πᾶσα ἀνάγκη τῶν
ἰδίων ἕκαστον ἐμφορεῖσθαι πόνων, οἷοί περ ἂν τύχωσιν
ὄντες, ὡς μακάριοί γε τῶν γεωργῶν ἐκεῖνοι, ὧν ὁ οἶνος
εὐφραίνει καρδίαν ἐν ἀπολαύσει γινόμενος. ἐλεεινοὶ δὲ ἐκ
τοῦ ἐναντίου καὶ θρήνων ἄξιοι, ὧν θυμὸς δρακόντων ὁ
οἶνος γίνεται κατὰ τὴν Μωυσέως φωνὴν εἰς δηλητηριώδη
μεταβαλὼν ποιότητα, ἐκ τῆς Σοδομιτικῆς κληματίδος
καρπογονῶν τὴν ἀπώλειαν. εἰ τοίνυν περὶ τὴν ὀγδόην
βλέπεις, μέμνησο, φησίν, τῶν ληνῶν, ὡς ἄν σοι διὰ τῶν
ἀγαθῶν ἔργων τοῦ ἀνθοσμίου οἴνου κατὰ τὸν παροιμιώδη
λόγον αἱ ληνοὶ ὑπερβλύζωσιν.

Γρηγόριος Νύσσης. , Apologia in hexaemeron Page 100, line 16

τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν ἔχει· καὶ γὰρ τὸ πῦρ ἐν ποσῷ

καθορᾶται· ποσῷ δὲ ποσότης οὐ μάχεται. Εἰ οὖν
ἡ πηλικότης τοῦ ἀτμοῦ διασώζεται, τῆς κατὰ
τὸ ὑγρόν τε καὶ ψυχρὸν ποιότητος διαζευχθεῖσα·
ἡ δὲ κατὰ τὸ βάρος ποιότης οὐσιωδῶς ἐγκειμένη τῇ
τοῦ ἀτμοῦ φύσει, συνδιεσώθη τῇ πηλικότητι (ἐπίσης
γὰρ ἡ βαρύτης καὶ ὑγροῖς καὶ ξηροῖς ἐνυπάρχειν πέ-
φυκεν)· οὐκέτ' ἂν ὁ νοῦς ἡμῖν κάμνῃ τῇ ἀκολουθίᾳ
τῶν γινομένων ἑπόμενος, ὥστε ἐπιγνῶναι, ὅπως τὸ
ὕδωρ γῆ γενόμενον, διὰ τοῦ μεταβάλλειν τοὺς ἀτμοὺς
τὴν ποιότητα, τὴν ὁμοειδῆ φύσιν καταλαμβάνει. Τὸ
γὰρ ξηρὸν καὶ βαρὺ ἴδιον ἂν εἴη τῆς περὶ τὴν γῆν
θεωρουμένης ποιότητος, εἰς ὅπερ ἐκκαυθεὶς ὁ ἀτμὸς
μετεποιήθη. Καί μοι δοκεῖ καλῶς ἔχειν τῆς ἀρχῆς
ταύτης λαβομένους, μὴ διαφεῖναι τὴν ἀκολουθίαν τῆς
ἐξετάσεως, εἰς ἢν πρόεισι διὰ τῶν εἰκότων ἡ θεωρία,
χειραγωγοῦσα πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Ἔοικε γὰρ καὶ
ἡ θάλασσα διὰ τοῦτο ἐν τοῖς ἰδίοις ὅροις διὰ παντὸς
μένειν, ὅτι κατ' ὀλίγον τῆς ἀεὶ γινομένης αὐτῇ διὰ
τῶν ὑδάτων προσθήκης, ἡ διὰ τῶν ἀτμῶν ἐξάντλη-
σις ἐπὶ τὸ ὑπερκείμενον γίνεται τῆς ἐπιθαλπούσης

Γρηγόριος Νύσσης. , Apologia in hexaemeron Page 108, line 56

διὰ τῆς ὀπτήσεως γινομένην, καὶ πάλιν ἐκ περιστά-

σεως τινος εἰς τὸ ὑγρὸν ἀναλύουσαν. Ἀλλὰ παρείσθω
ταῦτα· κρεῖττον γὰρ ἐξ ἀρχῆς τινος ἀναγκαίας δοῦναι
τὴν ἀκολουθίαν τῷ θεωρήματι. Οὐ μίαν γινώσκομεν
ἐφ' ἑκάστου τῶν στοιχείων ποιότητα, δι' ἧς συμ-
πληροῦται τὸ ὑποκείμενον, καὶ τοῦ ἀντιστοιχοῦντος
ἀποχωρίζεται, ἀλλ' ἐν διαφόροις ἕκαστον καταλαμ-
 460

βάνεται ταῖς ποιότησιν, ὧν αἱ μὲν ἀκοινωνήτως

ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας, αἱ δὲ κατὰ τὸ ἶσον ἐνθεωροῦν-
ται, οἰκείως τε καὶ ἁρμοδίως ἔχουσαι πρὸς τὰς
μαχομένας ἀλλήλαις ποιότητας· οἷον ἐπὶ τῆς γῆς
καὶ τοῦ ὕδατος, ἀμίκτως μὲν ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας
ἡ ξηρότης τε καὶ ὑγρότης, ἐπίσης δὲ ἑκατέρᾳ τού-
των σύνεστιν ἡ ψυχρότης, ἑνοῦσα τρόπον τινὰ δι'  
ἑαυτῆς τὰ μαχόμενα. Πάλιν χωρίζεται τὸ ὕδωρ ἐκ
τοῦ ἀέρος, τῇ τοῦ ἐμβριθοῦς πρὸς τὸ κοῦφον ἐναν-
τιότητι· ἀλλὰ καὶ τούτοις μεσιτεύει κατὰ τὸ ἶσον ἐν
τῇ ἑκατέρου φύσει τὸ ὑγρὸν θεωρούμενον. Πάλιν
διΐσταται τοῦ πυρὸς ὁ ἀὴρ, τῇ τοῦ θερμοῦ πρὸς τὸ
ψυχρὸν μάχῃ ἐναντιούμενος· ἀλλὰ κοινωνεῖ τῇ κατὰ
τὸ κοῦφον ποιότητι, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῶν ἐναν

Γρηγόριος Νύσσης. , Apologia in hexaemeron Page 109, line 18

τιότητος οἷόν τις καταλλάκτης ἡ κοινωνία τῆς ποιότητος γίνεται. Εἶτα τὸ πῦρ ἀπὸ τῆς
γῆς τῷ βάρει καὶ τῷ
κούφῳ κεχώρισται, ἀλλ' ἡ ξηρότης ἀμφοτέρων ἐστὶ κοινὴ, καὶ διὰ ταύτης ἔνσπονδά
πως ἀλλήλοις τὰ διεστῶτα
γίνεται. Τί δὲ βουλόμενος ἐντεῦθεν τῆς ἐξετάσεως ἄρχομαι; ὅτι ἡ ψυχρότης ὁμοίως
μὲν ἐνθεωρεῖται τῇ τε
γῇ καὶ τῷ ὕδατι καὶ τῷ ἀέρι, πλείονι δὲ μοίρᾳ τῷ ὑγρῷ προσῳκείωται, συντηροῦσά
πως ἐν ἑαυτῇ τὴν
τοῦ ὕδατος φύσιν, διὰ τῆς πρὸς τὸ θερμὸν ἀντιπαθείας, τὴν ἐκ τοῦ ξηροῦ βλάβην
ἀπαμβλύνουσα.
 Ὡς τοίνυν τῷ θερμῷ ξηρότης ἐμπέφυκε, καὶ
οὐκ ἔστι μόνον ἐν τῷ ἑτέρῳ τὸ πῦρ δειχθῆναι·
οὕτως εἰκός ἐστιν ἡνῶσθαι λέγειν τῷ ὑγρῷ τὴν
ψυχρότητα, διὰ τὸ δεῖν ἑκατέρῳ τῶν τε ἐν τῷ
πυρὶ θεωρουμένων εἶναι καὶ ἐν τῷ ὕδατι τὴν ἀντι-
στοιχοῦσαν ποιότητα, ὥστε μάχεσθαι τῷ μὲν ξηρῷ
τὴν ὑγρότητα, τῷ δὲ ψυχρῷ τὴν θερμότητα. Εἰ οὖν
ἐπίσης τῷ ὑγρῷ συμπληρωτικὸν τῆς τοῦ ὕδατος
φύσεως καὶ τὸ ψυχρὸν ἀπεδείχθη, ἀκόλουθον ἂν εἴη
λογίζεσθαι, ὅτι τῆς ψυχρᾶς ποιότητος, καὶ τῇ γῇ
φυσικῶς ἐγκειμένης δυνάμει, καὶ τὸ ὕδωρ ἐν τῇ γῇ
ἐστι, καὶ ἡ γῆ ἐν τῷ ὕδατι. Ἡ γὰρ φυσικὴ τοῦ
ὑγροῦ πρὸς τὸ ψυχρὸν συζυγία οὐκ ἐᾷ διαζευχθῆναι
τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον καθόλου· ἀλλὰ κἄν ποτε κατα-
μόνας ἐφ' ἑαυτοῦ τύχῃ τούτων ἑκάτερον, οὐκ ἀκριβῶς
μόνον ἐστὶν, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τὸ συναμφότερον ἐν

Ευσέβιος. Προπαρασκευή Ευαγγελίου Book 7, chap.20, sec. 2, line 2

ἀγένητον εἶναι κρατύνει. τῷ γὰρ εἶναι ἀγένητον ἅμα καὶ τό πως εἶναι προς-
ῆψε. πολὺς μὲν οὖν καὶ πρὸς τούτους ὁ λόγος, ἀλλ' οὐ νῦν ἡμῖν πρόκειται· συγ-
κρίσει δὲ τῇ πρὸς τοὺς ἀθεωτάτους πολυθέους εὐφημότεροι οὗτοι.”
 461

 Ταῦτα μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῶν Διονυσίου. καὶ τῶν Ὠριγένους δὲ ἄκουε·
        “Εἰ δέ τινι προσκόπτει διὰ τοὺς ἀνθρωπίνους τεχνίτας μὴ δύνασθαι παραδέ-
ξασθαι τὸν θεὸν χωρὶς ὕλης ἀγενήτου ὑποκειμένης κατασκευάζειν τὰ ὄντα, ἐπεὶ
μηδὲ ἀνδριαντοποιὸς χωρὶς χαλκοῦ τὸ ἴδιον ἔργον ποιῆσαι δύναται μηδὲ τέκτων
χωρὶς ξύλων μηδὲ οἰκοδόμος χωρὶς λίθων, ζητητέον πρὸς αὐτὸν περὶ δυνάμεως
θεοῦ, εἰ θελήσας ὑποστῆσαι ὅ τι βούλεται ὁ θεός, τῆς θελήσεως αὐτοῦ οὐκ
ἀπορουμένης οὐδὲ ἀτονούσης, οὐ δύναται ὑποστῆσαι ὃ βούλεται. ᾧ γὰρ
λόγῳ τὰς ποιότητας (κατὰ πάντας τοὺς πρόνοιαν εἰσάγοντας τῷ ἰδίῳ λόγῳ)
οὐκ οὔσας ὡς βούλεται εἰς διακόσμησιν τοῦ παντὸς ὑφίστησι τῇ ἀφάτῳ αὐτοῦ
δυνάμει καὶ σοφίᾳ, τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ τὴν οὐσίαν ὅσης χρῄζει ἱκανή ἐστιν αὐτοῦ
ἡ βούλησις ποιῆσαι γενέσθαι. ἀπορήσομεν γὰρ πρὸς τοὺς οὐ βουλομένους
ταῦθ' οὕτως ἔχειν, εἰ μὴ ἀκολουθεῖ αὐτοῖς εὐτυχηκέναι τὸν θεόν, ἀγένητον εὑ-
ρόντα τὴν οὐσίαν, ἣν εἰ μὴ τὸ ἀγένητον αὐτῷ ὑποβεβληκὸς ἦν, οὐδὲν ἔργον
δυνατὸς ἦν ποιῆσαι, ἀλλ' ἔμενεν οὐ δημιουργός, οὐ πατήρ, οὐκ εὐεργέτης, οὐκ
ἀγαθός, οὐκ ἄλλο τι τῶν εὐλόγως λεγομένων περὶ θεοῦ. πόθεν δὲ καὶ τὸ
μετρεῖν τῆς ὑποκειμένης οὐσίας τὸ τοσόνδε, ὡς διαρκέσαι τῇ τηλικούτου κόσμου
ὑποστάσει; οἱονεὶ γὰρ πρόνοιά τις πρεσβυτέρα θεοῦ ἀναγκαίως τὴν ὕλην ἔσται
ὑποβεβληκυῖα τῷ θεῷ, προνοουμένη τοῦ τὴν τέχνην τὴν ἐνυπάρχουσαν αὐτῷ

Ευσέβιος. Προπαρασκευή Ευαγγελίου Book 7, chap.22, sec. 14, line 3

φανεροῦ γὰρ γενομένου τοῦ λόγου καθ' ὃν τρόπον ἐστὶ τὰ κακὰ καὶ ὅτι οὐχ
οἷόν τέ ἐστιν ἀναίτιον τῶν κακῶν εἰπεῖν τὸν θεὸν ἐκ τοῦ ὕλην αὐτῷ ὑποτιθέναι,
τὴν τοιαύτην ὑπόνοιαν ἀναιρεῖσθαί μοι δοκεῖ. φῂς τοίνυν ἄποιον ὕλην συνυπ-
άρχειν τῷ θεῷ, ἐξ ἧς τὴν τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδημιούργησεν.
 Οὕτω μοι δοκεῖ.
 Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος πρὸς τοῦ θεοῦ, ἐν
δὲ τῷ κόσμῳ αἱ ποιότητες, τῶν ποιοτήτων ποιητὴς γέγονεν ὁ θεός.
 Οὕτως ἔχει.
 Ἐπεὶ δέ σου καὶ λέγοντος ἔμπροσθεν ἤκουον ὡς ἀδύνατον ἐξ οὐκ ὄντων γί-
νεσθαί τι, πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπόκριναι τὴν ἐμήν· δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου
ποιότητας μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι;
 Δοκεῖ.
 Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς;
 Οὕτως ἔχει.
 Εἰ οὖν μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ θεὸς
μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν, τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ τοῦ
θεοῦ γεγονέναι εἰπεῖν ἀναγκαῖον. ὅθεν περιττῶς ἐδόκεις μοι λέγειν ἀδύνατον
εἶναι δοξάζειν ἐξ οὐκ ὄντων γεγονέναι τι πρὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τού-
του λόγος ὧδε ἐχέτω. καὶ γὰρ παρ' ἡμῖν θεωροῦμεν ἀνθρώπους ἐξ οὐκ ὄντων
ποιοῦντάς τινα, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα δοκοῦσι ποιεῖν ἔν τινι, οἷον ἐπὶ τῶν ἀρχιτε-
κτόνων τὸ παράδειγμα λάβωμεν. καὶ γὰρ οὗτοι ποιοῦσι πόλεις οὐκ ἐκ πόλεων

Ευσέβιος. Προπαρασκευή Ευαγγελίου Book 7, chap.22, sec. 15, line 1

 Οὕτω μοι δοκεῖ.

 Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος πρὸς τοῦ θεοῦ, ἐν
δὲ τῷ κόσμῳ αἱ ποιότητες, τῶν ποιοτήτων ποιητὴς γέγονεν ὁ θεός.
 Οὕτως ἔχει.
 462

 Ἐπεὶ δέ σου καὶ λέγοντος ἔμπροσθεν ἤκουον ὡς ἀδύνατον ἐξ οὐκ ὄντων γί-
νεσθαί τι, πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπόκριναι τὴν ἐμήν· δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου
ποιότητας μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι;
 Δοκεῖ.
 Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς;
 Οὕτως ἔχει.
 Εἰ οὖν μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ θεὸς
μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν, τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ τοῦ
θεοῦ γεγονέναι εἰπεῖν ἀναγκαῖον. ὅθεν περιττῶς ἐδόκεις μοι λέγειν ἀδύνατον
εἶναι δοξάζειν ἐξ οὐκ ὄντων γεγονέναι τι πρὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τού-
του λόγος ὧδε ἐχέτω. καὶ γὰρ παρ' ἡμῖν θεωροῦμεν ἀνθρώπους ἐξ οὐκ ὄντων
ποιοῦντάς τινα, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα δοκοῦσι ποιεῖν ἔν τινι, οἷον ἐπὶ τῶν ἀρχιτε-
κτόνων τὸ παράδειγμα λάβωμεν.

Ευσέβιος. Προπαρασκευή Ευαγγελίου Book 7, chap.22, sec. 19, line 5

τὴν πόλιν ἢ αὖ πάλιν τοὺς ναούς, ἀλλ' ἡ περὶ τὴν οὐσίαν τέχνη· ἡ δὲ τέχνη οὐκ
ἐξ ὑποκειμένης τινὸς ἐν ταῖς οὐσίαις τέχνης γίνεται, ἀλλ' ἐξ οὐκ οὔσης ἐν
αὐταῖς γίνεται. ἀπαντήσειν δέ μοι δοκεῖς οὕτως τῷ λόγῳ, ὅτι ὁ τεχνίτης ἐξ
ἧς ἔχει τέχνης τὴν ἐν τῇ οὐσίᾳ τέχνην ποιεῖ. πρὸς δὲ τοῦτο λέγεσθαι τοῦτ' εὖ
ἔχειν μοι δοκεῖ, ὅτι οὐδὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἔκ τινος ὑποκειμένης τέχνης γίνεται.
οὐ γὰρ ἔνεστιν αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς οὖσαν δοῦναι τὴν τέχνην· τῶν γὰρ συμβεβηκό-
των ἐστὶ καὶ τῶν τότε τὸ εἶναι λαμβανόντων, ὁπόταν ἐν οὐσίᾳ γίνωνται. ὁ
μὲν γὰρ ἄνθρωπος καὶ χωρὶς τῆς ἀρχιτεκτονικῆς ἔσται· ἡ δ' οὐκ ἔσται, ἐὰν μὴ
πρότερον ἄνθρωπος ᾖ. ὅθεν τὰς τέχνας ἐξ οὐκ ὄντων εἰς ἀνθρώπους πεφυκέναι
γίνεσθαι λέγειν ἀναγκαῖον. εἰ τοίνυν τοῦτο οὕτως ἔχον ἐπ' ἀνθρώπων ἐδείξα-
μεν, πῶς οὐχὶ προσῆκε τὸν θεὸν μὴ μόνον ποιότητας ἐξ οὐκ ὄντων φάναι δύνα-
σθαι ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ οὐσίας; τῷ γὰρ δυνατὸν φανῆναι γίνεσθαί τι ἐξ οὐκ ὄν-
των τὸ καὶ τὰς οὐσίας οὕτως ἔχειν δείκνυται. ἐπεὶ δὲ πόθος ἐστί σοι περὶ
τῆς τῶν κακῶν γενέσεως ζητεῖν, ἐπὶ τὸν τούτων ἐλεύσομαι λόγον. καί σου βρα-
χέα πυθέσθαι βούλομαι· τὰ κακὰ πότερον οὐσίαι σοι δοκοῦσιν εἶναι ἢ ποιό-
τητες οὐσιῶν;
 Ποιότητας οὐσιῶν εὖ ἔχειν λέγειν μοι δοκεῖ.
 Ἡ δὲ ὕλη ἄποιος ἦν καὶ ἀσχημάτιστος;
 Οὕτως προλαβὼν ἐξεῖπον τῷ λόγῳ.
 Οὐκοῦν εἰ τὰ κακὰ ποιότητες ὑπάρχουσιν οὐσιῶν, ἡ δὲ ὕλη ἄποιος ἦν,
τῶν δὲ ποιοτήτων ποιητὴν εἶπας τὸν θεὸν εἶναι, ἔσται καὶ τῶν κακῶν δημιουργὸς

Ευσέβιος. Προπαρασκευή Ευαγγελίου Book 7, chap.22, sec. 40, line 7

ὃ δυοῖν θάτερον ἔσται· ἢ γὰρ καὶ πρὸς ὃ κινεῖσθαι δοκεῖ ἀκούσας τέλεον ὠφελη-
θήσεται, ἢ τὸν προσδιαλεγόμενον ἐλέγξει οὐ τἀληθῆ λέγοντα. οὐ δοκεῖς
δέ μοι δεόντως εἰρηκέναι τὴν ὕλην ἄνωθεν ποιότητας ἔχειν. εἰ γὰρ τοῦθ' οὕτως
ἔχει, τίνος ἔσται ποιητὴς ὁ θεός; εἴτε γὰρ οὐσίας ἐροῦμεν, προεῖναι ταύτην
φαμέν· εἴτ' αὖ πάλιν ποιοτήτων, καὶ ταύτας ὑπάρχειν. οὐκοῦν οὐσίας τε
οὔσης καὶ ποιοτήτων περιττὸν εἶναί μοι δοκεῖ δημιουργὸν λέγειν τὸν θεόν.
 463

ἵνα δὲ μὴ ἐμαυτῷ κατασκευάζειν τινὰ δόξω λόγον, ἀπόκριναι νῦν ἐρωτώμενος,

τίνι τρόπῳ δημιουργὸν εἶναι φῂς τὸν θεόν; πότερον ὅτι τὰς οὐσίας ἔτρεψεν
εἰς τὸ μηκέθ' ὑπάρχειν ἐκείνας αἵπερ ἦσάν ποτε, ἀλλ' ἑτέρας παρ' αὐτὰς γε-
νέσθαι, ἢ ὅτι τὰς μὲν οὐσίας ἐφύλαξεν ἐκείνας αἵπερ ἦσαν πρὸ τούτου, τὰς δὲ
ποιότητας ἔτρεψεν αὐτῶν;
 Οὔ τι μοι δοκεῖ ἀλλαγήν τινα οὐσιῶν γεγονέναι· καὶ γὰρ ἄτοπον τοῦτο
λέγειν μοι φαίνεται· τροπὴν δέ τινα τῶν ποιοτήτων γεγονέναι φημί, καθ' ἣν
δημιουργὸν εἶναι λέγω τὸν θεόν, καὶ ὥσπερ εἰ τύχοι λέγειν ἐκ λίθων οἰκίαν
γεγονέναι, ἐφ' ὧν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὡς οὐκέτι λίθοι μένουσι τῇ οὐσίᾳ, οἰκία
γενόμενοι οἱ λίθοι. τῇ γὰρ ποιότητι τῆς συνθέσεως τὴν οἰκίαν γεγονέναι
φημί, τραπείσης δηλονότι τῆς προτέρας τῶν λίθων ποιότητος. οὕτω μοι δοκεῖ
καὶ τὸν θεόν, ὑπομενούσης τῆς οὐσίας, τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων αὐτῆς
πεποιηκέναι, καθ' ἣν τὴν τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσιν πρὸς τοῦ θεοῦ γεγονέναι
λέγω.
 Ἐπεὶ τοίνυν τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πρὸς τοῦ θεοῦ γεγονέναι φῄς,

Ευσέβιος. Ιστορία εκκλησιαστική. Book 6, chap.9, sec. 3, line 5

δι' αὐτοῦ γεγονὸς ἱστοροῦσιν.

         κατὰ τὴν μεγάλην ποτὲ  
τοῦ πάσχα διανυκτέρευσιν τοὔλαιόν φασιν τοῖς διακόνοις
ἐπιλιπεῖν· ἐφ' ᾧ τὸ πᾶν πλῆθος δεινῆς ἀθυμίας διαλαβούσης,
τὸν Νάρκισσον τοῖς τὰ φῶτα παρασκευάζουσιν ἐπιτάξαι
ὕδωρ ἀνιμήσαντας ὡς αὐτὸν κομιεῖσθαι.
         τούτου δὲ
ἅμα λόγῳ πραχθέντος, ἐπευξάμενον τῷ ὕδατι, ἐγχέαι κατὰ
τῶν λύχνων πίστει τῇ εἰς τὸν κύριον γνησίᾳ παρακελεύσας-
θαι· ποιησάντων δὲ καὶ τοῦτο, παρὰ πάντα λόγον δυνάμει
παραδόξῳ καὶ θείᾳ μεταβαλεῖν ἐξ ὕδατος εἰς ἐλαίου ποιότητα
τὴν φύσιν, παρά τε πλείστοις τῶν αὐτόθι ἀδελφῶν ἐπὶ
μήκιστον ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς ἡμᾶς βραχύ τι δεῖγμα τοῦ τότε
θαύματος φυλαχθῆναι.
         ἄλλα τε πλεῖστα περὶ τοῦ βίου
τοῦδε τοῦ ἀνδρὸς μνήμης ἄξια καταλέγουσιν, ἐν οἷς καὶ
τοιόνδε τι. τὸ εὔτονον αὐτοῦ καὶ στερρὸν τοῦ βίου φαῦλοί
τινες ἀνθρωπίσκοι μὴ οἷοί τε φέρειν, δέει τοῦ μὴ δίκην
ὑποσχεῖν ἁλόντας, διὰ τὸ μυρία κακὰ ἑαυτοῖς συνεγνωκέναι,
συσκευὴν κατ' αὐτοῦ προλαβόντες συρράπτουσιν καί τινα
δεινὴν καταχέουσιν αὐτοῦ διαβολήν.

Ευσέβιος. Demonstratio evangelica Book 4, chap.5, sec. 12, line 14

 Ταύτῃ τοι καὶ ὁ οὐράνιος τοῦ θεοῦ λόγος, ὁ καὶ ἡλίου καὶ οὐ-
ρανοῦ καὶ τοῦ σύμπαντος κόσμου δημιουργικός, δραστικῇ δυνάμει
τοῖς πᾶσιν ἐπιπαρὼν καὶ διὰ πάντων ἥκων, ἡλίῳ μὲν καὶ σελήνῃ
καὶ ἄστροις ἐξ οἰκείας τῆς ἀενάου δυνάμεως φῶς ἐπομβρεῖ, οὐρανὸν
δὲ οἰκείου μεγέθους προσφυεστάτην εἰκόνα τὴν ἀρχὴν ὑποστησάμενος
εἰς αἰῶνα διακρατεῖ, τὰς δ' ἐπέκεινα οὐρανοῦ καὶ κόσμου δυνάμεις
 464

ἀγγέλων καὶ πνευμάτων, νοερῶν τε καὶ λογικῶν οὐσιῶν, ζωῆς ὁμοῦ

καὶ φωτὸς καὶ σοφίας καὶ πάσης ἀρετῆς, καλοῦ κἀγαθοῦ παντός, ἐκ
τῶν παρ' αὐτοῦ θησαυρῶν ἐμπίμπλησιν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ δημιουργῷ
τέχνῃ, καὶ στοιχείοις οὐσίας οὔ ποτε διαλιμπάνει παρέχων, καὶ μίξεις
καὶ κράσεις καὶ εἴδη καὶ μορφὰς καὶ σχήματα ποιότητάς τε μυρίας
ἔν τε ζῴοις καὶ φυτοῖς καὶ ψυχαῖς καὶ σώμασιν λογικοῖς τε καὶ ἀλό-
γοις, ἄλλοτε ἄλλως καταποικίλλων, καὶ πᾶσιν ὁμοῦ πάντα μιᾷ δυ-
νάμει ἐπιχορηγῶν, καὶ νοῦν ἐπὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπιγνώμονα καὶ
θεωρητικὸν τῆς αὐτοῦ σοφίας δωρούμενος, ἄντικρύς τε παριστὰς
τοῖς πᾶσι καὶ διαρρήδην ἕνα κόσμον ἐπιδείκνυσιν ἑνὸς λόγου κοσμο-
ποιοῦ ἔργον.

Ευσέβιος. De laudibus Constantini Chap. 6, sec. 5, line 2

διαστήματα σὺν ἁρμονίᾳ τῇ πάσῃ κατεβάλετο, ποικίλοις αὐτὸν ὅροις

καὶ μέτροις περιδήσας. ὁ μὲν γὰρ εὐθυτενὴς ὢν καὶ εἰς ἄπειρον  
ἐκτεινόμενος, τήν τε τοῦ αἰῶνος ἐπηγορίαν ὥσπερ ἀεὶ ὢν εἰληφώς,
αὐτός τε αὐτοῦ ὢν τοῖς μέρεσιν ἐμφερής, μᾶλλον δὲ ἀμερὴς ὢν καὶ
ἀδιάστατος, εἰς μόνην εὐθεῖαν μηκυνόμενος αὔξει· ὁ δὲ μέσοις αὐτὸν
διαλαβὼν τμήμασι καὶ ὥσπερ εὐθεῖαν γραμμὴν εἰς μῆκος τεταμένην
διελὼν κέντροις πολὺ πλῆθος ἐν αὐτῷ κατεβάλετο, ἕνα τε ὄντα
καὶ μονάδι παρεικασμένον παντοίοις κατεδήσατο ἀριθμοῖς, πολύμορφον
ἐξ ἀμόρφου τὴν ἐν αὐτῷ ποικιλίαν ὑποστησάμενος.
 μίαν μὲν γὰρ πρώτιστα πάντων ἐν αὐτῷ τὴν ἄμορφον ὕλην
ὥσπερ τινὰ πάνδοχον οὐσίαν ὑφίστη, δεύτερον δ' ἐν ὕλῃ ποιότητα
δυνάμει δυάδος εἶδος ἐξ ἀειδοῦς ἀπεργαζόμενος ἐποίει, τριάδος δ'
ἀριθμῷ τριχῆ διάστατον, εἴς τε πλάτος καὶ μῆκος καὶ βάθος, σύνθε-
τον ἐξ ὕλης καὶ εἴδους σῶμα κατειργάζετο. διττῆς δ' ἐκ δυάδος τὴν
τῶν στοιχείων τετρακτὺν ἐπινοήσας, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, πηγὰς
ἀενάους εἰς τὴν τοῦδε τοῦ παντὸς προὐβάλετο χορηγίαν. τετρακτὺς
δὲ γεννᾷ δεκάδα· ἓν γὰρ δύο τρία τέσσαρα τὸν δέκα συντελοῦσιν
ἀριθμόν. τριὰς δὲ συμπλακεῖσα δεκάτῃ μηνὸς ἀνεῦρε φύσιν,

Ευσέβιος. De laudibus Constantini Chap. 12, sec. 16, line 14

οὐρανόν τε καὶ τὸν σύμπαντα κόσμον ἀρρήτοις δυνάμεσιν ἡνιοχεῖ,

δραστικῇ δυνάμει τοῖς πᾶσιν ἐπιπαρὼν καὶ διὰ πάντων χωρῶν, ἔτι
αὐτῷ μὲν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις ἐξ οἰκείας πηγῆς ἀέναον φῶς  
ἐπομβρεῖ, οὐρανὸν δὲ οἰκείου μεγέθους προσφυεστάτην εἰκόνα ὑπο-
στησάμενος εἰς αἰῶνα διακρατεῖ, τὰς δ' ἐπέκεινα οὐρανοῦ καὶ κός-
μου δυνάμεις ἀγγέλων καὶ πνευμάτων νοερῶν τε καὶ λογικῶν οὐσιῶν
ζωῆς ὁμοῦ καὶ φωτὸς καὶ σοφίας καὶ πάσης ἀρετῆς καλοῦ τε καὶ
ἀγαθοῦ παντὸς ἐκ τῶν παρ' αὐτῷ θησαυρῶν ἐμπίπλησιν, μιᾷ δὲ καὶ
τῇ αὐτῇ δημιουργῷ τέχνῃ καὶ στοιχείοις οὐσίας οὔποτε διαλιμπάνει
παρέχων καὶ τοῖς σώμασι μίξεις καὶ κράσεις καὶ εἴδη καὶ μορφὰς καὶ
σχήματα, ποιότητάς τε μυρίας ἔν τε ζώοις καὶ φυτοῖς καὶ ψυχαῖς
λογικαῖς τε καὶ ἀλόγοις ἄλλοτε ἄλλως καταποικίλλων καὶ πᾶσιν
 465

ὁμοῦ πάντα μιᾷ δυνάμει ἐπιχορηγῶν, διαρρήδην τε ἐπιδεικνὺς οὐχ

ἑπτάχορδον οὔτε πολύχορδον λύραν, ἕνα δὲ κόσμον πολυαρμόνιον ἑνὸς
λόγου κοσμοποιοῦ ἔργον.
 Λέγωμεν δὴ τὰ ἑξῆς καὶ διασαφῶμεν τὴν αἰτίαν, δι' ἣν ὁ
τοσοῦτος τοῦ θεοῦ λόγος τὴν εἰς ἀνθρώπους κάθοδον ἐποιεῖτο. τοῦτον
δὴ τὸν οὐρανοῦ καὶ γῆς ἐπιστατοῦντα τοῦ θεοῦ λόγον, τὸν ἐξ αὐ-
τῆς οἷα πηγῆς τῆς ἀνωτάτω πατρικῆς θεότητος γεγεννημένον, καὶ
τῷδε μὲν ἀεὶ τῷ κόσμῳ παρόντα καὶ συνόντα, τ

Pelagius Alchem., Πελαγίου φιλοσόφου περὶ τῆς θείας ταύτης καὶ ἱερᾶς τέχνης (e
cod. Venet. Marc. 299, fol. 62v) Vol. 2, p.253, line 7

ΠΕΛΑΓΙΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΤΑΥΤΗΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ

ΤΕΧΝΗΣ.

 Οἱ μὲν προγενέστεροι καὶ ἐρασταὶ καὶ ἀνάπλεοι φιλόσοφοι

ἔφησαν ὅτι πᾶσα τέχνη ἕνεκεν τοῦ τέλους αὐτῆς ἐπινοεῖται τῷ βίῳ·
οἷον ἡ τεκτονικὴ μία οὖσα διὰ τοῦτό ἐστιν ἵνα ποιήσῃ θρόνον ἢ
κιβωτὸν ἢ πλοῖον ἀπὸ μιᾶς φύσεως τοῦ ξυλίνου. Οὐκοῦν καὶ ἡ
βαφικὴ τέχνη ἕνεκεν τούτου ἐπενοήθη, ἵνα βαφήν τινα καὶ ποιότητα
ποιήσῃ, ὃ καὶ τέλος τῆς τέχνης ἐστίν. Καὶ λοιπὸν χρὴ γινώσκειν
ὅτι ὀρθῶς ἀναφέρεται παρὰ τῶν ἀρχαίων λεγόντων· «ὁ
χαλκὸς οὐ βάπτει, ἀλλὰ βάπτεται· καὶ ὅταν βαφῇ, βάπτει.» Διὰ
τοῦτο καὶ ὁμοίως πᾶσαι αἱ γραφαὶ καματεύονται τὸν χαλκὸν, ἵνα
βαφῇ· ἐὰν γὰρ βαφῇ, τότε βάπτει, καὶ ἐὰν οὐ βαφῇ, οὐ δύναται
βάψαι, ὡς εἴρηται. Διὰ τοῦτο παρακελεύονται τὸν χαλκὸν ἄσκιον
γενέσθαι, ἵνα τὴν σκιὰν αὐτοῦ ἀποβαλλόμενος δύναται δέξασθαι τὴν  
βαφήν· σκιὰν δὲ χαλκοῦ νόησον, τὴν παρ' αὐτοῦ ἐνγινομένην ἐν τῷ
ἀργύρῳ μελανίαν· οἶδας γὰρ ὅτι ὁ χαλκὸς οἰκονομηθεὶς καὶ ἐπι-
βληθεὶς τῷ ἀργύρῳ μελανοῖ αὐτὸν ἔξωθεν καὶ ἔσωθεν.

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 17, line 20

 Παρέπεται δὲ τῷ ὀνόματι πέντε, ὅτι καὶ τῶν

ἀρσενικῶν ὀνομάτων τελικά εἰσι πέντε σύμφωνα, τὸ
Σ, οἷον Αἴας, το Ρ, οἷον Νέστωρ, τὸ Ψ, οἷον
Ἄραψ, τὸ Ξ, οἷον ἄνθραξ, τὸ Ν, οἷον Θέων, ὅτι καὶ
τῷ σώματι πέντε αἰσθήσεις παρέπονται. Ἰστέον δέ,
ὅτι τὰ ἑπτὰ εἴδη τῶν παραγώγων εἰσὶ κατὰ φωνήν,
τὰ δὲ εἰκοσιτέσσαρα εἴδη τῶν ὑποπεπτωκότων τῷ ὀνό-
ματί εἰσι κατὰ σημασίαν. Περὶ δὲ τοῦ λόγου κατὰ
τοὺς φιλοσόφους, πέντε· ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα,
σύνδεσμος καὶ ἄρθρον. Ὄνομά ἐστι μέρος λόγου ση-
μαῖνον κοινὴν ποιότητα, οἷον ἄνθρωπος. Ῥῆμά ἐστι
μέρος λόγου σημαῖνον ἄπτωτον κατηγόρημα. Σύνδε-
 466

σμός ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον συνδοῦν τὰ μέρη τὰ

λοιπὰ τοῦ λόγου. Ἄρθρον ἐστὶ μέρος λόγου πτωτι-
κόν, διορίζον τὰ γένη τῶν ὀνομάτων καὶ τοὺς ἀρι-
θμούς. Παρέπεται δὲ τῷ λόγῳ πέντε· ἑλληνισμός,
σαφήνεια, συντομία, πρέπον καὶ διασκευή. Ἰστέον
δέ, ὅτι τὰ μέρη τοῦ λόγου καλοῦσιν οἱ φιλόσοφοι
στοιχεῖα· ὥσπερ γὰρ τὰ στοιχεῖα ἀποτελοῦσι τὰς συλ-
λαβάς, καὶ τὰ κοσμικὰ στοιχεῖα ἀποτελοῦσι τὰ ἀνθρώ-
πινα σώματα καὶ τὰ ἄλλα·

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 20, line 29

τίς, πότερος, ποῖος, ποῦ, πῆ, πόθεν, πότε, ποσάκις,

ποσαχῶς, ἦ, ἆρα. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἀπόδειξίς ἐστι
τοῦ πρεσβύτερα καὶ ἀρχικώτερα τὰ δύο ταῦτα μέρη
τοῦ λόγου εἶναι, τὸ ὄνομα δηλαδὴ καὶ τὸ ῥῆμα, ἅπερ,
ἐπειδὰν ἀγνοῶνται συχνὴν τὴν περὶ αὐτῶν ἐρώτησιν
λαμβάνουσι, καὶ τὰ μὲν ἐρωτηματικὰ ὀνόματα τὸ
ὄνομα ζητοῦσι, τὰ δὲ ἐπιῤῥηματικά, τὸ ῥῆμα. Εὑ-
ρίσκονται δὲ ἐν πολλοῖς ὀνόμασι καὶ ἐν πολλοῖς ἐπιῤ-
ῥήμασιν, ὡς ἐδείξαμεν διὰ τόνδε τὸν λόγον, ὅτι ἐν
τούτοις μόνοις ἡ ἀμφιβολία δύναται γίνεσθαι τῆς οὐ-
σίας ἢ τῆς ποιότητος. Ποιότητα δὲ λέγω πάντα κοι-
νῶς τὰ τῇ οὐσίᾳ συμβεβηκότα, κἂν ποσότητος ὦσι
κἂν ὁτιοῦν ἕτερον. Τὴν γὰρ οὐσίαν τινὸς τοῦ ὑπο-
κειμένου ζητοῦντες λέγομεν· τίς κινεῖται; τίς βαδίζει;
τίς διαλέγεται; ἑνὸς ἐκ πολλῶν ὄντος τοῦ κινουμένου
ἢ ἕτερόν τι ποιοῦντος. Ἑνὸς δὲ ἐκ δυοῖν ὡρισμένου
ὄντος τοῦ κινουμένου ἢ τοῦ βαδίζοντος λέγομεν· πό-  
τερος κινεῖται; πότερος βαδίζει; τὴν οὐσίαν ἑνὸς τῶν
δύο ζητοῦντες καὶ οὐχί τι τῶν περὶ αὐτὸν συμβεβη-
κότων, ὅταν φανερὰ μὲν ᾖ ἡ ἐνέργεια, τουτέστιν ἡ
κίνησις, ἢ τὸ βάδισμα, ἢ ἡ διάλεξις, τὸ δὲ ἐνεργοῦν

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 21, line 17

καὶ τὰ κύρια τὴν καθόλου οὐσίαν σημαίνουσιν· ἀπο-

κρινόμεθα γάρ, ἢ ὅτι ἄνθρωπος βαδίζει, ἢ ὅτι ἵππος,
ἢ ὅτι Τρύφων, ἐν ᾧ καὶ ὁ ἄνθρωπος συννοεῖται· ἢ
καὶ διὰ μέρους τοῦ λόγου ἀποκρινόμεθα, ὅπερ ἀντὶ
ὀνόματος λαμβάνεται κυρίου, τουτέστι δι' ἀντωνυμίας,
ὡς ὅταν εἴπωμεν· ἐγώ· ἀλλ' ἐπείπερ ἄδηλα ἦν τὰ
συμβεβηκότα τοῖς προτεθεῖσιν ὀνόμασιν, ὅτι αὐτὸ καθ'
αὑτὸ τὸ τίς ἐρωτηματικὸν ὄνομα καὶ τὸ πότερος μό-
νην τὴν οὐσίαν ἐζήτει, ᾗ συμβέβηκε, καὶ ποῖον καὶ
πόσον ἐπὶ λογισμὸν ἀνέβαινε καὶ περὶ τούτου ἐρώ-
 467

τησις γίνεται· ὡς ὅταν τὴν μὲν ποιότητα ζητοῦντες

λέγωμεν ποῖος; τῆς δὲ ποσότητος τὴν μὲν συνεχῆ
πηλίκος, τὴν δὲ διωρισμένην, πόσος, τὴν δὲ τακτι-
κὴν ἀπαρίθμησιν, πόστος, τουτέστι πρῶτος ἢ δεύ-
τερος ἢ τρίτος καὶ ἐφεξῆς· τὸ δὲ τῶν ἡμερῶν μέτρον
ποσταῖος, οἷον ποσταῖός τις ἦλθεν Ἀθήνῃθεν εἰς Ῥώ-
μην; τουτέστι διὰ πόσων ἡμερῶν; καὶ ποσταία σή-
μερόν ἐστιν ἡ σελήνη; τουτέστι πόσων ἡμερῶν; τὸ δὲ
τῶν ἐτῶν μέτρον ποσαετής· τὸ δὲ τοῦ μεγέθους πλῆ-
θος, οἷον ποσάκις ἐν ἑαυτῷ ὁ μείζων τὸ ἔλαττον ἔχει,
ποσαπλάσιος. τὸ δὲ ἐκ τίνος ἔθνους ἢ πατρίδος ὁ

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 22, line 24

ὅτι Βυζάντιος. Ὁμοίως καὶ πάσας τὰς ἀποκρίσεις ἐποί-

σομεν τὰς πεφυκυίας συμβεβηκέναι τῷ περὶ οὗ αἱ
ἐρωτήσεις γίνονται διὰ τῶν ἐπιθέτων, ἃ πρὸς ἐκεῖνο
τὸ πρόσωπον ἀναφέρονται. Ἔστι γε μὴν ὅτε καὶ τῆς
οὐσίας καὶ τῆς ποιότητος πρὸ ὀφθαλμῶν κειμένης καὶ
τῆς ποσότητος καὶ τῶν ἄλλων συμβεβηκότων ἐπάγεται
ἐρώτησις ἀνήκουσα τῇ κυριότητι τοῦ ὀνόματος· οἷον
εἰ λέγοιμι· τίς ἐστιν ἐκεῖνος ὁ Βυζάντιος, ὁ μέγας,
ὁ περικαλλής; δύναμαι γὰρ βλέπειν τινὰ καὶ τὴν
οὐσίαν αὐτοῦ γιγνώσκειν καὶ τὸ ἔθνος καὶ τὴν ποιό-
τητα καὶ τὴν ποσότητα, μόνον δὲ τὸ κύριον ὄνο-
μα ζητεῖν, ὡς ἔδειξεν Ὅμηρος ἐν τῇ μονομαχίᾳ Ἀλε-
ξάνδρου καὶ Μενελάου.

Ἐπιῤῥημάτων τοπικαὶ σχέσεις.

 Τά γε μὴν ἐπιῤῥήματα ἀναφέρονται πρὸς τὰς

ἀγνοουμένας ἐνεργείας ἢ τὰς τούτων ποιότητας. Εἰ  
γὰρ ἐρωτῶμεν· πῶς ἀναγιγνώσκει; ἀποδιδόντες αὐτῷ
τὸ ἐπίῤῥημα, ὅπερ ἐπιθέτου τόπον ἐπέχει ἐπὶ τῷ ῥή-
ματι ἀποκρινόμεθα· καλῶς, ῥητορικῶς, σοφῶς· εἰ δὲ
τὴν ποιότητα οὐ ζητοῦμεν, ἀλλὰ τὸν τόπον, ἐν ᾧ τι

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 22, line 29

τῆς ποσότητος καὶ τῶν ἄλλων συμβεβηκότων ἐπάγεται

ἐρώτησις ἀνήκουσα τῇ κυριότητι τοῦ ὀνόματος· οἷον
εἰ λέγοιμι· τίς ἐστιν ἐκεῖνος ὁ Βυζάντιος, ὁ μέγας,
ὁ περικαλλής; δύναμαι γὰρ βλέπειν τινὰ καὶ τὴν
 468

οὐσίαν αὐτοῦ γιγνώσκειν καὶ τὸ ἔθνος καὶ τὴν ποιό-

τητα καὶ τὴν ποσότητα, μόνον δὲ τὸ κύριον ὄνο-
μα ζητεῖν, ὡς ἔδειξεν Ὅμηρος ἐν τῇ μονομαχίᾳ Ἀλε-
ξάνδρου καὶ Μενελάου.

Ἐπιῤῥημάτων τοπικαὶ σχέσεις.

 Τά γε μὴν ἐπιῤῥήματα ἀναφέρονται πρὸς τὰς

ἀγνοουμένας ἐνεργείας ἢ τὰς τούτων ποιότητας. Εἰ  
γὰρ ἐρωτῶμεν· πῶς ἀναγιγνώσκει; ἀποδιδόντες αὐτῷ
τὸ ἐπίῤῥημα, ὅπερ ἐπιθέτου τόπον ἐπέχει ἐπὶ τῷ ῥή-
ματι ἀποκρινόμεθα· καλῶς, ῥητορικῶς, σοφῶς· εἰ δὲ
τὴν ποιότητα οὐ ζητοῦμεν, ἀλλὰ τὸν τόπον, ἐν ᾧ τι
γίγνεται, τριχῶς ποιούμεθα τὴν ἐρώτησιν· ποῦ ἢ πόθι
καὶ πῇ ἢ πόσε καὶ πόθεν; ὧν τὸ μὲν ποῦ ἢ πόθι
μονὴν καὶ στάσιν ἐν τόπῳ δηλοῖ, οἷον· ποῦ ἐστιν ὁ
δεῖνα; ἢ ποῦ κεῖται; ἢ ποῦ κάθηται; ἀποκρινόμεθα
γὰρ ὁτὲ μὲν ἐπιῤῥηματικῶς οἷον ἐνταῦθα, ἐκεῖ, οἴ

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 23, line 4

Ἐπιῤῥημάτων τοπικαὶ σχέσεις.

 Τά γε μὴν ἐπιῤῥήματα ἀναφέρονται πρὸς τὰς

ἀγνοουμένας ἐνεργείας ἢ τὰς τούτων ποιότητας. Εἰ  
γὰρ ἐρωτῶμεν· πῶς ἀναγιγνώσκει; ἀποδιδόντες αὐτῷ
τὸ ἐπίῤῥημα, ὅπερ ἐπιθέτου τόπον ἐπέχει ἐπὶ τῷ ῥή-
ματι ἀποκρινόμεθα· καλῶς, ῥητορικῶς, σοφῶς· εἰ δὲ
τὴν ποιότητα οὐ ζητοῦμεν, ἀλλὰ τὸν τόπον, ἐν ᾧ τι
γίγνεται, τριχῶς ποιούμεθα τὴν ἐρώτησιν· ποῦ ἢ πόθι
καὶ πῇ ἢ πόσε καὶ πόθεν; ὧν τὸ μὲν ποῦ ἢ πόθι
μονὴν καὶ στάσιν ἐν τόπῳ δηλοῖ, οἷον· ποῦ ἐστιν ὁ
δεῖνα; ἢ ποῦ κεῖται; ἢ ποῦ κάθηται; ἀποκρινόμεθα
γὰρ ὁτὲ μὲν ἐπιῤῥηματικῶς οἷον ἐνταῦθα, ἐκεῖ, οἴ-
κοι, Ἰσθμοῖ, πολλαχόθι, οὐδαμόθι, ὁτὲ δὲ κατὰ τὴν
δοτικὴν μόνην, οἷον Ἀθήνῃσι, Θήβῃσι καὶ ὡς ἐπὶ τὸ
πλεῖστον κατὰ τὴν δοτικὴν σὺν τῇ ἐν προθέσει, οἷον
ἐν τῇ πόλει, ἐν τῷ ἀγρῷ, ἐν τῇ Ἑλλάδι· τὸ δὲ πῇ
ἢ πόσε καὶ πόθεν καὶ ἀμφότερα κίνησιν σημαίνουσιν·

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 69, line 9

μεγάλου γράφονται οἷον ἔμπλεως, ἀνάπλεως, περί-

πλεως. Ὁμοίως καὶ τὰ θηλυκὰ οἷον ἡ ἔμπλεως, ἡ  
 469

περίπλεως. Ὁμοίως καὶ τὰ οὐδέτερα· πλεονέκτης δὲ

μικρόν. Τὰ δὲ παρὰ τὸ χρέος διὰ τοῦ Ο μικροῦ
οἷον ἀξιόχρεος, ὑπόχρεος· ἀττικῶς δὲ διὰ τοῦ Ω με-
γάλου. Ὁμοίως καὶ τὰ ἐν μέσῳ ἔχοντα τὸ Ο, οἷον
χρεολύτης· πλὴν τῶν κατὰ συναλοιφὴν γινομένων,
οἷον χρέος ὀφειλέτης χρεωφειλέτης καὶ χρεωστῶ καὶ
χρεώστης.
 Τὰ παρὰ τὸ γαῖα συγκείμενα καὶ δηλοῦσι γῆς
ποιότητα διὰ τοῦ Ε ψιλοῦ γράφεται καὶ διὰ τοῦ Ω
μεγάλου, οἷον εὔγεως, λυπρόγεως, ψαμμόγεως, χρυ-
σόγεως, λεπτόγεως, μεσόγεως, ὑπόγεως· ὅσα δὲ οὐ
σημαίνουσι ποιότητα γῆς διὰ τῆς αι διφθόγγου καὶ
διὰ τοῦ Ο μικροῦ γράφεται οἷον ὑπόγαιος, ἀνάγαιος,
κατάγαιος· οἷς ἠκολούθησε καὶ τὸ ἐνοσίγαιος· ἀνώ-
γεων δὲ καὶ κατώγεων ψιλὸν καὶ μέγα.
 Τὰ διὰ τοῦ ια ὀνόματα ἐπὶ ἑορτῶν λεγόμενα διὰ
τοῦ Ι γράφεται οἷον Ἀπατούρια, Ἀρτοφόρια, Βουφό-
νια, Διάσια, Ἐλευσίνια, Θαλύσια, Θεσμοφόρια,
Ἴσια, Κρόνια, Ποσειδόνια, Τιτάνια, Ὑακίνθια,

Θεοδόσιος γραμματκός. Περὶ γραμματικῆς [Sp.] (fort. auctore Theodoro Prodromo)

Page 69, line 12

μικρόν. Τὰ δὲ παρὰ τὸ χρέος διὰ τοῦ Ο μικροῦ

οἷον ἀξιόχρεος, ὑπόχρεος· ἀττικῶς δὲ διὰ τοῦ Ω με-
γάλου. Ὁμοίως καὶ τὰ ἐν μέσῳ ἔχοντα τὸ Ο, οἷον
χρεολύτης· πλὴν τῶν κατὰ συναλοιφὴν γινομένων,
οἷον χρέος ὀφειλέτης χρεωφειλέτης καὶ χρεωστῶ καὶ
χρεώστης.
 Τὰ παρὰ τὸ γαῖα συγκείμενα καὶ δηλοῦσι γῆς
ποιότητα διὰ τοῦ Ε ψιλοῦ γράφεται καὶ διὰ τοῦ Ω
μεγάλου, οἷον εὔγεως, λυπρόγεως, ψαμμόγεως, χρυ-
σόγεως, λεπτόγεως, μεσόγεως, ὑπόγεως· ὅσα δὲ οὐ
σημαίνουσι ποιότητα γῆς διὰ τῆς αι διφθόγγου καὶ
διὰ τοῦ Ο μικροῦ γράφεται οἷον ὑπόγαιος, ἀνάγαιος,
κατάγαιος· οἷς ἠκολούθησε καὶ τὸ ἐνοσίγαιος· ἀνώ-
γεων δὲ καὶ κατώγεων ψιλὸν καὶ μέγα.
 Τὰ διὰ τοῦ ια ὀνόματα ἐπὶ ἑορτῶν λεγόμενα διὰ
τοῦ Ι γράφεται οἷον Ἀπατούρια, Ἀρτοφόρια, Βουφό-
νια, Διάσια, Ἐλευσίνια, Θαλύσια, Θεσμοφόρια,
Ἴσια, Κρόνια, Ποσειδόνια, Τιτάνια, Ὑακίνθια, Ὀσχο-
φόρια πλὴν τοῦ Αἰάκεια, Κυδωνίδεια, Ἀντιγόνεια,
Δημήτρεια, Διόμεια, Διϊπόλεια, Ἡράκλεια, Ἡφαίστεια,
Θήσεια, Πανάκεια, Φιλωταίρεια.

Θεοδόσιος γραμματκός. Epitome catholicae Herodiani [Sp.] (fort. auctore quodam

Theodosio Byzantio) Page 202, line 12
 470

κατὰ τὸ ἀπαγγελτικὸν τῆς λέξεως ἐκφερομένης μετά

τινος τῶν συνεζευγμένων περὶ μίαν συλλαβήν, ἤτοι
κατὰ συνήθειαν διαλέκτου ὁμολογουμένη, ἤτοι κατὰ
τὸν ἀναλογικὸν ὅρον καὶ λόγον.
 Ἰστέον οἱ ὁρισμοὶ ἀπὸ γένους καὶ διαφορῶν
συνεστήκασι· κἀνταῦθα γοῦν τὸ μὲν ποιὰ τάσις ἀντὶ
τοῦ γένους ἐστί· καὶ γὰρ καθολικόν τε ἐστὶν ἡ τάσις
ἐπὶ χειρὸς καὶ ποδὸς καὶ λίθων καὶ ἄλλων πολλῶν λέ-
γεται· τὸ δὲ ἐγγραμμάτων καὶ τὰ λοιπὰ ἀντὶ συστα-
τικῶν διαφορῶν. Ἡ προσῳδία οὖν, φησί, τάσις ἐστὶ
φωνῆς ποιά, ἤγουν ποιότητά τινα ἔχουσα· ἢ γὰρ ἐπι-
τεταμένη ἐστὶν ἢ ἀνειμένη ἢ μέση, τουτέστιν ἢ ὀξύ-
τονος ἢ περισπώμενος. Ἐπεὶ δ' ἡ φωνὴ διττή ἐστιν,
ἢ γὰρ ἔναρθρος ἐγγράμματος, ὡς ἡ ἐκ διανοίας ἀν-
θρωπίνης παραπεμπομένη, ἢ ἄναρθρος, τουτέστι
μὴ δυναμένη γραφῆναι, ὡς ἡ τῶν ἀλόγων ζώων καὶ
ὁ ἦχος ὁ ἀπὸ σιδήρου ἢ ξύλου ἤ τινος τοιούτου γε-
νόμενος· ἔστι δὲ καὶ τούτων ἑκατέρα διττή· ἢ γὰρ
σημαντική ἐστιν, ἢ ἀσήμαντος καὶ ἄναρθρος. ση-  
μαντική, ὡς ἡ τοῦ κυνὸς ὑλακή· σημαίνει γὰρ πα-
ρουσίαν τινὸς ἐπιδημήσαντος,

Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 2, p.423, line 18

μάτων, ἀδυνάτων τε ἅμα καὶ θεοῦ ἀναξίων. τοῦτο οὖν εἰς τὸν τόπον
τοῦτον διαληπτέον, ὅτι πᾶν σῶμα ὑπὸ φύσεως συνεχόμενον τῆς κατατατ-
τούσης ἔξωθέν τινα δίκην τροφῆς εἰς αὐτὸ καὶ ἀπεκκρινούσης ἀντὶ τῶν
ἐπεισαγομένων ἕτερα, ὥσπερ τὰ τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζῴων, τὸ ὑλικὸν ὑπο-
κείμενον οὐδέποτε ἔχει ταυτόν. διόπερ οὐ κακῶς ποταμὸς ὠνόμασται τὸ
σῶμα, διότι ὡς πρὸς τὸ ἀκριβὲς τάχα οὐδὲ δύο ἡμερῶν τὸ πρῶτον ὑπο-
κείμενον ταὐτόν ἐστιν ἐν τῷ σώματι ἡμῶν, καίτοι γε τοῦ οἱονεὶ Παύλου
ἢ Πέτρου ἀεὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντος, (οὐ [τοῦ] κατὰ ψυχὴν μόνον, ἧς ἡ οὐσία
οὔτε ῥεῖ καθ' ἡμᾶς οὔτ' ἐπεισαγόμενόν τι ἔχει ποτέ), κἂν ῥευστὴ ᾖ ἡ φύσις
τοῦ σώματος, τῷ τὸ εἶδος τὸ χαρακτηρίζον τὸ σῶμα ταὐτὸν εἶναι, ὡς καὶ
τοὺς τύπους μένειν τοὺς αὐτοὺς τοὺς τὴν ποιότητα Πέτρου καὶ Παύλου
τὴν σωματικὴν παριστάνοντας, καθ' ἣν ποιότητα καὶ οὐλαὶ ἐκ παίδων
παραμένουσι τοῖς σώμασι καὶ ἄλλα τινὰ ἰδιώματα, ὡς φακοὶ καὶ ἐπὶ
τούτοις εἴ τί ἐστιν ὅμοιον· τοῦτο τὸ εἶδος, καθ' ὃ εἰδοποιεῖται ὁ Πέτρος
καὶ ὁ Παῦλος, τὸ σωματικόν, [ὃ] ἐν τῇ ἀναστάσει περιτίθεται πάλιν τῇ
ψυχῇ, ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβάλλον, οὐ πάντως τόδε τὸ ἐκτεταγμένον τὸ
κατὰ τὴν πρώτην ὑποκείμενον. ὥσπερ δὲ τὸ εἶδος ταὐτόν ἐστιν ἐκ βρέ-  
φους μέχρι τοῦ πρεσβυτέρου, κἂν οἱ χαρακτῆρες δοκῶσι πολλὴν ἔχειν
παραλλαγήν, οὕτως νοητέον καὶ τὸ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶδος ταὐτὸν εἶναι
τῷ μέλλοντι, πλείστης ὅσης ἐσομένης τῆς ἐπὶ τὸ κάλλιον μεταβολῆς.
ἀναγκαῖον γὰρ τὴν ψυχὴν ἐν τόποις σωματικοῖς ὑπάρχουσαν

Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 2, p.423, line 19

 471

τοῦτον διαληπτέον, ὅτι πᾶν σῶμα ὑπὸ φύσεως συνεχόμενον τῆς κατατατ-
τούσης ἔξωθέν τινα δίκην τροφῆς εἰς αὐτὸ καὶ ἀπεκκρινούσης ἀντὶ τῶν
ἐπεισαγομένων ἕτερα, ὥσπερ τὰ τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζῴων, τὸ ὑλικὸν ὑπο-
κείμενον οὐδέποτε ἔχει ταυτόν. διόπερ οὐ κακῶς ποταμὸς ὠνόμασται τὸ
σῶμα, διότι ὡς πρὸς τὸ ἀκριβὲς τάχα οὐδὲ δύο ἡμερῶν τὸ πρῶτον ὑπο-
κείμενον ταὐτόν ἐστιν ἐν τῷ σώματι ἡμῶν, καίτοι γε τοῦ οἱονεὶ Παύλου
ἢ Πέτρου ἀεὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντος, (οὐ [τοῦ] κατὰ ψυχὴν μόνον, ἧς ἡ οὐσία
οὔτε ῥεῖ καθ' ἡμᾶς οὔτ' ἐπεισαγόμενόν τι ἔχει ποτέ), κἂν ῥευστὴ ᾖ ἡ φύσις
τοῦ σώματος, τῷ τὸ εἶδος τὸ χαρακτηρίζον τὸ σῶμα ταὐτὸν εἶναι, ὡς καὶ
τοὺς τύπους μένειν τοὺς αὐτοὺς τοὺς τὴν ποιότητα Πέτρου καὶ Παύλου
τὴν σωματικὴν παριστάνοντας, καθ' ἣν ποιότητα καὶ οὐλαὶ ἐκ παίδων
παραμένουσι τοῖς σώμασι καὶ ἄλλα τινὰ ἰδιώματα, ὡς φακοὶ καὶ ἐπὶ
τούτοις εἴ τί ἐστιν ὅμοιον· τοῦτο τὸ εἶδος, καθ' ὃ εἰδοποιεῖται ὁ Πέτρος
καὶ ὁ Παῦλος, τὸ σωματικόν, [ὃ] ἐν τῇ ἀναστάσει περιτίθεται πάλιν τῇ
ψυχῇ, ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβάλλον, οὐ πάντως τόδε τὸ ἐκτεταγμένον τὸ
κατὰ τὴν πρώτην ὑποκείμενον. ὥσπερ δὲ τὸ εἶδος ταὐτόν ἐστιν ἐκ βρέ-  
φους μέχρι τοῦ πρεσβυτέρου, κἂν οἱ χαρακτῆρες δοκῶσι πολλὴν ἔχειν
παραλλαγήν, οὕτως νοητέον καὶ τὸ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶδος ταὐτὸν εἶναι
τῷ μέλλοντι, πλείστης ὅσης ἐσομένης τῆς ἐπὶ τὸ κάλλιον μεταβολῆς.
ἀναγκαῖον γὰρ τὴν ψυχὴν ἐν τόποις σωματικοῖς ὑπάρχουσαν κεχρῆσθαι
σώμασι καταλλήλοις τοῖς τόποις. καὶ ὥσπερ ἐν θαλάσσῃ ζῆν ἡμᾶς ἐνύ

Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 2, p.424, line 17

ἄλλην ἰχθύων κατάστασιν, οὕτως μέλλοντας κληρονομεῖν βασιλείαν οὐρα-

νῶν καὶ ἐν τόποις διαφέρουσιν ἔσεσθαι ἀναγκαῖον χρῆσθαι σώμασι πνευ-
ματικοῖς· οὐχὶ τοῦ εἴδους τοῦ προτέρου ἀφανιζομένου, κἂν ἐπὶ τὸ ἐνδοξό-
τερον γένηται αὐτοῦ ἡ τροπή, ὥσπερ ἦν τὸ Ἰησοῦ εἶδος καὶ Μωυσέως
καὶ Ἠλίου οὐχ ἕτερον ἐν τῇ μεταμορφώσει παρ' ὃ ἦν.
 15. 8Μὴ πρόσκοπτε τοίνυν, εἰ τὸ πρῶτον ὑποκείμενον ἄν τις λέγοι μὴ
ἔσεσθαι ταὐτὸν τότε, ὅπου ὁ λόγος τοῖς ἐφιστάνειν δυναμένοις δείκνυσιν
ὅτι οὐδὲ νῦν δύναται δύο ἡμερῶν ταὐτὸν εἶναι τὸ πρῶτον ὑποκείμενον.
ἄξιον δὲ ἐπιστῆσαι καὶ τὸ ἑτεροῖον μὲν σπείρεσθαι, ἑτεροῖον δὲ ἀνίστασθαι·
»σπείρεται γὰρ σῶμα ψυχικόν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν», καὶ ἐπιφέρει
πάλιν ὁ ἀπόστολος, σχεδὸν τὴν γηΐνην ποιότητα πᾶσαν διδάσκων ἀπο-
τίθεσθαι μέλλειν ἡμᾶς τοῦ εἴδους σῳζομένου κατὰ τὴν ἀνάστασιν· «τοῦτο
δέ φημι, ἀδελφοί, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα βασιλείαν θεοῦ κληρονομῆσαι οὐ
δύνανται οὐδὲ ἡ φθορὰ τὴν ἀφθαρσίαν». ἴσως μὲν γὰρ ἔσται περὶ τὸν
ἅγιον σῶμα διακρατούμενον ὑπὸ τοῦ εἰδοποιοῦντός ποτε τὴν σάρκα, σὰρξ
δὲ οὐκέτι, ἀλλ' ὅπερ ποτὲ ἐχαρακτηρίζετο ἐν τῇ σαρκί, τοῦτο χαρακτη-
ρισθήσεται ἐν τῷ πνευματικῷ σώματι.

Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 2, p.427, line 2

οὐ μετέχοντος τῆς ἀληθινῆς ζωῆς, δύναται παριστάνειν ὅτι τὸ σωματικὸν

εἶδος περὶ οὗ εἰρήκαμεν, τῇ φύσει θνητὸν ὄν, «ὅταν ὁ Χριστὸς φανερωθῇ,
ἡ ζωὴ ἡμῶν», καὶ αὐτὸ μεταβάλλει ἀπὸ τοῦ εἶναι «σῶμα θανάτου», ζωο-
ποιηθὲν διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ ζωοποιοῦντος, ἐκ τοῦ σαρκικοῦ πνευμα-
τικὸν γεγονός. καὶ τό «ἐρεῖ δέ τις, πῶς ἐγείρονται οἱ νεκροί, ποίῳ δὲ σώματι
 472

ἔρχονται;» γυμνῶς παρίστησιν ὅτι τὸ πρῶτον ὑποκείμενον οὐκ ἀναστήσεται.

εἰ γὰρ καλῶς ἐλάβομεν τὸ παράδειγμα, τηρητέον ὅτι ὁ σπερματικὸς λόγος
ἐν τῷ κόκκῳ τοῦ σίτου δραξάμενος τῆς παρακειμένης ὕλης καὶ δι' ὅλης
αὐτῆς χωρήσας, περιδραξάμενός τε αὐτῆς τοῦ αὐτοῦ εἴδους, ὧν ἔχει δυ-  
νάμεων ἐπιτίθησι τῇ ποτε γῇ καὶ ὕδατι καὶ ἀέρι καὶ πυρί, καὶ νικήσας
τὰς ἐκείνων ποιότητας μεταβάλλει ἐπὶ ταύτην ἧς ἐστιν αὐτὸς δημιουργός·
καὶ οὕτως συμπληροῦται ὁ στάχυς, εἰς ὑπερβολὴν διαφέρων τοῦ ἐξ ἀρχῆς
κόκκου μεγέθει καὶ σχήματι καὶ ποικιλίᾳ.
     
Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 3, p.264, line 7

«θεὸς ἦν ὁ λόγος», υἱὸν δὲ θεοῦ καλεῖς ἢ ὀνόματι μόνῳ ἢ ὡς ἄνθρωπον,

ἵν' ἑτερογενῆ γεννῶν εἴη ὁ θεός, θέσει γεννῶν τὸν υἱόν, κατὰ τὸ «υἱοὺς
ἐγέννησα καὶ ὕψωσα», καὶ κατὰ τό «ἐλάβετε πνεῦμα υἱοθεσίας», καὶ
τὸ «ἐνέγκατε τῷ κυρίῳ, υἱοὶ θεοῦ». οὐσίας οὖν καὶ δυνάμεως καὶ  
βουλῆς καὶ δόξης ἀπαράλλακτον λέγων Ἀστέριος εἰκόνα τὸν υἱὸν
τοῦ πατρός, πάντως οἱονεὶ τοὺς πατρικοὺς χαρακτῆρας ἐνεῖναι λέγει
τῷ υἱῷ καὶ τὰ ἐπινοούμενα τοῦ πατρὸς τετυπῶσθαι ἢ δεδόσθαι τῷ
υἱῷ, οὐκ ἄλλα παρ' αὐτὸν ὄντα. πάντα οὖν ἃ προεῖπεν αὐτὸν εἶναι
βούλεται. οὐ γὰρ τὴν ἐν χρώμασιν εἰκόνα νοεῖ οὐδὲ τρίτον ζωγράφον
εἰσάγει, ἵνα διαφωνοῦντος πρὸς τὸν πατέρα διὰ χρωμάτων τὰς ποιό-
τητας ἀλλαχοῦ γράφῃ καὶ τοῦτο υἱὸν καλῇ. οὕτω γὰρ σὺ νοήσας
καὶ μὴ νοήσας φῄς· «οὐκοῦν εἰ οὐσίας ἐστὶν εἰκών, οὐ δύνα-
ται αὐτοουσία εἶναι, καὶ εἰ βουλῆς, οὐκέτι αὐτοβουλή.«
καθ' ἡμᾶς γὰρ εἰ οὐσίας ἐστὶν εἰκὼν ζῶσα, αὐτοουσία δύναται εἶναι
καὶ ἔστι. καὶ οὕτως οὐσίας οὐσίαν εἰκόνα λέγομεν διὰ μίμησιν ὁμοιο-
τάτην ζωῆς τε καὶ ἐνεργείας, οὕτω δὲ καὶ βουλῆς βουλὴν εἰκόνα τὸν
»μεγάλης βουλῆς ἄγγελον», καὶ δυνάμεως καὶ δόξης δύναμιν καὶ
δόξαν. καὶ τούτων παραστατικὸν τὸ «ὥσπερ γὰρ ὁ πατὴρ ἔχει
ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτως καὶ τῷ υἱῷ ἔδωκε ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ», καὶ
»ὥσπερ ὁ πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ οὕτως καὶ ὁ υἱὸς
οὓς θέλει ζωοποιεῖ». τὸ γὰρ «ὥσπερ, οὕτως» εἰκονικῆς ἐστι μιμήσεως

Επιφάνιος. Panarion (= Adversus haereses) Vol. 3, p.413, line 14

φωτός τε καὶ σκότους, ὧν μὲν τὰ ὀνόματα ἐνηχεῖται, οὐ μὴν δὲ γινώσκει

τί τὸ εἶδος οὐδ' ὅλως δύναται αὐτὸ ἑρμηνεῦσαι διὰ τὸ ἀπ' ἀρχῆς αὐτὸν
τυφλὸν γεννηθῆναι καὶ τὴν ἐναλλαγὴν ἑκάστης ποιότητος χρωμάτων
ἀγνοεῖν καὶ τὸ εἶδος. ἑκάστου γὰρ αὐτῶν τῶν ὀνομάτων τὸ κατάλληλον
τῆς διακρίσεως δι' ὁρατικῶν αἰσθήσεων ἔχει τὴν πεῖραν, οὐ μὴν δὲ διὰ
φράσεως τῷ μὴ γινώσκοντι ἀπ' ἀρχῆς τὸ εἶδος, οὔτε διὰ ψηλαφήσεως
καὶ ἁφῆς δυνάμενον δοκιμασθῆναι. ὅταν γοῦν οἱ ἀπὸ γενετῆς τυφλοὶ
περὶ τούτων διαλεγόμενοι καὶ εἰδότες ἀντιπαρατιθέναι τὸ μέλαν πρὸς
τὸ λευκὸν καὶ τὸ χλωρὸν πρὸς τὸ κυάνεον καὶ πορφύρεον, [τε] κοκκηρόν
τε καὶ τὰ ἄλλα χρώματα, ἐρωτηθῶσι [δὲ] ἀφ' ἡμῶν τὴν ποιότητα τοῦ
εἴδους καὶ τὸ χρῶμα ἑκάστης ποιότητος, οὔτε δύνανται εἰπεῖν οὔτε ἀφ'
ἡμῶν διδαχθῆναι, μόνον δὲ διὰ λόγου πείθουσιν ἑαυτῶν τὴν διάνοιαν,
ἀπατῶσι δὲ τοὺς ἀκούοντας, ὡς εἰδότες τέλεον περὶ τῆς διακρίσεως,
κἄν τε τῷ λόγῳ λέγωσι, τὴν ἀγνωσίαν διὰ τῆς ἀκαταληψίας κεκτημένοι.
 473

οὕτω καὶ οὗτος ἥκει ἡμῖν λέγων περὶ θεοῦ καὶ ἐπιφημίζει μὲν σκωπτηλῶς
τῆς ἀλάλου καὶ κωφῆς καὶ τυφλῆς παρθένου τὴν φθοράν, αὐτὸς κατὰ
τὴν αὐτοῦ βλασφημίαν πεφθαρμένος μᾶλλον καὶ τὴν ἀγνωσίαν ὡς ἀπὸ
γενετῆς τύφλωσιν κεκτημένος, λέγων μὲν περὶ θεοῦ, λόγοις δὲ ἀπει-
κάζων λοιπὸν δὲ καὶ εἰς ἀναισχυντίαν τοὺς ὑπ' αὐτοῦ μεμαθητευμένους
παρασκευάσας· οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς ἀτόλμητον. βλασφημοῦσι μὲν οὖν

Γρηγόριος Ναζιανζηνός. De theologia (orat. 28) Sec. 26, line 8

καιρῷ σύμμετρον, τἄλλα τε ὅσα περὶ ὁδῶν καὶ περὶ ἡγουμένων

καὶ τῆς ἐν τοῖς ἔργοις εὐταξίας ἔγνωμεν ἱστορούμενα.
 Εἰ τούτων ἐφικτὸς ὁ λόγος σοι, καὶ τὴν περὶ ταῦτα σύνεσιν
ἔγνως, σκέψαι καὶ φυτῶν διαφοράς, μέχρι καὶ τῆς ἐν φύλλοις
φιλοτεχνίας πρὸς τὸ ἥδιστόν τε ἅμα ταῖς ὄψεσι καὶ τοῖς καρποῖς
χρησιμώτατον. σκέψαι μοι καὶ καρπῶν ποικιλίαν καὶ ἀφθονίαν,
καὶ μάλιστα τῶν ἀναγκαιοτάτων τὸ κάλλιστον. καὶ σκέψαι μοι καὶ
δυνάμεις ῥιζῶν καὶ χυμῶν καὶ ἀνθέων καὶ ὀδμῶν, οὐχ ἡδίστων
μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὑγίειαν ἐπιτηδείων, καὶ χρωμάτων χάριτας
καὶ ποιότητας. ἔτι δὲ λίθων πολυτελείας καὶ διαυγείας· ἐπειδή σοι  
πάντα προὔθηκεν, ὥσπερ ἐν πανδαισίᾳ κοινῇ, ὅσα τε ἀναγκαῖα,
καὶ ὅσα πρὸς ἀπόλαυσιν, ἡ φύσις· ἵν', εἰ μή τι ἄλλο, ἐξ ὧν εὐεργετῇ,
γνωρίσῃς θεόν, καὶ τῷ δεῖσθαι γένῃ σεαυτοῦ συνετώτερος. ἐντεῦθεν
ἔπελθέ μοι γῆς πλάτη καὶ μήκη, τῆς κοινῆς πάντων μητρός, καὶ
κόλπους θαλαττίους ἀλλήλοις τε καὶ τῇ γῇ συνδεομένους, καὶ
ἀλσῶν κάλλη, καὶ ποταμούς, καὶ πηγὰς δαψιλεῖς τε καὶ ἀενάους,
οὐ μόνον ψυχρῶν καὶ ποτίμων ὑδάτων, καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς, ἀλλὰ καὶ
ὅσαι ὑπὸ γῆν ῥέουσαι, καὶ σήραγγάς τινας ὑποτρέχουσαι, εἶτ'
ἐξωθούμεναι βιαίῳ τῷ πνεύματι καὶ ἀντιτυπούμεναι, εἶτ' ἐκπυρού-
μεναι τῷ σφοδρῷ τῆς πάλης καὶ τῆς ἀντιθέσεως, ὅπη παρείκοι

Γρηγόριος Ναζιανζηνός. Apologeticus ad patrem (orat. 9) Vol. 35, p.821, line 4

καὶ τὴν αἰτίαν προστιθέντα, ὅτι μὴ εἴη ἄξιος θείας

ἐπιφανείας καὶ ὁμιλίας.
 Βʹ. Καὶ τοῦ ἑκατοντάρχου δὲ ὅταν ἀκούω ἐν τοῖς
Εὐαγγελίοις, τὴν μὲν δύναμιν ἀπαιτοῦντος, τὴν δὲ
παρουσίαν παραιτουμένου, ὡς οὐ χωρούσης αὐτοῦ
τῆς στέγης θεῖον ἀξίωμά τε καὶ μέγεθος, οὐκ ἔχω
μέμφεσθαι τῆς δειλίας ἐμαυτὸν ταύτης καὶ τῆς σκυ-  
θρωπότητος. Ὀφθαλμοῦ μὲν γὰρ ἀτονίαν ἥλιος, ψυ-
χῆς δὲ ἀῤῥωστίαν ἐλέγχει Θεὸς ἐπιδημῶν· καὶ
τοῖς μέν ἐστι φῶς, τοῖς δὲ πῦρ, ἑκάστῳ κατὰ τὴν
ὑποκειμένην ὕλην τε καὶ ποιότητα. Τί ὑπολαμβάνο-
μεν περὶ τοῦ Σαούλ; Ἐχρίσθη μὲν γὰρ, καὶ μετέσχε
τοῦ Πνεύματος, καὶ ἦν τότε πνευματικὸς, οὐδ' ἂν
ἐγὼ περὶ αὐτοῦ φαίην ἑτέρως, ἀλλὰ καὶ προεφήτευ-
σε, καὶ οὕτω παρ' ἐλπίδα καὶ τὸ εἰκὸς, ὥστε
καὶ παροιμίαν γενέσθαι τὸ θαῦμα ἐκεῖνο· Εἰ καὶ
 474

Σαοὺλ ἐν προφήταις; εἰς ἔτι καὶ νῦν λεγόμενόν

τε καὶ ἀκουόμενον. Ἐπεὶ δὲ οὐχ ὅλον ἑαυτὸν
ἐμπαρέσχε τῷ Πνεύματι, οὐδὲ ἐστράφη καθαρῶς εἰς
ἄνδρα ἄλλον, ὡς κεχρημάτιστο,

Γρηγόριος Ναζιανζηνός. De pace 2 (orat. 22) Vol. 35, p.1141, line 8

ἀπαιτηθείην, εὐεργετεῖν βουλόμενος. Τοιαῦτα γὰρ τὰ

ἡμέτερα, ὡς ἐμέ γε οὐ λυποῦσιν, οὔτ' Ἐκκλη-
σίαι κατεχόμεναι, ὃ τάχα ἄν τις πάθοι τῶν μικρο-
πρεπῶν τὴν διάνοιαν, οὔτε χρυσὸς ἄλλοις ῥέων, οὔτε  
γλῶσσαι πονηραὶ, τὸ ἑαυτῶν ποιοῦσαι, λέγουσαι κα-
κῶς, ἐπειδὴ καλῶς οὐκ ἔμαθον.
 Θʹ. Οὐ γὰρ δέος, μήποτε τόπῳ περιγράφηται τὸ
Θεῖον, ἢ ὤνιον γένηται, ἵν' ὅλον ᾖ τῶν εὐπορωτέρων.
Ἐμέ τε οὐκ ἀμείψουσιν οἱ εὐφημοῦντες, ἢ δυσφη-
μοῦντες (ὥσπερ οἱ βορβόρῳ μύρον ἀναμιγνύντες, ἢ
μύρῳ βόρβορον, καὶ τὰς ποιότητας τῇ ἐπιμιξίᾳ
συγχέοντες), ἵνα δυσχεράνω τὰς βλασφημίας ὡς μεθ-
ιστάμενος. Ἦ πολλὰ ἂν κατέβαλον χρήματα τοῖς
ἐπαινέταις, εἴ με βελτίω τοῖς ἐπαίνοις εἰργάζοντο.
Νῦν δὲ οὐχ οὕτω τοῦτο ἔχει, πόθεν; ἀλλ' ὅπερ εἰμὶ,
τοῦτο μένω, καὶ δυσφημούμενος, καὶ θαυμαζόμενος.
Βροτὸς δ' ἄλλως νήχεται λόγοις, φησὶν Ἰώβ·
καὶ ὅσα πέτραν περιῤῥέων ἀφρὸς, ἢ πίτυν αὖραι, ἤ
τινα τῶν δασέων καὶ ὑψηλῶν· τοσαῦτα αἱ γλῶσσαί
με περιῤῥέουσι, καὶ ἅμα φιλοσοφῶ τι τοιοῦτο πρὸς
ἐμαυτόν·

Γρηγόριος Ναζιανζηνός. Frag. um ex oratione contra astronomos [Sp.]

Vol. 36, p.678, line 6

καὶ ἄλλοι ἥσυχοι, ἕτεροι δὲ ταραχώδεις· καὶ οἱ μὲν

φρόνιμοι, οἱ δὲ ἀκεραιότεροι, καὶ οἱ μὲν δόλιοι, οἱ δὲ
ἄφρονες, καὶ ἄλλα πλεῖστα Ἕλληνες. Φιλοσόφων
ἀπαίδευτοι οἱ τὴν πολυθρύλλητον τῶν μετεώρων  
ἄστρων ἀστρολογίαν μυθευσάμενοι, τήν τε εἱ-
μαρμένην δεινῶς δογματίσαντες, τῇ διοικήσει τῶν
ἄστρων, καὶ οὐ Θεῷ πάμπαν τὰ καθ' ἡμᾶς
οἰακίζεσθαι δεινῶς ἐδογμάτισαν. Οἱ δὲ τὰς εὐσυν-
έτους καὶ θεοσδότους ἐπιστημονικῶς καταλαβόντες
ποιότητάς τε καὶ ἀληθεῖς οὐσιώδεις περὶ τῆς ἀν-
θρώπου φυσικῆς πραότητός τε καὶ ὀξύτητος, ἁπαλό-
τητός τε καὶ δεινότητος, σωφροσύνης τέ φημι καὶ
ἀκολασίας καὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων φυσικῶν
πλεονεκτημάτων, εὐσόφως ἔφησαν οὕτως· ὡς οὐκ
ἀφ' ἑνὸς καὶ μόνου τρόπου αἱ τοιαῦται τῇ φύσει
φυσικαὶ συνεπιγίνονται καὶ συναποτίκτονται γνῶμαι
 475

καὶ καταστάσεις, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ δευτέρας τινὸς καὶ

τρίτης καὶ τετάρτης καὶ πέμπτης καὶ ἕκτης καὶ
ἑβδόμης αἰτίας· καὶ πρῶτον μὲν ἀπὸ γονικῆς τῶν πα-
τέρων ὁμοιότητος, δεύτερον ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν

Ιάμβλιχος. Protrepticus Page 118, line 16

τὸ μέν τι ἕκαστον μοναχῶς λέγεσθαι εἴπερ ὑγιῶς λέ-

γοιτο, τὸ δέ τι οὐχὶ ἕκαστον ἀπείροις τρόποις. ὁδὸς
δὴ ἡ φιλοσοφία δοκεῖ εἶναι. λέγει οὖν ὅτι αἱροῦ
φιλοσοφίαν ἐκείνην καὶ τὴν ἐπὶ σοφίαν ὁδόν, ἐν ᾗ οὐ
σχίσεις οὐδὲ ἀντιλεγόμενα δογματίσεις, ἀλλὰ ἑστῶτα
καὶ τὰ αὐτὰ ἑαυτοῖς ἀποδείξει ἐπιστημονικῇ βεβαιω-
θέντα διὰ μαθημάτων καὶ θεωρίας, ὅ ἐστι Πυθαγορι-
κῶς φιλοσόφει. δύναται δὲ καί,  – ἐπειδὴ ἡ διὰ τῶν
σωματικῶν καὶ αἰσθητῶν χωροῦσα φιλοσοφία, ᾗ οἱ
νεώτεροι κατακόρως χρῶνται καὶ τὸν θεὸν καὶ τὰς
ποιότητας καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὰς ἀρετὰς καὶ ἁπλῶς
πάντα τὰ ἐν τοῖς οὖσιν αἴτια κυριώτατα νομίζοντες
σῶμα εἶναι, εὐολίσθητός ἐστι καὶ εὐανάτρεπτος, ὡς
δηλοῦσιν αἱ τῶν δοκούντων τι λέγειν περὶ αὐτῆς ποι-
κιλώταται ἐπιχειρήσεις· ἡ δὲ διὰ τῶν ἀσωμάτων καὶ
νοητῶν ἀύλων τε καὶ ἀιδίων τὴν προχώρησιν ποιου-
μένη, τῶν τε ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχόντων
καὶ οὐδέποτε ὅσον ἐπ' αὐτοῖς φθορὰν ἢ μεταβολὴν
ἐπιδεχομένων, ὁμοία τοῖς ὑποκειμένοις ἀδιάπτωτός ἐστι
καὶ εὐσταθής, ἑδραίας καὶ ἀκλινοῦς ἀποδείξεως

Ιάμβλιχος. De communi mathematica scientia Sec. 14, line 15

τι θεώρημα γνῶναι μαθηματικῶς, εἰ μή τις αὐτὸ κατα-

σκευάσειεν ὁρισάμενός τι σχῆμα αὐτῷ ὅμοιον καὶ δι'
ἑτέρας εἰκόνος ποιησάμενος τὸν περὶ αὐτοῦ λόγον καὶ
ἀφ' ἑτέρου ἕτερον κατασκευάσας καθ' ἕνα λόγον τὸν
τῆς ὁμοιότητος. ἀλλ' ἐκεῖνο ἄξιον θεωρίας, τίνες εἰσὶν
αὗται αἱ κοινότητες αἱ τοῦ ὁμοίου καὶ ἀνομοίου, ἐπὶ
πόσον τε διατείνουσιν ἐν τοῖς μαθήμασι, καὶ πῶς
ὑπάρχουσιν ἐν αὐτοῖς, κατὰ τί τε διεστήκασι τῶν ἐν
τοῖς νοητοῖς ἢ αἰσθητοῖς ὁμωνύμων λεγομένων ὁμοίων
τε καὶ ἀνομοίων. δεῖ δὴ νοῆσαι τοῦτο, ὡς οὐ κατὰ
ποιότητα τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεται ἐπὶ τῆς μαθη-
ματικῆς οὐσίας, οὔτε κατὰ σχῆμα τοιοῦτον οἷον ἐπί
τισιν ὡς ἕτερον περὶ ἑτέροις ἐπιγίνεται· τὰ μὲν γὰρ
τοιαῦτα ποιὰ ἐν τοῖς συνθέτοις καὶ περὶ σύνθεσιν
φιλεῖ συμβαίνειν, ἐφ' ὧν ἕτερον μέν ἐστι τὸ ὑποκεί-
μενον, ἕτερον δὲ τὸ ἐν ὑποκειμένῳ συμβεβηκός,
χαρακτῆρά τε καὶ εἰδοποιίαν περὶ τὴν ὑποκειμένην
φύσιν ἐναπεργαζόμενον· ὃ δὲ νῦν ζητοῦμεν ὅμοιόν τε
καὶ ἀνόμοιον, πρεσβύτερόν ἐστι πάσης συνθέσεως.
 476

Ιάμβλιχος. In Nicomachi arithmeticam introductionem Page 81, line 9

τὴν σύμφθαρσιν, ἀλλ' ἐν ταῖς διακρίσεσι συμφαίνον-

ται ἀλλήλοις, οἷον φέρ' εἰπεῖν ὁ ϛʹ ἐκ τοῦ δὶς τρεῖς  
ὢν οὐ λύεται εἰς τὸν δύο καὶ τρία, ἀλλ' ἡ σύμφθαρ-
σις πλέον τι τῆς ποσότητος τῶν γνωμόνων ἀπετέλεσε.
τοσαυτάκις γάρ ἐστι θάτερος τῶν γνωμόνων ἐν τῷ
γεννωμένῳ, ὅσοσπερ ὁ σύζυγος αὐτοῦ ἐστι, καὶ διὰ
τοῦτο συνεμφαίνεσθαι ἀλλήλοις εἴρηνται, καθὰ καὶ
ἐπὶ τῶν ἐγκιρναμένων ὑγρῶν συμβαίνει χυλῶν τε καὶ
χυτῶν καὶ τηκτῶν καὶ τῶν ὁμοίων· οὐ γὰρ ἔστιν εἰς
τὰ ἐξ ἀρχῆς τὴν διάκρισιν γενέσθαι διὰ τὸ συνεφθάρ-
θαι καὶ συνεμφαίνεσθαι τὰς ποιότητας. κατὰ δὲ παρά-
θεσιν καὶ σύνθεσιν εἴρηται ἡ ἑτέρα πλάσις, ὅτι δυνα-
τὸν λύεσθαι τοὺς ἀποτελουμένους εἰς τοὺς ἐξ ὧν
συνετέθησαν, οἷον τὸν ϛʹ ἐκ τοῦ βʹ καὶ δʹ συγκείμε-
νον δυνατὸν διελεῖν εἰς τοὺς αὐτούς, ὥστε καὶ πᾶν
πλῆθος κατὰ σωρείαν ἢ κατὰ συναγελασμὸν συγκεί-
μενον εἰς ἑνιαῖα διακρῖναι. μόνη δὲ ἀπὸ πάντων
ἀριθμῶν ἡ δυάς, ὡς ἔμπροσθεν ἐμάθομεν, τὸ κατ'
ἔγκρασιν τῷ κατὰ σύνθεσιν ἴσον ἀποτελεῖ,

Ιάμβλιχος. Theologoumena arithmeticae Page 74, line 11

τετραχῆ διανέμησις ὀγδοαδική πώς ἐστι, καὶ ἡ τῶν ἐκ κεφα-

λῆς τεσσάρων κατατρήσεων διαφόρησις κατ' αὐτὴν ὥρισται,
καὶ ἕτερα ἐοικότα περί τε θηλὰς ζώων καὶ χηλὰς κατ' ἀνάλο-
γον. ὅθεν αὐτὴν μητέρα ἐπωνόμαζον, τάχα μὲν εἰς τὰ λε-
χθέντα ἀναφέροντες, (θῆλυς γὰρ ὁ ἄρτιος,) τάχα δέ, ἐπειδὴ μή-
τηρ μὲν θεῶν ἡ Ῥέα, Ῥέας δὲ δυὰς μὲν ἀπεδείχθη σπερματι-
κῶς, ὀγδοὰς δὲ κατ' ἐπέκτασιν. δοκεῖ δέ τισι καὶ αὐτὸ τὸ
ὄνομα τοῦτο πεποιῆσθαι τὸ ὀγδοὰς οἷον ἐκδυὰς ἡ ἐκ δυάδος
γεγονυῖα κυβισθείσης. Φιλόλαος δὲ μετὰ τὸ μαθηματικὸν μέ-
γεθος τριχῆ διαστὰν ἐν τετράδι, ποιότητα καὶ χρῶσιν ἐπι-
δειξαμένης τῆς φύσεως ἐν πεντάδι, ψύχωσιν δὲ ἐν ἑξάδι, νοῦν
δὲ καὶ ὑγείαν καὶ τὸ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενον φῶς ἐν ἑβδομάδι,
μετὰ ταῦτά φησιν ἔρωτα καὶ φιλίαν καὶ μῆτιν καὶ ἐπίνοιαν
ἐπ' ὀγδοάδι συμβῆναι τοῖς οὖσιν. ὅτι ἀλιτόμηνος· ἐπὶ μὲν
τῆς Ῥέας μυθολογοῦσιν, ὅτι τοὺς τικτομένους ἀπ' αὐτῆς ἠφά-
νιζεν ὁ Κρόνος, ὡς ἱστορεῖται, ἐπὶ δὲ τῆς ὀγδοάδος, ὅτι ἀτε-
λεσιούργητοι αἱ κατὰ τὸν ὄγδοον μῆνα ὠδῖνες, ἠλιτόμηνοί πως
διὰ τοῦτο λεγόμεναι. ὅτι τοῦ τῶν Μουσῶν ἀριθμοῦ τὸ Εὐ-
τέρπη ὄνομα τῇ ὀγδοάδι ἐπιπρέπειν ἔλεγον, παρ' ὅσον εὔτρε-
πτος μάλιστα τῶν ἐντὸς δεκάδος, ἀρτιάκις ἄρτιος οὖσα καὶ

Ιάμβλιχος. De mysteriis Chap. 5, sec. 18, line 24

 477

ζωὴν μετιόντες, οἱ δὲ ἀπολυόμενοι μὲν τῶν ὑποδεες-

τέρων ἐπὶ δὲ τὰ ἀμείνονα μεθιστάμενοι.
 Τούτων δὴ οὖν οὕτω διῃρημένων, καὶ τὸ τοῖσδε ἑπό-
μενον εὔδηλον ἂν ὅτι μάλιστα γένοιτο. Οἱ μὲν γὰρ
ἐπιτροπευόμενοι κατὰ τὴν τῶν ὅλων φύσιν, καὶ αὐτοὶ
κατὰ φύσιν τὴν οἰκείαν ἑαυτῶν ζῶντες δυνάμεσί τε τῆς
φύσεως χρώμενοι, τὴν θρησκείαν ἐπιτηδεύουσι τῇ φύσει
πρόσφορον καὶ τοῖς κινουμένοις ὑπὸ τῆς φύσεως σώ-
μασι, τόπους τε καὶ ἀέρας καὶ ὕλην καὶ δυνάμεις τῆς
ὕλης, καὶ σώματα καὶ τὰς περὶ τοῖς σώμασιν ἕξεις καὶ
ποιότητας, κινήσεις τε τὰς προσηκούσας καὶ μεταβο-
λὰς τῶν ἐν γενέσει, καὶ τἄλλα τὰ ἐχόμενα τούτων ἐπι-
τηδεύοντες ἔν τε τοῖς ἄλλοις τῆς εὐσεβείας μορίοις καὶ
δὴ καὶ ἐν τῷ θυηπολικῷ μέρει. Οἱ δὲ κατὰ νοῦν μόνον
καὶ τὴν τοῦ νοῦ ζωὴν τὸν βίον διάγοντες, τῶν δὲ τῆς
φύσεως δεσμῶν ἀπολυθέντες, νοερὸν καὶ ἀσώματον
ἱερατικῆς θεσμὸν διαμελετῶσι περὶ πάντα τῆς θεουρ-
γίας τὰ μέρη. Οἱ δὲ μέσοι τούτων κατὰ τὰς διαφορὰς
τῆς μεταξὺ μεσότητος καὶ τὰς ὁδοὺς τῆς ἁγιστείας
διαφόρους διαπονοῦσιν,

Valerius Apsines Rhet., Ars rhetorica Page 331, line 17

πράγματος ἢ ἐξ ἀμφοῖν· ὁ δέ τοι θεῖος Βασιλικὸς κἀ-

κεῖνο προσέθηκεν, ὅτι δυοῖν θάτερον, ἢ ἐξ ἐννοίας τῶν
ἀκουόντων ἀντιπιπτούσης ἡμῖν, ἢ ἐξ ὑποκειμένου λαμ-
βάνομεν τὸ προοίμιον. ἐγὼ δὲ καὶ ταῦτα ἐπαινέσαιμ' ἂν
καὶ ἀποδεξαίμην· ἴσως δ' ἄν τι καὶ αὐτὸς συνεισενεγκεῖν
ὡς εἰς κοινὸν ἔρανον δυνηθείην, οὐκ ἀχρεῖον οὐδ' ἀνω-
φελές, ἀλλὰ δι' οὗ καὶ ἑτοιμότερον καὶ καιριώτερον λη-
ψόμεθα προοίμιον. πῶς οὖν ληψόμεθα ῥᾳδίως; ἐὰν τὰ
ὁμογενῆ διέλωμεν· ὁμογενῆ δὲ λέγω, ὅσα κατά τι συμ-
βεβηκὸς ὅμοιά ἐστιν ἀλλήλοις, οἷον ἢ κατὰ περίστασιν ἢ
κατὰ τὴν ἔκβασιν ἢ κατὰ τὰς ποιότητας τῶν προσώπων
ἢ κατὰ τρόπους ἢ κατ' ἄλλο τι· ἐν τούτοις οὖν εὑρόντες
ἔννοιαν τὴν κατὰ πάντων τῶν ὁμογενῶν ἁρμόττουσαν
οὕτως ἂν τὴν ἐφ' ἑκάστου ἁρμόττουσαν εἰσόμεθα.
 Ἔστι τοίνυν πρῶτον ἐκεῖνο θεώρημα ἐξ ἐπαίνου τῶν
ἀκουόντων. πότε οὖν αὐτῷ χρηστέον ἐπὶ ποίων ὁμογε-
νῶν προβλημάτων, ἐν οἷς ἂν πείσαντές τι τοὺς ἀκούον-
τας ἕτερον δεύτερον εἰσηγησόμεθα· ἐν τούτοις γὰρ ἁρ-
μόσει ἐπαινέσαι τοὺς ἀκούοντας ἐφ' οἷς ἤδη ἐπείσθησαν·
πρῶτον μὲν ἄξιον ὑμᾶς ἐπαινέσαι, ὦ ἄνδρες, ἀνθ' ὧν  
τοῖς τὰ βέλτιστα λέγουσιν ἡμῖν τὸν νοῦν προσέσχετε

Valerius Apsines Rhet., Ars rhetorica Page 376, line 1

παραδείγματος λύσις καὶ ἐκ διαφορᾶς, ὅ ἐστι τῆς μεθό-

 478

δου, ὡς ἐν τῷ κατὰ Μειδίου, ἐπλήγη, φησίν, ὁ πρόεδρος

ὑπὸ Πολυζήλου, ὅτι μὴ ὅμοιον τό τε Μειδίου εἰς ἐμὲ καὶ
τὸ Πολυζήλου εἰς πρόεδρον. πρῶτον ὁ τὸν πρόεδρον
πατάξας τρεῖς εἶχε προφάσεις, μέθην, ἔρωτα, ἄγνοιαν.
εὑρίσκεται δ' ἡ διαφορὰ ἢ κατὰ γνώμην, ὡς ἐνθάδε· ὁ
μὲν Πολύζηλος, φησί, διὰ μέθην τοῦτο ἔδρασε, Μειδίας
δὲ δι' ἔχθραν· ἢ κατὰ καιρόν· ὁ μὲν γάρ, φησίν, ἐν
δείπνῳ, ἐγὼ δὲ ἐν ἱερομηνίᾳ ἐτυπτόμην· ἢ κατὰ τόπον,
ὡς ἐνταῦθα, ὁ μέν γε ἐν οἰκίᾳ, φησίν, ἐτυπτήθη, ἐγὼ  
δ' ἐν ἱερῷ. ἢ κατὰ ποιότητα προσώπου, ὡς ἐν τῷ πρὸς
Λεπτίνην, Θηβαῖοι γὰρ φησὶν οὐδένα τιμῶσι, τοῦτο ἔλυ-
σεν ἐκ διαφορᾶς τῆς πρὸς ἕτερον· Θηβαῖοι γὰρ φησὶν
ἀπηνεῖς, ἡμεῖς δὲ φιλάνθρωποι καὶ δίκαιοι· ἢ ἐκ διαφο-
ρᾶς τῆς περὶ πολιτείαν ἢ δύναμιν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων.
 Γίνεται δὲ λύσις παραδείγματος καὶ ἐκ τοῦ παρεπο-
μένου, οἷον εἰ λέγειν δυνάμεθα, ὅτι οὐδ' ἐκείνοις ταῦτα
πράξασι συνήνεγκεν, ἀλλὰ τόδε αὐτοῖς συνέβη. γίνεται
δὲ λύσις παραδείγματος καὶ κατὰ ἀντιπαράστασιν ἐνδό-
ξου προσώπου, ὅταν ἢ παράδειγμα ἀντιθῶμεν, ἢ νόμον,
ὡς ἐν ἐκείνῳ ἐν τῷ κατ' Ἀνδροτίωνος “καὶ ἄλλαι γάρ,”

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.110, line 25

τες συνάψομεν καὶ τὴν τῶν πολεμίων νίκην τοῖς οἴκο-

θεν.
      
   
     

ΠΟΙΟΤΗΣ.

 Δεῖ πρῶτον παντὸς ζητήματος ἐπισκοπεῖν τὴν ποιό-

τητα· ποιότης δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ φανερῶν ἀξιωμάτων ὁμο-
λογουμένη περὶ τοῦ προσώπου ὑπόληψις· ὁρᾷν οὖν δεῖ
τὴν τοῦ κατηγόρου ὑπόληψιν καὶ ποιότητα· καὶ ταύτῃ
συμφώνους ποιεῖσθαι τοὺς λόγους· ἔξεστιν οὖν σκοπεῖν
περὶ τοῦ παρόντος ζητήματος, ὡς εὐσεβὴς ὁ κατήγορος·  
ἄδηλον γὰρ εἰ μεμύηται ἢ οὔ· τὴν γοῦν εὐσέβειαν δεῖ
διὰ τῆς κατηγορίας ὁρᾷν· ὅπου γὰρ νεύσαντος μόνου
τοῦ φεύγοντος τὴν κατηγορίαν πεποίηται, δηλονότι τὸ
φυλάττειν τὸν περὶ τῶν μυστηρίων νόμον, καὶ τὴν τε-
λετὴν περισπούδαστον ἐποιήσατο· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φεύ-
γων ἐστὶν εὐσεβής· μεμύηται γὰρ καὶ πρὸς τὴν ἐρώτησιν

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.110, line 27

 479

     
   

ΕΜΠΙΠΤΩΝ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ.

 Νόμος τὸν ἐξειπόντα τὰ μυστήρια τεθνάναι· ὄναρ τις θεασά-

μενος τὴν τελετὴν ἤρετό τινα τῶν μεμυημένων, εἰ ταῦτα εἴη, ἅπερ
ἑώρακεν· ἐπένευσεν καὶ κρίνεται ἀσεβείας.
      
     

ΠΟΙΟΤΗΣ.

 Δεῖ πρῶτον παντὸς ζητήματος ἐπισκοπεῖν τὴν ποιό-

τητα· ποιότης δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ φανερῶν ἀξιωμάτων ὁμο-
λογουμένη περὶ τοῦ προσώπου ὑπόληψις· ὁρᾷν οὖν δεῖ
τὴν τοῦ κατηγόρου ὑπόληψιν καὶ ποιότητα· καὶ ταύτῃ
συμφώνους ποιεῖσθαι τοὺς λόγους· ἔξεστιν οὖν σκοπεῖν
περὶ τοῦ παρόντος ζητήματος, ὡς εὐσεβὴς ὁ κατήγορος·  
ἄδηλον γὰρ εἰ μεμύηται ἢ οὔ· τὴν γοῦν εὐσέβειαν δεῖ
διὰ τῆς κατηγορίας ὁρᾷν· ὅπου γὰρ νεύσαντος μόνου
τοῦ φεύγοντος τὴν κατηγορίαν πεποίηται, δηλονότι τὸ
φυλάττειν τὸν περὶ τῶν μυστηρίων νόμον, καὶ τὴν τε-
λετὴν περισπούδαστον ἐποιήσατο· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φεύ-
γων ἐστὶν εὐσεβής· μεμύηται γὰρ καὶ πρὸς τὴν ἐρώτησιν
οὐδένα λόγον προήκατο· δεῖ οὖν ποιεῖσθαι τοὺς λόγους
ἀφορῶντα πρὸς τὴν ἀμφοτέρων ποιότητα· ὡς εὐσεβέστα

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.111, line 8

τὴν τοῦ κατηγόρου ὑπόληψιν καὶ ποιότητα· καὶ ταύτῃ

συμφώνους ποιεῖσθαι τοὺς λόγους· ἔξεστιν οὖν σκοπεῖν
περὶ τοῦ παρόντος ζητήματος, ὡς εὐσεβὴς ὁ κατήγορος·  
ἄδηλον γὰρ εἰ μεμύηται ἢ οὔ· τὴν γοῦν εὐσέβειαν δεῖ
διὰ τῆς κατηγορίας ὁρᾷν· ὅπου γὰρ νεύσαντος μόνου
τοῦ φεύγοντος τὴν κατηγορίαν πεποίηται, δηλονότι τὸ
φυλάττειν τὸν περὶ τῶν μυστηρίων νόμον, καὶ τὴν τε-
λετὴν περισπούδαστον ἐποιήσατο· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φεύ-
γων ἐστὶν εὐσεβής· μεμύηται γὰρ καὶ πρὸς τὴν ἐρώτησιν
οὐδένα λόγον προήκατο· δεῖ οὖν ποιεῖσθαι τοὺς λόγους
ἀφορῶντα πρὸς τὴν ἀμφοτέρων ποιότητα· ὡς εὐσεβέστα-
τοί τινές εἰσι καὶ πρὸς τὴν τελετὴν δεισιδαίμονες· ἐπι-
φορᾶς δὲ μεστὸς ὁ λόγος ἐστὶν οὐδαμοῦ κεχρημένων ἡ-
μῶν καταφορᾷ· διενήνοχε δὲ ταύτῃ, ὅτι ἐπιφορὰ μετὰ
τὴν ἀπόδειξιν τῆς ἀσεβείας τὴν καταδρομὴν ποιεῖται·
ἡ δὲ καταφορὰ καὶ προαποδείξεως κατατρέχει· τὸ γὰρ
ὁμολογούμενον ἀδίκημα ἢ ἀσέβημα τὴν καταφορὰν εὐ-
 480

θὺς ἀπαιτεῖ· ὡς καὶ Δημοσθένης ἐν τῷ κατὰ Μειδίου,

ὁμολογουμένης οὔσης τῆς ὕβρεως, εὐθὺς κατατρέχει·

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.115, line 14

πρὸς τὸ θεῖον συγγενὲς καὶ διὰ τὴν τελετὴν αἰρόμενος

προσδραμόντα μοι τὸν εὐτυχῆ τοῦτον νεανίσκον ὁρῶ,
καὶ συστήσας ὀλίγα τοῦ νεανίσκου τὸ πρόσωπον, ὡς εὐ-
τυχὲς, ὡς εὐπρόσωπον, ὡς εὐσεβὲς, τοιοῦτον ἔργον θεα-
σάμενον. εἶτα λέγε τὸ ὄναρ ἀσφαλιζόμενος· μή τι τῶν
ἀποῤῥήτων ἐξείπῃς διὰ τοῦ ὀνείρου· εἶτα καὶ διηγήσατο,
εἶτα ἐπὶ τούτοις ἐγὼ μόνον ἐπινεύσας κρίνομαι, μὴ φθεγ-
ξάμενος, μὴ λόγον εἰπὼν, μὴ σχήματι δηλώσας τὴν τε-
λετὴν, καὶ τὰ τοιαῦτα. ἐκτείνειν γὰρ ἐφ' ὅσον βούλει
δυνήσῃ, καὶ πρὸς τὴν κατηγορίαν ὁρῶν καὶ πρὸς τὴν ποι-
ότητα καὶ πρὸς τὰς θέας· καὶ ὅλως ἂν θέλῃς τοιαῦτα
ἐγκαταμῖξαι τῇ καταστάσει, εἰς ταῦτα ἀφορῶν, σχήσεις
πολλὴν εὐπορίαν· μετὰ τὴν κατάστασιν θήσεις τὸν νό-
μον οὕτως· ἀλλὰ παρέβης τὸν νόμον ἐπινεύσας, φησὶ,
πρὸς τὴν ἐρώτησιν· λύσεις ἀπὸ τοῦ ἄλλου ὅρου τοῦ ἀν-
θορισμοῦ τοῖς λείπουσι χρώμενος· αὐτὰ δὲ μόνα καλῶς
τεθέντα δεῖ λέγειν τὰ ἐλλείποντα, καὶ μηδὲν ἔξωθεν πε-
ριεργάζεσθαι· ξηρὸς γὰρ ὢν παντάπασιν ὁ ὅρος, καὶ ἐν-
θυμημάτων καὶ λογισμῶν ἔστιν ἐνδεής· πλὴν εἰ μή τις
ἀπὸ παραδειγμάτων ἕκαστον τῶν κεφαλαίων ἐκτεῖναι θε-
λήσειε· τὴν γὰρ εὐπορίαν τῶν λόγων ἐν ταύτῃ τῇ στάσει

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.123, line 19

μένοις, οἷον εἰ λέγοις, νῦν θαῤῥῶ καὶ τῆς κατ' Ἐλευσῖνα

μείζονα ταύτην προσειπεῖν τελετῆς· νῦν ὄντως οὗτος
ἡμῶν αὐτῶν ἐντελέστερος, αὐτοῖς τοῖς ἀρχηγέταις τῆς
τελετῆς μυσταγωγοῖς σεμνυνόμενος· εἶτα ὅτι βελτίων ἡ
παρὰ τῶν θεῶν τελετὴ κατασκεύασον οὕτω· εἰ γὰρ τὸ
σφάλλεσθαι μᾶλλον ἢ κατορθοῦσθαι τῆς ἀνθρωπίνης
οὐκ ἀλλότριον φύσεως· οἱ δὲ κρείττους ἀεὶ πρὸς τὸ
πταίειν οὐκ εὔκολοι· βελτίους ἄρα οἱ παρὰ τούτων με-
μυημένοι τῶν οὐκ ἀκριβῶς ἐπισταμένων τὰ τῆς Ἐλευσῖνος
ἀπόῤῥητα. ΕΠΙΛΟΓΩι. Οἱ δ' ἐπίλογοι ἀνέχουσι ποιό-
τητα· αὐτὰ τὰ μυστήρια διατυπώσεις γὰρ καὶ ἐρεῖς, οὐ-
δὲν ἀποκαλύπτων ὁμοίως τῶν μυστικῶν· οἷον, καιρὸς
λοιπὸν, ἄνδρες δικασταὶ, τὸν ἄνθρωπον ἄγειν ἐπὶ τῆς
Ἐλευσῖνος ἀπόῤῥητον τελετὴν, καὶ διδάσκειν ἃ παρὰ τῶν
θεῶν δι' αἰνιγμάτων μεμάθηκεν· εἶτα ἀποστρέψας τὸν
λόγον ἐρεῖς· ἂν εἰσέλθῃς εἴσω τῶν ἀνακτόρων, ἐπ' αὐτῆς
τῆς τελετῆς σοι τῶν ἐνυπνίων γενήσομαι ἐξηγητὴς,
διδάξω λόγῳ λοιπὸν οὐκ ἔτι νεύματι τὰ μυστήρια, ἂν
δᾳδουχίαν θεάσωμαι καὶ σχῆμά τι περὶ τοῦ ἀδελφοῦ
 481

Σωπάτερ. ., Διαίρεσις ζητημάτων Vol. 8, p.366, line 13

ταῦτα τῇ συνεμπιπτούσῃ στάσει χρήσῃ πρὸς τὴν διαίρε-

σιν· ὥσπερ ἐνταῦθά ἐστι συνεζευγμένη πραγματική. τίς
γὰρ μᾶλλον ὀφείλει λαβεῖν, ἐστὶ τὸ ζητούμενον, πότερον
ὁ ἀγχιστεὺς ἢ ὁ λυτρωσάμενος. Ἡ κατάστασις ἀπὸ γνώ-
μης ἐστὶ τοῦ πατρός· ὅτι εἰδὼς ὅπως εἰμὶ εὔνους αὐτῷ
ἐγὼ, ἐκήρυξε τῷ λυτρωσαμένῳ δώσειν· τὴν γὰρ γνώμην
ἐρεῖς. τίνος ἕνεκα ὁ πατὴρ περὶ τῶν λύτρων οὐκ ἐδή-
λωσεν· ἢ οὕτως· ἔχει δὲ ἡ κατάστασις τοῦ λυτρωσαμέ-
νου τὴν σπουδὴν τὴν ἄνωθεν, καὶ τὴν πρὸς τὸν πατέρα
τῆς κόρης διάθεσιν· ταύτην γὰρ δίδωσιν αὐτῷ τὴν ποιό-
τητα τὸ τὴν κόρην λυτρώσασθαι. διὸ καὶ τὴν ἄνωθεν
πρὸς αὐτὸν φιλίαν ἐρεῖς, καὶ τὴν λανθάνουσαν πρὸς
τὴν κόρην διάθεσιν· εἶτα τὴν ἀποδημίαν μετ' αὐτῆς τοῦ
πατρὸς, καὶ τὴν ὑπὸ τοῖς λῃσταῖς ἅλωσιν· εἶτα τὴν πρὸς
τὴν λύσιν τοῦ πατρὸς προτροπὴν καὶ τὴν ἐπαγγελίαν
τοῦ γάμου. ἐν οἷς καὶ πλάσεις, καὶ ἠθοποιΐαι ἐρωτικαὶ,
καὶ τὰ τοιαῦτα. εἶτα ἐρεῖς, ὅτι ἐπεδήμησα καταφρονή-
σας τοῦ μισθοῦ· εἶτα τεθνηκότα τὸν πατέρα εὗρον· ἐν
οἷς καὶ πάθη κινήσεις τινά· εἶτα ὅτι ἐλυτρωσάμην τὴν
κόρην, ἐν ᾗ καὶ ἠθοποιΐαι πρὸς τοὺς λῃστὰς προτρεπτικαὶ
τοῦ ἀφεῖναι τὴν κόρην. εἶτα ὅτι ἐπανήγαγον, καὶ λαβὼν

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.30, line 30

δόναι τοὺς ξένους, ἢ πωλεῖσθαι τοὺς ἀποστατοῦντας

τῶν ξένων· ἀλλ' ἐπειδὴ νόμῳ κεκύρωται, μελετῶντες
ἐξετάζομεν αὐτὸ ὡς δίκαιον· τὸ δὲ νομισθέντος, νόμῳ
ὁρισθέντος· καλοῦ ἢ δικαίου ἢ συμφέροντος·
τρεῖς εἰσιν αἱ πρῶται παντὸς πράγματις ζητήσεις, ὕπαρ-
ξις, ἰδιότης, ποιότης, καὶ ἡ μὲν ὕπαρξις ποιεῖ τὸν στο-
χασμὸν, ἡ δὲ ἰδιότης τὸν ὅρον, ἡ δὲ ποιότης τὰς λοι-
πὰς στάσεις· ἐν γὰρ τῷ στοχασμῷ αὐτὸ τοῦτο, εἰ ὑπῆρ-
ξεν ἢ εἰ ὑπάρξει ζητοῦμεν, ἐν δὲ τῷ ὅρῳ τὸ ἴδιον τοῦ
πράγματος, ὅπως τὸ ὄνομα ὁρισθῇ τοῦ πραχθέντος·
αἱ δὲ λοιπαὶ στάσεις ἔχουσι τὴν ποιότητα. Ἐζήτηται
οὖν ἐνταῦθα, πῶς φησιν τὴν ἀμφισβήτησιν εἶναι περὶ
δικαίου ἢ καλοῦ ἢ συμφέροντος· τὸ γὰρ δίκαιον τῆς
ποιότητός ἐστιν ἢ δίκαιον ἢ ἄδικον, καὶ τὸ καλὸν ἢ  
κακὸν πάλιν ὁμοίως τῆς ποιότητος· καὶ εἰ συμφέρον ἢ
ἀσύμφορον τῆς ποιότητος· ἐξέπεσεν οὖν ὁ στοχασμὸς
καὶ ὁ ὅρος· οὐδεμία γὰρ τούτων τῶν στάσεων περὶ δι-
καίου ἢ καλοῦ ἢ συμφέροντος ζήτησις, ἀλλ' ἐν μὲν τῷ
στοχασμῷ περὶ ὑπάρξεως, ἐν δὲ τῷ ὅρῳ περὶ τῆς ἰδιό-
 482

τητος· οὐ γὰρ ζητοῦμεν, εἰ πονηρὸν ἢ καλὸν τὸ τυπτῆ-

σαι Δημοσθένην, ἀλλ' εἰ τὸ τυπτῆσαι Δημοσθένην ἴδιον

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam Vol. 5, p.47, line 31

τες περὶ πάντων ἐννοίας ἔχομεν τῶν προσώπων.

 Ταυτὶ δὲ δῆλον μὲν, ὡς καὶ καθ' ἓν ἐμπί-
πτει τοῖς ζητήμασι καὶ κατὰ πλείονα. διελὼν
τὴν τῶν προσώπων ποιότητα ἐδίδαξεν, ὡς οὐκ ἀναγκαῖον
ἰδίᾳ ἑκάστην ἐξετάζεσθαι, ἀλλ' ἔστιν ὅτε καὶ πλείονες
ποιότητες εὑρίσκονται κατὰ ταὐτὸν καὶ ἀφορμαὶ καὶ μία,
ὅτι καὶ τὸ μὲν παράδειγμα ὁ αὐτὸς εἴρηκεν, αὐτίκα ὁ
Δημοσθένης καὶ πατὴρ ἦν καὶ ῥήτωρ καὶ στρα-
τηγός· ἐπὶ τῶν κυρίων ἁρμόζουσι καὶ ὡμολόγηται τὰ
ὡρισμένα καὶ κύρια πλείονας ἔχειν ποιότητας· κἂν γὰρ  
Αἰσχίνην λάβῃς καὶ ἁπλοῦν πρὸς ῥητορικόν· ῥήτωρ γὰρ
καὶ πρέσβυς, κἂν ἐθέλῃς εἰπεῖν διαβεβλημένον ὡς προ-
δότην καὶ ἕκαστον ἁπλῶς τῶν κυρίων προσώπων πλείο-
να ἔχει· ἔστι δὲ καὶ ἐκτὸς τῶν κυρίων εὑρεῖν ἐν ἑνὶ προσώ-
πῳ πλείονας ποιότητας· αὐτίκα ἢν λέγοιμεν, ὅτι τρισαρι-
στεὺς τὸν υἱὸν ἑταιροῦντα ἀπέσφαξε, καὶ κρίνεται φονεὺς
τρισαριστεύς· ἐνταῦθα οὖν καὶ ἁπλοῦν προσηγορικόν ἐστι
καὶ πρός τι, πατὴρ γάρ· ὥστε οὐ μόνον κατὰ μίαν ἑκά-
στην, ἀλλὰ καὶ κατὰ πλείονας ἀνάγκη ἐμπίπτειν τὰς
ποιότητας τῶν προσώπων.

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.159, line 24

ἐκεῖνος λέγῃ μοιχὸν ἀνῃρηκέναι, ἐπ' ἐξουσίαν καταφεύ-

γει, καὶ δι' ἐκείνου πρῶτον ἀναιρεθῆναι τὴν ἐξουσίαν
τῷ μεταληπτικῷ, τῷ λέγειν ὅτι οὐκ ἐξῆν σοι αὐτὸν ἀνε-
λεῖν οὐκ ἀκριβῆ μοιχὸν ὄντα· ὅθεν ἀναφύεται τὸ ὁρι-
κὸν ἐνθύμημα μόνον οἰκεῖον τῆς στάσεως· ἐν τοῖς περὶ
τῶν προσώπων τὰ παρακολουθοῦντα σκεψάμενοι αὐτὸς
μὲν τὴν τῶν προσώπων διαφορὰν διηγούμενος οὐδαμοῦ
τὴν ἑκάστου ποιότητα τῶν προσώπων εἴρηκεν, ἀλλὰ μίαν
πάντων ἔστησε τὴν τῶν ἐγκωμιαστικῶν ἐξέτασιν· ἡμεῖς
δὲ φθάσαντες εἰρήκαμεν τοῖς ἐπεσκεμμένοις ἐκεῖνα εὐχε-
ρὲς τὴν ἑκάστου προσώπου ποιότητα τιθέναι.
 Ὥσπερ δὲ στοχασμῶν εἴδη πλείονα, οὕτω
καὶ ὅρου· τινὲς τῶν τεχνικῶν τρία γένη καὶ εἴδη λόγου
λέγουσιν, τὸ κατὰ φύσιν, τὸ κατὰ τρόπον, τὸ κατὰ
κρίσιν. καὶ τοῦ μὲν κατὰ φύσιν τιθέασι παράδειγμα·
νόμος τὸν σεσινωμένον μὴ ἱερᾶσθαι· μὴ γελῶν τις κω-
λύεται, ἐνταῦθα γὰρ ἡ ζήτησις, εἰ τοῦτο σῖνος, ὃ κα-
τὰ φύσιν γίνεται· τοῦ δὲ κατὰ τρόπον τιθέασι παρά-
δειγμα τὸν πλούσιον τὸν ἐπανατεινόμενον λέγοντες, εἰ
 483

οὗτος ὁ τρόπος πληγαί· τοῦ δὲ κατὰ κρίσιν, τούς τε  

κατὰ αἴτησιν, καὶ τοὺς κατὰ ἀμφισβήτησιν,

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.160, line 2

 Ὥσπερ δὲ στοχασμῶν εἴδη πλείονα, οὕτω

καὶ ὅρου· τινὲς τῶν τεχνικῶν τρία γένη καὶ εἴδη λόγου
λέγουσιν, τὸ κατὰ φύσιν, τὸ κατὰ τρόπον, τὸ κατὰ
κρίσιν. καὶ τοῦ μὲν κατὰ φύσιν τιθέασι παράδειγμα·
νόμος τὸν σεσινωμένον μὴ ἱερᾶσθαι· μὴ γελῶν τις κω-
λύεται, ἐνταῦθα γὰρ ἡ ζήτησις, εἰ τοῦτο σῖνος, ὃ κα-
τὰ φύσιν γίνεται· τοῦ δὲ κατὰ τρόπον τιθέασι παρά-
δειγμα τὸν πλούσιον τὸν ἐπανατεινόμενον λέγοντες, εἰ
οὗτος ὁ τρόπος πληγαί· τοῦ δὲ κατὰ κρίσιν, τούς τε  
κατὰ αἴτησιν, καὶ τοὺς κατὰ ἀμφισβήτησιν, λανθάνου-
σι δὲ αὑτοὺς οὐκ εἴδη ὅρων ἀλλὰ ποιότητας λέγοντες.
διαφέρει δὲ εἶδος ποιότητος τούτῳ, τῷ τὸ μὲν εἶδος
διάφορον δέχεσθαι διαίρεσιν, τὴν δὲ ποιότητα λόγων
αἰτίας μηνυτικὴν εἶναι. ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ στοχασμῷ τὰ
εἴδη διάφορον ἔχει τὴν διαίρεσιν καὶ πρὸς ἑαυτὰ, καὶ
ἄλλως προκατασκευαζόμενος, ἄλλως ἐμπίπτων, οὕτω δὴ
καὶ ἐν ὅρῳ, ἐνταῦθα δὲ οὔτε ὁ κατὰ τρόπον ὅρος οὔτε
ὁ κατὰ φύσιν διάφορον πρὸς ἑαυτοὺς τὴν διαίρεσιν ἔ-
χουσιν· ἄλλως τε καὶ τὸ κατὰ φύσιν ἀντιλήψει μᾶλλον
ἁρμόζει ἢ ὅρῳ· ταῦτα μὲν οὖν ἐῶμεν· ἃ δέ ἐστιν ἀκρι-
βῶς ὅρων ἐροῦμεν. γενικώτατα μὲν οὖν τρία εἴδη ὅρων

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.160, line 4

λέγουσιν, τὸ κατὰ φύσιν, τὸ κατὰ τρόπον, τὸ κατὰ

κρίσιν. καὶ τοῦ μὲν κατὰ φύσιν τιθέασι παράδειγμα·
νόμος τὸν σεσινωμένον μὴ ἱερᾶσθαι· μὴ γελῶν τις κω-
λύεται, ἐνταῦθα γὰρ ἡ ζήτησις, εἰ τοῦτο σῖνος, ὃ κα-
τὰ φύσιν γίνεται· τοῦ δὲ κατὰ τρόπον τιθέασι παρά-
δειγμα τὸν πλούσιον τὸν ἐπανατεινόμενον λέγοντες, εἰ
οὗτος ὁ τρόπος πληγαί· τοῦ δὲ κατὰ κρίσιν, τούς τε  
κατὰ αἴτησιν, καὶ τοὺς κατὰ ἀμφισβήτησιν, λανθάνου-
σι δὲ αὑτοὺς οὐκ εἴδη ὅρων ἀλλὰ ποιότητας λέγοντες.
διαφέρει δὲ εἶδος ποιότητος τούτῳ, τῷ τὸ μὲν εἶδος
διάφορον δέχεσθαι διαίρεσιν, τὴν δὲ ποιότητα λόγων
αἰτίας μηνυτικὴν εἶναι. ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ στοχασμῷ τὰ
εἴδη διάφορον ἔχει τὴν διαίρεσιν καὶ πρὸς ἑαυτὰ, καὶ
ἄλλως προκατασκευαζόμενος, ἄλλως ἐμπίπτων, οὕτω δὴ
καὶ ἐν ὅρῳ, ἐνταῦθα δὲ οὔτε ὁ κατὰ τρόπον ὅρος οὔτε
ὁ κατὰ φύσιν διάφορον πρὸς ἑαυτοὺς τὴν διαίρεσιν ἔ-
 484

χουσιν· ἄλλως τε καὶ τὸ κατὰ φύσιν ἀντιλήψει μᾶλλον

ἁρμόζει ἢ ὅρῳ· ταῦτα μὲν οὖν ἐῶμεν· ἃ δέ ἐστιν ἀκρι-
βῶς ὅρων ἐροῦμεν. γενικώτατα μὲν οὖν τρία εἴδη ὅρων
ἐστὶν, ὅ τε κατὰ κρίσιν, καὶ ὁ κατὰ ἀμφισβήτησιν καὶ
ὁ κατὰ ἀξίωσιν· τὸ μὲν οὖν κατὰ ἀξίωσιν ἄτμητόν ἐστι

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.163, line 12

ται τὸ κεφάλαιον. ἡ τῶν ἐλέγχων ἀπαίτησις διάφορον

ἔχει τὴν ἐργασίαν πρὸς τὸ παραγραφικὸν καὶ τὴν ἐχο-
μένην βούλησιν καὶ δύναμιν, καὶ τὸ πρός τι διάφορον
ἔχει τὴν κατασκευὴν, πρός τε τὸν ἀνθορισμὸν καὶ τὴν
πηλικότητα· ἐνταῦθα δέ ἐστι μία διαφορὰ κατασκευα-
ζομένη, ἀλλ' ἐνθυμήματά ἐστι μόνα τὸ διαλλάττον, καὶ
τοῦτο οὐκ ἐν ἑνὶ τόπῳ κείμενον, ἀλλὰ καθολικόν· πῶς
οὖν κεφάλαιον ἐρεῖ τοῦτο Ἑρμογένης καὶ οὐ μᾶλλον εἶ-
δος λόγου· τὸ γὰρ εἶδός ἐστι μόνον τὸ διαλλάττον, καὶ
διάφορον ποιότητα ἐνθυμημάτων παρέχον, κεφάλαιον
δὲ οὐκ ἔστι.
 

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.163, line 25
      
    

Περὶ ἀντιλήψεως.

 Ἐζήτηται, τί δήποτε ἐν μὲν τῇ μεθόδῳ πρώτην

ἔταξε τὴν πραγματικὴν, ἐν δὲ τῇ τῶν στάσεων διαιρέ-
σει τὰς δικαιολογικὰς πρώτας· καὶ λέγομεν, ὅτι ἐκεῖ
μὲν τὸν κανόνα καὶ τὴν μέθοδον τοῦ τὰς στάσεις εὑ-
ρεῖν ὑποτιθεὶς, εἰκότως πρότερον ἔταξε τὴν πραγματικὴν,
ἅτε μονοειδῆ τινα οὖσαν· διαιρῶν γὰρ τὴν ποιότητα εἴς
τε τὸ γεγενημένον καὶ μέλλον, καὶ ὑποτιθεὶς τὸ μέλλον
ἔχειν τὴν πραγματικὴν, εἰκότως αὐτὴν προέταξε μίαν τι-
νὰ οὖσαν τοῦ μέλλοντος, καὶ ἐφεξῆς τὰς τοῦ παρεληλυ-
θότος πάσας· ἐνταῦθα δὲ ἐπειδὴ ἀντίληψις καὶ ἀντιθε-
τικαὶ, αἵπερ εἰσὶ τῆς δικαιολογίας, πλείστην ἔχουσι κοι-
νωνίαν πρὸς τὸν ὅρον, καθὼς καὶ ἀνωτέρω ἐμηνύσαμεν,
καὶ τὰ κεφάλαια ταῦτά ἐστιν, εἰκότως περὶ τοῦ ὅρου  
διεξελθὼν δευτέραν ἡμῖν τάττει τὴν ἀντίληψιν, πρώτην
οὖσαν τῆς δικαιολογίας.

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.180, line 7
 485

συγγνώμης ἀπὸ τῆς μεταστάσεως ἐπηγγείλατο ἀκριβεστέ-

ραν ἐν τῇ διαιρέσει διαφορὰν εἰπεῖν, ἣν ἐνταῦθα τίθησι
μὴ καταδεχόμενος αὐτὴν εἶναι ἀληθῆ, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ
ἀκολουθῶν ἁμαρτήματι.  
   

Περὶ πραγματικῆς.

 Ζητοῦσί τινες, τί δήποτε ἐν μὲν τῇ μεθόδῳ τῶν στά-

σεων πρώτην ἔταξε τὴν πραγματικὴν, ἐν δὲ τῇ διαιρέσει
μετὰ τὰς δικαιολογικὰς, καὶ ἔστιν ἄξιον αἰτίας τὸ ζητού-
μενον· ἐροῦμεν, ὅτι ἐκεῖ μὲν κατὰ τὴν ἀκολουθίαν τῆς δι-
δασκαλίας ἐχρήσατο κατὰ τὴν ἀνάγκην τῆς τέχνης· ἐπει-
δὴ γὰρ τὴν ποιότητα εἰς δύο ἔτεμεν, τό τε μέλλον καὶ
τὸ παρεληλυθὸς, καὶ τὸ μὲν μέλλον ἄτμητον εἶναι λέγει,
ὅ ἐστι τῆς πραγματικῆς, τὸ δὲ παρεληλυθὸς εἰς πλείονα
τέμνεται, ἀναγκαῖον ἦν τὸ ἄτμητον καὶ μονοειδὲς προ-
τάξαι τῶν τεμνομένων καὶ ἀκολουθίαν ἐχόντων, ἐν δὲ τῇ
διαιρέσει δεύτερα τετάχθαι, ὅτι αἱ πέντε, ἥ τε ἀντίληψις
καὶ αἱ τέσσαρες ἀντιθετικαὶ, τὰ αὐτὰ κεφάλαια ἔχουσι
τῷ ὅρῳ μόνῳ ἐναλλαγῆς τινος γενομένης. διαλαβόντι οὖν
αὐτῷ περὶ ὅρου ἀναγκαῖον πάσας τὰς στάσεις εἰπεῖν, τὰς
τὰ αὐτὰ κεφάλαια ἐχούσας, ἡ γὰρ πραγματικὴ διάφορα
πάντη κεφάλαια παρ' αὐτὰς ἔχει· ἢ ὅτι αἱ πέντε ὥσπερ

Σωπάτερ. ., Scholia ad Hermogenis status seu artem rhetoricam

Vol. 5, p.200, line 23

λὰ τὸ μὴ δεῖν ἐπὶ τούτοις δοθῆναι· αὕτη οὖν ἡ αἰτία

καὶ ἡ διαφορά. τινὲς δὲ νομίζουσι μηδέποτε εἶναι ῥητὸν
καὶ διάνοιαν κατὰ ἀξίωσιν, ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα τὸν αἰ-
τοῦντα κατηγόρου τάξιν ἔχοντα τὸ πρῶτον λέγειν· ὥσπερ
γὰρ ὁ κατήγορος πανταχοῦ πρῶτον λέγει, οὕτω καὶ ἐν-
ταῦθα πρῶτον λέγει ὁ πεπηρωμένος, καὶ εἰκότως τῷ ῥη-
τῷ κέχρηται,  – ἀγνοήσαντες καθόλου ἐκεῖνον τὸν λό-
γον, ὅτι ὁ αἰτῶν φεύγοντος ἔχει τάξιν καὶ ἐν ὅρῳ καὶ
ἐν πραγματικῇ, ὁ γὰρ ἐναντιούμενος ἀνατρέπων τὸ “δεῖ
δοθῆναι” τήν τε τοῦ λοιδορεῖν ἐξουσίαν ἔχει καὶ τὴν τοῦ
κατηγόρου ποιότητα ὑποκρίνεται· σπανία δέ τις εὑρεθείη
στάσις ῥητοῦ καὶ διανοίας, διπλῆ δοκοῦσα εἶναι, ἧς ἐστι
τὸ παράδειγμα τοῦτο· νόμος τῷ τυράννῳ συναναιρεῖσθαι
τὴν γυναῖκα· ἀπέκειτο κατά τινος γραφὴ τυραννίδος ἐπι-
θέσεως, πολέμου καταλαβόντος ὅπλα λαβὼν ἠρίστευσεν,
ἀριστεύσας ἀξιοῖ πρὸς γάμον ἑλεῖν τοῦ κατηγόρου τὴν
θυγατέρα· ἐνταῦθα γὰρ διπλῆ τίς ἐστι ζήτησις τῶν δύο
ῥητῶν, τοῦ μὲν πατρὸς λέγοντος, ὅτι οὐ δωρεὰ αὕτη
ἐστὶν, ἀλλὰ τιμωρία· τοῦ δὲ ἐλέγχοντος αὐτὸν, “καὶ
 486

ἀνάγκη τοῦ καθυφεῖναί με τὴν γραφήν·” ἐκείνου δὲ

λέγοντος, ὅτι οὒ, ἀλλ' ἐπίδειξις τοῦ μὴ θέλειν με

Theon Math., Commentaria in Ptolemaei syntaxin mathematicam i-iv

Page 322, line 23

τες αὐτοῦ καὶ τὸ μῆκος ὃ ἔτι ἦν ὑπολειπόμενον ἵν' εἰς τὸ πάντη ἁπλοῦν
καὶ ἀμέγεθες ἔλθωμεν.
 Θεολογία μὲν οὖν διὰ τὴν κίνησιν, τὸ δὲ φυσικὸν εἶδος διὰ τὴν ὕλην
ὑπέστη. ἔχει γὰρ τὸ φυσικὸν περὶ τὴν ἀεὶ κινουμένην καὶ μεταβάλλουσαν
ποιότητα οἷον τὸ λευκὸν τὸ θερμὸν τὸ γλυκὺ τὸ ἁπαλόν, ἃ δῆλον ὅτι οὐ
μένει ἐπὶ τῶν αὐτῶν ποιοτήτων. τὸ δὲ μὴ μένειν παρὰ τὴν ὕλην ἂν εἴη.
στάσεως γὰρ μᾶλλον καὶ μονῆς τὸ εἶδος αἴτιον ἀλλ' οὐ ῥύσεως. διὸ τῆς
φυσικῆς ἡ ὕλη αἰτία.
 Ἡ δὲ μαθηματικὴ διὰ τὸ εἶδος ὑπέστη. περὶ γὰρ τοῦτό φησιν αὐτὴν καὶ
τὴν τούτου ποιότητα ἔχειν «ἔτι τε τὰς μεταβατικὰς κινήσεις.» εἶδος
δ' ἂν λέγοι τὸ πέρας καὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ποιότητα δὲ εἴδους τὸ σχῆμα,
οἷον τὸ τρίγωνον καὶ τετράγωνον. σκοπεῖσθαι δ' αὐτὴν καὶ περὶ πηλικό-
τητος δηλονότι ὡς τὴν μετρικὴν καὶ περὶ ποσότητος ὡς τὴν ἀριθμητικὴν
ἀλλὰ καὶ περὶ τόπου καὶ χρόνου ὡς τὴν ἀστρονομικήν, ὅτι καὶ ποῦ ὁ ἀστὴρ  
καὶ ἐν πόσῳ χρόνῳ ἀποκαθίσταται καταλαμβάνει. καὶ δὴ εἶναι ταύτην
τὴν μαθηματικὴν ὥσπερ ἐν μέσῳ τῆς τε φυσικῆς καὶ τῆς θεολογικῆς.
τούτων γὰρ τὸ μὲν αἰσθήσεως ὡς τὸ φυσικὸν χρῄζειν πρὸς τὸ κατανοη-
θῆναι, τὸ δὲ νοῦ, ὡς τὸ θεολογικόν, τὴν δὲ δύνασθαι καὶ δι' αἰσθήσεως καὶ
ἄνευ ταύτης νοεῖσθαι. ἔτι καὶ ταύτην «πᾶσι τοῖς οὖσι συμβεβηκέναι,
»καὶ θνητοῖς καὶ ἀθανάτοις»· πάντα γὰρ πέρατα καὶ σχήματα ἔχειν τὰ ὄντα,

Theon Math., Commentaria in Ptolemaei syntaxin mathematicam i-iv

Page 322, line 24

τες αὐτοῦ καὶ τὸ μῆκος ὃ ἔτι ἦν ὑπολειπόμενον ἵν' εἰς τὸ πάντη ἁπλοῦν
καὶ ἀμέγεθες ἔλθωμεν.
 Θεολογία μὲν οὖν διὰ τὴν κίνησιν, τὸ δὲ φυσικὸν εἶδος διὰ τὴν ὕλην
ὑπέστη. ἔχει γὰρ τὸ φυσικὸν περὶ τὴν ἀεὶ κινουμένην καὶ μεταβάλλουσαν
ποιότητα οἷον τὸ λευκὸν τὸ θερμὸν τὸ γλυκὺ τὸ ἁπαλόν, ἃ δῆλον ὅτι οὐ
μένει ἐπὶ τῶν αὐτῶν ποιοτήτων. τὸ δὲ μὴ μένειν παρὰ τὴν ὕλην ἂν εἴη.
στάσεως γὰρ μᾶλλον καὶ μονῆς τὸ εἶδος αἴτιον ἀλλ' οὐ ῥύσεως. διὸ τῆς
φυσικῆς ἡ ὕλη αἰτία.
 Ἡ δὲ μαθηματικὴ διὰ τὸ εἶδος ὑπέστη. περὶ γὰρ τοῦτό φησιν αὐτὴν καὶ
τὴν τούτου ποιότητα ἔχειν «ἔτι τε τὰς μεταβατικὰς κινήσεις.» εἶδος
δ' ἂν λέγοι τὸ πέρας καὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ποιότητα δὲ εἴδους τὸ σχῆμα,
οἷον τὸ τρίγωνον καὶ τετράγωνον. σκοπεῖσθαι δ' αὐτὴν καὶ περὶ πηλικό-
τητος δηλονότι ὡς τὴν μετρικὴν καὶ περὶ ποσότητος ὡς τὴν ἀριθμητικὴν
ἀλλὰ καὶ περὶ τόπου καὶ χρόνου ὡς τὴν ἀστρονομικήν, ὅτι καὶ ποῦ ὁ ἀστὴρ  
 487

καὶ ἐν πόσῳ χρόνῳ ἀποκαθίσταται καταλαμβάνει. καὶ δὴ εἶναι ταύτην

τὴν μαθηματικὴν ὥσπερ ἐν μέσῳ τῆς τε φυσικῆς καὶ τῆς θεολογικῆς.
τούτων γὰρ τὸ μὲν αἰσθήσεως ὡς τὸ φυσικὸν χρῄζειν πρὸς τὸ κατανοη-
θῆναι, τὸ δὲ νοῦ, ὡς τὸ θεολογικόν, τὴν δὲ δύνασθαι καὶ δι' αἰσθήσεως καὶ
ἄνευ ταύτης νοεῖσθαι. ἔτι καὶ ταύτην «πᾶσι τοῖς οὖσι συμβεβηκέναι,

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.96, line 19

ἀφωρισμένου τινὸς καὶ ἑνὸς δηλωτικόν· τί γὰρ μᾶλλον τὸν Σωκράτην ἐδή-
λωσα ἄνθρωπον εἰπὼν ἢ τὸν Πλάτωνα; ὁμοίως δέ, κἂν τὸ ζῷον εἴπω,
οὐδὲν μᾶλλον ἀκούεται ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύτης ἄνθρωπος ἢ ἵππος ἢ βοῦς
ἢ κύων ἤ τι τῶν ἄλλων ζῴων. οὐκ ἐφαρμόζει οὖν ἐπὶ τῶν δευτέρων
οὐσιῶν τὸ τόδε ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τοιόνδε.
 {Ἐ.} Τί οὖν ἐστιν ὃ ἔφη· οὐχ ἁπλῶς δὲ τὸ ποιὸν σημαίνει ὁ ἄν-
θρωπος καὶ τὸ ζῷον ὥσπερ τὸ λευκόν, ἀλλὰ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν
ἀφορίζει· ποιὰν γάρ τινα οὐσίαν σημαίνει; καὶ γὰρ τὸ λευκὸν καὶ
τὸ μέλαν καὶ ὅσαι εἰσὶ ποιότητες περὶ οὐσίαν ἀφορίζουσι τὸ ποιόν· οὐ γὰρ
ἄνευ οὐσίας δύνανται εἶναι, ἀλλ' ἐν αὐτῇ εἰσιν.
 {Ἀ.} Λέγει δὲ ὅτι οὐχ ἁπλῶς ποιότητα παρίστησιν ὁ ἄνθρωπος ἀλλὰ
δύο τινὰ τοὐλάχιστον· οὐσιώδη γὰρ ποιότητα καὶ κοινότητα τῶν ὑποβε-
βλημένων οὐσιῶν δηλοῖ. τὸ δὲ λευκὸν οὔτε οὐσιώδη ποιότητα παρίστησιν
οὔτε ἀνθρώπου οὔτε βοὸς οὔτε λίθου οὔτε ἄλλης οὐδεμιᾶς οὐσίας κοινότητα
ἔτι τὸ συνωνύμως τὰ ὑπ' αὐτῶν κατηγορεῖσθαι· ἀλλ' οὐ πάσαις
ὑπάρχει ταῖς οὐσίαις τοῦτο· αἱ γὰρ ἄτομοι κατ' οὐδενὸς κατηγοροῦνται. ἴδιον
δέ ἐστιν τὸ μόνῳ καὶ παντὶ ὑπάρχον, τοῦτο δὲ οὐ παντὶ ὑπάρχει· οὐκ ἄρα
ἴδιον τῆς οὐσίας. ἔτι εἴρηκεν ὅτι τόδε τι δοκεῖ σημαίνειν ἡ οὐσία· ἀλλ'
οὐδὲ τοῦτο πάσῃ ὑπῆρχεν· τὰ οὖν γένη καὶ τὰ εἴδη οὐ τόδε τι ἀλλὰ τὸ
τοιόνδε μᾶλλον σημαίνει. οὐκ ἄρα οὐδὲ τοῦτο ἴδιον αὐτῆς.

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.96, line 20

λωσα ἄνθρωπον εἰπὼν ἢ τὸν Πλάτωνα; ὁμοίως δέ, κἂν τὸ ζῷον εἴπω,
οὐδὲν μᾶλλον ἀκούεται ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύτης ἄνθρωπος ἢ ἵππος ἢ βοῦς
ἢ κύων ἤ τι τῶν ἄλλων ζῴων. οὐκ ἐφαρμόζει οὖν ἐπὶ τῶν δευτέρων
οὐσιῶν τὸ τόδε ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τοιόνδε.
 {Ἐ.} Τί οὖν ἐστιν ὃ ἔφη· οὐχ ἁπλῶς δὲ τὸ ποιὸν σημαίνει ὁ ἄν-
θρωπος καὶ τὸ ζῷον ὥσπερ τὸ λευκόν, ἀλλὰ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν
ἀφορίζει· ποιὰν γάρ τινα οὐσίαν σημαίνει; καὶ γὰρ τὸ λευκὸν καὶ
τὸ μέλαν καὶ ὅσαι εἰσὶ ποιότητες περὶ οὐσίαν ἀφορίζουσι τὸ ποιόν· οὐ γὰρ
ἄνευ οὐσίας δύνανται εἶναι, ἀλλ' ἐν αὐτῇ εἰσιν.
 {Ἀ.} Λέγει δὲ ὅτι οὐχ ἁπλῶς ποιότητα παρίστησιν ὁ ἄνθρωπος ἀλλὰ
δύο τινὰ τοὐλάχιστον· οὐσιώδη γὰρ ποιότητα καὶ κοινότητα τῶν ὑποβε-
βλημένων οὐσιῶν δηλοῖ. τὸ δὲ λευκὸν οὔτε οὐσιώδη ποιότητα παρίστησιν
οὔτε ἀνθρώπου οὔτε βοὸς οὔτε λίθου οὔτε ἄλλης οὐδεμιᾶς οὐσίας κοινότητα
ἔτι τὸ συνωνύμως τὰ ὑπ' αὐτῶν κατηγορεῖσθαι· ἀλλ' οὐ πάσαις
ὑπάρχει ταῖς οὐσίαις τοῦτο· αἱ γὰρ ἄτομοι κατ' οὐδενὸς κατηγοροῦνται. ἴδιον
 488

δέ ἐστιν τὸ μόνῳ καὶ παντὶ ὑπάρχον, τοῦτο δὲ οὐ παντὶ ὑπάρχει· οὐκ ἄρα
ἴδιον τῆς οὐσίας. ἔτι εἴρηκεν ὅτι τόδε τι δοκεῖ σημαίνειν ἡ οὐσία· ἀλλ'
οὐδὲ τοῦτο πάσῃ ὑπῆρχεν· τὰ οὖν γένη καὶ τὰ εἴδη οὐ τόδε τι ἀλλὰ τὸ
τοιόνδε μᾶλλον σημαίνει. οὐκ ἄρα οὐδὲ τοῦτο ἴδιον αὐτῆς.
 {Ἐ.} Τί οὖν πρὸς τούτοις καὶ ἄλλο λέγει;

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.127, line 1n

τις οὐσία οὐδὲ τὰ μέρη αὐτὰ δηλαδὴ καθόσον οὐσίαι τῶν πρός τί ἐστιν.
 {Ἐ.} Ἆρα οὖν ἀποφαι.... π.....τι ο ὅρ.... δ. οὐσία τῶν πρός τι;
 {Ἀ.} Σφοδρῶς μὲν οὐκ ἀξιοῖ ὁ Ἀριστοτέλης μὴ πολλάκις ἐπεσκεμ-
μένους, τὸ μέντοι ἠπορηκέναι ἐφ' ἑκάστου αὐτῶν οὐκ ἄχρηστον εἶναι. δυ-
νατὸν γάρ τινα εἰπεῖν κἀπὶ τῶν μερῶν ὅτι ὡρισμένως εἴσεται· ὁ γὰρ ἰδὼν
τίς ἡ χείρ ἐστιν, ὅτι καὶ τοῦδέ ἐστιν εἴσεται ὡρισμένως· ὁ γὰρ δὴ τοῦ
ἐγκεκαλυμμένου ὁρῶν χεῖρα γινώσκει μὲν χεῖρα, τὸν γάρ τινά ἐστιν εἰ-
δέναι τὸ τήνδε γινώσκειν εἰ ἔστιν τοῦδε. διὰ τοίνυν τὰς τοιαύτας ἀπορίας
προσέθηκεν τὸ μὴ δεῖν σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι ὅτι οὐκ ἔστιν οὐσία τῶν
πρός τι.  
   

[Εἰς τὸ ποιὸν καὶ τὴν ποιότητα]

 {Ἐ.} Μετὰ τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν τίς ἂν ἑξῆς εἴη;

 {Ἀ.} Ἡ τοῦ ποιοῦ, ὅτι μετὰ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσὸν ἀμφισβητήσι-
μον ἦν, μὴ τὴν τοῦ ποιοῦ τάττειν ἔδει, πολλῶν δὲ ζητημάτων γεγονότων
ἐν τῇ περὶ ποσοῦ κατηγορίᾳ περὶ τῶν πρός τι, ἀνάγκη γέγονεν περὶ τού-
των ἐφεξῆς τῷ ποσῷ διδάξαι. μετὰ οὖν τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν ἕπε-
ται περὶ τοῦ ποιοῦ σκέψασθαι. καὶ γὰρ δὴ μετὰ τὸ μέγεθος, ὅ ἐστι
ποσόν, καὶ μετὰ τὸ μεῖζον, ὅ ἐστι τῶν πρός τι, ἐκφύεται τὰ πάθη οἷον
θερμόν, ψυχρόν, ξηρόν, ὑγρόν, ἅ ἐστι ποιά.
 {Ἐ.} Τίνι διαφέρει ποιὸν ποιότητος;
 {Ἀ.} Ὅτι τὸ μὲν ποιὸν διχῶς λέγεται· καὶ γὰρ αὐτὴ ἡ ποιότης ποιὸν

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.127, line 12

 {Ἐ.} Μετὰ τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν τίς ἂν ἑξῆς εἴη;

 {Ἀ.} Ἡ τοῦ ποιοῦ, ὅτι μετὰ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσὸν ἀμφισβητήσι-
μον ἦν, μὴ τὴν τοῦ ποιοῦ τάττειν ἔδει, πολλῶν δὲ ζητημάτων γεγονότων
ἐν τῇ περὶ ποσοῦ κατηγορίᾳ περὶ τῶν πρός τι, ἀνάγκη γέγονεν περὶ τού-
των ἐφεξῆς τῷ ποσῷ διδάξαι. μετὰ οὖν τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν ἕπε-
ται περὶ τοῦ ποιοῦ σκέψασθαι. καὶ γὰρ δὴ μετὰ τὸ μέγεθος, ὅ ἐστι
 489

ποσόν, καὶ μετὰ τὸ μεῖζον, ὅ ἐστι τῶν πρός τι, ἐκφύεται τὰ πάθη οἷον
θερμόν, ψυχρόν, ξηρόν, ὑγρόν, ἅ ἐστι ποιά.
 {Ἐ.} Τίνι διαφέρει ποιὸν ποιότητος;
 {Ἀ.} Ὅτι τὸ μὲν ποιὸν διχῶς λέγεται· καὶ γὰρ αὐτὴ ἡ ποιότης ποιὸν
λέγεται καὶ τὸ ἔχον τὴν ποιότητα· λευκόν γὰρ καὶ τὴν λευκότητα ποιότητα
λέγουσι πολλάκις οἱ ἀρχαῖοι, καὶ πάλιν τὸ λευκόν ποιόν. ἡ γὰρ ποιότης
οὐκ ἔτι διχῶς λέγεται, ἀλλὰ ἁπλῶς· ἡ γὰρ θερμότης καὶ ἡ λευκότης ποιό-
της λέγεται, οὐκ ἔτι δὲ καὶ λευκὸν ποιότης. οὐδ' ὅλως τὸ μετέχον ποιό-
τητος ῥηθείη ἂν ποιότης, ἀλλὰ ποιὸν μόνον, ἡ ποιότης δὲ ἂν ῥηθείη καὶ
ποιόν.
 {Ἐ.} Σαφέστερον εἰπέ, ὃ λέγεις.
 {Ἀ.} Ἔστι τὸ μέν τι λευκότης, τὸ δὲ ἔχον τὴν λευκότητα. ἡ μὲν
λευκότης καὶ τὸ ἔχον τὴν λευκότητα ῥηθείη ἂν ποιόν, τὸ δὲ ἔχον τὴν
λευκότητα ποιὸν μὲν λέγεται, ποιότης δὲ οὐκ ἂν ῥηθείη.
 {Ἐ.} Διὰ τί οὖν ἐπέγραψεν Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος;

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.128, line 17

ποιόν, ἀναπέμψει εἰς τὴν ποιότητα. καὶ οὕτως γίνεται ποιότης μὲν ἣν ἔχει
ὁ ποιός, ποιὸς δὲ ὁ ἔχων ποιότητα. ἄδηλον δὲ τίς ἡ ποιότης καὶ ὅμοιον
τῷ ἐρομένου τινὸς τί ἐστι ποιότης ἀποκρίνεσθαι, ὅτι ποιότης· εἰ γὰρ ἡ
ποιότης διὰ τοῦ ποιοῦ δείκνυται, τὸ δὲ ποιὸν διὰ τῆς ποιότητος, ἡ ποιότης
ἔσται διὰ τῆς ποιότητος ἀποδεδειγμένη. {Ἀ.} ἀλλ' εἰ μὲν ὁρισμὸς ἦν ἀποδεδο-
μένος, ὑπῆρχεν ἁμάρτημα τὸ τοιοῦτον, ἐπεὶ δὲ οὐκ ἔστιν ὁρισμὸς τῶν ἀνω-
τάτων, οὐ χρὴ αἰτιᾶσθαι· διὰ γὰρ τοῦ γνωριμωτέρου τὸ ἧττον γνώριμον
παρέστησεν· μᾶλλον γὰρ γνώριμον τὸ ποιὸν τῆς ποιότητος, τὸ γὰρ λευκὸν
τῆς λευκότητος γνωριμώτερον καὶ ὁ γραμματικὸς τῆς γραμματικῆς.
 {Ἐ.} Ἀλλ' εἰ τὰ ὁμωνύμως λεγόμενά φησιν αὐτὸς πλεοναχῶς λέγε-
σθαι, πῶς πλεοναχῶς λέγεσθαι τὴν ποιότητά φησιν ὁ Ἀριστοτέλης;
 {Ἀ.} Οὐχὶ τῶν ὁμωνύμων λέγω ἂν εἶναι τὴν ποιότητα· τῶν δὲ ὁμω-
νύμων κατὰ ταὐτὸν οὐδὲν δήπου γένος, ὥστε οὐδὲ τῆς ποιότητος ἓν ἂν εἴη
γένος. ἀλλὰ τὸ πλεοναχῶς λέγεσθαι ἓν μὲν σημαίνει τὸ ὁμωνύμως, ἕτερον
δὲ τὸ διαφόρως λέγεσθαι. νῦν δὲ οὐ τὸ σημαῖνον τὸ ὁμωνύμως λέγεσθαι
εἴληπται ἀλλὰ τὸ διαφόρως. εἰ μὲν οὖν τὸ πλεοναχῶς εἴληπτο ἀντὶ τοῦ
ὁμωνύμως, ἡ διαίρεσις ἐγένετο φωνῆς εἰς σημαινόμενα, ἐπεὶ δὲ τὰ πλεο-
ναχῶς πολλαχῶς εἴληπται ἀντὶ τοῦ διαφόρως, ἡ διαίρεσις αὐτῷ γίνεται
γένους εἰς εἴδη.

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.133, line 20

ἅ ἐστι τοῦ ποσοῦ. ἡ δὲ ἐπίπεδος ἐπιφάνεια καθὸ ἐπίπεδος, εἴη ἂν τοῦ

ποιοῦ.
 {Ἐ.} Ἀλλὰ τί μὲν τὸ σχῆμα καὶ πῶς ληφθὲν εἴη ἂν ποιότης, εἴ-
ρηκας· ἡ μορφὴ δὲ πῶς ποιότης, δεῖξον.
 490

 {Ἀ.} Ἡ μορφὴ διχῶς λέγεται παρὰ τῷ Ἀριστοτέλει· καθ' ἓν μὲν γὰρ

σημαινόμενον τὰς οὐσιώδεις μορφὰς λέγει, καθ' ἕτερον δὲ τὰ ἐπὶ τοῖς οὐ-
σιώδεσιν εἴδεσιν ἐπιφαινόμενα καὶ κατὰ τὰς ἐπιφανείας τυπώματα, καθ' ἃ
καλά τε λέγομεν καὶ εὔμορφα τὰ εἴδη οὐδὲν ἐφαπτόμενοι τῶν οὐσιωδῶν.
κατὰ τὰς τοιαύτας οὖν μορφὰς καὶ ἡ μορφὴ ποιότης ἂν εἴη τῷ σχήματι
παραπλησίως.
 {Ἐ.} Τίνας ἄλλας εἴρηκας ποιότητας;
 {Ἀ.} Εὐθύτητα καὶ καμπυλότητα προσθείς· καὶ εἴ τι τούτοις
ὅμοιον.
 {Ἐ.} Τίνα οὖν ἄλλα τούτοις ὅμοια;
 {Ἀ.} Οἱονεί τινα ἑλικοειδῆ εἰσιν ἢ κωνοειδῆ ἢ φακοειδῆ καὶ εἴ τι
τοιοῦτον ἔχει σχῆμα.
 {Ἐ.} Πόθεν οὖν ὅτι ποιότητές εἰσιν αὗται;
 {Ἀ.} Ὅτι ἀπεδόθη μὲν λόγος τῆς ποιότητος, ὅτι τὰ παρωνομασμένα
ἀπ' αὐτῆς ἐστι ποιά· εἰ δὲ ἀπὸ τῶν ἐκκειμένων παρωνομασμένα ἐστὶ ποιά,
εἴησαν ἂν ποιότητες, ἀφ' ὧν παρωνόμασται ταῦτα.
 {Ἐ.} Ἀλλ' εἰ τὰ παρώνυμα ἀπό τινων ὡς ποιὰ ποιότητας ἀποφαίνει

Πορφύριος. In Aristotelis categorias expositio per interrogationem et responsionem

Vol. 4,1, p.138, line 24

ἄλλων σχημάτων οὐδέν. τὰ μὲν γὰρ ἐπιδεχόμενα τὸν τοῦ τρι-

γώνου λόγον καὶ τὸν τοῦ κύκλου λόγον πάντα ὁμοίως τρίγωνα
καὶ κύκλοι εἰσίν. τῶν δὲ μὴ ἐπιδεχομένων οὐδὲν ἕτερον ἑτέρου
μᾶλλον ῥηθήσεται· οὐθὲν γὰρ μᾶλλον τὸ τετράγωνον τοῦ ἑτε-
ρομήκους κύκλος ἐστίν· οὐδέτερον γὰρ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ κύ-
κλου λόγον.
 {Ἐ.} Ἆρα οὖν καὶ τετάρτην τινὰ ἱστορήσειας δόξαν περὶ τῆς ἐν τοῖς
ποιοῖς καὶ ταῖς ποιότησιν ἐπιτάσεως καὶ ἀνέσεως;
 {Ἀ.} Ναί.
 {Ἐ.} Καὶ τίς αὕτη;
 {Ἀ.} Ἦν γάρ τις ἣ τὰς μὲν ἀύλους καὶ καθ' αὑτὰς ποιότητας μὴ
ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἔλεγεν, τὰς δὲ ἐνύλους πάσας καὶ τοὺς
κατ' αὐτὰς ποιοὺς ἐπιδέχεσθαι.
 {Ἐ.} Καὶ ὀρθῶς γέ σοι ἐδόκουν οὗτοι λέγειν;
 {Ἀ.} Οὐδαμῶς.
 {Ἐ.} Διὰ τί;
 {Ἀ.} Ὅτι αἱ ἄυλοι ποιότητες καὶ καθ' αὑτὰς ὑφεστηκυῖαι οὐκ εἰσὶ
ποιότητες ἀλλ' οὐσίαι, καὶ διὰ τοῦτο ἐπίτασιν οὐκ ἐπιδέχονται, διότι οὐδὲ
αἱ ἄλλαι οὐσίαι.
 {Ἐ.} Ποῖον οὖν ὁ Ἀριστοτέλης καθόλου δέδωκεν θεώρημα εἰς τὸ  
εὑρίσκειν, τίνα οὐκ ἂν ἐπιδέχοιτο τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τῶν σχημάτων

Πορφύριος. Εἰς τὰ ἁρμονικὰ Πτολεμαίου ὑπόμνημα Page 41, line 18

τὰς διαφορὰς τῶν συστάσεων ὡς ἀποτελεστικὰς πληγῶν διαφόρων καὶ

παθῶν ἐν ταῖς πληγαῖς παρηλλαγμένων εἰς τὴν προκειμένην παραλη-
 491

πτέον σκέψιν. οὐκέτι γὰρ καὶ τὰς κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας γινο-
μένας διαφορὰς τῶν σωμάτων παραληπτέον. παθητικὰς δὲ ποιότητας
λέγει, ἃς καὶ Ἀριστοτέλης ἐν ταῖς Κατηγορίαις ὑπὸ τρίτον
γένος τῆς ποιότητος ἔταξεν εἰπών·
 »Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη. ἔστι δὲ
τὰ τοιάδε, οἷον γλυκύτης καὶ στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγ-
γενῆ, ἔτι δὲ θερμότης καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανότης.» εἶτά
φησι· «παθητικαὶ δὲ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα τὰς
ποιότητας πεπονθέναι τι. οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι λέγεται
γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν. ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ ἡ
θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ
τὰ δεδεγμένα πεπονθέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν
εἰρημένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότητες λέγον-
ται. ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμό-
της κατὰ τὴν ἁφήν, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι. λευκότητες δὲ καὶ μελανίαι
καὶ αἱ ἄλλαι δὲ χροιαὶ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ
ποιότητες λέγονται, ἀλλὰ τῷ αὐταὶ ἀπὸ πάθους γεγενῆσθαι· γίνονται
γὰρ διὰ πάθους πολλαὶ μεταβολαὶ χρωμάτων.»
 Παθητικαὶ μὲν οὖν ποιότητες αἱ τοιαῦται καὶ ἔτι αἱ κατὰ τὰς εὐωδίας

Πορφύριος. Εἰς τὰ ἁρμονικὰ Πτολεμαίου ὑπόμνημα Page 60, line 17

μόνον τὸ ποσὸν κατὰ τὰ ἀκουστὰ παραλαμβάνειν, τὸ δὲ ποιὸν ἐκκλείειν

ἀπὸ τούτων. οὐ γὰρ καὶ τὰς λειότητας καὶ τὰς τραχύτητας καὶ εἴ τινα
τοιαῦτα περὶ τῶν ψόφων λέγεται, πειράσεταί τις ὑπάγειν τῷ ποσῷ, καὶ
πᾶν, ὅπερ ἄν τις συγχωρῇ εἶναι τῆς ποιότητος. ὡς ὅ γε Πτολεμαῖος
ἄτοπος τὴν μὲν πυκνότητα καὶ λεπτότητα καὶ παχύτητα παρὰ τὸ ποσὸν
τῆς οὐσίας συνισταμένας συγχωρῶν εἶναι ποιότητας, τὰς δὲ παρὰ τὴν
πυκνότητα καὶ λεπτότητα, μανότητά τε καὶ παχύτητα ποιότητας οὔσας
ὑφισταμένας· ὀξύτητας καὶ βαρύτητας μηκέτι διδοὺς εἶναι ποιότητας,
ἀλλὰ ποσότητας τῷ τὰς αἰτίας αὐτῶν παρὰ τὸ ποσὸν τῆς οὐσίας ὑφιστά-
ναι. ἄτοπος δὲ καὶ παρὰ μὲν τὸ ποσὸν μὴ ἀπογινώσκων συνίστασθαι
ποιότητα, παρὰ δὲ τὴν ταχυτῆτα καὶ βραδυτῆτα· διὸ ἦσαν ποσότητες
ἐξ ἀνάγκης τὰς ἐπισυνισταμένας αὐταῖς ὀξύτητας καὶ βαρύτητας, ἀξιῶν
εἶναι ποσότητας.
 Θέασαι δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν τὴν ὀξύτητα καὶ τὴν βαρύτητα,
τίνι τις ἂν τῶν γενῶν ὑπάγοι. οὐκοῦν ἵνα τις ἀπὸ τῶν στοιχείων ἄρξη-
ται, ἡ μὲν γῆ παχεῖα τ' οὖσα καὶ ψυχρὰ ἅμα καὶ βραδυκίνητος, καθ'
ἑαυτὴν δὲ καὶ ἀκίνητος, ἐστὶ βαρυτάτη· τὸ δὲ πῦρ λεπτόν τε ὂν καὶ
θερμὸν καὶ ταχυκίνητον, ἐστὶν ὀξύτατον. καὶ οὐδεὶς ἂν εὐφρονῶν τὴν
τοῦ πυρὸς κατ' ὀξύτητα διαφορὰν πρὸς τὴν τῆς γῆς κατὰ βαρύτητα
ποσοῦ ἂν εἴποι εἶναι διαφοράν, καίτοι κατὰ ποσόν ἐστί τις παραλλαγὴ
τοῖς στοιχείοις. καὶ μὴν καὶ κατὰ τὴν γεῦσιν· ὁ μέν τις οἶνός ἐστι

Αθανάσιος θεολόγος. ., Historia Arianorum Chap. 68, sec. 2, line 3

Δαυὶδ ἐδίωκε προσέχων τοῖς Ζιφαίοις, οὕτως οὗτος τοὺς μὲν αἱρετικοὺς προκρίνει
 492

τῶν εὐ-σεβῶν, τοὺς δὲ φεύγοντας αὐτὸν ἔτι διώκει προσέχων τοῖς θλαδίαις ἑαυτοῦ,
τοῖς καὶ δια-βάλλουσι τοὺς ὀρθοδόξους μὴ συνορῶν, ὡς ὅσα δ' ἂν ὑπὲρ τῆς αἱρέσεως
τῶν Ἀρειανῶν πράττῃ τε καὶ γράφῃ, ταῦτα κατὰ τοῦ σωτῆρος ἔχει τὴν ἐπιχείρησιν.
 Οὐχ οὕτως Ἀχαὰβ κατὰ τῶν ἱερέων τοῦ θεοῦ γέγονεν, ὡς οὗτος κατὰ τῶν ἐπισκό-
πων τετόλμηκεν. ὅλως γὰρ ἐκεῖνος καὶ φονευθέντος τοῦ Ναβουθαὶ «κατενύγη» καὶ
τὸν Ἠλίαν ἑωρακὼς ἐφοβήθη, οὗτος δὲ οὐδὲ τὸν τηλικοῦτον Ὅσιον ᾐδέσθη οὐδὲ
τοὺς το-
σούτους ἐπισκόπους ἐξορίσας ἐνάρκησεν ἢ κἂν κατενύγη, ἀλλ' ὡς ἄλλος Φαραὼ
μᾶλλον
ἐπιτριβόμενος σκληρύνεται καὶ χείρονα καθημέραν ἐπενόει. καὶ ἔστιν αὐτοῦ τοῦτο
παράδοξον τῆς πονηρίας. τῶν γὰρ ἐπισκόπων ἐξοριζομένων συνέβαινε καὶ ἄλλους
τινὰς δι' ἐγκλήματα φόνου ἢ στάσεως ἢ κλοπῆς κατὰ τὴν τοῦ ἐγκλήματος ποιότητα
λαμβάνειν τὴν καταδίκην, καὶ τούτους μὲν μετὰ μῆνας ὀλίγους ἀξιούμενος ὡς τὸν
Βαραββᾶν Πιλᾶτος ἀπέλυε, τοὺς δὲ τοῦ Χριστοῦ δούλους οὐκ ἠφίει, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον

ἀνηλεῶς κατεδίκαζεν ἐν τοῖς ἐξορισμοῖς ἀθάνατον κακὸν γιγνόμενος εἰς αὐτούς. τῶν
μὲν γὰρ διὰ τὸν τρόπον φίλος ἦν, τῶν ὀρθοδόξων δὲ διὰ τὴν εἰς Χριστὸν εὐσέβειαν
ἐχθρὸς ἐτύγχανεν. ἆρ' οὖν οὐ πᾶσιν ἐκ τούτου λευκῶς ἐδείκνυεν ὅτι καὶ τότε οἱ
Ἰουδαῖοι τὸν μὲν Βαραββᾶν αἰτησάμενοι, τὸν δὲ κύριον σταυρώσαντες τοιοῦτοι
ἦσαν,
οἷοι καὶ νῦν οἱ μετὰ Κωνσταντίου χριστομάχοι; καὶ τάχα πικρότερος οὗτος ἢ Πιλᾶτος.

ὁ μὲν γὰρ κἂν ἐνίψατο συνορῶν τὴν ἀδικίαν, οὗτος δὲ καὶ μᾶλλον τρίζει τοὺς ὀδόντας

ἐξορίζων τοὺς ἁγίους.

Αθανάσιος θεολόγος. ., In illud: Qui dixerit verbum in filium Vol. 26, p.657, line 4

Διὰ τοῦτο γὰρ Θεὸς ὢν καὶ ἄνθρωπος γενόμενος,

ὡς μὲν Θεὸς ἤγειρε νεκροὺς, καὶ λόγῳ πάντας θε-
ραπεύων, μετέβαλε καὶ τὸ ὕδωρ εἰς οἶνον· οὐ γὰρ ἦν
ἀνθρώπου ταῦτα ἔργα· ὡς δὲ σῶμα φορῶν,
ἐδίψα καὶ ἐκοπία, καὶ ἔπασχεν· οὐ γὰρ ἦν ἴδια ταῦτα
τῆς θεότητος. Καὶ ὡς μὲν Θεὸς ἔλεγεν· «Ἐγὼ ἐν τῷ
Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί·» ὡς δὲ σῶμα φορῶν,  
ἤλεγχε τοὺς Ἰουδαίους· «Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι,
ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα
παρὰ τοῦ Πατρός;» Ἐγίνετο δὲ ταῦτα οὐ διῃρη-
μένως κατὰ τὴν τῶν γινομένων ποιότητα, ὥστε τὰ
μὲν τοῦ σώματος χωρὶς τῆς θεότητος, τὰ δὲ τῆς θεό-
τητος χωρὶς τοῦ σώματος δείκνυσθαι· συνημμένως
δὲ πάντα ἐγίνετο, καὶ εἷς ἦν ὁ ταῦτα ποιῶν Κύριος
παραδόξως τῇ ἑαυτοῦ χάριτι. Ἔπτυε γὰρ ἀνθρω-
πίνως, καὶ τὸ πτύσμα ἦν ἔνθεον· ἐν αὐτῷ γὰρ ἐποίει
τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ ἐκ γενετῆς τυφλοῦ ἀναβλέ-
πειν. Καὶ δεικνύναι δὲ θέλων ἑαυτὸν Θεὸν, ἀνθρωπίνῃ
γλώττῃ τοῦτο σημαίνων ἔλεγεν·

Αθανάσιος θεολόγος. ., Epistula ad Marcellinum de interpretatione Psalmorum

 493

Vol. 27, p.16, line 43

Ἄκουσον, θύγατερ. Ἰδὲ ὁ μὲν Γαβριὴλ ἐξ ὀνόματος

καλεῖ Μαρίαν, ξένος ὢν αὐτῆς κατὰ τὴν γένεσιν· ὁ δὲ Δαβὶδ ἐκ τοῦ σπέρματος αὑτοῦ
τυγχάνουσαν αὐτὴν
εἰκότως θυγατέρα προσφωνεῖ ταύτην.
 Ἄνθρωπον δὲ αὐτὸν εἰρηκυῖα γενησόμενον, ἀκο-
λούθως καὶ παθητὸν αὐτὸν σαρκὶ σημαίνει. Τήν τε ἐπι-
βουλὴν παρὰ τῶν Ἰουδαίων ὁρῶσα γινομένην, ψάλλει
ἐν μὲν τῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη,
καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς
τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ
κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ· ἐν δὲ
τῷ εἰκοστῷ καὶ πρώτῳ τὴν ποιότητα τοῦ θανάτου ἐκ
προσώπου τοῦ Σωτῆρός φησιν· Εἰς χοῦν θανάτου
κατήγαγές με· ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοὶ,
συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με. Ὤρυξαν
χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ
ὀστᾶ μου. Αὐτοὶ δὲ κατενόησαν, καὶ ἐπεῖδόν με·
διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν
ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον. Τὸ δὲ τὰς χεῖρας καὶ
τοὺς πόδας ὀρύττεσθαι, τί ἕτερον ἢ σταυρὸν λέγων
σημαίνει; Πάντα ταῦτα διδάσκουσα προστίθησιν, ὅτι
μὴ δι' ἑαυτὸν, δι' ἡμᾶς δὲ ταῦτα πάσχει ὁ Κύριος.

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 24, line 16

ταύτῃ ὑφίσταται οὐχ ὡς μέρη αὐτῆς ὄντα καὶ ἀδύνατα χωρὶς αὐτῆς εἶναι),
διότι δὲ οὐ πᾶν χρῶμα οὐδὲ πᾶν σχῆμα ἐπὶ τοῦ δευτέρου ὑποκειμένου
ἐν αὐτῷ ἐστιν, ἀλλ' ὅταν μὴ συμπληρωτικὰ ᾖ τῆς οὐσίας, τότε ἔσται
ἐν ὑποκειμένῳ. ἐπὶ δὲ τῆς χιόνος οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ ἀλλ' ὑπο-
κείμενον. ἡ γὰρ τῆς χιόνος λευκότης οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται ἄλλου
σώματος οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶ τῷ σώματι τῆς χιόνος, ἀλλὰ συμπληροῖ
τὴν οὐσίαν ὡς μέρος. Ἀριστοτέλης οὖν τὸ δεύτερον ὑποκείμενον εἰς τὴν
διδασκαλίαν παραλαμβάνων πᾶν τὸ μὴ οὐσιωδῶς ὑπάρχον τινὶ ἐν ὑποκει-
μένῳ φησὶν εἶναι, τὰ μὲν οὐσίαν συμπληροῦντα τιθεὶς ὄντα, τὰ δὲ μὴ
τοιαῦτα μέρη μὲν οὐ λέγων, συμπτώματα δὲ καὶ παθήματα, ὡς εἶναι τοῦ
μὲν πρώτου ὑποκειμένου τὰς ποιότητας συμπτώματα καὶ παθήματα καὶ
τὰς ποσότητας, τοῦ δὲ δευτέρου ὡς μέρη, ὅταν συμπληρῶσιν αὐτοῦ τὴν
οὐσίαν.
 κγ. Ἀλλ' εἴ τις καὶ δοίη μὴ εἶναι μέρη τὰ ἐν ὑποκειμένῳ, ἀλλ'
ἐκεῖνό γε ἄτοπον τὸ ἐν τῷ ὅρῳ τοῦ ἐν ὑποκειμένῳ δύνασθαι πολλάκις
εὑρίσκεσθαι καὶ τὰ ὡς ἐν εἴδει καὶ τὰ ὡς ἐν γένει καὶ τὰ ὡς ὅλα ἐν μέ-
ρεσι· κοινὸν γὰρ εἶναι καὶ πρὸς ταῦτα τὸν εἰρημένον λόγον τοῦ ἐν ὑποκει-
μένῳ. οὔτε γὰρ τὸ εἶδος μέρος τοῦ γένους (δύναται γὰρ καὶ ἐξαιρεθέντος
εἴδους σώζεσθαι τὸ γένος ὡς τὸ ζῷον ἐξαιρεθέντος τοῦ ἀνθρώπου), οὔτε
δύναται ἄνευ τοῦ ζῴου εἶναι, πῶς γὰρ ἂν εἶδος εἴη γένους μὴ ὄντος; ἀλλὰ
καὶ τὸ ὅλον ἐν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ὂν οὔτε μέρος ἐστὶν αὐτῶν (ἄτοπον
 494

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 38, line 3

κζ. Πῶς, εἰ μηδέν ἐστι τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον, τὸ εἶδος τῇ στερήσει λέγει

 ἐναντίον ἐν τοῖς Φυσικοῖς καὶ τὴν ὕλην τῷ εἴδει;
κη. Ὅτι τὸ μηδὲν τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον ἐπὶ μὲν τῶν καθ' ἕκαστα δέδεικται,
 ἐπὶ δὲ τῆς οὐσίας οὐ δέδεικται.
κθ. Πῶς προειπὼν τὸ εἶδος μᾶλλον οὐσίαν τοῦ γένους νῦν φησιν οὐκ
 ἐπιδέχεσθαι τὴν οὐσίαν τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον;
λ. Ὅτι ὁ μᾶλλον λογικὸς μᾶλλόν ἐστιν ἄνθρωπος.  
λα. Πῶς ἡ ὕλη μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται;
λβ. Τίς ἡ αἰτία τοῦ τὴν μὲν οὐσίαν μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ
 ἧττον, τὰς δὲ ποιότητας ἐπιδέχεσθαι;
λγ. Διὰ τί προσέθηκε τὸ δοκεῖ τὸ ἴδιον τῆς οὐσίας ἀποδιδούς;
λδ. Διὰ τί προσέθηκε τὸ ἓν ἀριθμῷ τῷ τῆς οὐσίας ἰδίῳ;
λε. Ὅτι βουλόμενοι κατασκευάσαι πάσῃ τῇ οὐσίᾳ ὑπάρχον τὸ τῶν
 ἐναντίων ἀνὰ μέρος αὐτὴν εἶναι δεκτικήν, λανθάνομεν κατασκευά-
 ζοντες ἕτερον χεῖρον τὸ μὴ μόνῃ αὐτῇ ὑπάρχειν.
λϛ. Ὅτι ὁ πατὴρ δέχεται τὰ ἐναντία οὐσία ὤν· νοσεῖ γὰρ καὶ ὑγιαίνει.
λζ. Ὅτι ἐπὶ τῶν ἀιδίων οὐσιῶν οὐχ ἁρμόζει τοῦτο τὸ ἴδιον.
λη. Εἰ ὥσπερ τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος αὐτὸ καθ' αὑτὸ οὐκ ἐπιδέχεται
 ἐναντία, οὕτως οὐδὲ αἱ ἕξεις καὶ διαθέσεις ἀλλὰ τὰ ὑπ' αὐτὰ αἰ-
 σθητά, οὐκ ἂν εἴη ἴδιον τῆς οὐσίας τὸ τῶν ἐναντίων ἀνὰ μέρος

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 49, line 10

ἐπὶ τῶν οὐσιῶν, οἷον λέγω ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἢ τῶν ἄλλων ζῴων ἐν τοῖς  
σπέρμασι θεωρούμενον, οὔτε οὐσία οὐδέπω ἐστίν (ἔτι γάρ ἐστιν ἀτελές)
οὔτε τὸ ἐνεργείᾳ τῷ οὕτως δυνάμει συμβέβηκε (τελειότης γὰρ τοῦτο)· λεί-
πεται τοίνυν μέσον τι ἄλλο εἶναι τῶν οὐσιῶν τοῦ τε ἐνεργείᾳ φέρε ἀνθρώ-
που καὶ τοῦ δυνάμει. ὁ αὐτὸς τοίνυν ἐστὶ λόγος καὶ περὶ τῆς διαφορᾶς·
καὶ γὰρ αὕτη τὸ μέσον ἕξει ποιότητός τε καὶ οὐσίας· διὸ καὶ συντελεῖ εἰς
τὸ εἶναι καὶ τὸ ποιὸν εἶναι, καὶ οὕτως ἔσται οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ. διὸ δεῖ
προστιθέναι εἰς τὸν ὅρον τοῦ ἐν ὑποκειμένῳ τὸ οὐδὲν συντελοῦντος εἰς τὴν
οὐσίαν τοῦ ὑποκειμένου· τὸ γὰρ εἶδος συντελεῖ τι καὶ ἡ διαφορά. ἐπειδὴ
τοίνυν ταῦτα προειλήφαμεν, ἀναλάβωμεν τὰς λύσεις τῶν παλαιῶν φιλο-
σόφων περὶ τῆς διαφορᾶς. μία μὲν δόξα γένοιτ' ἂν ἡ ποιότητα τιθεμένη
τὴν διαφοράν, ποιότητα δὲ οὐσιώδη καὶ συμπληρωτικὴν τῆς οὐσίας· ἄλλη
δ' ἡ μέσον ποιότητος καὶ οὐσίας τὴν διαφορὰν ὑπολαμβάνουσα, κοινόν
τινα σύνδεσμον παρεχομένην ταῖς μὲν οὐσίαις πρὸς τὰ οὐσιώδη συμβεβη-
κότα, τοῖς δὲ συμβεβηκόσι πρὸς τὰς οὐσίας. ἡ γὰρ φύσις οὐκ εὐθὺς μετα-
βαίνει ἀπὸ τῶν ἐναντίων ἐπὶ τὰ ἐναντία, οἷον ἀπὸ τῶν ζῴων ἐπὶ τὰ φυτά,
ἀλλὰ καὶ μεταξύ τινα μέσην ζωὴν τὴν τῶν ζῳοφύτων συνέστησε συναγω-
γὸν ἀμφοτέρων τῶν ἄκρων καὶ συμπληρωτικὴν καὶ συνδετικὴν αὐτῶν πρὸς
ἄλληλα. καὶ ἐνταῦθα τοίνυν τῶν διαφόρων γενῶν οἷον οὐσίας καὶ συμβε-
βηκότος μέσον τι ἔσται κατὰ μέν τινας ὡς μετέχον ἀμφοτέρων τούτων,
 495

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 49, line 11

οὔτε τὸ ἐνεργείᾳ τῷ οὕτως δυνάμει συμβέβηκε (τελειότης γὰρ τοῦτο)· λεί-

πεται τοίνυν μέσον τι ἄλλο εἶναι τῶν οὐσιῶν τοῦ τε ἐνεργείᾳ φέρε ἀνθρώ-
που καὶ τοῦ δυνάμει. ὁ αὐτὸς τοίνυν ἐστὶ λόγος καὶ περὶ τῆς διαφορᾶς·
καὶ γὰρ αὕτη τὸ μέσον ἕξει ποιότητός τε καὶ οὐσίας· διὸ καὶ συντελεῖ εἰς
τὸ εἶναι καὶ τὸ ποιὸν εἶναι, καὶ οὕτως ἔσται οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ. διὸ δεῖ
προστιθέναι εἰς τὸν ὅρον τοῦ ἐν ὑποκειμένῳ τὸ οὐδὲν συντελοῦντος εἰς τὴν
οὐσίαν τοῦ ὑποκειμένου· τὸ γὰρ εἶδος συντελεῖ τι καὶ ἡ διαφορά. ἐπειδὴ
τοίνυν ταῦτα προειλήφαμεν, ἀναλάβωμεν τὰς λύσεις τῶν παλαιῶν φιλο-
σόφων περὶ τῆς διαφορᾶς. μία μὲν δόξα γένοιτ' ἂν ἡ ποιότητα τιθεμένη
τὴν διαφοράν, ποιότητα δὲ οὐσιώδη καὶ συμπληρωτικὴν τῆς οὐσίας· ἄλλη
δ' ἡ μέσον ποιότητος καὶ οὐσίας τὴν διαφορὰν ὑπολαμβάνουσα, κοινόν
τινα σύνδεσμον παρεχομένην ταῖς μὲν οὐσίαις πρὸς τὰ οὐσιώδη συμβεβη-
κότα, τοῖς δὲ συμβεβηκόσι πρὸς τὰς οὐσίας. ἡ γὰρ φύσις οὐκ εὐθὺς μετα-
βαίνει ἀπὸ τῶν ἐναντίων ἐπὶ τὰ ἐναντία, οἷον ἀπὸ τῶν ζῴων ἐπὶ τὰ φυτά,
ἀλλὰ καὶ μεταξύ τινα μέσην ζωὴν τὴν τῶν ζῳοφύτων συνέστησε συναγω-
γὸν ἀμφοτέρων τῶν ἄκρων καὶ συμπληρωτικὴν καὶ συνδετικὴν αὐτῶν πρὸς
ἄλληλα. καὶ ἐνταῦθα τοίνυν τῶν διαφόρων γενῶν οἷον οὐσίας καὶ συμβε-
βηκότος μέσον τι ἔσται κατὰ μέν τινας ὡς μετέχον ἀμφοτέρων τούτων,
κατ' ἄλλους δὲ ὡς κεχωρισμένον ἀμφοῖν. ἄλλη δ' ἂν γένοιτο δόξα τῶν
λεγόντων μὴ μόνον συμπληρωτικὴν εἶναι τῆς οὐσίας τὴν διαφοράν,

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 55, line 4

εἰς τὴν ὕλην πάσας τὰς τοιαύτας παραλλάξεις λαμβάνουσαν κατ' αὐτὴν τὴν
σχέσιν τοῦ εἴδους, πρὸς ὅπερ ὑφίσταται ἄλλως καὶ ἄλλως ἔχουσα. καθὸ
μὲν γὰρ μᾶλλον αὐτὴν τὸ εἶδος κρατεῖ, ἐνεργότερον φαίνεται, καθὸ δ' ἧττον,
ἀμυδρότερον καὶ αὐτὸ εἰς τὴν ὕλην διαδείκνυται. αὐτὴ μέντοι καθ' ἑαυ-
τὴν οὐδαμῶς ἡ ὕλη διαφέρει κατ' οὐδὲν τούτων· δυνάμει γὰρ πάντα ἐστὶν
ὡσαύτως καὶ τὴν ἴσην πρὸς ὅλα τὰ ὄντα ἔμφασιν καὶ ὑποδοχὴν τῆς οὐσίας
παρέχεται.  
 λβ. Αὐτὸ δὲ τοῦτο πάλιν ζητήσεως ἄξιον, διὰ τί αἱ μὲν οὐσίαι τὸ
μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ ἔχουσιν, αἱ δὲ ποιότητες ἐπιδέχονται;
 Ἢ καὶ τοῦτο δυνησόμεθα λῦσαι κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, τὰς μὲν οὐσίας
τῷ ἐν ἑαυταῖς εἶναι μένειν καθ' ἕνα ὅρον ἀποφαινόμενοι, τὰς δὲ ποιότητας
τῷ ἐν ἑτέροις ἔχειν τὸ εἶναι μετ' ἐκείνων συναλλοιοῦσθαι, εἰκότως ἄρα αἱ
μὲν οὐσίαι οὔτε ἀφ' ἑαυτῶν οὔτε ἀπ' ἄλλων δέχονται τὴν ἐπίτασιν, αἱ
δὲ ποιότητες ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων ἐν οἷς ἐγγίγνονται κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον ἐπιτείνονται.
 λγ. Πῶς δὲ ἀπεικότως εἴποιμεν τοὺς πολλοὺς αὐτὸν αἰτιᾶσθαι ὡς
ἀμφιβάλλοντα καὶ μὴ ἀποφαινόμενον; τὸ γὰρ ἴδιον τῆς οὐσίας ἀποδιδούς
φησι· μάλιστα αὐτῆς ἴδιον δοκεῖ εἶναι τὸ ταὐτὸν καὶ ἓν ἀριθμῷ
ὂν τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικόν.

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 57, line 24

ἀεὶ ἕστηκεν ὡσαύτως; οὐδὲν γὰρ τῇ φύσει αὐτοῦ ἐστιν ἐναντίον. ὅ γε

 496

μὴν οὐρανὸς οὐκ ἂν σταίη οὐδέποτε, στάσις δὲ κινήσει ἐναντία. ἀλλὰ καὶ
τὸ πῦρ τῶν φθαρτῶν ὂν θερμότητος μέν ἐστιν ἐπιδεκτικόν, ψυχρότητος δὲ
οὔ, καὶ ἡ χιὼν ψυχρότητος μέν ἐστιν ἐπιδεκτική, θερμότητος δὲ οὔ.
 Πρὸς ταῦτα δὴ οὖν εἴποιμεν ἄν, ὡς τὸ ἰδίωμα τίθεται ἐνταῦθα πάσης
τῆς ἐν μεταβολαῖς δυναμένης γίγνεσθαι οὐσίας, οὐ μέντοι τῆς ἐν τῷ εἶναι
περιεχούσης τὸ ἀμετάβλητον τῶν εἰδῶν. ἔτι ἐπιδεκτικὴν εἶναι τῶν ἐναν-
τίων φησίν, ἀλλ' οὐχὶ οὐσιῶσθαι ἐν τοῖς ἐναντίοις· τὸ δὲ πῦρ οὐκ ἐδέξατο
τὴν θερμότητα, ἀλλ' ἔστιν αὐτοῦ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἡ θερμότης. οὐδὲν δὲ ἑαυ-
τὸ ἐπιδέχεται, ἀλλὰ τῶν ἔξωθέν τι, οἷον τὸ ὕδωρ θερμότητα ἐπιδέχεται
ἐπίκτητον οὖσαν ποιότητα, ὑγρότητα δὲ οὐκέτι (σύμφυτος γάρ ἐστιν αὐτῷ),
καὶ ἡ γῆ ὑγρότητα μὲν ἐπιδέχεται ὡς ἂν ἐκτὸς οὖσαν ποιότητα, ξηρό-
τητα δὲ οὐδαμῶς· τῇ γὰρ οὐσίᾳ αὐτῆς συνυπάρχει. καὶ τὰ οὐράνια τοίνυν
ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τὸ εἶναι ἔχει καὶ οὐκ ἂν ἔχοι τινὰ παραδοχὴν τῆς
ἐναντιώσεως. ἔτι οὐδὲ ποιότητές εἰσιν αἱ τοιαῦται ἰδιότητες, ἀλλ' οὐσιώ-
δεις διαφοραὶ καὶ συμπληρωτικαὶ τῆς οὐσίας, ὥστε οὐκ ἂν μένον τι ἐξί-
σταιτο τῶν κατ' οὐσίαν ὑπαρχόντων. οἷς οὖν μὴ φύσει καὶ ἀχωρίστως
θάτερον ὑπάρχει, ταῦτα δεκτικά ἐστι τῶν ἐναντίων.

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 57, line 25

μὴν οὐρανὸς οὐκ ἂν σταίη οὐδέποτε, στάσις δὲ κινήσει ἐναντία. ἀλλὰ καὶ
τὸ πῦρ τῶν φθαρτῶν ὂν θερμότητος μέν ἐστιν ἐπιδεκτικόν, ψυχρότητος δὲ
οὔ, καὶ ἡ χιὼν ψυχρότητος μέν ἐστιν ἐπιδεκτική, θερμότητος δὲ οὔ.
 Πρὸς ταῦτα δὴ οὖν εἴποιμεν ἄν, ὡς τὸ ἰδίωμα τίθεται ἐνταῦθα πάσης
τῆς ἐν μεταβολαῖς δυναμένης γίγνεσθαι οὐσίας, οὐ μέντοι τῆς ἐν τῷ εἶναι
περιεχούσης τὸ ἀμετάβλητον τῶν εἰδῶν. ἔτι ἐπιδεκτικὴν εἶναι τῶν ἐναν-
τίων φησίν, ἀλλ' οὐχὶ οὐσιῶσθαι ἐν τοῖς ἐναντίοις· τὸ δὲ πῦρ οὐκ ἐδέξατο
τὴν θερμότητα, ἀλλ' ἔστιν αὐτοῦ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἡ θερμότης. οὐδὲν δὲ ἑαυ-
τὸ ἐπιδέχεται, ἀλλὰ τῶν ἔξωθέν τι, οἷον τὸ ὕδωρ θερμότητα ἐπιδέχεται
ἐπίκτητον οὖσαν ποιότητα, ὑγρότητα δὲ οὐκέτι (σύμφυτος γάρ ἐστιν αὐτῷ),
καὶ ἡ γῆ ὑγρότητα μὲν ἐπιδέχεται ὡς ἂν ἐκτὸς οὖσαν ποιότητα, ξηρό-
τητα δὲ οὐδαμῶς· τῇ γὰρ οὐσίᾳ αὐτῆς συνυπάρχει. καὶ τὰ οὐράνια τοίνυν
ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τὸ εἶναι ἔχει καὶ οὐκ ἂν ἔχοι τινὰ παραδοχὴν τῆς
ἐναντιώσεως. ἔτι οὐδὲ ποιότητές εἰσιν αἱ τοιαῦται ἰδιότητες, ἀλλ' οὐσιώ-
δεις διαφοραὶ καὶ συμπληρωτικαὶ τῆς οὐσίας, ὥστε οὐκ ἂν μένον τι ἐξί-
σταιτο τῶν κατ' οὐσίαν ὑπαρχόντων. οἷς οὖν μὴ φύσει καὶ ἀχωρίστως
θάτερον ὑπάρχει, ταῦτα δεκτικά ἐστι τῶν ἐναντίων.
 λη. Ἀλλ' ἐπανέλθωμεν πάλιν ἐφ' ἑτέρας ἀπορίας. ὥσπερ τὰ γένη
καὶ τὰ εἴδη πρὸς τὴν οἰκείαν ὑπόστασιν οὐκ ἐξήρκει ἑαυτοῖς τὸ δέχεσθαι  
τὰ ἐναντία, ἀλλὰ κατὰ τὰς ὑποκειμένας ἀτόμους οὐσίας, οὕτως οὐδὲ αἱ ἕξεις
καὶ αἱ διαθέσεις καὶ αἱ κινήσεις καθ' ἑαυτὰς δέχονται τὰ ἐναντία,

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 59, line 20

θους οὐδ' ἄνευ ποιότητος, πῶς τὰ συμβεβηκότα αὐτῆς χωρίζομεν. ἔστω

δὲ τὸ λεγόμενον ἐπὶ παραδείγματος· τοῦ πυρὸς οὐσίας λεγομένης ἐὰν τὸ
ξηρὸν καὶ θερμὸν θελήσωμεν χωρίσαι, οὐκ ἔτι ἔσται τὸ ὅλον οὐσία,
ἀλλά τι αὐτοῦ μέρος· τοῦτο δέ ἐστιν ἡ ὕλη, ὥστε μόνη ἡ οὐσία εὑρε-
 497

θήσεται ἡ ὕλη.
 Πρῶτον μὲν οὖν τὸ σύμμικτον καὶ συμπεφορημένον τῆς ἐνταῦθα
οὐσίας οὐχ ὁρᾷ, ἀλλὰ ἀποδιαλαμβάνων καθ' ἑαυτὰ θεωρεῖ τὰ ὑπάρ-
χοντα αὐτῇ, μηδαμῶς αὐτῶν κατ' ἰδίαν ὑφεστηκότων ἀλλὰ πάντων ἐν
ἀλλήλοις καὶ μετ' ἀλλήλων τὸ ὁπωσοῦν ὑφεστάναι ἐχόντων, δεύτερον δέ,
ὅτι τὸ θερμὸν καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὰς κατ' εἴδη συμπληρωτικὰς διαφορὰς
ὡς χωριστὰς ποιότητας διαλαμβάνει, καὶ τὴν κατὰ τὸ εἶδος οὐσίαν οὐ προς-
ποιεῖται οὐδὲ ὅτι ἡ πρώτη ὑπόστασις τῆς συνθέτου οὐσίας ἐξ ὕλης ἐστὶ
καὶ εἴδους, ὥσπερ ἐν τοῖς Φυσικοῖς δείκνυται. τῶν δὲ ἐπεισιόντων αὐτῇ
αἱ μὲν οὐσιώδεις ποιότητες συμπληροῦσιν αὐτὴν καὶ συνυφιστᾶσιν, αἱ δὲ
ὡς χωρισταὶ ἐπιγίγνονται. ἀπὸ γὰρ τούτων προῆλθεν εἰς ὑπόνοιαν τοῦ
νομίζειν εἶναι τὴν ὕλην κυρίως οὐσίαν κατὰ Ἀριστοτέλην. τὸ δὲ οὐχ
οὕτως ἔχει· ἔδειξε γὰρ ἐν τοῖς Φυσικοῖς, ὅτι τὸ εἶδος μάλιστά ἐστιν ἡ
οὐσία. ἔπειτα οὐδὲ αἱ ποιότητες αἱ οὐσιώδεις, αἳ ὑπάρχουσι μετ' αὐτῆς,
χωρίζονται, ἀλλὰ δυνάμει ἐκείνην τηροῦσιν (ἡ μὲν γὰρ τούτων σύνοδος τὸ
ὅλον ὑφίστησι), μένει μέντοι ἡ ὕλη δυνάμει, κἂν τὰς οὐσιώδεις ποιότητας
κἂν τὰ χωριστὰ δέχηται. τὸ οὖν οὐκ ἄνευ μεγέθους καὶ οὐκ ἄνευ ποιό

Δέξιππος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 64, line 16

Ἡσίοδος μὲν γὰρ καὶ τὰ κάλλη τῶν οἰκοδομημάτων εἰς τέλος ἄγειν ἀξιοῖ,
ἵνα μή τις αὐτοῖς, ὡς ὁ ποιητὴς ἐκεῖνός φησιν,
  ἐφεζομένη κρώζῃ λακέρυζα κορώνη,
ἡμεῖς δὲ οὐ φοβηθησόμεθα, μή τις ἡμᾶς εὐλόγως μέμψηται ὡς ἀπεγνω-
κότας ἑαυτῶν, εἰ μὴ πρὸς τέλος τῆς συγγραφῆς ἥξομεν, μᾶλλον δὲ μηδ'
εἶναι τροφίμους τῆς ἐλπίδος ἀποφαίνηται, ἣν δὴ Πίνδαρος γλυκεῖαν εἶναι
βούλεται καὶ τὴν καρδίαν ἀτάλλοισαν συναορεῖν. ταῦτα μὲν οὖν ἀφείσθω,
περὶ δὲ τῆς τάξεως τῶν κατηγοριῶν ἤδη πρὸς ἀλλήλους διαλεχθῶμεν.
πρῶτον γὰρ δεῖ σε τὴν αἰτίαν ἀποδοῦναι, δι' ἣν δεύτερον τὸ ποσὸν τάτ-
τεται μετὰ τὴν οὐσίαν. Πλωτῖνος γὰρ ἐνδηλότατα γνωρίσματα βούλεται
παρέχειν τὴν ποιότητα τοῦ μᾶλλον αὐτὴν εἶναι προσεχεστέραν τῇ οὐσίᾳ,
οὑτωσί πως τὸν λόγον ἐπερχόμενος. οὐσίαν τὴν κυριωτάτην εἶναι τιθέ-
μεθα τὸ εἶδος κατά γε αὐτὸν Ἀριστοτέλην· εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, τὸ
συγγενὲς πρὸς τὸ εἶδος πρότερον ἂν εἴη τῶν διεστηκότων πορροτέρω. ὁμο-
λογεῖται τοίνυν πρώτως ἀπὸ τοῦ εἴδους τὸ ποιὸν ὑφίστασθαι τοιοῦτον ὁποῖόν
ἐστι τὸ εἶδος, ὥστε εἰ τῇ κυριωτάτῃ οὐσίᾳ συνῆπται τῇ κατὰ τὸ εἶδος,
εἰκότως ἂν δευτέραν ἔχοι τάξιν τὸ ποιὸν μετὰ τὴν οὐσίαν. μάλιστα δὲ  
διότι τὸ ποιὸν ἀμέριστόν ἐστι καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἀμερίστως περὶ τοῖς σώμασι
κατὰ συμβεβηκὸς διαιρεῖται, διότι ποιόν ἐστι τὸ μετέχον τῆς ποιότητος.
εὐλόγως ἂν οὖν κατά γε τοῦτο προτάττοιτο τοῦ ποσοῦ τὸ ποιόν, εἴπερ τὸ
ἀδιάστατον τοῦ διαστατοῦ καὶ τὸ ἀμέριστον τοῦ μεριστοῦ καὶ τὸ ἀδιαίρε

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.11, sec. 5a, line 8

εἶδος τῆς ὕλης ἀφαιρεθὲν ἀσώματον εἶναι τυγχάνει, οὕτως

καὶ τὴν ὕλην τοῦ εἴδους χωρισθέντος οὐ σῶμα. Δεῖν γὰρ
ἀμφοῖν τῆς συνόδου πρὸς τὴν τοῦ σώματος ὑπόστασιν.
 498

Arii Didymi (fr. phys. 20 p. 457 sq. Diels.).

 Ζήνωνος. Οὐσίαν δὲ εἶναι τὴν τῶν ὄντων πάντων  
πρώτην ὕλην, ταύτην δὲ πᾶσαν ἀΐδιον καὶ οὔτε πλείω
γιγνομένην οὔτε ἐλάττω· τὰ δὲ μέρη ταύτης οὐκ ἀεὶ ταὐτὰ
διαμένειν, ἀλλὰ διαιρεῖσθαι καὶ συγχεῖσθαι. Διὰ ταύτης
δὲ διαθεῖν τὸν τοῦ παντὸς λόγον, ὃν ἔνιοι εἱμαρμένην
καλοῦσιν, οἷόν περ καὶ ἐν τῇ γονῇ τὸ σπέρμα.
 Χρυσίππου Στωικοῦ. Τῶν κατὰ ποιότητα ὑφ-
ισταμένων πρώτην ὕλην· ταύτην δὲ ἀΐδιον, οὔτε αὔξησιν
οὔτε μείωσιν ὑπομένουσαν, διαίρεσιν δὲ καὶ σύγχυσιν ἐπι-
δεχομένην κατὰ μέρη, ὥστε φθορὰς γίγνεσθαι ἔκ τινων
μερῶν εἴς τινα [οὐ] κατὰ διαίρεσιν, ἅμα κατ' ἀναλογίαν
τῇ συγχύσει τινῶν γιγνομένων ἔκ τινων.
Aetii plac. (I 9, 6. 7 p. 308 Diels.).

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.11, sec. 5c, line 4

μερῶν εἴς τινα [οὐ] κατὰ διαίρεσιν, ἅμα κατ' ἀναλογίαν

τῇ συγχύσει τινῶν γιγνομένων ἔκ τινων.
Aetii plac. (I 9, 6. 7 p. 308 Diels.).
 Οἱ δὲ ὕδωρ λέγοντες ἢ πῦρ ἢ ἀέρα ἢ γῆν τὴν ὕλην
οὐκέτι ἄμορφον αὐτὴν λέγουσιν, ἀλλὰ σῶμα· οἱ δὲ τἀμερῆ
καὶ τὰς ἀτόμους ἄμορφον.
 Οἱ Στωικοὶ σῶμα τὴν ὕλην ἀποφαίνονται.
Arii Didymi (fr. phys. 20 p. 458 Diels.).
 Ποσειδωνίου. Ἔφησε δὲ ὁ Ποσειδώνιος τὴν τῶν
ὅλων οὐσίαν καὶ ὕλην ἄποιον καὶ ἄμορφον εἶναι, καθ'
ὅσον οὐδὲν ἀποτεταγμένον ἴδιον ἔχει σχῆμα οὐδὲ ποιότητα
καθ' αὑτήν, ἀεὶ δ' ἔν τινι σχήματι καὶ ποιότητι εἶναι.
Διαφέρειν δὲ τὴν οὐσίαν τῆς ὕλης, τὴν αὐτὴν οὖσαν
κατὰ τὴν ὑπόστασιν, ἐπινοίᾳ μόνον.
 Πλάτωνος ἐκ τοῦ Παρμενίδου (p. 144B).
 Ἐπὶ πάντα ἄρα πολλὰ ὄντα ἡ οὐσία νενέμηται καὶ
οὐδενὸς ἀποστατεῖ τῶν ὄντων, οὔτε τοῦ σμικροτάτου οὔτε  
τοῦ μεγίστου; ἢ τοῦτο μὲν καὶ ἄλογον ἔρεσθαι; πῶς γὰρ
ἂν ἡ οὐσία γε τῶν ὄντων του ἀποστατοίη; { – }Οὐδαμῶς.
{ – }Κατακεκερμάτισται ἄρα ὡς οἷόν τε σμικρότατα καὶ
μέγιστα καὶ πανταχῶς ὄντα καὶ μεμέρισται πάντων

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.14, sec. 1c, line 2

 Πλάτων μήτε βαρὺ μήτε κοῦφον εἶναί τι φύσει ἐν

τῷ οἰκείῳ τόπῳ ὑπάρχον, ἐν δὲ τῷ ἀλλοτρίῳ γενόμενον
τότε νεῦσιν ἴσχειν, ἐκ δὲ τῆς νεύσεως ῥοπὴν ἤτοι πρὸς
βαρύτητα ἢ κουφότητα.  
 Ἀριστοτέλης βαρύτατον μὲν εἶναι τὴν γῆν, κουφό-
τατον δὲ τὸ πῦρ, ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἄλλοτ' ἄλλως.
Aetii (I 16, 3 p. 315, 5 Diels.) de Aristotele.
 499

 Καὶ δυνάμει μὲν εἰς ἄπειρον τέμνεσθαι, ἐντελεχείᾳ

δὲ μηδαμῶς.
Arii Didymi (fr. phys. 5 p. 449 Diels.) de Aristotele.
 Τῶν δὲ ἁπλῶν σωμάτων εἶναι τὰς ποιότητας ἁπλᾶς·
διαιρεῖσθαι δὲ εἰς ἄπειρον τὰ μεγέθη καὶ τὰ μέγεθος
ἔχοντα. ταῦτα δὲ καὶ συνεχῆ καλεῖσθαι· μεγέθη δ' εἶναι
μῆκος, πλάτος, βάθος· τὰ δ' ἔχοντα μέγεθος ἓξ ὑπάρχειν,
σῶμα, τόπον, ἐπιφάνειαν, γραμμήν, κίνησιν, χρόνον. ἐπι-
φάνειαν δ' εἶναι σώματος πέρας δυσὶν ὁριζομένην
Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.16, sec. 1, line 36

 Ἀριστοτέλης πέρας ἐν ὡρισμένῳ διαφανεῖ, δια-

φανὲν δὲ ὕλην εἶναι διηθημένην καθαρὰν καὶ ἀμιγῆ, τού-
του δὲ αὐτοῦ τὸ κινητικὸν χρῶμα ὑπάρχειν· ἐν δὲ τῷ  
σκότῳ τὰ σώματα χρόαν δυνάμει μὲν ἔχειν, ἐνεργείᾳ δὲ
μηδαμῶς· πολὺ δὲ τὸ μεταξὺ τοῦ τε μὴ ἔχειν καὶ μὴ
ὁρᾶσθαι.
 Οἱ μὲν ἄλλοι τὰ στοιχεῖα κεχρῶσθαι φυσικῶς, οἳ δὲ
τὰ ὁμοιομερῆ ποιότητος μετέχειν τὰ πρῶτα, οἳ δὲ τὰ
ἄτομα πάντα συλλήβδην ἄχροα, ἐξ ἀποίων δὲ τῶν λόγῳ
θεωρητῶν τὰς αἰσθητὰς ὑποφαίνουσι γίγνεσθαι ποιό-
τητας.
 Πλάτωνος ἐκ τοῦ Τιμαίου (p. 67C – 68D).
 Τέταρτον γὰρ δὴ λοιπὸν ἔτι γένος ἡμῖν αἰσθητικόν,
ὃ διελέσθαι δεῖ συχνὰ ἐν αὑτῷ ποικίλματα κεκτημένον,
ἃ ξύμπαντα μὲν χρόας ἐκαλέσαμεν, φλόγα τῶν σωμάτων
ἑκάστων ἀπορρέουσαν, ὄψει σύμμετρα μόρια ἔχουσαν πρὸς
αἴσθησιν· ὄψεως δ' ἐν τοῖς πρόσθεν αὐτῶν περὶ τῶν
αἰτίων τῆς γενέσεως ὀλίγα ἐρρήθη. Τῇδε οὖν τῶν χρω-
μάτων πέρι μάλιστα εἰκὸς πρέποι τ' ἂν τὸν ἐπιεικῆ λό-
γον διεξελθεῖν· τὰ φερόμενα ἀπὸ τῶν ἄλλων μόρια ἐμ-
πίπτοντά τε εἰς τὴν ὄψιν τὰ μὲν ἐλάττω, τὰ δὲ μείζω,

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.17, sec. 4, line 30

γὰρ δι' ὅλων γίγνεσθαι τῶν σωμάτων τὴν ἀντιπαρέκτασιν.

Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἐν ἡμῖν ψυχῶν ἔχειν· δι' ὅλων γὰρ
τῶν σωμάτων ἡμῶν ἀντιπαρεκτείνουσιν, ἀρέσκει γὰρ αὐτοῖς
σῶμα διὰ σώματος ἀντιπαρήκειν. Κρᾶσιν δὲ εἶναι λέ-
γουσι δύο ἢ καὶ πλειόνων σωμάτων ὑγρῶν δι' ὅλων ἀν-
τιπαρέκτασιν τῶν περὶ αὐτὰ ποιοτήτων ὑπομενουσῶν·
[Τὴν μὲν μῖξιν καὶ ἐπὶ ξηρῶν γίγνεσθαι σωμάτων, οἷον  
πυρὸς καὶ σιδήρου, ψυχῆς τε καὶ τοῦ περιέχοντος αὐτὴν
σώματος· τὴν δὲ κρᾶσιν ἐπὶ μόνων φασὶ γίνεσθαι τῶν
ὑγρῶν·] συνεκφαίνεσθαι γὰρ ἐκ τῆς κράσεως τὴν ἑκάστου
τῶν συγκραθέντων ὑγρῶν ποιότητα, οἷον οἴνου, μέλιτος,
ὕδατος, ὄξους, τῶν παραπλησίων. Ὅτι δ' ἐπὶ τοιούτων
κράσεων διαμένουσιν αἱ ποιότητες τῶν συγκραθέντων,
πρόδηλον ἐκ τοῦ πολλάκις ἐξ ἐπιμηχανήσεως ἀποχωρί-
 500

ζεσθαι ταῦτα ἀπ' ἀλλήλων. Ἐὰν γοῦν σπόγγον ἠλαιω-

μένον καθῇ τις εἰς οἶνον ὕδατι κεκραμένον, ἀποχωρίσει
τὸ ὕδωρ τοῦ οἴνου ἀναδραμόντος τοῦ ὕδατος εἰς τὸν
σπόγγον. Τὴν δὲ σύγχυσιν δύο ἢ καὶ πλειόνων ποι-
οτήτων περὶ τὰ σώματα μεταβολὴν εἰς ἑτέρας διαφερούσης
τούτων ποιότητος γένεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς συνθέσεως ἔχει
τῶν μύρων καὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων.

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.20, sec. 7, line 17

εἶναι κατὰ διαίρεσιν, τὴν δὲ κατ' ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ κατὰ

σύγχυσιν, τὴν δ' ἐξ ὅλων, λεγομένην δὲ κατ' ἀνάλυσιν.
Τούτων δὲ τὴν κατ' ἀλλοίωσιν περὶ τὴν οὐσίαν γίνεσθαι,
τὰς δ' ἄλλας τρεῖς περὶ τοὺς ποιοὺς λεγομένους τοὺς
ἐπὶ τῆς οὐσίας γινομένους. Ἀκολούθως δὲ τούτοις καὶ
τὰς γενέσεις συμβαίνειν. Τὴν γὰρ οὐσίαν οὔτ' αὔξεσθαι
οὔτε μειοῦσθαι κατὰ πρόσθεσιν ἢ ἀφαίρεσιν, ἀλλὰ μόνον
ἀλλοιοῦσθαι, καθάπερ ἐπ' ἀριθμῶν καὶ μέτρων συμβαί-
νειν. Ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως ποιῶν, οἷον Δίωνος καὶ Θέωνος,
καὶ αὐξήσεις καὶ μειώσεις γίνεσθαι. Διὸ καὶ παραμένειν
τὴν ἑκάστου ποιότητα ἀπὸ τῆς γενέσεως μέχρι τῆς ἀναι-
ρέσεως, ὡς ἐπὶ τῶν ἀναίρεσιν ἐπιδεχομένων ζῴων καὶ
φυτῶν καὶ τῶν τούτοις παραπλησίων. Ἐπὶ δὲ τῶν ἰδίως
ποιῶν φησι δύο εἶναι τὰ δεκτικὰ μόρια, τὸ μέν τι κατὰ
τὴν τῆς οὐσίας ὑπόστασιν, τὸ δέ τι κατὰ τὴν τοῦ ποιοῦ.
Τοῦτο γάρ, ὡς πολλάκις ἐλέγομεν, τὴν αὔξησιν καὶ τὴν
μείωσιν ἐπιδέχεσθαι· μὴ εἶναι δὲ ταὐτὸν τό τε ποιὸν  
ἰδίως καὶ τὴν οὐσίαν [ὃ] ἐξ ἧς ἔστι τοῦτο, μὴ μέντοι γε
μηδ' ἕτερον, ἀλλὰ μόνον οὐ ταὐτὸν διὰ τὸ καὶ μέρος
εἶναι τῆς οὐσίας καὶ τὸν αὐτὸν ἐπέχειν τόπον,

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.39, sec. 1, line 3

 Σέλευκος ὁ μαθηματικὸς ἀντιγεγραφὼς Κράτητι,

κινῶν καὐτὸς τὴν γῆν, ἀντικόπτειν αὐτῆς τῷ δίνῳ φησὶ
τὴν περιστροφὴν τῆς σελήνης· τοῦ δὲ μεταξὺ ἀμφοτέρων
τῶν σωμάτων ἀντιπερισπωμένου πνεύματος καὶ ἐμπίπτον-
τος εἰς τὸ Ἀτλαντικὸν πέλαγος κατὰ λόγον οὕτω συγκυ-
μαίνεσθαι τὴν θάλασσαν.

Περὶ ὑδάτων.

Arii Didymi epit. (fr. phys. fr. 14a Add. p. 854 Diels.).
 Ἀριστοτέλους. Τὰς δὲ τῶν ὑδάτων δυνάμεις καὶ
 501

τοὺς χυλοὺς καὶ τὰς ἄλλας πάσας ποιότητας, ὡς εἰπεῖν

συλλαβόντι, γίνεσθαι παρὰ τρεῖς αἰτίας. Ἢ γὰρ παρὰ  
τὴν τῆς γῆς διαφοράν· (ἐν οἵᾳ γὰρ ἂν ἕκαστον ᾖ καὶ δι'
οἵας ἂν ῥέῃ, τοιοῦτον ἴσχειν τὸν χυλόν, οἷον ἁλυκὸν ἢ νιτρῶ-
δες ἢ πικρὸν ἢ τῶν ἄλλων ὁποιονοῦν·) ἢ παρὰ τὴν τῆς κα-
πνώδους καὶ πυρώδους ἀναθυμιάσεως μῖξιν· (ἀπολίθωσιν
γὰρ καὶ πῆξιν ἁλῶν καὶ νίτρων, ἔτι τε βαρύτητας καὶ κου-
φότητας καὶ παχύτητας καὶ λεπτότητας καὶ τὰς ἄλλας δυνά-
μεις ἀπεργάζεσθαι τὴν τοῦ θερμοῦ καὶ καπνώδους μῖξιν·)
ἢ παρὰ τὸν ἀέρα. θερμότητας δὲ καὶ ψυχρότητας καὶ

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.40, sec. 1, line 82

νήσους καὶ ἠπείρους διεῖλεν, ἀγνοῶν ὅτι καὶ ἡ σύμπασα

μία νῆσός ἐστιν, ὑπὸ τῆς Ἀτλαντικῆς καλουμένης θαλάς-
σης περιρρεομένη· πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας εἰκὸς τῇδε ἀντι-
πόρθμους ἀπῳκίσθαι, τὰς μὲν μείζους αὐτῆς, τὰς δὲ ἐλάτ-
τους, ἡμῖν δὲ πάσας πλὴν τῆσδε ἀοράτους. Ὅπερ γὰρ
αἱ παρ' ἡμῖν νῆσοι πρὸς ταῦτα τὰ πελάγη πεπόνθασι,
τοῦτο ἥδε ἡ οἰκουμένη πολλαί τε ἕτεραι πρὸς σύμπασαν
τὴν θάλατταν. Καὶ αὗται μὲν μεγάλαι τινές εἰσι νῆσοι
μεγάλοις περικλυζόμεναι πελάγεσιν. Ἡ δὲ σύμπασα τοῦ
ὑγροῦ φύσις ἐπιπολάζουσα κατὰ τὰς τοῦ ὑγροῦ ποιότη-
τας καὶ τὰ κοιλώματα, τὰς καλουμένας ἀναπεφυκυῖα οἰκου-
μένας, ἑξῆς ἂν εἴη τῆς ἀερίου μάλιστα φύσεως. Μετὰ
δὲ ταῦτα ἐν τοῖς βυθοῖς κατὰ τὸ μεσαίτατον τοῦ κόσμου
ἐρηρεισμένη γῆ πᾶσα καὶ πεπιεσμένη συνέστηκεν ἀκί-  
νητος καὶ ἀσάλευτος· καὶ τοῦτ' ἔστι τοῦ κόσμου τὸ πᾶν
ὃ καλοῦμεν κάτω. Πέντε δὲ στοιχεῖα ταῦτα, ἐν πέντε
χώραις σφαιρικῶς ἐγκείμενα, περιεχομένης ἀεὶ τῆς ἐλάτ-
τονος τῇ μείζονι (λέγω δὲ γῆς μὲν ἐν ὕδατι, ὕδατος δὲ
ἐν ἀέρι, ἀέρος δὲ ἐν πυρί, πυρὸς δὲ ἐν αἰθέρι) τὸν ὅλον
κόσμον συνεστήσατο· καὶ τὸ μὲν ἄνω πᾶν θεῶν ἀπέδειξεν
οἰκητήριον, τὸ κάτω δὲ ἐφημέρων ζῴων.

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.49, sec. 33, line 11

 Ἐν ταὐτῷ· περὶ δυνάμεων ψυχῆς.

Πλάτων μὲν οὖν οὐχ ὡς ἑτέρας τὰς δυνάμεις ἐν
ἑτέρᾳ τῇ ψυχῇ ἐνεῖναι ἡγεῖται, συμφύτους δ' αὐτὰς καὶ
κατὰ μίαν ἰδέαν συνυφεστηκέναι λέγει διὰ τὴν ἀσύνθετον
οὐσίαν τῆς ψυχῆς. Ἀριστοτέλης δὲ ὡσαύτως ἁπλῆν
οὐσίαν, ἀσώματον, εἴδους τελεσιουργὸν τὴν τῆς ψυχῆς
ὑποθέμενος, οὐ ποιεῖ τὰς δυνάμεις ὡς ἐν συνθέτῳ τινὶ
τῇ ψυχῇ παρούσας. Ἀλλὰ μὴν οἵγε ἀπὸ Χρυσίππου
καὶ Ζήνωνος φιλόσοφοι καὶ πάντες ὅσοι σῶμα τὴν
ψυχὴν νοοῦσι τὰς μὲν δυνάμεις ὡς ἐν τῷ ὑποκειμένῳ
ποιότητας συμβιβάζουσι, τὴν δὲ ψυχὴν ὡς οὐσίαν προ-
ϋποκειμένην ταῖς δυνάμεσι τιθέασιν, ἐκ δ' ἀμφοτέρων
 502

τούτων σύνθετον φύσιν ἐξ ἀνομοίων συνάγουσιν. Ταύτῃ  

τοίνυν αἱ δυνάμεις αὐτῆς τῆς ψυχῆς καθ' αὑτὴν ἢ τοῦ
ἔχοντος τοῦ κοινοῦ μετὰ τοῦ σώματος θεωρουμένου ζῴου,
καθ' οὓς μὲν ἡ ψυχὴ διττὴν ζωὴν ζῇ, καθ' αὑτήν τε καὶ
μετὰ τοῦ σώματος, ἄλλως μὲν πάρεισι τῇ ψυχῇ, ἄλλως
δὲ τῷ κοινῷ ζῴῳ, ὡς κατὰ Πλάτωνα καὶ Πυθαγό-
ραν· καθ' οὓς δὲ μία ζωὴ τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ τοῦ συν-
θέτου, συγκεκραμένης τῆς ψυχῆς τῷ σώματι,

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 1, chap.49, sec. 44, line 344

“οὗτοι καλοῦνται, ὦ Ἑρμῆ, θεῶν ὑπομνηματογράφε;” Εἰ-

πόντος δέ, “ἄνθρωποι, ὦ Μῶμε”, “Ὦ Ἑρμῆ”, ἔφη, “τολ-
μηρὸν ἔργον ποιῆσαι τὸν ἄνθρωπον, περίεργον ὀφθαλμοῖς
καὶ λάλον γλώσσῃ, ἀκουστικὸν μέλλοντα εἶναι καὶ τῶν
αὐτῷ μὴ προσηκόντων, λίχνον ὀσφρήσει καὶ μέχρι πάντων
τῷ τῆς ἁφῆς ἁπτικῷ μέλλοντα καταχρᾶναι. τοῦτον ἀμέ-  
ριμνον καταλεῖψαι κέκρικας, ὦ γενεσιουργέ, τὸν ὁρᾶν μέλ-
λοντα τολμηρῶς τῆς φύσεως τὰ καλὰ μυστήρια; ἄλυπον
ἐᾶσαι θέλεις τοῦτον καὶ μέχρι τῶν περάτων γῆς τὰς
ἑαυτοῦ μελλήσοντα πέμπειν ἐπινοίας; ῥίζας φυτῶν ἀνα-
σκάψουσιν ἄνθρωποι καὶ ποιότητα ἐξετάσουσι χυλῶν, λί-
θων φύσεις ἐπισκοπήσουσι καὶ διὰ μέσον ἀνατεμοῦσι
τῶν ζῴων τὰ ἄλογα οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἑαυτούς, ὡς ἐγέ-
νοντο ἐξετάζειν θέλοντες, τολμηρὰς ἐκτενοῦσι χεῖρας καὶ
μέχρι θαλάσσης καὶ τὰς αὐτοφυεῖς ὕλας τέμνοντες μέχρι
καὶ τῶν πέραν διαπορθμεύσουσιν ἀλλήλους ἐπὶ ζήτησιν,
καὶ τίς ἐνδοτέρω τῶν ἱερῶν ἀδύτων φύσις ὑπάρχει, τὰ
μέχρις ἄνω διώξουσι, παρατηρῆσαι βουλόμενοι τίς οὐρα-
νοῦ καθέστηκε κίνησις. ἔτι μέτρια ταῦτα· λείπει γὰρ
οὐδὲν ἔτι πλὴν γῆς τόπος ἔσχατος. ἀλλὰ καὶ τούτων
τὴν ἐσχάτην τῷ θέλειν ἐρευνήσουσι νύκτα. μηδὲν οὖν

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 2, chap.7, sec. 2, line 60

βαίνει, μὴ δυναμένους προσευκαιρεῖν τοῖς διεξοδικοῖς πλά-

τεσιν ἢ διὰ χρόνου στενοχωρίας ἢ διά τινας ἀναγκαίας
ἀσχολίας, ἐπεισενεκτέον τὸν ὑποθετικὸν λόγον, δι'
οὗ τὰς πρὸς τὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν ὀρθότητα τῆς ἑκάστου
χρήσεως ὑποθήκας ἐν ἐπιτομαῖς ἕξουσιν.
 Οὕτως μὲν οὖν ἡ Φίλωνος ἔχει διαίρεσις. Ἐγὼ δ'
εἰ μὲν ἀργοτέρως διεκείμην, ἀρκεσθεὶς ἂν αὐτῇ συνεῖρον
ἤδη τὰ περὶ τῶν ἀρεσκόντων, τῇ τῆς ἑξαμερείας ἐπικου-  
φιζόμενος περιγραφῇ· ἡγούμενος δ' ἐμαυτῷ πρέπειν πρὸ
παντὸς τὴν οὐσίαν δεῖν ἐπισκοπεῖν οὗ τις πραγματεύεται,
κἄπειτα ποιότητα τὴν περὶ αὐτὴν καὶ ποσότητα, καὶ τού-
τοις ἐφεξῆς τὸ πρὸς τί, νομίζω προσεπιπονητέον [τε] εἶναι
καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἐπισκοπεῖν, καθάπερ οὐ πάντων, οὕτως
 503

τῶν περὶ ταῦτα διενεγκάντων.

 Ἔστιν οὖν Εὐδώρου τοῦ Ἀλεξανδρέως, Ἀκαδημιακοῦ
φιλοσόφου, διαίρεσις τοῦ κατὰ φιλοσοφίαν λόγου, βιβλίον
ἀξιόκτητον, ἐν ᾧ πᾶσαν ἐπεξελήλυθε προβληματικῶς τὴν
ἐπιστήμην, ἧς ἐγὼ διαιρέσεως ἐκθήσομαι τὸ τῆς ἠθικῆς
οἰκεῖον. Ἔχει δ' οὕτως. Τριμεροῦς ὄντος τοῦ κατὰ φιλο-
σοφίαν λόγου τὸ μέν ἐστιν αὐτοῦ ἠθικόν, τὸ δὲ φυσικόν,
τὸ δὲ λογικόν. Τοῦ δ' ἠθικοῦ τὸ μὲν περὶ τὴν θεω

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 2, chap.7, sec. 11l, line 6

τοὺς θεοὺς περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον, διόπερ πᾶς ἄφρων
θεοῖς ἐχθρός ἐστιν. Ἔτι εἰ πάντες τοὺς ἐναντίους αὐτοῖς
ἐχθροὺς εἶναι νομίζουσι, τῷ δὲ σπουδαίῳ ὁ φαῦλός ἐστιν
ἐναντίος καὶ σπουδαῖός ἐστιν ὁ θεός, ὁ φαῦλος θεοῖς
ἐστιν ἐχθρός.
 Ἶσά τε πάντα λέγουσιν εἶναι τὰ ἁμαρτήματα,
οὐκέτι δ' ὅμοια. Καθάπερ γὰρ ἀπὸ μιᾶς τινος πηγῆς
τῆς κακίας φέρεσθαι πέφυκε, τῆς κρίσεως οὔσης ἐν πᾶσι
τοῖς ἁμαρτήμασι τῆς αὐτῆς· παρὰ δὲ τὴν ἔξωθεν αἰτίαν,
τῶν ἐφ' οἷς αἱ κρίσεις ἀποτελοῦνται μέσων διαλλαττόν-
των, διάφορα κατὰ ποιότητα γίνεσθαι τὰ ἁμαρτήματα.  
Λάβοις δ' ἂν εἰκόνα σαφῆ τοῦ δηλουμένου τῷδ' ἐπιστή-
σας· πᾶν γὰρ τὸ ψεῦδος ἐπ' ἴσης ψεῦδος συμβέβηκεν, οὐ
γὰρ εἶναι ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον διεψευσμένον· τὸ [τε] γὰρ
νύκτ' ἀεὶ εἶναι ψεῦδός ἐστι, καθάπερ τὸ ἱπποκένταυρον
ζῆν· καὶ οὐ μᾶλλον εἰπεῖν ἔστι ψεῦδος εἶναι θάτερον
θατέρου· ἀλλ' οὐχὶ τὸ ψευδὲς ἐπίσης ψευδές ἐστιν, οὐχὶ
δὲ καὶ οἱ διεψευσμένοι ἐπίσης εἰσὶ διεψευσμένοι. Καὶ
ἁμαρτάνειν δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ ἔστι, πᾶσαν γὰρ
ἁμαρτίαν κατὰ διάψευσιν πράττεσθαι. Ἔτι οὐχὶ κατόρ-
θωμα μὲν μεῖζον καὶ ἔλαττον οὐ γίγνεσθαι, ἁμάρτημα δὲ

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 4, chap.37, sec. 14, line 22

ἀρτηρίαις καὶ φλεψί· καὶ γὰρ ταῦτα τοῦ στερεοῦ γένους

ἔν τισιν εἶναι λέγει. τῆς δὲ τούτων συμπηγίας καὶ δια-
πλάσεως, ἑπόμενος τῷ εὐλόγῳ, τὴν κεφαλὴν εἶναι ἀρχὴν
συνδοκεῖ. ἀνατέθεικε δὲ τῇ τῶν στερεῶν φύσει τό τε
περὶ ἀγμῶν καὶ τὰ περὶ ἄρθρων καὶ τὰ τούτοις ὅμοια·
τῷ δὲ πνεύματι τὸ περὶ φυσέων ἰδίως ἐπιγραφόμενον
σύγγραμμα· τοῖς δ' ὑγροῖς τὸ περὶ χυμῶν καὶ τὸ περὶ
ἀνθρώπου φύσεως, ἤδη δὲ καὶ σποράδην ἐν ἄλλοις·
ἔστι δὲ ταῦτα αἷμα καὶ φλέγμα, χολὴ διττή, ξανθὴ
καὶ μέλαινα. εἶναι δὲ τὸ μὲν αἷμα τὴν φύσιν ὑγρὸν
καὶ θερμὸν καὶ τὴν χρόαν ἐρυθρόν, τὴν δὲ ποιότητα  
γλυκύ· τὸ δὲ φλέγμα ψυχρὸν καὶ ὑγρὸν καὶ λευκὸν καὶ
 504

μᾶλλον ἁλμυρόν· τὴν δὲ ξανθὴν χολὴν θερμήν τε καὶ

ξηρὰν καὶ ὠχρὰν καὶ πικράν, τὴν δὲ ἑτέραν ψυχρὰν
καὶ ξηρὰν καὶ μέλαιναν καὶ φυκώδη. ἀρέσκει δὲ αὐτῷ
καὶ τὰς ἡλικίας διαιρεῖν εἰς δʹ καὶ τὰς ὥρας τοῦ ἔτους
ὁμοίως. πλεονάζειν δὲ τῶν εἰρημένων χυμῶν ἕκαστον ἐν
τῇ ἡλικίᾳ καὶ τῇ ὥρᾳ τῇ οἰκείᾳ ἑκάστου. καὶ ἐν μὲν τῇ
τῶν παίδων ἡλικίᾳ πλεονάζειν τὸ αἷμα, καὶ τῇ ὥρᾳ τοῦ
ἔαρος· ἐν δὲ τῇ τῶν ἀκμαζόντων τὴν ξανθὴν χολήν, καὶ
ὥρᾳ θέρους· ἐν δὲ τῇ τῶν παρηβώντων τὴν μέλαιναν,

Ιωάννης Στοβαίος ανθολόγος. Ανθολόγιον. Book 4, chap.37, sec. 14, line 65

δρομον τῆς κινήσεως. δοκεῖ δὲ αὐτῷ καὶ τὸ σπέρμα πρὸς

ζῳογονίαν τό τε τοῦ ἀνδρὸς καὶ τὸ τῆς γυναικὸς ἐπίσης
συντελεῖν καὶ ἀπὸ πάντων τῶν μελῶν φέρεσθαι τοῦ
σώματος. καὶ τὰ μὲν ἄρρενα ἐν τοῖς δεξιοῖς τῆς μήτρας,
τὰ δὲ θήλεα ἐν τοῖς ἀριστεροῖς γεννᾶσθαι. ἰσχύειν δὲ
καὶ τὰ δεξιὰ ὡς πρὸς τὰ ἀριστερά, καὶ τὰ ὑπερκείμενα ὡς
πρὸς τὰ ὑποκείμενα. δοκεῖ δ' αὐτῷ καὶ τὰς αἰτίας τῶν
νοσημάτων ἃς μὲν ἐκ πληγῶν βιαίων, ἃς δὲ ἐκ τοῦ περι-
έχοντος εἶναι· τὰς δὲ πλείστας ἐκ τῶν ὑγρῶν τῶν εἰρη-
μένων κατὰ πλῆθος καὶ ἔλλειψιν καὶ μεταβολὴν τὴν κατὰ
ποιότητα ἢ τὴν ἐκ τόπου εἰς τόπον. ἀρέσκει δὲ αὐτῷ καὶ
τὰ βοηθήματα εἰσφέρειν ἐκ τῶν ἐναντίων ἱσταμένων ταῖς
αἰτίαις. τῶν δὲ νοσημάτων ἃ μὲν εἶναι φύσει ὀξέα, ἃ δὲ
χρόνια, ἃ δὲ ἐνδοιαστά. γίνεσθαι δὲ ὡς πολὺ ἀπὸ χολῆς
καὶ αἵματος καὶ ἡλικίας ἀκμαζούσης καὶ θέρους καὶ ἔαρος
τὰ ὀξέα· τὰ δὲ χρόνια ἀπὸ φλέγματος καὶ μελαίνης χολῆς
καὶ ἐν πρεσβύταις καὶ χειμῶνι· τὰ δ' ἐνδοιαστά, ὁπόσα
μεμιγμένας ἔχει τὰς αἰτίας. ἤδη δὲ καὶ τίνα αὐτῶν
σωτήρια καὶ τίνα θανατικά, προγινώσκει· βούλεται δὲ
καὶ τὴν πρόγνωσιν καὶ τὴν πρόρρησιν ἀναγκαίαν τε εἶναι
πρὸς τὴν τέχνην καὶ διαφέρειν ἀλλήλων.

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 1, sec. 8, line 27

Τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ περὶ τῆς γῆς συμβουλεύωμεν

ἑαυτοῖς, μὴ πολυπραγμονεῖν αὐτῆς τὴν οὐσίαν ἥτις ποτέ
ἐστι, μηδὲ κατατρίβεσθαι τοῖς λογισμοῖς αὐτὸ τὸ ὑποκεί-
μενον ἐκζητοῦντας, μηδὲ ζητεῖν τινα φύσιν ἔρημον ποιοτήτων,
ἄποιον ὑπάρχουσαν τῷ ἑαυτῆς λόγῳ, ἀλλ' εὖ εἰδέναι, ὅτι
πάντα τὰ περὶ αὐτὴν θεωρούμενα εἰς τὸν τοῦ εἶναι κατατέ-
τακται λόγον, συμπληρωτικὰ τῆς οὐσίας ὑπάρχοντα. Εἰς
οὐδὲν γὰρ καταλήξεις, ἑκάστην τῶν ἐνυπαρχουσῶν αὐτῇ
ποιοτήτων ὑπεξαιρεῖσθαι τῷ λόγῳ πειρώμενος. Ἐὰν γὰρ
ἀποστήσῃς τὸ μέλαν, τὸ ψυχρὸν, τὸ βαρὺ, τὸ πυκνὸν, τὰς  
κατὰ γεῦσιν ἐνυπαρχούσας αὐτῇ ποιότητας, ἢ εἴ τινες ἄλλαι
 505

περὶ αὐτὴν θεωροῦνται, οὐδὲν ἔσται τὸ ὑποκείμενον.

Ταῦτά τε οὖν καταλιπόντα σε, μηδὲ ἐκεῖνο ζητεῖν παραινῶ,
ἐπὶ τίνος ἕστηκεν. Ἰλιγγιάσει γὰρ καὶ οὕτως ἡ διάνοια,
πρὸς οὐδὲν ὁμολογούμενον πέρας διεξιόντος τοῦ λογισμοῦ.
Ἐάν τε γὰρ ἀέρα φῇς ὑπεστρῶσθαι πλάτει τῆς γῆς,
ἀπορήσεις, πῶς ἡ μαλθακὴ καὶ πολύκενος φύσις ἀντέχει
ὑπὸ τοσούτου βάρους συνθλιβομένη, ἀλλ' οὐχὶ διολισθαίνει
πάντοθεν τὴν συνίζησιν ὑποφεύγουσα, καὶ ἀεὶ πρὸς τὸ
ἄνω ὑπερχεομένη τοῦ συμπιέζοντος. Πάλιν, ἐὰν ὑποθῇς
ἑαυτῷ ὕδωρ εἶναι τὸ ὑποβεβλημένον τῇ γῇ, καὶ οὕτως

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον.Homily 4, sec. 5, line 35

καὶ ἐνταῦθα πάλιν, Ὤφθη ξηρὰ, καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὴν

ξηρὰν, γῆν; Ὅτι ἡ μὲν ξηρὰ τὸ ἰδίωμά ἐστι, τὸ οἱονεὶ
χαρακτηριστικὸν τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου, ἡ δὲ γῆ
προσηγορία τίς ἐστι ψιλὴ τοῦ πράγματος. Ὡς γὰρ τὸ λογικὸν  
ἴδιόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου, ἡ δὲ ἄνθρωπος φωνὴ σημαντική
ἐστι τοῦ ζῴου ᾧ ὑπάρχει τὸ ἴδιον· οὕτω καὶ τὸ ξηρὸν
ἴδιόν ἐστι τῆς γῆς καὶ ἐξαίρετον. ᾯ τοίνυν ἰδίως ὑπάρχει
τὸ ξηρὸν, τοῦτο ἐπικέκληται γῆ· ὥσπερ ᾧ ἰδίως πρόσεστι
τὸ χρεμετιστικὸν, τοῦτο ἐπικέκληται ἵππος. Οὐ μόνον δὲ
ἐπὶ τῆς γῆς ἔστι τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων
ἕκαστον ἰδιάζουσαν καὶ ἀποκεκληρωμένην ἔχει ποιότητα,
δι' ἧς τῶν τε λοιπῶν ἀποκρίνεται, καὶ αὐτὸ ἕκαστον ὁποῖόν
ἐστιν ἐπιγινώσκεται. Τὸ μὲν ὕδωρ ἰδίαν ποιότητα τὴν
ψυχρότητα ἔχει· ὁ δὲ ἀὴρ τὴν ὑγρότητα· τὸ δὲ πῦρ τὴν
θερμότητα. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, ὡς πρῶτα στοιχεῖα τῶν
συνθέτων κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον τῷ λογισμῷ θεωρεῖται,
τὰ δὲ ἤδη ἐν σώματι κατατεταγμένα καὶ ὑποπίπτοντα τῇ
αἰσθήσει, συνεζευγμένας ἔχει τὰς ποιότητας. Καὶ οὐδὲν
ἀπολελυμένως ἐστὶ μοναχὸν οὐδὲ ἁπλοῦν καὶ εἰλικρινὲς τῶν
ὁρωμένων καὶ αἰσθητῶν· ἀλλ' ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρὰ,
τὸ δὲ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν, ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς καὶ ὑγρὸς,

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 4, sec. 5, line 37

χαρακτηριστικὸν τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου, ἡ δὲ γῆ

προσηγορία τίς ἐστι ψιλὴ τοῦ πράγματος. Ὡς γὰρ τὸ λογικὸν  
ἴδιόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου, ἡ δὲ ἄνθρωπος φωνὴ σημαντική
ἐστι τοῦ ζῴου ᾧ ὑπάρχει τὸ ἴδιον· οὕτω καὶ τὸ ξηρὸν
ἴδιόν ἐστι τῆς γῆς καὶ ἐξαίρετον. ᾯ τοίνυν ἰδίως ὑπάρχει
τὸ ξηρὸν, τοῦτο ἐπικέκληται γῆ· ὥσπερ ᾧ ἰδίως πρόσεστι
τὸ χρεμετιστικὸν, τοῦτο ἐπικέκληται ἵππος. Οὐ μόνον δὲ
ἐπὶ τῆς γῆς ἔστι τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων
ἕκαστον ἰδιάζουσαν καὶ ἀποκεκληρωμένην ἔχει ποιότητα,
δι' ἧς τῶν τε λοιπῶν ἀποκρίνεται, καὶ αὐτὸ ἕκαστον ὁποῖόν
 506

ἐστιν ἐπιγινώσκεται. Τὸ μὲν ὕδωρ ἰδίαν ποιότητα τὴν

ψυχρότητα ἔχει· ὁ δὲ ἀὴρ τὴν ὑγρότητα· τὸ δὲ πῦρ τὴν
θερμότητα. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, ὡς πρῶτα στοιχεῖα τῶν
συνθέτων κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον τῷ λογισμῷ θεωρεῖται,
τὰ δὲ ἤδη ἐν σώματι κατατεταγμένα καὶ ὑποπίπτοντα τῇ
αἰσθήσει, συνεζευγμένας ἔχει τὰς ποιότητας. Καὶ οὐδὲν
ἀπολελυμένως ἐστὶ μοναχὸν οὐδὲ ἁπλοῦν καὶ εἰλικρινὲς τῶν
ὁρωμένων καὶ αἰσθητῶν· ἀλλ' ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρὰ,
τὸ δὲ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν, ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς καὶ ὑγρὸς,
τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν, Οὕτω γὰρ, διὰ τῆς συζύγου
ποιότητος, ἡ δύναμις προέρχεται τοῦ ἀναμιχθῆναι

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 4, sec. 5, line 42

τὸ ξηρὸν, τοῦτο ἐπικέκληται γῆ· ὥσπερ ᾧ ἰδίως πρόσεστι

τὸ χρεμετιστικὸν, τοῦτο ἐπικέκληται ἵππος. Οὐ μόνον δὲ
ἐπὶ τῆς γῆς ἔστι τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων
ἕκαστον ἰδιάζουσαν καὶ ἀποκεκληρωμένην ἔχει ποιότητα,
δι' ἧς τῶν τε λοιπῶν ἀποκρίνεται, καὶ αὐτὸ ἕκαστον ὁποῖόν
ἐστιν ἐπιγινώσκεται. Τὸ μὲν ὕδωρ ἰδίαν ποιότητα τὴν
ψυχρότητα ἔχει· ὁ δὲ ἀὴρ τὴν ὑγρότητα· τὸ δὲ πῦρ τὴν
θερμότητα. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, ὡς πρῶτα στοιχεῖα τῶν
συνθέτων κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον τῷ λογισμῷ θεωρεῖται,
τὰ δὲ ἤδη ἐν σώματι κατατεταγμένα καὶ ὑποπίπτοντα τῇ
αἰσθήσει, συνεζευγμένας ἔχει τὰς ποιότητας. Καὶ οὐδὲν
ἀπολελυμένως ἐστὶ μοναχὸν οὐδὲ ἁπλοῦν καὶ εἰλικρινὲς τῶν
ὁρωμένων καὶ αἰσθητῶν· ἀλλ' ἡ μὲν γῆ ξηρὰ καὶ ψυχρὰ,
τὸ δὲ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν, ὁ δὲ ἀὴρ θερμὸς καὶ ὑγρὸς,
τὸ δὲ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν, Οὕτω γὰρ, διὰ τῆς συζύγου
ποιότητος, ἡ δύναμις προέρχεται τοῦ ἀναμιχθῆναι
ἑκάστῳ πρὸς ἕκαστον· τῷ τε γὰρ γείτονι στοιχείῳ διὰ τῆς  
κοινῆς ποιότητος ἕκαστον ἀνακίρναται, καὶ διὰ τῆς πρὸς τὸ
σύνεγγυς κοινωνίας τῷ ἀντικειμένῳ συνάπτεται. Οἷον, ἡ
γῆ, ξηρὰ οὖσα καὶ ψυχρὰ, ἑνοῦται μὲν τῷ ὕδατι κατὰ τὴν
συγγένειαν τῆς ψυχρότητος, ἑνοῦται δὲ διὰ τοῦ ὕδατος τῷ

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 5, sec. 7, line 31

κοπέντα ἐπιβλαστάνει· τὰ δὲ μένει ἀδιάδοχα, ὥσπερ τινὰ

θάνατον τὴν τομὴν ὑπομείναντα. Ἤδη δέ τινες τετηρήκασιν  
ἐκτεμνομένας ἢ καὶ ἐπικαιομένας τὰς πίτυς εἰς δρυμῶνας
μεθίστασθαι. Τινὰ δὲ καὶ τὴν ἐκ φύσεως κακίαν ἐπιμελείαις
γεωργῶν θεραπευόμενα ἔγνωμεν· οἷον τὰς ὀξείας ῥοιὰς,
καὶ τῶν ἀμυγδαλῶν τὰς πικροτέρας, ὅταν διατρηθεῖσαι τὸ
πρὸς τῇ ῥίζῃ στέλεχος σφῆνα πεύκης λιπαρὸν τῆς ἐντεριώνης
μέσης διελαθέντα δέξωνται, εἰς εὐχρηστίαν μεταβάλλουσι τότε
τοῦ χυμοῦ τὴν δυσχέρειαν. Μηδεὶς οὖν ἐν κακίᾳ διάγων,
ἑαυτὸν ἀπογινωσκέτω, εἰδὼς ὅτι γεωργία μὲν τὰς τῶν
φυτῶν ποιότητας μεταβάλλει, ἡ δὲ κατ' ἀρετὴν τῆς ψυχῆς
 507

ἐπιμέλεια, δυνατή ἐστι παντοδαπῶν ἀρρωστημάτων ἐπι-

κρατῆσαι. Ἡ δὲ περὶ τὰς καρπογονίας διαφορὰ τῶν καρπίμων
φυτῶν τοσαύτη, ὅσην οὐδ' ἂν ἐπελθεῖν τις δυνηθείη τῷ
λόγῳ. Οὐ γὰρ μόνον ἐν τοῖς ἑτερογενέσιν αἱ διαφοραὶ τῶν
καρπῶν, ἀλλ' ἤδη καὶ ἐν αὐτῷ τῷ εἴδει τοῦ δένδρου πολὺ τὸ
διάφορον· ὅπουγε καὶ ἄλλος μὲν χαρακτὴρ τοῦ καρποῦ
τῶν ἀρρένων, ἄλλος δὲ τῶν θηλειῶν, παρὰ τῶν φυτουργῶν
διακέκριται, οἵ γε καὶ τοὺς φοίνικας εἰς ἄρρενας καὶ θηλείας
διστῶσι. Καὶ ἴδοις ἄν ποτε τὴν παρ' αὐτῶν ὀνομαζομένην
θήλειαν, καθιεῖσαν τοὺς κλάδους, οἷον ὀργῶσαν, καὶ τῆς

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 5, sec. 8, line 33

γίνεται, καὶ εἰς ἀκρέμονας καὶ κλάδους κατασχίζεται, καὶ

τοῖς καρποῖς παρέχει τὴν αὔξησιν, καὶ δάκρυον τοῦ φυτοῦ
καὶ ὀπὸς ἐκ τῆς αὐτῆς αἰτίας προέρχεται· οἷς πόση
πρὸς ἄλληλά ἐστιν ἡ διαφορὰ, οὐδεὶς ἂν λόγος ἐξίκοιτο.
Ἄλλο γὰρ τοῦ σχίνου τὸ δάκρυον, καὶ ἄλλος ὁ ὀπὸς τοῦ
βαλσάμου· καὶ νάρθηκές τινες ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου καὶ
Λιβύης ἕτερον ὀπῶν γένος ἀποδακρύουσι. Λόγος δέ τίς ἐστι,  
καὶ τὸ ἤλεκτρον ὀπὸν εἶναι φυτῶν εἰς λίθου φύσιν ἀποπηγ-
νύμενον. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τὰ ἐμφαινόμενα κάρφη καὶ
τὰ λεπτότατα τῶν ζῴων, ἅπερ, ἁπαλοῦ ὄντος τοῦ ὀποῦ,
ἐναποληφθέντα κατέχεται. Καὶ ὅλως τὴν κατὰ τὰς ποιότητας
τῶν ὀπῶν διαφορὰν ὁ μὴ τῇ πείρᾳ διδαχθεὶς, οὐδένα λόγον
εὑρήσει τὴν ἐνέργειαν παριστῶντα. Πῶς πάλιν ἀπὸ τῆς
αὐτῆς νοτίδος ἐν μὲν τῇ ἀμπέλῳ οἶνος συνίσταται, ἐν δὲ τῇ
ἐλαίᾳ τὸ ἔλαιον; Καὶ οὐ τοῦτο μόνον θαυμαστὸν, πῶς ὧδε
μὲν τὸ ὑγρὸν ἀπεγλυκάνθη, ἐκεῖ δὲ λιπαρὸν γέγονεν, ἀλλ'
ὅτι καὶ ἐν τοῖς γλυκέσι καρποῖς ἀμύθητος ἡ παραλλαγὴ τῆς
ποιότητος. Ἄλλο γὰρ τὸ ἐν ἀμπέλῳ γλυκὺ, καὶ ἄλλο τὸ ἐν
μηλέᾳ, καὶ σύκῳ, καὶ φοίνικι. Ἔτι σε βούλομαι περὶ τὴν
ἐξέτασιν ταύτην φιλοτεχνῆσαι, πῶς τὸ αὐτὸ ὕδωρ νῦν μὲν
λεῖόν ἐστι τῇ αἰσθήσει, ὅταν ἐν τοῖσδέ τισι τοῖς φυτοῖς

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 5, sec. 8, line 49

ὅτι καὶ ἐν τοῖς γλυκέσι καρποῖς ἀμύθητος ἡ παραλλαγὴ τῆς

ποιότητος. Ἄλλο γὰρ τὸ ἐν ἀμπέλῳ γλυκὺ, καὶ ἄλλο τὸ ἐν
μηλέᾳ, καὶ σύκῳ, καὶ φοίνικι. Ἔτι σε βούλομαι περὶ τὴν
ἐξέτασιν ταύτην φιλοτεχνῆσαι, πῶς τὸ αὐτὸ ὕδωρ νῦν μὲν
λεῖόν ἐστι τῇ αἰσθήσει, ὅταν ἐν τοῖσδέ τισι τοῖς φυτοῖς
γενόμενον ἀπογλυκανθῇ· νῦν δὲ πληκτικόν ἐστι τῆς γεύσεως,
ὅταν δι' ἄλλων φυτῶν ἐνεχθὲν ἀποξύνηται. Καὶ πάλιν εἰς
τὴν ἐσχάτην πικρότητα μεταβάλλον ἐκτραχύνει τὴν αἴσθησιν,
ὅταν ἐν ἀψίνθῳ ἢ σκαμμωνίᾳ γένηται. Καὶ ἐν μὲν ταῖς
βαλάνοις, ἢ τῷ καρπῷ τῆς κρανείας, πρὸς τὴν στυφὴν καὶ
 508

αὐστηρὰν ποιότητα μεταβάλλει· ἐν δὲ ταῖς τερεβίνθοις, καὶ

ταῖς καρύαις, πρὸς ἁπαλὴν καὶ ἐλαιώδη φύσιν μεθίσταται.
 Καὶ τί δεῖ τὰ πόρρω λέγειν, ὅπου γε ἐπὶ τῆς αὐτῆς
συκῆς πρὸς τὰς ἐναντιωτάτας μεταβαίνει ποιότητας;  
Πικρότατον μὲν γάρ ἐστιν ἐν τῷ ὀπῷ, γλυκύτατον δὲ ἐν
αὐτῷ τῷ καρπῷ. Καὶ ἐπὶ τῆς ἀμπέλου στυπτικώτατον μὲν
ἐπὶ τῶν ἀκρεμόνων, ἥδιστον δὲ ἐν τοῖς βότρυσιν. Αἱ δὲ κατὰ
τὰς χρόας διαφοραὶ, πόσαι; Ἴδοις ἂν ἐν λειμῶνι τὸ αὐτὸ
ὕδωρ ἐρυθραινόμενον μὲν ἐν τῷδε τῷ ἄνθει, καὶ ἐν ἄλλῳ
πορφυροῦν, καὶ κυανὸν ἐν τῷδε, καὶ ἐν ἑτέρῳ λευκόν·

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 5, sec. 9, line 2

ἐξέτασιν ταύτην φιλοτεχνῆσαι, πῶς τὸ αὐτὸ ὕδωρ νῦν μὲν

λεῖόν ἐστι τῇ αἰσθήσει, ὅταν ἐν τοῖσδέ τισι τοῖς φυτοῖς
γενόμενον ἀπογλυκανθῇ· νῦν δὲ πληκτικόν ἐστι τῆς γεύσεως,
ὅταν δι' ἄλλων φυτῶν ἐνεχθὲν ἀποξύνηται. Καὶ πάλιν εἰς
τὴν ἐσχάτην πικρότητα μεταβάλλον ἐκτραχύνει τὴν αἴσθησιν,
ὅταν ἐν ἀψίνθῳ ἢ σκαμμωνίᾳ γένηται. Καὶ ἐν μὲν ταῖς
βαλάνοις, ἢ τῷ καρπῷ τῆς κρανείας, πρὸς τὴν στυφὴν καὶ
αὐστηρὰν ποιότητα μεταβάλλει· ἐν δὲ ταῖς τερεβίνθοις, καὶ
ταῖς καρύαις, πρὸς ἁπαλὴν καὶ ἐλαιώδη φύσιν μεθίσταται.
 Καὶ τί δεῖ τὰ πόρρω λέγειν, ὅπου γε ἐπὶ τῆς αὐτῆς
συκῆς πρὸς τὰς ἐναντιωτάτας μεταβαίνει ποιότητας;  
Πικρότατον μὲν γάρ ἐστιν ἐν τῷ ὀπῷ, γλυκύτατον δὲ ἐν
αὐτῷ τῷ καρπῷ. Καὶ ἐπὶ τῆς ἀμπέλου στυπτικώτατον μὲν
ἐπὶ τῶν ἀκρεμόνων, ἥδιστον δὲ ἐν τοῖς βότρυσιν. Αἱ δὲ κατὰ
τὰς χρόας διαφοραὶ, πόσαι; Ἴδοις ἂν ἐν λειμῶνι τὸ αὐτὸ
ὕδωρ ἐρυθραινόμενον μὲν ἐν τῷδε τῷ ἄνθει, καὶ ἐν ἄλλῳ
πορφυροῦν, καὶ κυανὸν ἐν τῷδε, καὶ ἐν ἑτέρῳ λευκόν·
καὶ πλείονα πάλιν τῆς ἐν ταῖς χρόαις ποικιλίας, τὴν κατὰ
τὰς ὀδμὰς διαφορὰν παρεχόμενον. Ἀλλὰ γὰρ ὁρῶ μοι
τὸν λόγον τῇ ἀπληστίᾳ τῆς θεωρίας εἰς ἀμετρίαν ἐκπίπτοντα,

Βασίλειος θεολόγος. Ομιλία εις την Εξαήμερον. Homily 6, sec. 3, line 5

ἀπόστολος λέγει τινὰς φωστῆρας ἐν κόσμῳ, ἄλλο δέ ἐστι

φῶς τοῦ κόσμου τὸ ἀληθινὸν, οὗ κατὰ μέθεξιν οἱ ἅγιοι φω-
στῆρες ἐγίνοντο τῶν ψυχῶν, ἃς ἐπαίδευον, τοῦ σκότους
αὐτὰς τῆς ἀγνοίας ῥυόμενοι· οὕτω καὶ νῦν τὸν ἥλιον τοῦτον
τῷ φανοτάτῳ ἐκείνῳ ἐπισκευάσας φωτὶ ὁ τῶν ὅλων δημιουρ-
γὸς περὶ τὸν κόσμον ἀνῆψε.  
 Καὶ μηδενὶ ἄπιστον εἶναι δοκείτω τὸ εἰρημένον, ὅτι
ἄλλο μέν τι τοῦ φωτὸς ἡ λαμπρότης, ἄλλο δέ τι τὸ ὑποκεί-
μενον τῷ φωτὶ σῶμα. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκ τοῦ τὰ σύνθετα
πάντα οὕτω παρ' ἡμῶν διαιρεῖσθαι, εἴς τε τὴν δεκτικὴν
οὐσίαν, καὶ εἰς τὴν ἐπισυμβᾶσαν αὐτῇ ποιότητα. Ὡς οὖν
 509

ἕτερον μέν τι τῇ φύσει ἡ λευκότης, ἕτερον δέ τι τὸ λελευκας-

μένον σῶμα, οὕτω καὶ τὰ νῦν εἰρημένα, διάφορα ὄντα
τῇ φύσει, ἥνωται τῇ δυνάμει τοῦ κτίσαντος. Καὶ μή μοι
λέγε ἀδύνατα εἶναι ταῦτα ἀπ' ἀλλήλων διαιρεῖσθαι. Οὐδὲ
γὰρ ἐγὼ τὴν διαίρεσιν τοῦ φωτὸς ἀπὸ τοῦ ἡλιακοῦ σώματος
ἐμοὶ καὶ σοὶ δυνατὴν εἶναί φημι, ἀλλ' ὅτι ἃ ἡμῖν τῇ ἐπινοίᾳ
ἐστὶ χωριστὰ, ταῦτα δύναται καὶ αὐτῇ τῇ ἐνεργείᾳ παρὰ τοῦ
ποιητοῦ τῆς φύσεως αὐτῶν διαστῆναι. Ἐπεὶ καὶ σοὶ τὴν
καυστικὴν δύναμιν τοῦ πυρὸς ἀπὸ τῆς λαμπρότητος χωρίσαι
ἀμήχανον· ὁ δὲ Θεὸς παραδόξῳ θεάματι τὸν ἑαυτοῦ θερά

Βασίλειος θεολόγος. Epistulae Epistle 8, sec. 3, line 4

ἥνπερ καὶ τῇ προγνώσει ἐμπεριείληφεν ὁ μέλλων αὐτὴν ἀπὸ

τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παράγειν, ὃ καὶ ἐπιστήμῃ περι-
λαβεῖν δυνατόν ἐστι. Πᾶν οὖν ἅγιον ὃ περιγραπτὴν ἔχει
τὴν φύσιν καὶ ἐπίκτητον ἔχει τὴν ἁγιότητα οὐκ ἀνεπίδεκτόν
ἐστι κακίας. Ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον πηγή ἐστιν
ἁγιασμοῦ, ὑφ' ἧς πᾶσα ἡ λογικὴ κτίσις κατ' ἀναλογίαν τῆς
ἀρετῆς ἁγιάζεται.
 Καίτοι ἡμεῖς, κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον, οὔτε ὅμοιον οὔτε
ἀνόμοιον λέγομεν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρί. Ἑκάτερον γὰρ αὐτῶν
ἐπίσης ἀδύνατον. Ὅμοιον γὰρ καὶ ἀνόμοιον κατὰ τὰς ποιό-
τητας λέγεται, ποιότητος δὲ τὸ θεῖον ἐλεύθερον. Ταυτότητα
δὲ τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες καὶ τὸ ὁμοούσιον ἐκδεχόμεθα
καὶ τὸ σύνθετον φεύγομεν, τοῦ κατ' οὐσίαν Θεοῦ καὶ Πατρὸς
τὸν κατ' οὐσίαν Θεὸν καὶ Υἱὸν γεγεννηκότος. Ἐκ γὰρ τού-
του τὸ ὁμοούσιον δείκνυται. Ὁ γὰρ κατ' οὐσίαν Θεὸς τῷ
κατ' οὐσίαν Θεῷ ὁμοούσιός ἐστιν, ἐπειδὴ λέγεται θεὸς καὶ
ὁ ἄνθρωπος, ὡς τὸ «Ἐγὼ εἶπα θεοί ἐστε». Καὶ ὁ δαίμων θεός,
ὡς τὸ «Οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια». Ἀλλ' οἳ μὲν κατὰ
χάριν ὀνομάζονται, οἳ δὲ κατὰ ψεῦδος Ὁ δὲ Θεὸς μόνος κατ'
οὐσίαν ἐστὶ Θεός. Μόνος δὲ ὅταν εἴπω, τὴν οὐσίαν τοῦ
Θεοῦ τὴν ἁγίαν καὶ ἄκτιστον δηλῶ.

Βασίλειος θεολόγος. Epistulae Epistle 190, sec. 3, line 3

ὁ Κύριος εὐοδώσῃ. Ἐπέστειλα τῷ ἀδελφῷ Οὐαλερίῳ, ὡς

προσέταξας. Τὰ Νύσσης πράγματα ὅμοιά ἐστι τοῖς παρὰ
τῆς σῆς θεοσεβείας καταλειφθεῖσι καὶ προκόπτει ἐπὶ τὸ
βέλτιον τῇ συνεργίᾳ τῶν σῶν προσευχῶν. Οἱ μέντοι τότε
ἀπορραγέντες ἡμῶν οἱ μὲν ἀπῆλθον ἐπὶ τὸ στρατόπεδον,
οἱ δὲ μένουσι τὴν ἐκεῖθεν ἀναμένοντες φήμην. Δυνατὸς δὲ
ὁ Κύριος καὶ τούτων ματαιῶσαι τὰς ἐλπίδας κἀκείνοις
ἄπρακτον τὴν ἐπάνοδον ποιῆσαι
 Τὸ μάννα ὁ Φίλων ἑρμηνεύων ἔφη, ὥσπερ ἐκ παρα-
δόσεώς τινος Ἰουδαϊκῆς δεδιδαγμένος, τοιαύτην αὐτοῦ
 510

εἶναι τὴν ποιότητα ὥστε κατὰ τὴν φαντασίαν τοῦ ἐσθίον-

τος μετακίρνασθαι, καὶ εἶναι μὲν καθ' ἑαυτὸ οἱονεὶ
κέγχρον ἑψημένον ἐν μέλιτι, παρέχειν δὲ νῦν μὲν ἄρτου,
νῦν δὲ κρέως καὶ κρέως τοιοῦδε ἢ πετεινοῦ ἢ χερσαίου,
νῦν δὲ λαχάνου καὶ λαχάνου τοῦ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν
ἑκάστου, καὶ ἰχθύος, ὡς τὸ ἰδίωμα τῆς καθ' ἕκαστον γένος
ποιότητος ἀκριβῶς ἐν τῇ γεύσει τοῦ ἐσθίοντος διασώζεσθαι.
Ἅρματα ἀναβάτας τριστάτας ἔχοντα οἶδεν ἡ Γραφή, διὰ
τὸ τῶν λοιπῶν ἁρμάτων δύο εἶναι τοὺς ἐπιβάτας,

Βασίλειος θεολόγος. Enarratio in prophetam Isaiam [Dub.]

Chap. 8, sec. 219, line 30
 Καὶ τούτου μάρτυς ἡ πεῖρα. Οἱ γὰρ προστετηκότες τοῖς
εἰδώλοις, ὀνείροις καὶ κληδόσι καὶ μαντείαις δαιμόνων προς-
έχοντες, καὶ αὐτοὶ τὴν ἀλήθειαν ἐξουδενοῦσι καὶ ἡμῖν συμ-
βουλεύουσι τὰ τοιαῦτα ἐξαιτεῖν. Διότι ἐνέργειαι πλάνης ἐπὶ
καταστροφῇ τῶν πεπειραμένων αὐτοῖς ἐνεργοῦνται παρὰ τῶν
δαιμόνων· νῦν μὲν ἐν τοῖς ὕπνοις φαντασίας τινὰς περιις-
τώντων, ἢ συμβουλὴν ἐχούσας πάθους σωματικοῦ, ἢ προαγο-
ρευούσας τὸ μέλλον. Δύνανται δὲ τὰ τοιαῦτα συνορᾷν οἱ
δαίμονες· περὶ μὲν τὰ τοῦ σώματος πάθη, διὰ τὸ διορατι-
κώτεροι εἶναι τῶν ὑλικῶν ἰδιωμάτων, καὶ ἐπισκέφθαι ποιό-
τητας βοτανῶν, καὶ τὸ ἀπ' αὐτῶν πρὸς τὰ πάθη κατάλ-
ληλον.
 Περὶ δὲ τῶν μελλόντων πολλάκις προλέγουσι τὰ ἤδη γενό-
μενα, ἡμῖν δὲ μήπω ἐγνωσμένα, ὡς ἐσόμενα ἡμῖν ἀναγγέλ-
λουσιν. Οἷον εἴ τις καὶ παρ' ἡμῶν ἀκούσας παρουσίαν τινὸς,
ταύτην τῷ προσδοκῶντι ὡς μέλλουσαν ἀναγγέλλοι, τὴν ἐκ τοῦ
δοκεῖν προφήτης εἶναι δόξαν δι' ἀπάτης θηρώμενος. Οὕτω καὶ
οἱ δαίμονες τὰ διατετυπωμένα, τὰ ἀποφάσει Θεοῦ δημοσιευ-
θέντα, ἀνήγγειλαν πολλάκις τοῖς πρὸς ἀπάτην εὐκόλως
ἔχουσιν. Ὡς καὶ ἡ ἐγγαστρίμυθος τῷ Σαοὺλ διὰ τῶν δαι-
μόνων ἀνήγγειλε τὴν μέλλουσαν ἧτταν.

Βασίλειος θεολόγος. Enarratio in prophetam Isaiam [Dub.] Chap. 9, sec. 229, line 10

ματα σύμπνοιαν προσηγόρευον.  

 Καὶ κόψωμεν (φησὶ) συκαμίνους καὶ κέδρους, καὶ
οἰκοδομήσωμεν ἑαυτοῖς πύργον,
 ἀντὶ τοῦ ναοῦ, ὃν κατεσκεύασε τῷ Ἰούδᾳ ὁ Σολομῶν.
Ὅμοια διενοοῦντο τοῖς δι' ὑψηλῆς πύργου κατασκευῆς, ἐπι-
χειροῦσιν ἑαυτοῖς βάσιμον ποιῆσαι τὸν οὐρανόν. Καὶ γὰρ
ἐκεῖνοι ἔλεγον· Δεῦτε, πλινθεύσωμεν ἑαυτοῖς πλίνθους καὶ
ὀπτήσωμεν αὐτὰς πυρί· καὶ πάλιν· Δεῦτε, οἰκοδομήσωμεν
ἑαυτοῖς πόλιν καὶ πύργον, οὗ ἡ κεφαλὴ ἔσται ἕως τοῦ οὐρα-
νοῦ.  – Ἡ δὲ συκάμινος δένδρον ἐστὶ πολυφορώτατον καρπῶν,
οὐδεμίαν ποιότητα ἐχόντων, εἰ μή τις ἐξ ἐπιμελείας ἀμύξας,
ὀπόν τινα αὐτοῖς ἐπισπάσαιτο, ἡδονὴν ἐμποιοῦντα τῇ γεύσει.
 511

Ὅθεν ἡγούμεθα σύμβολον εἶναι τῆς ἐθνικῆς συναγωγῆς, πλη-

θυνούσης μὲν, οἱονεὶ δὲ μεμωραμμένης, διὰ τὴν ἐν τοῖς ἐθνι-
κοῖς ἐπιτηδεύμασι συνήθειαν, ἣν ἐὰν καταμύξαι τις διὰ τοῦ
Λόγου δυνηθῇ, γλυκανθεῖσα τῇ μεταβολῇ, εἰς εὐχρηστίαν
μεταβάλλεται.

Βασίλειος θεολόγος. Adversus Eunomium (libri 5) Vol. 29, p.749, line 29

μήτε οὖσαν ὅλως σημαίνει φύσιν. Τὸ δὲ ἐνούσιον καὶ

ἀνυπόστατον λέγων τις, τὴν ἐνυπάρχουσαν οὐσίαν
ἐδήλωσε. Τὸ δὲ λέγειν ἀγέννητον τὸν Θεὸν, ἢ ἀγέν-
νητον μετὰ τοῦ ἄρθρου, προτάξας Θεὸν, ἢ ἐπενέγκας
πάλιν τὸ αὐτὸ ὄνομα, οὐκ οὐσίαν ἀνεῖλεν, οὐδὲ τὸ εἶ-
ναι τοῦ Θεοῦ, ταύτην δὲ καὶ μὴ γεγεννημένην
εἶναι λέγει· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κτισθεῖσαν δηλοῖ τοῦ Θεοῦ
τὴν οὐσίαν. Ἀλλ' οὐκ ἐπειδὴ τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ οὐκ
ἀνεῖλεν, ἤδη τὸ τί εἶναι τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἐδήλω-
σεν. Οὐ λέγω ποιότητα ἢ ποσότητα, ὡς ἐκεῖνοι ἐπαγ-
γέλλονται ἀποδεῖξαι ματαιολογοῦντες ἀλλὰ τοῦτο,
πῶς εἶναι δείκνυσι τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἡ τῆς
ἀγεννήτου φωνῆς ὀνομασία. Τὸ δὲ πῶς εἶναί τι, καὶ
αὐτὸ ἐκεῖνο ὅ ἐστιν, ὁποῖον εἶναι ἢ τί εἶναι, πολὺ
μᾶλλον ἄδηλον τυγχάνει ὡς ἀνεξιχνίαστον πάσῃ
κτιστῇ φύσει ὑπάρχον. Εἰ γὰρ τὰ κρίματα αὐτοῦ
ἄβυσσος πολλὴ, ὥς φησιν ὁ Προφήτης, καὶ αἱ ὁδοὶ
αὐτοῦ ἀνεξιχνίαστοι, οὐκοῦν πάντως καὶ ἀνεξερεύ-
νητοι, κατὰ τὸν Ἀπόστολον·

Βασίλειος θεολόγος. Asceticon magnum sive Quaestiones (regulae fusius tractatae)

Vol. 31, p.953, line 17

τῶν τελειοτέρων τὴν οἴκησιν. Καὶ ἅμα οὐδὲ θόρυβον

ἕξει ὁ οἶκος τῶν ἀσκητῶν ἐν τῇ μελέτῃ τῶν δι-
δαγμάτων ἀναγκαίᾳ οὔσῃ τοῖς νέοις. Ἀλλὰ προς-
ευχαὶ μὲν κοιναὶ καὶ παισὶ καὶ πρεσβυτέροις ἔστω-
σαν, αἱ κατὰ τὴν ἡμέραν διατετυπωμέναι· τοῖς τε
γὰρ παιδίοις ἐθισμὸς ἐκ τοῦ ζήλου τῶν τελειοτέρων
πρὸς κατάνυξιν, καὶ τοῖς προάγουσιν οὐ μικρὰ
ἐν προσευχαῖς ἡ παρὰ νηπίων βοήθεια· μελέται δὲ
ἰδιάζουσαι, καὶ δίαιται κατά τε ὕπνον καὶ ἐγρή-
γορσιν, καὶ τροφῆς καιρὸν, καὶ μέτρον καὶ ποιότη-
τα παιδίοις πρεπόντως ἀφωρίσθω. Ἐπιτετάχθω δὲ
τοῖς τοιούτοις ὁ καθ' ἡλικίαν προήκων, καὶ τὴν
ἐμπειρίαν ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ὢν, καὶ μαρτυρίαν ἔχων
ἐπὶ μακροθυμίᾳ· ὥστε πατρικῇ μὲν εὐσπλαγχνίᾳ,
λόγῳ δὲ ἐπιστημονικῷ τὰ ἁμαρτήματα τῶν νέων
ἐπανορθοῦσθαι, οἰκείας ἑκάστῳ πταίσματι τὰς θε-
ραπείας προσάγοντα, ὥστε τὸ αὐτὸ καὶ ἐπι-
 512

τίμησιν ἔχειν τοῦ ἁμαρτήματος, καὶ γυμνάσιον

ἀπαθείας τῇ ψυχῇ γίνεσθαι. Οἷον, ὠργίσθη πρὸς
τὸν ὁμήλικα; τοῦτον θεραπεῦσαι, καὶ ὑπηρετῆσαι
αὐτῷ κατὰ ἀναλογίαν τοῦ τολμήματος ἀναγκασθήτω.

Βασίλειος θεολόγος. Asceticon magnum sive Quaestiones (regulae brevius tractatae)

Vol. 31, p.1229, line 7

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΚΑʹ.

Τοῦ Κυρίου διδάσκοντος προσεύχεσθαι μὴ εἰσελ-

  θεῖν εἰς πειρασμὸν, εἰ δεῖ προσεύχεσθαι
  μὴ περιπεσεῖν ὀδύναις σωματικαῖς· ἐὰν δὲ
περιπέσῃ τις, πῶς παρέλθῃ.

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ.

 Οὐ διέκρινε πειρασμοῦ ποιότητα, καθολικῶς δὲ

προσέταξε· Προσεύχεσθε μὴ εἰσελθεῖν εἰς
πειρασμόν· εἰσαχθέντα δὲ σὺν τῷ πειρασμῷ τὴν
ἔκβασιν τοῦ δύνασθαι ὑπενεγκεῖν, παρὰ τοῦ Κυρίου
αἰτεῖν δεῖ, ἵνα κατορθωθῇ ἡμῖν τὸ, Ὁ δὲ ὑπομείνας
εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται.

Βασίλειος θεολόγος. Sermones de moribus a Symeone Metaphrasta collecti

Vol. 32, p.1133, line 19

ουσίας ἀθροιζούσῃ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν μὲν ῥύσιν

ἐπεχούσῃ, ἐπιμελέστερον δὲ τὸν καρπὸν ἐκτρεφού-
σῃ. Τινὰ δὲ τῶν φυτῶν καὶ τὴν ἐκ φύσεως κακίαν
ἐπιμελείαις γεωργῶν θεραπευόμενα ἔγνωμεν· οἷον
τὰς ὀξείας ῥοὰς καὶ τῶν ἀμυγδάλων τὰς πικροτέρας,
ὅταν διατρηθεῖσαι τὸ πρὸς τῇ ῥίζῃ στέλεχος, σφῆνα
πεύκης λιπαρὸν τῆς ἐντεριώνης μέσον διελαθέντα
δέξωνται, εἰς εὐχρηστίαν μεταβάλλουσι τότε τοῦ
χυμοῦ τὴν δυσχέρειαν. Μηδεὶς οὖν ἐν κακίᾳ διάγων
ἑαυτοῦ ἀπογνώτω. Εἰ γὰρ γεωργὸς τῶν φυτῶν τὰς
ποιότητας μεταβάλλει, πολλῷ μᾶλλον ἡ κατ' ἀρετὴν
τῆς ψυχῆς ἐπιμέλεια δύναται παντοδαπῶν ἀῤῥωστη-
μάτων ἐπικρατῆσαι, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ
ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς
τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 3, sec. 41, line 14

 513

τοῦτο λέγειν, πλείονα γὰρ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται· ὅμως

δὲ ἴστωσαν οἱ ἐγκαλοῦντες ὅτι, ὃν μὲν νομίζομεν καὶ πεπείς-
μεθα ἀρχῆθεν εἶναι θεὸν καὶ υἱὸν θεοῦ, οὗτος ὁ αὐτολόγος
ἐστὶ καὶ ἡ αὐτοσοφία καὶ ἡ αὐτοαλήθεια· τὸ δὲ θνητὸν
αὐτοῦ σῶμα καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ἐν αὐτῷ ψυχὴν τῇ πρὸς
ἐκεῖνον οὐ μόνον κοινωνίᾳ ἀλλὰ καὶ ἑνώσει καὶ ἀνακράσει
τὰ μέγιστά φαμεν προσειληφέναι καὶ τῆς ἐκείνου θειότητος
κεκοινωνηκότα εἰς θεὸν μεταβεβληκέναι. Ἐὰν δέ τις προς-
κόπτῃ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ ταῦθ' ἡμῶν λεγόντων,
ἐπιστησάτω τοῖς ὑπὸ Ἑλλήνων λεγομένοις περὶ τῆς τῷ  
ἰδίῳ λόγῳ ἀποίου ὕλης, ποιότητας ἀμφισκομένης, ὁποίας ὁ
δημιουργὸς βούλεται αὐτῇ περιτιθέναι, καὶ πολλάκις τὰς
μὲν προτέρας ἀποτιθεμένης κρείττονας δὲ καὶ διαφόρους
ἀναλαμβανούσης. Εἰ γὰρ ὑγιῆ τὰ τοιαῦτα, τί θαυμαστὸν
τὴν ποιότητα τοῦ θνητοῦ κατὰ τὸ τοῦ Ἰησοῦ σῶμα προνοίᾳ
θεοῦ βουληθέντος μεταβαλεῖν εἰς αἰθέριον καὶ θείαν ποιότητα;
 Οὐχ ὡς διαλεκτικὸς μὲν οὖν εἶπεν ὁ Κέλσος, παρα-
βάλλων τὰς ἀνθρωπίνας τοῦ Ἰησοῦ σάρκας χρυσῷ καὶ
ἀργύρῳ καὶ λίθῳ, ὅτι αὗται ἐκείνων φθαρτότεραι. Πρὸς γὰρ
τὸν ἀκριβῆ λόγον οὔτ' ἄφθαρτον ἀφθάρτου ἀφθαρτότερον
οὔτε φθαρτὸν φθαρτοῦ φθαρτότερον

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 3, sec. 41, line 18

αὐτοῦ σῶμα καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ἐν αὐτῷ ψυχὴν τῇ πρὸς

ἐκεῖνον οὐ μόνον κοινωνίᾳ ἀλλὰ καὶ ἑνώσει καὶ ἀνακράσει
τὰ μέγιστά φαμεν προσειληφέναι καὶ τῆς ἐκείνου θειότητος
κεκοινωνηκότα εἰς θεὸν μεταβεβληκέναι. Ἐὰν δέ τις προς-
κόπτῃ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ ταῦθ' ἡμῶν λεγόντων,
ἐπιστησάτω τοῖς ὑπὸ Ἑλλήνων λεγομένοις περὶ τῆς τῷ  
ἰδίῳ λόγῳ ἀποίου ὕλης, ποιότητας ἀμφισκομένης, ὁποίας ὁ
δημιουργὸς βούλεται αὐτῇ περιτιθέναι, καὶ πολλάκις τὰς
μὲν προτέρας ἀποτιθεμένης κρείττονας δὲ καὶ διαφόρους
ἀναλαμβανούσης. Εἰ γὰρ ὑγιῆ τὰ τοιαῦτα, τί θαυμαστὸν
τὴν ποιότητα τοῦ θνητοῦ κατὰ τὸ τοῦ Ἰησοῦ σῶμα προνοίᾳ
θεοῦ βουληθέντος μεταβαλεῖν εἰς αἰθέριον καὶ θείαν ποιότητα;
 Οὐχ ὡς διαλεκτικὸς μὲν οὖν εἶπεν ὁ Κέλσος, παρα-
βάλλων τὰς ἀνθρωπίνας τοῦ Ἰησοῦ σάρκας χρυσῷ καὶ
ἀργύρῳ καὶ λίθῳ, ὅτι αὗται ἐκείνων φθαρτότεραι. Πρὸς γὰρ
τὸν ἀκριβῆ λόγον οὔτ' ἄφθαρτον ἀφθάρτου ἀφθαρτότερον
οὔτε φθαρτὸν φθαρτοῦ φθαρτότερον. Ἀλλ' εἰ ἄρα φθαρτό-
τερον, ὅμως δὲ καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι, εἴπερ δυνατὸν
ἀμείβειν ποιότητας τὴν ὑποκειμένην πάσαις ποιότησιν ὕλην,
πῶς οὐ δυνατὸν καὶ τὴν σάρκα τοῦ Ἰησοῦ ἀμείψασαν
ποιότητας γεγονέναι τοιαύτην, ὁποίαν ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν  
 514

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 54, line 22

καὶ ἐναντία λέγειν οὐ μόνον ἡμῖν προθέμενον ἀλλὰ καὶ οὐκ

ἀγεννεῖ φιλοσόφων αἱρέσει τῶν ἀπὸ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος
κατασκευάσαι ὅτι τὰ τῶν ζῴων σώματα οὐκ ἔστιν ἔργα τοῦ
θεοῦ, καὶ ὅτι ἡ τοσαύτη περὶ αὐτὰ τέχνη οὐκ ἀπὸ τοῦ
πρώτου ἐλήλυθε νοῦ. Ἔδει δ' αὐτὸν καὶ περὶ τῶν τοσούτων
καὶ ὑπὸ ἐνυπαρχούσης ἀφαντάστου φύσεως διοικουμένων
παντοδαπῶν φυτῶν καὶ πρὸς χρείαν γεγονότων οὐκ εὐκα-
ταφρόνητον ἐν τῷ παντὶ ἀνθρώπων καὶ τῶν ἀνθρώποις
διακονουμένων ζῴων ἢ ὅπως ποτὲ ἄλλως ὄντων, μὴ
ἀποφήνασθαι μόνον ἀλλὰ καὶ διδάξαι ὅτι μὴ τέλειός τις
νοῦς τὰς τοσαύτας ἐνεποίησε ποιότητας τῇ ὕλῃ τῶν φυτῶν.  
 Εἰ δ' ἅπαξ θεοὺς ἐποίει δημιουργοὺς πάντων σωμάτων,
ὡς μόνης ψυχῆς ἔργον οὔσης θεοῦ, πῶς οὐχὶ ἑξῆς ἦν τῷ
μερίζοντι τὰ τοσαῦτα δημιουργήματα καὶ πολλοῖς διδόντι
μετά τινος κατασκευάσαι οὐκ εὐκαταφρονήτου λόγου θεῶν
διαφοράς, τῶνδε μὲν ἀνθρώπεια κατασκευαζόντων σώματα
ἑτέρων δὲ φέρ' εἰπεῖν κτήνεια καὶ ἄλλων θήρεια; Ἐχρῆν δ'
αὐτόν, ὁρῶντα θεοὺς δρακόντων καὶ ἀσπίδων καὶ βασιλίσκων
δημιουργοὺς καὶ κατὰ ἔντομον εἶδος αὐτῶν τινας εἶναι
δημιουργοὺς καὶ ἄλλους κατ' εἶδος ἑκάστου φυτοῦ καὶ
ἑκάστης βοτάνης, λέγειν τὰς αἰτίας τῶν μερισμῶν.

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 56, line 11

 Ἔτι δὲ ἐπεί φησιν ὁ Κέλσος ὅτι ψυχὴ μὲν θεοῦ

ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις. Καὶ ταύτῃ γε οὐδὲν διοίσει
νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου ἢ ἀνθρώπου σῶμα· ὕλη
γὰρ ἡ αὐτή, καὶ τὸ φθαρτὸν αὐτῶν ὅμοιον, λεκτέον καὶ πρὸς
τοῦτον αὐτοῦ τὸν λόγον ὅτι εἴπερ, ἐπεὶ ἡ ὕλη ἡ αὐτὴ ὑπόκειται
νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου ἢ ἀνθρώπου σώματι, οὐδὲν
διοίσει ἀλλήλων ταῦτα τὰ σώματα, δηλονότι οὐδὲν διοίσει
τὰ τούτων σώματα ἡλίου ἢ σελήνης ἢ ἀστέρων ἢ οὐρανοῦ ἢ
οὑτινοσοῦν ἄλλου λεγομένου παρ' Ἕλλησιν αἰσθητοῦ θεοῦ.
Ὕλη γὰρ ἡ αὐτὴ πᾶσι τοῖς σώμασιν ὑποκειμένη τῷ ἰδίῳ  
λόγῳ ἄποιος καὶ ἀσχημάτιστος, τὰς ποιότητας οὐκ οἶδα
κατὰ Κέλσον, τὸν μὴ θέλοντα φθαρτόν τι ἔργον εἶναι τοῦ
θεοῦ, ὑπὸ τίνος λαμβάνουσα. Τὸ γὰρ φθαρτὸν ἀνάγκη παντὸς
οὑτινοσοῦν ἐκ τῆς αὐτῆς ὑποκειμένης ὕλης γεγενημένου
ὅμοιον εἶναι κατὰ τὸν Κέλσον τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ. Εἰ μὴ ἄρα
ἐνταῦθα ὁ Κέλσος θλιβόμενος ἀποπηδήσεται μὲν ἀπὸ
Πλάτωνος, τοῦ ἔκ τινος κρατῆρος τὴν ψυχὴν ποιοῦντος,
προσφεύξεται δὲ Ἀριστοτέλει καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ Περιπάτου,
ἄϋλον φάσκουσιν εἶναι τὸν αἰθέρα, καὶ πέμπτης παρὰ τὰ
τέσσαρα στοιχεῖα αὐτὸν εἶναι φύσεως· πρὸς ὃν λόγον οὐκ
ἀγεννῶς καὶ οἱ ἀπὸ Πλάτωνος καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔστησαν.
 515

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 57, line 3

ἀπαιτούμενοι διηγήσασθαι καὶ κατασκευάσαι τὸ ἐν τῷ

προφήτῃ λεγόμενον οὕτως· «Οἱ οὐρανοὶ ἀπολοῦνται, σὺ
δὲ διαμενεῖς· καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, καὶ
ὡσεὶ περιβόλαιον ἑλίξεις αὐτούς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ
ὁ αὐτὸς εἶ.» Πλὴν ἀρκεῖ πρὸς τὸν Κέλσον καὶ ταῦτα
ἀποφηνάμενον ὅτι ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη
φύσις· οὗ τῷ λόγῳ ἠκολούθησε μηδὲν διαφέρειν νυκτερίδος
ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου σῶμα τοῦ αἰθερίου σώματος.
 Ὅρα οὖν εἰ δεῖ τῷ μετὰ τοιούτων δογμάτων κατηγο-
ροῦντι Χριστιανῶν προσθέσθαι καταλείποντα λόγον, διαφορὰν  
διδόντα διὰ τὰς ἐπικειμένας ποιότητας τοῖς σώμασι καὶ
περὶ τὰ σώματα. Ἴσμεν γὰρ καὶ ἡμεῖς ὅτι ἐστὶ «καὶ σώματα
ἐπουράνια καὶ σώματα ἐπίγεια», καὶ ἄλλη μὲν «ἐπουρα-
νίων» σωμάτων «δόξα» ἄλλη δὲ «ἐπιγείων», καὶ οὐδὲ
τῶν «ἐπουρανίων» ἡ αὐτή· «ἄλλη» γὰρ «δόξα ἡλίου»
»καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων», καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τοῖς ἄστροις
»ἀστὴρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ». Διὸ καὶ τὴν ἀνάστασιν
»τῶν νεκρῶν» ἀποδεχόμενοι μεταβολάς φαμεν γίνεσθαι
ποιοτήτων τῶν ἐν σώμασιν· ἐπεὶ σπειρόμενά τινα αὐτῶν
»ἐν φθορᾷ ἐγείρεται ἐν ἀφθαρσίᾳ», καὶ σπειρόμενα «ἐν
ἀτιμίᾳ ἐγείρεται ἐν δόξῃ», καὶ σπειρόμενα

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 57, line 29

ὕλην ἑξῆς δὲ τοιαδί, φέρ' εἰπεῖν, βελτίων καὶ διαφέρουσα.

 Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁδοί εἰσι τεταγμέναι τῶν ἐν σώμασι μετα-
βολῶν, ἐξ οὗ κόσμος ἐστὶ καὶ ἐς ὅσον ἐστίν, οὐκ οἶδα εἰ
καινῆς διαδεξομένης ὁδοῦ καὶ ἀλλοίας μετὰ τὴν τοῦ κόσμου
φθοράν, ἣν οἱ ἡμέτεροι λόγοι ὀνομάζουσι συντέλειαν, οὐ
θαυμαστὸν εἰ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐξ ἀνθρώπου νεκροῦ μετα-
πλασσόμενος ὄφις, ὡς οἱ πολλοί φασι, γίνεται ἀπὸ τοῦ
νωτιαίου μυελοῦ καὶ ἐκ βοὸς μέλισσα καὶ ἐξ ἵππου σφὴξ
καὶ ἐξ ὄνου κάνθαρος καὶ ἁπαξαπλῶς ἐκ τῶν πλείστων
σκώληκες. Οἴεται δὲ τοῦτο ὁ Κέλσος κατασκευαστικὸν εἶναι
τοῦ μηδὲν τούτων ἔργον εἶναι θεοῦ, ἀλλὰ τὰς ποιότητας,
οὐκ οἶδ' ὁπόθεν οὕτω τεταγμένας ἐκ τῶνδε τάσδε γίνεσθαι,  
οὐχὶ θείου τινὸς λόγου ἔργον εἶναι, τὰς ἐν τῇ ὕλῃ ποιότητας
ἀμείβοντος.
 Ἔτι δὲ καὶ τοῦτό φαμεν τῷ Κέλσῳ εἰπόντι· ψυχὴ μὲν
θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις καὶ οὐ μόνον ἀκατας-
κευάστως τὸ τηλικοῦτον δόγμα ῥίψαντι ἀλλὰ καὶ ἀδιορίστως·
οὐ γὰρ ἐσαφήνισε, πότερον πᾶσα ψυχὴ θεοῦ ἔργον ἢ μόνη ἡ
λογική· φαμὲν τοίνυν πρὸς αὐτόν· εἰ μὲν πᾶσα ψυχὴ θεοῦ
 516

ἔργον, δηλονότι καὶ τῶν ἀλόγων καὶ εὐτελεστάτων, ἵνα καὶ

παντὸς σώματος ἄλλη φύσις ᾖ παρὰ τὴν τῆς ψυχῆς.

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 57, line 31

βολῶν, ἐξ οὗ κόσμος ἐστὶ καὶ ἐς ὅσον ἐστίν, οὐκ οἶδα εἰ

καινῆς διαδεξομένης ὁδοῦ καὶ ἀλλοίας μετὰ τὴν τοῦ κόσμου
φθοράν, ἣν οἱ ἡμέτεροι λόγοι ὀνομάζουσι συντέλειαν, οὐ
θαυμαστὸν εἰ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐξ ἀνθρώπου νεκροῦ μετα-
πλασσόμενος ὄφις, ὡς οἱ πολλοί φασι, γίνεται ἀπὸ τοῦ
νωτιαίου μυελοῦ καὶ ἐκ βοὸς μέλισσα καὶ ἐξ ἵππου σφὴξ
καὶ ἐξ ὄνου κάνθαρος καὶ ἁπαξαπλῶς ἐκ τῶν πλείστων
σκώληκες. Οἴεται δὲ τοῦτο ὁ Κέλσος κατασκευαστικὸν εἶναι
τοῦ μηδὲν τούτων ἔργον εἶναι θεοῦ, ἀλλὰ τὰς ποιότητας,
οὐκ οἶδ' ὁπόθεν οὕτω τεταγμένας ἐκ τῶνδε τάσδε γίνεσθαι,  
οὐχὶ θείου τινὸς λόγου ἔργον εἶναι, τὰς ἐν τῇ ὕλῃ ποιότητας
ἀμείβοντος.
 Ἔτι δὲ καὶ τοῦτό φαμεν τῷ Κέλσῳ εἰπόντι· ψυχὴ μὲν
θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις καὶ οὐ μόνον ἀκατας-
κευάστως τὸ τηλικοῦτον δόγμα ῥίψαντι ἀλλὰ καὶ ἀδιορίστως·
οὐ γὰρ ἐσαφήνισε, πότερον πᾶσα ψυχὴ θεοῦ ἔργον ἢ μόνη ἡ
λογική· φαμὲν τοίνυν πρὸς αὐτόν· εἰ μὲν πᾶσα ψυχὴ θεοῦ
ἔργον, δηλονότι καὶ τῶν ἀλόγων καὶ εὐτελεστάτων, ἵνα καὶ
παντὸς σώματος ἄλλη φύσις ᾖ παρὰ τὴν τῆς ψυχῆς.

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 4, sec. 75, line 19

δῆλον ὅτι οὐδ' ἀπὸ προνοίας ταῦτ' ἔρχεται ἢ ἀπὸ προνοίας

οὐ μᾶλλον ἡμῶν προνοουμένης ἢ δένδρων καὶ πόας καὶ
ἀκάνθης. Ἑκάτερον δ' αὐτόθεν ἀσεβές, καὶ τὸ τοῖς τοιούτοις
ἀντιλέγειν ἱστάμενον πρὸς τὸν ἀσέβειαν ἡμῶν κατηγοροῦντα
εὔηθες· παντὶ γὰρ δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, τίς ὁ ἀσεβής.
 Εἶτά φησιν ὅτι κἂν ταῦτα λέγῃς ἀνθρώποις φύεσθαι
– δῆλον δ' ὅτι τὰ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ πόας καὶ ἀκάνθας – ,  
τί μᾶλλον αὐτὰ ἀνθρώποις φήσεις φύεσθαι ἢ τοῖς ἀλόγοις
ζῴοις τοῖς ἀγριωτάτοις; Σαφῶς οὖν λεγέτω ὁ Κέλσος ὅτι
ἡ τοσαύτη τῶν ἐπὶ γῆς φυομένων διαφορὰ οὐ προνοίας ἐστὶν
ἔργον, ἀλλὰ συντυχία τις ἀτόμων τὰς τοσαύτας ποιότητας
πεποίηκε, καὶ κατὰ συντυχίαν τοσαῦτα εἴδη φυτῶν καὶ
δένδρων καὶ πόας παραπλήσιά ἐστιν ἀλλήλοις, καὶ ὅτι οὐδεὶς
λόγος τεχνικὸς ὑπέστησεν αὐτά, οὐδ' ἀπὸ νοῦ ἔχει τὴν
ἀρχήν, πάντα θαυμασμὸν ὑπερβεβηκότος. Ἀλλ' ἡμεῖς οἱ
τῷ ταῦτα κτίσαντι μόνῳ ἀνακείμενοι θεῷ Χριστιανοὶ καὶ
ἐπὶ τούτοις χάριν οἴδαμεν τῷ καὶ τούτων δημιουργῷ, ὅτι
ἡμῖν τηλικαύτην ἑστίαν εὐτρέπισε καὶ δι' ἡμᾶς τοῖς δου-
λεύουσιν ἡμῖν ζῴοις· «Ὁ ἐξανατέλλων χόρτον τοῖς κτήνεσι
καὶ χλόην τῇ δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων, τοῦ ἐξαγαγεῖν ἄρτον
ἐκ τῆς γῆς, καὶ ἵν' οἶνος εὐφραίνῃ καρδίαν ἀνθρώπου,
 517

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 6, sec. 65, line 23

τῷ λόγῳ ἐφικτός ἐστιν ὁ θεός, οὐ μόνῳ αὐτῷ καταλαμβα-

νόμενος ἀλλὰ καὶ ᾧ ἂν αὐτὸς ἀποκαλύψῃ τὸν πατέρα,
ψευδοποιήσομεν τὴν Κέλσου λέξιν φάσκοντος· οὐδὲ λόγῳ
ἐφικτός ἐστιν ὁ θεός.
 Καὶ τὸ οὐκ ὀνομαστὸς δὲ διαστολῆς δεῖται. Εἰ μὲν γάρ,
ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν λέξεσι καὶ σημαινομένοις δύναται παραστῆσαι
τὰς ἰδιότητας τοῦ θεοῦ, ἀληθές ἐστι τὸ λεγόμενον, εἴ γε καὶ
πολλαὶ ποιότητες οὐκ εἰσὶν ὀνομασταί. Τίς γὰρ δύναται
ὀνόμασι διαφορὰν δοῦναι ποιότητος γλυκύτητος φοίνικος καὶ
γλυκύτητος ἰσχάδος; Τίς δὲ ὀνόματι δύναται διαστείλασθαι
καὶ παραστῆσαι τὴν ἑκάστου ἰδίαν ποιότητα; Οὐδὲν οὖν
θαυμαστόν, εἰ οὐκ ἔστιν οὕτως ὀνομαστὸς ὁ θεός. Εἰ δὲ τὸ
ὀνομαστὸν λαμβάνεις καθὸ οἷόν τε ἐστὶν ὀνόμασι παραστῆσαί
τι τῶν περὶ αὐτοῦ εἰς τὸ χειραγωγῆσαι τὸν ἀκροατὴν καὶ
ποιῆσαι νοῆσαι περὶ θεοῦ κατὰ τὸ ἐφικτὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει
τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ, οὐδὲν ἄτοπον λέγειν αὐτὸν ὀνομαστόν.
 Οὕτω δὲ διαστελούμεθα καὶ τὸ οὐδὲν γὰρ πέπονθεν ὀνόματι
καταληπτόν. Ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ ἔξω παντὸς πάθους εἶναι
τὸν θεόν

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 6, sec. 77, line 9

περὶ Χριστοῦ· ὅπερ οὐκέτι ἐπιτρέπει τὰς περὶ Ἰησοῦ

κατηγορίας προβαίνειν.
 Πάλιν τε αὖ ὁ λέγων· Ἐπειδὴ θεῖον πνεῦμα ἦν ἐν
σώματι, πάντως τι παραλλάττειν αὐτὸ τῶν λοιπῶν ἐχρῆν ἢ
κατὰ μέγεθος ἢ φωνὴν ἢ ἀλκὴν ἢ κατάπληξιν ἢ πειθὼ πῶς
οὐχ ἑώρα τὸ παραλλάττον τοῦ σώματος αὐτοῦ πρὸς τὸ τοῖς
ὁρῶσι δυνατὸν καὶ διὰ τοῦτο χρήσιμον τοιοῦτο φαινόμενον,
ὁποῖον ἔδει ἑκάστῳ βλέπεσθαι; Καὶ οὐ θαυμαστὸν τὴν
φύσει τρεπτὴν καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ εἰς πάντα ἃ βούλεται ὁ  
δημιουργὸς ὕλην μεταβλητὴν καὶ πάσης ποιότητος, ἣν ὁ
τεχνίτης βούλεται, δεκτικήν, ὁτὲ μὲν ἔχειν ποιότητα, καθ' ἣν
λέγεται τό· «Οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος», ὁτὲ δὲ οὕτως
ἔνδοξον καὶ καταπληκτικὴν καὶ θαυμαστήν, ὡς «ἐπὶ
πρόσωπον» πεσεῖν τοὺς θεατὰς τοῦ τηλικούτου κάλλους
συνανελθόντας τῷ Ἰησοῦ τρεῖς ἀποστόλους.
 Ἀλλ' ἐρεῖ ταῦτ' εἶναι πλάσματα καὶ μύθων οὐδὲν διαφέ-
ροντα, ὡς καὶ τὰ λοιπὰ τῶν περὶ Ἰησοῦ παραδόξων.⌉ Πρὸς
τόδε μὲν οὖν διὰ πλειόνων ἐν τοῖς πρὸ τούτων ἀπελογη-
σάμεθα· ⌈ἔχει δέ τι καὶ μυστικώτερον ὁ λόγος, ἀπαγγέλλων
τὰς τοῦ Ἰησοῦ διαφόρους μορφὰς ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὴν τοῦ
θείου λόγου φύσιν, οὐχ ὁμοίως φαινομένου τοῖς τε πολλοῖς

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 7, sec. 60, line 2

 518

ὑγιεινότερον διάγειν· τίνας μᾶλλον τοῦ κοινωνικοῦ ἕνεκεν

ἀποδεξόμεθα τῶν ὑγιεινῶν βρωμάτων χάριν; Ἆρά γε τοὺς  
τοῖς λογίοις χρησίμως αὐτὰ σκευάζοντας ἢ τοὺς τοῖς
πλήθεσι; Τῆς ἴσης – δεδόσθω γάρ – ὑγιείας καὶ εὐεξίας
ἐγγινομένης ἀπὸ τῶν οὑτωσὶ σκευασθέντων ἢ οὑτωσί, ἀλλὰ
φανερὸν ὅτι αὐτὸ τὸ φιλάνθρωπον καὶ τὸ κοινωνικὸν ὑποβάλλει
κοινωφελέστερον εἶναι ἰατρὸν τὸν τῆς τῶν πολλῶν ὑγιείας
προνοησάμενον ἤπερ τὸν τῆς ὀλίγων μόνων.
 Εἰ νενόηται δὴ τὸ παράδειγμα, μεταβιβαστέον αὐτὸ
ἐπὶ τὴν ποιότητα τῆς τῶν λογικῶν ζῴων λογικῆς τροφῆς.
Καὶ ὅρα εἰ μὴ Πλάτων μὲν καὶ οἱ Ἑλλήνων σοφοὶ ἐν οἷς
λέγουσι καλῶς παραπλήσιοί εἰσι τοῖς προνοησαμένοις
ἰατροῖς τῶν καθαριωτέρων εἶναι νομιζομένων μόνων, τοῦ
πλήθους δὲ τῶν ἀνθρώπων καταφρονήσασιν· οἱ δ' ἐν
Ἰουδαίοις προφῆται καὶ οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταί, οἱ μακρὰν
χαίρειν εἰπόντες τῇ ποικίλῃ τῶν λέξεων συνθέσει καὶ τῇ,
ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφή, «σοφίᾳ ἀνθρώπων» καὶ «σοφίᾳ»
»κατὰ σάρκα», τὴν γλῶσσαν αἰνισσομένη, ὁμοιωθεῖεν ἂν
τοῖς τὴν αὐτὴν τῶν βρωμάτων ποιότητα ὑγιεινοτάτην
προνοησαμένοις συνθέσει λέξεων σκευάσαι καὶ εὐτρεπίσαι

Ωριγένης. , Κατά Κέλσου. Book 7, sec. 60, line 11

 Εἰ νενόηται δὴ τὸ παράδειγμα, μεταβιβαστέον αὐτὸ

ἐπὶ τὴν ποιότητα τῆς τῶν λογικῶν ζῴων λογικῆς τροφῆς.
Καὶ ὅρα εἰ μὴ Πλάτων μὲν καὶ οἱ Ἑλλήνων σοφοὶ ἐν οἷς
λέγουσι καλῶς παραπλήσιοί εἰσι τοῖς προνοησαμένοις
ἰατροῖς τῶν καθαριωτέρων εἶναι νομιζομένων μόνων, τοῦ
πλήθους δὲ τῶν ἀνθρώπων καταφρονήσασιν· οἱ δ' ἐν
Ἰουδαίοις προφῆται καὶ οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταί, οἱ μακρὰν
χαίρειν εἰπόντες τῇ ποικίλῃ τῶν λέξεων συνθέσει καὶ τῇ,
ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφή, «σοφίᾳ ἀνθρώπων» καὶ «σοφίᾳ»
»κατὰ σάρκα», τὴν γλῶσσαν αἰνισσομένη, ὁμοιωθεῖεν ἂν
τοῖς τὴν αὐτὴν τῶν βρωμάτων ποιότητα ὑγιεινοτάτην
προνοησαμένοις συνθέσει λέξεων σκευάσαι καὶ εὐτρεπίσαι
φθανούσῃ ἐπὶ τὰ πλήθη τῶν ἀνθρώπων καὶ μὴ ξενιζούσῃ
τὴν διάλεκτον αὐτῶν μηδὲ διὰ τοῦ ξενισμοῦ ἀποστρεφούσῃ
ἀκούειν ὡς ἀσυνήθων τῶν τοιῶνδε διαλέξεων. Καὶ γὰρ εἴπερ
πρόκειται τῷ, ἵν' οὕτως ὀνομάσω, λογικῷ βρώματι ἀνεξί-
κακον καὶ πρᾷον ποιῆσαι τὸν ἐμφαγόντα, πῶς οὐ βέλτιον
συνεσκευασμένος εἴη ἂν λόγος ὁ πλήθη ἀνεξικάκων καὶ
πρᾴων κατασκευάζων ἢ προκοπτόντων γε ἐπὶ ταύτας τὰς
ἀρετὰς παρὰ τὸν πάνυ ὀλίγους καὶ εὐαριθμήτους, ἵνα καὶ
τοῦτο δοθῇ, ἀνεξικάκους καὶ πρᾴους ποιοῦντα;  

Ωριγένης. , Commentarii in evangelium Joannis (lib. 1, 2, 4, 5, 6, 10, 13)

Book 6, chap.14, sec. 85, line 9
 519

Ἰησοῦν, ἢ ἐδίσταζόν γε περὶ τούτου μαθεῖν τε ἐβούλοντο εἰ

ὁ αὐτός ἐστιν Ἰωάννης καὶ Ἠλίας.
 Προηγουμένως δὲ ἐν ἄλλοις ἐπιμελέστερον ἐξεταστέον
καὶ ἐπὶ πλεῖον τὸν λόγον ἐρευνητέον τὸν περὶ τῆς οὐσίας τῆς
ψυχῆς καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς συστάσεως αὐτῆς καὶ τῆς εἰς τὸ
γήϊνον σῶμα εἰσκρίσεως αὐτῆς, τῶν τε ἐπιμερισμῶν τοῦ
ἑκάστης βίου καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς, καὶ εἰ ἐνδέχεται
αὐτὴν εἰσκριθῆναι δεύτερον ἐν σώματι ἢ μή, καὶ τῇ αὐτῇ
περιόδῳ καὶ τῇ αὐτῇ διακοσμήσει ἢ οὔ, καὶ τῷ αὐτῷ σώματι
ἢ ἑτέρῳ, καὶ εἰ τῷ αὐτῷ, πότερον καθ' ὑποκείμενον μένοντι
τῷ αὐτῷ κατὰ δὲ ποιότητα μεταβαλομένῳ, ἢ καὶ καθ' ὑποκεί-
μενον καὶ ποιότητα ἐσομένῳ τῷ αὐτῷ, καὶ εἰ ἀεὶ τῷ αὐτῷ
σώματι χρήσεται ἢ ἀμείψει αὐτό.

Ωριγένης. , Commentarii in evangelium Joannis (lib. 1, 2, 4, 5, 6, 10, 13)

Book 6, chap.14, sec. 85, line 10

ὁ αὐτός ἐστιν Ἰωάννης καὶ Ἠλίας.

 Προηγουμένως δὲ ἐν ἄλλοις ἐπιμελέστερον ἐξεταστέον
καὶ ἐπὶ πλεῖον τὸν λόγον ἐρευνητέον τὸν περὶ τῆς οὐσίας τῆς
ψυχῆς καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς συστάσεως αὐτῆς καὶ τῆς εἰς τὸ
γήϊνον σῶμα εἰσκρίσεως αὐτῆς, τῶν τε ἐπιμερισμῶν τοῦ
ἑκάστης βίου καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς, καὶ εἰ ἐνδέχεται
αὐτὴν εἰσκριθῆναι δεύτερον ἐν σώματι ἢ μή, καὶ τῇ αὐτῇ
περιόδῳ καὶ τῇ αὐτῇ διακοσμήσει ἢ οὔ, καὶ τῷ αὐτῷ σώματι
ἢ ἑτέρῳ, καὶ εἰ τῷ αὐτῷ, πότερον καθ' ὑποκείμενον μένοντι
τῷ αὐτῷ κατὰ δὲ ποιότητα μεταβαλομένῳ, ἢ καὶ καθ' ὑποκεί-
μενον καὶ ποιότητα ἐσομένῳ τῷ αὐτῷ, καὶ εἰ ἀεὶ τῷ αὐτῷ
σώματι χρήσεται ἢ ἀμείψει αὐτό.
         Ἐν οἷς καὶ τί ἐστι
κυρίως μετενσωμάτωσις ἐξετάσαι δεήσει, τί τε αὕτη διαφέρει  
ἐνσωματώσεως, καὶ εἰ ἀκολουθεῖ τῷ λέγοντι μετενσωμάτωσιν
ἄφθαρτον τηρεῖν τὸν κόσμον. Ἐν οἷς ἀναγκαῖον ἔσται παρα-
θεῖναι καὶ τοὺς λόγους τῶν θελόντων κατὰ τὰς γραφὰς
συσπείρεσθαι τὴν ψυχὴν τῷ σώματι καὶ τὰ ἀκολουθοῦντα
αὐτοῖς.

Ωριγένης. , Commentarii in evangelium Joannis (lib. 1, 2, 4, 5, 6, 10, 13)

Book 13, chap.21, sec. 127, line 4

οὐσίας λέγοντες εἶναι τοῖς προνοουμένοις γενικῷ λόγῳ,  

τέλειον ἀλλ' οἷον τὸ προνοούμενον. Παρεδέξαντο δὲ τὰ ἀπαν-
τῶντα τῷ λόγῳ αὐτῶν ἄτοπα οἱ θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν
θεόν, ἅτε μὴ δυνάμενοι ἀντιβλέπειν τοῖς ἐκ λόγου ἐναργῶς
παρισταμένου.
 Ταῦτα δέ φημι καθ' ὑπεξαίρεσιν τῶν πέμπτην λεγόν-
των εἶναι φύσιν σωμάτων παρὰ τὰ στοιχεῖα.
 520

         Εἰ δὲ
πᾶν σῶμα ὑλικὸν ἔχει φύσιν τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄποιον τυγχάνου-
σαν, τρεπτὴν δὲ καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ δι' ὅλων μεταβλητὴν καὶ
ποιότητας χωροῦσαν, ἃς ἐὰν βούληται αὐτῇ περιτιθέναι ὁ
δημιουργός, ἀνάγκη καὶ τὸν θεὸν ὑλικὸν ὄντα τρεπτὸν εἶναι
καὶ ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητόν.
         Καὶ ἐκεῖνοι μὲν οὐκ
αἰδοῦνται λέγειν ὅτι καὶ φθαρτός ἐστιν σῶμα ὤν, σῶμα δὲ
πνευματικὸν καὶ αἰθερῶδες, μάλιστα κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν
αὐτοῦ· φθαρτὸν δὲ ὄντα μὴ φθείρεσθαι τῷ μὴ εἶναι τὸν
φθείροντα αὐτὸν λέγουσιν.
 Ἡμεῖς δὲ διὰ τὸ μὴ ὁρᾶν τὰς ἀκολουθίας, ἐὰν σῶμα
αὐτὸν λέγωμεν καὶ διὰ τὴν γραφὴν τοιοῦτόν τι σῶμα, πνεῦμα
καὶ πῦρ καταναλίσκον καὶ φῶς, τὸ ἀναγκαίως ἑπόμενον

Ωριγένης. , Frag. a in evangelium Joannis (in catenis) Frag. 63, line 1

τὴν θεραπείαν ἔχειν λογισμόν. πολλῶν τοίνυν ὄντων τῶν ἀρρώστων

πάντας μὲν οὐκ ἐθεράπευσεν, δεικνὺς δὲ τὴν οἰκείαν δύναμιν ἕνα
ἐπελέξατο τὸν βαρυτέρῳ μάλιστα κατεχόμενον πάθει καὶ τῷ μήκει
τοῦ χρόνου τὴν σωτηρίαν ἀνέλπιστον ἔχοντα. παράλυτος γὰρ ἦν ἐν
αὐτοῖς ἐπὶ τριάκοντα καὶ ὀκτὼ ἔτεσι τῷ πάθει κατεχόμενος. πρὸς
τοῦτον ἀπελθὼν οὐκ εὐθὺς εἶπεν· «Ἆρον τὸν κράββατόν σου καὶ πε-
»ριπάτει», ἀλλ' ἀπό τινος ἀκολουθίας τῶν πρὸς αὐτὸν ἄρχεται λό-
γων. ὅπερ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς Σαμαρείτιδος πεποίηκε.
 Inc. Ποῖον δὲ πνεῦμα οὔπω ἦν; Expl. ἐπ' οὐδενὸς ὤφθη τῶν προ-
φητῶν, ἐθαυματούργουν.
 Νομίζω τοῦτο λελέχθαι πρὸς παράστασιν τοῦ ποιότητα δυνά-
μεως ἰατρικῆς ἐσχηκέναι τὸν σίελον τοῦ χριστοῦ. εἰ καὶ μὴ αὐτὸς  
δὲ ὁ τυφλὸς περὶ τῆς ἀναβλέψεως παρεκάλεσεν, ὅμως εὑρεθήσεται
ἐπαινετὸς ἐν τῷ παρέχειν ἑαυτὸν τῷ Ἰησοῦ ἐπιχρίοντι πηλῷ τοὺς
ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ, καὶ τῷ ἀδιστάκτως ποιῆσαι τὸ προστεταγμένον,
οὐδὲ εἰρηκότος αὐτὸν ἀναβλέψειν τοῦ Ἰησοῦ. μήποτε δὲ ὁ τοῦ
κυρίου σίελος σύμβολον ἦν λόγου ὡς ἐν λόγοις ἐσχάτου, οὗ μείζονα
χωρῆσαι ἀνθρωπίνη οὐ δύναται φύσις. ἀλλ' ἐπεὶ ὁ τοιοῦτος λόγος
οὐ γυμνὸς ὕλης καὶ σωματικῶν παραδειγμάτων εἰς ἀνθρώπους
ἔρχεται, διὰ τοῦτο πτύει χαμαὶ ὁ Ἰησοῦς καὶ ποιεῖ πηλόν. ὅρα
τοίνυν εἰ δύνασαι πᾶσαν τὴν γραφὴν καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐν αὐτῇ

Ωριγένης. , De oratione Chap. 27, sec. 8, line 19

προηγουμένην δὲ τὴν τῶν σωμάτων ὅροι αὐτῆς οὗτοί εἰσιν· οὐσία

ἐστὶν ἢ πρώτη τῶν ὄντων ὕλη, καὶ ἐξ ἧς τὰ ὄντα, ἢ τῶν σωμάτων
ὕλη, καὶ ἐξ ἧς τὰ σώματα, ἢ τῶν ὀνομαζομένων, καὶ ἐξ ἧς τὰ ὀνο-
μαζόμενα, ἢ τὸ πρῶτον ὑπόστατον ἄποιον ἢ τὸ προϋφιστάμενον τοῖς
οὖσιν ἢ τὸ πάσας δεχόμενον τὰς μεταβολάς τε καὶ ἀλλοιώσεις, αὐτὸ
δὲ ἀναλλοίωτον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ἢ τὸ ὑπομένον πᾶσαν ἀλλοί-
ωσιν καὶ μεταβολήν. κατὰ τούτους δὲ ἡ οὐσία ἐστὶν ἄποιός τε καὶ
 521

ἀσχημάτιστος κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἀλλ' οὐδὲ μέγεθος ἀποτεταγμένον

ἔχουσα, πάσῃ δὲ ἔγκειται ποιότητι καθάπερ ἕτοιμόν τι χωρίον.
ποιότητας δὲ διατακτικῶς λέγουσι τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ποιήσεις
κοινῶς, ἐν αἷς εἶναι τὰς κινήσεις καὶ σχέσεις συμβέβηκεν· οὐδέ τινος
γὰρ τούτων κατὰ τὸν ἴδιον λόγον μετέχειν φασὶ τὴν οὐσίαν, ἀεὶ δέ
τινος αὐτῶν ἀχώριστον εἶναι πάθει τήνδε, οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπι-
δεκτὴν πασῶν τῶν τοῦ ποιοῦντος ἐνεργειῶν, ὡς ἂν ἐκεῖνο ποιῇ καὶ
μεταβάλλῃ· ὁ γὰρ συνὼν αὐτῇ τόνος καὶ δι' ὅλων κεχωρηκὼς πάσης
τε ποιότητος καὶ τῶν περὶ αὐτὴν αἴτιος ἂν οἰκονομιῶν· δι' ὅλων
τε μεταβλητὴν καὶ δι' ὅλων διαιρετὴν λέγουσιν εἶναι, καὶ πᾶσαν οὐσίαν
πάσῃ συγχεῖσθαι δύνασθαι, ἡνωμένην μέντοι.
 ἐπεὶ δὲ περὶ τῆς οὐσίας ζητοῦντες διὰ “τὸν ἐπιούσιον”

Ωριγένης. , De oratione Chap. 27, sec. 9, line 10

πάσῃ συγχεῖσθαι δύνασθαι, ἡνωμένην μέντοι.

 ἐπεὶ δὲ περὶ τῆς οὐσίας ζητοῦντες διὰ “τὸν ἐπιούσιον”
“ἄρτον“ καὶ τὸν περιούσιον λαὸν εἰς τὸ τὰ σημαίνοντα διακριθῆναι  
τῆς οὐσίας ταῦτ' εἰρήκαμεν, ἄρτος δὲ ἐν τοῖς πρὸ τούτων νοητὸς ἦν,
ὃν αἰτεῖν ἡμᾶς ἐχρῆν, ἀναγκαῖον συγγενῆ τῷ ἄρτῳ τὴν οὐσίαν
εἶναι νοεῖν· ἵν' ὥσπερ ὁ σωματικὸς ἄρτος ἀναδιδόμενος εἰς τὸ τοῦ
τρεφομένου σῶμα χωρεῖ αὐτοῦ εἰς τὴν οὐσίαν, οὕτως “ὁ ζῶν” καὶ
“ἐξ οὐρανοῦ” καταβεβηκὼς “ἄρτος“ ἀναδιδόμενος εἰς τὸν νοῦν καὶ
τὴν ψυχὴν μεταδῷ τῆς ἰδίας δυνάμεως τῷ ἐμπαρεσχηκότι ἑαυτὸν
τῇ ἀπ' αὐτοῦ τροφῇ· καὶ οὕτως ἔσται ὃν αἰτοῦμεν “ἄρτον”
“ἐπιούσιον.” καὶ πάλιν ὃν τρόπον κατὰ τὴν ποιότητα τῆς “τρο-
φῆς,” “στερεᾶς” οὔσης καὶ ἀθληταῖς ἁρμοζούσης ἢ γαλακτώδους τινὸς
καὶ λαχανώδους, ἐν διαφόρῳ δυνάμει ὁ τρεφόμενος γίνεται, οὕτως
ἀκόλουθόν ἐστι, τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ ἤτοι ὡς γάλακτος παιδίοις
ἁρμοζόντως διδομένου ἢ ὡς λαχάνου ἀσθενοῦσιν ἐπιτηδείως ἢ ὡς
σαρκὸς ἀγωνιζομένοις προςκαίρως, ἕκαστον τῶν τρεφομένων κατὰ
τὴν ἀναλογίαν, ᾧ ἐμπαρέσχεν ἑαυτὸν λόγῳ, τόδε τι ἢ τόδε δύνασθαι
καὶ τοιόνδε ἢ τοιόνδε γίνεσθαι. ἔστι μέντοι γε τὶς νομιζομένη τροφὴ,
οὖσα δηλητήριος, καὶ ἑτέρα νοσοποιὸς καὶ ἄλλη μηδὲ ἀναδοθῆναι
δυναμένη· ἅπερ πάντα κατ' ἀναλογίαν μετενεκτέον ἐστὶ καὶ ἐπὶ τὰς
διαφορὰς τῶν νομιζομένων τροφίμων μαθημάτων. ἐπιούσιος τοίνυν

Ωριγένης. , Frag. a in Jeremiam (in catenis) Frag. 22, line 23

ὅλην καὶ πνεῦμα καὶ σῶμα γλυκὺ τῆς ἐξ ἀρετῶν ποιότητος ἐντιθε-
μένης αὐτῷ, ἡ δὲ πονηρία κακὸν αὐτὸν καὶ ἄβρωτον ἀπεργάζεται.
ἀλλ' ἐὰν μὲν σῦκα ζητῇ τις μὴ λίαν χρηστά, ἔξω ζητεῖ ταῦτα τῶν
τῆς θεοσεβείας μυστηρίων καὶ τοῦ ναοῦ τοῦ θεοῦ, ὥσπερ οὖν καὶ τὰ
μὴ λίαν πονηρά. ἐὰν γὰρ ἔλθῃ ἐπὶ τὴν μαθητείαν αὐτήν, πρὸ
προσώπου ναοῦ κυρίου ἐστὶ σῦκα χρηστὰ λίαν (οἷα ποιεῖν  
οἶδε Χριστὸς) ἢ πονηρά· οὐδὲ γὰρ τὸ ἔξω πονηρὸν σῦκον ἐξέβαλε
τοὺς λόγους τοῦ θεοῦ εἰς τὰ ὀπίσω. περὶ τὸν ναὸν τοίνυν τοῦ
θεοῦ καὶ τὰ θεῖα δόγματα δύο κάλαθοι κεῖνται. καὶ οἶδεν ὁ ἐκλε-
γόμενος, πῶς ἕκαστον κατατάσσει, μὴ ἀνεχόμενος πονηροῦ σύκου
 522

ποιότητα τοῖς λίαν ἐγκαταμῖξαι χρηστοῖς («μικρὰ» γὰρ «ζύμη ὅλον

τὸ φύραμα ζυμοῖ») οὐδὲ μὴ τοὐναντίον. καὶ τάχα ὁ κάλαθος τῶν
σύκων τῶν πονηρῶν ἡ γέεννά ἐστι τοῦ αἰωνίου πυρός, ὁ δὲ τῶν
χρηστῶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

Ωριγένης. , Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio

Nazianzeno facta (cap. 1-27) Chap. 15, sec. 10, line 2

τοιᾶσδε τὰ πλήθη τῶν ἀνθρώπων ὑγιεινότερον διάγειν·

τίνας μᾶλλον τοῦ κοινωνικοῦ ἕνεκεν ἀποδεξόμεθα τῶν
ὑγιεινῶν βρωμάτων χάριν; ἆρά γε τοὺς τοῖς λογίοις
χρησίμως αὐτὰ σκευάζοντας, ἢ τοὺς τοῖς πλήθεσι; τῆς
ἴσης (δεδόσθω γὰρ) ὑγιείας καὶ εὐεξίας ἐγγινομένης ἀπὸ τῶν
οὑτωσὶ σκευασθέντων ἢ οὑτωσὶ, ἀλλὰ φανερὸν ὅτι αὐτὸ
τὸ φιλάνθρωπον καὶ τὸ κοινωνικὸν ὑποβάλλει, κοινωφελέ-
στερον εἶναι ἰατρὸν τὸν τῆς τῶν πολλῶν ὑγιείας προνοησά-
μενον, ἤπερ τὸν τῆς τῶν ὀλίγων μόνον.
 Εἰ νενόηται δὴ τὸ παράδειγμα, μεταβιβαστέον
αὐτὸ ἐπὶ τὴν ποιότητα τῆς τῶν λογικῶν ζώων λογικῆς τρο-  
φῆς. καὶ ὅρα εἰ μὴ Πλάτων μὲν καὶ οἱ Ἑλλήνων σοφοὶ,
ἐν οἷς λέγουσι καλῶς, παραπλήσιοί εἰσι τοῖς προνοησαμέ-
νοις ἰατροῖς τῶν καθαριωτέρων εἶναι νομιζομένων μόνων,
τοῦ πλήθους δὲ τῶν ἀνθρώπων καταφρονησάντων· οἱ δὲ ἐν
Ἰουδαίοις προφῆται καὶ οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ, οἱ μακρὰν
χαίρειν εἰπόντες τῇ ποικίλῃ τῶν λέξεων συνθέσει καὶ τῇ,
ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφὴ, σοφίᾳ ἀνθρώπων καὶ σοφίᾳ κατὰ
σάρκα, τὴν γλῶσσαν αἰνισσομένη, ὁμοιωθεῖεν ἂν τοῖς τὴν
αὐτὴν τῶν βρωμάτων ποιότητα ὑγιεινοτάτην προνοησαμέ-
νοις συνθέσει λέξεων σκευάσαι καὶ εὐτρεπίσαι φθανούσῃ

Ωριγένης. , Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio

Nazianzeno facta (cap. 1-27) Chap. 20, sec. 3, line 20

προνοίας οὐ μᾶλλον ἡμῶν προνοουμένης, ἢ δένδρων καὶ  

πόας καὶ ἀκάνθης. ἑκάτερον δ' αὐτόθεν ἀσεβές· καὶ τὸ
τοῖς τοιούτοις ἀντιλέγειν, ἱστάμενον πρὸς τὸν ἀσέβειαν
ἡμῶν κατηγοροῦντα, εὔηθες. παντὶ γὰρ δῆλον ἐκ τῶν
εἰρημένων, τίς ὁ ἀσεβής. εἶτά φησιν ὅτι ‘κἂν ταῦτα λέγῃς
ἀνθρώποις φύεσθαι (δῆλον δ' ὅτι τὰ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ
πόας καὶ ἀκάνθας), τί μᾶλλον αὐτὰ ἀνθρώποις φήσεις
φύεσθαι, ἢ τοῖς ἀλόγοις ζώοις τοῖς ἀγριωτάτοις;’ σαφῶς
οὖν λεγέτω ὁ Κέλσος ὅτι ἡ τοσαύτη τῶν ἐπὶ γῆς φυο-
μένων διαφορὰ οὐ προνοίας ἐστὶν ἔργον· ἀλλὰ συντυχία
τις ἀτόμων τὰς τοσαύτας ποιότητας πεποίηκε· καὶ κατὰ
συντυχίαν τὰ τοσαῦτα εἴδη φυτῶν καὶ δένδρων καὶ πόας
παραπλήσιά ἐστιν ἀλλήλοις· καὶ ὅτι οὐδεὶς λόγος τεχνι-
κὸς ὑπέστησεν αὐτὰ, οὐδ' ἀπὸ νοῦ ἔχει τὴν ἀρχὴν πάντα
θαυμασμὸν ὑπερβεβηκότος. ἀλλ' ἡμεῖς, οἱ τῷ ταῦτα
 523

κτίσαντι μόνῳ ἀνακείμενοι θεῷ χριστιανοὶ, καὶ ἐπὶ τούτοις

χάριν οἴδαμεν τῷ καὶ τούτων δημιουργῷ, ὅτι ἡμῖν τηλικαύ-
την ἑστίαν ηὐτρέπισε, καὶ δι' ἡμᾶς τοῖς δουλεύουσιν ἡμῖν
ζώοις· Ὁ ἐξανατέλλων χόρτον τοῖς κτήνεσι καὶ χλόην τῇ
δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων, τοῦ ἐξαγαγεῖν ἄρτον ἐκ τῆς γῆς,

Ωριγένης. , Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio

Nazianzeno facta (cap. 1-27) Chap. 24, sec. 2, line 10

 Φῂς τοίνυν ἄποιον ὕλην συνυπάρχειν τῷ θεῷ, ἐξ

ἧς τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδημιούργησεν;
 Οὕτω μοι δοκεῖ.
 Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος
πρὸς τοῦ θεοῦ, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ αἱ ποιότητες, τῶν ποιοτήτων
γέγονεν ποιητὴς ὁ θεός;
 Οὕτως ἔχει.
 Ἐπεὶ δέ σου καὶ λέγοντος πρόσθεν ἤκουον ὡς ἀδύνατον  
ἐξ οὐκ ὄντων γίνεσθαί τι· πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπόκριναι
τὴν ἐμήν· δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου ποιότητας μὴ ἐξ
ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι;
 Δοκεῖ.
 Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς;
 Οὕτως ἔχει.
 Οὐκοῦν εἰ μήτε ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιό-
τητας ἐδημιούργησεν ὁ θεὸς, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν ὑπάρ-
χουσιν, τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ
τοῦ θεοῦ γεγονέναι ἀνάγκη εἰπεῖν· ὅθεν περιττῶς ἐδόκεις
μοι λέγειν ἀδύνατον εἶναι δοξάζειν ἐξ οὐκ ὄντων γεγονέναι
τι πρὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τούτου λόγος ὧδε ἐχέτω·

Ωριγένης. , Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio

Nazianzeno facta (cap. 1-27) Chap. 24, sec. 2, line 16

 Ἐπεὶ δέ σου καὶ λέγοντος πρόσθεν ἤκουον ὡς ἀδύνατον  

ἐξ οὐκ ὄντων γίνεσθαί τι· πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπόκριναι
τὴν ἐμήν· δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου ποιότητας μὴ ἐξ
ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι;
 Δοκεῖ.
 Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς;
 Οὕτως ἔχει.
 Οὐκοῦν εἰ μήτε ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιό-
τητας ἐδημιούργησεν ὁ θεὸς, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν ὑπάρ-
χουσιν, τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ
τοῦ θεοῦ γεγονέναι ἀνάγκη εἰπεῖν· ὅθεν περιττῶς ἐδόκεις
μοι λέγειν ἀδύνατον εἶναι δοξάζειν ἐξ οὐκ ὄντων γεγονέναι
τι πρὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τούτου λόγος ὧδε ἐχέτω·
καὶ γὰρ παρ' ἡμῖν ὁρῶμεν ἀνθρώπους ἐξ οὐκ ὄντων ποι-
οῦντάς τινα· εἰ καὶ τὰ μάλιστα δοκοῦσιν οὗτοι ποιεῖν ἔν
 524

τινι· οἷον ἐπὶ τῶν ἀρχιτεκτόνων τὸ παράδειγμα λάβωμεν·

καὶ γὰρ οὗτοι ποιοῦσι πόλεις οὐκ ἐκ πόλεων, καὶ ναοὺς
ὁμοίως οὐκ ἐκ ναῶν. εἰ δὲ, ὅτι τούτοις οὐσίαι ὑπόκεινται,
οἴει ἐξ ὄντων αὐτοὺς ταῦτα ποιεῖν, σφάλλῃ τῷ λόγῳ·

Ωριγένης. , Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio

Nazianzeno facta (cap. 1-27) Chap. 24, sec. 2, line 42

οὐσίᾳ τέχνην ποιεῖ. πρὸς δὲ τοῦτο λέγεσθαι τοῦτ' εὖ

ἔχειν μοι δοκεῖ, ὅτι οὐδὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἔκ τινος ὑποκει-
μένης τέχνης προσγίνεται. οὐδὲ γὰρ ἔνεστιν αὐτὴν ἐφ'
ἑαυτῆς οὖσαν δοῦναι τὴν τέχνην· τῶν γὰρ συμβεβηκότων
ἐστὶ, καὶ τῶν τότε τὸ εἶναι λαμβανόντων, ὁπόταν ἐν οὐσίᾳ  
γένηται. ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος καὶ χωρὶς τῆς ἀρχιτεκτονικῆς
ἔσται, ἡ δὲ οὐκ ἔσται, ἐὰν μὴ πρότερον ἄνθρωπος ᾖ· ὅθεν
τὰς τέχνας ἐξ οὐκ ὄντων εἰς ἀνθρώπους πεφυκέναι γίνεσθαι
λέγειν ἀναγκαῖον. εἰ τοίνυν τοῦτο οὕτως ἔχον ἐπ' ἀνθρώ-
πων ἐδείξαμεν, πῶς οὐχὶ προσῆκε τὸν θεὸν μὴ μόνον
ποιότητας ἐξ οὐκ ὄντων φάναι δύνασθαι ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ
οὐσίας; τῷ γὰρ δυνατὸν φανῆναι γίνεσθαί τι ἐξ οὐκ ὄντων,
τὸ καὶ τὰς οὐσίας οὕτως ἔχειν δείκνυται.
 Ἐπεὶ δὲ πόθος ἔστι σοι περὶ τῆς τῶν κακῶν
γενέσεως ζητεῖν, ἐπὶ τὸν τούτων ἐλεύσομαι λόγον· καί σου
βραχέα πυθέσθαι βούλομαι· τὰ κακὰ πότερον οὐσίαι σοι
δοκοῦσιν εἶναι ἢ ποιότητες οὐσιῶν;
 Ποιότητας οὐσιῶν εὖ ἔχειν λέγειν μοι δοκεῖ.
 Ἡ δὲ ὕλη ἄποιος ἦν καὶ ἀσχημάτιστος;
 Οὕτω προλαβὼν ἐξεῖπον τῷ λόγῳ.

Ωριγένης. , Selecta in Psalmos [Dub.] (Frag. a e catenis) Vol. 12, p.1252, line 17

εἰσι πυρὸς, ἐπεὶ ἐθερμάνθησαν ὡς κλίβανος αἱ καρ-

δίαι αὐτῶν. Καὶ εἴρηται δή που· «Πάντες μοιχεύον-
τες, ὡς κλίβανος αἱ καρδίαι αὐτῶν.»
 Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς,
κ. τ. ἑ. Ταράττονται δὲ ἐπὶ προσδοκίᾳ τιμω-
ρίας, οὐχ ἁπλῶς πάντες, ἀλλ' οἱ δι' ἡδονὴν κακοὶ,
καὶ δοξάζοντες τὰ ψευδῆ. «Καὶ καταφάγεται αὐτοὺς
πῦρ,» ἐπειδή εἰσι ξύλα, χόρτος, καλάμη.
 Τὸν καρπὸν αὐτῶν ἀπὸ γῆς ἀπολεῖς, καὶ τὸ
σπέρμα αὐτῶν ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων, κ. τ. ἑ. Οὐ
τὴν οὐσίαν, ἀνώλεθρος γὰρ, ἀλλὰ τὴν ποιότητα
καθ' ἣν ἐβλάστησε ξύλα, χόρτον, καλάμην, τὰ πονη-
ρὰ ἔργα· ἢ καὶ ὅπερ οἱ κακοὶ καὶ δυσσεβεῖς κατέβα-
λον σπέρμα, ὅπερ ἀφανίζει ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν
ἀνθρώπων. Εὐεργεσία δέ ἐστιν ἐκπεσεῖν ἁμαρτιῶν
καὶ ἐννοιῶν πονηρῶν. Σπέρμα γὰρ ἁμαρτίας λογι-
σμὸς πονηρός.
 525

Ωριγένης. , Selecta in Psalmos [Dub.] (Frag. a e catenis) Vol. 12, p.1485, line 30

 Ἐλπίσατε ἐπ' αὐτὸν, πᾶσα συναγωγὴ λαοῦ,

κ. τ. ἑ. Ὡσεὶ ἔλεγε· Μὴ μόνον τὸ κατ' ἐκλογὴν
χάριτος τὸ λεῖμμα· ὅπερ ἔσται, ὅτε πᾶς Ἰσραὴλ σω-
θήσεται. «Ἐκχέατε ἐνώπιον αὐτοῦ τὰς καρδίας
ὑμῶν.» Ὁ πάντα τὸν φαῦλον ἀποθέμενος διαλογισμὸν,
καὶ ἄκρως μετανοήσας, ὡς μηδὲ μεμνῆσθαι τῶν χει-
ρόνων, ἐξέχεεν ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν καρδίαν ἑαυτοῦ.
»Ὅτι σὺ ἀποδώσεις ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ.»
Ἑκάστῳ ἀποδώσει ὁ Θεὸς κατὰ τὰ ἔργα, ἢ τὰ ἀγαθὰ,
ἢ τὰ κακὰ, ἢ τὰ πολλὰ, ἢ τὰ ὀλίγα· κατὰ ὁποίων δή-
ποτε μέτρων ποιότητα ἢ ποσότητα, ὧν ἀποδίδωσι.
 Πλὴν μάταιοι οἱ υἱοὶ ἀνθρώπων, ψευδεῖς οἱ υἱοὶ
τῶν ἀνθρώπων ἐν ζυγοῖς, τοῦ ἀδικῆσαι αὐτοὶ ἐκ
ματαιότητος ἐπὶ τὸ αὐτὸ, κ. τ. ἑ. Μάταιοί εἰσιν
οἱ τοῖς ματαίοις καὶ φθαρτοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου
προσκαθεζόμενοι πράγμασι. Μάταια τὰ ἀνθρώπινα
πάντα καὶ μεταβολὴν ὀξεῖαν δεχόμενα.
 Τοῦ αὐτοῦ. Οὐ ψεύδομαι περὶ τὴν δικαιοσύνην·
αὐτὴ γὰρ ζυγός ἐστι τῶν ἀρετῶν. Ψευδεῖς εἰσιν υἱοὶ
ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου γεγεννημένοι. Ἀμελοῦσι
γὰρ, φησὶ, τῆς ἰσότητος·

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά Page 43, line 12

φαντασίας Ἡλίου τε καὶ Σελήνης τὰς εὐαισθητοτέρας καὶ

τὰς ἐν αὐταῖς παρόδους τῶν ἀστέρων καὶ τοὺς τούτων
στηριγμοὺς καὶ φάσεις.
 Ἐπισκεψόμεθα οὖν τὰ τοιαῦτα τὸν τρόπον τοῦτον.
πρῶτον θεασόμεθα ποίαις χώραις ἢ πόλεσιν αἱ κατὰ
μέρος ἐκλείψεις καὶ τῶν τριῶν δὲ πλανωμένων Κρόνου,
Διός, Ἄρεως οἱ στηριγμοὶ καὶ φάσεις τὰς ἐπισημασίας
ποιοῦσιν, ἔπειτα τὸν καιρὸν τῶν ἐπισημασιῶν καὶ τῆς
παρατάσεως τὴν ποσότητα δεήσει προγινώσκειν καὶ περὶ
ποῖα τῶν γενῶν ἀποβήσεται τὸ σύμπτωμα, τελευταῖον δὲ
τὴν αὐτοῦ τοῦ τελεσθησομένου ποιότητα θεωρήσομεν.
 Προσήκει τοίνυν πρὸς μὲν χώρας ἢ πόλεις σκοπεῖν τὸ τῆς
ἐκλείψεως δωδεκατημόριον ποῖαι τούτῳ συνοικειοῦνται
κατὰ τρίγωνον σχῆμα ἢ καὶ τετράγωνον, καὶ ὁμοίως
ποίων πόλεων αἱ φωσφορίαι καὶ ὡροσκοπίαι τῷ τόπῳ τῆς
ἐκλείψεως συμφωνοῦσιν· ἐφ' ὧν δὲ οἱ χρόνοι τῶν κτίσεων
οὐχ εὑρίσκονται, τῶν κατὰ καιρὸν ἀρχόντων ἢ βασι-
λευόντων τὸ μεσουράνημα ἐπισκοπητέον εἰ συμπάθειαν
ἔχει πρὸς τὸν αὐτὸν τόπον. ἐφ' ὅσων δὴ καὶ εὑρίσκωμεν
χωρῶν ἢ πόλεων τὴν προκειμένην συνοικείωσιν, περὶ
πάσας μὲν ὡς ἐπίπαν ὑπονοητέον ἔσεσθαι τὸ σύμπτωμα,
 526

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά Page 145, line 13

ιδʹ Περὶ κλήρου σίνους

 Ὁ δὲ κλῆρος τοῦ σίνους λαμβάνεται ἐπὶ μὲν ἡμερῶν ἀπὸ

Κρόνου ἐπὶ Ἄρεα καὶ τὰ ἴσα ἀπὸ ὡροσκόπου, ἐπὶ δὲ τῶν
νυκτερινῶν ἀπὸ Ἄρεως ἐπὶ Κρόνον, καὶ εἰς ὃν ἂν ἐκπέσῃ
τόπον τούτου χρὴ καὶ τὸν κύριον σκοπεῖν πῶς κεῖται καὶ
πρὸς ὃ σημαίνει κατὰ μέρος τὸ ζῴδιον· ἐκεῖνο λέγομεν
εἶναι τὸ σίνος. τοῦ τε ὑποχθονίου κέντρου, φησὶ Δωρό-
θεος, τοὺς τριγωνοκράτορας σκοπεῖν, καὶ τὸν μὲν τῆς
αἱρέσεως δέχου εἰς τὴν τοῦ θανάτου ποιότητα, τὸν δὲ
δεύτερον εἰς τὸ σίνος. χρὴ οὖν σκοπεῖν ἐν τῇ γενέσει πῶς
κεῖται οὗτος πρὸς αὑτὸν καὶ τὸν κλῆρον τοῦ σίνους ὃν
προείπομεν, καὶ οὕτως ἀποφαίνεσθαι· τὸ γὰρ ἐκ πολλῶν
σύμφωνον εὔγνωστον φέρει τὴν ἀλήθειαν. ...
  εὖτε μεσουρανέοντος ὑπὲρ ζῴοιο φέρηται.
οὐ μόνον δὲ ἐν τῷ ὑποχθονίῳ κέντρῳ, ὡς εἶπεν, οὔσης τῆς
Σελήνης γεννῶνται μικροφυεῖς, ἀλλὰ καὶ αὖθις οὔσης
ἐγγὺς τῆς συνόδου μετὰ Κρόνου καὶ ἐν τῷ δυτικῷ
ὁρίζοντι· ἀπὸ παρατηρήσεως γὰρ καὶ οὕτως εὑρέθη.

ιεʹ Περὶ ποιότητος ψυχῆς

  
Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά Page 186, line 14

 Φαίνων καὶ Πυρόεις, νυκτὸς Κρόνος, ἤματι δ' Ἄρης

 ....
σκόπει δὲ πάλιν καὶ τοὺς τριγωνοκράτορας τοῦ τῆς
αἱρέσεως φωτός· εἰ μὲν εἶεν ἐν οἰκείοις τόποις οὐ ποιοῦσι
ξενιτείας, εἰ δὲ ἐν ἀλλοτρίοις ποιοῦσιν.

κεʹ Περὶ θανάτου ποιότητος

 Φυσικῶς καὶ ἐντέχνως καὶ ἐνταῦθα ὁ Πτολεμαῖος

σκέπτεται τὰ περὶ θανάτου. φησὶ μὲν γάρ· εἰ μὲν κατὰ
ἄφεσιν καὶ ὑπάντησιν (ὡς ἐδίδαξε ἐν τῷ περὶ χρόνων ζωῆς)
ἡ ἀναίρεσις γίνεται τὸν τῆς ὑπαντήσεως τόπον εἰς τὴν τοῦ
θανάτου ποιότητα προσήκει τηρεῖν, εἰ δὲ κατὰ τὴν ἐπὶ
τὸ δῦνον καταφορὰν αὐτὸν τὸν δυτικὸν τόπον. ὁποῖοι γάρ
εἰσι οἵ τε ἐπόντες τοῖς εἰρημένοις τόποις ἢ ἐὰν μὴ ἐπῶσιν
οἱ πρῶτοι τῶν ἄλλων αὐτοῖς ἐπιφερόμενοι τοιούτους καὶ
θανάτους ἔσεσθαι διαληπτέον συλλαμβανομένων ταῖς
πτώσεσι αὐτῶν πρὸς τὸ ποικίλον τῶν συμπτωμάτων τῶν
τε συσχηματιζομένων ἀστέρων καὶ τῆς αὐτῶν τῶν
 527

προειρημένων ἀναιρετικῶν τόπων ἰδιοτροπίας ζῳδιακῶς

τε καὶ κατὰ τὴν τῶν ὁρίων φύσιν.

Page 234, line 21

τοῖς ἑξῆς ἀνὰ δύο ἥμισυ μοίρας ἐκβαλλομένη ἡ ποσότης

τῶν μοιρῶν τοῦ ὡροσκόπου ἐκεῖνο ἔσται αὐτοῦ τὸ δωδε-
κατημόριον, καὶ κατ' αὐτό τε καὶ ἐξ αὐτοῦ περὶ παντὸς
πράγματος καὶ πρὸ τῆς πεύσεως συνιδεῖν ἔστι τὸ εἶδος.
οὐ γὰρ μόνον ὁρᾶν χρὴ αὐτὰ καθ' ἑαυτὰ τὰ ζῴδια εἰ ἔστι
τροπικὰ ἢ στερεὰ ἢ δίσωμα, ἀλλὰ καὶ ἑκάστου ζῳδίου τὸ
δωδεκατημόριον εἰ εἰς τροπικὰ ἢ στερεὰ ἢ δίσωμα· ἃ
μάλιστα ἁρμόζει εἰς τὴν τῶν καταρχῶν λύσιν τὸ συμβαίνειν
ἐν στερεῷ τροπικὸν δωδεκατημόριον ἢ δίσωμον κεν-
τροῦσθαι, ἀλλοιοῦσθαί τε τὴν φύσιν τοῦ ζῳδίου τῇ τῆς
τοπικῆς δυνάμεως μοιρικῇ διακρίσει. τὴν οὖν ποιότητα
τῆς πεύσεως ἤτοι τοῦ πράγματος προειπεῖν δυνησόμεθα
ἐπὰν ἀκριβῶς λάβωμεν τὴν ὡροσκοποῦσαν μοῖραν ἐξ
ὑδροσκοπίου ἢ ἀστρολάβου ἢ ἄλλου τινὸς ὡροσκοπίου καὶ
γνῶμεν τὸ δωδεκατημόριον· πρὸς αὐτὸ ἁρμοσόμεθα οὕτως.

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά Page 254, line 12

ὃ θύεται· τούς τε ἀστέρας ἐπιθεωρητέον ἐν οἷς γέ εἰσι

τόποις καὶ τάξει καὶ φάσει καὶ τοὺς τέσσαρας κλήρους
τύχης, δαίμονος, ἀνάγκης, ἔρωτος. τὸ δὲ δεξιὸν μέρος τοῦ
σπλάγχνου προσεῴκει τῷ ὑπὲρ γῆν ἡμισφαιρίῳ, τὸ δὲ
εὐώνυμον τῷ ὑπὸ γῆν, καὶ οἱ πλανῆται δὲ ἑῷοι μὲν ὄντες
ἐν τοῖς δεξιοῖς σημαίνουσιν, ἑσπέριοι δὲ ἐν τοῖς λαιοῖς,
καὶ ἡ Σελήνη δὲ ἐν τῷ βορείῳ ἡμισφαιρίῳ τὰ δεξιά·
ἀνερχομένη γὰρ τὰ βόρεια σημαίνει ἕως τῆς καταβάσεως,
τὰ δὲ λαιὰ κατιοῦσα νότον ἕως τῆς ἀναβάσεως. καὶ ἐπὰν
δὲ εὕρῃς τινὰ τῶν ἀστέρων τὸν αὐτὸν ἄνεμον τρέχοντα
συνάπτοντα τῇ Σελήνῃ, κατὰ τὴν ποιότητα αὐτοῦ καὶ
τὴν δύναμιν τὸ μέρος ἐκείνου τοῦ σπλάγχνου ἐξομοιώσας
προαγορεύεις.
 Διῄρηται δὲ τὰ μέρη τοῦ ἥπατος εἴς τε τοὺς ἀστέρας καὶ
τὸν ζῳδιακὸν κύκλον οὕτως. Ἡλίῳ μὲν γὰρ διοίσει τὰ τῆς
καρδίας, τὰ ἀπὸ τῆς καρδίας ἕως τοῦ κόλπου καὶ δεξιοῦ
ὤμου καὶ δεξιᾶς δοχῆς καὶ κοτυλίδων ἢ διδύμων, τῇ
δὲ Σελήνῃ ὁ χιτὼν τῆς καρδίας καὶ ὁ λαιὸς ὦμος καὶ ἡ
λαιὰ δοχή (ἐπὰν δὲ ἡ θεὸς εὑρεθῇ πλήθουσα ἢ μειουμένη
τοιούτῳ τρόπῳ εὑρίσκεται ἥ τε δοχὴ καὶ ὁ σπλήν),
Κρόνῳ δὲ αἱ μηριαῖαι φλέβες αἱ περὶ τὴν ῥίζαν

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά Page 319, line 12

φύγῃ συμφέρει τῷ δεσπότῃ μὴ ζητεῖν αὐτόν· οὐχ εὑρήσει

 528

γὰρ αὐτόν, ἀλλ' εἰ καὶ εὑρέθη οὐ τοσοῦτον ὠφεληθήσεται

ὅσον βλαβήσεται. Σελήνης δυνούσης, Ἄρεως ἐπιδυομένου,
μηδενὸς ἀγαθοποιοῦ μαρτυροῦντος τῇ Σελήνῃ κάκιστον
θάνατον τῷ φυγόντι δηλοῖ. Σελήνης δυνούσης, Ἑρμοῦ
ἐπιδυομένου, Ἄρεως δὲ ἐκ τῶν δεξιῶν τὸν Ἑρμῆν τρι-
γωνίζοντος ἀπὸ τοῦ ὑπογείου, χαλεπὸς θάνατος τῷ φυγόντι
δηλοῦται. Σελήνης ὑπὸ τὰς αὐγὰς οὔσης τοῦ Ἡλίου καὶ
ὑπὸ Ἄρεως ὁρωμένης ὁ φυγὼν ἢ ἀπὸ πυρὸς ἢ ἀπὸ σιδήρου
ἀπόλλυται.
 Εἰ δὲ θέλεις καὶ τὴν ποιότητα τοῦ ὀλέθρου καὶ ὑπὸ
τίνων γίνεται σκέπτου οὕτως· σκόπει γὰρ τὸ ζῴδιον ὅπερ
ἐπέχει ἡ Σελήνη καὶ τὸν ὡροσκόπον τῆς καταρχῆς. ἐὰν
μὲν οὖν ὦσιν ἀνθρωπόμορφα ὑπὸ λῃστῶν καὶ ἁπλῶς
ἀνθρώπων τὰ κακὰ γίνεται, ἐὰν δὲ τετράποδα ὑπὸ θηρίων,
εἰ δὲ ἀναμίξ (τουτέστι τὸ μὲν ἀνθρωπόμορφον, τὸ δὲ
τετράπουν) ὑπὸ πολεμίων ἱππέων, ἐὰν δὲ γεώδη ὑπὸ
κρημνισμῶν ἢ συμπτωμάτων.

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 2, line 10

αὐτὸ τὸ δωδεκατημόριον. εἰς ὃ γὰρ ἂν ἐμπέσῃ ζῴδιον ἐν  

τοῖς ἑξῆς ἀνὰ δύο ἥμισυ μοίρας ἐκβαλλομένη ἡ ποσότης
τῶν μοιρῶν τοῦ ὡροσκόπου ὃ ἔσται αὐτοῦ τὸ δωδεκατη-
μόριον, καὶ κατ' αὐτό τε περὶ παντὸς πράγματος καὶ πρὸ
τῆς πεύσεως συνιδεῖν ἔστι τὸ εἶδος. οὐ γὰρ μόνον ὁρᾶν χρὴ
αὐτὰ καθ' αὑτὰ εἰ ἔστι τροπικὰ ἢ στερεὰ ἢ δίσωμα
ἃ μάλιστα ἁρμόζει εἰς τὴν τῶν καταρχῶν λύσιν τῷ
συμβαίνειν ἐν στερεῷ τροπικὸν δωδεκατημόριον ἢ δίσω-
μον κεντροῦσθαι, ἀλλοιοῦσθαί τε τὴν φύσιν τοῦ ζῳδίου
τῇ τῆς τοπικῆς δυνάμεως μοιρικῇ διακρίσει. τὴν οὖν ποιό-
τητα τοῦ πράγματος προειπεῖν δυνησόμεθα ἐπὰν ἀκριβῶς
λαμβάνωμεν τὴν ὡροσκοποῦσαν μοῖραν ἐξ ὑδροσκόπου ἢ
ἀστρολάβου ἢ ἄλλου τινὸς ὡροσκοπίου καὶ γνῶμεν τὸ
δωδεκατημόριον· πρὸς αὐτὸ ἐφαρμοσόμεθα οὕτως.
 Ἐὰν οὖν εὑρεθῇ τὸ πρῶτον δωδεκατημόριον Κριοῦ,
τουτέστι δύο ἥμισυ μοῖραι, ὡροσκοποῦσαι ἐπὶ τῆς ὥρας
τοὺς προσιόντας σημαίνει περὶ ἐλευθερίας ἢ ἀρχῆς, τὸ δὲ
δεύτερον περὶ βίου ἢ οἴκου ἢ ζῴων ἢ ἀγροῦ ἢ γυναικὸς ἢ
ἀστείων προσώπων ἢ ὁμοίων, τὸ δὲ γʹ ἐνέδρας ἢ κλέμμα-
τος ἢ δραπέτου, τὸ δὲ δʹ περὶ κλοπῆς ἀργυρίου ἢ ἁρπαγῆς,
τὸ εʹ περὶ οὐσίας ἢ ἀρχῆς καὶ τῶν ὁμοίων, τὸ ϛʹ περὶ κοινω

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 47, line 16

ἐκ τῆς ποσότητος τῶν μοιρῶν τοῦ ὡροσκόπου οὗ ἔσται

αὐτοῦ τὸ δωδεκατημόριον. εἰς ὃ γὰρ ἂν ἐμπέσῃ ζῴδιον ἐν
τοῖς ἑξῆς ἀνὰ δύο ἥμισυ μοίρας ἐκβαλλομένη ἡ ποσότης
 529

τῶν μοιρῶν τοῦ ὡροσκόπου ὃ ἔσται αὐτὸ τὸ δωδεκατημό-

ριον, κατ' αὐτό τε περὶ παντὸς πράγματος καὶ περὶ τῆς
πεύσεως συνιδεῖν ἔστι τὸ εἶδος. οὐ γὰρ μόνον ὁρᾶν χρὴ
αὐτὰ καθ' αὑτὰ εἰ ἔστι τροπικὰ ἢ στερεὰ ἢ δίσωμα· ἃ
μάλιστα ἁρμόζει εἰς τὴν τῶν καταρχῶν λύσιν τὸ συμβαί-
νειν ἐν στερεῷ τροπικὸν δωδεκατημόριον ἢ δίσωμον κεν-
τροῦσθαι, ἀλλοιοῦσθαί τε τὴν φύσιν τοῦ ζῳδίου τῇ τῆς
τοπικῆς δυνάμεως μοιρικῇ διακρίσει. τὴν οὖν ποιότητα
τῆς πεύσεως ἤτοι τοῦ πράγματος προειπεῖν δυνησόμεθα
ἐὰν ἀκριβῶς λάβωμεν τὴν ὡροσκοποῦσαν μοῖραν καὶ
γνῶμεν τὸ δωδεκατημόριον· πρὸς αὐτὸ ἁρμοσόμεθα οὕτως.

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 60, line 6

συμφέρει τῷ δεσπότῃ μὴ ζητεῖν αὐτόν· οὐχ εὑρήσει

γὰρ αὐτόν, ἀλλ' εἰ καὶ εὑρέθη οὐ τοσοῦτον ὠφεληθήσεται
ὅσον βλαβήσεται. Σελήνης δυνούσης, Ἄρεος ἐπιδυομένου,
μηδενὸς ἀγαθοποιοῦ μαρτυροῦντος τῇ Σελήνῃ, κάκιστον
θάνατον τῷ φυγόντι δηλοῖ. Σελήνης δυνούσης, Ἑρμοῦ  
ἐπιδυομένου, Ἄρεος δὲ ἐκ τῶν δεξιῶν τὸν Ἑρμῆν
τριγωνίζοντος ἀπὸ τοῦ ὑπογείου, χαλεπὸς θάνατος τῷ
φυγόντι δηλοῦται. Σελήνης ὑπὸ τὰς αὐγὰς οὔσης τοῦ
Ἡλίου καὶ ὑπὸ Ἄρεος ὁρωμένης ὁ φυγὼν ἢ ἀπὸ πυρὸς ἢ
ἀπὸ σιδήρου ἀπόλλυται.
 Εἰ δὲ θέλεις καὶ τὴν ποιότητα τοῦ ὀλέθρου καὶ ὑπὸ
τίνων γίνεται σκέπτου οὕτως· σκόπει γὰρ τὸ ζῴδιον ὅπερ
ἐπέχει ἡ Σελήνη καὶ τὸν ὡροσκόπον τῆς καταρχῆς. ἐὰν
μὲν οὖν ὦσιν ἀνθρωπόμορφα ὑπὸ λῃστῶν καὶ ἁπλῶς ἀν-
θρώπων τὰ κακὰ γίνεται, ἐὰν δὲ τετράποδα ὑπὸ θηρίων,
εἰ δὲ ἀναμίξ (τουτέστι τὸ μὲν ἀνθρωπόμορφον, τὸ δὲ τετρά-
πουν) ὑπὸ πολεμίων ἱππέων, ἐὰν δὲ γαιώδη ὑπὸ κρημνις-
μῶν ἢ συμπτωμάτων.

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 161, line 11

βαίνει παρὰ τὰς ἐκλειπτικὰς φαντασίας Ἡλίου τε καὶ

Σελήνης τὰς εὐαισθητοτέρας καὶ τὰς ἐν αὐταῖς παρόδους
τῶν ἀστέρων καὶ τοὺς τούτων στηριγμούς τε καὶ φάσεις.
 Ἐπισκεπτόμεθα οὖν τὰ τοιαῦτα τὸν τρόπον τοῦτον.
πρῶτον ὁρῶμεν ποίαις χώραις ἢ πόλεσιν αἱ κατὰ μέρος
ἐκλείψεις καὶ τῶν τριῶν πλανωμένων Κρόνου, Διὸς καὶ
Ἄρεως οἱ στηριγμοὶ καὶ αἱ φάσεις τὰς ἐπισημασίας ποιή-
σουσιν, ἔπειτα τὸν καιρὸν τῶν ἐπισημασιῶν καὶ τῆς παρα-
τάσεως τὴν ποσότητα καὶ περὶ ποῖα τῶν γενῶν ἀποβήσε-
ται τὸ σύμπτωμα σκοποῦμεν, τελευταῖον δὲ τὴν αὐτοῦ
τοῦ τελεσθησομένου ποιότητα.
 Προσήκει τοίνυν πρὸς μὲν τὰς χώρας ἢ πόλεις σκοπεῖν
τὸ τῆς ἐκλείψεως δωδεκατημόριον ποίᾳ τούτων συνοικει-
οῦται κατὰ τρίγωνον ἢ καὶ τετράγωνον σχῆμα καὶ ὁμοίως
 530

ποίων πόλεων αἱ φωσφορίαι καὶ οἱ ὡροσκόποι τῷ τόπῳ

τῆς ἐκλείψεως συμφωνοῦσιν· ἐφ' ὧν δὲ πόλεων οἱ χρόνοι
τῶν κτίσεων ἀγνοοῦνται, τῶν κατὰ καιρὸν ἐν αὐταῖς
ἀρχόντων ἢ βασιλευόντων τῷ μεσουρανήματι χρησόμεθα
εἰ συμπάθειαν ἔχει πρὸς τὸν αὐτὸν τῆς ἐκλείψεως τόπον.
ἐφ' ὅσων δὴ οὖν χωρῶν ἢ πόλεων εὑρήσομεν τὴν συνοι-
κείωσιν ταύτην, περὶ πάσας μὲν ὡς ἐπίπαν ὑπονοητέον

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 234, line 16

πεῖν τά τε πρῶτα ἐν τούτοις καὶ τὸν ἐνδύναμον τῶν γ

ἀστέρων πρὸς τὸ ποιὸν τῆς πράξεως.
 Ἡνίκα ὁ τὴν κυρείαν τῆς πράξεως λαχὼν ἢ ἑῷος ᾖ ἢ
ἐν ἰδίῳ τριγώνῳ ἢ ὁρίοις ᾖ, προστίθησι δὲ καὶ τοῖς ἀριθ-
μοῖς, καὶ μᾶλλον ἐὰν τύχῃ οὗτος ἐν τῷ μεσουρανήματι
ὤν, ὁ τοιαύτης οὖν, φασίν, τυχὼν γενέσεως παραδυνα-
στεύσει βασιλεῖ ἢ τυράννῳ καὶ δόξης παρ' αὐτοῦ καὶ
φιλίας ἀπολαύσει καὶ δῶρα λήψεται ἀγλαά.
 Ταῦτα προσθεὶς καὶ πάλιν τὴν τοῦ Πτολεμαίου λέξιν
ἀναλαβὼν εἶτα πρὸς τῷ τέλει προστίθησιν. ἄλλοι δὲ τὰς
ποιότητας τῶν πράξεων ἀπὸ τῆς συναφῆς τῆς Σελήνης
λαμβάνουσιν· ᾧ γὰρ ἄν, φασίν, συνάπτῃ ἀστέρι σωματι-
κῶς ἢ κατὰ τρίγωνον μοιρικῶς, ἀπὸ τούτων λαμβάνου-
σιν. κἂν μὲν ὁ Ἄρης ᾖ ποιεῖ ἀνωμάλους τὴν πρᾶξιν καὶ
ξενιτείαν ἢ καὶ ἐν στρατείαις κατειλεγμένον εἴπερ ἡμερινή
ἐστιν ἡ γένεσις, ἐὰν δὲ ὁ Ζεὺς ᾖ πολυκτήμονας, γραμμα-
τεῖς, ἱεροφάντας, τελεστάς, σεμνούς, ἐν βασιλείοις αὐλαῖς
διατρίβοντας, ἐν δὲ πολιτικοῖς ἔργοις οὐκ εὐδοκιμοῦντας,
εἰ δὲ ἡ Ἀφροδίτη μουσικούς, χαρίεις καὶ ὅσαπερ ἔργα τῆς
Ἀφροδίτης ἐρρέθη ἐν τοῖς ἄνω, τὸν δὲ βίον καὶ τὴν κτῆσιν
ἐλάσσονα ποιήσουσιν, εἰ δὲ ὁ Ἑρμῆς συνετούς,

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 269, line 7

ἐν τοῖς ἑξῆς ἀνὰ β μοιρῶν ἐκβαλλομένη ἡ ποσότης τῶν

μοιρῶν τοῦ ὡροσκόπου ἐκεῖνο ἔσται αὐτοῦ τὸ δωδεκατη-
μόριον· κατ' αὐτό τε οὖν περὶ παντὸς πράγματος καὶ πρὸ  
τῆς πεύσεως συνιδεῖν ἔστι τὸ εἶδος. οὐ γὰρ μόνον ὁρᾶν
χρὴ αὐτὰ καθ' αὑτὰ εἰ ἔστι τροπικὰ ἢ στερεὰ ἢ δίσωμα,
ἃ μάλιστα ἁρμόζει εἰς τὴν τῶν καταρχῶν λῆψιν, ἀλλὰ
καὶ εἴπερ συμβαίνει τὸ δωδεκατημόριον ἐν τροπικῷ ἢ
στερεῷ ἢ δισώμῳ δωδεκατημορίῳ· κεντροῦσθαι γὰρ καὶ
ἀλλοιοῦσθαι τὴν φύσιν τοῦ ζῳδίου τῇ τῆς τοπικῆς δυνά-
μεως μοιρικῇ διακρίσει. τὴν οὖν ποιότητα τῆς πεύσεως
ἤτοι τοῦ πράγματος προειπεῖν δυνησόμεθα ἐπὰν ἀκριβῶς
λάβωμεν τὴν ὡροσκοποῦσαν μοῖραν ἐξ ὑδροσκοπίου ἢ
ἀστρολάβου ἢ ἄλλου τινὸς ὡροσκοπίου καὶ γνῶμεν τὸ
δωδεκατημόριον· πρὸς αὐτὸ ἁρμοσόμεθα οὕτως.
 531

 Ἐὰν οὖν εὑρεθῇ τὸ πρῶτον δωδεκατημόριον τοῦ Κριοῦ,

τουτέστι β μοῖραι ὡροσκοποῦσαι, ἐπὶ τοῦ ὡροσκόπου
τοὺς προσιόντας σημαίνει περὶ ἐλευθερίας ἢ ἀρχῆς ἐρωτᾶν,
τὸ δὲ βʹ περὶ βίου ἢ οἴκου ἢ ζῴων ἢ ἀγροῦ ἢ γυναικὸς ἢ
ἀστείων, τὸ δὲ γʹ ἐνέδρας ἢ κλέμματος ἢ δραπέτου,

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 285, line 26

δὲ μεσουράνημα τὸν θεόν, τὸ δὲ ὑπόγειον τὴν τῆς μαν-

τείας αἰτίαν καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ πράγματος· τούς τε οὖν
ἀστέρας ἐπιθεωρητέον ἐν οἷς εἰσι τόποις καὶ τάξει καὶ
φάσει καὶ τοὺς δ κλήρους, τόν τε τῆς τύχης, τοῦ δαίμονος,
τῆς ἀνάγκης, τοῦ ἔρωτος. καὶ τὸ μὲν δεξιὸν μέρος τοῦ
σπλάγχνου τῷ ὑπὲρ γῆν δηλοῦται μεσουράνημα, οἱ δὲ
πλανῆται ἑῷοι μὲν ὄντες τὰ δεξιὰ μέρη σημαίνουσιν, ἑσπέ-
ριοι δὲ τὰ λαιά, καὶ ἡ Σελήνη ἐν μὲν τῷ βορείῳ ἡμισφαι-
ρίῳ τὰ δεξιά, ἐν δὲ τῷ νοτίῳ τὰ λαιά. καὶ ἐπὰν εὕρῃ τινὰ
τῶν ἀστέρων τὸν αὐτὸν ἄνεμον τρέχοντα καὶ συνάπτοντα
αὐτῇ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ ποιότητα καὶ τὴν δύναμιν τὸ μέρος
ἐκείνου τοῦ σπλάγχνου ἐξομοιώσας προαγορεύσεις.
 Διῄρηται δὲ τὰ μέρη τῶν ἐντοσθιδίων εἴς τε τοὺς ἀστέ-
ρας καὶ τὸν ζῳδιακὸν κύκλον οὕτως. Ἡλίῳ μὲν γὰρ οἰκει-
οῦται ἥ τε καρδία καὶ τὸ ἀπὸ τῆς καρδίας ἕως τοῦ δεξιοῦ
ὤμου καὶ τῆς δεξιᾶς δοχῆς καὶ τῶν κοτυληδόνων ἢ διδύ-
μων ἢ ὄρχεων, τῇ δὲ Σελήνῃ ὁ χιτὼν τῆς καρδίας καὶ ὁ
λαιὸς ὦμος καὶ ἡ λαιὰ δοχή (ἐὰν οὖν ἡ Σελήνη πλή-  
θουσα ἢ μειουμένη εὑρεθῇ τοιουτότροπος εὑρίσκεται ἥ τε
δοχὴ καὶ ὁ σπλήν), Κρόνῳ δὲ αἱ μοιριαῖαι φλέβες αἱ περὶ
τὴν ῥίζαν εἱλούμεναι τήν τε λαιὰν τράπεζαν καὶ τὸν λαιὸν

Ηφαιστίων. Αποτελεσματικά (epitomae quattuor) Page 338, line 20

τοῦ Ἡλίου ὄντων ἐάν τινος δοῦλος φύγῃ συμφέρει τῷ

δεσπότῃ μὴ ζητεῖν αὐτόν· οὔτε γὰρ εὑρήσει ἢ καὶ εἰ εὕροι
οὐ τοσοῦτον ὠφεληθήσεται ὅσον βλαβήσεται. Σελήνης
δυνούσης καὶ Ἄρεως ἐπιδυομένου μηδενὸς ἀγαθοποιοῦ
μαρτυροῦντος τῇ Σελήνῃ κάκιστος θάνατος τῷ φυγόντι
δηλοῦται. Σελήνης δυνούσης καὶ Ἑρμοῦ ἐπιδυομένου,
Ἄρεως δὲ ἐκ τῶν δεξιῶν τὸν Ἑρμῆν τριγωνίζοντος ἀπὸ
τοῦ ὑπογείου, χαλεπὸς θάνατος τῷ φυγόντι δηλοῦται.
Σελήνης ὑπὸ τὰς αὐγὰς οὔσης τοῦ Ἡλίου καὶ ὑπὸ Ἄρεως
ὁρωμένης ὁ φυγὼν ὑπὸ πυρὸς ἢ ἀπὸ σιδήρου ἀπόλλυται.
 Εἰ δὲ θέλεις καὶ τὴν ποιότητα τοῦ ὀλέθρου καὶ ὑπὸ τίνων
γίνεται οὕτω σκέπτου. τὸ ζῴδιον ὅπερ ἐπέχει ἡ Σελήνη
καὶ ὁ ὡροσκόπος τῆς καταρχῆς σκόπει· εἰ γάρ εἰσιν
ἀνθρωπόμορφα ὑπὸ λῃστῶν καὶ ἁπλῶς ἀνθρώπων τὰ
κακὰ γίνεται, εἰ δὲ τετράποδα ὑπὸ θηρίων, εἰ δὲ ἀναμίξ
(τουτέστι τὸ μὲν ἀνθρωπόμορφον, τὸ δὲ τετράπουν) ὑπὸ
 532

πολεμίων ἱππέων, ἐὰν δὲ γεώδη ὑπὸ κρημνισμῶν ἢ συμ-

πτωμάτων.

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.58, line 12

ἱστορίᾳ τοῦ Θουκυδίδου εὐθὺς ἀποβεβηκότι τῶν νηῶν

συμβουλεύοντα τῷ Ἀλκίδᾳ· ἡμεῖς δὲ λέγομεν, ὅτι
οὐδὲν ἄτοπόν ἐστι καὶ τὸ πανταχοῦ σημαίνειν τὸ πανη-
γυρικόν· καὶ μὴ ὁμολογεῖν ὅτι περὶ τῶν τριῶν εἰδῶν
διαλαμβάνει· ἐνδέχεται γὰρ οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἡ μὲν ῥη-
τορικὴ πᾶσα χρήσιμός ἐστιν, ἐν τῷδε καὶ τῷδε καὶ τῷδε·
ἐγὼ δὲ οὐ περὶ τῶν τριῶν, ἀλλὰ περὶ φόνων τῶν δύο
ποιοῦμαι τὸν λόγον· τὶ οὖν ἐσίγησε καὶ μὴ τὸ ὄνομα
προσέθηκε; φαμὲν, ὅτι εἰ μὲν τὸ πανηγυρικὸν εἶπεν,
αὐτὸ μόνον ἐδήλου τοὔνομα· εἰπὼν δὲ τὸ πανταχοῦ, τὴν
ποιότητα ἔδειξεν αὐτοῦ· πανταχοῦ γὰρ καλεῖται τὸ πανη-
γυρικὸν, οὐ μόνον ὅτι αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ ἐν διαφόροις
λέγεται τόποις, ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ δικανικὸν καὶ συμ-
βουλευτικὸν διὰ τοῦ πανηγυρικοῦ γίνεται· ἀνάγκη γὰρ
ἐν αὐτοῖς καὶ τοὺς κατηγοροῦντας διαβάλλειν, καὶ τοὺς
συμβουλεύοντας ὁμοίως ἢ ἐγκωμιάζειν ἢ ψέγειν· εἰ δέ
τις εἴποι, ὅτι καὶ ἐν πανηγυρικῷ εὑρίσκεται συμβουλευ-
τικὸν, ὥσπερ ἐν τῷ ἐπιταφίῳ Θουκυδίδου· καὶ ἐν τῷ
Εὐαγόρᾳ Ἰσοκράτους, οὐκοῦν εἰ διὰ τοῦτό φησι τὸ
πανταχοῦ σημαίνει τὸ πανηγυρικὸν, ὅτι συμπλέκεται
τοῖς ἄλλοις εἴδεσιν, ἐπεὶ καὶ τὸ συμβουλευτικὸν

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.69, line 8

τῷ σχεδόν· ἡμεῖς δὲ λέγομεν, ὅτι σαφηνείας ἕνεκα

μείζονος τοῦτο πεποίηκεν· ἐν μὲν γὰρ τῷ εἰπεῖν σχεδὸν,
ἐγινώσκομεν ὅτι ἔστι τις αὐτῶν διαφορὰ, οὐ μέντοι τὸν  
τρόπον τῆς διαφορᾶς· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν πλὴν ὅσον οὐ
πάντα ἔχει τὰ περὶ εὑρέσεως, ἐδήλωσεν, ὅτι ἐν τῷ πο-
σῷ ἐστιν ἡ διαφορά· ἔχομεν δὲ αὐτὸ καὶ παρὰ Θουκυ-
δίδῃ εἰρηκότι. Πελοποννήσου τε τὰ πολλὰ πλὴν Ἀρκα-
δίας· καίτοι γε εἰρηκὼς, Πελοποννήσου τε τὰ πολλὰ
ἐσήμανεν, ὅτι οὐ πᾶσα ἡ Πελοπόννησος· διὰ μὲν τοῦ
τὰ πολλὰ εἰπεῖν σημαίνων τὴν ποσότητα, ὅτι οὐ πᾶσα·
διὰ δὲ τοῦ πλὴν δηλῶν τὴν ποιότητα, ποῖα ἦν χωρία τὰ
μὴ συνᾴδοντα τῇ Πελοποννήσῳ. Καὶ πρῶτον μὲν
ὅτι ἐστὶ πολιτικόν. Τοῦτο εἰς Μινουκιανὸν ἀπο-
τείνεται· ἐκεῖνος γὰρ οὐκ ἐπήνεγκεν ὅρον τοῦ πολιτικοῦ
ζητήματος, ἄτοπον δὲ περὶ τῶν μερῶν τοῦ ζητήματος
 533

τῶν κεφαλαίων εἰπεῖν, πρὶν ἂν περὶ αὐτοῦ διδάξαι τοῦ

ζητήματος, τί ποτε ἄρα ἐστίν· ζήτημα δέ ἐστι πρᾶγμα
δύο ἢ καὶ πλείονας λόγους ἐπιδεχόμενον ἐναντίους ἀλ-
λήλοις. Πολιτικὸν δὲ λέγουσι τὸ μὴ περὶ τὰς μεθόδους
τὰς φυσικὰς ὑφιστάμενον, ἀλλὰ τῆς κοινῆς ἐννοίας ἔχον τὴν κρίσιν.

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.74, line 16

καὶ κρινόμενος ὑπὸ ἔθους διϊσχυρίζεται λέγων, ὅτι

εἰ νόμος ἐκώλυσεν ἀλλὰ ἔθος ἐπιτρέπει ποιεῖν, ὃ ἄν τις
βούλοιτο. Περὶ τοῦ νομισθέντος δικαίου ἢ τοῦ
καλοῦ· ἡ σύνταξις οὕτως· ἀμφισβήτησις λογικὴ ἐπὶ
μέρους· περὶ τοῦ νομισθέντος δικαίου ἢ τοῦ καλοῦ καὶ
ἑξῆς· τὰ δὲ ἄλλα μεταξύ· νομισθέντος δὲ ἀντὶ τοῦ
νόμῳ τεθέντος· τὸ γὰρ φύσει καλὸν καὶ δίκαιον καὶ
συμφέρον φιλοσόφοις ἀνεῖται ζητεῖν· τὸ δὲ καλοῦ ἢ δι-
καίου ἢ συμφέροντος οὕτως ἐξηγοῦνται· τρία φασὶν εἶ-
ναι τὰ ποιοῦντα τὴν στάσιν, ὕπαρξιν, ἰδιότητα, ποιό-
τητα· ἡ μὲν οὖν ὕπαρξις τὸν στοχασμὸν ποιεῖ· ζητοῦ-
μεν γὰρ, εἰ γέγονε τὸ πρᾶγμα ἢ οὔ· ἡ δὲ ποιότης τὰς
ἄλλας ἕνδεκα ποιεῖ στάσεις· ἐπειδὰν γὰρ τὸ πραχθὲν
δηλωθῇ καὶ τί τὸ ζητούμενον, ζητοῦμεν πάλιν, καὶ εἰ
καλὸν, ἢ συμφέρον, ἢ δίκαιον· ὅπερ ἐστὶν οἰκεῖον ποιό-
τητος· παραλέλειπται τοιγαροῦν ταῦτα τῷ τεχνικῷ, ἥ
τε ὕπαρξις καὶ ἰδιότης· ἅ ἐστιν ὁ ὅρος καὶ ὁ στοχασμός·
διὸ καὶ ἐλλιπῶς ἔχει ὁ ὁρισμός· οὕτως δ' ἂν προ-
αγάγοι τις ἀπταίστως αὐτόν· ἀμφισβήτησις λογικὴ ἐπὶ
μέρους περὶ ὑπάρξεως καὶ ἰδιότητος καὶ τοῦ νομισθέν-
τος δικαίου ἢ καλοῦ καὶ ἑξῆς.

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.85, line 11

ἤπου γε προσώπου πρὸς ἕτερα πρόσωπα πόση ὑπάρ-

χει διαφορά. ἣν τοῖς ἐπιγνοῦσιν· ἐκ γὰρ τῆς
τῶν προσώπων καὶ πραγμάτων διαφορᾶς τὴν διαίρε-
σιν σαφῶς διακρίνομεν· ἐκ δὲ τῆς διαιρέσεως τὴν στά-
σιν· οἷον μελετῶν λέγεις κρινόμενος φόνου· οὐκ ἐφό-
νευσα· καὶ γνωρίζεις ὅτι στοχασμός ἐστιν· ἢ πάλιν λέ-
γεις ἄξιον τὸν παθόντα ἀμύνασθαι, καὶ ποιεῖς ἀντέγ-
κλημα τὴν στάσιν. Καὶ ὅλως εἰ διαιρεῖσθαι
δύναται. Τὸ γὰρ κρινόμενον πρᾶγμα ἢ πρόσωπον
ἔχει ἢ ἐξέτασιν· κρινόμενον δὲ λέγω, τὸ ἔχον τινὰ
ποιότητα· κρίνεται δὲ τῶν πραγμάτων τὰ μὴ ὡμολο-
γημένα καὶ ἔχοντα ἀντίῤῥησιν, τὰ δὲ ὡμολογημένα καὶ
μὴ ἔχοντα ἀντίῤῥησιν οὐ κρίνεται· οἷον ἐφωράθη τις
 534

φονεύων τινά· τὸ πρᾶγμα οὐκ ἔχει ποιότητα, οὔτε πρό-

σωπον, ὁμολογεῖται γὰρ ὁ φόνος· καὶ οὐκ ἔχει κρίσιν,
οὐδὲ ἐξέτασιν, ἀλλὰ κοινῶς γίνεται τόπος· πάλιν ἐάν  
τις ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ πολλάκις δή τινα καταλαβὼν γυναικὶ
ἀποκτείνῃ, κατὰ τὸν παρὰ Δημοσθένει κείμενον νόμον
οὐ κρίνεται· ἐπειδὴ ἔξεστιν ἐπὶ τούτοις ἀνελεῖν, ἐπὶ δὲ
τῶν προσώπων τὸ ἐναντίον ἐξέτασιν ἔχει, καὶ ἰσχὺν καὶ
κρίσιν, ὅσα ὡμολόγηται· τὰ γὰρ μὴ ὡμολογημένα

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.85, line 14

σιν σαφῶς διακρίνομεν· ἐκ δὲ τῆς διαιρέσεως τὴν στά-

σιν· οἷον μελετῶν λέγεις κρινόμενος φόνου· οὐκ ἐφό-
νευσα· καὶ γνωρίζεις ὅτι στοχασμός ἐστιν· ἢ πάλιν λέ-
γεις ἄξιον τὸν παθόντα ἀμύνασθαι, καὶ ποιεῖς ἀντέγ-
κλημα τὴν στάσιν. Καὶ ὅλως εἰ διαιρεῖσθαι
δύναται. Τὸ γὰρ κρινόμενον πρᾶγμα ἢ πρόσωπον
ἔχει ἢ ἐξέτασιν· κρινόμενον δὲ λέγω, τὸ ἔχον τινὰ
ποιότητα· κρίνεται δὲ τῶν πραγμάτων τὰ μὴ ὡμολο-
γημένα καὶ ἔχοντα ἀντίῤῥησιν, τὰ δὲ ὡμολογημένα καὶ
μὴ ἔχοντα ἀντίῤῥησιν οὐ κρίνεται· οἷον ἐφωράθη τις
φονεύων τινά· τὸ πρᾶγμα οὐκ ἔχει ποιότητα, οὔτε πρό-
σωπον, ὁμολογεῖται γὰρ ὁ φόνος· καὶ οὐκ ἔχει κρίσιν,
οὐδὲ ἐξέτασιν, ἀλλὰ κοινῶς γίνεται τόπος· πάλιν ἐάν  
τις ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ πολλάκις δή τινα καταλαβὼν γυναικὶ
ἀποκτείνῃ, κατὰ τὸν παρὰ Δημοσθένει κείμενον νόμον
οὐ κρίνεται· ἐπειδὴ ἔξεστιν ἐπὶ τούτοις ἀνελεῖν, ἐπὶ δὲ
τῶν προσώπων τὸ ἐναντίον ἐξέτασιν ἔχει, καὶ ἰσχὺν καὶ
κρίσιν, ὅσα ὡμολόγηται· τὰ γὰρ μὴ ὡμολογημένα
οὐ κρίνεται, ὥσπερ τὸ τίς.

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.86, line 23

γμάτων συνεστηκὸς ποιοῦντα τὸ ζήτημα· οἷον ὡς ἐπὶ

τούτου τοῦ παραδείγματος, ἐτελεύτησέ τις ἐπὶ σημείοις
φαρμάκων· καὶ ἀντεγκαλοῦσιν ἀλλήλοις αἰχμάλωτος καὶ
μητρυιά· ἰδοὺ γὰρ ἐνταῦθα οὐδὲν ἔχομεν πεπραγμέ-
νον παρ' αὑτῶν, ἀλλὰ τὰ πρόσωπά ἐστι τὰ ποιοῦντα
τὸ ζήτημα.
Τῶν οὖν προσώπων τὰ μέν ἐστιν οἷα καὶ δύναται ἐξετάζεσθαι,
τὰ δὲ οὔ· τόπον δὲ ἄλλως ἐπέχει προσώπου.
 Συριανοῦ. Καθ' ὅλου πρόσωπα καλεῖ ἐξεταζό-
μενα τὰ ἔχοντά τινα ποιότητα· ἑξῆς ἡ περὶ τὸ πρός-
ωπον ὕλη γνωρίζεται· οἷον Περικλῆς, Ἀλκιβιάδης, πέ-
 535

νης, πλούσιος, ῥήτωρ, στρατηγός· τὰ δὲ ἀνεξέταστα

ποιότητα μὲν οὐδὲ μίαν ἔχει, δι' ἧς ἄν τις εὐπορίαν
τινὰ ἐν τῇ ὑποθέσει σχοίη, ὥσπερ τὰ ἀόριστα, εἰκόνα  
δὲ μόνην προσώπου ἔχει. ὅταν οὖν ἐν ὑποθέσει πα-
ραληφθῇ ἀνεξέταστον, καθολικὸν ἡ τέχνη παραδίδωσι
θεώρημα· ὡς χρὴ τῇ τοῦ πράγματος ἀκολουθεῖν ποιό-
τητι, κἀκεῖθεν περιτιθέναι τῷ προσώπῳ τὸν χαρακτῆρα·
ὁποῖον γὰρ ἂν ᾖ τὸ πρᾶγμα, χρηστὸν ἢ φαῦλον, τοιοῦ-
τον καὶ τὸ πρόσωπον, ὡς καὶ Σωκράτης βοᾷ·

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.109, line 17

ἢ κακοῦ· αὐτὸ γὰρ καθ' αὑτὸ τὸ πρόσωπον τοῦ

κατηγορήματος ἔμφασιν οὐδὲ μίαν ἢ δύναμιν ἔχει, πό-
τερον ἀγαθὸς ἢ φαῦλος, καὶ πότερον ἐπὶ συμφέροντι
τῆς πόλεως ἡγούμενος, ἢ τοῖς πολεμίοις τὰ κοινὰ προ-
πίνειν προαιρούμενος· ἐπὶ πάντων οὖν τῶν τοιούτων
ποιήσομεν ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων τὰς ποιό-
τητας ἀναπλάσαντες, καὶ προσλαβόντες τῆς τιμῆς καὶ
ἀρχῆς τὸ σχῆμα τῶν πίστεων εὐπορήσομεν· εἰ μὲν εἴη
συμβᾶσα νίκη, φιλόπολιν ἀποκαλοῦντες, εἰ δ' αὖ τοὐ-
ναντίον ἧττα καὶ φυγὴ, ἐκ τῶν ἐφ' ἑκάτερα, ὡς συμ-
βαίνει, λέξει· πρὸς τὴν ποιότητα δὲ καὶ τοὺς λόγους
ἁρμοστέον· καὶ εἰ μὲν ἄδοξον εἴη τὸ πρόσωπον, κατα-
φορικώτερος ὁ λόγος ἔσται, εἰ δὲ ἐνδοξότερον εἴη, ἐπι-
εικέστερος· οὐκοῦν οὐ πολὺ διαφέρει ταῦτα τοῦ τίς,
πλὴν ὅτι τὸ τίς οὐκ ἐξετάζεται παντελῶς· ὁ δὲ στρα-
τηγὸς προσκειμένου τοῦ πράγματος ὑπόνοιάν τινα καὶ
ἐξέτασιν ἐκ τῆς τιμῆς ἐπιδέχεται.
Ταυτὶ δὲ δῆλον μὲν, ὡς καὶ καθ' ἓν ἐμπίπτει τοῖς ζητήμασι καὶ
κατὰ πλείονα· αὐτίκα ὁ Δημοσθένης καὶ πατὴρ ἦν δήπου, καὶ ῥή-
τωρ καὶ πρεσβευτὴς, ἤδη δὲ καὶ στρατιώτης· ὅθεν καὶ μείζονα
ἔχει δύναμιν τὰ ὡρισμένα καὶ κύρια.  

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.109, line 29

φορικώτερος ὁ λόγος ἔσται, εἰ δὲ ἐνδοξότερον εἴη, ἐπι-

εικέστερος· οὐκοῦν οὐ πολὺ διαφέρει ταῦτα τοῦ τίς,
πλὴν ὅτι τὸ τίς οὐκ ἐξετάζεται παντελῶς· ὁ δὲ στρα-
τηγὸς προσκειμένου τοῦ πράγματος ὑπόνοιάν τινα καὶ
ἐξέτασιν ἐκ τῆς τιμῆς ἐπιδέχεται.
Ταυτὶ δὲ δῆλον μὲν, ὡς καὶ καθ' ἓν ἐμπίπτει τοῖς ζητήμασι καὶ
κατὰ πλείονα· αὐτίκα ὁ Δημοσθένης καὶ πατὴρ ἦν δήπου, καὶ ῥή-
τωρ καὶ πρεσβευτὴς, ἤδη δὲ καὶ στρατιώτης· ὅθεν καὶ μείζονα
ἔχει δύναμιν τὰ ὡρισμένα καὶ κύρια.
 Συριανοῦ καὶ Σωπάτρου. Διελὼν τὴν τῶν
προσώπων ποιότητα, ἐδίδαξεν ὡς οὐκ ἀναγκαῖον ἰδίᾳ  
 536

ἑκάστην ἐξετάζεσθαι· ἀλλ' ἔστιν ὅτε καὶ πλείονες ποιό-

τητες εὑρίσκονται κατὰ ταὐτὸν καὶ ἀφορμαί· καὶ τοῦτο
διὰ τοῦ παραδείγματος ἐσήμανεν· ἀφ' οὗ καὶ δῆλον,
ὡς ἕκαστον τῶν κυρίων πλείονας ἔχει ποιότητας, διὸ
καὶ προτέτακται τῶν λοιπῶν· ἔστι μέντοι καὶ ἐκτὸς
τῶν κυρίων εὑρεῖν ἐν ἑνὶ τῶν προσώπων πλείονας ποι-
ότητας, ὡς ἐπὶ τούτου, τρισαριστεὺς ἑταιροῦντα τὸν
υἱὸν ἀπέκτεινε, καὶ κρίνεται φόνου· ἁπλοῦν μὲν γὰρ ὁ
τρισαριστεὺς, καὶ πρός τι δὲ ὡς πατήρ· ὥστε οὐ μόνον
κατὰ μίαν ἑκάστην, ἀλλὰ καὶ κατὰ πλείονας ἀνάγκη

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.221, line 13

ρεσιν ἀκολούθως τοῖς πράγμασι ποιεῖται, εἰπὼν ἢ περὶ

πρᾶγμα ἢ περὶ ῥητὸν εἶναι τὴν ἀμφισβήτησιν· ἢ γὰρ
ἀμφισβητεῖται ἡ πρᾶξις, ὁμολογουμένων τῶν νόμων, ἢ
τῆς πράξεως ὁμολογουμένης, ἀμφισβητεῖται ὁ νόμος· καὶ
οὐδὲν παρὰ ταῦτα· διὰ τί δὲ ἐν τῇ ὁρικῇ στάσει εἰπὼν
ὅτι, ἐὰν τὸ λεῖπον προστεθῇ καὶ τέλειον γένηται, οὐκέτι
λείπεται ζήτησις, ἐνταῦθά φησιν, ἐὰν μέντοι φανερὸν
ᾖ καὶ τέλειον τὸ κρινόμενον· φαμὲν οὖν, ὅτι ἐκεῖ ὁρι-
κὴν στάσιν τοῦτό φησι· δεῖ γὰρ ἐν ἐκείνῃ τὸ μὲν πε-
πρᾶχθαι, τὸ δὲ λείπειν· λείπειν δὲ κατὰ τὸ ὄνομα μό-
νον· ἐν μέντοι ταῖς κατὰ ποιότητα στάσεσι τέλειόν ἐστι
τὸ πρᾶγμα· αὕτη δὲ τέμνεται εἰς τὰ ῥητὰ καὶ πράγμα-
τα· καὶ τὰ μὲν ῥητὰ ποιεῖ τὰς νομικάς· τὰ δὲ πράγματα
τὰς λογικάς· λογικαὶ δὲ λέγονται οὐχ ὅτι αὗται μόναι
λόγῳ βεβαιοῦνται· πασῶν γὰρ τοῦτο καὶ λογικῶν καὶ
νομικῶν, ἀλλ' ὅτι τῶν μὲν νομικῶν αἱ πίστεις περὶ τὴν
τῶν ῥητῶν ἐξέτασίν εἰσι· τῶν δὲ λογικῶν περὶ τὰς τε-
χνικὰς καλουμένας ἀποδείξεις, αἱ γὰρ τῶν νομικῶν πί-
στεις ἤτοι ἀποδείξεις ἄτεχνοί εἰσι· τοῦ τὸν μοιχὸν γὰρ
μὴ εἰσιέναι εἰς ἱερὸν νομίμου ὄντος, εἰ εἰσέλθοι οὐδὲ μιᾶς
τεχνικῆς χρεία πίστεως πρὸς τὸ δεῖξαι παραβεβασμένον

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.231, line 1

Ἂν μέντοι πεπραγμένον ᾖ, περὶ οὗ ἡ κρίσις ἤδη, κοινὸν μὲν ὄνομα

τούτῳ δικαιολογία, ὥσπερ ἐκείνῳ ποιότης.
 Σωπάτρου. Διὰ τοῦ πεπραγμένου τὸν παρεληλυ-
θότα εἰσάγει, ὃς τεμνόμενος τὰς λοιπὰς ποιεῖ στάσεις.
Ὥσπερ ἐκείνῳ ποιότης· ἐκείνῳ φησὶν ὁ τεχνογρά-
 537

φος, τῷ καθ' ὅλου, τῷ φερομένῳ κατά τε τῆς περὶ

πρᾶγμα ζητήσεως καὶ τῆς περὶ ῥητὸν, ὅπερ ἐστὶν ἡ ποι-
ότης· ὥσπερ δὲ ἡ ποιότης πολλὰς περιέχουσα στάσεις οὐ
στάσις ἦν αὐτὴ, ἀλλὰ μήτηρ στάσεων, οὕτω καὶ ἡ δι-
καιολογία, κοινὸν ὄνομα καὶ μήτηρ στάσεων· περὶ γὰρ  
τήν τε ἀντίληψιν καὶ τὰς ἀντιθετικὰς στάσεις· ποιότητα
δὲ τὴν πραγματικὴν εἴρηκε τῷ γενικῷ ὀνόματι, ὅτι περὶ
τὴν ποιότητα ἀφορίζεται· ἔνθεν καὶ ἐζήτησάν τινες, διὰ
τί μέρος τῆς ποιότητος καὶ τὴν δικαιολογίαν ἐκάλεσε·
καίτοι τῆς πραγματικῆς δικαιολογούμενον ἐχούσης, ὡς
ἐν ταῖς τῶν παρανόμων γραφαῖς· φεύγων γὰρ ἐνταῦθα
καὶ διώκων· εἰ γάρ τις πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν νομι-
κῶν τοῦτο ἐρεῖ εἰρῆσθαι ἐκείνων ἐκ ῥητῶν ἐχουσῶν τὴν
πᾶσαν ἰσχὺν, ἐροῦμεν, ὡς καὶ ἡ πραγματικὴ τοῦτο ἔχει
ἐν τῇ τῶν παρανόμων γραφῇ· νομικὴ γὰρ ἐνταῦθα
ἡ ζήτησις· ῥητοῦ γὰρ ζήτησις ὧδε, πότερον

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.231, line 3

 Σωπάτρου. Διὰ τοῦ πεπραγμένου τὸν παρεληλυ-

θότα εἰσάγει, ὃς τεμνόμενος τὰς λοιπὰς ποιεῖ στάσεις.
Ὥσπερ ἐκείνῳ ποιότης· ἐκείνῳ φησὶν ὁ τεχνογρά-
φος, τῷ καθ' ὅλου, τῷ φερομένῳ κατά τε τῆς περὶ
πρᾶγμα ζητήσεως καὶ τῆς περὶ ῥητὸν, ὅπερ ἐστὶν ἡ ποι-
ότης· ὥσπερ δὲ ἡ ποιότης πολλὰς περιέχουσα στάσεις οὐ
στάσις ἦν αὐτὴ, ἀλλὰ μήτηρ στάσεων, οὕτω καὶ ἡ δι-
καιολογία, κοινὸν ὄνομα καὶ μήτηρ στάσεων· περὶ γὰρ  
τήν τε ἀντίληψιν καὶ τὰς ἀντιθετικὰς στάσεις· ποιότητα
δὲ τὴν πραγματικὴν εἴρηκε τῷ γενικῷ ὀνόματι, ὅτι περὶ
τὴν ποιότητα ἀφορίζεται· ἔνθεν καὶ ἐζήτησάν τινες, διὰ
τί μέρος τῆς ποιότητος καὶ τὴν δικαιολογίαν ἐκάλεσε·
καίτοι τῆς πραγματικῆς δικαιολογούμενον ἐχούσης, ὡς
ἐν ταῖς τῶν παρανόμων γραφαῖς· φεύγων γὰρ ἐνταῦθα
καὶ διώκων· εἰ γάρ τις πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν νομι-
κῶν τοῦτο ἐρεῖ εἰρῆσθαι ἐκείνων ἐκ ῥητῶν ἐχουσῶν τὴν
πᾶσαν ἰσχὺν, ἐροῦμεν, ὡς καὶ ἡ πραγματικὴ τοῦτο ἔχει
ἐν τῇ τῶν παρανόμων γραφῇ· νομικὴ γὰρ ἐνταῦθα
ἡ ζήτησις· ῥητοῦ γὰρ ζήτησις ὧδε, πότερον παραβέβα-
σται ἢ μή· περὶ ὧν ἐν ταῖς νομικαῖς ἀκριβέστερον δια-
ληψόμεθα· φαμὲν οὖν, ὅτι εἰκότως μέρος τῆς ποιότητος

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.480, line 8
 538

βητεῖσθαι τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ· ἀλλὰ τί ἐστι τὸ πεπρα-

γμένον οὐχ ἁπλῶς δὲ περὶ ὀνόματος· οὐ γὰρ περὶ τού-
του ἡ ζήτησις, ἀλλὰ μετὰ προσθήκης πράγματος, διὰ  
τοῦτο δὲ καὶ περὶ ὀνόματος· ἐπειδὴ τῆς πράξεως ἀμ-
φιβόλου οὔσης, ἀμφίβολον ἀναγκαίως καὶ τὸ ὄνομα,
καὶ δεῖ αὐτὸ θέσθαι ὄνομα· ζητητέον δὲ καὶ τοῦτο εἰ
τὸ ἀφανὲς ποιήσει τὸν στοχασμόν· τὸ δὲ φανερὸν μὲν,
ἀτελὲς δὲ, τὸν ὅρον, τὸ φανερὸν καὶ τέλειον ἄρα οὐ. δέ-
χεται ζήτησιν· φαμὲν ὅτι δέχεται· οὐκ ἔτι γὰρ εἰ ἔστι
ζητήσομεν· οὐδὲ τί ἐστιν, ἀλλὰ ποῖόν τι ἐστι· περὶ τὴν
ποιότητα καταγινομένου τοῦ πράγματος· οἷον εἰ δίκαιον
εἰ νόμιμον, εἰ συμφέρον, ἢ τἀναντία τούτων· τὰς γὰρ
τῶν πραγμάτων ποιότητας ταύτας εἶναι συμβέβηκεν, καὶ
ἔστι γενικὸν ὄνομα ἡ ποιότης, κοινὸν τῶν ἕνδεκα στά-
σεων τῶν ἐπιλοίπων· γενικὸν δὲ εἰρήκαμεν, ἐπειδή ἐστι
καὶ εἰδικὰ καὶ τὰ καθ' ἕκαστα κύρια· ὥσπερ γάρ ἐστι
γένος μὲν τὸ ζῶον, εἰδικὸν δὲ ὁ ἄνθρωπος, κύρια δὲ ὁ
Δημοσθένης, ὁ Σοφοκλῆς καὶ τὰ ὅμοια, οὕτω κἀνταῦ-
θα γενικὸν μὲν ὄνομα τῶν στάσεων πασῶν πλὴν ὅρου
καὶ στοχασμοῦ ἡ ποιότης· εἰδικὸν δὲ δικαιολογία, ἀντί-
θεσις νομική· κύριον δὲ ἀντίληψις, πραγματικὴ,

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.669, line 8

πολλάκις στρατηγοὶ προδεδώκασι· τί οὖν ἐπὶ τούτῳ

ποιήσομεν; τῇ ἄλλῃ ἐργασίᾳ κατασκευάσομεν τὸ πιθα-  
νόν· περιθήσομεν γὰρ ποιότητά τινα τῷ στρατηγῷ ἀπὸ
τῆς νίκης καὶ τοῦ κατορθώματος, ἀναπλάσαντες προς-
ώπου ποιότητα· τοῦτο γὰρ αὐτὸς ἡμῖν ὁ τεχνικὸς ἐν
προοιμίοις τῆς τέχνης παραδέδωκε τὸ θεώρημα, ὡς,
ἐὰν ἐν τοῖς ἄλλοις ἀπορῶμεν, ἐκ τῶν ὑποκειμένων
πράξεων ποιότητα τοῖς προσώποις ἀναπλάσασθαι χρή.
περιθήσομεν τοίνυν κἀνταῦθα τῷ στρατηγῷ γενναίου
τινὸς καὶ φιλοπόλιδος ἀνδρὸς ποιότητα καὶ δόξης ἐρα-
στοῦ λέγοντες, οὐκ εἰκὸς τὸν φιλόπολιν καὶ δόξης ἐρα-
στὴν προδότην ἐθέλειν ἀντὶ νικηφόρου κληθῆναι
καὶ εἰς ἀγεννὲς οὕτω σχῆμα καὶ ταπεινὸν κατελθεῖν·
ὥστε τὴν πατρίδα τοῖς πολεμίοις ὑποχείριον ποιῆσαι.
Ἐπειδὴ μὴ ἐμπέπτωκε τὸ ὁριστικόν. Γνω-
στέον τοῦτο, ὅτι ὅταν μὴ ἐμπέσῃ τὸ ὁριστικὸν, οὐ γὰρ
δύναται ὁρίσασθαι ὡς οὐκ ἔστι τοῦτο ἀδίκημα, τῷ
παραγραφικῷ χρήσεται, καὶ μάλιστα ὅταν ἔχωμεν εὐ-
εργέτημα.

Syriani, Sopatri Et Marcellini Scholia Ad Hermogenis Status, Scholia ad

Hermogenis librum περὶ στάσεων Vol. 4, p.678, line 25
 539

ἀντίκειται τοῖς τοιούτοις ἐνθυμήμασιν, οὐκοῦν ἐκλείπει

ἐπὶ τῶν τοιούτων τὸ κεφάλαιον, μόνον γὰρ ἐμπίπτει ἐφ'
ὧν εὐεργεσία τις πρόκειται ἐν τῷ προβλήματι· ἐκλείπει
οὖν ἐπὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων τὸ κεφάλαιον, ὡς ἔφη-
μεν, ἀναγκαίας τῆς τοῦ πατρὸς ποιότητος ἀποκλειού-
σης τὰ τοιαῦτα ῥήματα· ποῖος γὰρ οὕτω βάρβαρος ἢ
ἔξω τῆς κοινῆς τῶν πατέρων φύσεως πατὴρ, ὃς καινοτέ-
ρῳ τρόπῳ τοῦ παιδὸς ἐπίβουλος γενόμενος ἀποκτιννύει·
οὐκ ἐφήσει οὖν ἀντιλέγειν· ὁ γὰρ νόμος πατρὸς εὔνοιαν
πρὸς τοὺς παῖδας μαρτυρεῖ· ὅτε μὲν οὖν ἐκλείπει διὰ
τὴν τοῦ προσώπου ποιότητα, ἄλλως αὐτὸ μεθοδεύσομεν
ἀπὸ τοῦ πράγματος, ὅτι οὐ μεγάλη ἡ ἀνάγκη ἡ βιαζο-
μένη σε τὸν οἰκεῖον ἀποκτεῖναι παῖδα· ὅτε δὲ ἐμπίπτει,
ὡς εἶπεν ὁ τεχνικὸς, μελετᾶται.
Ἡ μετάληψις, ὅτι ἄλλως οὐχ οὕτως ἐχρῆν.
 Σωπάτρου. Οἷον ὅτι οὐκ ἔδει κατασκάψαι τὸ
τεῖχος, ἀλλὰ προτρέπειν τοὺς στρατιώτας, νουθεσίᾳ ἢ
πειθοῖ μετελθεῖν· δωρεὰς ἐπαγγελλόμενον πεῖσαι, οὐ κα-  
θελεῖν τὴν ἀσφάλειαν τῆς πόλεως· εἰπόντος γὰρ τοῦ
κατηγόρου, ὅτι οὐκ ἐπὶ ταύτῃ τῇ διανοίᾳ πεποίηκας,
ἐὰν ἄρα ἐμπέσῃ, συνάψει τὴν μετάληψιν λέγων,

Paulus Astrol., Elementa Αποτελεσματικά Page 59, line 9

τούτου τοῦ τόπου τυχοῦσα μητρὸς δούλης ἢ πτωχῆς ἢ

πενιχρᾶς ἢ ἀδόξου ἢ ἐλαχίστης ποιήσει, ὁτὲ δὲ καὶ ἀπὸ  
μητρὸς ὀρφανίαν τελέσει. ἐν δὲ τούτῳ τῷ τόπῳ, ὅ ἐστιν
ἀπὸ ὡροσκόπου ἕκτος, Ἄρης νυκτερινῆς γενέσεως χαί-
ρει, καὶ ἐπὶ στρατείαν ἢ δόξαν ἀρεικὴν προσκαλεῖται,
ἐπάνπερ ἐν θηλυκῷ ζῳδίῳ εὑρεθῇ καὶ τρίγωνος Ἡλίῳ
ἢ Σελήνῃ ἢ τῷ τοῦ Διὸς γένηται ἢ σὺν τῷ τῆς Ἀφρο-
δίτης τύχῃ ἢ καὶ αὐτὴν τριγωνίσῃ.
 Τὸ δὲ ἕβδομον ἀπὸ ὡροσκόπου σημαίνει τὸν γαμοστό-
λον καὶ τὰς γινομένας μακρὰς ξενιτείας καὶ τὴν τοῦ
θανάτου ποιότητα, καλεῖται δὲ ἀνθωροσκόπος. ἔστι δὲ
καὶ κέντρον δυτικόν, τὴν πρεσβυτικὴν ἡλικίαν ἐμφαῖνον·
ἐν δὲ τούτῳ τῷ τόπῳ ἡμέρας μὲν ὁ τοῦ Κρόνου τυχὼν
ἀστὴρ χαίρει, ἐπάνπερ ἐν ἰδίῳ ζῳδίῳ ἢ τριγώνῳ ἢ
ὑψώματι εὑρεθῇ. ποιήσει γὰρ μακροβίους, ὀψιτύχους,
πολυχρονίους, εὐκτήμονας, οὐκ ἀπαθεῖς δὲ τῶν κρυφίμων
τόπων ἀποτελεῖ, ἀλλ' ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὰς ἕδρας πάθος ποιήσει,
ὁτὲ δὲ αἷμα καθεζομένοις ἀποδείκνυσιν, ὁτὲ δὲ δυσεν-
τερικαῖς ἢ κοιλιακαῖς περιστάσεσιν περιβάλλει· καὶ τὰς
προειρημένας τῶν παθῶν ἐπιφορὰς μᾶλλον ἐπαύξει, καὶ
μάλιστα ἐν ἀλλοτρίοις ζῳδίοις χρηματίσας.  

Paulus Astrol., Elementa Αποτελεσματικά Page 78, line 3

 540

τὸν δὲ κατὰ τρίγωνον πλευρὰν σχηματίζεσθαι τῷ κατὰ

κορυφῆς κέντρῳ, λέγω δὴ τῷ μεσουρανοῦντι ζῳδίῳ. καὶ
τὸν μὲν ἕκτον τόπον ἐνεργέστερον εἶναι συμβέβηκεν, ὅτι
σύμφωνός ἐστι τῷ μεσουρανοῦντι κέντρῳ. προηγεῖσθαι
γὰρ αὐτὸ ἠθέλησαν τῶν λοιπῶν κέντρων, ὥσπερ καὶ τὸ
δεύτερον ἀπὸ ὡροσκόπου διαφέρειν τῶν λοιπῶν ἐπανα-
φορῶν ὑποτίθενται, ὅτι σύμφωνόν ἐστι κατὰ τρίγωνον
πλευρὰν τῷ μεσουρανοῦντι καὶ τὴν μὲν τοῦ βίου περίκτη-  
σιν ἀπὸ τοῦ μεσουρανοῦντος καὶ τῶν ἑτέρων κέντρων καὶ
τοῦ συγκεχρηματικότος ἀστέρος ἐπί τινος τῶν κέντρων
γίνεσθαί φασιν, τὴν δὲ ποιότητα τῆς περικτήσεως διὰ
τοῦ εὑρισκομένου ἀστέρος ἐπὶ τῶν τεσσάρων ἀποκλιμά-
των τῆς γενέσεως δηλοῦσθαι διαβεβαιοῦνται.
 Ὑποδείγματος χάριν· φέρε εἰπεῖν τὸν μὲν τοῦ Διὸς
ἐπὶ τοῦ κατὰ κορυφὴν τόπου χρηματίζειν, τὸν δὲ τῆς
Ἀφροδίτης ἐπὶ τοῦ δεξιοῦ τριγώνου τοῦ μεσουρανοῦντος,
ὅ ἐστιν ἀπόκλιμα καὶ ἕκτος τόπος τῆς γενέσεως. ἡ μὲν
περίκτησις ἀπὸ τοῦ Διὸς γίνεται, ἡ δὲ ποιότης ἀπὸ τοῦ
τῆς Ἀφροδίτης ἀστέρος, ὥσπερ ἄν τις τῶν κακοποιῶν
ἀστέρων, λέγω δὴ ὁ τοῦ Κρόνου ἢ ὁ τοῦ Ἄρεως, ἐπί
τινος τῶν κέντρων χρηματίσῃ τῆς Ἀφροδίτης

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 1, sec. 8, line 56

ἐκαλεῖτο συλλαβή, τὸ δὲ διὰ πέντε δι' ὀξειῶν, τὸ δὲ διὰ

πασῶν ἁρμονία, ὃ καὶ ποικίλων κατ' εἶδος ὀνομασιῶν
τετυχήκει· τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ ὑπάτης ὑπάτων ἐκαλεῖτο
μιξολύδιον, τὸ δὲ ἀπὸ παρυπάτης λύδιον, τὸ δ' ἀπὸ δια-
τόνου φρύγιον, τὸ δ' ἀπὸ μέσων ὑπάτης δώριον, τὸ δ' ἀπὸ
παρυπάτης ὑπολύδιον, τὸ δ' ἀπὸ διατόνου ὑποφρύγιον,
τὸ δ' ἀπὸ μέσης ὑποδώριον. ἐκ δὴ τούτου φανερὸν ὡς καὶ
ταὐτὸν ὑποθεμένοις σημεῖον πρῶτον, ἄλλοτε ἄλλῃ δυνάμει
φθόγγου κατονομαζόμενον, ἐκ τῆς τῶν ἐφεξῆς φθόγγων
ἀκολουθίας τὴν τῆς ἁρμονίας ποιότητα φανερὰν γενέσθαι
συμβαίνει. περὶ μὲν οὖν συστημάτων, ἃ καὶ ἀρχὰς οἱ
παλαιοὶ τῶν ἠθῶν ἐκάλουν, ἀρκείτω ταῦτα.
 Γένος δέ ἐστι ποιὰ τετραχόρδου διαίρεσις. γένη δὲ
μελῳδίας γ· ἁρμονία χρῶμα διάτονον, ἐκ τῆς τῶν διαστη-
μάτων ἐγγύτητος ἢ μακρότητος λαμβάνοντα τὰς δια-
φοράς. ἁρμονία μὲν οὖν καλεῖται τὸ τοῖς μικροτάτοις
πλεονάσαν διαστήμασιν ἀπὸ τοῦ συνηρμόσθαι, διάτονον
δὲ τὸ τοῖς τόνοις πλεονάζον, ἐπειδὴ σφοδρότερον ἡ φωνὴ  
κατ' αὐτὸ διατείνεται, χρῶμα δὲ τὸ δι' ἡμιτονίων συν-
τεινόμενον. ὡς γὰρ τὸ μεταξὺ λευκοῦ καὶ μέλανος χρῶμα

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 1, sec. 9, line 90

 541

μενον σύντονον λύδιον ἦν δίεσις καὶ δίεσις καὶ δίτονον

καὶ τριημιτόνιον. δίεσιν δὲ νῦν ἐπὶ πάντων ἀκουστέον  
τὴν ἐναρμόνιον. σαφηνείας δὲ ἕνεκεν καὶ διάγραμμα
τῶν συστημάτων ὑπογεγράφθω. τούτων δὴ καὶ ὁ θεῖος
Πλάτων ἐν τῇ Πολιτείᾳ μνημονεύει λέγων θρηνώδεις
μὲν εἶναι τήν τε μιξολυδιστὶ καὶ τὴν συντονολυδιστί, συμ-
ποτικὰς δὲ καὶ λίαν ἀνειμένας τήν τε ἰαστὶ καὶ λυδιστί. καὶ
μετὰ ταῦτα ἐπιφέρει λέγων [Resp. 399 a]· κινδυνεύει
σοι δωριστὶ λελεῖφθαι καὶ φρυγιστί. τοιαύτας γὰρ ἐποι-
οῦντο τῶν ἁρμονιῶν τὰς ἐκθέσεις πρὸς τὰ προκείμενα τῶν
ἠθῶν τὰς τῶν φθόγγων ποιότητας ἁρμοττόμενοι. περὶ μὲν
οὖν τούτων ὕστερον ἀκριβῶς ἐροῦμεν.

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 2, sec. 9, line 130

τῷ λόγῳ, ὡς ἔχει τὸ [υ 259]   δίφρον ἀεικέλιον παραθεὶς ὀλίγην τε τράπεζαν.

 Ἐννόει δὴ κἀκ τῆς τῶν περιφράσεων ποικιλίας ὡς ἅμα
τὸ ἐναργὲς τῷ χαρακτῆρι καὶ τὸ ἡδὺ τῷ λόγῳ περιγίνεται·
νέων γοῦν ἡρώων πρόσωπα μετὰ τῆς οἰκείας ἀρετῆς ἑκά-
τερον ἀπαγγέλλειν ἐθέλων ὅπου μέν φησι βίης Ἐτεοκλη-
είης [Δ 386], ὅπου δὲ ἱερὴ ἲς Τηλεμάχοιο [e. g. π 476],
ἐφ' οὗ μὲν τὸ κατὰ τὴν ῥώμην ἔξοχον, ἐφ' οὗ δὲ τὸ κατὰ
τὴν σωφροσύνην θεοφιλὲς ἐπισημαίνων.
 Καὶ μὴν καὶ ἀλληγορίαι πολλοῖς ὀνόμασιν ἐφεξῆς μετα-
κειμένοις τρέπουσιν ἐφ' ἑτέραν ποιότητα τὴν διάνοιαν·  
ὅρα γὰρ ὡς ἀπαθῶς καὶ ἀλύπως εἰπεῖν περὶ τῶν ἐν τῷ πο-
λέμῳ τετελευτηκότων προῃρημένος ὡς περὶ πυρῶν συγ-
κομιδῆς ποιεῖται τὸν λόγον, λέγων [Τ 221 – 3]
  αἶψά τε φυλόπιδος πέλεται κόρος ἀνθρώποισιν,
  ἧς τε πλείστην μὲν καλάμην χθονὶ χαλκὸς ἔχευεν,
  ἄμητος δ' ὀλίγιστος.

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 2, sec. 11, line 12

κωμικῶν φησι [Vespae 1022], Μουσῶν στόματα ἡνιο-

χοῦντες,  – μετάγωμεν εἰς τὰ περὶ λέξεως, ὧν τὰ ἀναγκαῖα
καὶ πρῶτα περὶ στοιχείων ῥητέον. καὶ τοίνυν τὰς τούτων
ἰδιότητας ἐς τὴν ἐναντιότητα τῶν προειρημένων γενῶν
εὐστόχως ἀνακτέον. τούτων δὴ τὰ μὲν λειοτέρους ἀπο-
τελεῖ τοὺς φθόγγους, ὡς τὰ φωνήεντα, τὰ δὲ τραχεῖς, ὡς
τὰ ἄφωνα, τὰ δὲ μεταξύ, ὡς τὰ ἡμίφωνα. καὶ τῶν φωνηέν-
των τὰ μὲν ἀκώλυτον προφερόμενα τὸν ἦχον εὐφωνό-
τερα, διὸ καὶ σεμνότερα, πέφυκεν, ὡς τὰ μακρά, τὰ δ'
εὐθέως περιγράφοντα ἧττον, ὡς τὰ βραχέα· τὰ δὲ μεταξὺ
κατὰ τὴν τῶν χρόνων ποιότητα καὶ τῆς εὐφωνίας μετείλη-
φεν. τῶν ἡμιφώνων τὰ μὲν ἐξ ἄκρων τῶν χειλῶν συριγμὸν
προϊέντα στενὸν τραχύτερα, ὡς τὰ διπλᾶ καὶ τὸ ἰδιάζον,  
τὰ δὲ λοιπὰ εὐφωνότερα. καὶ τούτων τὰ μὲν τῆς γλώτ-
της τό τε πνεῦμα καὶ τὸ στόμα πληττούσης ἰδίως, ὡς
 542

τὸ λ καὶ τὸ ρ, τὰ δ' ἀποκλειομένων τῶν πνευματικῶν

πόρων ἢ καὶ διὰ ῥινὸς προχωροῦντα μόνης ἔλαττον, ὡς τὸ
μ καὶ τὸ ν. πάλιν τῶν ἀφώνων τὰ μὲν διὰ τῶν χειλῶν ἠχεῖ-
ται μόνων, τοῦ πνεύματος τὴν ἔμφραξιν αὐτῶν κατὰ μέ-
σον ἐκβιαζομένου, ὡς τὸ β καὶ τὰ τούτου περιεκτικά, τὰ
δὲ τῆς μὲν παρειᾶς ὑποσαιρούσης

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 3, sec. 8, line 26

μὲν δι' ἀριθμῶν, παλμῶν τε καταλήψεις καὶ περιοδικῶν

τύπων ἀναλογίας, παρίστησιν· ὧν οἱ μὲν τοῖς συμφώνοις
ἀναλογοῦντες λόγοις, διπλασίῳ τε, ὡς ὁ ἀφημερινός,
ἡμιολίῳ τε, ὡς οἱ διὰ τρίτης, ἐπιτρίτῳ τε, ὡς οἱ διὰ τετάρ-
της ἐπισημαίνοντες, οὐ πάντως κινδύνους ἐπιφέρουσιν, οἱ
δὲχαλεποὶμέν, ἔχοντες δὲ πρὸς αὑτοὺς ὁμοιότητάς
τινας, ὡς τῶν ἡμιτριταίων οἱ τούτοις παρακείμενοι, κίν-
δυνον μὲν ἐπιφέρουσι, σμικρὸν δέ τι χρηστῆς ἐλπίδος
ἔχουσιν, οἱ δὲ παντελῶς ἀσύμφωνοι τυγχάνοντες, ὡς οἱ
συνεχεῖς, φοβεροί τέ εἰσι καὶ ὀλέθριοι· φαρμάκων δὲ
ποιότητας καὶ δυνάμεις οὐδαμῶς ἄλλως ἢ διὰ συμμετριῶν
τῶν κατὰ ποσότητας ἐτεχνήσατο.
 Καθόλου δὲ πάντα εἴ τις ἀνιχνεύοι, καὶ τὰ δόξαντα
ἀπιθάνως ἂν ῥηθῆναι κατ' ἀριθμὸν εὑρήσει σύμφωνα,
βίων τε καὶ ἠθῶν τὰς σύνεγγυς ὁμοιότητας ὁμόνοιαν
ἐπιφερούσας, τύχης τε ὑπόστασιν καὶ φρονήσεως μετοχὴν
πράξεών τε καὶ ἐπιτηδευμάτωνσυμφωνίανκαὶ τὴν
λοιπὴν τοῦ βίου κατάστασιν ἐν μὲν συμφώνοις λόγοις
φιλίαν, ἐν δ' ἀσυμφώνοις τοὐναντίον ἐπιφέροντα.

Αριστείδης Κουιντιλιάνος. De musica Book 3, sec. 26, line 27

   μὴ καὶ ὑπὲρ μοῖραν δόμον Ἄϊδος εἰσαφίκηαι,

ἥ τε ποίησις αὐτῷ πᾶσα θρυλεῖ τὰ τοιάδε. ἐν μὲν γὰρ
Ἰλιάδος ἀρχῇ φησι [Α 3]
  πολλὰς δ' ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν,
ὡς τῆς μοιριδίου τῶν Ἀχαιῶν φθορᾶς διὰ τὴν ὀργὴν τοῦ
Ἀχιλλέως καινοτομηθείσης, ἐν δὲ Ὀδυσσείᾳ [α 8sq.]
  νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς Ὑπερίονος Ἠελίοιο
  ἤσθιον· αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ,
ὡς εἰ μὴ τοῦτο ἔδρασαν οὐκ ἂν τῆς οἴκαδε αὐτῶν ἀνα-
κομιδῆς ἐστερημένων. ἀλλὰ καὶ οἱ σοφοὶ διττὴν τοῦ μέλ-
λοντος εἶναί φασι τὴν ποιότητα, τὴν μέν γε ἀναγκαίαν
καὶ ἄτρεπτον, ἣν καλεῖσθαι γενησόμενον, τὴν δ' ἀλλοιωτὴν
καὶ οὐ πάντως ἀφωρισμένην, ἥν φασι μέλλον· τὴν μὲν οὖν
ἀναγκαίαν τὰ ὑπὲρ σελήνην ἐπέχειν καὶ κατειληφέναι,
τὴν δ' ἀμφίβολον καὶ ἐνδεχομένην τὰ ἐπὶ τάδε· καὶ τὰ μὲν
καθόλου συμβαίνοντα ἄτρεπτά τε εἶναι καὶ ἀναγκαῖα,
τὰ δ' ἐπὶ μέρους εὐμετάβλητα διὰ παντός· καὶ μὴν ὅσα
 543

γινόμενα μὲν τῇ τοῦ παντὸς συνεργεῖ σωτηρίᾳ τε καὶ

τάξει, μὴ γινόμενα δὲ ἐμποδίζει,

Αλέξανδρος θεολόγος. Tractatus de placitis Manichaeorum Sec. 2, line 19

ἐγένετο τῆς τοῦ ἀνδρὸς δόξης ἐξηγητὴς καὶ μετὰ τοῦ-

τον Θωμᾶς καί τινες ἕτεροι μετ' αὐτούς – , αὐτὸς δὲ
ἐπὶ Οὐαλεριανοῦ μὲν γεγονέναι λέγεται, συστρατεῦσαι
Σαπώρῳ τῷ Πέρσῃ, προσκρούσας δέ τι τούτῳ ἀπο-
λωλέναι.
 Τοιάδε οὖν τις φήμη τῆς ἐκείνου δόξης ἀπὸ τῶν
γνωρίμων τοῦ ἀνδρὸς ἀφίκετο πρὸς ἡμᾶς. ἀρχὰς ἐτί-  
θετο θεὸν καὶ ὕλην, εἶναι δὲ τὸν μὲν θεὸν ἀγαθόν,
τὴν δὲ ὕλην κακόν· ἀγαθῷ δὲ πλείονι τὸν θεὸν ὑπερ-
βάλλειν ἢ κακῷ τὴν ὕλην. τὴν δὲ ὕλην λέγει οὐχ ἣν
Πλάτων, τὴν πάντα γινομένην ὅταν λάβῃ ποιότητα καὶ
σχῆμα – διὸ πανδεχῆ καὶ μητέρα καὶ τιθήνην καλεῖ
– καὶ Ἀριστοτέλης, τὸ στοιχεῖον περὶ ὃ τὸ εἶδος καὶ
ἡ στέρησις, ἀλλ' ἕτερόν τι παρὰ ταῦτα· τὴν γὰρ ἐν
ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἄτακτον κίνησιν, ταύτην ὕλην καλεῖ.
συντετάχθαι δὲ τῷ θεῷ δυνάμεις ἑτέρας οἷον ὑπηρέτι-
δας, ἀγαθὰς πάσας, καὶ ἄλλας τῇ ὕλῃ ὁμοίως, πάσας
κακάς. τὸ δὲ λαμπρὸν καὶ τὸ φῶς καὶ τὸ ἄνω, πάντα
ταῦτα σὺν τῷ θεῷ εἶναι, τὸ ἀμυδρὸν δὲ καὶ τὸ σκότος
καὶ τὸ κάτω σὺν τῇ ὕλῃ. εἶναι δὲ καὶ τῷ θεῷ ὀρέξεις,
ἀλλὰ καὶ ταύτας ἀγαθάς, καὶ τῇ ὕλῃ ὁμοίως,

Αλέξανδρος θεολόγος. Tractatus de placitis Manichaeorum Sec. 20, line 10

         ἐγὼ δὲ παρὰ πάντα ταῦτα

θαυμάζω πῶς οὐκ αἰσθάνονται σωματικὴν ποιοῦντες
τὴν θείαν δύναμιν καὶ τέμνοντες καθάπερ τὰ μέρη.
διὰ τί γὰρ οὐχ ὕλη καὶ ἡ θεία δύναμις, εἰ δή ἐστιν
παθητὴ καὶ διαιρετὴ [η] διὰ πάσης αὐτῆς καὶ τὸ μέν
τι αὐτῆς γίνεται ἥλιος, τὸ δὲ σελήνη; καθαρῶς γὰρ
ταῦτα εἶναί φασιν τῆς θείας δυνάμεως. τοῦτο δὲ ἦν
ὃ ἐλέγομεν ἴδιον τῆς ὕλης εἶναι, τὸ μηδέν τι οὖσαν
καθ' ἑαυτὴν δεχομένην δὲ τὰ σχήματα καὶ τὰς ποιότη-
τας πάντα γίγνεσθαι τὰ διωρισμένα. εἰ οὖν ὡς ἀφ'
ἑνὸς ὑποκειμένου τῆς θείας δυνάμεως μόνον γέγονεν
ἥλιος καὶ σελήνη, ταῦτα δὲ ἕτερα καὶ ἕτερα, διὰ τί μὴ
καὶ ἄλλο τι γένηται; εἰ δὲ πάντα γενήσεται, τὸ συμ-
βαῖνον φανερόν, ὅτι ἡ θεία δύναμις ὕλη καὶ αὐτή,
πρὸς τὰ σχήματα ποιουμένη. εἰ δὲ οὐδὲν ἕτερον ἢ
ἥλιος καὶ σελήνη τὰ ἐκ τῆς θείας δυνάμεώς ἐστι
γιγνόμενα, τὰ ἐναπειλημμένα ἄρα πᾶσιν τοῖς οὖσιν
ἥλιός ἐστιν καὶ σελήνη καὶ ἕκαστος τῶν ἀστέρων ἥλιός
 544

ἐστιν καὶ σελήνη ἢ τὸ ἕτερον, καὶ τῶν χερσαίων ζῴων

καθ' ἕκαστον καὶ τῶν πτηνῶν καὶ τῶν ἀμφιβίων.

Ιωάννης Χρυσόστομος. , Ad populum Antiochenum (homiliae 1-21)

Vol 49, pg 117, ln 41

τῶν εἰρημένων ἱκανὰς τοῖς βουλομένοις ἀφορμὰς δόντες

ἀρκεσθησόμεθα. Εἰ γὰρ ὁ πάσης τῆς κτίσεως θαυμαστό-
τερος ἥλιος οὕτως ἀσθενὴς ὢν καὶ ἐνδεὴς ὤφθη, πολλῷ
μᾶλλον τὰ λοιπὰ τοῦ κόσμου μέρη· ὅπερ οὖν εἶπον τοῖς
φιλοπόνοις ἐκεῖνα δοὺς ἀναλέγεσθαι, αὐτὸς ἀπὸ τῶν
Γραφῶν ὑμῖν διαλέξομαι πάλιν, δεικνὺς ὅτι οὐχ ὁ ἥλιος
μόνος, ἀλλὰ καὶ ἅπας φθαρτός ἐστιν οὗτος ὁ κόσμος.
Ὅταν γὰρ ἀλλήλων ἀναλωτικὰ τὰ στοιχεῖα ᾖ, καὶ κολά-
ζῃ μὲν τοῦ ἡλίου τὴν δύναμιν ψυχρότης ἐπιγινομένη
πλέον, ἀναλίσκῃ δὲ ταύτην τὸ θερμὸν πάλιν ἐπικρατῆ-
σαν, καὶ τὰς ἐναντίας ποιότητάς τε καὶ διαθέσεις ἐν
ἀλλήλοις ποιῇ καὶ πάσχῃ τὰ στοιχεῖα, εὔδηλον ὅτι μεγά-
λης φθορᾶς ταῦτα ἀπόδειξις, καὶ τοῦ σῶμα εἶναι πάντα
τὰ ὁρώμενα. Ἀλλ' ἐπειδὴ τῆς ἀφελείας τῆς ἡμετέρας
ὑψηλότερος ὁ λόγος οὗτος, φέρε ἐπὶ τὴν γλυκεῖαν ὑμᾶς
τῶν Γραφῶν ἀγαγόντες πηγὴν, τὴν ἀκοὴν ὑμῶν ἀναπαύ-
σωμεν. Οὐ γὰρ δὴ περὶ οὐρανοῦ καὶ γῆς κατὰ μέρος
ὑμῖν ἐροῦμεν, ἀλλὰ περὶ πάσης ὁμοῦ τῆς κτίσεως τοῦτο
αὐτὸ τὸν Ἀπόστολον ἡμῖν ἀποφαινόμενον δείξομεν,

Ιωάννης Χρυσόστομος. , De diabolo tentatore (homiliae 1-3) Vol 49, pg 266, ln 49

οὐδέποτε δέξῃ βλάβος, ἀλλὰ καὶ τὰ μέγιστα κερδα-

νεῖς, οὐχὶ παρὰ τῶν ἀγαθῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ παρὰ
τῶν πονηρῶν. Διὰ γὰρ τοῦτο, καθάπερ ἔμπροσθεν
εἶπον, μετ' ἀλλήλων ἀφῆκεν εἶναι τοὺς ἀνθρώπους ὁ
Θεὸς, καὶ μάλιστα τοὺς ἀγαθοὺς μετὰ τῶν πονηρῶν,
ἵνα κἀκείνους πρὸς τὴν οἰκείαν μεταγάγωσιν ἀρετήν.
Ἄκουσον γοῦν τί φησι τοῖς μαθηταῖς ὁ Χριστός·
Ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν γυναικὶ, ἥτις
λαβοῦσα ζύμην ἔκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία.
Ὥστε ζύμης δύναμιν ἔχουσιν οἱ δίκαιοι, ἵνα πρὸς τὴν
ἑαυτῶν ποιότητα τοὺς πονηροὺς μεταστήσωσιν. Ἀλλ'
ὀλίγοι οἱ δίκαιοι, καὶ γὰρ καὶ ἡ ζύμη μικρά· ἀλλ'
οὐδὲν ἡ μικρότης παραβλάπτει τὸ φύραμα, ἀλλ' ἡ
σμικρότης ἐκείνη ἅπαν τὸ ἄλευρον πρὸς ἑαυτὴν μεθ-
ίστησι διὰ τῆς ἐνούσης αὐτῇ δυνάμεως. Οὕτω δὴ καὶ
ἡ δύναμις τῶν δικαίων οὐκ ἐν τῇ ποσότητι τοῦ ἀρι-
θμοῦ, ἀλλ' ἐν τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι τὴν ἰσχὺν
ἔχει. Δώδεκα ἦσαν οἱ ἀπόστολοι· εἶδες πῶς μικρὰ ἡ
ζύμη; ὅλη ἡ οἰκουμένη ἐν ἀπιστίᾳ ἦν· εἶδες πόσον
τὸ φύραμα; ἀλλ' ἐκεῖνοι οἱ δώδεκα πᾶσαν τὴν οἰκου-
μένην πρὸς ἑαυτοὺς ἐπέστρεψαν.
 545

Ιωάννης Χρυσόστομος. , De resurrectione mortuorum Vol 50, pg 424, ln 49

τίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως, καθ' ὑπερβολὴν εἰς

ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται
ἡμῖν, μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ βλεπόμενα, ἀλλὰ
τὰ μὴ βλεπόμενα. Τὰ γὰρ βλεπόμενα, πρόσκαιρα,
τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα, αἰώνια. Ὃ δὲ λέγει τοιοῦτόν
ἐστι· Μάλιστα μὲν οὖν καὶ ἐνταῦθα ἡμᾶς ὀνίνησιν ἡ
θλῖψις, σοφωτέραν ἡμῶν ποιοῦσα τὴν ψυχὴν καὶ φι-
λοσοφωτέραν· μετὰ δὲ τοῦτο καὶ μυρία ἡμῖν προξε-
νεῖ κατὰ τὸ μέλλον ἀγαθὰ, οὐκ ἀντίῤῥοπα τῶν πό-
νων, ἀλλὰ πολλῷ μείζονα τῶν παλαισμάτων
καὶ κατὰ τὴν ποσότητα καὶ κατὰ τὴν ποιότητα. Ταῦτα
ἀμφότερα, λέγω, δηλῶν ὁ Παῦλος, καὶ τὴν ὑπεροχὴν
τῶν κινδύνων, καὶ τῶν ἄθλων ποιεῖται τὴν σύγκρι-
σιν, καὶ ἀντιτίθησι τῷ παραυτίκα τὸ αἰώνιον, τῷ
ἐλαφρῷ τὸ βάρος, τῇ θλίψει τὴν δόξαν. Ἡ μὲν γὰρ
θλῖψις πρόσκαιρος, φησὶ, καὶ κούφη, ἡ δὲ ἄνεσις
(μᾶλλον δὲ οὐκ εἶπεν, ἄνεσις, ἀλλὰ, δόξα, ὃ πολλῷ
μεῖζον τῆς ἀνέσεως) αἰώνιος καὶ διηνεκὴς καὶ μεγά-
λη. Βάρος δὲ ἐνταῦθα, οὐ τὸ ἐπίπονον καὶ φορτικὸν
εἶπεν, ἀλλὰ τὸ πολυτελὲς καὶ ἔντιμον,

Ιωάννης Χρυσόστομος. , De mutatione nominum (homiliae 1-4)

Vol 51, pg 146, ln 46

ἀπολαύουσα πνευματικῆς, πολλὴν τῶν ἁμαρτημά-

των ἔχει περικειμένην αὐτῇ τὴν κηλῖδα. Καὶ γὰρ
βαλανεῖόν ἐστι τὰ ἐνταῦθα πνευματικὸν, τῇ θέρμῃ
τοῦ Πνεύματος πάντα ἀποσμῆχον ῥύπον· μᾶλλον δὲ
οὐχὶ ῥύπον ἀποσμῆχον μόνον τὸ τοῦ Πνεύματος πῦρ,
ἀλλὰ καὶ βαφήν. Ἐὰν γὰρ ὦσι, φησὶν, αἱ ἁμαρτίαι
ὑμῶν ὡς φοινικοῦν, ὡς χιόνα λευκανῶ· κἂν
μετὰ τῆς αὐτῆς, φησὶν, ἀκριβείας τῶν ἁμαρτημά-
των ὁ ῥύπος δάκῃ τῆς ψυχῆς τὴν οὐσίαν, ὡς εἰς ἕξιν
βαφῆς ἀκίνητον καταστῆναι, καὶ οὕτως ἐγὼ δύναμαι
εἰς τὴν ἐναντίαν αὐτὴν καταστῆσαι ποιότητα· ἀρκεῖ
γὰρ νεῦσαι, καὶ πάντα ἀφανίζεται τὰ ἁμαρτήματα.
 βʹ. Ταῦτα λέγω, οὐχ ἵνα ὑμεῖς ἀκούσητε· οὐδὲ γὰρ
ὑμεῖς δεῖσθε τῶν φαρμάκων, διὰ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν·
ἀλλ' ἵνα ἐκεῖνοι δι' ὑμῶν μάθωσιν. Εἰ δὲ ἐδυνάμην
εἰδέναι τοὺς τόπους ἐν οἷς συλλέγονται, οὐκ ἂν ἠνώ-
χλησα τὴν ὑμετέραν ἀγάπην· ἀλλ' ἐπειδὴ ἀδύνατόν
μοι ἑνὶ ὄντι τοσοῦτον εἰδέναι δῆμον, ὑμῖν ἐγχειρίζω
τῶν ἀδελφῶν τῶν ὑμετέρων τὴν θεραπείαν· ἐπιμε-
λήσασθε τῶν ἀδελφῶν τῶν οἰκείων, ἐπισπάσασθε,
καλέσατε. Οἶδα ὅτι πολλάκις τοῦτο ἐποιήσατε·
 546

Ιωάννης Χρυσόστομος. , De gloria in tribulationibus

Vol 51, pg 159, ln 2

μοὺς καὶ δημίους καὶ τιμωρίας καὶ λιμοὺς καὶ δη-

μεύσεις καὶ πενίαν καὶ δεσμὰ καὶ ἁλύσεις; πάντα
ὅσα βούλει τίθει τὰ δοκοῦντα ἐν ἀνθρώποις δεινὰ,
καὶ οὐδὲν ἄξιον λέγεις τῶν ἐπάθλων ἐκείνων καὶ τῶν
στεφάνων καὶ τῶν ἀμοιβῶν. Τὰ μὲν γὰρ τῷ παρόντι
συγκαταλύεται βίῳ, τὰ δὲ ἐν τῷ ἀπείρῳ αἰῶνι τέλος
οὐκ ἔχει· καὶ τὰ μὲν παροδεύει πρόσκαιρα ὄντα, τὰ
δὲ παραμένει διηνεκῶς ἀγήρατα συνυπάρχοντα.
Ὅπερ καὶ ἀλλαχοῦ τοῦτο αὐτὸ αἰνιττόμενος ἔλεγε·  
Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως· τῇ πο-
σότητι τὴν ποιότητα ὑποτεμνόμενος, καὶ τῷ χρόνῳ
τὸ φορτικὸν παραμυθούμενος. Ἐπειδὴ γὰρ τῇ φύσει
βαρέα καὶ φορτικὰ ἦν τὰ τότε συμβαίνοντα, τῷ προς-
καίρῳ τὸ φορτικὸν αὐτῶν ὑποτέμνεται, λέγων·
Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως ἡμῶν
καθ' ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δό-
ξης κατεργάζεται ἡμῖν, μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ
βλεπόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα. Τὰ γὰρ βλε-
πόμενα, πρόσκαιρα· τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα, αἰώνια.
Καὶ πάλιν ἀνάγων αὐτοὺς εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ μεγέ-
θους τῶν τότε ἀγαθῶν, αὐτὴν εἰσάγει τὴν κτίσιν

Ιωάννης Χρυσόστομος. , Expositiones in Psalmos Vol 55, pg 341, ln 22

πονηρία· ὁ Θεὸς δὲ ἐπάξει τὴν πληγήν. Διὸ καὶ ἐμ-

φαίνων τοῦτο, ταχέως ἐπήγαγε λέγων· Τὰ βέλη
τοῦ δυνατοῦ ἠκονημένα σὺν τοῖς ἄνθραξι τοῖς
ἐρημικοῖς. Πάλιν βέλη ἐνταῦθα τὰς τιμωρίας καλεῖ.
Ὁ δὲ ἕτερος ἑρμηνευτὴς, Τὰ βέλη τοῦ δυνατοῦ
ἠκόνηται, εἶπε, μετὰ ἀνθράκων ἐστοιβασμένων.
Καὶ ἕτερος δὲ, Σὺν ἀνθρακίαις ἀρκευθίναις, τῇ
μεταφορᾷ τῶν ὀνομάτων αὔξων τῆς τιμωρίας τὸν
φόβον. Τό τε γὰρ, Ἐστοιβασμένων, τό τε, Ἀρκευ-
θίναις, τὴν αὐτὴν ἔχει ἔννοιαν. Ἐκεῖ μὲν τὸ πλῆθος
παρίστησιν· ἐνταῦθα δὲ τὴν ποιότητα καὶ τὴν σφο-
δρότητα τῆς τιμωρίας. Ὅπερ οὖν καὶ οἱ Ἑβδομήκοντα
δηλοῦντες, Σὺν τοῖς ἄνθραξι τοῖς ἐρημικοῖς,
ἐξέδωκαν, τουτέστιν ἐρημοποιοῖς, δαπανῶσι, κατανα-
λίσκουσιν. Ἀπὸ γὰρ τῶν παρ' ἡμῖν φοβερῶν ὑλῶν
καὶ τοῦ Θεοῦ τὰς τιμωρίας σχηματίζουσιν αἱ Γραφαὶ,
βέλη καὶ πῦρ αὐτὰς καλοῦσαι. Ἐνταῦθα δέ μοι τοὺς
βαρβάρους αἰνίττεσθαι δοκεῖ. Διὸ καὶ τοῦτο δηλῶν
ἕτερος ἑρμηνευτὴς ἔλεγε· Ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου
 547

ἀπὸ χείλους ψευδοῦς. Τοιαῦτα γὰρ αὐτῶν τὰ ῥήματα,

τοιοῦτοι οἱ δόλοι καὶ αἱ ἐπιβουλαὶ, πλάνης γέμοντα

Ιωάννης Χρυσόστομος. , In Matthaeum (homiliae 1-90) Vol 57, pg 261, ln 11

κατὰ τῆς κεφαλῆς ὀμνύναι· καὶ γὰρ ἂν καὶ αὐτὸς

προσεκυνήθη· ἀλλὰ τὴν δόξαν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀνάγων,
καὶ δεικνὺς ὅτι οὐδὲ σαυτοῦ εἶ κύριος, οὐκοῦν οὐδὲ
τῶν κατὰ τῆς κεφαλῆς ὅρκων. Εἰ γὰρ τὸ παιδίον οὐκ
ἄν τις δοίη τὸ ἑαυτοῦ ἑτέρῳ, πολλῷ μᾶλλον ὁ Θεὸς
τὸ ἔργον τὸ ἑαυτοῦ οὐ προήσεταί σοι. Εἰ γὰρ καὶ σὴ
ἡ κεφαλὴ, ἀλλ' ἑτέρου τὸ κτῆμα· καὶ τοσοῦτον ἀφ-
έστηκας τοῦ κύριος εἶναι, ὅτι οὐδὲ τὸ πάντων ἔσχα-
τον ἐργάσασθαι ἐν αὐτῇ δυνήσῃ. Οὐ γὰρ εἶπεν, Οὐ
δύνασαι ἐξενεγκεῖν τρίχα· ἀλλ', Οὐδὲ ἀλλάξαι αὐτῆς
τὴν ποιότητα. Τί οὖν, ἂν ἀπαιτῇ τις ὅρκον, φησὶ,
καὶ ἀνάγκην ἐπάγῃ; Ὁ τοῦ Θεοῦ φόβος τῆς ἀνάγκης
ἔστω δυνατώτερος. Ἐπεὶ εἰ μέλλοις τοιαύτας προβάλ-
λεσθαι προφάσεις, οὐδὲν φυλάξεις τῶν ἐπιταχθέντων.
Καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῆς γυναικὸς ἐρεῖς· Τί οὖν, ἐὰν
μάχιμος ᾖ καὶ δαπανηρά; Καὶ ἐπὶ τοῦ ὀφθαλμοῦ τοῦ
δεξιοῦ· Τί οὖν, ἐὰν φιλῶ αὐτὸν, καὶ διακαίωμαι;
Καὶ ἐπὶ τῆς ὄψεως τῆς ἀκολάστου· Τί οὖν, ἐὰν μὴ
δύνωμαι μὴ ὁρᾷν; Καὶ ἐπὶ τῆς πρὸς τὸν ἀδελφὸν
ὀργῆς· Τί οὖν, ἐὰν προπετὴς ὦ, καὶ μὴ δύνωμαι
γλώττης κρατεῖν; καὶ πάντα ἁπλῶς οὕτω

Ιωάννης Χρυσόστομος. , In Joannem (homiliae 1-88) Vol 59, pg 135, ln 19

ὕδατος ἐπιβληθέντος καὶ κραθέντος, οἶνος λεπτότα-

τος γέγονε. Διὰ τοῦτό φησι, Κατὰ τὸν καθαρισμὸν
τῶν Ἰουδαίων, δεικνὺς ὅτι οὐδέποτε ἐκεῖνα οἴνου
γέγονε δοχεῖα τὰ σκεύη. Ἐπειδὴ γὰρ ἄνυδρός ἐστιν
ἡ Παλαιστίνη, καὶ οὐκ ἦν πολλαχοῦ κρήνας καὶ πη-
γὰς εὑρίσκειν, ἐπλήρουν ἀεὶ τὰς ὑδρίας ὕδατος,
ὥστε μὴ τρέχειν εἰς ποταμοὺς, εἴποτε ἀκάθαρτοι γέ-
νοιντο. ἀλλ' ἐγγύθεν ἔχειν τοῦ καθαρσίου τὸν τρόπον.
Καὶ τί δήποτε πρὶν ἢ γεμίσαι οὐκ ἐποίησε τὸ ση-
μεῖον, ὃ πολλῷ θαυμαστότερον ἦν; Ἕτερον γάρ ἐστιν
ὕλην ὑποκειμένην εἰς ποιότητα μεταβαλεῖν, καὶ αὐ-
τὴν τὴν οὐσίαν ἐξ οὐκ ὄντων ποιῆσαι· θαυμαστότερον
μὲν γὰρ ἐκεῖνο. Ἀλλ' οὐχ οὕτως ἂν ἔδοξεν εἶναι
πιστὸν τοῖς πολλοῖς. Διὰ τοῦτο γοῦν πολλάκις τῶν
θαυμάτων περικόπτει τὸ μέγεθος ἑκὼν, ὥστε εὐπα-
ράδεκτον μᾶλλον γενέσθαι. Καὶ τίνος ἕνεκεν, φησὶν,
οὐχὶ τὸ ὕδωρ αὐτὸς παρήγαγε, καὶ τότε τὸν οἶνον
ἔδειξεν, ἀλλὰ τοῖς διακόνοις ἐκέλευσε; Διὰ τὴν αὐτὴν
πάλιν αἰτίαν, καὶ ἵνα αὐτοὺς μάρτυρας ἔχῃ τοῦ γινο-
 548

μένου τοὺς ἀντλήσαντας, καὶ ὅτι οὐδεμία φαντασία

ἦν τὸ τελούμενον

Basilius Med., Scr. Eccl., De virginitate MPG p.688, line 37

ἀσκήσεως, πάλιν διώκων. Οὐκοῦν, ὥσπερ ἐν τετρα-

χόρδῳ, συνελόντι φάναι, ἀγαθὴ ἁρμονία, ἐπειδὴ
ἐκ τεττάρων, γῆς καὶ ὕδατος, ἀέρος τε καὶ πυρὸς,
συνέστηκεν ἡμῶν τὰ σώματα, τῷ μὲν ἐνδέοντι διὰ
τῶν τροφῶν ἀεὶ βοηθήσει, τοῦ δὲ πλεονάζοντος τῇ
ὑφαιρέσει, καὶ πρὸς τὰς γυμνασίας ἀγωγῇ, τὴν δυνα-
στείαν μαλάξει· οὐ τὰς ποιότητας μόνον τοῦ ἐν ἡμῖν
θερμοῦ τε καὶ ψυχροῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς ποιότητας ξηροῦ
τε καὶ ὑγροῦ δοκιμάζων. Καὶ ταῖς μὲν εἰς ποσότητα
προστιθεὶς, τῶν δὲ ὑφαιρῶν, καὶ τῶν μὲν ἐπιτείνων,
τῶν δὲ ἀνιεὶς διὰ τῆς ἀγωγῆς τὰς ποιότητας, καὶ τὰς
μὲν ἐξαλλάσσων, τὰς δὲ κατὰ φύσιν τηρῶν, οὕτω πά-
σης· ἀναρμοστίας ἀπηλλαγμένον, εὐάρμοστον, ὡς
ἀληθῶς, τὸ τετράχορδον τοῦ σώματος ἡμῶν, φημὶ,
πρὸς τὴν τοῦ καλοῦ μελῳδίαν, τῇ ψυχῇ εὐτρεπίσει.
Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἡμῖν εἰς τὸν τῆς γεύσεως τρόπον,
διὰ τοὺς εἰς τὸν ὑπὲρ παρθενίας δρόμον, μᾶλλον
δὲ ὑπὲρ αὐτῆς ὅλης ἀρετῆς ἀσκουμένους, εἰρήσθω.
 10. Ὑποδείκνυσι δ', ὅτι, ὡς ἡ τοῦ σώματος κατὰ
τῆς ψυχῆς δυναστεία πρὸς τὴν τοῦ καλοῦ κτῆσιν ἐμ-
πόδιος γίνεται· οὕτω ἀνάπαλιν ἡ ἀσθενεία,

Basilius Med., Scr. Eccl., De virginitate MPG p.689, line 18

γαστὴρ (οὐχὶ τῇ κατασκευῇ καὶ τῇ φύσει παχεῖα,

ἀλλ' εἰς ἣν παχύτης τροφῶν διὰ γαστριμαργίαν
ἀφθόνως ῥεῖ, ἐπιθολοῦσα τὸν νοῦν καὶ παχύνουσα) λε-
πτὸν οὐ τίκτει νόα· οὕτως ἡ ἄγαν λεπτὴ, δι' ἀτονίαν
ἄπνοον τοῦτον ποιοῦσα, ἐν τῇ ἀσθενείᾳ τοῦ σώματος
καὶ τὸν λεπτὸν ἤδη τικτόμενον ἀποσβέννυσιν. Καὶ
ὅτι οὐ καθάπαξ τὰς μὲν δεῖ τὰς τροφὰς ἀποστρέφε-
σθαι, τῶν δὲ ἁπλῶς ἐμφορεῖσθαι, ἀλλ' ὅτι προσήκει
κἀν τούτοις μὴ μόνον τὴν ποσότητα σωφροσύνῃ
μετρεῖσθαι, δυναμένην διὰ πλῆθος ταυτὸν τοῖς ἐκβε-
βλημένοις ἐργάζεσθαι· ἀλλὰ καὶ τὴν ποιότητα ἰσοδυ-
ναμοῦσαν πολλάκις τοῖς προφανῶς βλαβεροῖς ἐπικρί-
νειν, καὶ συνόλως, Λόγον σέβοντας, λόγῳ καὶ μὴ ἀλο-
γίᾳ ἀσκεῖσθαι.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Job (12.1-16.8a) (partim in catenis)

Papyrus p.or catena Frag. 380, line 26
 549

... ὡς πρὸ[ς αὐτ]οὺσ̣ πά̣λιν λέγει ταῦτα

διακειμένου[ς] ὡς ἁμαρτ̣ό(ν)-
τα αὐτὸν ταῦτ[α] ὑφίστασθαι
καὶ μετριότητ[ι] καὶ πρὸς παί-
δευσιν αὐτῶν εἰς τὸ μιμήσα-
σθαι αὐτὸν οὕτω καθαρὸν ὄν-
τα καὶ μετανοίας προφέρον-
τα ῥήματα. ἐσφράγισας δέ μου
τὰς ἀνομίας ἐν βαλλαντίῳ.
⌊τουτέστιν· ‘ἐμπεριείληφας αὐτῶν
καὶ τὴν ποι[ότη]τα καὶ τ[ὸ]ν ἀρι-  
θμόν’.⌋ ὅμοια δὲ τῶν προλα-
βόντων καὶ ταῦτα νοῆσαι δεῖ.
καὶ πλὴν ὄρος πῖπτον πεσεῖται.
πιστεύων τῷ πάντων αἰτίῳ,
ὅτι κατορθώσει τὸν ἀγῶνα συ(ν)-
τριβέντος τοῦ ἐξαιτησαμένου
ὄρου[ς ἐ]νταῦθα καλο[υ]μένου, φη̣σ̣ὶ̣(ν̣)
αὐ[τοῖς ὅ]τ̣ι ‘ἀσθενήσε[ι] οὕτωσ̣ ὡς ἐ̣κ̣-
πί̣[πτ]ειν τῆς προσδοκίας, ἣν πρ̣ο̣[ς]-
εδ[όκησε]ν, ἑλεῖν με [πειρ]ώμε[νος’.]

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Ecclesiasten (7-8.8)

Codex p.213, line 6

διάθεσιν. ζῶν ἔσο ἐν αὐτῇ.

 ἐπερ()· “ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθοσύνης”; |
 τὴν κατάστασιν τοῦ ἔχοντος. πολλάκις γὰρ καὶ αἱ καταστάσεις σημαίνον|-
ται ὀνόματι καιρῶν καὶ χρόνων.
ἐν ἡμέρᾳ κακίας.
 ὡς ἔστιν ἀπὸ τῆς | “ἡμέρας τῆς ἀγαθοσύνης” {ὡς} ἐν ἀγαθῷ, οὕτως ἐν
ἡ[μ]έ̣[ρᾳ τ]ῆς κακίας ἐστὶν ζῆν | φαύλως. ἀλλ' ἐσιώπησεν τὸ φ[α]ύ̣λως, ἵνα μὴ
[λίαν ἀν]αγκαστικὸς ᾖ{ν} ὁ λόγος. | σύνφωνον τοῦτο ἐκείνῳ ἐστίν, ὡς ἀπὸ̣
τ̣ῆ̣ς φ̣[ρον]ήσεως τὸ φρονεῖν καὶ | ἀπὸ τῆς ἀφροσύνης τὸ ἀφραίνειν ἀναλογί[αν,
οὐ τ]ὴν ὁμοιότητα ἔχουσιν. | συμφωνεῖ γοῦν τοῦτο ἐκείνῳ κατὰ ἀναλογ[ί]α[ν,
οὐ κατ]ὰ ποιότητα ἢ ποσότητα | οὐδὲ τῶν παρεπομένων. |
ἐποίησεν ὁ̣ θεὸς περὶ λαλίας, ἵνα μὴ εὕρῃ ἄνθρωπο[ς ὀπί-
σω αὐτο]ῦ̣ μηδέν. τὰ πάντα εἶδον | ἐν ἡμέραις ματαιότη-
τ[ό]ς μου.

Δίδυμος Καίκος. , De trinitate (lib. 1) [Sp.] Chap. 15, sec. 35, line 10

νοεῖσθαι τοῦ παντοκράτορος.  

 Καὶ Παῦλος δὲ Ἑβραίοις γράφει·
 “ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης τοῦ πατρός”,
τοῦτ' ἔστιν συνάναρχος καὶ ὁμοούσιος. ἵνα γὰρ τὰ ἀπαράβλητα παραβολικῶς
πως παραδειχθείη, εἰ κἂν οὕτω ποσῶς εἰς νοῦν δεχθείη τὸ ὑπὲρ νοῦν, ἐρῶ
 550

τὸ μέγα καὶ μόνον μέγα μικρῷ συμβάλλων – ὡς ἅμα τε ἥλιος, ἅμα ἐξ ἡλίου
φύσεως καὶ ἐξ ὅλου τοῦ δίσκου ἀμερίστως καὶ ἀδιαστάτως καὶ ἰσομέτρως ὅλον
τὸ φῶς συνεκφαίνεται καὶ συνενεργεῖ καὶ συμπαρέχει τὴν θέρμην τοῖς αἰσθή-
σεως δεκτικοῖς. καὶ τῆς τοῦ προέντος οὐσίας τὸ ἀμέσως καὶ οὐχ ὕστερον προ-
χεόμενον καὶ συμπροϊὸν καὶ συνυφιστάμενον φῶς ὅλην ἐν ἑαυτῷ διεκφαίνει
τὴν ποιότητα.
 Εἰ δέ, πρὸς τὸ εἶκον ἐκείνοις, ‘ἦν ὅτε οὐκ ἦν’ τὸ ἀπαύγασμα, ποῦ ἡ
ἀπαυγάζουσα αὐτὸ ὑπόστασις τοῦ φωτός; συνδιολισθήσει γάρ που πάντως
ἐκείνῳ τοῦτο. καὶ μὴν καὶ Δανιὴλ προφητεύων εἶπεν·
 “καὶ φῶς μετ' αὐτοῦ ἦν”
ἀντὶ τοῦ ‘ὁ υἱὸς μετὰ τοῦ πατρός’.
 Τοῦτο γὰρ μάλιστα δείκνυσιν τὸ ἀσυνείκαστον καὶ μέγα τῆς θεότητος,
ὅτι συνάναρχον αὐτοῦ καὶ σύναρχον ὁμοῦ δὲ καὶ τέλειον καὶ ἀπαράλλακτον
ἀπαθῶς ἐγέννησεν ὁ πατήρ.
         κτίσματος γὰρ ἴδιον καὶ οὐ κτίστου, τρεπτοῦ
καὶ οὐκ ἀτρέπτου, ὑπὸ κρίσιν καὶ οὐ κριτοῦ, ζωοποιουμένου καὶ οὐ ζωοποιοῦντος,

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Zacchariam Book 1, sec. 33, line 8

ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος.» Λαλεῖ δὲ ἐν τῷ

ἀκροατῇ ὁ διδάσκαλος ὅτε μετέχεται ὑπ' αὐτοῦ ἢ κατὰ διάθεσίν
ἐστιν ἐν αὐτῷ.
         Μαρτύριον τοῦ προτέρου τό· «Ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ
Χριστός», καὶ ἔτι· «Τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ.» Ταύτῃ
τῇ νοήσει καὶ ὁ ὑμνῳδὸς ἔφη· «Ἀκούσομαι τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ
Κύριος ὁ Θεός», καὶ ὁ Ἁμβακούμ· «Ἀποσκοπεύσω τοῦ ἰδεῖν
τί λαλήσει Κύριος ἐν ἐμοί.» Τοῦ δ' ὑστέρου· «Ἱερείς, λαλή-
σατε εἰς τὴν καρδίαν Ἰερουσαλήμ», οὐ παντὸς διδασκάλου εἰς
τὴν καρδίαν λαλοῦντος τῶν ἀκροωμένων, ἀλλὰ τοῦ διατιθέντος
τὴν διάνοιαν τῶν μανθανόντων κατὰ νόησιν καὶ ποιότητα τῶν
μαθημάτων.
         Εἰσὶ γὰρ αὐτὸ τοῦτο μόνον ποιοῦντες, βομβοῦντες
τὴν ἀκοήν, οὐκ ὠφελοῦντες τὴν διάνοιαν τῶν παιδευομένων· καὶ
ὃ μὲν ἔν τινι λαλῶν καὶ λαλεῖ αὐτῷ, οὐ παντὸς τοῦ κρούοντος
τὴν ἀκοὴν ἐν τῇ καρδίᾳ λαλοῦντος.  
 Zach. I, 10: Καὶ ἀπεκρίθη ὁ ἀνὴρ ὁ ἐφεστηκὼς ἀνὰ
μέσον τῶν ὀρέων καὶ εἶπεν πρός με· Οὗτοί εἰσιν οὓς ἐξ-
απέσταλκεν Κύριος τοῦ περιοδεῦσαι τὴν γῆν.
 Ζητήσειεν ἄν τις τί δήπουθεν, ἑωρακότος τοῦ προφήτου
τοὺς ἐρχομένους ἵππους πυρρούς, ποικίλους, ψαρούς, λευκούς,

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Zacchariam Book 1, sec. 217, line 6

ῥήξας αὐτὸ κα[ὶ ἄ]ρας ἐκ τοῦ μέσου», ἵν' ἐν παρρησίᾳ θριαμ-

βεύσας ἀποδύσηται τ̣[ὰ]ς περιέκειτο πρότερον ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας.
Πῶς γὰρ οὐκ ἐνδιδύ[σκ]εται ταύτας ὁ ἐνεργῶν ἃ ὑποβάλλουσι
χείρονα καὶ κακὰ φρονήματα;
 Κατασκευαστέον δὲ ἐκ τοῦ ἐναντίου τὴν θεωρίαν.
 Ὁ πράττων καὶ φρονῶν ἃ διδάσκει ὁ Σωτὴρ αὐτὸν ὄντα
 551

Χριστὸν ἐνδύεται κατὰ τὸ· «Ἐνδύσασθε τὸν Κύριον Ἰησοῦν»,

καὶ τό· «Ὅσοι Χριστὸν ἐνεδύσασθε.» Ὁ πράττων καὶ διανοού-
μενος τὰ τῶν πονηρῶν ἀρχῶν καὶ ἐξουσιῶν, πρὸς ἃς ἔχουσι τὴν
πάλην οἱ σωτηρίως ἀθλοῦντες, ἐνδιδύσκεται αὐτάς, τὰς κατ'
α[ὐτ]ὰς ποιότητας δεχόμενος. Ταύτας ὁ Κύριος καὶ Σωτὴρ ἡμῶν
ἀπεξεδύσατο, ἀναλαβὼν τὰς ἡμετέρας ἁμαρτίας· εἴρηται γὰρ
περὶ αὐτοῦ· «Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν
ὀδυνᾶται», καὶ μεθ' ἕτερα ἐν τῇ Ἠσαΐου προφητείᾳ λέγεται·
»Καὶ ἁμαρτίας πολλῶν ἀνοίσει.»  
 Κἂν τοίνυν Ἰησοῦς ἐνδεδυκὼς θεωρῆται ἱμάτια ῥυπαρά,
οὐκ αὐτοῦ ταῦτα τυγχάνει, οὐχ ὑφάνας, οὐ κατασκευούσας αὐτά.
Ὑπὲρ γὰρ τῶν ποιησάντων καὶ προηγουμένως φορούντων
αὐτά, χάριτι τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐνεδύσατο αὐτά, «ἵν' ὑπὲρ
παντὸς γευσάμενος θανάτου» ἔξω ποιήσῃ θανάτου τοὺς ὑπὲρ
ὧν ἐγεύσατο αὐτοῦ, μόνον θιγὼν καὶ πλησιάσας αὐτῷ. Αὐτίκα

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Zacchariam Book 3, sec. 289, line 5

ἐπαινετὴν καὶ γνῶσιν ἁγίαν, οὐδαμῶς ἐτέκνωσαν, [ὥ]στε πνευ-

ματικῶς ἐκλαμβάνειν προσήκει τὸ πληθύνεσθαι τοὺς ἔχοντας τὰς  
τοιαύτας ἐπαγγελίας «καθότι ἦσαν πολλοί». Οὐ γὰρ ἐνταῦθα
ἤρξαντο οἱ δίκαιοι πληθύνεσθαι καὶ γίνεσθαι πολλοὶ κατὰ τὴν
ἀποδοθεῖσαν νόησιν· ἦσαν γὰρ πολλοὶ καὶ πρὸ τῆς π̣[α]ρούσης
ζωῆς.
 Τούτους τοὺς ὄντας πολλοὺς οἷα σπέρματα ἔσπειρεν ἐν
τοῖς λαοῖς ἵνα μεταλάβωσιν αὐτῶν τῆς ἀρετῆς. Ὅνπερ γὰρ τρό-
πον τὰ εἰς γῆν βαλλόμενα σπέρματα μεταποιεῖ τὴν παρακειμέ-
νην χθόνα ὡς γενήματα καὶ καρπὸν γενέσθαι, οὕτως οἱ ἐ̣[π]ισπει-
ρόμενοι τοῖς λαοῖς καὶ τοῖς ἔθνεσιν, εἰς τὴν ἰδίαν ποιότητα
φέρουσιν τοὺς οἷς ἐπεσπάρησαν, μιμητὰς τῆς ἀρετῆς αὐτῶν
ἐσομένους.
 Οὐχ ἁμαρτήσοι δέ τις λέγων ἐσπάρθαι ὑπὸ Ἰησοῦ τοὺς
ἀκούσαντας· «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη»· καὶ
ἔτι πρὸς τοὺς αὐτοὺς ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην· «Διὰ τοῦτο ἔθηκα
ὑμᾶς», τοῦτ' ἔστιν ὡρισάμην καὶ ἀπέδειξα, «ἵνα ὑπάγητε καὶ
πλείονα καρπὸν φέρητε», καὶ ὁ καρπὸς ὑμῶν δεδοξασμένος
ἔσται.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Ecclesiasten (1.1-8) Codex p.37, line 9

ρὰ τὸ “ἐσθίειν” καὶ “πίνειν”, φανερὸν ὅτι κατωτέρω | τῶν

“[ἀ]νθρωπίνων” ἐστίν – λέγει “εἰς δόξαν θ(εο)ῦ ποιεῖτε”.  
 ἐὰν οὖν ἡ “σοφία” τ̣οῦ “σοφοῦ” | ᾗ “σοφ[ὸς]” τ̣αῦτα λέγῃ,
πάντα ἀνάγεται. ἐὰν δὲ ἡ “καρδία” τοῦ “ἀν(θρώπ)ου”, ᾗ θνη-
[τὸν] ζῷόν | ἐστιν λογικόν, τὰ “ἀνθρώπινα” λάμβανε κατορ-
θώματα καὶ σπο[υδά]σματα. | μὴ γὰρ ἐκεῖνος ὁ λέγων “ψυχή,
ἔχεις ἀγαθὰ πολλά· φάγε, π[ί]ε” οὐκ [εἶχεν] κ̣αὶ “ἀμπελῶ|-
νας” καὶ “παραδείσους”;
 ἐπερ()· ὡς ἐξ ἄλλου προσώπου λέγει ταῦτα;
 552

 εἴπο̣[μεν ὅτι] λέγει ᾗ ποῖ|ός ἐστιν· οὐκ αὐτῷ μόνῳ ἐπι-

γράφεται, ἀλλὰ παντὶ τῷ τὴν αὐτ̣[ὴν ἔχο]ντι ποιό|τητα. τὰ λε-
γόμενα ὑπὸ “ἀν(θρώπ)ου” οὐ μόνον παρ' ἐκείνου τοῦ ῥητοῦ
προσώ[π]ου λέγεται, | [ἀλλὰ] π̣αντὸς “[ἀν](θρώπ)[ο]υ” ἀν-
θρωπίνως κινουμένου. καὶ φύσει οὕτως ὡς ἐπὶ τῶν παρα|[δειγ]-
μάτων καὶ τὰ πρόσωπα λαμβάνομεν· οἷον ἐλέγομεν ὅτι ὁ παρ'
Ἕλλησιν σοφὸς | ο[ὐκ ἔστ]ιν χαμαίζηλος, οὐκ ἔστιν χαίρων
ἡδοναῖς, οὐ πλούτῳ, οἷον Σωκράτης | [γέγον]ε̣ν. λέγω οἷον
Σ[ω]κράτης· μόνον αὐτὸν λέγω, ἀλλ' ἐπεὶ γνώριμος ἐγένε|[το
πολ]λ̣οῖς ἐξ αὐτοῦ δ̣ε̣ί̣κνυμι πάν̣τα τὸν κατ' αὐ̣τ̣[ὸν] ο̣ὕ̣τω
[π]ε[ποιωμ]έ̣[νον]. |  

Δίδυμος Καίκος. , Contra Manichaeos Vol. 39, p.1085, line 35

[σίαν] .[.. ἔς]τ̣ιν λέγειν ὥστε πάντας νοεῖν;

 διὰ τοῦτο | [ὁ “σοφός” ἐς]τιν ἐν τῇ “σοφίᾳ” ὅτι ὁ π̣[αρ]-
ο̣ν[ο]μ̣αζόμενος ἀπ' αὐτῆς τῷ μετέχειν αὐτῆς  
 Οὐδεμία ἀντίθεσις ἐναντίων ἐξ ὅλων ἀντίκειται, τῷ
καὶ κοινά τινα ὑπάρχειν τοῖς ἐναντίοις. Οἷον τὸ λευ-
κὸν, ἐναντίον ὂν τῷ μέλανι, κατὰ μόνας τὰς διαφο-
ρὰς ἔχει τὴν ἐναντίωσιν, ὄντων αὐτοῖς κοινῶν χρώ-
ματος καὶ ποιότητος· οὐδὲν δὲ τῶν τοιούτων, τὴν
περὶ αὐτὰ ἐναντιότητα προτέραν ἔχει· πάντα γὰρ
μετὰ τὰ κοινά· ἐν δὲ τοῖς κοινοῖς οὐκ ἔστιν ἐναντιό-
της. Δεῖ γὰρ κοινὸν χρῶμα καὶ ποιότητα εἶναι, ἵνα
οὕτω τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ᾖ, ὡσαύτως μετὰ τὸ
ποιὸν καὶ διάθεσιν ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία. Εἰ τοίνυν
ἀγένητοι δύο ἀρχαὶ καὶ αὐταὶ ἐναντίοι, ἢ ἐξ ὅλων εἰ-
σὶν τὴν ἐναντιότητα ἔχουσαι, ἢ ὑπάρχει τινὰ αὐταῖς
κοινά. Ἀλλ' οὐδὲν ἐξ ὅλων δέχεται ἐναντιότητα· ἔχου-
σι ἄρα καὶ αὐταὶ κοινὰ, τὸ εἶναι, τὸ οὐσίαι εἶναι,
καὶ εἴ τι ἕτερον εὑρίσκεται περὶ αὐτὰς κοινόν. Ἐναν-  
τίας δὲ ποιεῖ αὐτὰς, τὸ τὴν μὲν ἀγαθὸν, τὴν δὲ κα-
κόν· καὶ τὴν μὲν φῶς, τὴν δὲ σκότος εἶναι, Προεπι-
νοεῖται δὲ τὸ εἶναι αὐτὰς οὐσίας, ἢ τὸ ἀγαθὸν καὶ

Δίδυμος Καίκος. , Contra Manichaeos Vol. 39, p.1105, line 47

ἕστηκεν, δεικνὺς αὐτὸν πρότερον ἱστάμενον ἐν τῇ

ἀληθείᾳ. Πατέρα δὲ αὐτῶν λέγει τὸν διάβολον, διὰ τὴν
ὁμοίωσιν τῆς τροπῆς καὶ τῆς ποιότητος. Ὥστε οὐ τὸν
Ἀβραὰμ καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἁγίους ἐχίδνας εἶπεν.
Ἐκ μεταβολῆς γὰρ ἔσχον τοῦτο, τὸ υἱοὶ ἐχιδνῶν εἶ-
ναι, διὰ τὸ αὐτοὺς πονηροῖς κεχρῆσθαι διδασκάλοις,
ὡς εἴρηται, κατὰ ἰδίαν προαίρεσιν. Λέγει τοίνυν ὁ
Ἰωάννης αὐτοῖς· Ἐπεὶ κατὰ μεταβολὴν τὴν ἐξ ἀρε-
τῆς ὄφεις ἠθελήσατε γενέσθαι (οὐδὲ γὰρ κατ' οὐσίαν
 553

ἧσαν τοιοῦτοι), παύσασθε τοῦ εἶναι ἐχιδνῶν γεννήμα-

τα, ὧν ἐθελήσατε τὴν ποιότητα ἔχειν. Πονηροὶ γὰρ
ἐκ πονηρῶν, καὶ ἄδικοι ἐξ ἀδίκων ἐσπουδάσατε εἶναι.
Ἀλλ' ἐπεὶ, διὰ τὸ ἐπὶ τὸ βάπτισμα ἔρχεσθαι, μετα-
νοίας λέγετε σημεῖον φέρειν, προσποιητῶς δὲ τοῦτο
ποιεῖτε, λέγω ὑμῖν· Τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ
τῆς μελλούσης ὀργῆς; Ὁ γὰρ μετανοῶν, διὰ τοῦτο
μετανοεῖ, ἵνα μηκέτι ἁμαρτάνων φεύγῃ τὴν ἐσομέ-  
νην κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων ὀργήν. Πυνθάνεται δὲ
τὸ, Τίς ὑμῖν ὑπέδειξεν; ἵνα εἴπῃ ὁ γνησίως ὑπο-
δεικνὺς κακίας ἀναχωρεῖν, οὐ προσποιήσει τοῦτο γί-
νεσθαι. Ὑμεῖς δὲ τοῦτο ποιεῖτε μεθ' ὑποκρίσεως,

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Psalmos 20-21 Codex p.1, line 4

 Διδύμου. Ἀντὶ τοῦ, Ἐνέγκατέ μου τοὺς λόγους,
βαστάσατέ με λέγοντα, λογιζόμενοι, ὅτι οὐχ ὑβρι-
στικῶς χρῶμαι τῷ ἐλέγχῳ, ἀλλὰ πρὸς ἐπιστα-
σίαν.  
 Ἔχ̣[ο]μ̣ε̣ν̣ περὶ θεοῦ διάλημψιν καὶ ἀπὸ τ̣ῆς γραφῆς καὶ
τῆς κ[ο]ινῆς ἐννοίας ὅτι ἄτρεπτός ἐστιν, | ὅ[τι ἀ]ναλλοί-
ωτός ἐστιν· ὁ γὰρ ὅλως μὴ ὑποκείμενος ποιότη̣[τι οὐ τρέ-
πετ]αι, οὐκ ἀλλοιοῦται· οὐδὲν | γ̣ὰ̣ρ̣ ἕτερ̣ό̣ν̣ ἐστιν ἀλλοί-
ωσις ἢ κατὰ ποιὸν μεταβολή. οὐ [πᾶσα μεταβο]λ̣ὴ ἀλλοίωσίς
ἐστιν, | ἀλλ' ἡ κ̣[ατὰ] π̣οιότητα. εἰ[ς]ίν γ̣ε̣ κα[ὶ ἄλλαι]
μεταβολαί, ἐπε[ὶ καὶ κινήσεις εἰς]ὶν ἄλλαι. τὸ γ̣ι̣νόμενον |
μεταβάλλει, ἀλλ' οὔκ ἐστιν ἀ̣λ̣λο[ί]ω̣[ς]ι̣ς ἡ κί[ν]η̣[ς]ις
αὕτη. τὸ αὐξό̣μ̣[ενον μεταβάλλ]ει, ἀλλ' οὔκ ἐστιν ἀλλοί|ω-
σις αὕτη· προσθήκη γὰρ καὶ αὔξησισ̣ π̣[ο]σ̣[ο]ῦ̣ ἐστιν ἡ τοι-
αύτη κ[ί]ν̣η̣[ς]ις. ὅ̣[τ]αν δὲ ἐκ φα̣ύ̣λ̣ο̣υ ς[πο]υ̣|δα̣ῖ̣οσ̣ ἢ̣ ἐ̣κ̣
σπουδαίου φαῦλος γένητ̣[α]ί τ̣ι̣σ̣, ἠ̣λλοίωται κατ̣[ὰ] τ̣[ὴν
ποιότητα], ὡς αὖ ὅτε ἐκ νοσο̣ῦν|τος εἰς ὑγείαν ἔλθῃ καὶ
ἔνπαλιν.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Psalmos 20-21 Codex p.1, line 8

ωτός ἐστιν· ὁ γὰρ ὅλως μὴ ὑποκείμενος ποιότη̣[τι οὐ τρέ-

πετ]αι, οὐκ ἀλλοιοῦται· οὐδὲν | γ̣ὰ̣ρ̣ ἕτερ̣ό̣ν̣ ἐστιν ἀλλοί-
ωσις ἢ κατὰ ποιὸν μεταβολή. οὐ [πᾶσα μεταβο]λ̣ὴ ἀλλοίωσίς
ἐστιν, | ἀλλ' ἡ κ̣[ατὰ] π̣οιότητα. εἰ[ς]ίν γ̣ε̣ κα[ὶ ἄλλαι]
μεταβολαί, ἐπε[ὶ καὶ κινήσεις εἰς]ὶν ἄλλαι. τὸ γ̣ι̣νόμενον |
μεταβάλλει, ἀλλ' οὔκ ἐστιν ἀ̣λ̣λο[ί]ω̣[ς]ι̣ς ἡ κί[ν]η̣[ς]ις
αὕτη. τὸ αὐξό̣μ̣[ενον μεταβάλλ]ει, ἀλλ' οὔκ ἐστιν ἀλλοί|ω-
σις αὕτη· προσθήκη γὰρ καὶ αὔξησισ̣ π̣[ο]σ̣[ο]ῦ̣ ἐστιν ἡ τοι-
αύτη κ[ί]ν̣η̣[ς]ις. ὅ̣[τ]αν δὲ ἐκ φα̣ύ̣λ̣ο̣υ ς[πο]υ̣|δα̣ῖ̣οσ̣ ἢ̣ ἐ̣κ̣
σπουδαίου φαῦλος γένητ̣[α]ί τ̣ι̣σ̣, ἠ̣λλοίωται κατ̣[ὰ] τ̣[ὴν
ποιότητα], ὡς αὖ ὅτε ἐκ νοσο̣ῦν|τος εἰς ὑγείαν ἔλθῃ καὶ
ἔνπαλιν.
 ἀ[λ]λ̣ὰ̣ τ[ὰ]σ̣ [λ]έ̣[ξ]εις πρὸς τὴν ἔν[νοιαν τοῦ πρ]ά̣γ-
ματος, π̣ερὶ οὗ | λέγονται, δ̣ι̣[ανοού]μεθα. ὁ θεὸς οὐκ ἐκ  
 554

μελῶ̣ν συνέστηκεν, ἐ̣π̣ε̣ὶ̣ σ̣[ύνθ]ε̣[το]σ̣ ο̣ὔ̣κ̣ ἐς[τ]ιν· ὅθ̣ε̣ν̣

παρέλ|κει ἐπ' αὐτ[οῦ] κά̣θ̣ι̣σις, ἀ̣ν̣άς[τα]σις, [π]ερ̣[ίπ]α-
τ̣[ο]ς, ἀποστροφὴ προσώ̣[που, φωτι]σ̣μ̣ὸ̣σ̣ προ[ς]ώ̣π̣ου. |
ἀ̣λ̣λ̣' ἐ̣ν̣ τ̣ο̣[ύτοις] περὶ αὐτοῦ τ̣ε̣[τ]α̣γ̣μέ̣[νοις] σῴζειν τὴν
π[ίστιν, θεοπρεπῶς] αὐτὰ ἐ̣κλαμβάνειν | δεῖ.
 ἔνιοι γ̣[ὰ]ρ̣ ταῖ[ς] λέξεσιν καὶ τῇ̣ ἁ̣δρ̣ό[τ]η̣τ̣ι̣ α̣ὐ[τ]ῶν
ὑποβάλλ[ουσιν τὰ σημαιν]ό̣μενα.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Psalmos 20-21 Codex p.4, line 3

καὶ] ἐπὶ̣ τ̣[οῦ αἰς]θη̣[το]ῦ̣ ἡλίου συμβαίνει τὸν | μύοντα

τὰς ὄψεις μὴ ὁρᾶν, καὶ οὐκ ἤδη [λέγομ]εν μ[ὴ ε]ἶ̣[ν]αι
[τὸν] ἥ̣λιον, οὕτως οὐ λέγομεν | ὅτι ποτὲ ἡ ἀλήθεια ἐν ἀν-
θρώπο[ι]ς οὐ γέγ̣[ονεν οὐ] θέλοντες δ[ι]α̣κ̣ό̣ψ̣αι τὴν γραφήν.
καὶ λέγω· | ἐάν μοι ἀγάγῃς ἀκροδρύων δύο κ̣α̣ρ̣π̣[ῶν, ο]ἷ̣ον
συκ̣[ῆς καρ]π̣ῶ̣ν, ἐπεὶ διεῖλες ἀπὸ τῆς ὕλης, | ἀνάγκη καὶ
φυτὰ ἕτερα καὶ ἕτερ[α εἶναι. οὕτ]ω̣ τοίν[υν ἀδύνατον] τὴν
εὐ̣αγγελ̣ικὴν παίδευσιν | τὴν ἀλήθειαν εἰς ἀνθρώπους ἠγιο-
χένα̣ι̣, τὴν δὲ πρὸ τῆς ἐπιδημίας τὴν καλουμένην παλαιὰν |
μὴ πεφωτικέναι κατὰ τὴν ἀλήθειαν. ἀναγκαίως προσήκαντο
ἐκ τῶν διαφόρων καρπῶν | καὶ διάφορον ποιότητα· οὐχ ὅτι  
ἔστιν διάφορος θεότης, ἀλλὰ τῇ ἐκείνων ἀτόπῳ ἀρχῇ | τοῦ-
το ἠκολούθησεν.
 ἐὰν οὖν ὁ σωτὴρ λέ[γ]ῃ· “ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια” καὶ ποι-
μὴν καὶ θύρα καὶ τὰ ἄλλα, | ἀκοινώνητά εἰσιν ταῦτα τὰ ὀ-
νόμα[τα] κ[α]ὶ τὰ ὑφ' αὐτῶν σημαινόμενα πρὸς τοὺς γενη|τούς.
ἐὰν δὲ λέγῃ ὅτι· “ἄνθρωπός εἰμι”, ἐὰν λέ̣γ̣η̣ται περὶ αὐτοῦ
ὅτι δίκαιός ἐστιν – ”τὸν δίκαιον ἀπεκτείνα|τε”, λέγει ὁ
Πέτρος – , ταῦτα τὰ ὀνόματα συν[τ]ρ̣[ο]χάζει καὶ εἰς ἀνθρώ-
πους καὶ ἀγγέλους.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Psalmos 20-21 Codex p.21, line 14

δέ, | οὐκ ἀναλίσκονται κἂν εὑρέθησαν ὑπὸ τοῦ πυρός. ἐὰν

δὲ “ξύλα, χόρτος, καλάμη”, ἀφανίζονται | καὶ τέθεινται
ὡς κλίβανος πυρός, ὡς καπνός εἰσιν λοιπόν. ὁ δὲ καπνὸς
ἐπακολούθημά | ἐστιν τῆς ἐνεργείας τοῦ πυρὸς τῆς ὠφελητι-
κῆς. ὅταν οὖν ξύλα καὶ χόρτος καὶ καλάμη ὦσιν | “εἰς και-
ρὸν τοῦ προσώπου” τοῦ θεοῦ, ὡς κεῖται – ἔσται γὰρ καιρός,
ὅτε κριτὴς δειχθήσεται – , οὐκ ἀφα|νίζονται οἱ λεγόμενοι
ξύλα καὶ χόρτος καὶ καλάμη ὥστε μηκέτι ὑπάρχειν – ἀδύνα-
τον δέ ἐστιν | οὕτως ἀφανισθῆναι – , ἀλλὰ ᾗ χόρτος εἰσὶν
ἀφανίζονται· καὶ γὰρ τὸ πῦρ τοῦτο τὸ τῆς κολά|σεως οὐκ
ἐνεργεῖ εἰς οὐσίαν, ἀλλ' εἰς ἕξεις καὶ ποιότητας. ἀναλίς-
κει τὸ πῦρ τοῦτο οὐ κτίσματα, | ἀλλὰ ποιὰς καταστάσεις,
ἕξεις τοιάσδε.
 καὶ ἡ διδασκαλία δὲ τὸ αὐτὸ ποιεῖ· λαμβάνει τ̣ὸν ἀμαθῆ |
καὶ ἀφανίζει αὐτὸν οὐχ ᾗ ἄνθρωπός ἐστιν, ἀλλ' ᾗ ἀμαθής
 555

ἐστιν· τὴν ἀμαθίαν γὰρ αὐτοῦ ἀφανίζει. | οὕτω καὶ ἡ δι-

καιοσύνη ἀφανίζει τὸν ἄδικον οὐχ ὥστε μηκέτι ὑπάρχειν, ἀλλ'
ὥστε μηκέ|τι ὑπάρχειν ἄδικον.  
 1o κύριε, ἐν ὀργῇ σου συντάραξον αὐτούς, καὶ καταφά-
γεται αὐτοὺς πῦρ. |
 τότε συνταράττεταί τις, ὅταν ἄρξηται ἀμφιβάλλειν καὶ

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero)

Frag. 452A, line 1

ἡ ψυχὴ ἐρεῖ Ἐταπεινώθη εἰς χοῦν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. αὕτη καὶ τῆς μακαρίας
ζωῆς τῆς ἐπουρανίου ἐκπεσοῦσα, ἐν τῷ κάτω φρονεῖν ἐρεῖ τὸ Ἐκολλήθη
εἰς γῆν ἡ γαστὴρ ἡμῶν· οὐκ ἄλλα γὰρ τῶν γηίνων τρέφεται.  
Ps 43,27  Ταῦτά φασιν βοηθείας καὶ λυτρώσεως τυχεῖν ἀξιοῦντες οὐκ ἄλλου του
χάριν ἢ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. λέγοιεν δὲ ταῦτα καὶ πρὸς τὸν σωτῆρα ἐν τῇ
καρδίᾳ τῆς γῆς διατρίβοντα κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρόν, ἵνα ἀναστὰς ἀρωγὴν
παράσχοι καὶ λύτρα διδοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. ποιεῖ δὲ
ταῦτα ὑπὲρ τῆς δόξης τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ.
Ps 44,1
 Σκοπὸς τοῖς προκόπτουσι καὶ ἐκ ποιότητος εἰς ποιότητα μεταβάλλουσι τὸ
ἐπὶ τὴν ἀρίστην τῶν ποιοτήτων ἐπείγεσθαι καθ' ἣν ἄφθαρτοι καὶ ἀθάνατοι
ἀποδειχθεῖεν. ὑπὲρ τούτου οὖν τοῦ τέλους ὄντος Ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων,
τουτέστι τῶν ἀλλαγέντων καὶ ἐκ φαύλων σπουδαίων γεγενημένων, υἱοὶ Κορὲ
εἰς σύνεσιν πάντα μεταβάλλοντες ᾠδὴν περὶ τοῦ ἀγαπητοῦ προφέρουσι
κελαδοῦντες. ἀγαπητὸς δὲ ἐνταῦθα ὁ μονογενὴς τοῦ θεοῦ υἱός. ὑπὲρ τούτου
οὖν τοῦ ἀγαπητοῦ ἐπινίκιος ᾄδεται, ὑπὲρ ὧν ἠλλοίωσεν ἀφθαρσίαν ἀντὶ φθορᾶς
δεδωκώς.
Ps 44,2a
 Εἰ τοῦ πατρὸς εἴη τὸ πρόσωπον, λέγοι ἂν Ἐπεὶ μόνος ἀγαθὸς ὑπάρχω,
ἀνάγκη καὶ τὸν ἐκ τῆς ἐμῆς οὐσίας λόγον γενόμενον ἀγαθὸν εἶναι·

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero)

Frag. 635, line 28

περιτομὴν διττῶς νοοῦμεν ἅπαξ εἰρημένην ὑπὸ θεοῦ, τὴν μὲν σωματικήν, τὴν
δὲ πνευματικήν.
 Πότερον θεὸν τὸν πατέρα, κύριον δὲ τὸν υἱὸν καὶ ἐν τούτοις παρίστησιν ὁ
λόγος ἢ τὸν αὐτὸν θεὸν ἅμα καὶ κύριον λέγει, νῦν ἐπίσκεψαι· ἑκατέρως γὰρ
καὶ εὐσεβὲς καὶ ἀληθὲς τὸ θεωρούμενον.
 Ζητῆσαι δὲ δεῖ πῶς ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. εἰ γὰρ οὐκ
ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλύπτεσθαι,
καὶ ὁ τὰ ψεκτὰ δὲ ἐργασάμενος οὐκ ἀξίως ὧν ἔπραξε τιμωρεῖται. Ἐὰν γὰρ
ἀνομίας παρατηρήσῃ, κύριε κύριε, τίς ὑποστήσεται, πῶς κατ' ἰσότητα
ἐκλαμβάνειν δεῖ; ἐπιστατέον μήποτε οὐ κατὰ τὴν ποσότητα ἀλλὰ κατὰ τὴν
ποιότητα γίνηται, κἂν ποσότης δὲ δηλοῦται ἐκ τῆς λέξεως τὰ μείζονα τῆς
ἀξίας τῶν πεπραγμένων ἐπαινετῶς δίδοσθαι τοῖς δικαίοις καὶ τὸ ἐλαττοῦσθαι
τὴν κόλασιν. οὐ γὰρ κατὰ τὴν ἐπανορθωτικὴν δικαιοσύνην ἡ ἰσότης, ἀλλὰ
κατὰ τὴν διανεμητικὴν τὸ ἶσον καὶ ἄνισον.
 556

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 706a, line 8

θεοῦ γνῶσις ἐν μεγάλοις τὸ πρέπον ἔχουσα σύνεστι μόνῳ τῷ ἁγιασμὸν καὶ

εἰρήνην ἔχοντι.
Ps 68 arg
 Ἐπεὶ ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους πρόσωπον τὸ αὐτὸ λέγον φυλάττει, ἀκόλουθον
ὅλον αὐτῷ εἱρμῷ διανοίας τῆς αὐτῆς ἐκλαβεῖν. ἐπεὶ τοίνυν τὸν ἐπιδημήσαντα
κύριον σημαίνει ὁ ψαλμὸς ἀλλοιώσαντα βίῳ καὶ διδασκαλίᾳ τοὺς ἀνθρώπους
ὡς ἐξ ἀπίστων καὶ ἁμαρτωλῶν πιστοὺς καὶ δικαίους γενέσθαι, ἁρμοδιώτατα
Ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων ἡ ἐπιγραφὴ κεῖται. ἀλλὰ καὶ οἱ πιστεύσαντες ἐκ
περιτομῆς ἠλλοιώθησαν κατὰ τὸ πνεῦμα ζῶντες τοῦ νόμου.
 Εἰ δὲ καὶ ἔμπαλιν τῆς μεταβολῆς γινομένης ἐκ τῆς κρείττονος ἐπὶ τὴν
χείρονα ποιότητα, φημὶ καὶ οὕτως· οὐδὲν ἧττον ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων
ἔσται τῶν μὴ πιστευσάντων αὐτῷ Ἰουδαίων. εἰ δὲ καὶ τοὺς κατὰ ἀνάστασιν
τὴν ἐκ νεκρῶν ἠλλοιωμένους κατὰ τὸ Καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησόμεθα, συνεπίσκεψαι.
εἰ γὰρ ἐκ προσώπου Χριστοῦ ἐστιν ὁ ψαλμός, σημαίνεται δὲ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ
πάθος αὐτοῦ ᾧ ἕπεται ἀποθανόντος αὐτοῦ καὶ ἀναστάντος καὶ πάντας ἐγείρεσθαι,
οὐκ ἀπᾴδει ἐκλαβεῖν καὶ ὑπὲρ τῶν οὕτως ἀλλοιωθησομένων τὴν ἐπιγραφὴν
εἶναι.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 766, line 9

 Οἱ ἐκβάλλειν θέλοντες τὴν πρόνοιαν καὶ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσαντες
τοιούτους προφέρουσι λόγους· πῶς γνῶναι θεὸν δυνατὸν τὰ ἀνθρώπινα; μὴ
γὰρ αἰσθητικὴν ἔχει ὀργανικὴν δύναμιν; μὴ γὰρ τύπους τῶν ὁρωμένων καὶ  
ἀκουομένων δέχεται ἡ νόησις αὐτοῦ, ἵνα καὶ γνοὺς διάθηται προνοητικῶς
ἅμα καὶ βασιλικῶς ἄγων αὐτὰ ᾗ βούλεται; εἰπόντες δὲ πρότερον Πῶς γνώσεται
ὁ θεός; ὁμολογοῦσι γινώσκειν τὸν θεόν, ἀγνοοῦσι δὲ τὸν τρόπον τῆς
γνώσεως. μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ἀγνοεῖν αὐτὸν λέγουσιν εἰπόντες Εἰ ἔστι γνῶσις
ἐν τῷ ὑψίστῳ; πεπλάνηνται δὲ νομίζοντες αὐτὸν ἔχειν διάθεσιν τὴν κατὰ
ποιότητα. πατὴρ γὰρ σοφίας καὶ ἀληθείας καὶ θείας ἐπιστήμης ἐστίν. εἴρηται
γοῦν Θεὸς γνώσεων κύριος, καὶ Ὁ διδάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν, καὶ Κύριος
γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων. καὶ πῶς ὧν καὶ διδάσκει καὶ
δίδωσι λείπεται, νεμεσητικοῦ δὲ πάθους τὸ θέλειν ἕκαστον τῶν πρὸς ἀξίαν
τυγχάνειν, τοῦ ἀληθῶς σοφοῦ τὴν εὐπραγίαν ἢ δυσπραγίαν οὐκ ἐν ἡδέσιν ἢ
λυπηροῖς τιθεμένου, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐν ἀρετῆς κτήσει καὶ εὐσεβείας, τὴν δὲ τῇ
τούτων στερήσει; ἐπεὶ τοίνυν ἑκατέροις συμβαίνει ἀηδῆ τε καὶ λυπηρά, οὐκέτι
ὡς εὐσεβέσιν ἢ ἁμαρτωλοῖς τοῖς μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ ἐκεῖνα συμβαίνει. ὅπερ διὰ
τοῦ προκειμένου κατασκευάζεται, ὡς ἂν μετὰ τὸ λεχθῆναι τὰ ταράττοντα λύσις
εὐσεβὴς ἐπενεχθῇ, τοιοῦτον ἐν τῷ Μαλαχίᾳ φησὶν ὁ θεός· Ἐβαρύνατε ἐπ' ἐμὲ
τοὺς λόγους ὑμῶν καὶ εἴπατε

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 797a, line 8

πρόσκαιρον ὀργὴν διὰ ἁμαρτίαν συμβᾶσαν δόξῃ συνέχειν τοὺς οἰκτιρμοὺς

 557

αὐτοῦ, ἀλλ' οὐκ εἰς τὸ ἀεὶ συσχεθήσονται. Ps 76,11

 Εἰ καὶ πολλὰ θλιβερὰ περὶ ἐμὲ γεγενημένα τάραχον ἐνέβαλέ μοι ᾧ
ἠκολούθησε τὰ διηγηθέντα ἐν πάσαις ταῖς προκειμέναις λέξεσιν, ἀλλὰ καὶ
ἐπιστήσας τοῖς πράγμασιν ἐθεώρησα μὴ εἰς τοὺς αἰῶνας ἀπωθούμενον τὸν
θεὸν μηδὲ τὰ ἄλλα ἃ κατείλεκται ποιοῦντα, ὡς ἄλλην ἀρχήν με τρόπον τινὰ
ζωῆς καταβαλέσθαι· ἐπὶ πᾶσιν γὰρ οἷς διεξελήλυθα εἶπον τὸ Νῦν ἠρξάμην,
πάντων τῶν ταραξάντων με καὶ φοβησάντων μεταβαλόντων ὡς θαρσαλέον
με τοῦ λοιποῦ γενέσθαι.  
 Αὕτη οὖν ἡ μεταβολὴ κατὰ ποιότητα οὖσα (ἐκ διαθέσεως γὰρ εἰς διάθεσιν
μεταβέβηκα) ἀλλοίωσίς ἐστιν, οὐκ ἄλλου αὐτὴν ἐνεργήσαντος ἢ τῆς δεξιᾶς
τοῦ ὑψίστου. αὕτη γὰρ καὶ τὰς ἐννοίας ταύτας παρέσχεν καὶ συνήργησεν εἰς
τὸ ἀλλοιωθῆναί με.
Ps 76,13b
 Αὕτη ἡ ἀδολεσχία ὁμοία τῇ ἄνωθεν ἀγαθή· τὸ πολλάκις γὰρ τὰ θαυμάσια
τοῦ θεοῦ λέγειν τινὰ καλόν ἐστιν.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 840, line 2

γῆς ἢ ὅσοι γῆ διὰ τὸ φρονεῖν τὰ ἐπίγεια γεγένηνται. κρινεῖ δὲ τὴν γῆν ὁ

θεὸς ἐξολοθρεύων ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἀλλ' οὐ πάντα τὰ ἔθνη. ὅσα γὰρ ἔθνη
δεισιδαίμονα χρηστήριά τε καὶ ἡ ἄλλη περιεργία σὺν τοῖς ἐνεργήσασιν αὐτὰ
πνεύμασι πλάνης ἐξωλοθρεύθη ὑπὸ θεοῦ, ἵνα καθαρὰ τούτων τὰ ἔθνη γένηται
ἐπὶ τῷ καταδέξασθαι τὸν τῆς σωτηρίας λόγον. καὶ αὐτὴν δὲ τὴν ἐν τοῖς
ἔθνεσι διάθεσιν, καθ' ἣν ἔθνη διάφορα ἐτύγχανεν, ἐξολοθρεύσας θεὸς
ἀνθρώπους αὐτοὺς ἀποδείξει κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ ἀποβαλόντα τὰ συμβεβηκότα
καθὰ καὶ ἔθνη γεγένηνται.
Ps 82,2a
 Ἡ ὁμοίωσις διττῶς νοεῖται. ἔστιν γὰρ κατ' οὐσίαν ὁμοιότης ἣ καὶ κυρίως
ταυτότης λέγεται, ἔστι δὲ καὶ κατὰ ποιότητα ἣ καὶ ἁπλῶς ὁμοιότης καλεῖται.
κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον ὁμοιωθεῖεν ἂν θεῷ οἱ γινόμενοι τέλειοι, Ὡς
τέλειός ἐστιν ὁ οὐράνιος πατήρ· ὅθεν εἴρηται Ὅταν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ
ἐσόμεθα, τῷ θεῷ δηλαδή.
 Καὶ τὸν ἄνθρωπον οὖν κατ' εἰκόνα καὶ τὴν ἑαυτοῦ ὁμοιότητα κατεσκεύασεν
ὁ πάντων αἴτιος κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον, τὸ κατ' οὐσίαν λέγω, οὐδενὸς
ὁμοιουμένου θεῷ. τὸ γὰρ Τίς ὁμοιωθήσεται οὐ πεῦσιν οὐ τὸ σπάνιον ἀλλὰ τὸ
ἀδύνατον δηλοῖ, οὐδενὸς δυναμένου κατ' οὐσίαν θεῷ ὁμοιοῦσθαι. ἀλλὰ μὴ
λάθῃς σαυτὸν νομίσας καὶ τὸν υἱὸν ὑποκεῖσθαι τοῖς λεγομένοις. οὐ γὰρ εἶπε  

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 867, line 6

εἰς γαλήνην καὶ κατάστασιν διανοίας ἐληλυθότες Βαβυλών εἰσι θεὸν ἐγνωκότες,
ὧν μνημονεύει θεὸς ἀξιῶν τῆς μνήμης αὐτοῦ κριθέντων.
 Δύναται δὲ ὁ πλατυσμὸς σημαίνειν τῶν ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν ἐπὶ τὴν
βασιλείαν ἐρχομένων.  
Ps 86,6
 Τῆς ἐκκλησίας οὐ μόνον οἱ ἄρχοντες ἀλλὰ καὶ οἱ λαοὶ ἐνεγράφησαν εἰς τὴν
πολιτείαν τῆς οὐρανίου πόλεως τοῦ ζῶντος θεοῦ, τὴν ἀναφορὰν ἐχόντων ἐπὶ
τὴν ἐκκλησίαν τῶν πρωτοτόκων τῶν ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανῷ, μόνου
θεοῦ διηγήσασθαι δυναμένου τὴν γραφὴν αὐτῶν. οὐ γὰρ τῶν ἐκ συλλαβῶν
 558

ὀνομάτων αὐτῶν ἡ ἀναγραφὴ γέγονεν ἀλλὰ τῶν δηλούντων τὴν κατὰ ψυχὴν
ποιότητα αὐτῶν ἧς μόνος αὐτὸς ἔφορός ἐστιν. καὶ ἔστιν ἐκ τοῦ ἐναντίου
ἐπιστῆσαι τῷ θεωρουμένῳ· ἐν Ἱερεμιᾷ γέγραπται Ἀφεστηκότες ἐπὶ τῆς γῆς
γραφήσονται. ὡς οὖν οἱ ἀφεστηκότες καὶ πόρρω θεοῦ γεγενημένοι γράφονται
ἐπὶ τῆς γῆς τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ περικείμενοι φρονοῦντες τὰ ἐπίγεια καὶ τὰ
ὑλικὰ διανοούμενοι, οὕτως οἱ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦντες καὶ τὸ
πολίτευμα ἔχοντες ἐν οὐρανοῖς ἐκεῖ ἐμπολιτογραφούμενοι ἐνετάγησαν τῇ τοῦ
θεοῦ βίβλῳ.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 882, line 13

γέννημα θεοῦ, οἱ δ' ἄλλοι τῷ μετέχειν αὐτοῦ υἱοὶ θεοῦ καλοῦνται. ὑπὲρ τελείας
δὲ νοήσεως τῶν προκειμένων χρησόμεθα ἀποστολικῇ φωνῇ οὕτως ἐχούσῃ·
Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ θεοῦ πατρὸς ἡμῶν καὶ κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ.
εἰπὼν γὰρ τὸν θεὸν πατέρα ἑαυτοῦ καὶ τῶν παραπλησίων ηὐλαβήθη, μὴ
δόξῃ τισὶν ἰσοτιμίαν ἑαυτῷ νέμειν πρὸς τὸν μονογενῆ υἱόν· διὸ ἐπήνεγκε Καὶ
κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, μονονουχὶ κεκραγώς· εἰ καὶ θεοῦ χάριτι γεγόναμεν
υἱοί, καὶ αὐτὸς ἡμῶν τυγχάνει πατήρ, ἀλλά γε καὶ δοῦλοι Ἰησοῦ Χριστοῦ
ἐσμεν κατὰ φύσιν κυρίου ἡμῶν ὄντος. ταύτην τὴν διάνοιαν παρεμφαίνει καὶ ἡ
προκειμένη λέξις· Τίς γὰρ ὁμοιωθήσεται τῷ κυρίῳ ἐν υἱοῖς θεοῦ; οὐδεὶς κατ'
οὐσίαν υἱὸς θεοῦ ἢ μόνος ὁ σωτὴρ ἴδιος καὶ μόνος ὁμοούσιός ἐστι τῷ πατρί,
ὁμοιωθήσονται δὲ αὐτῷ οὗτοι οἱ οὐ κατ' οὐσίαν ἀλλὰ κατὰ ποιότητα ὥσπερ
καὶ τῷ πατρὶ οἰκτίρμονες ὡς αὐτὸς γινόμενοι καὶ τέλειοι ὡς ὁ πατὴρ
γινόμενοι· Ἅγιοι γὰρ ἔσεσθε, διότι ἐγὼ ἅγιός εἰμι.  
 Οὗτος δὴ ὁ κύριος ἔρχεται ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ μετὰ δυνάμεως
καὶ δόξης πολλῆς, καὶ οἱ ἅγιοι ἁρπαγήσονται ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τῷ
κυρίῳ εἰς ἀέρα ἐπὶ τῷ πάντοτε σὺν αὐτῷ εἶναι. τοῦ τοίνυν κυρίου καὶ τῶν
ἁγίων ἐν νεφέλαις ὄντων, οὐδεὶς τῶν ἁρπαγέντων ἐν νεφέλαις ἰσωθήσεται
τῷ ἐρχομένῳ ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς.
εἰ γὰρ καὶ ἕκαστος μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης ἡρπάγη, ἀλλ' οὐ πολλῆς.
ἐκείνην γὰρ τὴν δύναμιν καὶ δόξαν εἶχεν ἣν ἔλαβεν, ὁ δὲ σωτὴρ μετὰ
δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς ἧς παρέχει ἐλεύσεται· καὶ ἕκαστος ἐκείνων ἐν

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 934, line 1

Ps 95,7.8  Ἐπεὶ δοῦλοι τυγχάνοντες Χριστοῦ ἔχομεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπικληθὲν ἐφ'
ἡμᾶς διὰ τοῦ σοφῶς καὶ λογικῶς δικαίως τε καὶ ἁγίως ἐπιτελεῖν πάντα,
δόξαν ἐνέγκωμεν τῷ ἐφ' ἡμᾶς ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ.
 Εὖ δὲ καὶ τὸ φάναι Ἄρατε θυσίας, τουτέστι μετεωρίσατε τὸ περὶ θυσιῶν
νόημα, μὴ χαμαιζήλως βουθυτοῦντες καὶ τὰ λοιπὰ σφάζοντες ζῷα ἀλλ'
ὑψηλῶς τὰ διὰ τούτων δηλούμενα διανοούμενοι τὰς πνευματικὰς καὶ
ἐπουρανίους θυσίας ὧν ὑποδείγματα καὶ σκιὰ αἱ αἰσθητῶς προσαγόμεναι
θυσίαι.   Ps 95,9b – 11a
 Καὶ πᾶσα δὲ διάνοια γεώδη ποιότητα ἐσχηκυῖα ἐκ τῆς πρὸς τὴν ὕλην
συμπαθείας σειομένη ἀποβάλλει τὴν προτέραν καὶ γεώδη διάθεσιν ἐπὶ τῷ
πνευματικὴν καὶ ἐπουράνιον ἕξιν ἀναλαβεῖν. ἀληθῶς γὰρ τοῦτ' εἴη τὸ
σαλευθῆναι τὴν γῆν τὸ εἰς οὐρανὸν μεταβαλεῖν καὶ φορέσαι τὴν εἰκόνα τοῦ
 559

ἐπουρανίου.
 Ἀκόλουθα τούτοις καὶ τὰ ἐπιφερόμενα Εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν Ὁ κύριος
ἐβασίλευσε. παθὼν γὰρ καὶ ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς ἐβασίλευσεν ἐν τοῖς ἔθνεσιν,
εἰπὼν Ἐδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς. γινομένου λοιπὸν τοῦ
θελήματος τοῦ θεοῦ ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς, βασιλεύοντος δὲ τοῦ κυρίου
ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, σαλεύεται τὸν εἰρημένον τρόπον ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ
πᾶσα ἡ γῆ, ὅπως τὴν τῆς ἀρετῆς ἕξιν ἀναλάβῃ κατορθωθεῖσα ὑπὸ τοῦ κυρίου

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in Psalmos (e commentario altero) Frag. 940, line 4

φθεῖρον αὐτῶν τὴν οὐσίαν (ἀθάνατος γὰρ ἡ τῆς ψυχῆς αὐτῶν ὑπόστασις) ἀλλ'
ἀφανίζον τὰ περὶ αὐτοὺς παραφυέντα τῆς σαρκὸς ἔργα καὶ ὑλικὰ φρονήματα·
ὅθεν ὁ σωτὴρ εὔχεται ἀναφθῆναι τὸ πῦρ ὃ βαλεῖν ἦλθεν ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπως
ἀναλωθῇ τὰ γήινα πάντα. οὐχ ἡγητέον δὲ τοῦτο τὸ πῦρ ὁμογενὲς εἶναι τῷ
τὰς καυστὰς ἀναλίσκοντι ὕλας ἀλλ' ἑτεροούσιον αὐτοῦ πολλῷ διαφέρον τῆς
παρ' ἡμῖν φλογός.  
Ps 96,4
 Οἱ φωτεινοὶ λόγοι τῆς θείας διδασκαλίας αὐτοῦ ἀστραπῶν τρόπῳ ἔφαναν
πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, καταυγάζοντες καὶ φωτίζοντες αὐτὴν ἐπὶ τῷ ἔχειν φῶς
γνώσεως, ἀλλ' ἡ γῆ ταύτας τὰς ἀστραπὰς ἰδοῦσα κλονηθεῖσα μετέβαλεν,
ἀποβαλοῦσα τὴν γεώδη ποιότητα ἐπὶ τῷ ἀναλαβεῖν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου.
 Καὶ ἑτέρως δέ· ἐσαλεύθη ἡ γῆ ἰδοῦσα τοὺς ἀστραπαῖς ἐοικότας τοῦ θεοῦ
νόμους ὡς μετατεθῆναι τοὺς ἀνθρωπίνους νόμους καὶ τὰ κατάλληλα τούτοις
ἔθη. πάντες οὖν οἱ ἄνθρωποι τὰ σφέτερα πάτρια καταλιπόντες τῇ εὐαγγελικῇ
παιδεύσει προσεληλύθασιν, ἀλλ' ἡ οἰκουμένη μὲν ἰδοῦσα τὰς ἀστραπὰς αὐτοῦ
τοῦ κυρίου ἐλλάμπεται, ἡ δὲ γῆ σαλεύεται διὰ τοῦ κλόνου ἀρχὴν λαμβάνουσα
πρὸς τὸ καὶ αὐτὴν οἰκουμένην χρηματίσαι, ἵνα φανῶσιν αὐτῇ τοιαύτῃ
γεγενημένῃ αἱ θεῖαι τοῦ κυρίου ἀστραπαί.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in epistulam i ad Corinthios (in catenis) Page 10, line 3

1 Kor 15,41  Ὅμοιοι τῇ τῶν φωστήρων καὶ ἀστέρων δόξῃ, οὐ πάντων τῶν
ἀνισταμένων τὰ σώματα, ἀλλ' ἢ μόνον τῶν εὖ βεβιωκότων καὶ σωφρονι-
σάντων· κἂν γὰρ τὰ τῶν φαύλων σώματα ἄφθαρτα ἐγείρονται, ἀλλ' οὖν
στεροῦνται τῆς τῶν ἐπουρανίων δόξης. σημειωτέον δὲ ὅτι· ἡ δόξα τῶν
ἐγειρομένων σωμάτων οὐσιώδης ἐστὶν ὡς καὶ ἡ τῶν φωστήρων.  
1 Kor 15,42 – 43
 Ὥσπερ ἡ λογικὴ ψυχὴ οὐκ οὖσα ἀρετὴ ἢ κακία δεκτικὴ ἀμφοτέρων
ἐστὶ τούτων, οὕτω καὶ τὸ ἡμέτερον σῶμα οὐ φθορὰ ἢ ἀφθαρσία τυγχάνον
δέχεται κατὰ διαφόρους χρόνους τὰς ἐγκειμένας οὐσιώδεις ποιότητας.
ἀμέλει γοῦν οὐ φθορὰ σπείρεται καὶ ἐγείρεται οὐκ ἀφθαρσία, ἀλλ' ἐν
ἀφθαρσίᾳ. ἀκολουθεῖ δὲ τῷ ἐν φθορᾷ σπειρομένῳ τὸ ἐν
ἀσθενείᾳ καὶ ἐν ἀτιμίᾳ καὶ σῶμα ψυχικὸν σπείρεσθαι,
ὁμοίως δὲ καὶ τῷ ἐν ἀφθαρσίᾳ ἐγειρομένῳ τὸ ἐν δυνάμει καὶ
δόξῃ καὶ σῶμα πνευματικὸν ἐγείρεσθαι. ὅταν δὲ λέγωμεν σῶμα
ἄφθαρτον, οὐ πέμπτην οὐσίαν λέγομεν, ὥς τινες περὶ τῶν ἄστρων
ὑπενόησαν ἣν ἀεί φαμεν ἄφθαρτον εἶναι, ἀλλ' ἄφθαρτον λέγομεν τὸ ἐκ
 560

φθαρτοῦ γεγονὸς ἄφθαρτον χάριτι θεοῦ. οὕτως ἄτρεπτον καὶ ἀναλλοίω-

τον εἶναι κατὰ μεταβολὴν γὰρ ὑπέστη τὸ τοιοῦτον, ἀλλὰ τῷ διαρκεῖν
εἰς μακραίωνα ζωὴν ἤτοι κολαζόμενον ἢ τιμώμενον.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in epistulam i ad Corinthios (in catenis)

Page 11, line 14

βάλλοντες ἀλλαγήσονται. οὐ γὰρ ἀκόλουθον λέγειν ἐν ἀλλάξει κατά τινα

ἑτέραν φερομένην οὕτω γραφήν· οὐ πάντες μὲν κοιμηθησό-
μεθα, πάντες δὲ ἀλλαγησόμεθα διὰ τὸ εὐθὺς ἐπιφερόμενον
καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησόμεθα. εἰ γὰρ πάντες ἀλλάττονται, περιττὸν
λέγεσθαι καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησόμεθα.
1 Kor 15,52 – 53
 Ἐγερθήσονται οἱ νεκροὶ τοῦ σώματος αὐτῶν, ὃ πάλαι φθαρτὸν ἦν,
ἀφθάρτου γενησομένου. τινὲς δὲ λέγουσιν ὧδε τὸ ἡ μεῖς ἀλλαγησό-
μεθα ἀντὶ τοῦ οἷα ἄλλοι τινὲς ὄντες παρὰ τοὺς νεκρούς, οἵτινες, φησίν,
ἄφθαρτοι ἐγειρόμεθα τὰ σώματα, ἀλλασσομενῶν τῶν ψυχῶν κατὰ
κρείττονα καὶ θειοτέραν ποιότητα ἀλλοιουμενῶν. ἄλλος δέ φησι τοὺς
ἁμαρτωλοὺς εἶναι τοὺς νεκρούς, τοὺς ἀφθάρτους ἐγειρομένους ἐπὶ τῷ
διαρκέσαι πρὸς τὰς αἰωνίους κολάσεις, ἀλλασσομένους δὲ ἀπὸ δόξης
εἰς δόξαν τοὺς κατ' ἀρετὴν βεβιωκότας· ἔστι μὲν οὖν θνητὸν καὶ
φθαρτὸν οὐ μὴν ἔμπαλιν. διὸ τὸ φθαρτὸν ἀφθαρσίαν, τὸ δὲ
θνητὸν ἀθανασίαν ἐνδύεται ἐν τῷ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν καιρῷ.

Δίδυμος Καίκος. , Frag. a in epistulam ii ad Corinthios (in catenis)

Page 24, line 16

τὸ εὐαγγέλιον οὐ τοῖς πάντη ἀπίστοις· οὐδὲ γὰρ κεκαλυμμένου αὐτοῦ ἢ

γυμνοῦ πεῖραν ἔχουσιν. ἔλεγον δὲ οὗτοι ἀπολλυμένους εἶναι ἐν οἷς
κεκάλυπται τὸ εὐαγγέλιον, τοὺς παραδεξαμένους μὲν αὐτό, μὴ μὴν ἄνευ
καλύμματος προσβαλόντας αὐτῷ. οἷοι ἐτύγχανον οἱ ἐν παραβολαῖς
ἀκούοντες τῶν Ἰησοῦ λόγων, τοῦ ἀπολλύμενοι ἐπ' αὐτῶν κειμένου
ἐπὶ δηλώσει τοῦ κατ' ἀλλοίωσιν μεταβαλεῖν· οἱ γὰρ προκόπτοντές εἰσι
τοιοῦτοι, ἀεὶ ἐξ ἑτέρων ἕτεροι γινόμενοι. ὅθεν οὐκ ἐπὶ ψόγου ἔλεγον
κεῖσθαι τὸ ἀπολλύμενοι, ἀλλ' ὡσαύτως τῷ οἱ οὐρανοὶ ἀπο-
λοῦνται, καὶ ἡμεῖς ἀπολλύμενοι τὸν αἰῶνα· αἱ γὰρ λέξεις
αὗται ἀπόλλυσθαι τίθενται τοῦ ἐν προκοπῇ ἐκ ποιότητος εἰς
ποιότητα μεταβαίνοντος.

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Ecclesiasten (3-4.12) Codex p.75, line 28

δο[κ]ιμάσθης[αν δι]ὰ στείρωσιν, οὐ δεῖ περιλαμβάνειν

ταύτας, οὐ δεῖ συνέρχεσθαι | ταύταις, οὐδὲ ὅταν ἐνκύ-
μονες ὦσιν. πλεονεκτοῦσιν γοῦν τ[ὰ] ἄλογα ζῷα τοὺς |  
ἀνθρώπους ἐν τούτοις.
 561

 ταῦτα μὲν οὖν ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν λελέχθω̣, ὡς δὲ πρὸς

διάνοι[αν]· | εἰσίν τινες σύνζυγον κτησάμενοι τὴν θεοῦ
σοφίαν, οἷος ἦν ὁ λέγων· “ἐγὼ ἐρας|τὴς ἐγενόμην τοῦ
κάλλους αὐτῆς” καὶ ἤγαγον αὐτὴν “πρὸς συνβίωσιν” ἐμαυ-
τῷ. καὶ περὶ | ταύτης λέγεται· “τίμησον αὐτήν, ἵνα σε
περιλάβῃ”. εἶτ' ἡ σοφία περιλαμβάνει τὸν | σοφὸν ποι-
ότητα αὐτῷ κατ' αὐτὴν παρέχουσα, καὶ ὁ σοφὸς αὐτὴν
περιλαμ|βάνει.
 ὅταν οὖν αὕτη ἡ σύνζυγος παρῇ τῷ ἀνθρώπῳ, ἐξ ἧς δύ-
ναται τεκνῶσαι | φρόνησιν καὶ τὰ φρονήσεως νοήματα καὶ
ἔργα – ”ἡ σοφία” γὰρ “τίκτει ἀνδρὶ φρό|νησιν” – , καιρός
ἐστιν τοῦ περιλαβεῖν. οὗτος δὲ ὁ καιρὸς οὐκ ἐκ διαλειμ-
μάτων | συνίσταται. ἀεὶ δύναται περιλαμβάνειν τὴν σοφίαν
καὶ ὁ καιρὸς ἀΐδιός ἐστιν. |
 ἐπερ( )· ὡς πρὸς τὴν ἀναγωγὴν μακρυντέον ταύτης;

Δίδυμος Καίκος. , Commentarii in Ecclesiasten (3-4.12) Codex p.103, line 8

μενοι νῦν “ψευδαπόστολοι” | [καὶ ὅσοι ἄ]λλως κακὴν δό-

ξαν ἔχουσιν.
 ἐπερ( )· “καὶ τὰ πάντα [ἐπι|στρέφει εἰς τὸν] χοῦν”;
 ἐπεὶ ὡς ἡ ζωὴ ἡ γένεσις κοινὴ τοῦ ἀνθρώπου καὶ κ[τή|-
[νους καὶ ὁ] θάνατος καὶ ὁ τόπος, εἰς ὃν ἐπιστρέφουσιν
τεθνηκό[τες.] |
 [ἐὰν δὲ ἐπιβ]άλλωμεν ἀναγωγῇ, οὐκέτι φυσικά εἰσιν
τὰ λεγό[με|να ..... .]αι. ‘χοῦν’ δὲ λέγω ὧδε τὴν κα..-
νικην οὐσίαν τὴν | [ὑποκειμένην τ]αῖς σωματικαῖς καὶ
ποιοτη..... . ὃ λέγω, τοιοῦτόν ἐς|[τιν· οὐδὲν τ]ῶ̣ν σω-
μάτων τῶν εὐμετάβλητον ἐχόντων φύσιν καὶ ποιό|[τητα
ἀεὶ μ]ένει ἐν τῇ αὐτῇ ποιότητι. ὅταν δέχω̣μ̣αι τροφήν,
ἡ τροφὴ | [μεταβάλλει] εἰς σπέρμα, τὸ σπέρμα καταβλη-
θὲν ἐν τῇ ὑστέρᾳ τῆς | [γυναικὸς γίν]εται φύσις, καὶ
πάλιν μεταβάλλει εἰς ἔνβρυον καὶ ἀποτί|[κτεται. ὁ ‘χοῦς’
ἡ] τοιαύτη φύσις ἐστὶν ἡ δεχομέ̣ν̣[η] τὰς διαφόρους ποι|-
[ότητας.  
 ὡς εἶπ]ο̣ν οὖν, ὅτι ἀπὸ τῆς τροφῆς τὸ [σπέρ]μα γίνεται,
καὶ ἀπὸ ἄλλου | [..... ..... .] ἀπὸ ἄλλου προϋπάρ̣χον-
τος [..... .], καὶ τέλος ἀπὸ τῆς γῆς | [..... .....
.]ας μεταβολὰ̣ς τῆς γῆς εἰ[ς ..... ....] δ̣ιαφορὰν ἔχει |

Pseudo-Macarius Scr. Eccl., Sermones 64 (collectio B) Homily 5, chap.2, sec. 1, line

1

ΛΟΓΟΣ Εʹ.

 Ἐρώτησις. Ὁ ἔξωθεν ἄνθρωπος τὰ ὀπίσθια αὐτοῦ ὁρᾶν οὐ δύναται·

εἰ οὖν φασι τὸν ἔσω ὅμοιον τῷ ἔξω, πῶς δύναται οὗτος ὁρᾶν τὰ ὀπίσθια;
 Ἀπόκρισις. Ὥσπερ μαργαρίτης λαμπρὸς ἢ φεγγίτης λίθος πανταχό-
 562

θεν φαίνεται, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ πανταχόθεν φαίνεται καὶ λάμπει.

 Ὥσπερ δὲ καὶ ἔμπειρος γεωργὸς κατὰ τὴν ποιότητα καὶ ὑπόστασιν τῆς
γῆς ἐπιφέρει τὰ σπέρματα καὶ τὴν μὲν πυροὺς σπείρει, τὴν δὲ κριθὴν καὶ
ἄλλην ὄσπρια, καὶ ἑκάστην πρὸς τὸ μέτρον τῆς ποιότητος διοικεῖ καὶ τὴν
μὲν εἰς ἀμπελῶνα ποιεῖ, τὴν δὲ εἰς ἐλαιῶνα, οὕτω καὶ ὁ κύριος εἰς τὰς γαίας
τῆς καρδίας ἐπιμετρεῖ τὴν χάριν κατὰ τὸ μέτρον τῆς πίστεως καὶ κατὰ τὴν
ἕξιν τοῦ δεχομένου καί, καθὼς τὸ πνεῦμα βούλεται, ἐνεργεῖ ἐν τοῖς τρισὶ
τούτοις τρόποις. καὶ μύριοι ἐὰν ὦσι πνευματοφόροι, ἑτέρως καὶ ἑτέρως ἔχουσιν
ἐπιφαινομένην τὴν χάριν καὶ πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως.
 Οἷον Ἀβραὰμ πλούσιος ὢν ἔλαβε τὴν χάριν τοῦ θεοῦ διὰ τὴν πίστιν,
Ἠλίας διὰ τὴν ἀνδρείαν καὶ διὰ τὸ μονάζειν ἐν ἐρημίαις, Ἰὼβ διὰ τὴν ὑπομονήν,
Δαβὶδ διὰ τὴν ἀγαθότητα καὶ διὰ τὸ φιλάνθρωπον· καὶ ἓν πνεῦμα πάντες

Pseudo-Macarius Scr. Eccl., Sermones 64 (collectio B) Homily 16, chap.3, sec. 1,

line 6

θέντων, πῶς χρὴ ἐνεργεῖν κατὰ μικρὸν τὸ ἔργον τῆς καθάρσεως μετὰ ὑπομονῆς
καὶ μακροθυμίας ἐκπαιδεύει, πρῶτον μὲν γαλακτοτροφῶν ὡς νηπίους, εἶτα
φέρων εἰς αὔξησιν καὶ προκοπὴν καὶ αὖθις εἰς τελειότητα. οἷον εἶπε
τὸ εὐαγγέλιον· τέλειος ἐξ ἐρέας γινέσθω χιτών, ὁ δὲ ἀπόστολος πῶς δεῖ ξαί-
νεσθαι τὴν ἐρέαν καὶ ὑφαίνεσθαι τὸν χιτῶνα καὶ κατασκευάζεσθαι ἐδίδαξεν.
 Ὅσοι λόγους πνευματικοὺς λαλοῦσιν ἄνευ γνώσεως καὶ πείρας ἐοίκασιν
ἀνθρώπῳ ἐν μεσημβρίᾳ καὶ καύσωνι πεδιάδα ἄνυδρον διοδεύοντι καὶ διὰ τὴν
πολλὴν δίψαν διαγράφοντι κατὰ νοῦν πηγὴν ψυχράν, διειδὲς καὶ λαμπρὸν καὶ
γλυκὺ ῥέουσαν ὕδωρ, καὶ ἑαυτὸν ἀπολαύοντα ἐν ἀδείᾳ τοῦ νάματος, τῶν χείλεων
αὐτοῦ ἐκφρυγέντων καὶ ἀποξηρανθέντων διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς δίψης, ἢ
ἀνθρώπῳ ποτὲ μὴ γευσαμένῳ μέλιτος ποιότητα καὶ διηγουμένῳ ἑτέροις περὶ
τῆς γλυκύτητος. τοιοῦτοι εἰσὶν οἱ λέγοντες λόγον περὶ τελειότητος καὶ
ἁγιασμοῦ καὶ ἀπαθείας, μὴ ἔχοντες δὲ ἐν ἔργῳ καὶ πληροφορίᾳ τὰ πράγματα·
οὐ γὰρ ὡς λαλοῦσιν, οὕτως ἀπαντᾷ ἡ ἀλήθεια. εἰ γὰρ δῴη ποτὲ ὁ θεὸς ἐλθεῖν
τινα εἰς μικρὰν τῶν παρ' αὐτοῦ λαλουμένων αἴσθησιν, δι' ἑαυτοῦ διακρίνας
γνώσεται τῶν πραγμάτων τὴν διαφοράν, ὅτι οὐ καθὼς ἐλάλει, εὗρε τὴν ἀλή-
θειαν, ἀλλὰ ἄλλως μὲν αὐτὸς ἐλάλει, ἑτέρως δὲ τὸ πνεῦμα εἰργάσατο. ἀλη-
θῶς γὰρ ὁ Χριστιανισμὸς βρῶσίς ἐστι καὶ πόσις· καὶ ὅσον ἐσθίει τις, διὰ
τὴν ἡδύτητα πλεῖον ἐρεθίζεται εἰς ἐπιθυμίαν, καὶ γίνεται ὁ νοῦς ἀκόρεστος
καὶ ἀκατάσχετος. ὡς ἐάν τις διψῶντι δώσει πόμα ἡδὺ καὶ εὐόρεκτον, κἀκεῖνος
ἀπογευσάμενος οὐ διὰ τὴν δίψαν μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν γλυκύτητα λαβρό

Hippolytus Scr. Eccl., Refutatio omnium haeresium (= Philosophumena)

Book 1, chap.19, sec. 4, line 1

αὐτοῦ· ὕλην δὲ τὴν πᾶσιν ὑποκειμένην, ἣν καὶ δεξαμενὴν καὶ τιθήνην

καλεῖ. ἐξ ἧς διακοσμηθείσης γενέσθαι τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, ἐξ ὧν
συνέστηκεν ὁ κόσμος, πυρὸς ἀέρος γῆς ὕδατος, ἐξ ὧν καὶ τὰ ἄλλα
πάντα συγκρίματα καλούμενα, ζῷά τε καὶ φυτά, συνεστηκέναι. τὸ δὲ
παράδειγμα τὴν διάνοιαν τοῦ θεοῦ εἶναι· ὃ καὶ ἰδέαν καλεῖ, οἷον εἰκόνις-
μά τι, ᾧ προσέχων ἐν τῇ ψυχῇ ὁ θεὸς τὰ πάντα ἐδημιούργει.
 563

Καὶ τὸν μὲν θεόν φησιν ἀσώματόν τε καὶ ἀνείδεον καὶ μόνοις
σοφοῖς ἀνδράσι καταληπτὸν εἶναι· τὴν δὲ ὕλην δυνάμει μὲν σῶμα,
ἐνεργείᾳ δὲ οὐδέπω· ἀσχημάτιστον γὰρ αὐτὴν οὖσαν καὶ ἄποιον, προσλα-
βοῦσαν σχήματα καὶ ποιότητας γενέσθαι σῶμα. τὴν μὲν οὖν ὕλην ᾗ
ἀρχὴν εἶναι καὶ σύγχρονον τῷ θεῷ, ταύτῃ καὶ ἀγένητον τὸν κόσμον· ἐκ  
γὰρ αὐτῆς συνεστάναι φησὶν αὐτόν, τῷ δὲ ἀγενήτῳ ἀκολουθεῖν πάντως
καὶ τὸ ἄφθαρτον. ᾗ δὲ σῶμά τε καὶ ἐκ πολλῶν ποιοτήτων καὶ ἰδεῶν
συγκείμενον ὑποτίθεται, ταύτῃ καὶ γενητὸν καὶ φθαρτόν.
Τινὲς δὲ τῶν Πλατωνικῶν ἀμφότερα ἔμιξαν, χρησάμενοι παραδείγ-
ματι τοιούτῳ· ὅτι ὥσπερ ἅμαξα δύναται ἀεὶ διαμένειν ἄφθαρτος κατὰ
μέρος ἐπισκευαζομένη – κἂν γὰρ τὰ μέρη φθείρηται ἑκάστοτε, αὐτὴ δὲ
ὁλόκληρος ἀεὶ μένει – , τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ὁ κόσμος κατὰ μέρη μὲν
εἰ καὶ φθείρεται, ἐπισκευαζομένων δὲ καὶ ἀντανισουμένων τῶν ἀφαι-
ρουμένων ἀίδιος μένει.

Arcadius Gramm., De accentibus [Sp.] Page 121, line 19

(ἡ βουλή) χλιδή (ὁ κόσμος).

 Τὰ εἰς ΘΗ δισύλλαβα βαρύνεται, εἰ μὴ ἰαμβικὰ
εἴη τῷ Ο παραλήγοντα· μάλθη (ὁ κηρός) τίθη Ξάν-
θη σπάθη. σεσημείωται τὸ κριθή ὀξυνόμενον καὶ
τὸ ποθή ἔχον τὸ Ο.
 Τὰ εἰς ΘΗ μονογενῆ ὑπερδισύλλαβα βαρύνεται·
Καλάθη (πόλις) Βισάνθη Ἰάνθη λυκάνθη. τὸ
δὲ ἀγαθός ἀγαθή τριγενές.
 Τὰ εἰς ΚΗ δισύλλαβα φύσει μακρᾷ παραληγόμενα
ἀσυνάλειπτα βαρύνεται, ἀρχόμενα ἀπὸ συμφώνου ἢ συμ-
φώνων, μὴ ποιότητα φωνῆς ἀλόγου ζώου σημαίνοντα·
Γλαύκη (κύριον) Λεύκη (κύριον) πεύκη νίκη φρίκη.
τὸ δὲ μυκή ὀξύνεται, σημαῖνον φωνὴν λέοντος. τὸ
δὲ ἠκή ἄρχεται ἀπὸ φωνήεντος.  
 Τὰ εἰς ΚΗ ἰαμβικὰ ἀσυνάλειπτα, εἰ μὲν τῷ Ο
παραλήγοιτο, ὀξύνεται ῥηματικὰ ὄντα· πλέκω πλοκή
δέκω δοκή (ἡ ὑπόνοια) πέκω ποκή (τὸ ἔριον). τὸ
μέντοι κρόκη ἀπὸ τοῦ κροκός. εἰ δὲ ἄλλῳ συμφώνῳ,
βαρύνεται· δίκη Λύκη (κύριον) κάκη (ἡ κάκωσις).
τὸ μέντοι ἀκή (ἡ ἡσυχία) ὀξύνεται πρὸς ἀντιδιαστο-
λὴν κυρίου. τὸ δὲ φακῆ περισπᾶται ἐκ συναιρέσεως.

Libanius Rhet., Soph., Argumenta orationum Demosthenicarum

Oration 21, sec. 4, line 2

λις ἢ ἰδιώτης, ἔκσπονδος ἔστω.

         τούτου κατηγορεῖ
τοῦ ψηφίσματος Εὐθυκλῆς τῷ Δημοσθένους λόγῳ χρώ-
μενος καί φησι πρῶτον μὲν παράνομον εἶναι τὸ ψή-
φισμα, ὅτι κρίσιν ἀναιρεῖ καὶ δικαστήρια καὶ τὴν τι-
μωρίαν ἀπὸ τῆς αἰτίας γεγραμμένην ἔχει, δεύτερον δὲ
 564

μὴ συμφέρειν τοῖς Ἀθηναίοις τοιαύτην Χαριδήμῳ δοῦ-

ναι δωρεάν. ἀπολοῦμεν γάρ, φησί, διὰ ταύτης Χερρό-
νησον. τὸ δὲ ὅπως ὁ λόγος δείξει.          ἐξετάζει δὲ καὶ
τὴν τοῦ προσώπου ποιότητα λέγων οὐκ εἶναι δωρεῶν
ἄξιον τὸν Χαρίδημον καὶ ταῦτα τοιούτων.
      

Ιωάννης Λαυρέντιος Λύδος. De mensibus Book 3, sec. 23, line 3

τέστι τὰς εὐγενίδας, τοὺς οἰκέτας ἑστιᾶν, καθάπερ ἐν

τοῖς Κρονίοις τουτὶ πράττειν ἔθος ἦν τοὺς κεκτημέ-
νους· ὧν αἱ μὲν δι' Ἄρεος τιμὴν δουλεύουσι τοῖς
ἄρρεσι τῶν οἰκετῶν διὰ τὴν κρείττονα φύσιν, οἱ δὲ
ἀποτρόπαιον ὥσπερ θεραπείαν εἰσάγοντες τῷ Κρόνῳ  
τοῖς ἑαυτῶν δούλοις ἐδούλευον, ὅπως μὴ ταῖς ἀληθεί-
αις νεμεσητόν τι παθόντες εἰς δουλείαν πολεμίων
καταπέσωσιν.
 Ἐπινέμησιν δὲ αὐτὴν Ἕλληνες ἐκ τοῦ πράγ-
ματος ὠνόμασαν. ἐπὶ γὰρ ζυγῷ γενόμενος ὁ ἥλιος
δείκνυσι τὴν τῶν καρπῶν ποιότητα· κατ' αὐτὴν δὲ
φιλανθρώπως οἱ πάλαι τοὺς φόρους τοῖς ὑπηκόοις
ἐπένεμον, ὡς μὴ παρὰ τὴν τούτων ἐπίδοσιν ἀσεβῶς
δοκοῖεν βαρύνεσθαι οἱ φορολογούμενοι. εἰκότως οὖν
αὐτὴν ἐπινέμησιν οἱονεὶ διανομήν τινα τῶν δασμῶν
ἐκάλεσαν. οὐ γὰρ ἦν οὕτως ἀδυσώπητος ἡ τῶν φό-
ρων εἴσπραξις οὐδ' ὡρισμένη τις ἢ μᾶλλον αὐξομένη
κατὰ μικρόν, ἀλλὰ πρὸς τὸ χρειῶδες τῶν ἀνακυπτόν-
των τοῖς κρατοῦσιν ἐγένετο. ταύτῃ καὶ ἐπιτάγματα
τοὺς φόρους ἔτι καὶ νῦν Ἀσιανοὶ καλοῦσιν. ὅθεν
ἐπ' εἰρήνης ἐναπονεμόντων ἐπὶ πλεῖστον

Μένανδρος. Διαίρεσις τῶν ἐπιδεικτικῶν (olim sub auctore Genethlio)

Spengel p.348, line 10

τὰ ἐν τοῖς ψυχροῖς κακὰ λεκτέον· εἰ δὲ ψυχρότερος, τὰ

ἐν τοῖς θερμοτέροις. ἄριστα δὲ κεκραμένας χρὴ νομί-
ζειν τὰς ἱκανὸν χρόνον μέρει ἑκάστῳ παραμενούσας.
αὐτῶν δὲ τῶν ὡρῶν αἱ μὲν ἐπὶ τὸ μᾶλλον θεωροῦνται,
αἱ δὲ ἐπὶ τὸ ἔλαττον. χειμὼν μὲν γὰρ καὶ θέρος ἐπὶ τὸ
ἔλαττον· μᾶλλον γὰρ ἐλάττους καὶ ἀσθενεστέρας ἐπαι-
νετέον. ἔαρ δὲ καὶ μετόπωρον ἐπὶ τὸ μᾶλλον· μᾶλ-
λον γὰρ ἰσχύειν τὰς ὥρας ταύτας ἐπαίνου ἄξιον. ἐν δὲ
τῷ περὶ τῶν ὡρῶν καὶ ἃ ἑκάστη φέρει τακτέον, αὐτὰ
ταῦτα δὲ ἐφ' ἑκάστῃ κατὰ τὰ τρία ταῦτα θεωρητέον,  
χρόνον ποιότητα ποσότητα· χρόνον μὲν εἰ ὅλον μένει
ἀκήρατα, εἰ πλεῖστον τοῦ ἔτους· ποιότητα δὲ [εἰ] πρὸς
ἡδονὴν καὶ ὠφέλειαν, ὠφέλειαν μὲν εἰ ἀβλαβῆ ἐστιν,
 565

ἡδονὴν δὲ εἰ ταῖς αἰσθήσεσι τερπνὰ †γεύσεσιν ὄψεσι καὶ

ταῖς ἄλλαις†· ποσότητα δὲ εἰ πολλὰ ταῦτα εἴη.
 Περὶ μὲν τῆς θέσεως τῆς κατ' οὐρανὸν καὶ ὥρας
ταῦτα, ἐξ ὧν ἄν τις ἐγκωμιάζοι πόλιν, ἐφεξῆς δὲ καὶ
περὶ τῶν ἄλλων τῶν τῆς θέσεως στοιχείων ἐπισκεψώ-
μεθα. ἦν δὲ δεύτερον καὶ τρίτον στοιχεῖον, ὅπως κεῖ-
ται πρὸς ἤπειρον, ὅπως πρὸς θάλασσαν. ἐὰν μὲν τοίνυν
ἠπειρωτικὴ ᾖ καὶ πλεῖστον ἀπέχῃ ἀπὸ τῆς θαλάσσης,

Μένανδρος. Διαίρεσις τῶν ἐπιδεικτικῶν (olim sub auctore Genethlio)

Spengel p.348, line 11

ἐν τοῖς θερμοτέροις. ἄριστα δὲ κεκραμένας χρὴ νομί-

ζειν τὰς ἱκανὸν χρόνον μέρει ἑκάστῳ παραμενούσας.
αὐτῶν δὲ τῶν ὡρῶν αἱ μὲν ἐπὶ τὸ μᾶλλον θεωροῦνται,
αἱ δὲ ἐπὶ τὸ ἔλαττον. χειμὼν μὲν γὰρ καὶ θέρος ἐπὶ τὸ
ἔλαττον· μᾶλλον γὰρ ἐλάττους καὶ ἀσθενεστέρας ἐπαι-
νετέον. ἔαρ δὲ καὶ μετόπωρον ἐπὶ τὸ μᾶλλον· μᾶλ-
λον γὰρ ἰσχύειν τὰς ὥρας ταύτας ἐπαίνου ἄξιον. ἐν δὲ
τῷ περὶ τῶν ὡρῶν καὶ ἃ ἑκάστη φέρει τακτέον, αὐτὰ
ταῦτα δὲ ἐφ' ἑκάστῃ κατὰ τὰ τρία ταῦτα θεωρητέον,  
χρόνον ποιότητα ποσότητα· χρόνον μὲν εἰ ὅλον μένει
ἀκήρατα, εἰ πλεῖστον τοῦ ἔτους· ποιότητα δὲ [εἰ] πρὸς
ἡδονὴν καὶ ὠφέλειαν, ὠφέλειαν μὲν εἰ ἀβλαβῆ ἐστιν,
ἡδονὴν δὲ εἰ ταῖς αἰσθήσεσι τερπνὰ †γεύσεσιν ὄψεσι καὶ
ταῖς ἄλλαις†· ποσότητα δὲ εἰ πολλὰ ταῦτα εἴη.
 Περὶ μὲν τῆς θέσεως τῆς κατ' οὐρανὸν καὶ ὥρας
ταῦτα, ἐξ ὧν ἄν τις ἐγκωμιάζοι πόλιν, ἐφεξῆς δὲ καὶ
περὶ τῶν ἄλλων τῶν τῆς θέσεως στοιχείων ἐπισκεψώ-
μεθα. ἦν δὲ δεύτερον καὶ τρίτον στοιχεῖον, ὅπως κεῖ-
ται πρὸς ἤπειρον, ὅπως πρὸς θάλασσαν. ἐὰν μὲν τοίνυν
ἠπειρωτικὴ ᾖ καὶ πλεῖστον ἀπέχῃ ἀπὸ τῆς θαλάσσης,

Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum Page 1553, line 32

κ.τ.λ.
 δʹ. Μέλαινά εἰμι καὶ καλὴ, θυγατέρες Ἱερουσα-
λήμ· ὡς σκηνώματα Κηδὰρ, ὡς δέῤῥεις Σαλομών.
 {Νείλου.} Εἰ καὶ μέλαινα νῦν ὑμῖν εἶναι δοκῶ,
σημεῖά τινα τῆς προτέρας ἐπιφέρουσα καταστάσεως,
ἴστε ὅτι ὡς ἐπὶ σκηνῆς τῷ Αἰθιοπικῷ δέρματι ἐγκέ-
κρυπται κάλλος ἀμήχανον, ὅπερ ἀναλάμψει ἐν τῷ
γαμικῷ λουτρῷ.
 {Ὠριγένους.} Ἐν γὰρ τῇ κολυμβήθρᾳ τοῦ βα-
πτίσματος ὅταν με λούειν μέλλῃ, τότε ἀναβήσομαι λαμ-
πρὰ, τὴν ἐπισυμβᾶσαν σκοτεινὴν ποιότητα ἀπονιψα-
μένη· ὡς καὶ ὑμᾶς τότε ὁρώσας θαμβεῖσθαι καὶ λέγειν·
Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευκασμένη; Τί οὖν κομ-
 566

πάζετε, θυγατέρες Ἱερουσαλὴμ, ἐπὶ τῇ τῶν πατέρων

οἰκειότητι, ἔργοις ἀρνησάμεναι τὴν οἰκειότητα αὐτῶν,
καὶ τὴν ἐκ πίστεως ἀπωσάμεναι δικαίωσιν; Τὸ δὲ,
ὡς σκηνώματα Κηδὰρ καὶ δέῤῥεις, τῶν δύο ποιο-
τήτων τὰς ἀκρότητας ἐν αἷς γέγονε σημαίνει, ἀρετῆς
καὶ κακίας, τὴν τῆς εἰδωλολατρείας μελανότητα
μεταθεμένη, καὶ καλὴ γενομένη ὡς τὰς Σολομῶντος
δέῤῥεις· ἢ καὶ σκηνώματα Κηδὰρ τοὺς ἀπὸ ἐθνῶν

Προκόπιος. Catena in Canticum canticorum Page 1645, line 44

νουσα τῆς ὄψεως· τοῦ δὲ διακεχυμένου, ὡσανεὶ ὑπο-

μειδιῶσα καὶ κεχαλασμένη καὶ λίχνους προσκαλου-
μένη πόῤῥωθεν ὀφθαλμούς· καὶ τὸ τῆς ἠδονῆς αὐ-
τοῖς πάθος εὐαγγελιζομένη τῇ φαιδρότητι· ἐπὶ δὲ τῆς
Ἐκκλησίας τὸ τῶν παρθενευόντων τάγμα καὶ ἀσκου-
μένων τὴν σεμνότητα, αὐχμηροτέραν καὶ δυσέντευ-
κτον τοῖς αἱρετικοῖς ἐρασταῖς δεικνυόντων τὴν ὄψιν
τῆς Νύμφης· καὶ οὐδὲν ἔχουσα τῇ ἐκείνων γεύσει
ἐδώδιμον· λέπυρον γὰρ ῥόας, τοὺς μὲν ἔξωθεν γενο-
μένους ἀποσοβεῖ, ἀποτρόπαιον ἔχον τῇ γεύσει ποιό-
τητα· κρύπτει δὲ τὸν ἕσω καρπὸν ἀσφαλῶς· λαώδης
δὲ καὶ παραπλήσιος πανηγύρει πλήθους ἀγάπῃ συν-
δεδεμένου, ὁ τῆς ῥόας καρπός· οὐ μόνον ἕρκει κρα-
ταιῷ τῷ ἔξω φλοιῷ φρουρούμενος, ἀλλὰ καὶ ὑμέσι
λεπτοῖς εἰ διάφορα διῃρημένος συστήματα· καὶ μι-
μούμενος τὰ τάγματα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀκολούθου
τάξεως· τοσοῦτον διῃρημένα, ὅσον μὴ συγκεχῦσθαι
τὸν Ἐκκλησίᾳ πρέποντα κόσμον, καὶ λαῷ Θεοῦ καθ-
ήκουσαν κατάστασιν φυλάττεσθαι· ἀξιώμασιν ἀρετῆς
καὶ λειτουργίαις ἱερατικαῖς οἰκονομικῶς μεριζόμενα,
καὶ οὐ κεχωρισμένα διαθέσει, ἀλλ' ἀγάπῃ συνδεδεμέ

Μιχαήλ Ψελλός. Orationes panegyricae Oration 4, line 482

σῆς κιβωτοῦ, ἔνθα τὰ τῆς ἀληθείας ἀπῃώρηται σύμβολα.

τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις ἀποχρῶν δοκεῖ τὸ ὁρώμενον, καί σε
τῆς εὐνοίας τεθήπασι καὶ αὐτάρκη τὴν ἀντίδοσιν ἥγηνται·
ἐγὼ δὲ οὕτω φρονῶ καὶ οὕτω φημί, ὡς ἑκατέροις, σοί τε
τῆς ἀκηράτου περὶ ἐκείνην καὶ νοερᾶς ἀνακράσεως κἀ-
κείνῃ τῆς ὑπερφυοῦς καὶ οὐρανίας ἀκρότητος, πολλοστὰ
ταῦτα καὶ οἷον εἰκόνες καὶ τύποι παραδειγμάτων ἀληθι-
νῶν. ἢν δὲ βούληταί τις τύπου ἰδεῖν ὑψηλότερον, τὴν ἐξ
ἀσυνήθους ὕλης βλαστήσασαν θεασάσθω ῥοδωνιάν. πέτραι
μὲν γὰρ ἔβλυσαν νάματα καὶ πικρὰ ὕδατα εἰς ἑτέραν μετε-
βλήθη ποιότητα, ῥίζα τε ἄγονος καρπὸν ἀπεγέννησε καὶ
 567

ξύλον ἄλλο μετὰ τὴν τομὴν παρὰ δόξαν ἐβλάστησε, συγ-

γενῆ δὲ καὶ τοῖς λίθοις τὰ ὕδατα ταῖς τε ἄλλαις ὕλαις τὸ
βλαστάνειν καὶ ἐξανθεῖν, ἄργυρος δὲ καὶ χαλκὸς νῦν πρώ-
τως καὶ παρὰ τὴν ὅλην φύσιν εἰς ὠδῖνας ἄνθους ἀνίκμως
ἐρράγησαν, καὶ ὁ τρόπος παράδοξος καὶ τὸ σχῆμα πα-  
ραδοξότερον. ἐκεῖ μὲν γὰρ σύνδρομος τῇ γεννήσει ἡ αὔξη-
σις, ἐνταῦθα δὲ χεὶρ ἐναργὴς πέντε ῥόδων διῃρημένη
ἀκρέμοσιν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν μαρτύριον ἀψευδέστατον τῆς
θεοειδοῦς ἐκείνης ψυχῆς. βούλει δέ τι ἴχνος ἰδεῖν καὶ τοῦ
σώματος καὶ τῆς τῶν ἠθῶν ὁμοιότητος; ὅρα μοι τοίνυν

Μιχαήλ Ψελλός. Orationes panegyricae Oration 6, line 134

δοκῶν διὰ τὴν ἀπόστασιν, ἄπαυστα δὲ θέων καὶ συγκινού-

μενος τῇ τοῦ παντὸς ἀεικινήτῳ φορᾷ. σὺ δὲ ἀφ' ἑνὸς καὶ
τοῦ αὐτοῦ σημείου προχέων τὰς χάριτας, ἰσόμετρον τοῖς
κοσμικοῖς κέντροις τὴν δᾳδουχίαν ἁπλοῖς, στηρίζων ὁ
αὐτὸς ὁμοῦ καὶ κινούμενος καὶ πανταχοῦ φθάνων καὶ τοῦ
βασιλικοῦ κύκλου μὴ ἀφιστάμενος. ποῖος γὰρ οὐκ ἔχει σε
χῶρος ἢ ποῖ μὴ πεπόρευσαι σύ; ποῖος δὲ μυχὸς [γ]ῆς ἢ
θαλάσσης τὰς σὰς ἀστραπὰς οὐκ ἐδέξατο, διττὴν ἐχούσας
τὴν δύναμιν, ὡς τοὺς μὲν αἴγλης πληροῦν, [τοὺς] δὲ ἐμπι-
πρᾶν, κατὰ τὴν ἀνάλογον τῶν ὑποδεχομένων ὕλην τε καὶ
ποιότητα; ἀλλ' ἐπεὶ ποικίλα τῶν εὐεργετη[μάτων τ]ὰ εἴδη
ταῖς τῶν ἀρετῶν διαφοραῖς μεριζόμενα, τῶν τε μὴν εὐερ-
γετουμένων καθ' ἕνα τε καὶ κατὰ πλῆθος [γίνεται ἡ] διαί-
ρεσις.
 Οὕτως ἐν ἅπασιν ὑπὲρ ἅπαντας ἀναπέφηνας, ὡς μετὰ
πάντων καὶ τοὺς λόγους νικᾶν. [ὁ μὲν γ]ὰρ καθ' ἕνα, ἵνα
τὸ πᾶν συγκεφαλαιώσωμαι, εὐδαιμονέστατός τε καὶ ὀλβιώ-
τατος κατὰ τοὺς πάλαι τῶν ἡρώων [......]ένας π[....] ἀπὸ
μὴ τοιούτων γεγόνασιν. οἱ δὲ κατὰ πλῆθος πόλεις ὅλαι καὶ
δῆμοι καὶ θέατρα, ἔθνη τε [....] ἅπαντα εὐ[ν]ομούμενα
καὶ ὑπήκοα ἢ φορολόγων ἀπανθρωπίας ἐλευθερούμενα ἢ

Μιχαήλ Ψελλός. Oratoria minora Oration 14, line 74

ἐτόλμησας ἐπαφήσασθαι. εἶτα δὴ τὰς δέλτους ἐπὶ τῶν γονάτων θέμενος

καὶ ἀναπτύσσων σεμνοπρεπῶς τὸ ἐντεῦθεν τὸ τῆς παροιμίας ποιεῖς, ὄνος
πρὸς λύραν τὰ ὦτα κινῶν· ἢ μηδὲ τοῦτο, οὐ γὰρ αἰσθάνῃ τοῦ ἱεροῦ  
μέλους. καὶ παιδαγωγεῖν μὲν οὐκ ἂν ἐτόλμησας μὴ παιδαγωγίας νόμους
μεμαθηκὼς οὐδὲ παλαίειν μὴ πρότερον ἀκροχειρίζειν διεγνωκώς, τὸν δὲ
πένταθλον οὐ κατώκνησας οὐδ' ὅ τι ἐστὶ τοὔνομα ἐπιστάμενος οὐδ' ὅθεν
παρῆκται, εἴτ' ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης εἴθ' ἑτέρας τινὸς ἕξεως καὶ δυνάμεως.
 Ἀλλ' ἡ μὲν φύσις ἐν ταῖς εἰς τὸ ἐναντίον μεταβολαῖς μεσότητάς τινας
ἀπειργάσατο, καὶ οὐκ ἄν τι μέλαν γένοιτο λευκὸν ὂν τὸ πρότερον, εἰ μὴ διὰ
τῶν μέσων ἔλθοι χρωμάτων, καὶ τἆλλα οὕτως· οἵ τε καιροὶ ἀλλήλοις
συγκεράννυνται οἱ κατὰ τὰς ἄκρας ποιότητας διὰ τῶν ἐπαμφοτεριζόντων
καὶ θάτερον παρὰ θάτερον ἐχόντων, τοῦ τε ὄντος καὶ τοῦ ἐν τῷ ὄντι τὴν
 568

ὑπόστασιν ἔχοντος αἱ οὐσιώδεις μέσον ποιότητες τίθενται. οὕτω δὴ καὶ

ἡ φύσις οὔτε οὐσία τίς ἐστι καθαρῶς, ὡς τῷ Ἀσκληπιοδότῳ δοκεῖ, οὔτε
μετὰ τῶν συμβεβηκότων ἠρίθμηται. καὶ σὺ δὲ αὐτὸς ὁ θαυμάσιος
κάπηλος φείσῃ τοῦ ψυχροῦ ποτηρίου καὶ οὐκ ἄν ποτε θερμὸν ὕδωρ αὐτῷ
ἐπιχέοις· διαρραγῇ γὰρ αὐτίκα ἀραιώσαντος τὸ ἔκπωμα τοῦ θερμοῦ καὶ
τεκόντος πνεύματα ὑφ' ὧν δὴ καὶ ψοφεῖ ἄντικρυς. ἀλλὰ τούτου μὲν
πολλὴν πεποίησαι πρόνοιαν καὶ φιλοσοφεῖς ἀτεχνῶς ταῖς μέσαις ποιότησι
πρὸ τῶν ἐναντίων χρώμενος, σαυτοῦ δὲ παντάπασι κατημέλησας, ἀπὸ
καπηλείας εἰς τὴν δικαστικὴν παραγγείλας ἀξίαν, οὐχ ὡς ἡ Ἕλλη εἰς

Μιχαήλ Ψελλός. Oratoria minora Oration 26, line 20

καθέστηκεν ἁλωτός.
 Εἰδέναι γὰρ χρεὼν ἅπαντας ὅτι τὰ ἡμέτερα σώματα ἐκ τῶν τεσσάρων
στοιχείων συγκέκραται καὶ ἡ ποιὰ τούτων μίξις διαφόρους τὰς κράσεις
ποιεῖ, ἀπὸ δὲ τῶν κράσεων κατεσκευάσθησαν οἱ χυμοί, ὁ τοῦ αἵματος,
ὁ τοῦ φλέγματος, ὁ τῶν ἑκατέρων χολῶν. ἀλλ' ἡ μὲν ξανθόχρους τῇ
παρακειμένῃ τῷ ἥπατι κύστει μετοχετεύεται, ἡ δὲ μέλαινα τῷ τοῦ
σπληνὸς καταρρεῖ σπλάγχνῳ· τὸ δέ γε αἷμα οὐκ ἐν ὀργάνῳ ἑνὶ τεθησαύρι-
σται, ἀλλὰ διὰ τῶν φλεβῶν κατὰ παντὸς τοῦ σώματος κατασπείρεται καὶ
ζωογονεῖ τὴν φύσιν ἡμῶν καὶ συνέχει τὴν σύστασιν. πλὴν καὶ τοῦτο
διάφορον εἴληχε τὴν ποιότητα. εἰ μὲν γὰρ ἄριστα κεκραμένον τυγχάνει,
γλυκύ πως καὶ εὐῶδές ἐστι, καὶ πρὸς τοῦτο συρρεῖ καὶ ἡ φθεὶρ καὶ ἡ
ψύλλα καὶ τὸ λοιπὸν γένος ὃ τροφὴν ἔχει τὰ ἡμέτερα σώματα· εἰ δὲ παρὰ  
τὴν ἀρίστην κρᾶσιν ἐγχυμωθείη, ἢ ὑδατωδέστερον πέφυκε καὶ ἀνάπλεων
φλέγματος καὶ τῆς ἁλμυρᾶς ποιότητος ἀναπέπλησται ἢ τὸ πικρὸν
ἀπηρύσατο τῆς λεκιθώδους χολῆς ἢ ἀπόζει τοῦ μέλανος. ὥσπερ οὖν τῶν
ἐκ τῆς γῆς συνανατελλόντων τῷ στάχυϊ οὐ πάντα τυγχάνει ἐδώδιμα, ἀλλ'
ἔστιν ἃ ἡ αἴσθησις τῆς γεύσεως ἀποτρέπεται, οὕτω τῶν συγκεραννυμέ-
νων χυμῶν ἐν τῷ σώματι οἱ μὲν εὖ κεράννυνται καὶ τὴν τῆς ψύλλης ὄρεξιν
ἐκκαλοῦνται, οἱ δ' ἴσως σεσήπασιν ἢ πικροὶ τὴν γεῦσίν εἰσιν ἢ ἁλμώδους
ἀπόζουσι ποιότητος.

Μιχαήλ Ψελλός. Oratoria minora Oration 26, line 32

ψύλλα καὶ τὸ λοιπὸν γένος ὃ τροφὴν ἔχει τὰ ἡμέτερα σώματα· εἰ δὲ παρὰ  

τὴν ἀρίστην κρᾶσιν ἐγχυμωθείη, ἢ ὑδατωδέστερον πέφυκε καὶ ἀνάπλεων
φλέγματος καὶ τῆς ἁλμυρᾶς ποιότητος ἀναπέπλησται ἢ τὸ πικρὸν
ἀπηρύσατο τῆς λεκιθώδους χολῆς ἢ ἀπόζει τοῦ μέλανος. ὥσπερ οὖν τῶν
ἐκ τῆς γῆς συνανατελλόντων τῷ στάχυϊ οὐ πάντα τυγχάνει ἐδώδιμα, ἀλλ'
ἔστιν ἃ ἡ αἴσθησις τῆς γεύσεως ἀποτρέπεται, οὕτω τῶν συγκεραννυμέ-
νων χυμῶν ἐν τῷ σώματι οἱ μὲν εὖ κεράννυνται καὶ τὴν τῆς ψύλλης ὄρεξιν
ἐκκαλοῦνται, οἱ δ' ἴσως σεσήπασιν ἢ πικροὶ τὴν γεῦσίν εἰσιν ἢ ἁλμώδους
ἀπόζουσι ποιότητος.
 Καὶ διὰ ταῦτα τὸ χαριέστατον τοῦτο ζῷον τῇ γευστικῇ δυνάμει τὴν
ὧν τρέφεται δοκιμάζον ποιότητα, εἰ μὲν συμβαίνει τῇ φύσει, ἕλκει τε τῷ
συμφυεῖ πνεύματι καὶ τροφὴν ἑαυτῷ κατεργάζεται· εἰ δ' ἄλλως ὀδώδοι,
ἀποστρέφεταί τε καὶ ἄπεισι. τῶν μὲν γὰρ ἀνθρώπων οἱ ἀπληστότεροι τὴν
ἀκρίβειαν ἀφῄρηνται τῆς αἰσθήσεως καὶ πασῶν μὲν σαρκῶν ἅπτονται,
παντὸς δὲ κατατολμῶσι χυμοῦ· τὸ δὲ κάλλιστον τοῦτο ζῷον καὶ τῶν
 569

λογικῶν ἐνίους ὑπερπαίει τῇ χάριτι τρισίν, ὅ φασι, δακτύλοις καὶ παλαιστῇ.

ὥσπερ γὰρ τὸ ἀλκιμώτατον τῶν θηρίων, ὁ λέων, οὐκ ἄν ποτε χθιζῆς
τροφῆς ἅψαιτο, τῇ δὲ νεαλεῖ πρόσεισι καὶ λαφύσσει (πῶς ἂν εἴποις;)
τάχιστα, οὕτω δὴ καὶ ἡ χαριεστάτη ψύλλα τὰς πηγὰς ἡμῶν τοῦ σώματος
ἐρευνᾷ, μᾶλλον δὲ τοὺς τῶν πηγῶν ῥύακας. κρατῆρες δὲ τῶν ἐν ἡμῖν
ἐρυθρῶν ναμάτων αἱ φλέβες εἰσί, μᾶλλον δὲ ὀχετοὶ ἢ ἀμάραι τινές,

Μιχαήλ Ψελλός. Oratoria minora Oration 26, line 45

ἀκρίβειαν ἀφῄρηνται τῆς αἰσθήσεως καὶ πασῶν μὲν σαρκῶν ἅπτονται,

παντὸς δὲ κατατολμῶσι χυμοῦ· τὸ δὲ κάλλιστον τοῦτο ζῷον καὶ τῶν
λογικῶν ἐνίους ὑπερπαίει τῇ χάριτι τρισίν, ὅ φασι, δακτύλοις καὶ παλαιστῇ.
ὥσπερ γὰρ τὸ ἀλκιμώτατον τῶν θηρίων, ὁ λέων, οὐκ ἄν ποτε χθιζῆς
τροφῆς ἅψαιτο, τῇ δὲ νεαλεῖ πρόσεισι καὶ λαφύσσει (πῶς ἂν εἴποις;)
τάχιστα, οὕτω δὴ καὶ ἡ χαριεστάτη ψύλλα τὰς πηγὰς ἡμῶν τοῦ σώματος
ἐρευνᾷ, μᾶλλον δὲ τοὺς τῶν πηγῶν ῥύακας. κρατῆρες δὲ τῶν ἐν ἡμῖν
ἐρυθρῶν ναμάτων αἱ φλέβες εἰσί, μᾶλλον δὲ ὀχετοὶ ἢ ἀμάραι τινές,
ὀχετηγοῦσαι τῷ σώματι τὴν τροφήν. ἣν μὲν ἂν οὖν εὕροι τῶν πηγῶν
διειδεστάτην καὶ πότιμον, εὐθὺς αὐτῇ τὸ στόμα προσβάλλουσα κρίνει τε
τὴν ποιότητα καὶ ἀρύεται ὅσον ἐβουλήθη ἡ ὄρεξις· εἰ δὲ διεφθορότα τὸν
χυμὸν ἴδοι τοῦ ὕδατος, ταύτην μὲν ἐᾷ τὴν πηγήν, ἐφ' ἑτέραν δὲ ἄπεισι καὶ
τὴν κατάλληλον διερευνᾶται τροφήν. οὕτω μεγαλοπρεπὲς τουτὶ τὸ ζῷόν
ἐστιν. ἡμῖν μὲν γὰρ καὶ ὁ Μαρώνειος οἶνος ἡδύ τι δοκεῖ ὅ τε Χῖος καὶ ὁ
Λέσβιος. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἥκιστ' ἄν τις κακίσειεν· οἱ δέ γε πολλοὶ καὶ  
τὸν ἐν πιθάκναις ἄρτι καθιστάμενον ἀπορροφῶσι γλευκίτην καὶ τὸν
διεφθορότα ἀσπάζονται, καὶ κυπέλλοις τοῖς παρατυχοῦσιν εἶδον χρωμένους
ἐνίους. ἀλλ' ἥ γε ψύλλα πίνει μὲν τοῦ ποτίμου, καταφρονεῖ δὲ τοῦ δυς-
ώδους· καὶ γέγηθε μὲν τῷ εὐκράτῳ, ἀποστρέφεται δὲ τὸ διεφθορός τε καὶ
σεσηπός. καὶ τὸ φλεβῶδες ὁρᾷ κύπελλον· κἂν μὲν ἴδῃ κεκαθαρμένον ὡς
κάλλιστα, γέγηθέ τε τῇ ἀγλαΐᾳ καὶ τῇ χάριτι ἐγκαλλύνεται·

Μιχαήλ Ψελλός. Oratoria minora Oration 30, line 125

 Ὅπως μὲν οὖν τῶν ἄλλων ὅσα χρήσιμα πρὸς τὸ ζῆν ὁ οἶνος ὑπερτερεῖ,
καὶ ὅτι πανταχοῦ καὶ παρὰ πᾶσι λυσιτελεῖ, περιφανῶς ὁ λόγος ἀπέδειξεν.  
εἰ δ' ὁ παρὰ σοῦ δωρηθεὶς ἡμῖν παντὸς οὑτινοσοῦν κρατεῖ οἴνου, τοῦτο
προσεξετάσωμεν.
 Τῶν οἴνων οἱ μὲν εὐώδεις, οἱ δ' ἡδεῖς μόνον, οἱ δὲ ἄμφω μὲν ἔχοντες,
μέσως δὲ καὶ πολλῷ τοῦ τελείου λειπόμενοι· ὁ δὲ καὶ ἀμφότερα καὶ οὕτω
καθ' ἑκάτερον ἄκρως ὡς οὐδὲ καθ' ἕτερον ἄλλος, τοὺς μὲν ἡδεῖς τῷ
εὐώδει τῇ δὲ ἡδύτητι τοὺς εὐώδεις νικῶν, καὶ τῶν μετρίως ἀμφοῖν μετ-
εχόντων τῇ περὶ ἄμφω καθυπερτερῶν τελειότητι, πῶς οὖν οὐ προτιμητέος
καὶ ὑπερεπαινετέος τῶν ἄλλων οὗτος καὶ θαυμάζεσθαι μᾶλλον ἄξιος; οὖ
δὴ καὶ παρὰ τῇ θείᾳ φύσει τὰς ποιότητας δεκτὰς καὶ οὐκ ἀποβλήτους
εὑρίσκομεν· καὶ γὰρ ὀσφραίνεται κύριος ὀσμὴν εὐωδίας κατὰ τὴν γραφήν,
καὶ ὁ θεοπάτωρ Δαυὶδ ὡς θυμίαμα δυσωπεῖ κατευθυνθῆναι τὴν προς-
ευχήν, ἀλλὰ καὶ ἡδυνθῆναι κυρίῳ τὴν αὐτοῦ πρὸς ἐκεῖνον διαλογὴν καὶ
γλυκέα εἶναι αὐτῷ φησὶ τὰ τοῦ θεοῦ λόγια.
 570

 Τί γάρ μοι νῦν παράγειν καὶ τὰ τῶν θύραθεν (βωμοὺς λέγω θυήεντας
καὶ λιβανωτὸν καὶ ἀμβροσίαν καὶ νέκταρ), οἷς τοὺς ἑαυτῶν Ἑλλήνων
παῖδες θεοὺς εὐωχοῦσι καὶ θεραπεύουσι; παραλείψειν δοκῶ μοι καὶ τὸν
Ὁμήρου λωτόν, οὗ γευσάμενοι μόνον τινὲς δυσαποσπάστως εἶχον ὡς
θρέμματα καὶ τῆς πατρίδος ἐπιλαθόμενοι. τί δὲ καὶ τὸ τῶν Ἐπικουρείων
οἳ καὶ τέλος τοῦ παντὸς τὴν ἡδονὴν ἐδογμάτισαν, τὸν οἶνον τάχα κἀκεῖνοι

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 5, line 37

ἑτέρου τόκον ἀφ' ἑτέρου εἰς ἕτερον ἀλλοιῶσαι εἶδος, ὥσπερ τοῦ κύ-
κλον ποιοῦντος τὸ τὸν πεποιημένον τετραγωνίσαι, ὡς τὰς πλευρὰς ἰσά-
ζειν τῇ περιμέτρῳ, καὶ τοῦ κύνα γλύψαντος λίθῳ τὸ εἰς Ἑρμῆν
μεταβαλεῖν τὸ γεγλυμμένον κυνίδιον; εἰ οὖν τὰ τοῦ φιλοσόφου
συγγράμματα καὶ κατὰ τὴν ἐξ οὐκ ὄντος γέννησιν ἀπαράμιλλα μετ-
αμείψομεν, ποῦ τὴν μεταποίησιν θήσομεν ἢ ποίας τάξεως ἀξιώσομεν;
πολὺ γὰρ ταύτην ἐκείνης ὁ λόγος ἐργωδεστέραν παρέστησεν.  
 Ὁρᾷς εἰς οἵους ἄθλους ὁ Εὐρυσθεὺς σὺ τὸν πολλοστὸν Ἡρακλέα
καταναγκάζεις ἐμέ, οὐχὶ τῆς Αὐγέου αὐλῆς τὴν κόπρον ἀποφορτίσα-
σθαι, ἀλλὰ τὴν τοῦ τῆς φιλοσοφίας μύρου ἱερὰν ὀσμὴν εἰς ἑτέραν μετ-
αλλάξαι ποιότητα, καὶ τὰ χρυσᾶ τῶν Ἑσπερίδων μῆλα, τὸν τῆς θυ-
ραίας φιλοσοφίας καρπόν – εἰς τοῦτο γὰρ ἐμοὶ τείνει τὸ τῶν
Ἑσπερίδων ὄνομα ὡς πρὸς τὴν ἡμετέραν τῶν λόγων ἀνατολήν – , εἰς
ὕλην μεταμεῖψαι καλλίονα, καὶ ἀναστῆσαι τὴν Ἄλκηστιν, τὴν φιλό-
σοφον ἔννοιαν τῇ τῆς ἀληθείας κεκαλυμμένην σκιᾷ; ἀλλὰ τίς ἀποκι-
νήσει τὸν λίθον, εἰ μή τις θειοτέρας εἴη τυγχάνων φύσεως; τίς δὲ ἐμ-
πνεύσει τοῖς ἀπεψυγμένοις ὀστέοις ψυχὴν ἢ τῷ ἀρτιθανεῖ τῆς
Σαραφθίας υἱεῖ τὸ μετριώτατον; ἄλλος μὲν οὖν εἴη περὶ ταῦτα καὶ
ὁρμητίας καὶ τολμηρός, ἐμοὶ δὲ ὁ ἐγκρυφίας ἄρτος ἀρκείτω καὶ τὸ
παρ' ἑτέρας τραφῆναι χειρός· τῶν δὲ θαυμάτων ἀγγέλῳ καὶ Ἠλίᾳ
παραχωρῶ καὶ τῇ σῇ – ἀλλὰ μὴ βάλοι σε φθόνου βέλος –

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 8, line 10

Περὶ φυσικῶν καὶ ἐπικτήτων ποιοτήτων καὶ περὶ ἕξεως καὶ διαθέσεως

 Τῶν ποιοτήτων, περὶ ὧν μαθεῖν ἀκριβέστερον ἐδεήθης, αἱ μέν εἰσι

φυσικαί, αἱ δὲ ἐπίκτητοι, φυσικαὶ μὲν αἱ κατὰ φύσιν ἐγγενόμεναι καὶ
ἀεὶ ἐνοῦσαι, ἐπίκτητοι δὲ αἱ ἔξωθεν ἀποτελούμεναι καὶ δυνάμεναι
ἀποβάλλεσθαι. καὶ τούτων μὲν ἔστωσαν αἱ ἕξεις καὶ διαθέσεις τῷ πο-
λυχρονιωτέρῳ καὶ ὀλιγοχρονιωτέρῳ καὶ δυσαποβλήτῳ καὶ εὐαποβλήτῳ
διαφέρουσαι· τῶν δὲ φυσικῶν ποιοτήτων αἱ μὲν ἔστωσαν κατὰ τὸ δυ-
νάμει, αἱ δὲ κατὰ τὸ ἐνεργείᾳ. αἱ μὲν κατὰ τὸ δυνάμει καθ' ἃς ἐπιτή-
δειοι πρός τι λεγόμεθα, τῶν δὲ κατ' ἐνέργειαν τὸ μὲν διὰ βάθους,
ὅπερ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ὑπάρχει, τὸ δὲ ἐπιπολῆς ἔσται.
παθητικὴ δὲ ποιότης διχῶς λέγεται, ἢ ἀπὸ τοῦ πάθος ἐμποιεῖν τοῖς
αἰσθανομένοις ἢ ἀπὸ τοῦ αὐτὰς ἀπὸ πάθους ἐγγίνεσθαι, οἷον γλυ-
κύτης καὶ θερμότης καὶ λευκότης καὶ τὰ τούτοις συγγενῆ· ἀπὸ
 571

πάθους δέ φημι ἐγγίνεσθαι, καθὸ ‘αἰσχυνθείς τις ἐρυθρὸς ἐγένετο καὶ

φοβηθεὶς ὠχρός’.
 Τῶν δὲ ἕξεων καὶ διαθέσεων οὐχ ὡς δύο εἰδῶν ἀκούειν χρὴ διαφο-
ραῖς εἰδοποιοῖς διωρισμένων, ἀλλ' ὡς ὁ ἀρτίτοκος πρὸς τὸν ἀκμάζοντα
διενήνοχεν. ὁ γὰρ λόγος εἷς ἐπ' ἀμφοτέρων, ὅτι τὸ λευκὸν χρῶμά ἐστι
διακριτικὸν ὄψεως, κἄν τε κατὰ ἕξιν ᾖ κἄν τε κατὰ διάθεσιν. ἀλλ'
οὐδὲ ἀριθμῷ διαφέρει ἀλλήλων, ὥσπερ Σωκράτης Πλάτωνος·

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 8, line 40

τίον, εἰ μή τις διὰ χρόνου πλῆθος φυσιωθείη ἐν τούτοις, τῆς τε νόσου

ἀνιάτου γενομένης καὶ τῆς ὑγείας δυσαποβλήτου. ὅλως δὲ αἱ μόνιμοι
ποιότητες ἕξεις εἰσίν.
 Εἰπὼν δὲ ‘ἓν εἶδος ποιότητος’ ὁ φιλόσοφος οὐχ ἓν ἐπήγαγεν, ἀλλὰ
δύο, τήν τε ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν, ὅτι τὸ ἓν εἶδος τὴν διάθεσιν λαμβά-
νει, ὑφ' ὃ τάττει τὴν ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν τὴν ὁμώνυμον τῷ κοινῷ,
ὥσπερ ὑπὸ τὴν κοινὴν δικαιοσύνην ἥ τε μερικωτέρα δικαιοσύνη τέτακ-
ται καὶ ἡ ὁσιότης.
 Τινὲς δὲ τῶν ἐξηγητῶν οὕτω διωρίκασι τὰς φωνάς, ὡς τῶν ἐν τοῖς
σώμασι τὰ μὲν εὐκίνητα πάθη εἶναι, τὰ δὲ δυσκίνητα παθητικὰς ποι-
ότητας, τῶν δὲ ἐν τῇ ψυχῇ ἐπικτήτων ποιοτήτων τὰ μὲν εὐκίνητα
διαθέσεις, ἕξεις δὲ εἶναι τὰ δυσκίνητα. μᾶλλον δὲ οὕτω χρὴ διορίζειν,
ὅτι κινήσει καὶ ἀλλοιώσει καὶ ἐκστάσει τοῦ ὑποκειμένου τὸ πάθος χα-
ρακτηρίζεται, καὶ ἡ παθητικὴ ποιότης παραπλησίως, ὅταν ἡ κίνησις ἡ
παθητικὴ δυσαπάλλακτος ὑπάρχῃ· εἰ μέντοι ὅρῳ καὶ πέρατι τοῦ εἴ-
δους ἤδη κατέχεται καὶ τῆς κατὰ κίνησιν ἀνωμαλίας καὶ ἑτεροιώσεως
πάντῃ κεχώρισται, διάθεσίς ἐστιν. ὁδὸς μὲν γάρ ἐστιν ἐπὶ τὸν λόγον εἴ
τις ἄλλη κίνησις καὶ ἡ παθητική· ἐπειδὰν δὲ ἔλθῃ εἰς τὸ εἶδος, ἵστα-
ται καὶ παύεται πάσχον τε καὶ ἀλλοιούμενον. οὕτως οὖν ἡ αὐτὴ θερ-
μότης, ὅταν μὲν ἐν τῷ ἀλλοιοῦσθαι μεταβάλῃ, φανεῖται πάθος ἢ
παθητικὴ ποιότης· ὅταν δὲ στῇ κατὰ τὸ εἶδος τῆς θερμότητος καὶ ψύ

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 9, line 88

χρῶμα δὲ ἡ ἁπλῶς ἐπικεχυμένη ποιότης τῷ σώματι. ἔνιοι δὲ τὸ μὲν

σχῆμα ἐπὶ τῶν ἀψύχων τάττουσι, τὴν δὲ μορφὴν ἐπὶ τῶν ἐμψύχων, τὸ
δὲ χρῶμα τὴν ἐξ ἐπιπολῆς φασιν ἐπιφάνειαν.
 Καὶ ἵνα σοι πάλιν ἐπιδρομάδην περὶ τῶν εἰδῶν εἴποιμι τῆς ποιότη-
τος, ἡ μὲν ἕξις ἐστὶν ἐπίτασις διαθέσεως, λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ
φύσιν ἡμῖν προσόντων καὶ μὴ ἀπὸ διαθέσεως καὶ προκοπῆς ἐγγινο-
μένων, ὡς ὄψεως καὶ τῶν λοιπῶν αἰσθήσεων. ἡ δὲ παθητικὴ ποιότης
τοῦ πάθους ἐστὶν αὔξησις καὶ ἐπίτασις. δοκεῖ δὲ ὁ Ἀριστοτέλης τὴν
μὲν ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἐκλαμβάνειν καὶ μαθη-
μάτων καὶ γνωστικῶν θεωρημάτων, τὸ δὲ πάθος καὶ τὴν παθητικὴν
ποιότητα ἐπὶ ὀργῆς καὶ μίσους καὶ τῶν τοιούτων. θερμότητας δὲ καὶ
ψυχρότητας νῦν μὲν ἐπὶ τῆς ἕξεως καὶ διαθέσεως τίθησι, νῦν δὲ ἐπὶ
τῆς παθητικῆς ποιότητος· καὶ τοῦ πάθους καθὸ μὲν μεθεκτά, ἕξεις
αὐτὰ προσηγόρευσε, καθὸ δὲ πάθος ἐμποιεῖ, παθητικὰς ποιότητας.
 572

καὶ δύναμις μέν ἐστιν ἡ ἐπιτηδειότης, ἀδυναμία δὲ ἡ ἀνεπιτηδει-

ότης.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 9, line 91

 Καὶ ἵνα σοι πάλιν ἐπιδρομάδην περὶ τῶν εἰδῶν εἴποιμι τῆς ποιότη-
τος, ἡ μὲν ἕξις ἐστὶν ἐπίτασις διαθέσεως, λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ
φύσιν ἡμῖν προσόντων καὶ μὴ ἀπὸ διαθέσεως καὶ προκοπῆς ἐγγινο-
μένων, ὡς ὄψεως καὶ τῶν λοιπῶν αἰσθήσεων. ἡ δὲ παθητικὴ ποιότης
τοῦ πάθους ἐστὶν αὔξησις καὶ ἐπίτασις. δοκεῖ δὲ ὁ Ἀριστοτέλης τὴν
μὲν ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἐκλαμβάνειν καὶ μαθη-
μάτων καὶ γνωστικῶν θεωρημάτων, τὸ δὲ πάθος καὶ τὴν παθητικὴν
ποιότητα ἐπὶ ὀργῆς καὶ μίσους καὶ τῶν τοιούτων. θερμότητας δὲ καὶ
ψυχρότητας νῦν μὲν ἐπὶ τῆς ἕξεως καὶ διαθέσεως τίθησι, νῦν δὲ ἐπὶ
τῆς παθητικῆς ποιότητος· καὶ τοῦ πάθους καθὸ μὲν μεθεκτά, ἕξεις
αὐτὰ προσηγόρευσε, καθὸ δὲ πάθος ἐμποιεῖ, παθητικὰς ποιότητας.
καὶ δύναμις μέν ἐστιν ἡ ἐπιτηδειότης, ἀδυναμία δὲ ἡ ἀνεπιτηδει-
ότης.

Περὶ τῆς μίξεως τῶν προτάσεων καὶ περὶ εὐπορίας προτάσεων σύντο-
μος ἔφοδος

 Ἰδού σοι τὰς μίξεις τῶν προτάσεων ὡς ἐκέλευσας ἐν βραχεῖ κατὰ

τὴν Ἀριστοτελικὴν διάταξιν ἀποδίδωμι ἄνευ αἰτίας καὶ παραδειγ-
μάτων, ἵνα τὸ μέτρον τηρηθῇ τῆς ἐπιστολῆς.
 Ἐπὶ τῆς μίξεως οὖν τοῦ ἀναγκαίου καὶ τοῦ ὑπάρχοντος τῆς πρὸς τὸ  
μεῖζον ἄκρον ἀναγκαίας οὔσης προτάσεως ἀναγκαῖος γίνεται συλλογις-
μὸς ἐπὶ τοῦ πρώτου σχήματος. ἐπὶ δὲ τοῦ δευτέρου εἰ μὲν ἡ

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 12, line 80

ἐπειδὴ κατηγορεῖται αὐτῶν· κατ' οὐδενὸς γὰρ τὸ γένος ἀλλ' ἢ κατὰ

τῶν εἰδῶν κατηγορεῖται, ὥστε καὶ τὸ ἓν εἶδος ἂν εἴη τοῦ ὄντος. συμ-
βαίνει οὖν κατὰ πάντων ὧν τὸ γένος κατηγορεῖται καὶ τὸ εἶδος κατη-
γορεῖσθαι, ἐπειδὴ τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν κατὰ πάντων ἁπλῶς κατηγορεῖται,
δέον δὲ ἐπ' ἔλαττον τὸ εἶδος κατηγορεῖσθαι. ἐπεὶ δὲ δοκεῖ τισι καὶ ἡ
διαφορὰ ἐν τῷ τί ἐστι τῶν εἰδῶν κατηγορεῖσθαι, χωριστέον τὸ γένος
ἀπὸ τῆς διαφορᾶς χρώμενον τοῖς εἰρημένοις στοιχείοις· πρῶτον μὲν
ὅτι τὸ γένος ἐπὶ πλέον λέγεται τῆς διαφορᾶς· εἶθ' ὅτι κατὰ τὴν τοῦ τί
ἐστιν ἀπόδοσιν μᾶλλον ἁρμόττει τὸ γένος ἢ τὴν διαφορὰν εἰπεῖν, ὁ
γὰρ ζῷον εἰπὼν τὸν ἄνθρωπον μᾶλλον δηλοῖ τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ἢ ὁ
πεζόν· καὶ ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ ποιότητα τοῦ γένους ἀεὶ σημαίνει, τὸ
δὲ γένος τῆς διαφορᾶς οὔ· ὁ μὲν γὰρ εἰπὼν πεζὸν ποιόν τι ζῷον λέ-
γει, ὁ δὲ ζῷον εἰπὼν ποιόν τι οὐ λέγει πεζόν.
 Ταῦτά σοι ἐκ πολλῶν ὀλίγα συνηριθμήμεθα ἐπιτετμημένως εἰς μέ-
 573

τρον ἐπιστολῆς, ἵν' ἔχοις ἐντεῦθεν καὶ περὶ τῶν λοιπῶν ἐφοδεύειν καὶ
εἰδέναι τίνα μὲν κυρίως γένη, τίνα δὲ δοκοῦντα μέν, οὐκ ὄντα δέ.

Περὶ ἐρωτήματος διαλεκτικοῦ καὶ περὶ διαλεκτικῆς

 Οὐχ ἁπλοῦν τι πρᾶγμα ἐρώτημα διαλεκτικόν. δεῖ γὰρ πρῶτον, φησὶν

ὁ φιλόσοφος, ἐρωτᾶν μέλλοντα τὸν τόπον εὑρεῖν ὅθεν ἐπιχειρητέον,  
δεύτερον δὲ ἐρωτηματίσαι καὶ τάξα καθ' ἕκαστα πρὸς ἑαυτόν, τὸ δὲ
λοιπὸν καὶ τρίτον εἰπεῖν ἤδη ταῦτα πρὸς ἕτερον,

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 15, line 5

Τοῦ Ψελλοῦ περὶ προτάσεων ὀφειλουσῶν ἀλλήλαις συναληθεύειν

 Ἐπὶ τῶν προτάσεων τῶν ὀφειλουσῶν ἀλλήλαις συναληθεύειν δύο

ταῦτά σε παραφυλάττειν χρή, τὴν αὐτήν τε ποσότητα καὶ τὸν αὐτὸν
ὑποκείμενον, ἐναλλάττειν δὲ δύο, τόν τε κατηγορούμενον καὶ τὴν ποι-
ότητα. λέγω δὴ τὸν αὐτὸν ὑποκείμενον, ἵνα, εἰ μὲν ἐν τῇ καταφάσει
ὡρισμένος ὑπάρχει, ὡρισμένος τεθῇ καὶ ἐν τῇ ἀποφάσει, εἰ δὲ ἐκεῖσε
ἀόριστος, καὶ ἐνταῦθα ἀόριστος. ὡσαύτως καὶ ὁ κατηγορούμενος, εἰ
μὲν ἐν τῇ καταφάσει ἁπλοῦς, ἐν ταύτῃ ἐκ μεταθέσεως, εἰ δὲ ἐν ἐκείνῃ
ἐκ μεταθέσεως, ἐν ταύτῃ ἁπλοῦς. καὶ παράδειγμα· ‘πᾶς ἄνθρωπος
ζῷόν ἐστιν, οὐδεὶς ἄνθρωπος οὐ ζῷόν ἐστιν’. ἐτηρήθη μὲν τὸ αὐτὸ πο-
σὸν καὶ ὁ αὐτὸς ὑποκείμενος· ἀμφότεραι γὰρ αἱ προτάσεις καθόλου
καὶ οἱ ὑποκείμενοι ὡρισμένοι· ἐνηλλάγη δὲ τό τε ποιὸν καὶ ὁ κατηγο-
ρούμενος· ἐκεῖ μὲν γὰρ κατάφασις καὶ ὧδε ἀπόφασις, κἀκεῖ μὲν
ἁπλοῦς ὁ κατηγορούμενος, ἐνταῦθα δὲ ἐκ μεταθέσεως.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 19, line 23

γένος τὸ τῆς ἀστραπῆς πεφόβηται πῦρ, ἀληθής, ἢ καὶ ἡ τοιαύτη φλὸξ

τῷ δράκοντι ἀντιμάχεται καὶ προαιρετικαῖς ὥσπερ δυνάμεσιν ἀνυπο-
στάτῳ φέρεται πρὸς ἐκεῖνον φορᾷ· τίνα τε τὰ θεώμενα ἐν ταῖς παρὰ
τῶν ἀστραπῶν καύσεσιν, ἃ δή ποτε μὲν τόδε τὸ ζῷον, ποτὲ δὲ ἐκεῖνο
μεμίμηνται· οἱ δὲ συριγμοὶ τίνες οἵ τε γρυλλισμοὶ καὶ οἱ ἀρασμοί, οἳ
δὴ καὶ μάλιστα περὶ τοὺς πρηστῆρας τῶν κεραυνῶν ἐξακούονται·
ἔπειτα καὶ περὶ ὑετοῦ διαληπτέον ἡμῖν, ὁπόθεν τε καὶ οὗτος ἐπὶ γῆν
καταφέρεται καὶ ποίαν ὕλην ὑποβέβληται.
 Χρὴ οὖν ὑμᾶς περὶ πάντων τοῦτο εἰδέναι κοινῶς, ὡς συμπάσης τῆς  
γεώδους οὐσίας τὸ μέν τι ἀναμέμικται τῷ ὑγρῷ, τὸ δέ τι μένει καθ'
ἑαυτό, ἄμικτον πρὸς τὴν ἐναντίαν ποιότητα τηροῦν τὴν ξηρότητα· αὖ-
θις δὲ τοῦ ὕδατος τὸ μέν τι τὴν γῆν ὑποδέδυκε καὶ ὑπὸ ταύτην ἢ
ἐφησυχάζον πέφυκεν ἢ παφλάζει στενοχωρούμενον, τὸ δὲ ἐπὶ ταύτης
ὀχεῖται ὥσπερ τὴν ταύτης σφαῖραν ἐπαναβεβηκός. τοιαύτης οὖν οὔσης
τῆς τῶν δύο στοιχείων τούτων, ὕδατός φημι καὶ γῆς, διαιρέσεως, πρὸς
ἀμφότερα ὁ ἥλιος δρᾷ· θερμαίνει γὰρ ἄμφω καὶ ἀραιοῖ τοὺς πόρους
 574

αὐτῶν καὶ εἰς ἀτμοὺς διαλύων τὸ νοτερὸν ταῖς ἐκεῖθεν ἀναθυμιάσεσι

τὸν ἀέρα καταπυκνοῖ.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 42, line 6

αἰὼν οἷον πρωτότυπον μὴ παράδειγμα, τὸ δὲ αἰώνιον δεύτερον ἐκεῖνο

καὶ ἐν μετοχῇ τούτου λεγόμενον, ὥσπερ τὸ προαιώνιον πρὸ τοῦ
αἰῶνός ἐστιν ἑστηκός.
 Ταῦτά σοι ἐκ τῶν Πλωτινείων ἀδύτων ἠρανισάμην ἐς ὅσον οἷόν τε
μετὰ τοῦ σαφοῦς ἐξαγγείλας.

Τοῦ αὐτοῦ ἀλληγορία τοῦ ‘οἱ δὲ θεοὶ πὰρ Ζηνὶ καθήμενοι ἠγορόωντο’

 Τοῦτο μάλιστα ῥητορικὸν ἐγὼ καὶ τεχνικὸν τίθεμαι, τὸ τὰς ἀπόρους

τῶν ὑποθέσεων εὐπορωτέρας εἰς λόγων ἀποτελεῖν γέννησιν· οὐ γὰρ  
θαυμάζομεν τὸν ἐκ πηγῆς δι' ἀμάρας ὕδωρ ὀχετηγοῦντα, ἀλλὰ τὸν ἐξ
ἀποτόμου πέτρας ἐκθλίψαντα νάματα. ἔστι δὲ καὶ ἄλλο εἶδος τεχνικοῦ
λόγου, μεταβολῆς ἔχον ποιότητα, ὥσπερ εἴ τις ἁλμυρὰ ὕδατα ἐργά-
σαιτο πότιμα. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἐθαυματούργει
Μωσῆς, ἡμῖν δὲ ὁ λόγος ἰσχύει πρὸς τὴν μετάστασιν, ὅσαπερ τὸ ξύλον
ἐκεῖνο πρὸς τὴν μετάθεσιν. καὶ σοφὸς οὐχ ὁ τὰ θεῖα κατὰ τὴν αὐτῶν
φύσιν ὑψηλολογούμενος, ἀλλ' ὃς καὶ τὰ ἐναντίως ἔχοντα εἰς θειοτέ-
ραν ἰδέαν μεταποιεῖ· οἶδα γὰρ ὡς οὐ τοσοῦτον τὰ Μυσῶν καὶ Φρυγῶν
διέστηκεν, ὅσονπερ ὁ Ἑλληνικὸς καὶ ψευδὴς λόγος καὶ ὁ ἡμέτερός τε
καὶ ἀληθής. εἰ δέ τις τὸ παρ' ἐκείνοις ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν εἰς τὴν τοῦ
ἡμετέρου λόγου μετασκευάζει γλυκύτητα, οὗτος ἐμοὶ σοφὸς καὶ σοφῶν
ὁ κάλλιστος.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 239

ὑπ' ἄλληλα τεταγμένων, οἷον ζῴου καὶ ἐπιστήμης, ἕτεραι καὶ αἱ δια-
φοραί. καὶ τὰ ἕτερα δὲ γένη πολλαχῶς λέγεται· ἢ τὰ πάντῃ
διεστηκότα ὡς οὐσία καὶ τὸ ποιόν, ἢ τὰ ἐκ τῆς αὐτῆς μὲν διαιρέσεως
προελθόντα, ἀντιδιῃρημένα δὲ ὄντα ἀλλήλοις, ὡς ἡ οὐσία εἰς ἔμψυχον
καὶ ἄψυχον – ἔχουσι γὰρ ταῦτα κοινὸν γένος τὴν οὐσίαν – , ἢ τὰ ὑπ'
ἄλληλα γένη ὡς τὸ ζῷον καὶ τὸ λογικόν. τῶν οὖν ἑτερογενῶν ἤγουν
τῶν ὑπὸ διαφόρους κατηγορίας ἀναγομένων καὶ μὴ ὑπ' ἄλληλα γενῶν
ἕτεραι αἱ διαφοραὶ αἵ τε συστατικαὶ καὶ αἱ διαιρετικαί, ὡς ζῷον καὶ
ἐπιστήμη· τὸ μὲν γὰρ ζῷον ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἀνάγεται, ἡ δὲ ἐπιστήμη
ὑπὸ τὴν ποιότητα. καὶ ζῴου μὲν συστατικαὶ διαφοραὶ τὸ ἔμψυχον καὶ
αἰσθητικόν, διαιρετικαὶ δὲ τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον, τὸ θνητὸν καὶ ἀθά-
νατον. τῆς δὲ ἐπιστήμης συστατικαὶ μὲν διαφοραὶ τὸ ἄπταιστον τῶν
λόγων καὶ βέβαιον, τὸ ἀεὶ καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχειν τὰ τῇ
ἐπιστήμῃ ὑποκείμενα πράγματα, διαιρετικαὶ δὲ τὸ θεωρητικὸν καὶ τὸ
πρακτικόν. ἕτεραι οὖν αἱ διαφοραὶ ἀμφοτέρων αἵ τε συστατικαὶ καὶ αἱ
διαιρετικαί. τῶν δὲ ὑπ' ἄλληλα γενῶν ποτὲ μὲν αἱ αὐταὶ διαφοραί, αἵ
 575

τε συστατικαὶ καὶ διαιρετικαί, ποτὲ δὲ αἱ μὲν συστατικαὶ αἱ αὐταί, αἱ

δὲ διαιρετικαὶ ἕτεραι, ὡς ἐπὶ τοῦ ἁπλῶς ζῴου καὶ τοῦ λογικοῦ ζῴου
καὶ ἁπλῶς ζῴου καὶ ἀλλόγου ζῴου· τοῦ μὲν γὰρ ἁπλῶς ζῴου καὶ τοῦ
λογικοῦ ζῴου αἱ αὐταί εἰσι συστατικαὶ διαφοραί· ἐφ' ἑκατέρων γὰρ

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 397

σημαίνειν’. ἀλλ' ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης οὐσίας ἀληθὲς εἶναι δοκεῖ, ἐπὶ δὲ
τῶν δευτέρων οὐδαμῶς· τὸ γὰρ τόδε τι τὸ μερικὸν δηλοῖ, ἤγουν τὸν
τινὰ ἄνθρωπον· τῷ μὲν γὰρ ἑνιαίῳ τῆς προφορᾶς δοκεῖ ὅτι τόδε τι
σημαίνει τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος, ἤγουν τὸ ζῷον καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ'
οὖν οὐ τόδε τι, ἀλλὰ τοιόνδε· οὐδὲ γάρ ἐστιν ἓν τὸ ὑποκείμενον, ἵνα
τι σημαίνῃ, ὥσπερ ὁ ‘τίς’, ἀλλὰ καθόλου καὶ συναγωγὴν τῶν κατὰ
μέρος δηλοῖ· τὸ γὰρ ζῷον κατὰ πολλῶν λέγεται καὶ ὁ ἄνθρωπος κατὰ
πλειόνων ἀτόμων κατηγορεῖται. ἀλλ' οὐδὲ ποιόν τι σημαίνει ὥσπερ τὸ
λευκόν· τὸ γὰρ λευκὸν οὐδὲν ἄλλο σημαίνει ἢ ποιόν, τὸ δὲ γένος καὶ
τὸ εἶδος περὶ τὴν οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζει· ποιὰν γάρ τινα οὐσίαν
σημαίνει ἔχουσαν τὴν οὐσίαν αὐτὴν ποιότητα.
 ’Ὑπάρχει δὲ ταῖς οὐσίαις καὶ τὸ μηδὲν ἐναντίον αὐταῖς εἶναι’· τῷ
γὰρ τινὶ ἀνθρώπῳ τί ἂν εἴη καὶ ἐναντίον, ἤγουν τῇ πρώτῃ οὐσίᾳ; οὐ-
σία γὰρ οὐσίᾳ οὐ μάχεται· εἰ γὰρ καὶ πολλοὺς ἀνθρώπους κατ' ἀλλή-
λων φερομένους καὶ ἐναντιουμένους ὁρῶμεν, ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὴν
πρὸς ἀλλήλους διένεξιν πεποίηνται, ἀλλά τι συμβεβηκὸς τούτοις παρ-
εμπεσὸν τὴν ἐναντίωσιν ἀπειργάσατο, ὥσπερ καὶ ὁ θυμὸς καὶ ὁ λόγος
οὐσίαι, τὸ δὲ θυμοῦσθαι καὶ λογίζεσθαι ἐνέργειαι. αἱ μὲν γὰρ οὐσίαι
καθ' ἑαυτὰς οὐδ' ὅλως τὸ ἐναντίον κέκτηνται, τὰ δὲ περὶ αὐτὰς ἐμπε-
σόντα τὴν διάστασιν ἀπειργάσαντο, καθὰ δὴ καὶ τὸ ὕδωρ τῷ πυρὶ ἀν-
τικείμενον καθορῶμεν, ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὴν πρὸς ἄλληλα φθορὰν

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 410

σία γὰρ οὐσίᾳ οὐ μάχεται· εἰ γὰρ καὶ πολλοὺς ἀνθρώπους κατ' ἀλλή-
λων φερομένους καὶ ἐναντιουμένους ὁρῶμεν, ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὴν
πρὸς ἀλλήλους διένεξιν πεποίηνται, ἀλλά τι συμβεβηκὸς τούτοις παρ-
εμπεσὸν τὴν ἐναντίωσιν ἀπειργάσατο, ὥσπερ καὶ ὁ θυμὸς καὶ ὁ λόγος
οὐσίαι, τὸ δὲ θυμοῦσθαι καὶ λογίζεσθαι ἐνέργειαι. αἱ μὲν γὰρ οὐσίαι
καθ' ἑαυτὰς οὐδ' ὅλως τὸ ἐναντίον κέκτηνται, τὰ δὲ περὶ αὐτὰς ἐμπε-
σόντα τὴν διάστασιν ἀπειργάσαντο, καθὰ δὴ καὶ τὸ ὕδωρ τῷ πυρὶ ἀν-
τικείμενον καθορῶμεν, ἀλλ' οὐ καθὸ οὐσίαι τὴν πρὸς ἄλληλα φθορὰν
εἰσεδέξαντο, ἀλλ' ᾗ πεποίωνται· αἱ γὰρ περὶ αὐτὰς προσοῦσαι ποιότη-
τες τὴν μάχην προσήγαγον· τῇ γὰρ θερμῇ καὶ ξηρᾷ ποιότητι προσπε-
σοῦσα ἡ ὑγρὰ καὶ ψυχρὰ τὴν ἑτέραν ποιότητα ὤλεσεν. οὐκ ἴδιον δὲ
ταύτης τὸ μηδὲν εἶναι ἐναντίον, ἀλλ' οὐδὲ τῷ διπήχει ἢ τριπήχει ἐστί
τι ἐναντίον· τὰ γὰρ ἐναντία φθαρτικὴν πρὸς ἄλληλα τὴν δύναμιν
ἐκληρώσατο καὶ τὸ ἕτερον ὑφ' ἑτέρου ὄλλυταί τε καὶ διέφθαρται,
ὥσπερ τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ἐνταῦθα δὲ αὔξησις τοῦ διπήχους τὸ  
τετράπηχυ. ἀλλ' οὐδὲ τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ ἐναντίον, διότι τὸ μέγα ἐκ
πολλῶν μικρῶν καὶ τὸ πολὺ ἐκ πολλῶν ὀλίγων συνέστηκε.
 576

 ’Δοκεῖ δὲ ἡ οὐσία μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον’· εἰ γὰρ

ἐναντία ἑαυτῇ οὐκ ἐπεδέχετο, οὐδὲ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· τὸ μὲν
γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ὁδὸς ἐπὶ τὰ ἐναντία, τὸ δ' ἐναντίον τέλος, οἷον
τῷ ἀνθρώπῳ οὐ λέγομεν ‘μᾶλλον οὗτος ἄνθρωπος καὶ ἧττον ἐκεῖνος’.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 509

 Μετὰ τὴν οὐσίαν ἔταξε τὸ ποσὸν διὰ τὸ ταύτην μόνην ὑποκεῖσθαι

τοῖς ἄλλοις πρὸς κατηγορίαν καὶ ἀφ' ἑαυτῆς τὸ εἶναι ἔχουσαν, τὰς δ'
ἄλλας μὴ ἄνευ ταύτης ὑφίστασθαι καὶ κατ' ἄλλον δὲ τρόπον. ἔταξε
δεύτερον τὸ ποσὸν ὅτι ἐν τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ ἐμνήσθη αὐτοῦ, ἡνίκα
ἔλεγεν ὅτι οὐκ ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦτο, τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον, ἀλλὰ
καὶ τοῦ ποσοῦ ἴδιον. καὶ ἐν τῇ φύσει δὲ τῶν πραγμάτων δευτέραν
ἔχει τάξιν τὸ ποσόν· ἡ γὰρ πρώτη ὕλη ἀνείδεος οὖσα ὡς ἀσώματος
καὶ ἀσχημάτιστος πρότερον ἐξογκωθεῖσα ποσοῦται καὶ γίνεται τριχῇ
διαστατή, ὅ φησιν Ἀριστοτέλης δεύτερον ὑποκείμενον, εἶθ' οὕτως δέχε-  
ται τὰς ποιότητας καὶ γίνεται σύνθετος καὶ ποιεῖ τὰ στοιχεῖα· τὸ γὰρ
τριχῇ διαστατὸν δεξάμενον τὰς ποιότητας γίνεται στοιχεῖον. καὶ ἐντεῦ-
θεν οὖν δίκαιόν ἐστι ταχθῆναι μετὰ τὴν οὐσίαν τὸ ποσόν, ὅτι ἐκείνη
πάλαι διαιρουμένη εἰς πρῶτον καὶ δεύτερον διεκέκριτο, τὸ δὲ πρῶτον
καὶ δεύτερον τοῦ ποσοῦ ἐστι. καὶ ὁ τοῦ σώματος δὲ ὁρισμὸς τῷ
ἀριθμῷ προσκέχρηται, φημὶ δὴ τῷ τριχῇ διαστατῷ. τὸ μὲν οὖν σῶμά
ἐστιν οὐσία, ὁδὲ ἀριθμὸς τοῦ ποσοῦ.
 ’Τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μέν ἐστι διωρισμένον, τὸ δὲ συνεχές’. καὶ συνεχὲς
μέν ἐστιν οὗ τὰ μόρια ἡνωμένα καὶ συμπεφυκότα ἀλλήλοις εἰσὶ καὶ
πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτουσι, διωρισμένον δὲ τὸ μὴ οὕτως ἔχον,
ἤγουν τὸ ἔχον τὰ μέρη αὐτοῦ διῃρημένα καὶ μὴ πρός τινα κοινὸν

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 510

 Μετὰ τὴν οὐσίαν ἔταξε τὸ ποσὸν διὰ τὸ ταύτην μόνην ὑποκεῖσθαι

τοῖς ἄλλοις πρὸς κατηγορίαν καὶ ἀφ' ἑαυτῆς τὸ εἶναι ἔχουσαν, τὰς δ'
ἄλλας μὴ ἄνευ ταύτης ὑφίστασθαι καὶ κατ' ἄλλον δὲ τρόπον. ἔταξε
δεύτερον τὸ ποσὸν ὅτι ἐν τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ ἐμνήσθη αὐτοῦ, ἡνίκα
ἔλεγεν ὅτι οὐκ ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦτο, τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον, ἀλλὰ
καὶ τοῦ ποσοῦ ἴδιον. καὶ ἐν τῇ φύσει δὲ τῶν πραγμάτων δευτέραν
ἔχει τάξιν τὸ ποσόν· ἡ γὰρ πρώτη ὕλη ἀνείδεος οὖσα ὡς ἀσώματος
καὶ ἀσχημάτιστος πρότερον ἐξογκωθεῖσα ποσοῦται καὶ γίνεται τριχῇ
διαστατή, ὅ φησιν Ἀριστοτέλης δεύτερον ὑποκείμενον, εἶθ' οὕτως δέχε-  
ται τὰς ποιότητας καὶ γίνεται σύνθετος καὶ ποιεῖ τὰ στοιχεῖα· τὸ γὰρ
τριχῇ διαστατὸν δεξάμενον τὰς ποιότητας γίνεται στοιχεῖον. καὶ ἐντεῦ-
θεν οὖν δίκαιόν ἐστι ταχθῆναι μετὰ τὴν οὐσίαν τὸ ποσόν, ὅτι ἐκείνη
πάλαι διαιρουμένη εἰς πρῶτον καὶ δεύτερον διεκέκριτο, τὸ δὲ πρῶτον
καὶ δεύτερον τοῦ ποσοῦ ἐστι. καὶ ὁ τοῦ σώματος δὲ ὁρισμὸς τῷ
ἀριθμῷ προσκέχρηται, φημὶ δὴ τῷ τριχῇ διαστατῷ. τὸ μὲν οὖν σῶμά
ἐστιν οὐσία, ὁδὲ ἀριθμὸς τοῦ ποσοῦ.
 ’Τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μέν ἐστι διωρισμένον, τὸ δὲ συνεχές’. καὶ συνεχὲς
μέν ἐστιν οὗ τὰ μόρια ἡνωμένα καὶ συμπεφυκότα ἀλλήλοις εἰσὶ καὶ
 577

πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτουσι, διωρισμένον δὲ τὸ μὴ οὕτως ἔχον,

ἤγουν τὸ ἔχον τὰ μέρη αὐτοῦ διῃρημένα καὶ μὴ πρός τινα κοινὸν
ὅρον συνάπτοντα· οἷον τὸ δίπηχυ ξύλον καὶ ἡνωμένα τὰ μέρη αὐτοῦ

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 51, line 581

μηδέ τινα μονάδα τὰ διῃρημένα μέρη συνάπτουσαν· οἷον ὁ πέντε καὶ  

πέντε ἀποτελοῦσι τὸν δέκα καὶ ἕκαστον ἰδίως λέγεταί τε καὶ περιγρά-
φεται· ἢ ὁ ἑπτὰ διαιρούμενος εἰς τέσσαρα καὶ τρία οὐκ ἔστι τις ὅρος
συνάγων τὰ ἑπτά, μὴ διῃρημένα ταῦτα λέγεται ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ
συνεχοῦς. ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ λόγος ἐν διαφόροις συλλαβαῖς ἐγχαράττε-
ται καὶ ἑκάστη συλλαβὴ ἰδίαν περιγραφὴν κέκτηται καὶ ἢ βραχεῖα ἢ
μακρά ἐστι καὶ οὐδείς ἐστιν ὅρος συνημμένως παρασκευάζων τοῦτον
ἐκφράζεσθαι. ἀλλὰ καὶ διττός ἐστιν ὁ λόγος, ὁ μὲν προφορικός, ὁ δὲ
ἐνδιάθετος, ἤγουν ὁ ἐν τῇ ψυχῇ θεωρούμενος. περὶ δὲ τοῦ προφορικοῦ
ὁ λόγος τῷ Ἀριστοτέλει, περὶ δὲ τοῦ ἐνδιαθέτου οὐδεὶς σκοπὸς διὰ τὸ
μηδὲ ποσὸν εἶναι τὸν τοιοῦτον, ἀλλ' εἰ ἄρα ποιότητα ψυχῆς· διάθεσις
γάρ τις ἢ ἕξις τὴν σύστασιν ἔχουσα.
 Δέον δὲ γινώσκειν ὅτι ὁ μὲν Ἀριστοτέλης ἐπὶ πάσης γραμμῆς τὸ
ἐπίπεδον φάσκει· κυρίως γὰρ ἐπίπεδος γραμμὴ λέγεται ἡ κατὰ μῆκος
καὶ πλάτος ἴση. οἱ μὲν γὰρ παλαιοὶ πᾶσαν ἁπλῶς ἐπιφάνειαν ἐπίπεδον
καλοῦσιν – ἀδιάφορον γὰρ αὐτοῖς ἐπίπεδον ἢ ἐπιφάνειαν λέγειν – , οἱ
δὲ νεώτεροι οὐ πᾶσαν ἐπιφάνειαν ἐπίπεδον καλοῦσιν, ἀλλὰ τὴν ἀποτε-
ταμένην μόνον, γένος λέγοντες τὴν ἐπιφάνειαν καὶ ταύτην διαιροῦν-
τες εἴς τε τὴν ἐπίπεδον, κυλινδρικὴν καὶ σφαιρικὴν καὶ εἴ τις ἄλλη
εἴη. ἐπεὶ οὖν ἀπεδείχθη τὸ σῶμα συνειλημμένα καὶ συνεχῆ ἔχειν τὰ
μόρια αὐτοῦ καὶ πᾶν δὲ σῶμα ἐν τόπῳ περιέχεται,

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 52, line 136

κοινὸν ὅρον· σχεδὸν γὰρ ταὐτόν ἐστιν ὅ τε τόπος καὶ ἡ ἐπιφάνεια.

ἔχει δὲ ἴδια τὸ ποσὸν τέσσαρα, πρῶτον μὲν τὸ μετρεῖσθαι, δεύτερον
τὸ μηδὲν ἔχειν ἐναντίον, τρίτον τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ
ἧττον – οὔτε γὰρ τὰ τρία τῶν πέντε μᾶλλον τρία λέγεται οὔτε ὁ χρό-
νος τοῦ χρόνου μᾶλλον καὶ ἧττον – , τέταρτον τὸ ἴσον καὶ τὸ ἄνισον·
τοῦτο δὲ τὸ ἴδιον παντὶ καὶ μόνῳ τῷ ποσῷ ἁρμόττει. καὶ περὶ μὲν τοῦ
ποσοῦ τοσαῦτα εἰρήσθω.

Περὶ ποιότητος

 Ποιότης ἐστὶ κατηγορία καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται. ἔχει δὲ

εἴδη προφερόμενα τέσσαρα, πρῶτον μὲν ἕξιν καὶ διάθεσιν, δεύτερον
δὲ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν, τρίτον παθητικὴν ποιότητα καὶ πάθος, τέ-
ταρτον σχῆμα καὶ μορφήν. καὶ ἔστιν ἕξις μὲν ποιότης δυσαπόβλητος ἢ
κακωτικὴ ἢ τελειωτικὴ τοῦ ἐν ᾧ ὑπάρχει, διάθεσις δέ ἐστι ποιότης  
εὐαπόβλητος, τουτέστιν εἰς καιρὸν γινομένη καὶ ἀπογινομένη, διαφέρει
δὲ δηλονότι τῆς ἕξεως ὅτι ἡ μὲν ἕξις πολυχρονιωτέρα τέ ἐστι καὶ μο-
 578

νιμωτέρα· ἕξιν γὰρ ἔχειν λέγομεν τὸν κατέχοντα ἐν πλείονι χρόνῳ,

ἤγουν τὸν δεξάμενον τὴν γραμματικήν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ δικαιοσύνης
καὶ τῶν ἄλλων. διάθεσιν δὲ λέγομεν ἔχειν τὸν δεξάμενον μέν τι, ταχὺ
δὲ τοῦτο ἀποβαλλόμενον, οἷον ὡς τὸν διὰ θυμὸν ἐρυθριάσαντα ἢ διὰ
φόβον ὠχριάσαντα. δῆλον δὲ ὅτι ὁ ἔχων τὴν ἕξιν πρότερον τὴν διάθε-
σιν ἔσχε. καὶ οὕτως μὲν περὶ τοῦ πρώτου εἴδους τῆς ποιότητος. δεύτε

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 52, line 155

φόβον ὠχριάσαντα. δῆλον δὲ ὅτι ὁ ἔχων τὴν ἕξιν πρότερον τὴν διάθε-
σιν ἔσχε. καὶ οὕτως μὲν περὶ τοῦ πρώτου εἴδους τῆς ποιότητος. δεύτε-
ρον δὲ αὐτῆς εἶδος ἐλέχθη δύναμις καὶ ἀδυναμία. ταῦτα δὲ οὔκ εἰσι
κατ' ἐνέργειαν, ἀλλὰ κατ' ἐπιτηδειότητα μόνον προάγονται. ἔστι μὲν
οὖν δύναμις ἐπιτηδειότητος προκοπή, ἀδυναμία δὲ δυσκολία ἢ ἐκκοπὴ
ἐπιτηδειότητος, οἷον τὸν εὐφυᾶ παῖδα δύναμιν ἔχειν φαμὲν τοῦ γενέ-
σθαι γραμματικόν, τὸν δὲ ἀφυᾶ ἀδυναμίαν, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ
ἐπὶ τῶν ὁμοίων. καὶ ταῦτα μὲν περὶ δυνάμεως καὶ ἀδυναμίας. τρίτον
δὲ εἶδος ποιότητος παθητικὴ ποιότης καὶ πάθος. καὶ παθητικὴ μὲν
ποιότης ἐστὶν ἡ πάθει χρονίῳ τινὶ συνεζευγμένη, οἷον ὠχρότης ἢ νό-
σος, πάθος δὲ ἡ εἰς τὴν παθητικὴν ποιότητα ὁδὸς ἡ ὀλιγοχρόνιος.
τριχῶς δὲ λέγεται ἡ παθητικὴ ποιότης· ἢ γὰρ ἀπὸ πάθους ἐγένετο
καὶ πάθος ἐμποιεῖ, ὡς ἡ περὶ τὸν ἄνθρωπον γενομένη παρὰ φύσιν τοῦ
πυρετοῦ θερμασία· ἢ ἀπὸ πάθους μὲν οὐκ ἐγένετο, πάθος δὲ ἐμποιεῖ,
ὡς ἡ τοῦ πυρὸς θερμότης· ἢ ἀπὸ πάθους μὲν ἐγένετο, πάθος δὲ οὐ
ποιεῖ, ὡς αἱ περὶ ψυχὴν ὑφιστάμεναι ποιότητες, οἷον ἥ τε μανικὴ ἔκ-
στασις καὶ ἡ ὀργή· αὗται γὰρ ἀπὸ πάθους μὲν ἐγένοντο, πάθος δὲ οὐ
ποιοῦσιν εἰς τὸν ὁρῶντα ἢ ἁπτόμενον. διαφέρει δὲ ἡ παθητικὴ ποι-
ότης τοῦ πάθους καθ' ὃν τρόπον ἡ ἕξις τῆς διαθέσεως, κατὰ τὸ πο-
λυχρονιώτερον δηλονότι καὶ μονιμώτερον. τέταρτον εἶδος τῆς ποιότη-
τος σχῆμα καὶ ἡ περὶ ἕκαστον ὑπάρχουσα μορφή.

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia

Opusculum 52, line 184

ταῖς ποιότησιν ὀνόματα ἐξ ὧν οὕτως ἐποιώθησαν. ἔχει δὲ ἡ ποιότης

ἴδια τρία· πρῶτον μὲν τὸ ἔχειν ἐναντίον· ἡ γὰρ δικαιοσύνη τῇ ἀδικίᾳ
ἐστὶν ἐναντία· δεύτερον δὲ τὸ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον·
τοῦτο δὲ τὸ ἴδιον οὐ ταῖς ποιότησιν, ἀλλὰ τοῖς πεποιωμένοις ἐνυπάρ-
χει· δικαιοσύνη μὲν γὰρ δικαιοσύνης οὐ λέγεται μᾶλλον καὶ ἧττον
οὐδὲ γραμματικὴ γραμματικῆς, δίκαιος μέντοι δικαίου καὶ γραμματι-
κὸς γραμματικοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται. τρίτον ἴδιον ποιότητος τὸ
ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεσθαι· τοῦτο δὲ κυρίως ἴδιον· κατ' ἄλλο γάρ
τι τῶν εἰρημένων οὐδὲν ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον λέγεται ἀλλ' ἢ κατὰ τὴν
ποιότητα. καὶ ταῦτα μὲν καὶ περὶ τῆς ποιότητος.
 579

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 52, line 436
τούτου τὸ ‘οὐ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιός ἐστιν’. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν
ἄλλων ἁπάντων οὕτω τακτέον. διό ἐστι καὶ ἡ ἀκολούθησις ἡ ἐξ ἴσου
τῶν ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου προτάσεων αὕτη· τὸ γὰρ ἀκο-
λουθοῦν τινι ἢ ἐξ ἴσου ἀκολουθεῖ, οἷον τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν, ἢ
ἐπὶ πλέον, οἷον τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῷον. τῶν τοίνυν ἐκ τρίτου προσκατ-
ηγορουμένου προτάσεων ἡ ἐξ ἴσου ἀκολούθησις τοῦ εὑρίσκεσθαι ἡ
μέθοδός ἐστιν αὕτη. ἐν τῇ προκειμένῃ προτάσει τέσσαρα θεωροῦνται,
δηλονότι {εἰς τῶν} ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου προτάσεων, ὑποκεί-
μενον, κατηγορούμενον, ποσότης καὶ ποιότης. δεῖ οὖν τὰ δύο φυλάτ-  
τειν ἀναλλοίωτα, τὸ ὑποκείμενον καὶ τὴν ποσότητα, τὰ δὲ δύο ἐναλ-
λάττειν, τὴν ποιότητα καὶ τὸ κατηγορούμενον. καὶ οὕτως εὑρεθήσεται
τῶν ἰσοδυναμουσῶν προτάσεων ἡ ἀκολούθησις, οἷόν ἐστι τὸ ‘πᾶς ἄν-
θρωπος οὐ δίκαιός ἐστιν’ ἰσοδυναμεῖ τῇ λεγούσῃ προτάσει ‘οὐδεὶς ἄν-
θρωπος δίκαιός ἐστι’, καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἰσοδυναμουσῶν προτάσεων
κατὰ τὴν ἐξ ἴσου ἀκολούθησιν οὕτω θεωρητέον.
 Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ μετατιθέμενα τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα ἐν
ταῖς προτάσεσι κατὰ τὴν προφορὰν καὶ μόνον, μὴ μέντοι καὶ κατὰ
τὴν ποιὰν σχέσιν τῆς κατηγορίας ταὐτὸν σημαίνουσιν, οἷον ‘ἔστι λευ-
κὸς ἄνθρωπος, ἔστιν ἄνθρωπος λευκός’. ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν ἐξ ὑποκει-
μένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεων οὐ μία γίνεται πρότασις, ἐὰν
μὴ ἓν καθ' ἑνὸς κατηγορήσῃ τις, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν ἐκ τρίτου προς

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 54, line 8

Τοῦ αὐτοῦ περὶ τῆς καταλλαγῆς Ἡφαίστου

 Ὁ Ἥφαιστος ὁ καταλλάσσων τῷ Διὶ τὴν Ἥραν τοιαύτην τινά, ὡς

ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, ὑποβάλλει ἔννοιαν. Ἥρα μὲν γὰρ ὁ ἀήρ, θερμὸς
ὤν, φασί, καὶ ὑγρός, εἰ καὶ ἄλλως αὐτοῦ τὸ θερμὸν ἀντιλέγεται· αἰ-
θὴρ δὲ ὁ Ζεύς, δραστικὸν τοῦτο στοιχεῖον ποιότητι συγκεκραμμένον
τῇ τε ξηρᾷ καὶ θερμῇ. τὰ τοίνυν στοιχεῖα ταῦτα πῇ μὲν φιλίαν ἀλλή-
λοις ἔχει, καθ' ὃ ἄμφω θερμὰ εἶναι δοκεῖ, πῇ δὲ εἰς ἔχθραν διχάζον-  
ται κατὰ τὴν τοῦ ὑγροῦ καὶ ξηροῦ ποιότητά τε καὶ ἐναντιότητα. ὁ
τοίνυν μῦθος ἑνώσας αὐτὰ κατά τινα εἰκασίαν φαντασιώδη γάμου καὶ
τὸν μὲν ἀέρα ἐκθηλύνας τῷ ὀνόματι καὶ εἰς Ἥραν μεταθέμενος, τῷ
δὲ Διὶ ὡς δραστηριωτέρῳ φυλάξας τὸ ἀνδρῶδες τοῦ ἄρρενος ὄνομα,
ὅμως καὶ μετὰ τὴν φιλίωσιν καὶ γαμικὴν ταύτην συζυγίαν φυλάττει ἐν
αὐτοῖς ἐκεῖνα τὰ πρὶν ἰδιώματα, οὐ μόνον τὴν ἐν τῇ θερμότητι εὔ-
νοιαν καὶ οἷον συνάφειαν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἔριν καὶ διάστασιν τὴν κατὰ
τὸ ξηρὸν καὶ ὑγρόν· καὶ διὰ τοῦτο ποιεῖ μὲν αὐτοὺς ἔστιν ὅτε ἀνθ-
ισταμένους ἐριστικῶς, αὖθις δὲ καταλλάσσεσθαι λέγει αὐτούς.
 Εἴ ποτε τοίνυν μεσίτην τινὰ τῇ αὐτῶν καταλλαγῇ θελήσει πλάσα-
σθαι, ποιεῖ μὲν καὶ ἄλλα τινά, ὅσα δοκεῖ αὐτῷ, παράγει δέ που καὶ
Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula logica, physica, allegorica, alia Opusculum 55, line 1140

ανισταμένων πρὸς ἀπόκρισιν· τὸ γὰρ σύμμετρον φίλον τῇ φύσει, τὸ δὲ

 580

ἄμετρον ἀλλότριον. γίνεται δὲ πρῶτον περίψυξις ἐξ ἧς φρίκη καὶ μετὰ

ταῦτα ῥῖγος.
 Ἄρτον καὶ οἶνον ἐν πυρετῷ διδόντες πῶς οὐκ ἀνάπτομεν αὐτόν; ὅτι
βραχὺν διδόαμεν, ὃς καὶ τῇ θέρμᾳ εὐκόλως ἀναδίδοται καὶ τρέφει τὰ
μόρια καὶ διεγείρει πρὸς πέψιν τοῦ νοσοποιοῦ χυμοῦ. ἰστέον δὲ ὡς
ταῦτα τὰ δύο πρὸς θρέψιν καὶ ῥῶσιν ἰσοδύναμά εἰσι. καὶ Ὅμηρος·
’σίτου καὶ οἴνοιο· τὸ γὰρ μένος ἐστὶ καὶ ἀλκή’. προτάττεται ὁ σῖτος ὡς
μόνος καὶ δι' ἑαυτοῦ τρέφων. ταῦτα καὶ ὀσφραινόμενα δύνανται ῥων-
νύειν, ὁμοίως καὶ τὸ μῆλον τῇ ὀσφρήσει ῥώννυσιν, ἐσθιόμενον δὲ ὡς
ἄρτος καὶ οὐ διὰ ποιότητα. ὄξος ἀνακτᾶται λειποθυμίαν τῷ τέμνειν
τὸν ἐν τῷ στομάχῳ χυμόν. καὶ ἕλικες ἀμπέλων καὶ ῥόδα καὶ τὰ ὅμοια
ἐπὶ τῶν πυρετῶν δύνανται καὶ ἐμψύχειν καὶ τονοῦν.
 Τὸ ἔλαιον οὐδενὶ τῶν ὑγρῶν μίγνυται διὰ τὸ παχυμερὲς καὶ γλί-
σχρον καὶ ἄτμητον καὶ τὸ μὴ διδόναι χώραν ἑτέρῳ ὑγρῷ καταβληθῆ-
ναι εἰς αὐτό. τὰ ὁμιλοῦντα ἑαυτοῖς ὁμιλεῖ κατὰ κρᾶσιν ὡς τὰ στοιχεῖα,
κατὰ παράθεσιν ὡς ὑδρέλαιον, κατὰ μῖξιν ὡς αἱ κριθαὶ πυροῖς,
κατὰ κόλλησιν ὡς λίθος λίθῳ, κατὰ πρόσφυσιν ὡς αἷμα σαρκὶ ἢ
μυελῷ, κατὰ γόμφωσιν ὡς τὰ ξύλα διὰ τῶν γόμφων, κατὰ ἀντοχὴν
καὶ περιπλοκὴν ὡς κρίκη, κατ' ἐπιτηδειότητα ὡς ψυχὴ σώματι διὰ μέ-
σου τινός, ὅπερ ἀμφοτέρων ἀναδεχόμενον τὴν φύσιν μίγνυσι τὸ σῶμα

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula psychologica, theologica, daemonologica

Page 26, line 2

τοίνυν ὁ τρόπος τῆς ἑνώσεως· τὸ γὰρ ἀναλαβεῖν σῶμα εὐδοκίας, τὸ δὲ

μὴ σύγχυσιν γενέσθαι φύσεως θείας.
 Τὰ ἔναιμα ἐκ τῶν τεττάρων χυμῶν, τὰ δ' ἄναιμα ἐκ τῶν ἄλλων
χυμῶν καὶ ἐκ τοῦ ἀναλογοῦντος αἵματι. Ἀριστοτέλης τὰ ζῷα προσεχῶς
ἐξ αἵματός φησι γίνεσθαι καὶ τρέφεσθαι καὶ αὔξεσθαι καὶ τὸ σπέρμα ἐξ
αἵματος. ὁ δ' Ἱπποκράτης λέγει ἐκ τῶν τεττάρων, ἵν' ἐκ τῶν γεωδεστέ-
ρων τὰ στερεώτερα γίνωνται, ἐκ δὲ τῶν μαλακωτέρων τὰ μαλακά. ποτὲ
καὶ οἱ τέτταρες εὑρίσκονται ἐν τῷ αἵματι ἐν ταῖς φλεβοτομίαις, ὅθεν καὶ
δοκοῦσιν ἐν τούτῳ συμφωνεῖν.  
 Αἱ τέτταρες ποιότητες ἐν τοῖς στοιχείοις εἰσὶ καὶ οὐ καθ' αὑτάς. τὸ
στοιχεῖον ἁπλοῦν σῶμά ἐστιν κατ' ἐνέργειαν ἔχον ἄκρας τὰς ποιότητας.
ἕκαστον τῶν στοιχείων ἀποβαλὸν μίαν τῶν ποιοτήτων ἕτερόν τι γίνεται
κατὰ σύγκρισιν καὶ διάκρισιν. δύο γένη ἀέρος κατὰ τὸν Ἀριστοτέλην,
τὸ ἀτμῶδες τὸ ἐκ τῆς ἀναθυμιάσεως τοῦ ὕδατος καὶ τὸ καπνῶδες τὸ
ἐξ ἀποσβέσεως πυρός. τοῦτο θερμόν· ἐκεῖνο τὰ πρῶτα μέν ἐστι θερμόν,
ὕστερον δὲ ψύχεται. ἐκ δὲ τῶν τεττάρων στοιχείων τὰ πάντα καὶ εἰς ταῦτα
ἀναλύεται. Πλάτων φησὶ τὰ τρία στοιχεῖα μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα, οὐ
μὴν δὲ καὶ τὴν γῆν. πυραμὶς γὰρ καὶ ὀκτάεδρον καὶ εἰκοσάεδρον ἐκ σκαλη-
νῶν συγκείμενα δύνανται διαλύεσθαι καὶ αὖθις συνίστασθαι, κύβος δὲ
διαλυθεὶς εἰς ἄλλο τι τῶν τριῶν σχημάτων οὐ μεταβάλλει· ἐξ ἰσοπλεύρων
γὰρ τριγώνων συνίσταται. τῷ πυρὶ ὀξύτης, μανότης, κίνησις· τῇ γῇ

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula psychologica, theologica, daemonologica

Page 58, line 24
 581

καὶ ἐγγυτέρω μὲν τοῦ λευκοῦ τὸ ξανθόν, τοῦ δὲ μέλανος τὸ κυανοῦν, τὰ

δὲ μεταξύ, φαιόν, ἐρυθρόν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν χυμῶν ἁπλᾶ γλυκὺ καὶ πι-
κρόν, τὰ δ' ἄλλα μικτά, ἐγγύτερον τοῦ γλυκαίνειν τὸ λιπαρόν, τὸ ἁλμυρὸν
τοῦ πικροῦ, τὰ δ' ἄλλα μεταξύ. ἰστέον δὲ ὡς οὐ τὰ μεταξὺ καὶ μικτά,
ἀλλὰ ἀνάπαλιν. μεταξὺ δὲ λέγεται ὡς μηδετέρου τῶν ἄκρων μετέχοντα.
οἱ ἅλες ἐκ πικροῦ καὶ γλυκέος, τὸ δριμὺ αὐστηρὸν καὶ ὀξύ. Ἀριστοτέλης
ὀκτὼ εἴδη χυμῶν λέγει, γλυκὺ πικρὸν τὰ ἄκρα, ἐγγὺς τοῦ γλυκέος τὸ
λιπαρὸν καὶ τοῦ πικροῦ τὸ ἁλμυρόν, ἐν μέσῳ στρυφνόν, αὐστηρόν, δριμύ,
ὀξύ. ὁ Γαληνὸς ἄκρους λέγει δριμὺν καὶ ὀξύν, ὡς πρὸς τὰς ἁπτὰς ἰδὼν
ποιότητας· ἄκρον γὰρ κατὰ θερμότητα τὸ δριμύ, κατὰ ψῦξιν τὸ ὀξύ. ὁ δ' ὡς
φιλόσοφος πρὸς τὰ γευστὰ ἑώρακε. Πλάτων ἑπτὰ λέγει χυμούς, ὅτι τό
γέ τι μετὰ ἡδύτητος γλυκὺ αὐτὸ [ποιεῖ, εἰ] δὲ χωρὶς τούτου, λιπαρόν, καὶ
ἄκρα λέγει ὀξύ, δριμύ, πάρακρα πρὸς τὸ ὀξὺ τὸ στρυφνόν, πρὸς τὸ δριμὺ
τὸ πικρόν, παράμ[εσα] πρὸς τὸ πικρὸν τὸ ἁλμυρόν, πρὸς τὸ στρυφνὸν τὸ
αὐστηρόν, μέσον τὸ γλυκύ. ἀνατίθησιν οὖν τὸ ὀξὺ τῷ Ἑρμῇ, τὸ δριμὺ
τῷ Ἄρει, πικρὸν Σελήνῃ, γλυκὺ Ἡλίῳ, ἁλμυρὸν Ἀφροδίτῃ, αὐστηρὸν Διί,
στρυφνὸν Κρόνῳ.
 

Μιχαήλ Ψελλός. Opuscula psychologica, theologica, daemonologica

Page 86, line 15

λόγου περιρρυήσεται. ὁμώνυμον, ὦ λῷστε, τὸ τῆς ἀρετῆς ὄνομα· τὸ μὲν

ἐνεργούμενον, τὸ δ' οἷον ὑποκείμενον. οἷόν τι λέγω· φύσει ψυχρὰ ἡ χιὼν
καὶ θερμὸν τὸ πῦρ, ἑκάτερόν τε αὐτῶν τὸ μὲν ψύχει, τὸ δὲ θερμαίνει,
ἐνεργοῦν ἕκαστον τὴν οἰκείαν δύναμιν. σὺ οὖν ὁ λέγων φύσει ψυχρὰν τὴν
χιόνα, ποτέρῳ τὸ φύσει ψυχρὸν διορίζῃ, τῷ συμπεφυκέναι τῷ ταύτης
σώματι ἢ τῷ ψύχειν τὸ προσπελάζον; εὔδηλον ὅτι τῷ συμπεφυκέναι·
οὐδὲ γὰρ ἐκ τῶν ἐνεργειῶν τὰς φύσεις διοριζόμεθα. ἦ γὰρ ἄν ποτε καί
τισι τὸ μὲν πῦρ θερμόν, ψυχρὰ δὲ ἡ χιὼν τῷ θερμαίνειν ἢ ψύχειν τοῖς
πάσχειν δυναμένοις τὴν θερμότητα καὶ ψυχρότητα, καὶ ἔσται σοι τὸ
πῦρ τῷ μὲν σιδήρῳ θερμόν, τῇ δὲ σαλαμάνδρᾳ ψυχρόν, κατὰ ταὐτὸν ἐν
ταὐτῷ τὰς ἐναντίας δεδεγμένον ποιότητας. ἀλλ' οὐχ οὕτως ἔχει· τῷ γὰρ
ἐνυπάρχειν, οὐ τῷ ἐνεργεῖν, τὸ τοιῶσδε εἶναι ἢ τοιῶσδε διοριζόμεθα.
εἰ οὖν τοῦθ' οὕτω διωμολόγηται, μηδὲ τἀγαθὸν τἀνθρώπῳ διορίζου ἀπὸ
τῆς πράξεως, ἀλλὰ τῷ συμπεφυκέναι τούτῳ τὴν τοῦ καλοῦ ἀρχὴν ἀδιά-
πτωτον. εἰπὲ οὖν μοι· πράξας τις τὴν ἀρετήν, εἶτ' αὖθις ἀποβαλὼν καὶ
τὸ σπέρμα τοῦ ἀγαθοῦ ἀποβέβληκε; καὶ εἰ τοῦθ' οὕτως ἔχει, ἀνῄρηταί
σοι ἐν βραχεῖ τῆς πίστεως ἡμῶν τὸ κεφάλαιον καὶ τῆς ἀνθρωπίνης τὸ
ἴδιον φύσεως, καὶ μάτην αἱ φιλάνθρωποι τοῦ ἀγαθοῦ ἀγκάλαι ἥπλωνται
τὸν ἀπολωλότα ὑποδεχόμεναι ἄσωτον· ᾧ γὰρ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἀπώλετο κί-
νησις, τούτῳ αἱ πατρικαὶ χεῖρες εἰς ὑποδοχὴν παρελκόντως ἐκτέτανται.
εἰ δ' οὐκ ἀποβέβληκεν, ἐν τούτῳ δὲ καὶ οὐκ ἐν ταῖς πράξεσι τὸ

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 29, line 85

συμβέβληται πρὸς τὴν κακίαν κινοῦν· οἷς δὲ ἀφ' ἑαυτῶν μόνων ἡ πρὸς
κακίαν ἐστὶ κίνησις, [τούτοις] πρὸς τὸ ἀγαθὸν οὐ καταλέλειπται ἐπάνοδος·
 582

οὐ γὰρ ὥσπερ εἰς ὁδὸν βαδίζουσι τὴν κακίαν, ἵν' αὖθις ἐπανακάμψωσιν,
ἀλλ' εὐθὺς πρὸς τὸ τέλος ἐγένοντο, οὗ δὴ γενομένοις ἀπέσβη μὲν ἡ τῆς
προαιρέσεως δύναμις, συναπέληξε δὲ καὶ ἡ βούλησις. ψυχὴ μὲν γὰρ
σώματι χρωμένη οὐκ ἄν ποτε πρὸς αὐτὸ δὴ τὸ ἔσχατον τῆς κακίας
ἀφίκηται, καὶ ἡ τοῦ καλοῦ ἐναποκειμένη ταύτῃ οὐκ ἀφῃρέθη σπορά,
δι' οὗ δή γε, εἴ γε βουληθείη, ἐπαναλύει πάλιν ἀπὸ τῆς πρὸς κακίαν ὁδοῦ
καὶ πρὸς τὸ πρῶτον εἶδος ἐπάνεισι τῆς ζωῆς. ἀσώματος δὲ οὐσία, εἴ γέ
τι παρολισθήσει τοῦ ἀγαθοῦ, εὐθὺς πρὸς τὴν ἐναντίαν μετεβλήθη
ποιότητα, ἀφ' οὗ δὴ οὐκ ἄν ποτε πρὸς τὴν πρώτην καὶ γενέθλιον ἐπανα-
κάμψει ζωήν· οὐ γὰρ παρὰ μέρος αὐτῇ τὸ [ἀγα]θόν, ἵνα καὶ παρὰ μέρος τὸ
κακὸν γένηται, ἀλλ' ὥσπερ ὅλη ἐν τῷ ἀγαθῷ ἐστιν, οὕτως ὅλη ἐν τῷ
κακῷ γί[νεται]. καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἔχει· ἂν μὲν
γάρ τις ὀφθαλμίᾳ προσπαλαίσῃ δεινῇ, ἧττον μὲν [ὑ]πὸ τῶν τοῦ ἡλίου
αὐγῶν καταλάμπεται, χρόνῳ δὲ πάλιν ἀποκαθίσταται, εἰ δέ τις αὐτὴν τὴν
ὁρατικὴν ἀφαιρεθείη τῶν ὀμμάτων δύναμιν, ἢ χυμῶν τοῖς πόροις ἐπιβλη-
θέντων ἢ δημίων τούτους ἐκχεάντων, οὐκ ἄν ποτε ἀποκατασταίη ὁ
τούτους ἀφαιρεθείς· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν συνθέτων καὶ τῶν ἁπλῶν ἔχει
φύσεων. τοῖς μὲν γὰρ ἡ κακία ὀφθαλμίᾳ παρείκασται, ἥτις οὐ παντελής
ἐστιν ὄψεως στέρησις, τοῖς δὲ ὀμμάτων ἀποβολή·

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 52, line 107

οὐκ οἶσθα ὡς καὶ αὐτὸς ὁ Ἀριστοτέλης ἐπὶ τῷ τοιούτῳ ὁρισμῷ ὥσπερ

ἐπερυθριάσας, ἕτερον τέθεικε θετικόν, καὶ τοῦτον μᾶλλον ἐπικρίνας
ἐξύμνησεν;
 Ἀλλ' ἔγωγε, φησὶν ὁ πατήρ, οὑτωσὶ λέγων μονονουχὶ οὐ λίαν σοι
διαφέρομαι, ἀλλ' ‘ἐπεὶ ἀσώματόν ἐστι τὸ θεῖον, μικρόν τι προσεξετάσωμεν.
πότερόν ἐστί που ἢ οὐδαμοῦ;’ ἀλλ' ‘εἰ μὲν οὐδαμοῦ, πῶς ἂν εἴη;’ σκόπει
γὰρ τὰς σὰς τέχνας καὶ τὴν ἄφυκτόν σοι σὺν ἀντιθέσει ἀντιστροφήν· εἰ
τὸ μὴ ὂν οὐδαμοῦ, τὸ μηδαμοῦ οὐδὲ ὄν. οὕτω γὰρ ὀφείλομεν λέγειν, τὸν
μὲν ἐν τῇ πρώτῃ προτάσει προκείμενον ὅρον ἐν τῇ δευτέρᾳ προτάσει
ποιοῦντες ἑπόμενον καὶ τὸν ἐν ἐκείνῃ ἑπόμενον ἐνταῦθα ἡγούμενον,
ἐναλλάττοντες καὶ τὰς ποιότητας, καὶ ὃ μὲν ἐκεῖσε καταφατικῶς εἴρηται,
ἐνταῦθα ἀποφατικῶς λέγει, ὃ δὲ ἀποφατικῶς ἐκεῖ, ἐνταῦθα καταφατικῶς.
ἀλλ' εὐλαβούμενος τοῦτο, ἐρεῖς ὅτι οὐχὶ οὐδαμοῦ ὁ θεός, ἀλλὰ ποῦ. καὶ
σὺ μὲν οἴει ἐκπεφευγέναι, μᾶλλον δὲ γέγονας ἐν τῷ λαβυρίνθῳ. προσερήσο-
μαι γάρ σε· ἐπεὶ τὸ ποῦ τόπου δηλωτικόν, τόποι δὲ δύο, τό τε πᾶν καὶ τὸ
ὑπὲρ τὸ πᾶν, ἐν τίνι τούτων ἔσται θεός, ἐν τῷ παντὶ ἢ ἐν τῷ ὑπὲρ τὸ
πᾶν; εἰ μὲν οὖν ἐρεῖς, ἐν τῷ παντί, αὖθις ἄν σου ἡδέως πυθοίμην (παρὰ
σοῦ γὰρ ἔχω ταῦτα πολυπραγμονεῖν), ἆρα ἐν ὅλῳ τῷ παντὶ ἔσται ἢ ἐν
μέρει τοῦ παντός; εἰ μὲν οὖν ἐν μέρει, ὑπὸ βραχυτάτου ὁ ἀπερίληπτος
περιγέγραπται, οὗ τί ἂν γένοιτο ἀθλιώτερον; ‘εἰ δὲ πανταχοῦ, ὑπὸ
πλείονος ἡ περιγραφὴ καὶ ἄλλου πολλοῦ’,

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 55, line 34

δονται αἱ προτάσεις ἢ ἀληθεύουσι, παρ' αἷς καὶ κενολογεῖται τὸ τῆς

ἀντιφάσεως ὄνομα· ἀντίφασις γάρ ἐστι κατὰ τὸν φιλόσοφον μάχη
 583

ψεύδους καὶ ἀληθείας. διὰ τοῦτο τὸ αἰνίγματι ἐοικὸς τουτὶ πρόβλημα τῷ

πατρὶ προσεπλάσθη ἑκατέρωθεν συμψευδόμενον· ‘σεαυτῷ’ γάρ φησι
’γεννωμένῳ παρῆς; πάρει δὲ νῦν; ἢ οὐδέτερον;’ τὸ γὰρ σόν, φησίν,
ἐρώτημα μονονουχὶ λέγων τῇ σῇ προσάπτω γενέσει. ἅμα γὰρ ὁπότε τῶν
μητρικῶν ἀπελύου ὠδίνων παρῆς σαυτῷ ἐκεῖθεν ἐξολισθαίνοντι; πάρει
δὲ καὶ νῦν ἡβῶντι ἢ γενειάσκοντι; ἢ οὐδέτερον, τουτέστι, μήτε παρῆς
γεννωμένῳ μήτε νῦν πάρει ἀνθοῦντι τὸν ἴουλον; σὺ δέ μοι διὰ τοῦ ‘παρῆς’
καὶ ‘πάρει’ ἢ ‘οὐδέτερον’ τὰς τῶν προτάσεων νόει ποιότητας. τὰ μὲν γὰρ
πρῶτα ἀντὶ καταφάσεων εἴληπται, τὸ δὲ ‘οὐδέτερον’ ὡς δύο ἀποφάσεις
νοούμενον· πρὸς μὲν γὰρ τὸ ‘παρῆς’ τὸ οὐ παρῆς ἀντιθήσεις, πρὸς δὲ τὸ
’πάρει’ τὸ οὐ πάρει. εἰ μὲν οὖν δυνατόν, μιᾶς ἐλεγχομένης προτάσεως ὡς
ψευδοῦς, τὴν ἑτέραν εὑρίσκεσθαι ἀληθῆ, ταὐτὸ δὴ ἀξιώσεις καὶ ἐπὶ τοῦ
προβλήματος, ὃ δὴ ὁ ἀντιδοξῶν κατὰ τῆς ἀιδιότητος προτείνει τοῦ υἱοῦ.
εἰ δ' ἀμφότερα τὰ μέρη ψευδῆ ἐλεγχθήσεται, τί κωλύει καὶ τὰ τοῦ
ἑτέρου προβλήματα ψευδῆ οἴεσθαι;

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 71, line 102

 Διὰ ταῦτα πάντα ὀκνῶ τοῦ μείζονος τὴν φωνήν, σὲ μᾶλλον ἢ τὸν λόγον
οἰκονομῶν. ὁ μὲν γὰρ λόγος ἀσφαλής, πάντῃ τῷ ὑπερέχοντι τοῦ αἰτίου
περιφρουρούμενος· σὺ δὲ εὐπολιόρκητος καὶ εὐάλωτος, Σπαρτιάτης ἀτεχ-
νῶς τὴν ἀμαθίαν τυγχάνων καὶ οὐδ' ἀσπίδι τὸ σῶμα φρουρῶν, ἀλλὰ σο-
βαρὸν τὸ ἦθος τοῖς ἐναντίοις ἐπιδεικνύς. πῶς γὰρ οὐκ ἀμαθής, διχοτομῶν
ἢ τέμνων τὰ ὁμοούσια, τὴν μίαν διαιρῶν φύσιν τῷ μᾶλλον καὶ τῷ ἧττον;
εἰπὲ γάρ, πρὸς τῆς τριάδος αὐτῆς, ἣν πρεσβεύειν δοκεῖς· τίνος τῶν
πάντων φιλοσόφων ἀκήκοας ὅτι ἔστιν οὐσία μείζων οὐσίας κατ' αὐτὸ
τὸ εἶναι; μὴ γάρ μοι ἐνταῦθα τὰς τῶν χρωμάτων προσαρμόσῃς διαφορὰς
ἢ τὰς ἄλλας ποιότητας, ἀλλὰ γυμνὴν αὐτὴν τὴν οὐσίαν τῶν οὐσιωδῶν
καὶ ἐπουσιωδῶν ἀποκαλύψας παράστησον. ἆρ' οὖν ἔχεις εἰπεῖν ὅτι
τοιαύτης οὐσίας τὸ μὲν ἔστι μᾶλλον κατὰ τὸ εἶναι, τὸ δὲ ἔλαττον, καὶ
διαφέρει τοῦτο ἐκείνου κατὰ τὴν ὕπαρξιν; ὡς φορτικῶς ἄγαν σὺ ταῖς
Κατηγορίαις ὡμίλησας, μᾶλλον δὲ ὡς ἀμαθῶς τοῖς τῶν φιλοσόφων
ἐντυγχάνεις συντάγμασι. καὶ οὔ μοι σκοπὸς ἐντεῦθεν ἑλεῖν σε, ἀλλο-
τρίας μὴ δεομένῳ τῆς συμμαχίας (‘μὴ’ γὰρ ‘πιάνοι τὴν’ ἐμὴν ‘κεφαλὴν  
ἁμαρτωλῶν ἔλαιον’), ἀλλ' ἐνδείξασθαι ὅτι καὶ τῆς κατὰ σὲ φιλοσοφίας
τυγχάνεις ἀνήκοος.

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 76, line 34

πνεῦμα προσαγορευόμενος. τὰ δὲ λοιπὰ τῶν ἀπηριθμημένων τῆς ἀσω-

μάτου τετύχηκε φύσεως, καὶ πνεύματα λέγεται, οὐ διὰ τὴν οἰκείαν φύσιν,
ἀλλὰ ψυχὴ μὲν πνεῦμα λέγεται διὰ τὸ πανταχοῦ τοῖς τοῦ σώματος δια-
σπείρεσθαι μέρεσιν, ὁ δὲ νοῦς διὰ τὸ τῇ ψυχῇ ἐποχεῖσθαι, ὁ δὲ δαίμων διὰ
τὴν εἰδωλικὴν φαντασίαν, ἐπεὶ καὶ τὸ πνεῦμα τρόπον τινὰ ὁρατόν ἐστιν,
εἰδωλικῶς ἡμῖν φανταζόμενον, τουτέστιν ἀμυδρῶς καὶ λεπτῶς, ὁ δὲ
ἄγγελος διὰ τὸ ὑψηλὸν τῆς φύσεως καὶ μετέωρον.
 Ἐν τούτοις οὖν τοῦ πνεύματος λεγομένου, τῶν σημαινομένων ποῖον
 584

ἁρμόσει τῇ ἀκηράτῳ φύσει; πότερον ὁ ἄνεμος; ἀλλ' ὁ μὲν ἀναθυμιάσεως

ἀπογέννημα καὶ πρὸς διάφορα μέρη τῶν κλιμάτων, ἀφ' ὧν δὴ καὶ πνεῖ,
ἀναδεχόμενος τὰς ποιότητας. προσέτι δὲ καὶ τῆς ὕλης οὐκ ἀποβέβηκεν,
ὁ δὲ θεὸς ἄυλός τε καὶ ἀγέννητος καὶ μηδέπω τῆς οἰκείας φύσεως ἐξ-
ιστάμενος. ἀλλ' ἆρα ἀήρ; ἀλλ' ὁ μὲν στοιχεῖόν ἐστι σώματος καὶ ὑλικὸν
αἴτιον, μᾶλλον δὲ συναίτιον, καὶ φύσις ἁπαλή τε καὶ διαρρέουσα, ὁ δὲ
θεὸς ποιητικὸν αἴτιον καὶ οὐσία στάσιμος καὶ ἀκίνητος. μή ποτε οὖν ἡ
ψυχή; ἀλλ' ἡ μὲν τὸ μέσον κέντρον τῶν τε πάντῃ διαστατῶν καὶ τῶν
ἀδιαστάτων ἐπήξατο, πολυειδής τε τὴν κίνησιν καὶ ῥέπουσα πρὸς ἀμφό-
τερα, οὐσίαν φημι καὶ γένεσιν, καὶ προσέτι γεννητὴ καὶ πρεσβύτερα
ἔχουσα τῆς ὑπάρξεως αἴτια, ὁ δὲ θεὸς ἀγέννητος φύσις, ἀκίνητος, ἀρχὴ
τῶν ὑποβεβηκυιῶν ἀρχῶν, ὁρίζων πάντα, τινὶ δὲ μὴ ὁριζόμενος, οὐσία
μονοειδὴς καὶ ἁπλῆ. τί δ' ἂν εἴποιμι περὶ τοῦ νοῦ;

Μιχαήλ Ψελλός. Theologica Opusculum 82, line 25

τοῖς μὴ περὶ τὸ βάθος ἐγκύπτουσιν. εἰ δέ τις θεωρητικῶς διαιρεῖν βού-

λοιτο τὰ ῥητά, ἄφατον εὑρήσει τῆς σοφίας τὸν πλοῦτον καὶ πολὺν ἐν τῷ
βάθει τὸν νοῦν· τοιοῦτος γὰρ ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ, οὐκ ἐν τῇ συνηθείᾳ τῶν
λόγων τὴν τῆς ἐννοίας ἔχων δεινότητα, ἀλλ' ἐν τῷ βάθει τῆς θεωρίας καὶ
τῷ πλούτῳ τῶν πνευματικῶν νοημάτων, ἃ δὴ καὶ πολλάκις κοιναῖς περι-
στέλλει ταῖς λέξεσιν, ἵν' ὁ μὲν ἰδιώτης καὶ πολὺς ὄχλος τῷ ἀσαφεῖ τῶν  
ῥημάτων ἐπαναπαύοιτο, ὁ δὲ θεωρητικὸς ἄνθρωπος τοῦ κάλλους τῶν
θεωρημάτων τρυφᾷ. ἀλλὰ πρὶν ἢ τῆς τῶν διηπορημένων λύσεως ἅψασθαι,
ἐξεταστέον ἡμῖν ὅ τι ποτέ ἐστιν ὁμοίωσις καὶ τίνα δὴ τὴν ἔννοιαν ἡ φιλο-
σοφία τῷ ὀνόματι προσαρμόττειν βούλεται. ἔστιν οὖν ἡ λέξις τῶν ἀναγομέ-
νων εἰς τὴν ποιότητα, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τῶν πρός τί τινες αὐτὴν εἶναί
φασιν. οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ τὸ αὐτὸ ὄνομα πολλαῖς κατηγορίαις διῄρηται·
κατὰ γὰρ τὰς διαφόρους τῶν ἐννοιῶν σημασίας ὑπὸ τήνδε ἢ τήνδε τῶν
γενικῶν φωνῶν ἀναφέρεται. καὶ τὸ ὅμοιον τοίνυν, καθὸ μὲν πεποίωται καὶ
ἡμᾶς τοὺς μετειληχότας τούτου ποιοῖ, ὑπὸ τὸ ποιὸν ἀνῆκται· καθὸ δὲ
ἑτέρῳ προσήρτηται, ᾧ δὴ ὡμοίωται ὁ λεγόμενος εἶναι ὅμοιος, τῶν πρός
τι τυγχάνει. ἀλλ' ἡ μὲν ποιότης οὐ σκοπεῖ τὸ συνεζευγμένον, ἀλλ' αὐτὴν
δὴ ἐξετάζει τὴν ὁμοιότητα καὶ εὑρίσκει ὅτι πεποίωται, εἶτα δὴ τὸ μᾶλλον
καὶ τὸ ἧττον τῷ ὀνόματι δίδωσι. τῶν γὰρ ὁμοιουμένων τινὶ τὸ μέν τι
μᾶλλον ὡμοίωται, τὸ δὲ ἧττον· ἐπεὶ γὰρ μὴ ταὐτότης, ἀλλ' ὁμοιότης,
καὶ τὸ κατά τι παρηλλαγμένον ἐμφαίνεται, πρὸς ὃ τὸ ὁμοιούμενον

Μιχαήλ Ψελλός. Poemata Poem 9, line 93

 μήτηρ δέ ἐστιν ἥδε πως τῶν ἀρρένων·

 ψυχρὰ δὲ κρᾶσις δεικνύει τἀναντία·
 καὶ τῆς μὲν ὑγρᾶς κράσεως γνώρισμά τι
 τῶν σπερμάτων τὸ πλῆθος ὑγρότης θ' ἅμα·
 ξηρὰ δὲ κρᾶσις ἡττόνως τούτων ἔχει.
  Αὕτη πέφυκε λαχάνων ἡ ποιότης.
  Ὑγρὰν ψυχράν τε τὴν θριδακίνην νόει,
 γεννῶσαν ἡδὺν ὕπνον, εὔτροφον φύσει,
 585

 αὔξουσαν αἷμα καὶ τρέφουσαν ἡδέως.

 ἔχει δὲ ταύτας καὶ φύσις τῶν ἰντύβων
 τὰς ποιότητας, ἀλλ' ὅμως τεθραυσμένας.
  Ἡ μαλάχη ψύχει μέν, ἀλλ' ἐλαττόνως,
 ὑγρὰν δὲ ποιεῖ τὸ πλέον τὴν γαστέρα,
 ὑπακτική τε τῆς περιττῆς γαστέρος.
  Ῥύπτει τὸ τεῦτλον, ἐκκενοῖ τὴν γαστέρα,
 δάκνει στόμαχον, ἧπαρ εὐρύνει πλέον.
  Κράμβη δίσεφθος δεσμός ἐστι γαστέρος,
 ἡ δ' αὖ μόνεφθος ἁλσὶν ἐμμεμιγμένη
 ὑπακτικὴ πέφυκε τῶν ἐγκειμένων.  
  Ἡ δ' ἀτράφαξις, προστίθει καὶ τὸ βλίτον,
 ὑγρὰ μὲν ἄμφω καὶ λύοντα γαστέρα,

Μιχαήλ Ψελλός. Poemata Poem 9, line 560

 διαφορὰς μάλιστα ταύτας ῥητέον.

 ἄλλη μέν ἐστιν οὐσιώδης τῷ λόγῳ,
 ἐπουσιώδης ἀκριβῶς ἡ δευτέρα.
 τοῦ σώματος δὲ τριπλεκοῦς πεφυκότος,
 ἐκ πνευμάτων ὑγρῶν τε καὶ στερεμνίων,  
 ὁ μέν τίς ἐστι πυρετὸς τῶν πνευμάτων,
 ὑγρῶν τις ἄλλος, ἄλλος αὖ στερεμνίων.
 πρῶτον δὲ πάντων σκεπτέον τῷ τεχνίτῃ
 τὴν τῆς ὕλης ὕπαρξιν, ἥτις τυγχάνει·
 ψυχρά τίς ἐστι καὶ παχεῖα τὴν φύσιν
 ἢ ποιότητας τὰς ἐναντίας ἔχει;
 ἔπειτα τοῦτο δευτέρως τηρητέον·
 ἄσηπτός ἐστιν ἢ πάλιν σεσημμένη;
 εἶτ' αὖθις ἄλλο μᾶλλον ἀκριβωτέον·
 ἐκτὸς πέφυκε τῶν φλεβῶν ἡ ποιότης
 ἢ φλεψὶ χρῷτο μᾶλλον οἰκητηρίοις;
 οὐ πάντα καὶ γὰρ πάντα δρῶσι τῇ φύσει,
 ἔχει δ' ἕκαστον τὸν κατάλληλον λόγον.

Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. Book 1, chap.10, sec. 1, line 5

οὐκ ἂν ἁμάρτοιτο τῆς ἀληθείας. Ταῦτα μὲν ἔστω πλεονε-

κτήματα καὶ πρὸ τοῦ θρόνου κατορθώματα τῷ Κομνηνῷ
Ἀλεξίῳ, ὧν ἁπάντων γέρας ἀπέλαβε παρὰ τοῦ αὐτοκρά-
τορος τὴν τοῦ σεβαστοῦ ἀξίαν σεβαστὸς ἀναρρηθεὶς ἐκ
μέσης συγκλήτου.
Καθάπερ, οἶμαι, τὰ πονηρευόμενα τῶν σωμάτων πὴ
μὲν ταῖς ἔξωθεν αἰτίαις κακοῦνται, ἔστι δ' ὅπου καὶ τὰ
αἴτια τῶν νοσημάτων ἀφ' ἑαυτῶν ἀναβλύζουσι, καὶ αἰτιώ-
μεθα πολλάκις μὲν τὰς τοῦ περιέχοντος ἀνωμαλίας καί τινας
τροφῶν ποιότητας πυρετῶν γενέσεις, ἐνίοτε δὲ καὶ χυμῶν
σηπεδόνας· οὕτω δῆτα καὶ ἡ τῶν Ῥωμαίων κακότης κατ'
 586

ἐκεῖνο καιροῦ νῦν μὲν ἀνεβλάστησε θανατώδεις κῆρας

τοὺς προειρημένους ἄνδρας ἐκείνους, λέγω δὴ Οὐρσελίους
καὶ Βασιλακίους καὶ ὅσοι τὸ τυραννικὸν συνεπλήρουν
πλῆθος, νῦν δὲ ἔξωθέν τινας καὶ ἐπεισάκτους τυράννους  
τὰ τῆς τύχης ταύτῃ ἐπεισηγάγετο ἀπρόσμαχόν τι κακὸν
καὶ ἀνίατον νόσημα, καθά γε καὶ τὸν ἐπὶ τυραννικῇ γνώμῃ
διαβόητον Ῥομπέρτον ἐκεῖνον τὸν ἀλαζόνα, ὃν Νορμανία
μὲν ἤνεγκε, φαυλότης δὲ παντοδαπὴ καὶ ἐθρέψατο καὶ
ἐμαίευσεν.

Άννα Κομνηνή. Αλεξιάς. Book 13, chap.12, sec. 26, line 5

εὐσεβοῦς χρυσοβούλλου λόγου εἰς ὃν ἂν αὐτὸς ἐθέλοιμι,  

μέλλοντος δηλονότι κἀκείνου ὑποκύπτειν τοῖς τῆς βασιλείας
ὑμῶν προστάγμασι καὶ θελήμασι καθαπερεὶ ἀνθρώπου λιζίου
τυγχάνοντος τοῦ αὐτοῦ κράτους καὶ τῆς αὐτῆς βασιλείας
καὶ τὰ αὐτὰ βουλομένου καὶ συμφωνοῦντος, ἅπερ κἀγώ, πρὸς
ὑμᾶς.
         Ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ τοῦδε, ἐπειδὴ καθάπαξ ἐγε-
νόμην ὑμέτερος ἄνθρωπος καὶ τοῦ κύκλου τοῦ κράτους
ὑμῶν, ὀφείλω λαμβάνειν κατ' ἐτησίαν δόσιν ἀπὸ τῶν βασι-
λικῶν θησαυρῶν τάλαντα διακόσια τοῦ προβεβασιλευκότος
κυρίου Μιχαὴλ ποιότητά τε καὶ χαραγὴν ἀποφέροντα διά
τινος ἀποστολέως ἡμετέρου Συριάθεν πεμπομένου μετὰ καὶ
γραμμάτων ἐμῶν πρὸς ὑμᾶς εἰς τὴν βασιλίδα πόλιν, ἐφ'
ᾧ ταῦτα λαβεῖν εἰς ἡμέτερον πρόσωπον.
         Καὶ ὑμεῖς
μέν, οἱ ἀεισέβαστοι βασιλεῖς καὶ σεβαστοί γε καὶ αὔγουστοι
τῆς τῶν Ῥωμαίων ἡγεμονίας, στέρξετε δήπουθεν τὰ ἐν τῷ
χρυσοβούλλῳ λόγῳ τῆς εὐσεβοῦς ὑμῶν βασιλείας ἐγγεγραμ-
μένα καὶ τὰ ὑπεσχημένα διατηρήσετε. Ἐγὼ δὲ διὰ τοῦδε
τοῦ ὅρκου τὰ παρ' ἐμοῦ πρὸς ὑμᾶς συμπεφωνημένα κατεμ-
πεδῶ. Ὄμνυμι γὰρ εἰς τὰ πάθη τοῦ ἀπαθοῦς καὶ σωτῆρος

Θεόδωρος Στουδίτης. Epistulae Epistle 393, line 103

μεταδιδόναι τῶν θείων μυστηρίων; εὐχὴν μὲν ποιεῖσθαι ἐξόν, οὐ μὴν

μεταδιδεῖν, κἂν ὅ τι ἂν λέγωσιν ἢ πράττωσιν. σταυροὺς ἐὰν ἱστῶσιν
κατὰ τὰς λεωφόρους, εἰ δεῖ προσκυνεῖν; οὐ κωλυτέον. εἰ δεῖ τῶν
τοιούτων τὰς προσφορὰς προσκομίζειν; οὐδαμῶς.
 Ταῦτα οὖν, ὡς ὁ Κύριος κατὰ νοῦν ἐπήγαγεν ἡμῖν, ἐφθεγξάμεθα,
οὐ νομοθετικῶς (ἐπεὶ μηδὲ ἐσμὲν τῶν ἱεραρχούντων· αὐτῶν γὰρ τὸ
τυποῦν κανονικῶς), ἀλλὰ συμβουλευτικῶς, ἐπεὶ ἐσμὲν ὑμῖν ὁμοταγεῖς
καὶ ἐπειδὴ ἐξ ἀπορίας τῶν ἱεραρχικῶς ὀφειλόντων τυπῶσαι ἀναγκα-
σθέντες ὑφ' ὑμῶν ἐληλύθαμεν εἰς τοῦτο. ὑμεῖς δέ, ἁγιώτατοι πατέρες,
σύγγνωτε, εἴ τί ἐστιν ἀπαρέσκον ὑμῖν ἐν τοῖς εἰρημένοις. πλὴν ὅτι
ὁ ἰατρὸς καὶ ψυχῆς καὶ σώματος καὶ προσώπου ποιότητα καὶ καιροῦ
ἰδιότητα, ἕξιν τε καὶ πάθος, δύναμίν τε καὶ ἀδράνειαν ἐπιτηροίη καὶ
οὕτω φαρμακεύοι καὶ ἰᾶται, ἐλλείψεσι καὶ προσθήκαις χρώμενος· ἃ
 587

ἐν κεφαλαίῳ περιλαβεῖν οὐχ οἷόν τε κανονικῶς, ὡς καὶ αὐτοὶ οἱ

ἅγιοι πατέρες ἡμῶν ὡρίσαντο.

Θεόδωρος Στουδίτης. Epistulae Epistle 549, line 146

οὕτω περιτραπήσεται πάντα κανονικὰ παραγγέλματα καὶ οἰχήσεται.

Ἐρώτησις. περὶ τῶν πρεσβυτέρων τῶν ὑπὸ ὀρθοδόξων χειροτο-
νηθέντων, μὴ ὑπογραψάντων δὲ μηδὲ κοινωνησάντων, συμφαγόντων
δὲ μόνον μετὰ Γρηγορίου τοῦ μητροπολίτου.  
 Ἀπόκρισις. ἐν τοῖς ἀνωτέρω προαπεδόθη ὁ περὶ τούτου λόγος.
εἴτε οὖν μετὰ Γρηγορίου εἴτε μεθ' οἱουδήποτε τῶν ἑτεροδόξων ἡ
συνεστίασις γέγονε, μετανοίᾳ ἀξιολόγῳ ὁ συνεστιαθεὶς τοῦ ἐγκλή-
ματος ἀπολέλυται, οὐ μόνον πρὸς συνεστίασιν τῶν πεφυλαγμένων,
ἀλλὰ καὶ πρὸς ἣν ἠξιώθησαν ἱερωσύνην. τὸ δὲ μέτρον τοῦ ἐπιτιμίου
οὐ δυνατὸν ὡρισμένως ὑποβάλλειν διὰ ποιότητα καὶ προσώπου καὶ
τρόπου· ὥστε ἐν δυσὶν ἢ τρισὶ τεσσαρακοσταῖς ἀρκεῖσθαι τὸν ἐπι-
τιμηθέντα.
 Ἐρώτησις. περὶ πρεσβυτέρων, ὁμοίως ὑπὸ ὀρθοδόξων χειροτο-
νηθέντων καὶ κατὰ ἄγνοιαν συμφαγόντων μετὰ πρεσβυτέρων βεβρω-
κότων μετὰ τοῦ αὐτοῦ μητροπολίτου.
 Ἀπόκρισις. γέγραπται, πᾶν τὸ ἐν ἀγνοίᾳ καθαρισθήσεται· ὥστε
ἀνένοχοί εἰσι παντὸς ἐπιτιμίου.

Ammonius Scr. Eccl., Frag. a in Joannem (in catenis)

Frag. 75, line 6
ταὐτόν ἐστι τῇ ἐνεργείᾳ, τὸ ὕδωρ σύμβολόν ἐστι ταφῆς καὶ ἀναστάσεως, διὸ
καὶ ἀναγκαίως παραλαμβάνεται. τρεῖς δὲ καταδύσεις γίνονται καὶ τρεῖς ἀνα-
δύσεις, ἵνα γνῶμεν, ὅτι δυνάμει πατρὸς καὶ υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος ἅπαντα
πληροῦται.
Jo 3, 6
 Πνεῦμα ὁ πατὴρ ὡς θεός, πνεῦμα καὶ ὁ υἱὸς ὡς θεός, διὸ τὸ πνεῦμα,
ὅ ἐστιν ὁ θεὸς καὶ πατήρ, πνεῦμα τίκτει, ὅ ἐστι τὸν υἱὸν καὶ θεόν. ὁμοούσιος
οὖν ὁ Χριστὸς τῷ πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα καὶ ὁμοούσιος τῇ μητρὶ κατὰ τὴν
σάρκα, εἰ καὶ εἷς ἐξ ἀμφοῖν ὁ Χριστός, ἀτρέπτως καὶ ἀσυγχύτως. κατὰ δὲ τὸν
κανονικῶς ἐκτεθέντα νῦν παρὰ τοῦ κυρίου λόγον διὰ Χριστοῦ ἀναμορφούμεθα
τῆς διανοίας ἡμῶν εἰς πνευματικὴν ποιότητα διαπλαττομένης.
Jo 3, 6
 Εἰ σάρξ ἐστιν ἡ Μαρία ἔμψυχος λογική, καὶ ὁ καρπὸς αὐτῆς ὁμοούσιος
αὐτῆς σὰρξ ἔμψυχος λογικὴ καὶ οὐ φάντασμα ἢ ἄλλο τι παρὰ τὴν τεκοῦσαν
σάρκα τὴν τοῦ λόγου σάρκα τὴν ψυχὴν ἔχουσαν λογικήν, ἐν ᾗ «κατῴκει πᾶν
τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς».
Jo 3, 8

Φλάβιος Ιουστινιανός Novellae Page 255, line 27

ἄλλα πάντα τῆς πρώην παρ' ἡμῶν τεθειμένης δια-

τάξεως κύρια μένειν βουλόμενοι, τουτὶ δὲ καινίζοντες
 588

μόνον, ἵνα εἴ τις τὸ λοιπὸν ἀποκατάστασιν ποιοῖτο

τῶν ἑαυτοῦ πραγμάτων, πρῶτον μὲν φυλάττοι τῷ
παιδὶ τὸ νόμιμον μέρος, οὐ τὸ τέταρτον (τοῦτο γὰρ
ἐπηνωρθώσαμεν, πενίαν αὐτοῦ πολλὴν καταγνόντες),
ἀλλὰ τὸ τρίτον πάντως ἢ τὸ ἥμισυ κατὰ τὸν τῶν
παίδων ἀριθμόν· ἔπειτα καὶ [εἰς] τὸ λειπόμενον τῆς
οὐσίας μέρος, ἐν ᾧ μὴ ἀρκοίη τὸ νόμιμον μέρος πρὸς
προικὸς ἢ προγαμιαίας δωρεᾶς ἐπίδοσιν εὐσχημόνως
καὶ πρὸς τὴν τῶν προσώπων ποιότητα συμμετρου-
μένης, ἐξῃρῆσθαι καὶ αὐτὸ τῆς ἀποκαταστάσεως, καθ'
ὅσον προστιθέμενον τῷ νομίμῳ μέρει τὴν προῖκα ἢ
τὴν πρὸ γάμου ποιεῖ δωρεάν. θεσπίζομεν γὰρ κατὰ
τοῦτον τὸν τρόπον ἐξῃρῆσθαι παντοίως τῆς ἀποκατα-
στάσεως τὰ γαμικὰ συμβόλαια καὶ τὰς ἐπὶ τούτοις
ἐκποιήσεις ἢ ὑποθήκας· κἂν εἰ βεβαρημένον εἴη τὸ
πρόσωπον ἢ τὸ τοῦ ἀνδρὸς ἢ τὸ τῆς γυναικὸς ἀποκατα-
στάσει τοιαύτῃ, ἐξέστω καὶ οὕτως τὴν καλουμένην
προγαμιαίαν ἢ διὰ γάμον δωρεὰν ἐπιδιδόναι,

Φλάβιος Ιουστινιανός Novellae Page 536, line 5

τυποῦντα καὶ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ εἰς τὰ παρελη-

λυθότα πράγματα ἀναφέροντα.
 Ἀλλὰ καὶ τοῦτο τῷ παρόντι προστίθεμεν νόμῳ.
ἐπειδὴ γὰρ μεταξὺ τῶν δικαζομένων ἔσθ' ὅτε συμ-
βαίνει θάτερον μὲν τῶν μερῶν ταῖς ἰδίαις ἀποτάξα-
σθαι δικαιολογίαις, τὸ δὲ ἄλλο γινῶσκον ἑαυτὸ κακὸν  
ἔχειν πρᾶγμα μετὰ τοὺς διαγνωστικοὺς ἀγῶνας καὶ
τὰς προθεσμίας, ἃς οἱ νόμοι τῶν ἀποδείξεων ἕνεκεν
συγχωροῦσι, μὴ βούλεσθαι ὁμολογεῖν ἀρκεῖν ἑαυτῷ
τὰς δικαιολογίας πρὸς τὸ μὴ ταχέως τὴν τοῦ πράγμα-
τος γνωσθῆναι ποιότητα, κελεύομεν, ὥστε ἡνίκα τὸ
ἓν τῶν μερῶν ταῖς ἰδίαις ἀποτάξεται δικαιολογίαις,
τὸ δὲ ἄλλο μέρος εἴποι ἔχειν τι ὅπερ ὀφείλει προ-
θεῖναι, τὸν τοῦ πράγματος δικαστὴν πᾶσι τρόποις
τὸ μέρος τὸ χρώμενον τῇ ὑπερθέσει καταναγκάζειν
ἐντὸς τριάκοντα ἡμερῶν μετὰ τὸ ἀποτάξασθαι τὸ
ἕτερον μέρος ὅπερ ἂν βούληται δίχα τινὸς ὑπερθέσεως
προτιθέναι. ὅπερ εἰ μὴ ποιήσειε, τηνικαῦτα πρὸς τὸ
νικῆσαι τὴν αὐτοῦ πονηρίαν ἄλλον ἕνα μῆνα παρὰ
τοῦ δικαστοῦ φιλοτιμεῖσθαι.

Φλάβιος Ιουστινιανός Novellae Page 639, line 30

μὴ ἀρκεῖν, ὥστε διὰ τοῦτο τὴν τῆς ἐπιβολῆς ἀνάγκην

γενέσθαι, κελεύομεν παραχρῆμα ταύτην παραδίδο-
σθαι τοῖς ὁμόδουλα ἢ ὁμόκηνσα χωρία κεκτημένοις
μετὰ πάντων τῶν ἐν αὐτῇ εὑρισκομένων γεωργῶν
 589

καὶ πεκουλίων αὐτῶν καὶ ἐνθηκῶν καὶ καρπῶν καὶ

ζῴων καὶ παντὸς ἄλλου instructου καὶ instrumentου
τοῦ ἐκεῖσε εὑρισκομένου. εἰ δὲ ἢ τὸ πρόσωπον τὸ
ὀφεῖλον αὐτὴν κατὰ τοὺς νόμους ὑποδέξασθαι μὴ
εὑρεθῇ ἢ ἄλλῳ οἱῳδήποτε τρόπῳ ὑπερτεθῆναι τὴν
ἐπιβολὴν συμβαίη, κελεύομεν ὑπομνήματα γενέσθαι
παρὰ τῷ τῆς ἐπαρχίας ἄρχοντι δηλοῦντα τὴν ποιότητα
καὶ κατάστασιν τῆς αὐτῆς κτήσεως καὶ πάντα τὰ ἐν
αὐτῇ εὑρισκόμενα, ἵνα οὕτως αὐτὴν οἱ πολιτευόμενοι
ἤγουν ἐξάκτωρες ἢ βίνδικες ἢ ταξεῶται παραλαμβά-
νουσιν, ὥστε εἰ μετὰ ταῦτα εὑρεθεῖεν οἱ ὀφείλοντες
αὐτὴν κατὰ τοὺς νόμους δέξασθαι, μὴ ἄλλως τοῦτο  
γίνεσθαι, εἰ μὴ τὸ διὰ τῆς προφάσεως τῶν ἐξακτώρων
ἢ βουλευτῶν ἢ βινδίκων ἢ ταξεωτῶν χεῖρον ἢ ἧττον
γενόμενον τῷ παραλαμβάνοντι ἀποκατασταθείη.

Διονύσιος Αρεοπαγίτης De ecclesiastica hierarchia

Page 98, line 24

 4 Τί δέ; Οὐχὶ καὶ τὰς μὴ πάντῃ καθαρὰς ὧν ἤδη μνήμην ἐποιησά-

μεθα, τάξεις ἀμιγῶς ἀπολύει κατὰ τὸν αὐτὸν τῆς συνάξεως τρόπον ἡ
παροῦσα νῦν ἱερὰ τελετουργία, μόνοις ἐν εἰκόσιν ὁρωμένη τοῖς ἱεροῖς καὶ
πρὸς μόνων ἀμέσως τῶν πανιέρων ἱεραρχικαῖς ἀναγωγαῖς ἐποπτευομένη
καὶ ἱερουργουμένη; Ταῦτα μὲν οὖν ἤδη πολλάκις ἡμῖν εἰρημένα περιττόν
ἐστιν ὡς οἶμαι τοῖς αὐτοῖς ἐπανακυκλεῖν λόγοις καὶ μὴ πρὸς τὰ ἑξῆς
μεταβῆναι τὸν ἱεράρχην ἐνθέως ὁρῶντας ὑπὸ δυοκαίδεκα πτέρυξι περι-
κεκαλυμμένον ἔχοντα τὸ θεῖον μύρον καὶ τὴν παναγεστάτην ἐπ' αὐτῷ
τελείωσιν ἱερουργοῦντα.
 Λέγωμεν τοίνυν, ὡς ἡ τοῦ μύρου σύνθεσις συναγωγή τίς ἐστιν εὐπνόων
ὑλῶν ἐν ἑαυτῇ πλουσίως ἔχουσα ποιότητας εὐόσμους, ἧς οἱ μετασχόντες
εὐωδιάζονται κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ ποσοῦ τῆς ἐγγενομένης αὐτοῖς
τοῦ εὐώδους μεθέξεως. Πεπείσμεθα δὲ εἶναι τὸν θεαρχικώτατον Ἰησοῦν
ὑπερουσίως εὐώδη νοηταῖς διαδόσεσι τὸ νοερὸν ἡμῶν ἀποπληροῦντα  
θείας ἡδονῆς. Εἰ γὰρ ἡ τῶν αἰσθητῶν εὐωδῶν ἀντίληψις εὐπαθεῖν ποιεῖ
καὶ τρέφει σὺν ἡδονῇ πολλῇ τὸ τῶν ὀσφραντῶν ἡμῶν διακριτικὸν εἴπερ
ἀβλαβές τε εἴη καὶ πρὸς τὸ εὐῶδες ἐν συμμετρίᾳ κατάλληλον, ἀναλόγως
ἄν τις φαίη καὶ τὰς νοερὰς ἡμῶν δυνάμεις πρὸς τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον ὕφεσιν
ἀπαραφθάρτως διακειμένας ἐν τῇ τοῦ ἐν ἡμῖν κριτικοῦ φυσικῇ ῥώσει κατὰ
τὰ θεουργικὰ μέτρα καὶ τὴν κατάλληλον τοῦ νοὸς πρὸς τὸ θεῖον ἐπι-
στροφὴν ἐν ἀντιλήψει τῆς θεαρχικῆς εὐωδίας γίνεσθαι καὶ εὐπαθείας

Διονύσιος Αρεοπαγίτης De divinis nominibus

Page 187, line 17

γὰρ πάντα τοῖς θεοπρεπῶς ὑμνοῦσι τὸ κατὰ πᾶσαν αὐτὸν ἐπίνοιαν

ὑπερουσίως εἶναι σημαίνει καὶ τῶν πανταχῶς ὄντων αἴτιον. Καὶ γὰρ οὐ
τόδε μὲν ἔστι, τόδε δὲ οὐκ ἔστιν οὐδὲ πῇ μὲν ἔστι, πῇ δὲ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ
 590

πάντα ἐστὶν ὡς πάντων αἴτιος καὶ ἐν ἑαυτῷ πάσας ἀρχάς, πάντα

συμπεράσματα πάντων τῶν ὄντων συνέχων καὶ προέχων, καὶ ὑπὲρ τὰ
πάντα ἐστὶν ὡς πρὸ πάντων ὑπερουσίως ὑπερών. Διὸ καὶ πάντα αὐτοῦ
καὶ ἅμα κατηγορεῖται, καὶ οὐδὲν ἔστι τῶν πάντων· πάνσχημος, παν-
είδεος, ἄμορφος, ἀκαλλής, ἀρχὰς καὶ μέσα καὶ τέλη τῶν ὄντων ἀσχέτως
καὶ ἐξῃρημένως ἐν ἑαυτῷ προειληφὼς καὶ πᾶσι τὸ εἶναι κατὰ μίαν καὶ
ὑπερηνωμένην αἰτίαν ἀχράντως ἐπιλάμπων.
 Εἰ γὰρ ὁ καθ' ἡμᾶς ἥλιος τὰς τῶν αἰσθητῶν οὐσίας καὶ ποιότητας
καίτοι πολλὰς καὶ διαφόρους οὔσας ὅμως αὐτὸς εἷς ὢν καὶ μονοειδὲς
ἐπιλάμπων φῶς ἀνανεοῖ καὶ τρέφει καὶ φρουρεῖ καὶ τελειοῖ καὶ διακρίνει
καὶ ἑνοῖ καὶ ἀναθάλπει καὶ γόνιμα εἶναι ποιεῖ καὶ αὔξει καὶ ἐξαλλάττει  
καὶ ἐνιδρύει καὶ ἐκφύει καὶ ἀνακινεῖ καὶ ζωοῖ πάντα καὶ τῶν ὅλων ἕκαστον
οἰκείως ἑαυτῷ τοῦ ταὐτοῦ καὶ ἑνὸς ἡλίου μετέχει καὶ τὰς τῶν πολλῶν
μετεχόντων ὁ εἷς ἥλιος αἰτίας ἐν ἑαυτῷ μονοειδῶς προείληφε, πολλῷ γε
μᾶλλον ἐπὶ τῆς καὶ αὐτοῦ καὶ πάντων αἰτίας προϋφεστάναι τὰ πάντων
τῶν ὄντων παραδείγματα κατὰ μίαν ὑπερούσιον ἕνωσιν συγχωρητέον,
ἐπεὶ καὶ οὐσίας παράγει κατὰ τὴν ἀπὸ οὐσίας ἔκβασιν.

Διονύσιος Αρεοπαγίτης De mystica theologia Page 148, line 3

IV.

 Λέγομεν οὖν, ὡς ἡ πάντων αἰτία καὶ ὑπὲρ πάντα οὖσα οὔτε ἀνούσιός
ἐστιν οὔτε ἄζωος, οὔτε ἄλογος οὔτε ἄνους· οὐδὲ σῶμά ἐστιν οὔτε σχῆμα,
οὔτε εἶδος οὔτε ποιότητα ἢ ποσότητα ἢ ὄγκον ἔχει· οὐδὲ ἐν τόπῳ ἐστὶν
οὔτε ὁρᾶται οὔτε ἐπαφὴν αἰσθητὴν ἔχει· οὐδὲ αἰσθάνεται οὔτε αἰσθητή
ἐστιν· οὐδὲ ἀταξίαν ἔχει καὶ ταραχήν, ὑπὸ παθῶν ὑλικῶν ἐνοχλουμένη,
οὔτε ἀδύναμός ἐστιν, αἰσθητοῖς ὑποκειμένη συμπτώμασιν, οὔτε ἐν ἐνδείᾳ
ἐστὶ φωτός· οὐδὲ ἀλλοίωσιν ἢ φθορὰν ἢ μερισμὸν ἢ στέρησιν ἢ ῥεῦσιν
οὔτε ἄλλο τι τῶν αἰσθητῶν οὔτε ἐστὶν οὔτε ἔχει.  

Ιωάννης Γραμματικός. Adversus Manichaeos (homilia 1) Line 51

χρωμάτων ὁρᾶται ἢ γνωρίζεται, τῷ ποσῷ ἢ πρός τι τυγχάνει ἢ

διὰ πράξεων ἐπιτελεῖται· ἀνυπόστατα πέφυκε καθ' ἑαυτὰ καὶ ἄνευ
τῶν δεχομένων αὐτὰ οὐσιῶν οὔτε ἦν, οὔτε ἔσται. Ἀλλ' αἱ μὲν
οὐσίαι, ὅ ἐστι τὰ ὑποκείμενα, ἀμεταβλήτως ἔχουσι πρὸς τοὐναν-
τίον· οὐ γὰρ ἡ ἀσώματος οὐσία σῶμα γενήσεται, οὔτε τὸ σῶμα
ἀσώματον ἔσται. Τὰ μέντοι ἐν αὐταῖς χρώματά τε καὶ σχήματα καὶ
ὅσα περὶ τὴν οὐσίαν ὁρᾶται, μεταβάλλεταί τε καὶ μετατίθεται· οὐ
γὰρ πέφυκεν αὐθυπόστατος. 4. Τί τοίνυν τῶν εἰρημένων τὴν ὕλην
φασί; Εἰ μὲν γὰρ ἀσώματον, πῶς γέγονε σῶμα, τῶν οὐσιῶν
ἀμεταβλήτως ἐχουσῶν πρὸς τοὐναντίον, ὡς εἴρηται. Αἱ γὰρ
μεταβολαὶ περὶ τὰς ποιότητάς τε καὶ ποσότητας καὶ ἐνεργείας |
εἰώθασι γενέσθαι· τὸν γὰρ ὠχρὸν ὑπὸ δέους γινόμενον ἐρυθρόν
ἐστιν ἰδεῖν, τοῦ θυμοῦ πολλάκις τὸ περικάρδιον αἷμα περὶ τὴν
ἔξωθεν ἐπιφάνειαν διαχέοντος, καὶ μεταβολὴ γέγονεν, διὰ πά-
θους τε καὶ ἐνεργείας, καὶ τῆς περὶ τὸ χρῶμα ποιότητος. Εἰ δὲ τὴν
 591

ὕλην διὰ τῆς πρὸς τὸν θεὸν συγκράσεώς τε καὶ καταπόσεως, ὡς

αὐτοῖς φίλον ἐστὶ μυθοποιεῖν, σῶμα γενέσθαι φασίν, οὐδὲν
αὐτοὺς ὠφελήσει τὸ βλάσφημον· σύντομος γὰρ καὶ ἀληθὴς λόγος
ἀνατρέψει τὸ ψεῦδος. Πῶς γὰρ τῶν ἐναντίων, καθὼς αὐτοί φασι,
καὶ ἀμίκτων γέγονε σύνοδος ἄνευ τεχνίτου τοῦ ταῦτα πρὸς

Ιωάννης Γραμματικός. Adversus Manichaeos (homilia 1) Line 249

κακὸν οὐσίαι ἀντικείμεναι, ἡ δὲ ζωὴ καθάπερ τι εἶδος τὰς

ὑποκειμένας | οὐσίας εἶδος ποιεῖ, ἔσονται κατὰ τὴν ζωὴν καὶ τὸ
εἶναι κοινωνοῦσαι ἀλλήλαις καὶ οὐ διὰ πάντων ἐναντίαι, ὡς ὑμεῖς
ἠπατημένοι φατέ· οὐδεμία γὰρ ἀντίθεσις ἐξ ὅλων ἐναντίων
ἀντίκειται, τῷ καὶ κοινὰ ὑπάρχειν τινὰ τοῖς ἐναντίοις, οἷον τὸ
λευκόν, ἐναντίον ὑπάρχον τῷ μέλανι, κατὰ μόνας τὰς διαφορὰς
ἔχει τὴν ἐναντίωσιν, ὄντων αὐτοῖς κοινῶν τῶν τῆς ποιότητος
χρωμάτων. Οὐδὲν δὲ τῶν τοιούτων τὴν περὶ αὐτὰ ἐναντιότητα
προτέραν ἔχει, ὑστέραν δὲ καὶ μετὰ τὰ κοινὰ ἐπιθεωρεῖσθαι τοῖς
πράγμασι πέφυκεν· ἐν δὲ τοῖς κοινοῖς, καθὰ κοινὰ τυγχάνει, οὐκ
ἔστιν ἡ ἐναντιότης. Δεῖ δὲ κοινὸν χρῶμα καὶ ποιότητα εἶναι, ἵνα
οὕτω τὸ λευκὸν καὶ μέλαν εἴη. Ὡσαύτως καὶ μετὰ τὸ ποιόν, τὴν
διάθεσιν, ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία. 16. Εἰ τοίνυν ἀγένητοι δύο ἀρχαὶ
καὶ αὐταὶ ἐναντίαι, ἢ ἐξ ὅλων εἰσὶ τὴν ἐναντιότητα ἔχουσαι ἢ
ὑπάρχει τινὰ αὐταῖς κοινά. Ἀλλ' οὐδὲν ἐξ ὅλων δέχεται ἐναν-
τιότητα, ἔχουσιν ἄρα καὶ αὐταὶ κοινὰ τὸ εἶναι καὶ τὸ οὐσίαι εἶναι
καὶ εἴ τι ἕτερον εὑρίσκεται περὶ αὐτὰς κοινόν. Ἐναντίας δὲ ποιεῖ
αὐτὰς τὸ τὴν μὲν ἀγαθόν, τὴν δὲ βδελυκτὸν εἶναι καὶ τὴν μὲν φῶς,
τὴν δὲ σκότος.

Ιωάννης Γραμματικός. Adversus Manichaeos (homilia 2) Line 53

κρίνουσιν ὑποληφθήσεται. Οὕτως οὖν, εἰ καὶ ἀμυδρὸν ὑπάρχει τὸ

παράδειγμα, πρὸ τοῦ δημιουργηθῆναι τὸν κόσμον φύσει καὶ
ἀσχέτως δημιουργὸς ὁ θεός, οὐ τῇ πρὸς τὰ ἔξωθεν σχέσει
γινόμενος ποιητής. Τοῦτο γὰρ οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ τὸν θεὸν
ἐξυβρίζειν καὶ σχέσιν ἐπίκτητον διδόναι θεῷ, οἷον ἔχουσι πρὸς
ἄλληλα τὰ ἐξ ἀπιστίας εἰς ἐπιστήμην προκόπτοντα, καὶ ἐξισάζειν
τοῖς οὐσιωδῶς | ἐνυπάρχουσι τὰ ὕστερον ἐπιγεγονότα. 4. Καὶ ἡ  
ὕλη οὖν, ὡς ἔφην – ἐπαναληπτέον γὰρ ὅθεν ἐξέβη ὁ λόγος – εἰ
ἀγένητος ἦν, ἀσχημάτιστος καὶ ἄποιος οὖσα, πῶς οὖν δη-
μιουργηθήσεται ἀγένητος οὖσα καὶ μὴ δυναμένη προσλαβεῖν ὃ μὴ
ἀεὶ ἦν ἐν αὐτῇ; Εἰ δὲ σχῆμα καὶ ποιότητα καὶ ποσότητα τὴν ὕλην
ἔχειν φασίν, οὐκ ἀγένητος ὑπάρχει, ὡς ἀποδέδεικται, ἀλλὰ
μᾶλλον γενητὴ ἐξ οὐκ ὄντων σὺν τοῖς σχήμασι καὶ ποιότησι παρὰ
θεοῦ παραχθεῖσα. Ποιότης γὰρ καὶ ποσότης ἴδια τῶν γενητῶν. 5.
Ὃ οὖν ἔφην, τὸ ἀγαθὸν ἐπὶ θεοῦ οὐσία τυγχάνει. Ἐπὶ δὲ τῶν
γενητῶν ἐνέργειά τίς ἐστι περὶ τὸ ἐκτὸς γινομένη καὶ συμβεβηκὸς
ὑπάρχει, διὰ πράξεως ἢ νοητῆς θεωρίας καὶ προσοχῆς κατορ-
θούμενον. Καὶ διὰ πράξεως μὲν ἄνθρωποι, σαρκὶ συζῶντες,
 592

κατορθοῦσι τὸ ἀγαθόν, αἱ δὲ νοεραὶ δυνάμεις διὰ θεωρίας καὶ

προσοχῆς.

Ιωάννης Γραμματικός. Adversus Manichaeos (homilia 2) Line 84

κτέον τοὺς Μανιχαίους οἵ φασιν· Ἦν θεὸς καὶ ὕλη, ἀγαθὸν καὶ

πονηρὸν ἐν τοῖς πᾶσιν ἄκρως ἐναντία, ὡς κατὰ μηδὲν ἐπικοινω-
νεῖν θάτερον θατέρῳ, ἀγένητά τε καὶ ζῶντα ἄμφω. Ῥητέον οὖν
πρὸς αὐτούς· Πῶς οὐκ ἀλλόκοτος ὑμῶν ἐστιν ὁ λόγος; Εἰ γὰρ
ἄκρως ἐναντία κατὰ τοὺς ὑμῶν φληνάφους θεός τε καὶ ὕλη, ὡς
μηδὲν ἐπικοινωνεῖν θάτερον θατέρῳ, κατὰ τὸ δοκοῦν ὑμῖν ὡς
ἔτυχεν ἀποφαινόμενοι, πῶς ὅλως ἐναντία ἔσται ἀλλήλοις κοι-
νωνοῦντα κατὰ μηδέν; Ἴδιον γὰρ τῶν ἐναντίων κοινωνεῖν
ἀλλήλοις κατὰ τὸ γένος, οἷον μέλαν καὶ λευκὸν κοινωνοῦσι τῷ
ἑκάτερον εἶναι χρῶμα, καὶ πάλιν θερμὸν καὶ ψυχρὸν τῷ ἑκάτερον
εἶναι ποιότητα, ὅπερ ἐπὶ τῆς μυθευομένης ὑμῖν ὕλης καὶ θεοῦ
διδόναι οὐ βούλεσθε, ἀνοήτως φάσκοντες ἐναντία τε εἶναι καὶ  
μηδὲν ἐπικοινωνεῖν θάτερον θατέρῳ. Ἄλλως τε τὰ ἐναντία
ἀλλήλων ἐστὶν ἀναιρετικὰ καὶ οὐ δύνανται κατ' ἐνέργειαν ἅμα
συμβῆναι τῷ αὐτῷ κατὰ τὸ αὐτὸ ὑπὸ τὸν αὐτὸν χρόνον. Πῶς οὖν
ἐν τῷ αὐτῷ κτίσματι, οἷον τῷ καυστικῷ καὶ φωτιστικῷ πυρὶ ἢ
θρεπτικῷ καὶ πνικτικῷ ὕδατι, καθ' ὑμᾶς ἅμα ὑπάρχουσι
κατ' ἐνέργειαν, δι' ὅλου κατὰ τὸ αὐτὸ θεός τε καὶ ὕλη, ὡς αὐτοὶ
μυθολογεῖτε, ἐναντία φάσκοντες εἶναι τὰ μηδαμῶς ἐναντία τυγ-
χάνοντα; 7. Ἄλλως τε τὰ ἐναντία ἢ ἄμεσά ἐστιν ἢ ἔμμεσα.

Ιωάννης Γραμματικός. Adversus Manichaeos (homilia 2) Line 390

ἁμαρτία, ἀλλ' ἡ τοῦ συναμφοτέρου παράλογος πρᾶξις, ὅταν ὁ

ἐφεστηκὼς λόγος τὰς ἡνίας ἐπιτρέψειε θυμῷ τε καὶ ἐπιθυμίᾳ τῇ
ἀλόγῳ συνωρίδι ἑαυτὸν ὑποκλίνας, οὐκ ἄγειν κατὰ τὴν ἀξίαν,
ἄγεσθαι δὲ μᾶλλον ἑλόμενος. 24. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτό φασιν· Τί δὲ
ὅλως κίνησιν ἔχειν τὴν σάρκα πεποίηκεν ὁ θεός; Ἐγώ σοι περὶ
τούτου πυνθανομένῳ διευρύνων τὸν λόγον, ὡς οἷόν τε δια-
σαφήσω τὸ βουληθέν. Λογικοὺς ἡμᾶς πεποίηκεν ὁ θεός, μεγίστῃ
δωρεᾷ τῷ λόγῳ διακοσμήσας. Τοῦτο τοίνυν ἐνεργὸν ἐν ἡμῖν εἶναι
βουλόμενος, ἐναντίως ἔχειν πρὸς ἑαυτὰ πλεῖστα τῶν φαινομένων
πεποίηκεν, ὡσπεροῦν τὴν νύκτα πρὸς τὴν ἡμέραν, τάς τε τροπὰς
τοῦ ἔτους πρὸς ἑαυτὰς καὶ τῶν στοιχείων τὰς ποιότητας, ἵνα ἐν
τούτοις ὥσπερ τις ἡμῖν γυμνασία τοῦ λογικοῦ προσγένηται τὴν
διάγνωσιν αὐτῶν δυναμένοις κατὰ παράθεσιν ποιεῖσθαι. Οὕτω
δῆτα καὶ διὰ τῆς τῶν λοιπῶν σωματικῆς δημιουργίας οὐδ' ἓν
εἶδος, πλείστας δὲ διαφορὰς πρὸς τὴν τοῦ λόγου γυμνασίαν
ἐδημιούργησεν ὁ θεός. Τὰ μὲν γὰρ τῶν σωμάτων ὄγκῳ καὶ
σχήματι καὶ ποικιλίᾳ χρωμάτων διεκόσμησεν· τὰ δὲ πρὸς τοῖς
εἰρημένοις ἔχειν πεποίηκε τὸ τρέφεσθαι τὴν πλησίον ἰκμάδα τῆς
γῆς ἐπισπώμενα, αὔξειν τε καὶ τίκτειν καρποὺς καὶ ὁμογενῆ
βλαστάνειν φυτά.
 593

Ιωάννης Γραμματικός. Disputatio cum Manichaeo Line 227

αὐτοῦ κοιμωμένην εὑρών, ὡς τῇ ἑαυτοῦ μιγνύμενος γαμετῇ,

ἀπολύουσι μοιχείας τὸν κατηγορούμενον, εἰ τοῦτο δειχθείη.
Ἀπόκριναι δέ μοι, διὰ τί τὸν ἥλιον προσκυνεῖτε;
 46. ΜΑΝ. Ὅτι φωστήρ ἐστι τοῦ κόσμου, τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ
γέννημα.
 47. ὈΡΘ. Σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώματος;
 48. ΜΑΝ. Ἀσώματος.
 49. ὈΡΘ. Καὶ πῶς ὁ ἀσώματος σωματικῶς ὁρᾶται; Τὰ μὲν γὰρ
ἀσώματα νοητῶς θεωρεῖται, ὁ δὲ ἥλιος αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ
περιγραφῇ σώματος καταλαμβάνεται. Ἄλλως τέ ἐστί τι τῶν
ἀσωμάτων σωματικὰς ἔχον ποιότητας;
 50. ΜΑΝ. Οὐ νομίζω.
 51. ὈΡΘ. Ἀλλὰ μὴν ὁ ἥλιος σωματικὰς ἔχει ποιότητας· θερμός
τε γάρ ἐστι καὶ ξηρός· αὗται δὲ σωμάτων ποιότητες· σῶμα ἄρα
ἐστὶ καὶ ὁ ἥλιος. Πῶς δὲ οὐκ ἐρυθριᾶτε, σέβοντες ὃν μισεῖν
ὠφείλετε ὡς ἐναντία ποιοῦντα τοῦ δόγματος ὑμῶν;
 52. ΜΑΝ. Διὰ τί ἐναντία;
 53. ὈΡΘ. Ὅτι τὰ σώματα, ἃ τῆς κακίας ὑμεῖς εἶναι λέγετε,
τρέφει τε καὶ συγκροτεῖ. Καὶ τούτοις οὐδεὶς ἀντερεῖ, μὴ τῇ πείρᾳ
μαχόμενος. Εἰπὲ δέ μοι καὶ τοῦτο, κρίσιν ὁμολογεῖς;
 54. ΜΑΝ. Ναί.

Olympiodorus Diaconus Scr. Eccl., Commentarii in Job Page 52, line 8

μενος. τί οὖν πέπονθας; πῶς τὸν ἐπελθόντα σοι πόνον φέρειν οὐ δύ-
νῃ, ἀλλὰ θορυβῇ καὶ σπουδάζεις ἀποθέσθαι τὸ βάρος; καίτοιγε ἐ-  
χρῆν σε τῶν οἰκείων ὑπομιμνησκόμενον λόγων μὴ ἐν ταῖς ἑτέρων μό-
νον, ἀλλὰ κἀν ταῖς σαυτοῦ συμφοραῖς φιλοσοφεῖν.
 ἐπιτήρει δέ, ὡς πρὸς ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς μαρτυρεῖ τῷ Ἰὼβ ὁ
Ἐλιφάζ, ὅτι καὶ διδασκαλικὸν εἶχε χάρισμα καὶ τὸν παρακλητικὸν
μετὰ χάριτος θείας προέφερε λόγον, ὥστε καὶ εὐθυμεῖν τοὺς ἐν ταῖς
συμφοραῖς παρασκευάζειν διὰ τῆς παραινέσεως. ταῦτα μὲν οὖν οὔπω
τραχέα τοῦ Ἐλιφὰζ τὰ ῥήματα, τὰ δὲ ἐφεξῆς οὐκέτι πρὸς τὴν τοῦ
παραμυθουμένου προσώπου ποιότητα φθέγγεται.
4, 6 πότερον οὐχ ὁ φόβος σού ἐστιν ἐν ἀφροσύνῃ καὶ ἡ ἐλπίς σου
καὶ ἡ κακία τῆς ὁδοῦ σου.
 δέδεικται γάρ, φησίν, ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ὅτι μάτην ἔλεγες τὸν
θεὸν φοβεῖσθαι. ὁ γὰρ περὶ θεὸν φόβος περιεκτικός ἐστι τῶν ἀρε-
τῶν. σὺ δὲ οὐ καθαρὸν τοῦτον ἐκέκτησο, ἀλλ' ἐν κακίᾳ ὢν ἔλεγες
φοβεῖσθαι θεὸν καὶ ἐλπίζειν ἐπ' αὐτόν, ὅπερ ἐστὶν ἀφροσύνης.
4, 7 – 9 μνήσθητι οὖν τίς καθαρὸς ὢν ἀπώλετο ἢ πότε ἀληθινοὶ ὁλόρ-
ριζοι ἀπώλοντο. καθ' ὃν τρόπον εἶδον τοὺς ἀροτριῶντας τὰ ἄτοπα,
οἱ δὲ σπείροντες αὐτὰ ὀδύνας θεριοῦσιν ἑαυτοῖς. ἀπὸ προστάγματος
κυρίου ἀπολοῦνται, ἀπὸ δὲ πνεύματος ὀργῆς αὐτοῦ ἀφανισθήσονται.  
 594

Oecumenius Phil., Rhet., Commentarius in Apocalypsin Page 32, line 6

ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ἀόρατα καὶ τὰ ὁρατά, εἴτε θρόνοι, εἴτε κυριό-
τητες, εἴτε ἀρχαί, εἴτε ἐξουσίαι· πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς
αὐτὸν ἔκτισται, καὶ αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος καὶ
τῆς ἐκκλησίας· ὅς ἐστιν ἀπαρχὴ πρωτότοκος ἐκ νεκρῶν,
ἵνα γένηται ἐν πᾶσιν αὐτὸς πρωτεύων· οὕτω πιστεύειν αὐτὸν  
ἐπ' ἐσχάτων δι' ἡμᾶς καὶ τὴν ἡμῶν σωτηρίαν; καὶ ἄνθρω-
πον γεγονέναι, οὐκ ἐκστάσει θεότητος, ἀλλὰ προσλήψει
σαρκὸς ἀνθρωπίνης, ἐψυχωμένης νοερῶς, ἵν' ἐκ δύο φύσεων
νοεῖται συνημμένος ὁ Ἐμμανουήλ, θεότητός τε καὶ ἀνθρω-
πότητος, τελείως ἐχουσῶν κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον καὶ
τὴν κατὰ ποιότητα φυσικὴν ἰδιότητα καὶ διαφοράν, οὔτε
συγχυθέντων τῶν εἰς ἑνότητα συνδεδραμηκότων, οὔτε μὴν
διαιρουμένων μετὰ τὴν ἄφραστον καὶ ἀφαντασίαστον
ἕνωσιν. βδελυκτοὶ γὰρ ὁμοίως ἀμφότεροι
Νεστόριος τε καὶ Εὐτυχής· τὰ ἐναντία καὶ ἐκ διαμέτρου
κακά. ὅπως οὖν εἴη τὸ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν δόγμα ἀκριβὲς
καὶ ἀποξεσμένον αὐτῷ, ἐν τοῖς ἄλλοις τοῖς θείοις ἐνδιατρί-
ψας, ὡς εἴρηται τοῦ Κυρίου, ἐνταῦθα τοῖς ἀνθρωπίνοις κατε-
χρήσατο ῥήμασί τε καὶ διανοήμασι· πλὴν οὔτε ἐν ἐκείνοις
τὰ θεῖα δίχα τῶν ἀνθρωπίνων, οὔτε ἐνταῦθα τὰ ἀνθρώπινα
δίχα τῶν θείων ἐξέδωκεν. παρὰ τὸ πλέον δὲ καὶ ἧττον

Oecumenius Phil., Rhet., Commentarius in Apocalypsin Page 255, line 17

ταλκὼς κατὰ σάρκα, καθό ἐστι καὶ νοεῖται ἄνθρωπος· ὡς

εἶναι αὐτόν, τὰ γὰρ αὐτὰ πολλάκις λέγειν ἐμοὶ μὲν οὐκ
ὀκνηρόν, τοῖς δὲ ἐντυγχάνουσιν ἀσφαλές, ὥς πού φησι τῶν
ἑαυτοῦ λόγων ὁ θεῖος ἀπόστολος – ὡς εἶναι οὖν τὸν Ἐμμα-
νουὴλ ἐκ θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος τελείως ἐχουσῶν
ἑκάστῃ τῶν φύσεων κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον, ἀσυγχύτως,
ἀτρέπτως, ἀναλλοιώτως, ἀφαντασιάστως. μετὰ δὲ τὴν ἄφρα-
στον ἕνωσιν πεπείσμεθα ἓν πρόσωπον καὶ μίαν ὑπόστασιν
καὶ μίαν ἐνέργειαν, κἂν ἡ τῶν φύσεων μὴ ἀγνοῆται δια-
φορά, ἐξ ὧν τὴν ἀπόρρητον ἕνωσιν πεπράχθαι φαμέν, μὴ δὲ
ἡ κατὰ ποιότητα φυσικὴ ἰδιότης κατὰ τοὺς λόγους τοῦ
θεσπεσίου πατρὸς ἡμῶν Κυρίλλου. ὁ ἀστήρ φησιν ὁ πρωϊ-
νός· ἢ τὸν ἥλιον λέγει, ἐπεὶ καὶ ἥλιος δικαιοσύνης κέκληται
τῷ Μαλαχίᾳ, ἔτι δὲ καὶ τῷ προφήτῃ ψάλλοντι ἔπεσε πῦρ ἐπ'
αὐτούς,  – τουτέστι τοὺς Ἰουδαίων ἀρχιερέας – καὶ οὐκ εἶ-
δον τὸν ἥλιον,  – τοῦτον δὴ τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον Χ

Μάξιμος. Quaestiones ad Thalassium Sec. epist, line 104

ζω διδασκαλίας. Ἀλλ' εἴ τι καὶ παρ' ἑαυτῶν ἢ παρ' ἄλλων

ἐπιβαλεῖν ἢ μαθεῖν δυνηθείητε, μᾶλλον ἐκεῖνο δικαίως
 595

ἐγκρίνατε καὶ τῆς ὑψηλοτέρας καὶ ἀληθοῦς γένεσθε δια-

νοίας, ἧς ἔργον ἐστὶν ἡ τῆς καρδίας πληροφορία τῶν
ἐφιεμένων τῆς τῶν ἀπορηθέντων πνευματικῆς διαγνώσεως.
 Ὕδατι γὰρ ὁ θεῖος ἔοικε λόγος, ὥσπερ φυτοῖς
παντοδαποῖς καὶ βλαστήμασι καὶ διαφόροις ζῴοις – τοῖς
αὐτόν φημι τὸν λόγον ποτιζομένοις ἀνθρώποις – ἀναλόγως
αὐτοῖς ἐκφαινόμενός τε γνωστικῶς καὶ πρακτικῶς διὰ τῶν
ἀρετῶν ὡς καρπὸς προδεικνύμενος κατὰ τὴν ἐν ἑκάστῳ
ποιότητα τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως καὶ γινόμενος δι' ἄλ-
λων ἄλλοις ἐπίδηλος· ἑνὶ γὰρ οὐδέποτε περιγράφεται καὶ
μιᾶς ἐντὸς οὐκ ἀνέχεται διανοίας γενέσθαι διὰ τὴν φυσικὴν
ἀπειρίαν κατάκλειστος.

Μάξιμος. Quaestiones ad Thalassium Sec. 37, line 21

σημικίνθιά εἰσιν;
Ἀπόκρισις. Οὔτε διὰ μόνην τοῦ ἁγίου Παύλου τὴν
ἁγιότητα, οὔτε διὰ μόνην τὴν τῶν δεχομένων πίστιν ὁ
χρὼς τοῦ σώματος αὐτοῦ διὰ τῶν σουδαρίων καὶ τῶν
σημικινθίων ἐπετέλει τὰς ἰάσεις, ἀλλ' ὅτιπερ αὐτῷ τε κἀκεί-
νοις ἡ θεία χάρις, ἑαυτὴν ἐπιμερίσασα, φιλανθρώπως ἐν
ἐκείνοις διὰ τῆς πίστεως ἐνεργὸν ἐποίει τοῦ ἀποστόλου
τὴν ἁγιότητα. Οὕτω μὲν οὖν πάλιν, βουληθείσης τῆς χάρι-
τος, ἀπαθὲς διέμεινεν αὐτοῦ τὸ σῶμα, τῷ ἰῷ τοῦ θηρίου
μὴ διαφθειρόμενον, εἴτε τὴν ἐν τῷ ἰῷ τοῦ θηρὸς φθαρ-
τικὴν ποιότητα μεταβαλούσης, εἴτε τὸ σῶμα τοῦ ἁγίου τῆς
τοιαύτης δαπανητικὸν φθορᾶς ἀπεργασαμένης, εἴτε κατ' ἄλ-
λον τινὰ τρόπον οἰκονομίας, ὃν οἶδεν ὁ ταῦτα ποιῶν καὶ
μετασκευάζων θεός. Τῷ δὲ ξίφει πάλιν ὑπέπεσε, βουλη-
θείσης τῆς χάριτος. Οὐ γὰρ ἦν κατὰ φύσιν ἀθάνατος, κἂν
ἦν διὰ τὴν χάριν θαυματουργός. Εἰ μὲν κατὰ φύσιν ὑπῆρ-
χεν ἀθάνατος, καλῶς ἂν ἐζητοῦμεν τὸν καθ' ὃν παρὰ
φύσιν ὑπέπεσε τῷ ξίφει λόγον· εἰ δὲ φύσει καὶ μετὰ τὴν
ἁγιότητα διέμεινε θνητός, οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον ζητῆσαι τὸν
καθ' ὃν οὐ τοιῶσδε ἀλλὰ τοιῶσδε τὴν ἐν σαρκὶ ζωὴν
παρῆλθε λόγον ὁ θεῖος ἀπόστολος. Ὧι γὰρ τρόπῳ βούλεται  

Μάξιμος. Quaestiones ad Thalassium Sec. 59, line 166

ὑπὲρ νόησιν ἕνωσιν ἄρρητός τε καὶ ὑπεράρρητος ἡδονὴ

καὶ χαρὰ τῶν ἐνεργουμένων, ἧς οὐκ ἔστι νοῦν ἢ λόγον
παντάπασιν ἢ νόησιν ἢ ῥῆσιν ἐν τῇ φύσει τῶν ὄντων
εὑρεῖν. Οὐκ ἔχει γὰρ ἡ φύσις τῶν ὑπὲρ φύσιν τοὺς
λόγους, ὥσπερ οὐδὲ τῶν παρὰ φύσιν τοὺς νόμους· ὑπὲρ
φύσιν δὲ λέγω τὴν θείαν καὶ ἀνεννόητον ἡδονήν, ἣν ποιεῖν
πέφυκεν ὁ θεὸς φύσει κατὰ τὴν χάριν τοῖς ἀξίοις ἑνούμε-
 596

νος, παρὰ φύσιν δὲ τὴν κατὰ στέρησιν ταύτης συνιστα-

μένην ἀνεκλάλητον ὀδύνην, ἣν ποιεῖν εἴωθεν ὁ θεός, φύσει
παρὰ τὴν χάριν τοῖς ἀναξίοις ἑνούμενος. Κατὰ γὰρ τὴν
ὑποκειμένην ἑκάστῳ ποιότητα τῆς διαθέσεως ὁ θεός, τοῖς
πᾶσιν ἑνούμενος ὡς οἶδεν αὐτός, τὴν αἴσθησιν ἑκάστῳ
παρέχεται καθώς ἐστιν ἕκαστος ὑφ' ἑαυτοῦ διαπεπλασμένος
πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ πάντως πᾶσιν ἑνωθησομένου κατὰ τὸ
πέρας τῶν αἰώνων.
 Σωτηρίαν δὲ ψυχῶν, ὡς οἶμαι, τυχὸν ὁ τῶν ἀποστόλων
ἀκρότατος ἔφη Πέτρος, ὡς πίστεως τέλος, τῶν ὑπὲρ φύσιν
τὴν μέθεξιν· περὶ ἧς σωτηρίας, διὰ πνεύματος ἁγίου
δηλαδή, σαφῶς ἐξεζήτησαν προφῆται καὶ ἐξηρεύνησαν εἰς
τίνα ἢ ποῖον καιρὸν ἐδήλου τὸ ἐν αὐτοῖς πνεῦμα Χριστοῦ,
προμαρτυρόμενον τὰ εἰς Χριστὸν παθήματα καὶ τὰς μετὰ

Μάξιμος. Quaestiones et dubia Sec. 102, line 11

 Ἐκ τοῦ αὐτοῦ· πῶς καὶ ἡ ἐλεημοσύνη εἰς σταθμοὺς κατὰ

τὸν ἅγιον Ἡσαΐαν; οὐδὲ γὰρ τὸ ἀγαθὸν ἄκριτον, εἰ καὶ τοῖς ἐν
τῷ ἀμπελῶνι ἔδοξεν.
 Ἐὰν σταθμίζεται ἡ ἐλεημοσύνη τοῦ θεοῦ, καὶ περιγράφεται
εἰκότως. Μᾶλλον οὖν τοῦτο χρὴ ὑπολαμβάνειν, ὅτι ὥσπερ
ἔχομεν δύναμιν ὀπτικὴν καὶ ἀκουστικὴν καὶ ἀναπνευστικὴν
οὐχ ὅλον εἰσδεχομένας τὸν ἀέρα ἢ τὸ φῶς ἢ τὴν φωνήν
ἐπεὶ οὐκ ἂν ἄλλῳ ὑπελείφθη ἡ ἐκ τούτων μετοχή – ἀλλὰ
κατὰ τὴν ἀναλόγως προσοῦσαν δύναμιν ἑκάστῳ μετέχει,
οὕτως καὶ ἡ τοῦ θεοῦ ἐλεημοσύνη κατὰ τὴν ἑκάστου τῶν
ὑποκειμένων διαθέσεων ποιότητα καὶ τὴν ἄφεσιν καὶ τὴν
χάριν δίδωσιν· οἷον, τελείως τις μετενόησεν, τελείως καὶ
ἀφίεται· μερικῶς μετενόησεν, μερικῶς καὶ ἀφίεται· ὡσαύτως
καὶ ἐπὶ τοῦ ἀγαπῶντος.  
 Ἐκ τοῦ αὐτοῦ· καὶ ἡ ὀργὴ κατὰ λόγον τῶν ἁμαρτημάτων
καὶ ποτήριον ἐν χειρὶ κυρίου προσαγορευομένη καὶ κόνδυ
πτώσεως ἐκπινόμενον, εἰ καὶ πᾶσιν ὑφαιρεῖ τι τῆς ἀξίας καὶ
τὸ τῆς ὀργῆς ἄκρατον φιλανθρωπίᾳ κίρνησι· κλίνων μὲν ἀπὸ
τοῦ ἀποτόμου πρὸς τὸ ἐνδόσιμον.

Μάξιμος. Capita de caritate Book 3, sec. 28, line 2

ΚΗʹ.

 Οἱ μὲν Ἕλληνες ἐξ ἀϊδίου λέγοντες συνυπάρχειν τῷ Θεῷ τὴν τῶν

ὄντων οὐσίαν, τὰς δὲ περὶ αὐτὴν ποιότητας μόνον ἐξ αὐτοῦ ἐσχηκέναι,
τῇ μὲν οὐσίᾳ οὐδὲν λέγουσιν ἐναντίον, ἐν δὲ ταῖς ποιότησι μόναις τὴν ἐναν-
τίωσιν εἶναι. Ἡμεῖς δὲ μόνην λέγομεν τὴν θείαν οὐσίαν μὴ ἔχειν τι ἐναντίον,
ὡς ἀΐδιόν τε οὖσαν καὶ ἄπειρον καὶ ἀιδιότητος ταῖς ἄλλαις χαριστικήν·
τῇ δὲ τῶν ὄντων οὐσίᾳ εἶναι μὲν τὸ μὴ ὂν ἐναντίον καὶ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ
κυρίως ὄντος ὑπάρχειν τὸ ἀεὶ εἶναι αὐτὴν ἢ μὴ εἶναι, ἀμεταμέλητα δὲ
 597

εἶναι τὰ χαρίσματα αὐτοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἔστιν ἀεὶ καὶ ἔσται τῇ παντο-
κρατορικῇ δυνάμει διακρατουμένη, εἰ καὶ ἔχει τὸ μὴ ὂν ἐναντίον, ὡς εἴρηται,
ὡς ἐκ μὴ ὄντων εἰς τὸ εἶναι ἐκ Θεοῦ παραχθεῖσα καὶ ἐν τῇ βουλήσει αὐτοῦ
ἔχουσα τὸ εἶναι αὐτὴν ἢ μὴ εἶναι.

Μάξιμος. Opusculum de anima [Sp.] Sec. 4, line 18

λυτόν· τὸ δὲ διαλυτόν, σύνθετον· τὸ δὲ σύνθετον, τριχῆ δια-

στατόν· τὸ δὲ τριχῆ διαστατόν, σῶμα· σῶμα δέ, σώματι
προστιθέμενον, ὄγκον ποιεῖ. Ἡ δὲ ψυχὴ ἐν τῷ σώματι οὖσα
οὐκ ὄγκον ποιεῖ ἀλλὰ μᾶλλον ζωοποιεῖ· οὐκ ἄρα
ἔσται σῶμα ἡ ψυχή, ἀλλ' ἀσώματος.
 Ἔτι, εἰ σῶμα ἡ ψυχή, ἢ ἔνδοθεν κινεῖται, ἢ ἔξωθεν·
οὔτε δὲ ἔξωθεν κινεῖται, οὐ γὰρ ὠθεῖται ἢ ἕλκεται ὡς τὰ
ἄψυχα, οὔτε δὲ ἔσωθεν κινεῖται, ὡς τὰ ἔμψυχα· ἄτοπον
γὰρ ψυχῆς ψυχὴν λέγειν. Οὐκ ἔσται οὖν σῶμα, ἀσώμα-
τος ἄρα.
 Καὶ πάλιν, εἰ σῶμά ἐστιν ἡ ψυχή, καὶ τὰς ποιότητας
αἰσθητὰς ἔχει καὶ τρέφεται· ἀλλ' οὐ τρέφεται, καὶ εἰ τρέφε-  
ται, οὐ σωματικῶς τρέφεται ὡς τὸ σῶμα, ἀλλ' ἀσωμάτως·
λόγῳ γὰρ τρέφεται. Οὐ τοίνυν τὰς ποιότητας αἰσθητὰς
ἔχει. Οὐ γὰρ ὁρᾶται οὔτε δικαιοσύνη, οὔτε ἀνδρεία, οὔτε
τῶν τοιούτων οὐδέν. Τῆς γὰρ ψυχῆς αἱ ποιότητες αὗται·
οὐκ ἔστιν οὖν σῶμα· ἀσώματος ἄρα.

Nicolaus Rhet., Soph., Progymnasmata Page 7, line 19

περὶ τῶν μεταμορφώσεων λόγοις καὶ τῶν ἐκείναις παρα-

πλησίων. ὁποτέρως δ' ἂν ἔχοι, τὰς ἐν αὐτοῖς ἀλληγορίας
ἀναπτύξουσιν οἱ φιλόσοφοι. ἡμεῖς δὲ ἢ πιθανὸν ἢ ἀπί-
θανον ὡς ἐν πολιτικῷ λόγῳ παραληψόμεθα.
 Ἐπειδὴ δὲ εἴρηται, ὅτι δεῖ πιθανῶς συγκεῖσθαι τὸν
μῦθον, πόθεν ἂν γένοιτο πιθανὸς σκοπητέον. πολλαχόθεν
δὲ τοῦτο· ἐκ τόπων, περὶ οὓς τὰ ὑποκείμενα τῷ λόγῳ ζῷα
διατρίβειν εἴωθεν· ἐκ καιρῶν, ἐν οἷς φαίνεσθαι φιλεῖ·
ἐκ λόγων τῶν τῇ φύσει ἑκάστου ἁρμοζόντων· ἐκ πραγ-
μάτων, ἃ μὴ ὑπερβαίνει τὴν ἑκάστου ποιότητα, ἵνα μὴ
λέγωμεν, ὅτι ὁ μῦς περὶ βασιλείας τῶν ζῴων ἐβουλεύετο  
ἢ ὅτι ὁ λέων ἐζωγρήθη ὑπὸ τυροῦ [καὶ] κνίσης, κἂν λό-
γους τινὰς δεήσῃ περιθεῖναι, [καὶ] ἵνα ἡ μὲν ἀλώπηξ
ποικίλα φθέγγηται, τὰ δὲ πρόβατα εὐήθη καὶ μεστὰ
ἀνοίας· τοιαύτη γάρ τις ἡ ἑκατέρων φύσις· καὶ ἵνα ὁ μὲν
ἀετὸς ἁρπακτικὸς καὶ νεβρῶν καὶ ἀρνίων εἰσάγηται, ὁ
δὲ κολοιὸς μηδὲν τοιοῦτον μηδὲ ἐννοῶν. εἰ δὲ ἄρα ποτὲ
γένοιτο χρεία τοῦ καὶ παρὰ τὴν φύσιν τι συμπλάσαι,
δεῖ τοῦτο προοικονομῆσαι καὶ παρασχεῖν αὐτῷ τὴν ἐκ
τοῦ μύθου διάνοιαν· οἷον εἰ διαλέγοιτο τὰ πρόβατα πρὸς
 598

Nicolaus Rhet., Soph., Progymnasmata Page 48, line 10

ὅ τι ἤδη πρότερον εἰρήκαμεν, ὅτι τῶν προγυμνασμάτων  

τὰ μέν ἐστι μέρη, τὰ δὲ μέρη καὶ ὅλα· μέρη μέν, ὅσα
μόνον πρὸς χρείαν ἑτέρου παραλαμβάνεται· μέρη δὲ καὶ
ὅλα, ἃ ποτὲ μὲν καθ' ἑαυτὰ ὑπόθεσίν τινα ἐξεργάζεται,
ποτὲ δὲ εἰς ἑτέρων ὑποθέσεων μέρη συντελεῖ. τὸ τοίνυν
ἐγκώμιον τῶν [καὶ] μερῶν ἐστι καὶ ὅλων· ὡς ὅλον μὲν
αὐτὸ ἐργαζόμεθα, ὅταν αὐτὸ τοῦτο προθώμεθά τινα εὐ-
φημῆσαι, ὡς μέρος δέ, ὅταν ἢ [ὡς] συμβουλεύοντες
ἐπαινέσωμεν τυχὸν τὸ πρᾶγμα τόδε, ἐφ' ὃ καὶ προτρέ-
πομεν, ἢ κατηγοροῦντες συστήσωμέν τε τὴν οἰκείαν
ποιότητα καὶ διαβάλωμεν τὴν τοῦ ἐναντίου· ὧν τοῦ μὲν
προτέρου παράδειγμα ὁ Πανηγυρικὸς Ἰσοκράτους λόγος,
συμβουλευτικὸν μὲν ἔχων τὸ εἶδος, διὰ δὲ ἐγκωμιαστι-
κῆς ὕλης κατασκευαζόμενος, τοῦ δὲ δευτέρου ὁ Περὶ τοῦ
στεφάνου Δημοσθένους, καὶ αὐτὸς δικανικοῦ μὲν εἴδους
ὤν, δι' ἐπαίνου δὲ τοῦ εἰς ἑαυτὸν καὶ διαβολῆς τῆς εἰς
τὸν Αἰσχίνην ἅπας ὑπὸ τοῦ ῥήτορος εἰργασμένος· ἐπεὶ
οὖν ποτὲ μὲν ὡς μέρος, ποτὲ δὲ ὡς ὅλον παραλαμβά-
νεται, διὰ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς προγυμνάσμασι τέτακται.
 Ἐγκώμιον δέ ἐστιν εὐφημία ὡρισμένου προσώπου ἢ
πράγματος ἐπὶ ὁμολογουμένοις ἀγαθοῖς διεξοδικῶς  

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio fusior) Sec.

49, line 15

δεῖ γὰρ γινώσκειν, ὡς δέκα εἰσὶν αἱ πᾶσαι κατηγορίαι ἤτοι τὰ γενι-

κώτατα γένη, ὑφ' ἃς ἀναφέρεται πᾶσα φωνὴ ἁπλῶς λεγομένη. Εἰσὶ δὲ
αὗται· αʹ οὐσία οἷον λίθος· βʹ ποσὸν οἷον δύο, τρία· γʹ πρός τι οἷον
πατήρ, υἱός· δʹ ποιὸν οἷον λευκόν, μέλαν· εʹ ποῦ οἷον ἐν Δαμασκῷ, τοῦτο
δὲ τόπου ἐστὶ δηλωτικόν· ϛʹ ποτέ, χθές, αὔριον· τοῦτο δὲ χρόνου ἐστὶ
δηλωτικόν· ζʹ ἔχειν οἷον ἱμάτιον φορεῖν· ηʹ κεῖσθαι οἷον ἵστασθαι,
καθέζεσθαι· θʹ ποιεῖν οἷον καίειν· ιʹ πάσχειν οἷον καίεσθαι.
 Ἑτερογενῆ δέ εἰσιν, ὅσα ὑπ' ἄλλην καὶ ἄλλην κατηγορίαν εἰσί·
καὶ ὁμογενῆ μὲν οἷον ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ ἵππος, ὑπὸ τὴν οὐσίαν γάρ
εἰσιν ἀμφότερα, ἑτερογενῆ δὲ ὡς ἄνθρωπος καὶ ἐπιστήμη· ὁ μὲν γὰρ
ἄνθρωπος ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἐστίν, ἡ δὲ ἐπιστήμη ὑπὸ τὴν ποιότητα.  
 Ὁμοειδῆ εἰσιν, ὅσα ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος τάσσονται καὶ κοινωνοῦσι
τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας οἷον Πέτρος, Παῦλος· ἀμφότεροι γὰρ ὑφ' ἓν
εἶδός εἰσι, τὸ τοῦ ἀνθρώπου. Ἑτεροειδῆ δέ εἰσιν, ὅσα τῷ εἴδει διαφέ-
ρουσιν ἤγουν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος. Οἱ δὲ
ἅγιοι πατέρες ὁμογενῆ καὶ ὁμοειδῆ ταὐτὸν λέγουσι τὰ ὁμοούσια
ἤγουν τὰς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ὑποστάσεις.
 Ὁμοϋπόστατά εἰσιν, ὅτε δύο φύσεις ἐν μιᾷ ὑποστάσει ἑνωθῶσι καὶ
μίαν σχῶσιν ὑπόστασιν σύνθετον καὶ ἓν πρόσωπον ὡς ψυχὴ καὶ σῶμα.
 599

Ἑτεροϋπόστατα δὲ καὶ ἀριθμῷ διαφέροντα, ὅσα τῇ συμπλοκῇ τῶν συμβε-

βηκότων τὴν ἰδιότητα τῆς οἰκείας ὑποστάσεως ἀφωρίσαντο ἤγουν

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio fusior)

Sec. 52, line 7

Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.

 Ποιότης ἐστί, καθ' ἣν ποιοί τινες ὀνομάζονται. Καὶ πάλιν ποιότης

ἐστί, καθ' ἣν παρωνύμως τὰ μετέχοντα αὐτῆς λέγεται· ἐκ τῆς φρο-
νήσεως φρόνιμος λέγεται ὁ ἔχων τὴν φρόνησιν καὶ θερμὸς ὁ μετέχων
θερμότητος.
 Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι τὸ ποιὸν καθολικώτερόν ἐστι τῆς ποιότητος· τὸ
γὰρ ποιὸν σημαίνει τὴν ποιότητα καὶ τὸ μετέχον αὐτῆς ἤγουν τὴν
θερμότητα καὶ τὸ θερμόν, τὸ ἔχον τὴν θερμότητα· ποιοὶ μὲν γάρ εἰσιν
οἱ ἔχοντες τὴν ποιότητα, οἷον οἱ ἔχοντες θερμότητα θερμοὶ λέγονται.
Οἱ μὲν θερμοὶ ποιοί εἰσιν, ἡ δὲ θερμότης ποιότης. Λέγεται δὲ πολλάκις
καὶ αὐτὴ ἡ ποιότης ποιόν, ὁμοίως καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ καὶ τῆς ποσότητος.
 Τῶν δὲ ποιοτήτων αἱ μὲν τοῖς ἐμψύχοις {καὶ λογικοῖς} ἐνυπάρχουσι σώμα-
σιν ὡς ἐπιστῆμαι καὶ ἀρεταί, νόσοι καὶ ὑγίεια, καὶ λέγονται ἕξεις καὶ διαθέ-
σεις, αἱ δὲ καὶ τοῖς ἐμψύχοις καὶ τοῖς ἀψύχοις ὡς θερμότης, ψύξις, μορφή,
σχῆμα, δύναμις καὶ ἀδυναμία.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio fusior)

Sec. 52, line 75

καταχρηστικῶς λέγεται. Καθολικώτερον οὖν ἐστι τὸ σχῆμα· καὶ ἡ

μορφὴ γὰρ καλεῖται σχῆμα. Τὸ δὲ τῶν ἀψύχων σχῆμα οὐ καλεῖται
μορφή. Ἡ δὲ εὐθύτης ἤγουν ὀρθότης καὶ ἡ καμπυλότης ἤγουν στρεβλότης τῆς
ποιότητός εἰσιν.
 Χρὴ γινώσκειν, ὅτι τὰ ποιὰ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον παρωνύμως ἀπὸ τῶν
ποιοτήτων λέγονται ὡς ἀπὸ τῆς θερμότητος θερμόν, τινὰ δὲ καὶ ὁμω-
νύμως ὡς μουσικὴ ἐπιστήμη καὶ μουσικὴ γυνὴ ἡ ἔχουσα τὴν μου-
σικὴν ἐπιστήμην, τινὰ δέ, εἰ καὶ σπανίως, ἑτερωνύμως ὡς ἀπὸ τῆς
ἀρετῆς σπουδαῖος· ὁ γὰρ ἐνάρετος σπουδαῖος λέγεται.
 Χρὴ γινώσκειν, ὅτι τὸ πάθος διττόν· ἢ γὰρ ἐν τῷ ἤδη πεπονθέναι
λέγεται, καὶ ἀνάγεται ὑπὸ τὴν ποιότητα, ὡς τὸ ἤδη λελευκασμένον ἱμάτιον
λέγεται λευκόν, ἢ ἐν τῷ νῦν πάσχειν, καὶ ἀνάγεται ὑπὸ τὴν τοῦ πάσχειν
κατηγορίαν, ὡς τὸ μήπω λευκανθὲν ἀλλὰ νῦν λευκαινόμενον.
 Χρὴ γινώσκειν, ὡς οὔκ εἰσιν αἱ ποιότητες σώματα ἀλλὰ ἀσώματοι.
Εἰ γὰρ ἦσαν σώματα, ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἦσαν· καὶ πάντα δὲ τὰ συμβεβη-
κότα ἀσώματά εἰσι καὶ καθ' ἑαυτὰ ἀνύπαρκτα, εἰ μὴ ἐν τῇ οὐσίᾳ θεωρη-
θῶσι.  
 Χρὴ γινώσκειν, ὅτι αἱ οὐσιώδεις ποιότητες ὑπὸ τὴν οὐσίαν ἀνάγον-
 600

ται· μέρη γὰρ αὐτῆς εἰσιν ὡς διαιροῦντα αὐτὴν καὶ εἰς τὸν ὁρισμὸν τῶν
εἰδῶν αὐτῆς λαμβανόμενα, ὑφ' ἣν δὲ κατηγορίαν τὸ ὅλον, ὑπὸ ταύτην
καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ ἀναχθήσονται. Τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον ἢ ἐν ὄγκοις

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio fusior)

Sec. 63, line 3

Περὶ τοῦ ἔχειν.

 Τὸ ἔχειν κατὰ ὀκτὼ τρόπους λέγεται·  – ἢ γὰρ ὡς ἕξιν ἢ διάθεσιν ἢ

ἄλλην ποιότητα· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν ἐπιστήμην καὶ ἀρετήν.  – ἢ ὡς
ποσόν· λέγεται γὰρ τρίπηχυ μέγεθος ἔχειν τὸ ξύλον.  – ἢ ὡς οὐσίαν
περὶ οὐσίαν, ὅπερ ἐστὶ γενικώτατον γένος. Τοῦτο δέ – ἢ περὶ ὅλον τὸ
σῶμα ὡς χιτών – ἢ περί τι μέρος ὡς δακτύλιος ἐν δακτύλῳ – ἢ ὡς
μέρος ἐν ὅλῳ· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν χεῖρα·  – ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ, ὡς λέγομεν
οἶνον ἔχειν τὸ κεράμιον,  – ἢ ὡς κτῆμα· λεγόμεθα γὰρ οἰκίαν ἔχειν ἢ
ἀγρόν, λεγόμεθα δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν, καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα ἔχειν. Ἔοικε δὲ
οὗτος ὁ τρόπος ἀλλότριος εἶναι τοῦ ἔχειν, ἐπειδὴ ἀντιστρέφει· οὐδὲν γὰρ
μᾶλλον σημαίνει ἔχειν τὸν ἄνδρα γυναῖκα ἢ τὴν γυναῖκα ἄνδρα, οὐδὲ
γὰρ ἕτερον ἑτέρου ἐπικρατεῖ, ἀλλ' ἴσως καὶ ἀδιαφόρως ἔχουσιν.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio fusior)

Sec. 65, line 117

σύγκρασιν ἐκάλεσαν ἢ συμφυΐαν. Ἰστέον δέ, ὥς τινες τῶν πατέρων τὸ

τῆς κράσεως ὄνομα ἐπὶ τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου οὐ κατεδέξαντο,
τὴν δὲ κατὰ σύνθεσιν ἕνωσιν ἅπαντες. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ καθ' ὑπόστασιν
ἕνωσις ἡ κατὰ σύνθεσιν. Καθ' ὑπόστασιν μὲν οὖν ἐστι τὸ ἐκ διαφόρων
φύσεων ὑφεστὸς πρᾶγμα. Καὶ πάλιν καθ' ὑπόστασίν ἐστι τὸ ἐκ δύο
μὲν πραγμάτων, ἐν ἑνὶ δὲ προσώπῳ. Καὶ ἔτι καθ' ὑπόστασιν ἕνωσίς
ἐστιν ἡ ἑτέρᾳ ὑποστάσει προστρέχουσα φύσις.
 Κρᾶσις δέ ἐστι σωμάτων παράθεσις, ποιοτήτων ἀντέμβασις. Καὶ
πάλιν κρᾶσίς ἐστιν οὐσιῶν ἀλλήλαις ἑτεροίων συνδρομὴ καὶ τῶν περὶ αὐτὰς
ποιοτήτων ἀντεμβολή. Κρᾶσίς ἐστι σύζευξις σωμάτων ἀντικιρνώντων ἀλ-
λήλοις τὰς ἐν αὐτοῖς ποιότητας.
 Ἔστιν ἕνωσις καὶ ἡ κατὰ παράθεσιν· ἔοικε δὲ τῇ κατὰ ἁρμονίαν.
Πάλιν ἕνωσις λέγεται προσωπική, ὅταν τις τὸ τοῦ ἑτέρου ὑποδυόμενος
πρόσωπον ἀντ' αὐτοῦ τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ ποιῆται λόγους, καὶ ἕνωσις
σχετικὴ ὡς φίλου πρὸς φίλον. Ὁ δὲ Νεστόριος καὶ ἄλλας ἐπινοεῖ ἑνώ-
σεις, κατὰ τὴν ἀξίαν φημὶ καὶ ὁμοτιμίαν καὶ ταυτοβουλίαν καὶ εὐδοκίαν
καὶ ὁμωνυμίαν.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Frag. a philosophica (e cod. Oxon. Bodl. Auct. T.1.6) Sec.
5, line 7
Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος

 Ποιότης ἐστί, καθ' ἣν ποιοί τινες ὀνομάζονται, ἢ ποιότης ἐστί, καθ'

 601

ἣν παρωνύμως τὰ μετέχοντα αὐτῆς λέγεται· ἐκ γὰρ τῆς φρονήσεως

φρόνιμος λέγεται ὁ ἔχων τὴν φρόνησιν καὶ θερμὸς λέγεται ὁ μετέχων
θερμότητος.
 Ἰστέον δέ, ὡς τὸ ποιὸν καθολικώτερόν ἐστι τῆς ποιότητος· τὸ μὲν
γὰρ ποιὸν σημαίνει τήν τε ποιότητα καὶ τὸ μετέχον αὐτῆς, ἡ δὲ ποιότης
οὐ σημαίνει τὸ μετέχον αὐτῆς. Ὁμοίως καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ καὶ τῆς
ποσότητος. Ἡ δὲ ποιότης τῶν πολλαχῶς λεγομένων ἐστὶν οὐχ ὡς  
ὁμώνυμος ἀλλ' ὡς συνώνυμος. Τὸ μὲν γὰρ κύων ὄνομα ὁμωνύμως λε-
γόμενον οὐκ ἔστι κοινὸν γένος τοῦ χερσαίου καὶ θαλασσίου καὶ ἀστρῴου,
ἡ δὲ ποιότης γένος οὖσα συνωνύμως κατηγορεῖται τῶν ὑπ' αὐτὴν
εἰδῶν· τὰ γὰρ εἴδη αὐτῆς καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον αὐτῆς δέχεται.
 Τῶν δὲ ποιοτήτων αἱ μὲν τοῖς ἐμψύχοις ὑπάρχουσι σώμασιν ὡς ἐπιστῆ-
μαι καὶ ἀρεταί, νόσοι καὶ ὑγίειαι, καὶ λέγονται ἕξεις καὶ διαθέσεις, αἱ δὲ τοῖς
ἐμψύχοις καὶ ἀψύχοις ὡς θερμότης, ψύξις, μορφή, σχῆμα, δύναμις καὶ
ἀδυναμία. Τούτων δὲ αἱ μέν εἰσι δυνάμει, αἱ δὲ ἐνεργείᾳ· καὶ εἰ μὲν δυ

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Frag. a philosophica (e cod. Oxon. Bodl. Auct. T.1.6)

Sec. 5, line 21

γόμενον οὐκ ἔστι κοινὸν γένος τοῦ χερσαίου καὶ θαλασσίου καὶ ἀστρῴου,
ἡ δὲ ποιότης γένος οὖσα συνωνύμως κατηγορεῖται τῶν ὑπ' αὐτὴν
εἰδῶν· τὰ γὰρ εἴδη αὐτῆς καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὸν ὅρον αὐτῆς δέχεται.
 Τῶν δὲ ποιοτήτων αἱ μὲν τοῖς ἐμψύχοις ὑπάρχουσι σώμασιν ὡς ἐπιστῆ-
μαι καὶ ἀρεταί, νόσοι καὶ ὑγίειαι, καὶ λέγονται ἕξεις καὶ διαθέσεις, αἱ δὲ τοῖς
ἐμψύχοις καὶ ἀψύχοις ὡς θερμότης, ψύξις, μορφή, σχῆμα, δύναμις καὶ
ἀδυναμία. Τούτων δὲ αἱ μέν εἰσι δυνάμει, αἱ δὲ ἐνεργείᾳ· καὶ εἰ μὲν δυ-
νάμει, ποιοῦσι δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν· εἰ δὲ ἐνεργείᾳ, ἢ διὰ βάθους
κεχωρήκασιν ὥσπερ ἡ θερμότης δι' ὅλου τοῦ πυρὸς καὶ ἡ λευκότης δι'
ὅλου τοῦ γάλακτος καὶ τῆς χιόνος καὶ ποιεῖ τὸ τρίτον εἶδος, πάθος
καὶ παθητικὴν ποιότητα, ἢ ἐπιπολῆς καὶ ποιοῦσι τὸ τέταρτον εἶδος,
σχῆμα καὶ μορφήν.

Περὶ διαφορᾶς ἑνώσεως

 Ἕνωσις γίνεται κατὰ διαφόρους τρόπους· ἢ γὰρ κατὰ φυρμὸν

γίνεται ὡς ἐπὶ διαφόρων ἀλεύρων ἀναφυρομένων καὶ μιγνυμένων,  
ἢ κατὰ κόλλησιν ὡς ἐπὶ χαλκοῦ καὶ μολύβδου,  – ἢ κατὰ ἁρμονίαν ὡς
ἐπὶ λίθων ἢ ξύλων,  – ἢ κατὰ σύγχυσιν ὡς ἐπὶ τῶν τηκτῶν καὶ τῶν
μεταλλικῶν, ὡς ἐπὶ κηροῦ καὶ πίσσης καὶ ὡς ἐπὶ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου,  
ἢ κατὰ ἀνάκρασιν ὡς ἐπὶ τῶν ὑγρῶν, οἴνου τυχὸν καὶ ὕδατος ἢ οἴνου
καὶ μέλιτος.  – Ἡ γὰρ κατὰ σύνθεσιν ἕνωσίς ἐστιν ἡ εἰς ἄλληλα τῶν
μερῶν χωρὶς ἀφανισμοῦ περιχώρησις, ὡς ἐπὶ ψυχῆς ἔχει καὶ σώματος,

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Frag. a philosophica (e cod. Oxon. Bodl. Auct. T.1.6)

Sec. 12, line 27

 Ἀνυπόστατόν ἐστιν οὐχὶ τὸ μὴ ὂν ἀλλὰ τὸ μὴ γενόμενον ὡς τὸ

 602

σκότος. Ἀνυπόστατόν ἐστι πᾶν τὸ μὴ ἐκ θεοῦ γεγονὸς ἀλλ' ἐν ἀπουσίᾳ

τοῦ κρείττονος ἱστάμενον ὡσανεὶ τὸ σκότος ἢ νόσος ἢ ἁμαρτία ἢ θάνα-
τος.  – Ὁμοούσιόν ἐστι τὸ μηδαμῶς καὶ ἀπαραλείπτως ἐνδεὲς τοῦ  
ἑτέρου.  – Καθ' ὑπόστασίν ἐστι τὸ ἐκ διαφόρων φύσεων ὑφεστὸς
πρᾶγμα. Καθ' ὑπόστασίν ἐστι τὸ ἐκ δύο μὲν πραγμάτων, ἐν ἑνὶ δὲ
προσώπῳ. Καθ' ὑπόστασιν ἕνωσίς ἐστιν ἡ ἐν ὑποστάσει ἑτέρᾳ προς-
τρέχουσα φύσις.
 Κρᾶσίς ἐστι σωμάτων παράθεσις, ποιοτήτων ἀντέμβασις. Κρᾶσίς
ἐστι σύζευξις σωμάτων τὰς ἐν αὐτοῖς ἀλλήλοις ἀντικιρνώντων ποιότη-
τας. Κρᾶσίς ἐστιν οὐσιῶν ἀλλήλαις ἑτεροίων συνδρομὴ καὶ τῶν περὶ
αὐτὰς ποιοτήτων ἀντεμβολή.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 3, line 33

καὶ τρεπτά· ὧν γὰρ τὸ εἶναι ἀπὸ τροπῆς ἤρξατο, ταῦτα τῇ τροπῇ

ὑποκείσεται πάντως ἢ φθειρόμενα ἢ κατὰ προαίρεσιν ἀλλοιούμενα. Εἰ δὲ
ἄκτιστα, κατὰ τὸν τῆς ἀκολουθίας λόγον πάντως καὶ ἄτρεπτα· ὧν γὰρ
τὸ εἶναι ἐναντίον, τούτων καὶ ὁ τοῦ πῶς εἶναι λόγος ἐναντίος ἤγουν αἱ
ἰδιότητες. Τίς οὖν οὐ συνθήσεται πάντα τὰ ὄντα, ὅσα ὑπὸ τὴν ἡμετέραν
αἴσθησιν, ἀλλὰ μὴν καὶ ἀγγέλους τρέπεσθαι καὶ ἀλλοιοῦσθαι καὶ πο-
λυτρόπως κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλεσθαι; Τὰ μὲν νοητά, ἀγγέλους φημὶ
καὶ ψυχὰς καὶ δαίμονας, κατὰ προαίρεσιν τήν τε ἐν τῷ καλῷ προκοπὴν
καὶ τὴν ἐκ τοῦ καλοῦ ἀποφοίτησιν, ἐπιτεινομένην τε καὶ ὑφιεμένην, τὰ δὲ
λοιπὰ κατά τε γένεσιν καὶ φθορὰν αὔξησίν τε καὶ μείωσιν καὶ τὴν κατὰ
ποιότητα μεταβολὴν καὶ τὴν τοπικὴν κίνησιν. Τρεπτὰ τοίνυν ὄντα
πάντως καὶ κτιστά. Κτιστὰ δὲ ὄντα πάντως ὑπό τινος ἐδημιουργήθησαν.
Δεῖ δὲ τὸν δημιουργὸν ἄκτιστον εἶναι· εἰ γὰρ κἀκεῖνος ἐκτίσθη, πάντως
ὑπό τινος ἐκτίσθη, ἕως ἂν ἔλθωμεν εἴς τι ἄκτιστον. Ἄκτιστος οὖν ὢν ὁ
δημιουργὸς πάντως καὶ ἄτρεπτός ἐστι. Τοῦτο δὲ τί ἂν ἄλλο εἴη ἢ θεός;
 Καὶ αὐτὴ δὲ ἡ τῆς κτίσεως συνοχὴ καὶ συντήρησις καὶ κυβέρνησις δι-
δάσκει ἡμᾶς, ὅτι ἔστι θεὸς ὁ τόδε τὸ πᾶν συστησάμενος καὶ συνέχων καὶ
συντηρῶν καὶ ἀεὶ προνοούμενος· πῶς γὰρ ἂν αἱ ἐναντίαι φύσεις, πυ-
ρὸς λέγω καὶ ὕδατος, ἀέρος καὶ γῆς, εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν
ἀλλήλοις συνεληλύθασι καὶ ἀδιάλυτοι μένουσιν, εἰ μή τις παντοδύναμος
δύναμις ταῦτα καὶ συνεβίβασε καὶ ἀεὶ τηρεῖ ἀδιάλυτα;

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 13, line 69

φία καὶ βουλὴ ὡς ἕξις συμβαίνει καὶ ἀποχωρεῖ, οὐ μὴν ἐπὶ θεοῦ. Ἐπ'
αὐτοῦ γὰρ οὐδὲν γίνεται καὶ ἀπογίνεται· ἀναλλοίωτος γάρ ἐστι καὶ  
ἄτρεπτος, καὶ οὐ χρὴ συμβεβηκὸς ἐπ' αὐτοῦ λέγειν. Τὸ ἀγαθὸν ὁ θεὸς
σύνδρομον ἔχει τῇ οὐσίᾳ. Ὁ ἐπιθυμῶν ἀεὶ τοῦ θεοῦ, οὗτος ὁρᾷ αὐτόν.
Ἐν πᾶσι γάρ ἐστιν ὁ θεός· τοῦ γὰρ ὄντος ἐξῆπται τὰ ὄντα, καὶ οὐκ
ἔστιν εἶναί τι, εἰ μὴ ἐν τῷ ὄντι τὸ εἶναι ἔχοι, ὅτι πᾶσι μὲν ἐγκέκραται ὁ
θεὸς ὡς συνέχων τὴν φύσιν, τῇ δὲ ἁγίᾳ αὐτοῦ σαρκὶ ὁ θεὸς λόγος καθ'
ὑπόστασιν ἡνώθη καὶ κατεμίχθη ἀσυγχύτως πρὸς τὸ ἡμέτερον. Οὐδεὶς
ὁρᾷ τὸν πατέρα εἰ μὴ ὁ υἱὸς καὶ τὸ πνεῦμα.
 Βούλησις καὶ σοφία καὶ δύναμις ὁ υἱός ἐστι τοῦ πατρός· οὐ χρὴ γὰρ
 603

λέγειν ἐπὶ θεοῦ ποιότητα, ἵνα μὴ σύνθετον αὐτὸν εἴπωμεν ἐξ οὐσίας καὶ
ποιότητος. Ὁ υἱὸς ἐκ τοῦ πατρός ἐστι καὶ πάντα, ὅσα ἔχει, ἐξ αὐτοῦ
ἔχει. Διὸ οὐ δύναται ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδέν· οὐ γὰρ ἔχει ἰδιάζουσαν
ἐνέργειαν παρὰ τὸν πατέρα.
 Ὅτι φύσει ἀόρατος ὁ θεός, ὁρατὸς ταῖς ἐνεργείαις γίνεται ἐκ τῆς τοῦ
κόσμου συστάσεως καὶ κυβερνήσεως γινωσκόμενος.
 Εἰκὼν τοῦ πατρὸς ὁ υἱός, καὶ υἱοῦ τὸ πνεῦμα, δι' οὗ Χριστὸς ἐνοικῶν
ἀνθρώπῳ δίδωσιν αὐτῷ τὸ κατ' εἰκόνα.
 Θεὸς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, μέσον ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ καὶ δι' υἱοῦ
τῷ πατρὶ συναπτόμενον· πνεῦμα θεοῦ λέγεται, πνεῦμα Χριστοῦ, νοῦς
Χριστοῦ, πνεῦμα κυρίου, αὐτοκύριος, πνεῦμα υἱοθεσίας, ἀληθείας, ἐλευθε

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 21, line 88

ἡμέραν καὶ τὴν νύκτα ἔχουσα. Διατείνει δὲ αὕτη ἀπὸ Σεπτεμβρίου κεʹ
μέχρι Δεκεμβρίου κεʹ. Τοῦ δὲ ἡλίου ἐπὶ τὴν μικροτέραν καὶ χθαμαλωτέ-
ραν ἤτοι μεσημβρινὴν ἀνατολὴν κατιόντος ἡ χειμερινὴ ἐπιλαμβάνεται
τροπή, ψυχρά τε καὶ ὑγρὰ τυγχάνουσα καὶ μεσιτεύουσα τῇ τε μετοπω-
ρινῇ καὶ τῇ ἐαρινῇ, ἐκ μὲν τῆς μετοπωρινῆς τὸ ψυχρὸν ἔχουσα, ἐκ δὲ
τῆς ἐαρινῆς τὸ ὑγρὸν κεκτημένη. Αὕτη δὲ σμικροτάτην μὲν τὴν ἡμέραν
ἔχει ἐννέα ὡρῶν ὑπάρχουσαν, τὴν δὲ νύκτα μεγίστην ὡρῶν ὑπάρχουσαν
πεντεκαίδεκα, φλέγματος δὲ αὕτη ὑπάρχει αὐξητική. Διατείνει δὲ ἀπὸ κεʹ
Δεκεμβρίου μέχρις καʹ Μαρτίου. Σοφῶς γὰρ ὁ δημιουργὸς προενοήσατο,
ὡς ἂν μὴ ἐξ ἄκρας ψυχρότητος ἢ θερμότητος ἢ ὑγρότητος ἢ ξηρότητος
ἐπὶ τὴν ἄκραν ἐναντίαν ἐρχόμενοι ποιότητα χαλεποῖς περιπέσωμεν ἀρρω-
στήμασι· σφαλερὰς γὰρ τὰς αἰφνιδίους μεταβολὰς οἶδεν ὁ λόγος.
 Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἥλιος τὰς τροπὰς καὶ δι' αὐτῶν τὸν ἐνιαυτὸν ἀπερ-
γάζεται, καὶ τὰς ἡμέρας δὲ καὶ νύκτας, τὰς μὲν ἀνατέλλων καὶ ὑπὲρ γῆν  
γινόμενος, τὰς δὲ ὑπὸ γῆν δύνων καὶ τοῖς ἄλλοις φωστῆρσι, σελήνῃ τε καὶ
ἄστρασι, τὴν φαῦσιν παραχωρῶν συνίστησι.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 23, line 45

ὅθεν καὶ τὰ νέφη συνίστανται καὶ οἱ ὄμβροι γίνονται διὰ τῆς διηθήσεως
γλυκαινομένου τοῦ ὕδατος.
 Οὗτος καὶ εἰς τέσσαρας ἀρχὰς ἤτοι εἰς τέσσαρας ποταμοὺς διαιρεῖται.
»Ὄνομα τῷ ἑνὶ Φεισών», τουτέστι Γάγγης ὁ Ἰνδικός. «Καὶ ὄνομα τῷ
ἄλλῳ Γηών»· οὗτός ἐστιν ὁ Νεῖλος ὁ ἀπὸ Αἰθιοπίας εἰς Αἴγυπτον κατ-
ερχόμενος. Καὶ ὄνομα τῷ τρίτῳ Τίγρις. Καὶ ὄνομα τῷ τετάρτῳ Εὐφρά-
της. Εἰσὶ δὲ καὶ ἕτεροι πλεῖστοι καὶ μέγιστοι ποταμοί, ὧν οἱ μὲν εἰς τὴν
θάλασσαν κενοῦνται, οἱ δὲ καὶ ἐν τῇ γῇ ἀναλίσκονται. Ὅμως καὶ πᾶσα ἡ
γῆ διάτρητός ἐστι καὶ ὑπόνομος ὥσπερ τινὰς φλέβας ἔχουσα, δι' ὧν ἐκ  
τῆς θαλάσσης δεχομένη τὰ ὕδατα τὰς πηγὰς ἀνίησι. Πρὸς οὖν τὴν ποιό-
τητα τῆς γῆς καὶ τὸ τῶν πηγῶν ὕδωρ γίνεται. Διηθεῖται μὲν γὰρ διὰ
τῆς γῆς τὸ θαλάττιον ὕδωρ καὶ οὕτω γλυκαίνεται. Εἰ δὲ ὁ τόπος, ὅθεν
ἡ πηγὴ ἀναδίδοται, τύχοι πικρὸς ἢ ἁλμυρός, πρὸς τὴν γῆν καὶ τὸ ὕδωρ
ἀνάγεται. Στενούμενον δὲ πολλάκις τὸ ὕδωρ καὶ βίᾳ ῥηγνύμενον θερμαί-
νεται, κἀντεῦθεν τὰ αὐτοφυῆ θερμὰ ἀνάγονται ὕδατα. Τῷ οὖν θείῳ
προστάγματι κοιλώματα ἐν τῇ γῇ γεγόνασι, καὶ οὕτως εἰς τὰς συνα-
 604

γωγὰς αὐτῶν συνήχθη τὰ ὕδατα· ἐντεῦθεν καὶ τὰ ὄρη γεγόνασι.

 Πρώτῳ τοίνυν τῷ ὕδατι προσέταξεν ὁ θεὸς ἐξαγαγεῖν ψυχὴν ζῶσαν,
ἐπειδὴ ἤμελλε δι' ὕδατος καὶ τοῦ ἐν ἀρχῇ ἐπιφερομένου τοῖς ὕδασιν
ἁγίου πνεύματος ἀνακαινίζειν τὸν ἄνθρωπον· τοῦτο γὰρ ὁ θεῖος ἔφη
Βασίλειος.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 26, line 87

κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ κατὰ τὴν καθ' ὁρμὴν κίνησιν.

 Αἰσθήσεις μὲν οὖν εἰσι πέντε· ὅρασις, ἀκοή, ὄσφρησις, γεῦσις, ἁφή.
Τῆς δὲ καθ' ὁρμὴν κινήσεώς ἐστι τὸ ἀπὸ τόπου εἰς τόπον μεταβατικὸν
καὶ τὸ κινητικὸν ὅλου τοῦ σώματος καὶ τὸ φωνητικὸν καὶ ἀναπνευστικόν·
ταῦτα γὰρ ἐν ἡμῖν ἐστι ποιεῖν καὶ μὴ ποιεῖν.  
 Συνάπτεται δὲ διὰ τοῦ λογικοῦ ταῖς ἀσωμάτοις καὶ νοεραῖς φύσεσι λο-
γιζόμενος καὶ νοῶν καὶ κρίνων ἕκαστα καὶ τὰς ἀρετὰς μεταδιώκων καὶ τῶν
ἀρετῶν τὸν κολοφῶνα, τὴν εὐσέβειαν, ἀσπαζόμενος· διὸ καὶ μικρὸς κός-
μος ὁ ἄνθρωπός ἐστιν.
 Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὡς ἴδια μὲν τοῦ σώματος μόνου τομὴ καὶ ῥεῦσις καὶ με-
ταβολή. Μεταβολὴ μὲν ἡ κατὰ ποιότητα ἤγουν θερμασίαν καὶ ψύξιν καὶ
τὰ τοιαῦτα. Ῥεῦσις δὲ ἡ κατὰ κένωσιν· κενοῦται γὰρ ξηρὰ καὶ ὑγρὰ καὶ
πνεύματα, ὧν χρῄζει τῆς ἀναπληρώσεως· ὥστε φυσικά εἰσι πάθη ἥ τε
πεῖνα καὶ ἡ δίψα.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 32, line 34

τῶν ὑγρῶν τῶν ἐν τοῖς σώμασιν ἀκριβῶς πεφθέντων, μέσως δὲ μέση

διάθεσις· καταδεέστερον δὲ ἢ μηδὲ ὅλως πεφθέντων ἡ δυσωδία γίνεται.
 Τετάρτη αἴσθησις ἡ γεῦσις. Ἔστι δὲ τῶν χυμῶν ἀντιληπτικὴ ἤγουν
αἰσθητική. Ὄργανα δὲ αὐτῆς ἡ γλῶσσα καὶ ταύτης πλέον τὸ ἄκρον καὶ ἡ
ὑπερῴα, ἣν καλοῦσί τινες οὐρανίσκον· ἐν οἷς ἐστι τὰ ἐξ ἐγκεφάλου φερό-
μενα νεῦρα πεπλατυσμένα καὶ ἀπαγγέλλοντα τῷ ἡγεμονικῷ τὴν γε-
νομένην ἀντίληψιν ἤγουν αἴσθησιν. Αἱ δὲ καλούμεναι γευστικαὶ ποιότη-
τες τῶν χυμῶν εἰσιν αὗται· γλυκύτης, δριμύτης, ὀξύτης, στρυφνότης,
αὐστηρότης, πικρότης, ἁλμυρότης, λιπαρότης, γλισχρότης· τούτων γάρ  
ἐστιν ἡ γεῦσις διαγνωστική. Τὸ δὲ ὕδωρ ἄποιόν ἐστι κατὰ ταύτας τὰς
ποιότητας· οὐδεμίαν γὰρ αὐτῶν ἔχει. Ἡ δὲ στρυφνότης ἐπίτασις καὶ
πλεονασμός ἐστι τῆς αὐστηρότητος.
 Πέμπτη αἴσθησίς ἐστιν ἡ ἁφή, ἥτις κοινή ἐστι πάντων τῶν ζῴων·
ἥτις γίνεται ἐκ τοῦ ἐγκεφάλου πεμπομένων νεύρων εἰς ὅλον τὸ σῶμα. Διὸ
καὶ ὅλον τὸ σῶμα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα αἰσθητήρια τὴν τῆς ἁφῆς ἔχουσιν
αἴσθησιν. Ὑπόκειται δὲ τῇ ἁφῇ τὸ ψυχρὸν καὶ θερμόν, τό τε μαλακὸν καὶ
σκληρὸν καὶ γλίσχρον καὶ κραῦρον, βαρύ τε καὶ κοῦφον· διὰ μόνης γὰρ
ἁφῆς ταῦτα γνωρίζεται. Κοινὰ δὲ ἁφῆς καὶ ὄψεως τό τε τραχὺ καὶ λεῖον,
τό τε ξηρὸν καὶ ὑγρόν, παχύ τε καὶ λεπτόν, ἄνω τε καὶ κάτω καὶ ὁ τόπος
καὶ τὸ μέγεθος, ὅταν εἴη τοιοῦτο ὡς κατὰ μίαν προσβολὴν τῆς ἁφῆς
περιλαμβάνεσθαι, καὶ τὸ πυκνόν τε καὶ μανὸν ἤγουν
 605

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 59, line 217

πάντως καὶ διὰ τὸ ἀγαθὴν εἶναι τὴν θείαν φύσιν πονηρὰ ἔσται ἡ ἀν-
θρωπίνη, καὶ κατὰ τὴν σὺν ἀντιθέσει ἀντιστροφὴν διὰ τὸ πάθος λέγεσθαι
τὴν ἀνθρωπίνην κίνησιν ἡ θεία κίνησις ἐνέργεια λέγεται, καὶ διὰ τὸ
πονηρὰν εἶναι τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀγαθὴ ἔσται ἡ θεία». Καὶ πάντα δὲ
τὰ κτίσματα οὕτως ἔσται πονηρά, καὶ ψεύσεται ὁ εἰπών· «Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς
πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν».
 Ἡμεῖς δέ φαμεν, ὅτι «οἱ ἅγιοι πατέρες πολυτρόπως τὴν ἀνθρωπίνην
ὠνόμασαν κίνησιν πρὸς τὰς ὑποκειμένας ἐννοίας. Προσηγόρευσαν γὰρ
αὐτὴν καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν καὶ διαφορὰν καὶ κίνησιν καὶ ἰδιότητα
καὶ ποιότητα καὶ πάθος· οὐ κατὰ ἀντιδιαστολὴν τῆς θείας, ἀλλ' ὡς
συνεκτικὴν μὲν καὶ ἀναλλοίωτον δύναμιν, ἐνέργειαν δὲ ὡς χαρακτηριστι-
κὴν καὶ τὴν ἐν πᾶσι τοῖς ὁμοειδέσιν ἀπαραλλαξίαν ἐμφαίνουσαν, διαφορὰν
δὲ ὡς ἀφοριστικήν, κίνησιν δὲ ὡς ἐνδεικτικήν, ἰδιότητα δὲ ὡς συστατικὴν
καὶ μόνῃ αὐτῇ καὶ οὐκ ἄλλῃ προσοῦσαν, ποιότητα δὲ ὡς εἰδοποιόν, πά-
θος δὲ ὡς κινουμένην· πάντα γὰρ τὰ ἐκ θεοῦ καὶ μετὰ θεὸν πάσχει τῷ
κινεῖσθαι ὡς μὴ ὄντα αὐτοκίνησις ἢ αὐτοδύναμις, οὐ κατὰ ἀντιδιαστολὴν
οὖν, ὡς εἴρηται, ἀλλὰ τὸν δημιουργικῶς αὐτοῖς ἐντεθέντα παρὰ τῆς τὸ
πᾶν συστησαμένης αἰτίας λόγον· ὅθεν καὶ μετὰ τῆς θείας συνεκφωνοῦντες
αὐτὴν ἐνέργειαν προσηγόρευσαν. Ὁ γὰρ εἰπών· ‘Ἐνεργεῖ γὰρ ἑκατέρα
μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας’, τί ἕτερον πεποίηκεν ἢ ὁ εἰπών· ‘Καὶ

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Expositio fidei Sec. 59, line 221

τὰ κτίσματα οὕτως ἔσται πονηρά, καὶ ψεύσεται ὁ εἰπών· «Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς
πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν».
 Ἡμεῖς δέ φαμεν, ὅτι «οἱ ἅγιοι πατέρες πολυτρόπως τὴν ἀνθρωπίνην
ὠνόμασαν κίνησιν πρὸς τὰς ὑποκειμένας ἐννοίας. Προσηγόρευσαν γὰρ
αὐτὴν καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν καὶ διαφορὰν καὶ κίνησιν καὶ ἰδιότητα
καὶ ποιότητα καὶ πάθος· οὐ κατὰ ἀντιδιαστολὴν τῆς θείας, ἀλλ' ὡς
συνεκτικὴν μὲν καὶ ἀναλλοίωτον δύναμιν, ἐνέργειαν δὲ ὡς χαρακτηριστι-
κὴν καὶ τὴν ἐν πᾶσι τοῖς ὁμοειδέσιν ἀπαραλλαξίαν ἐμφαίνουσαν, διαφορὰν
δὲ ὡς ἀφοριστικήν, κίνησιν δὲ ὡς ἐνδεικτικήν, ἰδιότητα δὲ ὡς συστατικὴν
καὶ μόνῃ αὐτῇ καὶ οὐκ ἄλλῃ προσοῦσαν, ποιότητα δὲ ὡς εἰδοποιόν, πά-
θος δὲ ὡς κινουμένην· πάντα γὰρ τὰ ἐκ θεοῦ καὶ μετὰ θεὸν πάσχει τῷ
κινεῖσθαι ὡς μὴ ὄντα αὐτοκίνησις ἢ αὐτοδύναμις, οὐ κατὰ ἀντιδιαστολὴν
οὖν, ὡς εἴρηται, ἀλλὰ τὸν δημιουργικῶς αὐτοῖς ἐντεθέντα παρὰ τῆς τὸ
πᾶν συστησαμένης αἰτίας λόγον· ὅθεν καὶ μετὰ τῆς θείας συνεκφωνοῦντες
αὐτὴν ἐνέργειαν προσηγόρευσαν. Ὁ γὰρ εἰπών· ‘Ἐνεργεῖ γὰρ ἑκατέρα
μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας’, τί ἕτερον πεποίηκεν ἢ ὁ εἰπών· ‘Καὶ
γὰρ τεσσαράκοντα ἡμέρας ἀπόσιτος μείνας ὕστερον ἐπείνασεν’ (ἔδωκε  
γὰρ τῇ φύσει, ὅτε ἤθελε, τὰ ἴδια ἐνεργεῖν) ἢ οἱ διάφορον ἐν αὐτῷ φήσαντες
ἐνέργειαν ἢ οἱ διπλῆν ἢ οἱ ἄλλην καὶ ἄλλην;» Ταῦτα γὰρ δι' ἀντωνυμίας
δύο τὰς ἐνεργείας σημαίνουσι· καὶ δι' ἀντωνυμίας γὰρ πολλάκις ὁ ἀριθμὸς
 606

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., De duabus in Christo voluntatibus Sec. 16, line 2

καὶ ἐπιθυμίαν, κατά τε τὸ φανταστικὸν καὶ μνημονευτικὸν καὶ κατὰ τὴν

αἴσθησιν καὶ τὴν καθ' ὁρμὴν κίνησιν – καθ' ὁρμὴν δὲ κίνησίς ἐστιν ἡ
κίνησις ὅλου τοῦ σώματος – καὶ τὸ φωνητικὸν καὶ ἀναπνευστικὸν καὶ
ἐκ τόπου εἰς τόπον μεταβατικόν. Συνάπτεται δὲ ταῖς ἀσωμάτοις καὶ
νοεραῖς δυνάμεσι διὰ τοῦ λογικοῦ καὶ τῆς λογικῆς τοῦ νοῦ ὀρέξεως,
ἥτις ἐστὶ θέλησις, ἡ πρώτη τοῦ νοῦ κίνησις· ὀρεγόμενος γὰρ κινεῖται
πρὸς νόησιν καὶ ὀρεγόμενος λογίζεται καὶ ὀρεγόμενος κρίνει. Αὕτη δὲ
ἡ ὄρεξις αὐτεξούσιός ἐστιν· αὐτεξουσίως γὰρ ὀρεγόμενος νοεῖ καὶ λογίζε-
ται καὶ κρίνει.
 Ἴδια μὲν τοῦ σώματος τομὴ καὶ ῥεῦσις καὶ μεταβολὴ ἡ κατὰ
ποιότητα ἤτοι ψύξιν, θέρμανσιν, ὑγρότητα καὶ ξηρότητα, καὶ ἡ τῶν
μελῶν διοργάνωσις. Ἴδια δὲ ψυχῆς λογικῆς μόνης αὐτῆς καθ' αὑτὴν
ζωή, νόησις καὶ ἡ λογικὴ ὄρεξις, ἥτις κυρίως ἐστὶ θέλησις. Καὶ πρὸ τούτων
ἰδικώτατον ψυχῆς χωρίζον αὐτὴν ἐκ τῆς τῶν ἀγγέλων οὐσίας τὸ ἐν
σώματι πολιτεύεσθαι καὶ τούτῳ μεταδιδόναι ζωῆς καὶ κινήσεως καὶ τὸ
αὐτεξουσίως κατ' οἰκείαν ὄρεξιν ἤτοι θέλησιν ἄγειν τὸ σῶμα καὶ τὴν
ἄλογον ὄρεξιν, ἐπιθυμίαν καὶ θυμὸν καὶ τὴν καθ' ὁρμὴν κίνησιν, καὶ
φυσικῶς ἄρχειν ὡς ἰδίου φυσικοῦ δούλου τοῦ οἰκείου σώματος. Διὸ καὶ
πλέον τῶν ἀγγέλων κατ' εἰκόνα ὁ ἄνθρωπος· ὁ γὰρ ἄγγελος οὐκ ἔχει
φυσικὸν δοῦλον οὐδὲ φυσικῶς ἐστι δεσπότης.

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., De duabus in Christo voluntatibus Sec. 18, line 8

καὶ ἀηδία, φόβος, δειλία καὶ ἀγωνία, ἀδημονία, ταραχή, ἱδρὼς καὶ
θάνατος – θάνατος γάρ ἐστι χωρισμὸς ψυχῆς ἐκ τοῦ σώματος – καὶ
πᾶσα ἡ τῆς τροφῆς καὶ αὐξήσεως οἰκονομία.
 Ταῦτα πάντα ἄλογα πάθη εἰσὶ καὶ ἐνέργειαι, ἐνέργειαι μὲν καὶ
δυνάμεις τῆς φύσεως – διὸ καὶ πάντα τὰ φυσικὰ παρὰ θεοῦ δεδωρημένα τῇ
φύσει – , πάθη δέ, ὅτι πᾶσα κτίσις κτιστὴ παθητικῶς κινεῖται καὶ ἐνερ-
γεῖ· μόνη δὲ ἡ θεία φύσις ἐστὶν ἀπαθής, ἀπαθῶς κινουμένη καὶ ἀκινήτως
ἐνεργοῦσα. Ἔτι δὲ τινὲς μὲν αὐτῶν δοκοῦσι μᾶλλον εἶναι ἐνέργειαι,
τινὲς δὲ πάθη· πρεπωδέστερον γὰρ εἰπεῖν τὴν ζωὴν μᾶλλον ἐνέργειαν,
τὸν δὲ θάνατον καὶ τὴν τομὴν καὶ τὴν ῥεῦσιν πάθος. Ἡ μὲν οὖν τομὴ καὶ
ἡ ῥεῦσις καὶ ἡ κατὰ ποιότητα μεταβολή, τουτέστι λεύκανσις, μέλανσις,
ψύξις, θέρμανσις, νόσος καὶ τὰ τοιαῦτα, πάθη εἰσίν, ὁμοίως καὶ ἡ τῶν
μελῶν διοργάνωσις ἤτοι διάπλασις· ἡ μὲν γὰρ φύσις ἐνεργεῖ διοργανοῦσα
καὶ διαπλάττουσα, πάσχει δὲ τὸ σῶμα διοργανούμενον. Φύσιν δὲ λέγω
τὸν ἐξ ἀρχῆς παρὰ τοῦ δημιουργοῦ δοθέντα ἑκάστῳ εἴδει νόμον καὶ δύνα-
μιν, καθ' ἣν κινεῖται ἢ ἠρεμεῖ. Κινεῖται μέν, πρὸς ἃς ἔχει δύναμιν ἐνεργείας
νοῶν, λογιζόμενος, θέλων, αἰσθανόμενος, τόπους ἐκ τόπων ἀμείβων·
τούτων γὰρ τὴν δύναμιν ἔχει παρὰ τοῦ δημιουργοῦ. Ἠρεμεῖ δὲ μὴ κινού-
μενος, πρὸς ἃς οὐκ ἔλαβε δύναμιν ἐνεργείας μὴ ἱστάμενος. Κινήσεις δέ εἰσι
γένεσις καὶ φθορὰ καὶ ἀλλοίωσις, αὔξησις, μείωσις καὶ ἡ τοπικὴ κίνησις.
Ἑξάτροπος δὲ αὕτη ἐστίν, ἔμπροσθεν, ὀπίσω, δεξιά, ἀριστερά, ἄνω,
 607

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio brevior)

Sec. 36, line 3

φατικῶς, ὥσπερ ἡ ἀκολασία εἶδος οὖσα οὐ καταφατικῶς ἀλλ' ἀπο-

φατικῶς ὠνομάσθη· ἡ γὰρ κατάθεσις κατάφασις λέγεται οἷον ‘καλός
ἐστιν’, ἡ δὲ ἄρνησις ἀπόφασις οἷον ‘οὐκ ἔστι καλός’· ὅτε δὲ λέγομεν
’ἄνομος εἶ’, τὸ α ἄρνησιν σημαίνει ὡς τὸ οὔ.
 Εἰ δὲ λέγεται τόδε τὸ λευκὸν ἴσον εἶναι τῷδε τῷ λευκῷ, οὐ καθὸ
ποιότης λέγεται ἴσον εἶναι ἀλλὰ καθὸ ποσότης καὶ τὸ εἶναι τὴν ἐπι-
φάνειαν ταύτην ἴσην ἐκείνῃ τῇ ἐπιφανείᾳ, ὡς καὶ ἐν τῷ ποσῷ τὸ ὅμοιον
καὶ ἀνόμοιον θεωρεῖται οὐ καθὸ ποσόν, ἀλλὰ καθὸ μετέχει ποιότητος.  

Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν.

 Χρὴ γινώσκειν, ὅτι ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθησις ἤγουν ἡ ποιητικὴ δύναμις

καὶ ἡ παθητικὴ ὑπὸ τὴν ποιότητά εἰσι, τὸ δὲ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν
οὐσία τίς ἐστι τοιῶσδε ἐνεργοῦσα ἢ πάσχουσα. Ποιεῖν οὖν ἐστι τὸ ἐν
ἑαυτῷ ἔχειν τὴν αἰτίαν τῆς ἐνεργείας, πάσχειν δὲ τὸ ἐν ἑαυτῷ καὶ ἐν
ἄλλῳ ἔχειν τὴν αἰτίαν τοῦ πάσχειν ὡς ὁ δημιουργὸς καὶ τὸ δημιουργού-
μενον· ὁ μὲν γὰρ δημιουργὸς ἐν ἑαυτῷ ἔχει τὴν αἰτίαν τῆς δημιουργίας,
τὸ δὲ δημιουργούμενον ἐν μὲν τῷ δημιουργῷ τὴν ἀρχὴν τῆς δημιουργίας,
ἐν ἑαυτῷ δὲ τὴν ἐπιτηδειότητα τῆς παθήσεως. Δημιουργὸν δὲ ἐνταῦθα
τὸν τεχνίτην λέγομεν οἷον τέκτονα, δημιουργούμενον δὲ τὴν ὕλην τὴν
ὑποκειμένην τῷ τεχνίτῃ οἷον τὴν ξυλήν· αὕτη γὰρ ὑπόκειται τῷ τέκτονι.
 Τοῦ δὲ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν τὰ μὲν ἁπλῶς λέγονται ποιεῖν ὡς
ἐπὶ τῶν ποιητικῶν τεχνῶν οἷον τεκτονικῆς, χαλκευτικῆς καὶ τῶν τοιού

Ιωάννης Δαμασκηνός. ., Dialectica sive Capita philosophica (recensio brevior)

Sec. 46, line 3

Περὶ τοῦ ἔχειν.

 Τὸ ἔχειν κατὰ ὀκτὼ τρόπους λέγεται·  – ἢ γὰρ ὡς ἕξιν ἢ διάθεσιν ἢ

ἄλλην ποιότητα· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν ἐπιστήμην καὶ ἀρετήν.  – ἢ ὡς
ποσόν· λέγεται γὰρ τρίπηχυ μέγεθος ἔχειν τὸ ξύλον.  – ἢ ὡς οὐσίαν
περὶ οὐσίαν, ὅπερ ἐστὶ γενικώτατον γένος. Τοῦτο δέ – ἢ περὶ ὅλον τὸ
σῶμα ὡς χιτών – ἢ περί τι μέρος ὡς δακτύλιος ἐν δακτύλῳ – ἢ ὡς
μέρος ἐν ὅλῳ· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν χεῖρα·  – ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ, ὡς λέγομεν
οἶνον ἔχειν τὸ κεράμιον,  – ἢ ὡς κτῆμα· λεγόμεθα γὰρ οἰκίαν ἔχειν ἢ
ἀγρόν, λεγόμεθα δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν, καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα ἔχειν. Ἔοικε δὲ
οὗτος ὁ τρόπος ἀλλότριος εἶναι τοῦ ἔχειν, ἐπειδὴ ἀντιστρέφει· οὐδὲν γὰρ
μᾶλλον σημαίνει ἔχειν τὸν ἄνδρα γυναῖκα ἢ τὴν γυναῖκα ἄνδρα, οὐδὲ
γὰρ ἕτερον ἑτέρου ἐπικρατεῖ, ἀλλ' ἴσως καὶ ἀδιαφόρως ἔχουσιν. Εἰ δὲ
καὶ ὁ κτήτωρ ἔχει κτῆμα καὶ τὸ κτῆμα κτήτορα καὶ ἀντιστρέφει, ἀλλ'
 608

Adamantius Theol., De recta in deum fide (olim sub auctore Origene Adamantio)
Page 122, line 15

 {ΕΥΤΡ.} Εἰ μὴ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ δημιουργοῦ ἐστι τὸ φῶς καὶ

τὸ σκότος, πῶς οἱόν τε ἦν ὑπενδιδόναι τὸ φῶς τῷ σκότει καὶ τὸ
σκότος τῷ φωτί; εἰ γὰρ ἐναντίον τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ καὶ τὸ ἀγαθὸν
τῷ κακῷ, ἐν τούτοις δὲ τῷ φωτὶ καὶ τῷ σκότει οὐδεμία εὑρίσκεται
ἐναντιότης, δῆλον οὖν ὅτι ἑνὸς δημιουργοῦ τὸ φῶς καὶ τὸ σκότος.
 {ΑΔ.} Ἔφη τὴν τοῦ ἀγαθοῦ οὐσίαν εἶναι φῶς, τὴν δὲ ποιότητα
ἀγαθόν, δεξιόν· τῷ δὲ τὸ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον συμβέβηκεν. ἀντί-
κειται δὲ τὸ ἀγαθὸν τῷ κακῷ; ἀποκρινάσθω.
 {ΜΑΡ.} Κατὰ πάντα ἀντίκειται τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ.
 {ΑΔ.} Δῆλον ὅτι καὶ κατ' οὐσίαν καὶ κατὰ ποιότητα καὶ κατὰ τὸ
συμβεβηκός· κατ' οὐσίαν μὲν σκότος ἀντίκειται φωτί, κατὰ ποιότητα
δὲ κακὸν ἀγαθῷ. εἰ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἀντίκειται, ἔσται γενητὸν
πρὸς τὸ ἀγένητον, καὶ φθαρτὸν πρὸς τὸ ἄφθαρτον.
 {ΜΑΡ.} Πῶς;
 {ΕΥΤΡ.} Ὑπέθου ἀγενήτους τὰς δύο οὐσίας· συμπέφυκε δὲ τῷ
ἀγενήτῳ τὸ ἀθάνατον, καὶ ἀνάγκη, εἰ ἀγένητοί εἰσιν αἱ δύο οὐσίαι,
ταύτας ἀθανάτους ὑπάρχειν τῷ ἀγενήτους εἶναι λέγειν. ἔτι δὲ οὕτω
σκόπει. εἰ τὸ κακὸν ἀγένητόν ἐστι, τὸ ἀγαθὸν οὐκ ἀγένητον, ἐπεὶ
μὴ κακόν ἐστι, καὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ λέγομεν ὅτι, εἰ τὸ κακὸν γενητὸν
πέφυκεν, ἀγαθὸν καὶ οὐ κακόν ἐστι τὸ ἀγένητον.

Adamantius Theol., De recta in deum fide (olim sub auctore Origene Adamantio)
Page 152, line 7

θέναι, τὴν τοιαύτην ὑπόνοιαν ἀναιρεῖσθαί μοι δοκεῖ. φὴς τοίνυν (ἄποιον)
ὕλην συνυπάρχειν τῷ θεῷ, ἐξ ἧς τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδημιούργησεν.
 {ΔΡ.} Οὕτω φημί.
 {ΑΔ.} [Ἐξ ἀνάγκης καὶ χωρητὸν λέγειν αὐτὸν δεῖ καὶ μερικὸν καὶ πρὸς  
τῆς ὕλης περιγραφόμενον· ἀλλὰ μὴν καὶ ὁμοίως αὐτὸν τῇ ὕλῃ ἀτάκτως φέρεσθαι
δεῖ, μὴ ἵστασθαι δὲ μηδὲ μένειν αὐτὸν ἐφ' ἑαυτοῦ ἀνάγκη.] οὐκοῦν, εἰ ἄποιος
ἐτύγχανεν ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος πρὸς τοῦ θεοῦ, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ αἱ
ποιότητες, τῶν ποιοτήτων γέγονε ποιητὴς ὁ θεός. ἐπεὶ δὲ ἀναγιγνω-
σκομένου πρόσθεν ἤκουον ὡς ἀδύνατον ἐξ οὐκ ὄντων τι γίνεσθαι,
πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀπόκριναι τὴν ἐμήν. δοκεῖ σοι τὰς τοῦ κόσμου
ποιότητας μὴ ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων γεγονέναι;
 {ΔΡ.} Δοκεῖ.
 {ΑΔ.} Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐσίας ὑπάρχειν αὐτάς;
 {ΔΡ.} Ἕτερόν τι παρὰ τὰς οὐσίας λέγω.
 {ΑΔ.} Οὐκοῦν εἰ μήτε ἐξ ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιότητας
ἐδημιούργησεν ὁ θεός, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν ὑπάρχουσι τῷ μήτε οὐσίας
αὐτὰς εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ θεοῦ γεγονέναι ἀνάγκη εἰπεῖν.
ὅθεν περιττῶς δοκεῖς λέγειν ἀδύνατον εἶναι δοξάζειν ἐξ οὐκ ὄντων
 609

γεγονέναι τι πρὸς τοῦ θεοῦ.

 {ΟΥΑΛΗΣ} [δὲ τί] ἔφη· Ἐν τούτῳ ἀφυῶς, συνέθετο Δροσέριος,
ἄποιον τὴν ὕλην ὑποθέμενος.

Sextus Julius Africanus Hist., Cesti (Frag. a) Book 1, chap.19, line 89

ἀποβαίνει εἰς τὸν πυθμένα τοῦ κεραμίου, καθέντος ἀνήθου χλωροῦ

καὶ ἁλός).
 Ἔλαιον δὲ μέλαν καὶ ῥυπαρὸν ὧδε λαμπρυνεῖς· λίτρου λίτραν
μίαν ὀπτήσας, κόψας, σήσας, βάλε εἰς τὸ κεράμιον.
 Ἐὰν δὲ καὶ θέλῃς οἷον ὀμφάκινον αὐτὸ ποιῆσαι, φλοιὸν ἐλαίας
ἀγρίας καὶ φύλλα κόψας, ποίει μάζαν καὶ σταθμῷ λίτραν βάλε εἰς
κεράμιον.
 Ἐὰν δὲ ὃ πρῶτον εἶπον τὸ Ἰβηρικὸν ὃ δὴ «Σπάνον» ὀνομάζο-
μεν ἐθελήσῃς ποιῆσαι, εἰς Σιδητικὸν ἔλαιον πάνυ διαυγὲς ἀγριελαίας
φύλλα συγκόψας βάλε ὀθόνῃ συμμέτρῳ ἀποδήσας καὶ ἀποκρεμάσας
ἔα βρέχεσθαι ὅσας θέλεις ἡμέρας· καὶ οὕτως τὴν Ἰβηρικὴν ποιότητα
προσκτήσεται.
 Ἰάσαιο δ' ἂν θολερὸν ἔλαιον ἐγχέας εἰς πλατύστομον ἀγγεῖον καὶ
ἐν σταθερῷ ἡλίῳ ἀποθέμενος, ἁλῶν τε ἐπιπάσσων τῶν φρυκτῶν αὐτάρ-
κως, ἐπὶ τὸ ἀναθερμαίνεσθαι· ὁπόταν δὲ καταστῇ, μέταιρε εἰς ἀγγεῖα.
 Τὸ δὲ δυσῶδες οὕτως· ἐλαίας χλωρᾶς συγκόψας δίχα τῶν πυρή-
νων ὅσον ἡμιχοίνικα ἔμβαλε εἰς τὸν μετρητήν· ἀποθέμενος δ' ἐν ἡλίῳ
καὶ πυρώσας ἱκανῶς, εἶτ' ἐξελὼν τὸ ἐμβληθέν, μετέρασον εἰς ἀγγεῖα
πλείονα.

Γεώργιος Κεδρηνός. Compendium historiarum Vol. 1, p.48, line 20

 Ἤδη δὲ ἑξηκοστὸν ἔτος ἄγων ὁ Ἀβραάμ, ὡς οὐκ ἐδόκει τὸν

πατέρα πείθειν καὶ τοὺς ἄλλους οἰκείους τῆς περὶ τὰ εἴδωλα ἀπο-
σχέσθαι δεισιδαιμονίας, λανθάνει νυκτὸς τῶν εἰδώλων ἐμπρήσας
τὸν οἶκον. αὐτῶν δὲ ἐξαναλουμένων οἱ ἀδελφοὶ νοήσαντες ἀνα-
πηδῶσι, βουλόμενοι ἐκ μέσου τοῦ πυρὸς ἐξελέσθαι τὰ εἴδωλα.
φιλοτιμότερον δὲ ὁ Ἀρὰμ τῷ πράγματι προσφερόμενος ἐν μέσῳ
διαφθείρεται τοῦ πυρός. καὶ θάψας αὐτὸν ὁ ἀγαλματοποιὸς
πατὴρ ἐν Ὢρ τῇ πόλει Χαλδαίων μετανίσταται καὶ εἰς Χάρραν
τῆς Μεσοποταμίας ἔρχεται. ἔνθα ὁ Ἀβραὰμ δεκαπέντε ἔτη τῷ
πατρὶ συνοικήσας ἐννοεῖ ποτὲ νυκτὸς ἐκ τῆς τῶν ἄστρων κινήσεως
τοῦ ἐπιόντος καιροῦ κατασκέψασθαι τὴν ποιότητα· ἦν γὰρ οὐ
μετρίως ὑπὸ τοῦ πατρὸς ἅπασαν τὴν τοιαύτην ἐξασκηθεὶς ἐπιστή-
μην. καὶ δὴ μετὰ τὴν ἑκάστου τῶν ζητουμένων διάγνωσιν, συνίησι
περιττὴν ἅπασαν εἶναι τὴν τοιαύτην περιεργίαν· δύνασθαι γὰρ  
αὖθις τὸν θεόν, εἰ βούλοιτο, μετασκευάσαι πρὸς τὸ οἰκεῖον βούλημα
τὰ προεγνωσμένα. πᾶσιν οὖν τούτοις καὶ τοῖς τοιούτοις ἐξ ὅλης ἀπο-
ταξάμενος ψυχῆς καὶ σπουδῆς, καὶ τελείαν τῆς περὶ τὸ

Γεώργιος Κεδρηνός. Compendium historiarum Vol. 1, p.507, line 14

 610

τρόπον ἐπονηρεύσατο ποιῆσαι τῷ πλησίον, καὶ ἐξαρεῖτε τὸν πονη-

ρὸν ἐκ μέσου ὑμῶν. ὅσον γὰρ ἐπ' αὐτῷ, ἐφόνευσε τὸν ἀδελφόν,
προκαταλαβὼν τὰ ὦτα τοῦ κριτοῦ. γέγραπται γάρ ‘ὁ ἐκχέων
αἷμα ἀνθρώπου, ἀντὶ τοῦ αἵματος ἐκείνου ἐκχυθήσεται τὸ αἷμα
αὐτοῦ.’ ἀλλὰ μηδὲ εἷς παραδεχέσθω μαρτυρῶν κατά τινος, κἂν
λίαν ᾖ ἀξιόπιστος. ἐπὶ στόματος γὰρ δύο ἢ τριῶν μαρτύρων πᾶν
ῥῆμα βεβαιωθήσεται, εἶπεν ὁ κύριος. εἰ τοίνυν τὸ μὲν εὑρεῖν τὸ
δίκαιον ἔργον, τὸ δὲ μὴ διαφθείρειν ἐργωδέστερον ἐπειδὰν εὑρεθῇ,
οὐ δεῖ ἐπιρρίπτειν ἑαυτόν τινα τῷ κρίνειν. τότε γοῦν ὀρθῶς ὅρος
τῆς δικαιοσύνης σώζεται, ὅταν τῇ μὲν αἰτίᾳ ἡ κρίσις, τῇ δὲ κρίσει
ὁ ἔλεγχος, τῷ δὲ ἐλέγχῳ ἡ ψῆφος ἡ πρὸς ποιότητα τοῦ ἁμαρτή-
ματος τὴν τιμωρίαν ὁρίζουσα.

Γεώργιος Κεδρηνός. Compendium historiarum Vol. 2, p.521, line 14

πόλιν ὑποστρέψας τοὺς μὲν ἕνδεκα τῶν ἀρχόντων ἀπέκτεινεν, ἕνα

δὲ τὸν κρείττονα ἄγγελον τῶν γεγονότων ἐπ' οἴκου ἀπέστειλεν,
ἀποτεμὼν χεῖρας αὐτῷ καὶ ὦτα καὶ ῥῖνα.
 Τῷ δὲ ͵ϛφμζʹ ἔτει, ἰνδικτιῶνος ζʹ, ἐπιτείνων τὸ πρὸς τὸν
Δαλασσηνὸν ἔχθος ὁ Ἰωάννης ὑπερορίζει καὶ Θεοφάνην πατρίκιον
τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, καὶ τὸν ἕτερον ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν πατρίκιον
Ῥωμανόν, καὶ Ἀδριανὸν τὸν ἀνεψιὸν αὐτοῦ καὶ τοὺς λοιποὺς τοὺς
κατὰ γένος αὐτῷ ἐγγίζοντας· ἔσπευδε γὰρ ἄρδην ἀφανίσαι τὸ γένος
αὐτοῦ. ποριμώτατος δὲ ὢν πρὸς ἣν ἄν τις εἴποι κακίαν, πᾶσαν ἐφεῦ-
ρεν ὁδὸν ἀδικίας, προσθεὶς ἐπέκεινα τῶν δημοσίων τελεσμάτων διδό-
ναι ἕκαστον τῶν χωρίων ὑπὲρ ἀερικοῦ κατὰ τὴν ποιότητα καὶ ἰσχὺν
αὐτῶν, τῷ μὲν νομίσματα τέσσαρα τῷ δὲ ἓξ ἄχρι τῶν εἴκοσι, καὶ
ἄλλους πόρους αἰσχροὺς τοῦ κερδαλέου χάριν, οὓς καὶ καταλέγειν
αἰσχύνη. ὁ δὲ βασιλεὺς κατατεινόμενος ὑπὸ τοῦ δαίμονος καὶ μὴ
εὑρίσκων ἐλευθερίαν, ἔπεμψεν ἐν πᾶσι τοῖς θέμασι καὶ ἐν ταῖς
νήσοις τοῖς μὲν πρεσβυτέροις ἀνὰ νομίσματα δύο, τοῖς δὲ μονα-
χοῖς ἀνὰ νόμισμα ἕν. ἐβάπτιζε δὲ καὶ παῖδας ἀρτιγενεῖς, διδοὺς
ἀνὰ νόμισμα ἓν καὶ μιλιαρίσια τέσσαρα. ἀλλ' οὐδὲν τούτων ὤνη-
σεν αὐτόν· μᾶλλον γὰρ ἐπετείνετο τὸ κακόν, συνεπιλαβομένης καὶ
νόσου ὑδρωπικῆς. κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον καὶ σεισμοὶ γεγόνασι  
συνεχεῖς καὶ ὄμβρων ἐπίκλυσις σφοδρά. ἐπεκράτησε δὲ καὶ ἔν τισι

Κωνσταντίνος 7ος Πορφυρογέννητος. De cerimoniis aulae Byzantinae (lib. 1.84-

2.56) Page 488, line 11

ὁμοίως καὶ οἱ μάγειροι. καὶ ὅτε ἀποβάλῃ ὁ βασιλεὺς εἰς

τὰς ἐρήμους, λαμβάνουσιν καθ' ἑκάστην κυριακὴν μαϊουμᾶν
καὶ ἀνὰ μιλιαρησίου. λαμβάνουσι δὲ καὶ οἱ τῆς φίνας τῶν
σχολαρίων τῆς ἔσω καὶ τῆς ἔξω καὶ αὐτοὶ ὁμοίως ἀνὰ μι-
λιαρησίου· ἐπειδὴ, ἀφ' οὗ ἀποκινήσει πρὸς Συρίαν ὁ βα-
σιλεὺς, δύο φῖναι κυκλοῦσιν τὴν βασιλικὴν κόρτην. καὶ ὅσοι
ἄρχοντες παραμένουσιν τῷ βασιλεῖ, λαμβάνουσιν, εἰ κελεύει
πολλάκις ὁ βασιλεὺς τούτους εὐεργετεῖν, διὰ μιλιαρησίων, εἰ
 611

μέν εἰσιν ἄρχοντες μεγάλοι τῶν ταγμάτων, εἴτε καὶ θεμάτων,

ὀφείλουσι λαμβάνειν ἀνὰ μιλιαρησίων δύο ἢ τριῶν, εἴτε καὶ
δʹ, πρὸς τὴν ποιότητα τοῦ προσώπου· εἰς δὲ τὴν ἀποβολὴν
τοῦ τούλδου, ὅσοι καβαλλικεύουσι βασιλικὰ ἄλογα καὶ ἔχου-
σι σαγμάρια βασιλικὰ, καὶ αὐτὰ τὰ ἄλογα τὰ βασιλικὰ ὀ-
φείλουσι λαμβάνειν κριθάριον ἀνὰ μοδίων δʹ εἰς ταγὴν αὐ-
τῶν· ὁμοίως καὶ ὅσα εἰσὶ σελλάρια γυμνὰ, βαστάζουσιν ὑ-
ποκάτω τῶν σαγισμάτων ἀνὰ μοδίων ηʹ. καὶ ὅσα παρίππια
ἔχει ὁ κόμης τοῦ στάβλου βασιλικὰ καὶ σαγμάρια, φορτοῖ
αὐτὰ ἀνὰ δέκα μοδίων κριθῆς· ὁ δὲ ἐπὶ τῆς τραπέζης ὀφεί-
λει ἔχειν ἐξκουσσάτους ἐκ τοῦ θέματος τοῦ ὀψικίου ἐκ τοῦ
χωρίου τοῦ Τέμβρη μετὰ καὶ δικτύων, ἵνα κρατῶσιν ὀψά-  
ρια εἰς τοὺς ποταμοὺς τῆς ἐρήμου.

Γεώργιος Μοναχός. Chronicon (lib. 1-4) Page 516, line 7

οντες. εἰσὶ δὲ ἕτεροι οἱ καὶ αἰδοῖ καὶ κολακείᾳ καὶ φόβῳ

καὶ φιλίᾳ ἢ ἔχθρᾳ διαφθείροντες τοῦτο. διά τοι ταῦτα
χρὴ τὸν κριτὴν καὶ συνετὸν εἶναι καὶ ἀδέκαστον καὶ χρη-
μάτων καὶ αἰδοῦς καὶ κολακείας καὶ φόβου καὶ φιλίας καὶ  
ἔχθρας κρείττονα. εἰ γὰρ ὁποτέρῳ τῶν τοιούτων παθῶν
χειρωθείη, τὰ πάντα διαφθείρει καὶ ἀπόλλυσιν. εἰ τοίνυν
τὸ μὲν εὑρεῖν τὸ δίκαιον ἔργον, τὸ δὲ μὴ διαφθείρειν
εὑρόντα ἐργωδέστερον, οὐ δεῖ ἐπιρρίπτειν τινὰ ἑαυτὸν τῷ
κρίνειν. τότε γοῦν ὁ ὀρθὸς ὅρος τῆς δικαιοσύνης σώζεται,
ὅταν τῇ μὲν αἰτίᾳ ἡ κρίσις, τῇ δὲ κρίσει ὁ ἔλεγχος, τῷ δὲ
ἐλέγχῳ ἡ ψῆφος ἡ πρὸς τὴν ποιότητα τοῦ ἁμαρτήματος τὴν
τιμωρίαν ὁρίζουσα.

Γεώργιος Μοναχός. Chronicon (lib. 1-4) Page 689, line 20

συνεχώρησεν αὐτῷ καὶ περὶ τὴν ταφὴν τοῦ σώματος Μω-

ϋσέως ἀντιστῆναι, ἵνα μάθωμεν, ὅτι πρὸς τοὺς τόπους τῆς
ἀναπαύσεως ὁ διάβολος μετὰ τῶν σὺν αὐτῷ πονηρῶν καὶ
ἀποστατικῶν δυνάμεων εἴργει πορεύεσθαι τὰς ψυχὰς τῆς
ἄνω πορείας. διὸ καὶ ἄγγελοι παραλαμβάνουσιν αὐτὰς
ἐξιούσας ἀπὸ τοῦ σώματος.
 Οὕτω δὲ καὶ Μαρτύριος Ἀντιοχείας ἐν τῇ αὐτῇ ἐπι-
στολῇ φησιν· ἐπειδὴ γὰρ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος
χωριζομένης μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπαλλαγὴν εὐθὺς προσαπαν-
τῶσιν αὐτῇ καὶ ἀγγελικαὶ δυνάμεις ἀγαθαὶ καὶ δαιμόνων
στῖφος πονηροτάτων, ἵνα πρὸς τὴν ποιότητα τῶν ἔργων,
ὧν ἔπραξεν, πονηρῶν τε καὶ ἀγαθῶν ἐπὶ τοὺς ἀξίους
τόπους ἢ οὗτοι ἢ ἐκεῖνοι ταύτην ἀποκομίσωσι φυλαχθησο-
μένην ἕως τῆς τελευταίας ἡμέρας, καθ' ἣν εἰς κρίσιν παρα-  
στησόμεθα πάντες, καὶ ἢ εἰς τὴν αἰώνιον ζωήν τε καὶ ἀνά-
παυσιν, ἢ εἰς τὴν ἀπέραντον φλόγα τοῦ πυρὸς ἀπαχθησό-
 612

μεθα. ὅπερ ὁ θεὸς βουλόμενος ὑποδεῖξαι διά τινος τύπου

σωματικοῦ παρεσκεύασεν ἐν τῇ τοῦ Μωϋσέως τελευτῇ φανῆ-
ναι τὸν ἀρχάγγελον Μιχαὴλ διακρινόμενον περὶ τοῦ σώματος
αὐτοῦ καὶ τὸν πονηρὸν ἀντιπράττοντα δαίμονα, καὶ τούτῳ
τὸν Μιχαὴλ ἀγαθὸν ἄγγελον ὄντα προσυπαντῆσαι

Γεώργιος Μοναχός. Chronicon breve (lib. 1-6) (redactio recentior)

Vol. 110, p.633, line 19

εἶναι καὶ ἀδέκαστον καὶ χρημάτων καὶ αἰδοῦς καὶ

κολακείας καὶ φόβου καὶ φιλίας καὶ ἔχθρας κρείτ-
τονα· εἰ γὰρ ὁποτέρῳ τῶν τοιούτων παθῶν χει-
ρωθείη, τὰ πάντα διαφθείρει καὶ ἀπόλλυσιν.  
Εἰ τοίνυν τὸ μὲν εὑρεῖν τὸ δίκαιον, ἔργον, τὸ δὲ μὴ
διαφθείρειν εὑρόντας ἐργωδέστερον, οὐ δεῖ
ἐπιῤῥίπτειν τινὰ ἑαυτὸν τῷ κρίνειν.»
(8) Τότε γοῦν ὁ ὀρθὸς ὅρος τῆς δικαιοσύνης
σώζεται, ὅταν τῇ μὲν αἰτίᾳ ἡ κρίσις, τῇ δὲ κρίσει
ὁ ἔλεγχος, τῷ δὲ ἐλέγχῳ ἡ ψῆφος ἡ πρὸς (τὴν)
ποιότητα τοῦ ἁμαρτήματος [τὴν] τιμωρίαν ὁρί-ζουσα.

Γεώργιος Μοναχός. Chronicon breve (lib. 1-6) (redactio recentior)

Vol. 110, p.852, line 46

σὺν αὐτῷ πονηρῶν καὶ ἀποστατικῶν δυνάμεων,

εἴργει πορεύεσθαι τὰς ψυχὰς τῆς ἄνω πορείας,
διὸ καὶ ἄγγελοι παραλαμβάνουσιν αὐτὰς ἐξιούσας
ἀπὸ τοῦ σώματος.»
(6) Οὕτω δὲ καὶ ὁ Μαρτύριος Ἀντιοχείας ἐν
τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ φησιν· «Ἐπειδὴ γὰρ, τῆς ψυχῆς
ἀπὸ σώματος χωριζομένης μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλ-
λαγὴν, εὐθὺς προσαπαντῶσιν αὐτῇ ἀγγελικαὶ δυ-
νάμεις ἀγαθαὶ καὶ δαιμόνων στῖφος πονηροτάτων
ἵνα πρὸς τὴν ποιότητα τῶν ἔργων ὧν ἔπραξαν
πονηρῶν καὶ ἀγαθῶν, ἐπὶ τοὺς ἀξίους τόπους ἢ οὗ-  
τοι ἢ ἐκεῖνοι, ταύτην ἀποκομίσωσιν φυλαχθησομέ-
νην ἕως τῆς τελευταίας κρίσεως, καθ' ἣν εἰς
κρίσιν παραστησόμεθα 583 πάντες, εἰς τὴν αἰώ-
νιον ζωήν τε καὶ ἀνάπαυσιν ἢ εἰς τὴν ἀπέραντον
φλόγα (150b) τοῦ πυρὸς ἀπαχθησόμεθα, ὅπερ ὁ
Θεὸς βουλόμενος ὑποδεῖξαι διά τινος τύπου σωματι-
κοῦ, παρεσκεύασεν ἐν τῇ τοῦ Μωϋσέως τελευτῇ φα-
νῆναι τὸν ἀρχάγγελον Μιχαὴλ διακρινόμενον περὶ
τοῦ σώματος αὐτοῦ καὶ τὸν πονηρὸν ἀντιπράττοντα

Μιχαήλ Γλύκας. Annales Page 30, line 3

 613

ἐδέξαντο. εἰ μὴ γὰρ συνήχθη τὸ ὕδωρ ἐν ταῖς τοιαύταις

κοιλότησιν, οὐκ ἂν ἀποκαλυφθῆναι ἔφθασεν ἡ ξηρά. ἀλλά,
κηδεμονίας θεοῦ, καὶ νήσους γὰρ ταῖς κοιλότησι προσεῖναι
παρεσκεύασε. τίνος ἕνεκεν; ὥστε τοὺς ναυτιλλομένους ἐκεῖσε
διαναπαύεσθαι, ἡνίκα καὶ μᾶλλον ὁδοιπορίαις μακραῖς ἑαυτοὺς
ἐκδιδόασι.
 Μὴ θαύμαζε δὲ εἴγε ποτίμων ὄντων τῶν εἰς τὴν θάλας-
σαν εἰσρεόντων ὑδάτων ἁλμυρὰ μόνη αὕτη καὶ ἄποτος δεί-  
κνυται. διὰ γὰρ τὴν καπνώδη ἀναθυμίασιν παρακειμένην
αὐτῇ καὶ οἱονεὶ παρακαίουσάν τε καὶ παραφρύγουσαν, καὶ
τὴν ἁλμυρὰν αὐτῇ ἐμποιοῦσαν ποιότητα, ὥσπερ τι περίττω-
μα τὸ ἁλμυρὸν ὕδωρ ὑφίσταται. ἔδει μὲν οὖν καὶ τὸ τῶν
ποταμῶν ὕδωρ ἐξατμιζόμενον καὶ παραφλεγόμενον ἁλμυρὸν
δείκνυσθαι· ἀλλ' ἡ διηνεκὴς κίνησις τοῦτο οὐ συγχωρεῖ.
ἐκείνη δὲ ἐν τόπῳ κοίλῳ περιλιμνάζουσα καὶ ἐφ' ἑαυτῆς
ἑστῶσα ἑτοιμοπαθής ἐστι τοῖς αἰτίοις τῆς ἁλμυρότητος. τοῦ-
τον μέντοι τὸν λόγον ἐπιβεβαιοῖ καὶ ὁ Δαμασκηνὸς Ἰωάννης
λέγων “ὁ μὲν οὖν Ὠκεανὸς πότιμος ὢν καὶ γλυκύτατος ἐπι-
χορηγεῖ τὸ ὕδωρ τῇ θαλάσσῃ· χρονίζων δὲ ὅμως καὶ ἑστὼς
ἀκίνητος πικρὸς γίνεται, τοῦ ἡλίου ἀεὶ τὸ λεπτότερον ἀνιμω-
μένου καίπερ ἐκ τῶν σιφώνων,

Μιχαήλ Γλύκας. Annales Page 31, line 10

δὲ παχύτερόν ἐστι τὸ θαλάττιον ὕδωρ τῶν ποταμίων ὑδά-  

των, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα παρίστησιν· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ποτα-
μοῖς οὐ δύνανται πλοῖα βαρὺν ἔχοντα φόρτον πλεῖν, ἐν δὲ
τῇ θαλάσσῃ ἐλαφρῶς ταῦτα βαστάζονται διὰ τὴν ὑποκειμέ-
νην παχύτητα.
 Πρὸς τούτοις δὲ καὶ τοῦτο δέον εἰδέναι σε, ὅτι πάντα
τὰ ὕδατα τά τε πηγιμαῖα καὶ φρεατιαῖα ἐκ τῆς θαλάττης
ἔχουσι τὰς ἀρχάς. ἡ γὰρ γειτονοῦσα τῇ θαλάσσῃ γῆ διάτρη-
τός ἐστι καὶ ὑπόνομος, ὥσπερ τινὰς φλέβας ἔχουσα, δι' ὧν
ἐκ τῆς θαλάσσης δεχομένη τὰ ὕδατα τὰς πηγὰς ἀναδίδωσι.
πρὸς οὖν τὴν ποιότητα τῆς γῆς καὶ τὸ τῶν πηγῶν ὕδωρ
ἄνεισι. κατὰ τοῦτο καὶ ὕδατα ὀξώδη ἢ ἐλαιώδη, τεφρώδη, καὶ
ὅσα τοιαῦτα· τὰ πάντα γὰρ τῆς ποιότητος ἐκεῖθεν μετέχουσιν
ἀφ' ἧς γῆς διέρχονταί τε καὶ ἀνέρχονται. οὕτω μὲν οὖν καὶ
τὰ θερμὰ ὕδατα διὰ πυρώδους γῆς διερχόμενα, ὡς ὁ μέγας
φησὶ Βασίλειος, ἢ στενοχωρούμενα καὶ βίᾳ ῥηγνύμενα, τὴν
ζέσιν ἐκεῖθεν ἐφέλκονται. αἱ μέντοι μεγάλαι πηγαὶ διὰ τοῦ-
το καὶ μᾶλλον ἐν ὄρεσι γίνονται, ὅτι μέχρι καὶ αὐτῆς τῆς
τοῦ ὄρους γίνεται κορυφῆς ἡ ἀπὸ τοῦ βάθους ὁλκὴ καὶ ἀνα-
θυμίασις, καὶ μᾶλλον εἰ σομφῶδες τύχῃ τὸ ὄρος εἶναι
Μιχαήλ Γλύκας. Annales Page 144, line 13

εἰς δύσιν, ἔδυσεν εἰς τάφον. ἦλθεν ὁ Χριστός, καὶ ἐποίησεν

ἀνατεῖλαι τὸν δύσαντα. διὰ τοῦτο λέγει ὁ προφήτης “ἀνατολὴ
 614

ὄνομα αὐτῷ.”
 Γίνωσκε δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ὁ ἐξερχόμενος ἐκ τοῦ παρα-
δείσου ποταμὸς εἰς τέσσαρας ἀρχὰς μερίζεται, τουτέστι πη-
γάς, ἀφ' ὧν οἱ τέσσαρες ποταμοί. καὶ ἐὰν οἱ τέσσαρες οὗτοι
ποταμοὶ ἐξ ἑνὸς ἔχουσι ποταμοῦ τὴν ἀρχήν, διὰ τί μὴ καὶ
τὸ ὕδωρ αὐτῶν ἕν; διὰ τί μὴ καὶ ἡ ποιότης αὐτοῖς μία;
μεταλαμβάνουσι τῆς γῆς καὶ τῆς ποιότητος τῶν τόπων δι' ὧν
παρέρχονται, καὶ διὰ τοῦτο παρηλλαγμένην ἔχουσι τήν τε
γεῦσιν αὐτῶν καὶ ποιότητα. ὅρα γὰρ ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ ὕδωρ
μίαν μὲν ἔχει τὴν φύσιν καὶ τὴν ποιότητα, ἀλλ' ἐὰν ἐμβλη-
θῇ αὐτῷ ἀψίνθιον, ἄλλην ποιότητα ποιεῖ, ἐὰν ἄνηθον, ἄλ-
λην, καὶ ἑτέραν αὖθις, ἐὰν πήγανον. διέρχεσθαι δὲ τοὺς
ποταμοὺς διά τινων ὑπονόμων τόπων ᾠκονόμησεν ὁ θεός, καὶ
ἐξ ἑτέρων ἀρχῶν αὐτοὺς ἀναφαίνεσθαι, ἵνα μὴ ταῖς ὄχθαις
αὐτῶν ἀκολουθοῦντές τινες αὐτὸν ἐπιχειρῶσι καταλαβεῖν τὸν
παράδεισον.

Joannes Scylitzes Hist., Synopsis historiarum Emperor life Mich4, sec. 18, line 8

τοὺς ἕνδεκα τῶν ἀρχόντων ἀπέκτεινεν, ἕνα δὲ τὸν κρείττονα ἄγγελον

τῶν γεγονότων ἐπ' οἴκου ἀπέστειλεν, ἀποτεμὼν χεῖρας αὐτοῦ καὶ ὦτα
καὶ ῥῖνα.
Τῷ δὲ ͵ϛφμζʹ ἔτει, ἰνδικτιῶνος ἑβδόμης, ἐπιτείνων τὸ πρὸς τὸν
Δαλασσηνὸν ἔχθος ὁ Ἰωάννης ὑπερορίζει καὶ Θεοφύλακτον πατρίκιον
τὸν αὐτοῦ ἀδελφόν, καὶ τὸν ἕτερον ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν πατρίκιον Ῥω-
μανόν, καὶ Ἀδριανὸν τὸν ἀνεψιὸν αὐτῶν καὶ τοὺς λοιποὺς τοὺς κατὰ
γένος αὐτῷ ἐγγίζοντας. ἔσπευδε γὰρ ἀφανίσαι τὸ γένος αὐτοῦ. ποριμώ-
τατος δὲ ὢν πρὸς ἣν ἄν τις εἴποι κακίαν, πᾶσαν ἐφεῦρεν ὁδὸν ἀδικίας,
προσθεὶς ἐπέκεινα τῶν δημοσίων τελεσμάτων διδόναι ἕκαστον τῶν χω-
ρίων ὑπὲρ ἀερικοῦ κατὰ τὴν ποιότητα καὶ ἰσχὺν αὐτῶν, τὸ μὲν νομί-
σματα τέσσαρα, τὸ δὲ ἕξ, καὶ ἄχρι τῶν εἴκοσι, καὶ ἄλλους πόρους αἰσχροὺς
τοῦ κερδαλέου χάριν, οὓς καὶ λέγειν αἰσχύνη.
φασὶ δέ, ὅτι καὶ (τοῦ Μανιάκη eras.) τοῦ μανῆναι τὴν βασιλίδα ἐπὶ τῷ αὐτοῦ ἀδελφῷ
αὐτὸς ἐγένετο αἴτιος. κατανοήσας γὰρ αὐτὴν παιδοποιῆσαι ὀρεγομένην, γυναῖκάς
τινας παρεσκεύασε προσιούσας τῇ δεσποίνῃ καταβοᾶν αὐτῆς, ὡς ἂν ἀναγκάσῃ αὐτὸν
διὰ προσταγμάτων τρέφειν, ἃ ἐξ αὐτοῦ ἔτεκον. ὅθεν ὑποτοπήσασα εἷπε· ‘συμφθαρήσε-  
ται αὐτῷ, τέξεται, καὶ ἡ βασιλεία ἕξει διάδοχον.’ ᾠκειώσατό τε αὐτόν, ὡς προλέλεκται,
καὶ σκοτίως ἐν παραβύστῳ ἐμίγνυτο, οὐ τοσοῦτον ἡττωμένη τῆς ὥρας αὐτοῦ, ὅσον
ἐπιθυμοῦσα γονῆς εὐμοιρῆσαι ἐξ αὐτοῦ.

Scylitzes Continuatus, Continuatio Scylitzae Page 112, line 15

καὶ στρατιωτικῶν ἀνδραγαθημάτων. Διὰ δὴ ταῦτα καὶ συκοφαντικαῖς

ἐπηρείαις καὶ σοφιστικαῖς μεθόδοις καὶ δικανικῶν προβλημάτων ἑσμῷ
καὶ σεκρετικῶν ζητημάτων ἐπιπλοκαῖς τὸ ῥωμαϊκὸν ἐκλονεῖτο καὶ
ἐκραδαίνετο, ὡς καὶ αὐτοὺς τοὺς στρατευομένους τὰ ὅπλα καὶ τὴν στρατείαν
μεταθέντας συνηγόρους καὶ νομικῶν προβλημάτων καὶ ζητημάτων γενέσθαι
ἐραστάς, μακρὰν χαίρειν εἰπόντας ἐνυαλίῳ τε ἠχῇ καὶ πολεμικῇ ὀρχήσει
 615

καὶ περιδινήσει ἀγχιστρόφῳ. Εὐσεβὴς δὲ ὤν, εἴπερ τις ἕτερος, καὶ φιλο-
μόναχος φιλόπτωχός τε καὶ περὶ τὸ σῶμα ἧττον κολαστικός, πρὸς ἄλλο
τι ἀμβλὺς ἐτύγχανε καὶ νωθρός, φειδωλὸς δὲ εἰσάγαν καὶ ποριστικὸς
καὶ τῶν δημοσίων χρημάτων αὐξητικός. Ἐνεξουσίαζε δὲ καὶ ταῖς κρί-
σεσι καὶ πολλάκις αὐτὰς ὑπήλλαττε διὰ τὴν τῶν προσώπων ποιότητα,
βαρὺς δεικνύμενος τοῖς δυνατοῖς καὶ ἀφόρητος.
 Προσκειμένου δὲ αὐτοῦ τοῖς τοιούτοις διηνεκῶς, τῶν δὲ στρατιω-
τικῶν ἠμεληκότος καὶ καταρραθυμήσαντος, τὰ τῆς ἀνατολῆς καὶ μᾶλλον
τὰ ἐν τοῖς τέρμασι τῶν μερῶν τῶν ῥωμαϊκῶν ὑπὸ τῶν πολεμίων ἐφέ-
ροντό τε καὶ ἤγοντο καὶ ἐληίζοντο, καὶ διεφθείροντο ἅπαντα τῇ τε τῶν
Τούρκων ἐπιδρομῇ καὶ κατισχύσει καὶ τῇ βιαίᾳ ὑποχωρήσει καὶ δειματώ-
σει τῶν ἠμελημένων στρατιωτῶν· συνεχεῖς γὰρ ὑπῆρχον ἐκδρομαὶ καὶ
λεηλασίαι συχναί, ἀφανιζομένου τοῦ προστυχόντος παντός. Διὸ καὶ ἡ εὐ-
δαίμων χώρα τῆς Ἰβηρίας ἠπείρωτο παντελῶς καὶ ἠδάφιστο, ἤδη προκα-
τειργασμένη καὶ ἠσθενηκυῖα καὶ κατὰ μικρὸν ἐκλείπουσά τε καὶ φθίνουσα.

Leo Diaconus Hist., Historia Page 70, line 2

τας διὰ τῶν τῆς πόλεως στενωπῶν, καὶ τὸ παρασυρόμενον τῶν

ἐμψύχων διαφθείροντας. οἱ δὲ ἄνθρωποι ἐλεεινῶς ἀπεθρήνουν
οἰμώζοντες, κατακλυσμὸν αὖθις ἐπισκῆψαι κατ' ἐκεῖνον τὸν τε-
θρυλλημένον ὑποτοπάζοντες· ἀλλ' ἡ συμπαθὴς καὶ φιλάνθρω-
πος πρόνοια ἶριν διὰ τῆς νεφέλης ἐρείσασα, τῇ ταύτης ἀναλάμ-
ψει τὴν τοῦ ὑετοῦ κατήφειαν διεσκέδασε, καὶ αὖθις τὸ τῆς φύ-
σεως σύγκριμα ἐπὶ τὴν προτέραν κατάστασιν ἐπανήγετο. συνέβη
δὲ καὶ αὖθις ὄμβρον καταῤῥαγῆναι τεθολωμένον καὶ σύμμικτον  
τέφρᾳ, ὡς ἐπὶ καμινιαίας αἰθάλης, καὶ χλιαρὰν δὲ παρεῖχε τοῖς
ἐπαφωμένοις αὐτοῦ τὴν ποιότητα.
 ιʹ. Ὁ δὲ βασιλεὺς Νικηφόρος (αὖθις γὰρ ὁ λόγος ἐπάνεισιν,
ἔνθεν τὸ ἴχνος ἀπέκλινε), τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀνειληφὼς δύναμιν, ἐπὶ
τὴν ἐπὶ Συρίας Ἀντιόχειαν ἔθει, καὶ χάρακα ταύτῃ πηξάμενος,
ἐπείπερ ἀποχρώντως ἔχουσα τῶν ἀναγκαίων ἐτραχηλία, καὶ γαυ-
ρουμένη ἐκ τοῦ εὐθέος σπείσασθαι οὐκ ἠνείχετο, μὴ βουλόμενος
αὐτὴν ἑλεπόλεσι κατεριπῶσαι· ᾔδει γὰρ κατὰ μικρὸν τροπαίοις
καὶ μηχαναῖς ταύτην παραστησόμενος, ὀλίγον αὐτῇ καιρὸν πα-
ρακαθισάμενος, καὶ ταῖς φάλαγξι καὶ τῷ κόσμῳ τῶν ὅπλων τοὺς
ἔνδον καταπλήξας οὐχ ἥκιστα· ἐκεῖθεν ἀπάρας τὴν μεσογαίαν
διῄει, ἣν καὶ Παλαιστίνην καλοῦσιν, εὐδαίμονα πᾶσαν

Pseudo-Mauricius Tact., Strategicon (sub nomine Mauricii Imperatoris vel Urbicii)

Book 1, chap.2, sec. 1, line 4

τεῖν δὲ τὸ κοντάριον καὶ συντόμως ἀποτίθεσθαι αὐτὸ ἐν τῷ νώτῳ, ἐπιλαμβάνε-

σθαι δὲ τοῦ τόξου. Ταῦτα δὲ καλόν ἐστι καὶ ἐν τῷ ὁδοιπορεῖν τοὺς στρατιώτας
ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ ἐπιτηδεύειν ἐπάνω τῶν ἵππων ποιεῖν· ἐκ τούτου γὰρ καὶ ἡ
ὁδὸς ἀνεμποδίστως διανύεται καὶ οἱ ἵπποι οὐ συντρίβονται.
 616

Πῶς δεῖ ὁπλίζεσθαι τὸν καβαλλάριον στρατιώτην καὶ ποῖα κατὰ τὸ

ἀναγκαῖον εἴδη κτᾶσθαι;

 Τῆς γυμνασίας, τῆς καθ' ἕνα ἄνδρα, δεόντως γινομένης δεῖ ὁπλισθῆναι
τοὺς στρατιῶτας διὰ τῶν ἰδικῶν αὐτῶν ἀρχόντων καὶ τὰ ἐπιτήδεια δὲ ἐν τῷ και-
ρῷ τοῦ παραχειμαδίου παρασκευάζεσθαι, τὰ πρὸς τὰς ἀναγκαίας χρείας τῆς ἐκ-
στρατείας· καὶ ἔχειν ταῦτα πάντας μὲν ἀναλόγως πρός τε τὴν ἑκάστου ποιότητα
καὶ τὰς χορηγουμένας αὐτοῖς χρυσικὰς συνηθείας, μάλιστα δὲ τοὺς τῶν μερῶν
καὶ μοιρῶν καὶ ταγμάτων ἄρχοντας, ἑκατοντάρχας, δεκάρχας καὶ πεντάρχας
καὶ τετράρχας, βουκελλαρίους καὶ φοιδεράτους·
         ζάβας σὺν σκαπλίοις τε-
λείας μέχρι τοῦ ἀστραγάλου, ἀνασυρομένας λωρίοις καὶ κρικελλίοις μετὰ τῶν
θηκαρίων αὐτῶν, κασσίδας ἐχούσας ἄνωθεν τουφία μικρά, τοξάρια κατὰ τὴν
ἑκάστου ἰσχὺν καὶ οὐχ ὑπὲρ αὐτήν, μᾶλλον δὲ καὶ ἁπαλώτερα, ἔχοντα θηκάρια
πλατέα, ἵνα ἐν καιρῷ δυνατόν ἐστι τεταμένα χωρεῖν τὰ τόξα ἐν αὐτοῖς, κόρδας
ἐκ περισσοῦ ἐν τοῖς πουγγίοις αὐτῶν, κούκουρα μετὰ σαγιττῶν καὶ σκεπασμά-
των αὐτῶν ἐπιτήδεια χωροῦντα ἀπὸ τριάκοντα ἢ τεσσαράκοντα σαγιττῶν,

Pseudo-Mauricius Tact., Strategicon (sub nomine Mauricii Imperatoris vel Urbicii)

Book 1, chap.5, sec. 3, line 2

τάγμα ὀρδινεῦσαι ἤτοι διανεῖμαι εἰς κοντουβέρνια.

         Χρὴ πρότερον ἀπὸ παν-
τὸς τοῦ τάγματος τοὺς ἑκατοντάρχας ἐπιλέγεσθαι, φρονίμους καὶ γενναίους καὶ
κατ' ἐξαίρησιν τοὺς ἰλάρχας, τοὺς δευτερεύοντας τοῖς τῶν ταγμάτων ἄρχουσιν.
εἶτα τοὺς δεκάρχας, γενναίους καὶ αὐτόχειρας, εἰ δυνατὸν δέ, καὶ τοξεύειν εἰδό-
τας, καὶ μετ' αὐτοὺς πεντάρχας καὶ τετράρχας ὁμοίως, καὶ τότε τοὺς φύλακας
τῶν ἀκιῶν, δύο ὑπὲρ ἑκάστης ἀκίας, ὡς γίνεσθαι τοὺς ἐπιλέκτους ἑκάστης ἀκίας
ἄνδρας πέντε. Καὶ τοὺς ἀπομένοντας ὀρδινεῦσαι εἰς ἀκίας, παλαιούς τε
καὶ νέους.
         στήσας δὲ καὶ τούτους τοὺς ἀπομένοντας καὶ τότε τοὺς ἐπιλέκτους
ἐπιβάλαι κατὰ διαφοράν, πρὸς τὴν ἑκάστου ποιότητα, τοὺς κρείττονας ἔμπρο-
σθεν καὶ τοὺς λοιποὺς ἀναλόγως.
 Χρὴ δύο μανδάτορας ἀγρύπνους καὶ φρονίμους ἐπιλεγῆναι καὶ δύο βαν-
δοφόρους.
         Χρὴ τὴν τοιαύτην ἐπιλογὴν καὶ ὀρδινατιόνα ποιεῖσθαι ἐν τοῖς
κοντουβερνίοις, τουτέστιν ἐν ταῖς ἀκίαις, καὶ ἔνθα ὡς εἰκὸς παῖδες οὔκ εἰσιν,
τοὺς ὑποδεεστέρους τῶν στρατιωτῶν εἰς τὰ σαγμάρια ἀφορίζειν, τουτέστιν εἰς
τρία ἢ τέσσαρα σαγμάρια ἄνδρα ἕνα καὶ ἕτερόν τινα τῶν καθεστώτων στρατιω-
τῶν χρήσιμον μετὰ σημείου, ᾥτινι ὁ πᾶς τοῦλδος ἤτοι τὰ σαγμάρια ἀκολουθεῖν
ὀφείλουσιν.

Θεοφύλακτος Σιμοκάτα. Historiae Book-dialogue-index 6, chap.10, sec. 5, line 5

ὁ τὸν φόνον ἐπὶ τὴν Ἀγχίαλον ποιησάμενος, ὅτε τῆς ἐλάφου

πολλῶν περὶ τὸν αὐτοκράτορα δίωξις ἐγεγόνει· (οὐκ ἀπὸ δὲ
 617

τρόπου καὶ τὴν αἰτίαν διεξελθεῖν τῆς δραστικῆς προνοίας,

τῆς περὶ τὴν οἰκουμένην διατρεχούσης ὁσημέραι ἀκαμάτῳ τε
ὀφθαλμῷ ἐπισκοπούσης τὰ τῇδε τάς τε ἀντιδόσεις τῶν βεβιω-
μένων πρὸς τοῖς ἀνθρώποις πρυτανευούσης ἀεί.) ἥλω τῷ
δικτύῳ τῆς δίκης ὁ τοῦ φόνου πατήρ. μετὰ χρόνον γὰρ ἐπὶ
τὸ βασίλειον ἄστυ γενόμενος τὰ τῆς χρυσῆς ζώνης ἐπίσημα
χρυσουργῷ τεχνίτῃ τινὶ διαχωνεῦσαι παρείχετο. ὁ μὲν οὖν
τεχνίτης τὰ μέλη τῆς ζώνης κατανοήσας λίαν ἐπίδοξα τό τε
σχῆμα τῆς ἀφηλώσεως βίαιον τήν τε τοῦ προσώπου ποιότητα
βάρβαρον κλοπὴν δρασθῆναί τινα ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς ὑπειλήφει.  
παραπεμψάμενος τοίνυν ἐκ τοῦ λεγομένου πραίτωρος τῶν
δήμων ἄνδρας ἑπτὰ παρεδίδου τῷ δικαστηρίῳ τὸν βάρβαρον.
οἱ μὲν οὖν ὑψαυχενιζόμενον καὶ λίαν καταστασιάζοντα ἐν
τῷ οἴκῳ τῶν ἐγκλημάτων τὸν βάρβαρον διεκόμιζον ἑρμηνέα
τε προστησάμενοι κατεπυνθάνοντο πόθεν αὐτῷ ζώνης περι-
βλέπτου καὶ λίαν μεγαλοπρεποῦς ὕπεστι λείψανα. ὁ μὲν
οὖν φονευτὴς (Γήπαις δὲ οὗτος ἄρα ἐτύγχανεν ὤν) λίαν
σοφιστικῶς τὴν ἀπολογίαν παρείχετο· ἃ δὲ εἶπεν, ταῦτα ἐκεῖνά
ἐστιν. τοῦ Λαγοβάρδου ἔθνους Ἀλβοῦϊς τὴν ἡγεμονίαν

Ιωάννης Ζωναράς. Epitome historiarum (lib. 1-12) Vol. 1, p.53, line 6

σήφ, τὸν Μανασσῆν καὶ τὸν Ἐφραΐμ, κατὰ τὴν δια-

ταγὴν τοῦ προπάτορος Ἰακώβ. οἱ δέ γε Λευῖται δις-
μύριοι καὶ τρισχίλιοι ἀριθμηθέντες εὑρέθησαν πρὸς
ὀκτακοσίοις καὶ ὀγδοήκοντα.
 Εἶτα στασιάζει τὸ πλῆθος τὸν Μωυσῆν αἰτιώμε-  
νον ὅτι γῆς αὐτοὺς ἀγαθῆς ἀποστήσας ἐν ἐρήμῳ
πλανᾶσθαι πεποίηκεν. ἀγαγὼν δὲ αὐτοὺς ἐκεῖθεν
εἰς τὴν καλουμένην Φάραγγα, πλησίον οὖσαν τῆς
Χαναναίων γῆς, ἐξ ἑκάστης φυλῆς ἕνα λαβὼν κατα-
σκοπήσοντας ἔστειλε τήν τε δύναμιν τῶν Χαναναίων
καὶ τῆς γῆς τὴν ποιότητα. οἱ δὲ τεσσαράκοντα ἡμέ-
ραις διελθόντες τὴν γῆν ὑπενόστησαν, καὶ καρποὺς
ἐκ τῆς γῆς ἐκείνης κομίζοντες, καὶ τὴν μὲν χώραν
ἐπῄνουν ὡς ἀγαθήν, τὸ δὲ πλῆθος ἐφόβουν ὡς οὔσης
ἀπόρου τῆς αὐτῆς κατασχέσεως διά τε ποταμῶν με-
γέθη καὶ ὀρῶν δυσχωρίας καὶ πόλεων ὀχυρότητας.
τὸ δὲ πλῆθος πάλιν δι' ὀργῆς εἶχον τὸν Μωυσῆν,
καὶ ἐνενόουν καταλεῦσαι αὐτόν τε καὶ τὸν Ἀαρὼν
καὶ ὑποστρέψαι εἰς Αἴγυπτον. μόνοι δὲ τῶν κατα-
σκόπων Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ καὶ Χαλὲβ παρεθάρρυναν
τὸν λαόν, μηδὲν δυσχερὲς ἀπαντήσειν αὐτοῖς ἀπισχυ

Ιωάννης Ζωναράς. letter alpha, p.84, line 5

 618

 ὄργανα δὲ ταύτης ἡ γλῶσσα, καὶ ταύτης

 πλέον τὸ ἄκρον καὶ ἡ ὑπερῶα, ἣν καλοῦσι τινὲς
 οὐρανίσκον, ἐν οἷς ἐστι τὰ ἐξ ἐγκεφάλου φερό-
 μενα νεῦρα περιπλατυσμένα καὶ ἀπαγγέλλοντα
 τῷ ἡγεμονικῷ τὴν γενομένην ἀντίληψιν ἤγουν
 αἴσθησιν. αἱ δὲ καλούμεναι γευστικαὶ ποιότητες  
 τῶν χυμῶν εἰσὶν αὗται· γλυκύτης· δριμύτης·
 στρυφνότης· αὐστηρότης· πικρότης· ἁλμυρότης·
 γλισχρότης· τούτων γάρ ἐστιν ἡ γεῦσις διαγνω-
 στική. τὸ δὲ ὕδωρ ἄποσόν ἐστι κατὰ ταύτας
 τὰς ποιότητας, οὐδεμίαν γὰρ αὐτῶν ἔχει. ἡ δὲ
 στρυφνότης ἐπίτασίς ἐστι καὶ πλεονασμὸς τῆς
 αὐστηρότητος. πέμπτη αἴσθησίς ἐστιν ἁφὴ,
 ἥτις καὶ κοινή ἐστι πάντων τῶν ζώων· γίνεται
 δὲ ἐκ τῶν ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου πεμπομένων νεύ-
 ρων εἰς ὅλον τὸ σῶμα. ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ αἰσθη-
 τήρια τὴν τῆς ἁφῆς ἔχουσιν αἴσθησιν. ὑπόκειν-
 ται δὲ τῇ ἁφῇ τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν, τό τε
 μαλακὸν καὶ γλίσχρον καὶ σκληρὸν, βαρύ τε καὶ
 κοῦφον· διὰ μόνης γὰρ τῆς ἁφῆς ταῦτα γινώσκε-
 ται· κοινὰ δὲ ἁφῆς καὶ ὄψεως τό τε τραχὺ καὶ

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter epsilon, p.727, line 23

 νὲς ἀπαρνούμενοι τὰς δύο λέγειν ἐπ' αὐτοῦ

 ἐνεργείας; οἵτινες πάσης ἑτέρας γραφικῆς ἢ
 πατρικῆς παραστάσεως ἐξ αὐτῶν τῶν ὀνομά-
 των τοῦ Χριστοῦ αἰσχύνονται ἐκ τοῦ θεὸς καὶ
 ἄνθρωπος. καθὰ γὰρ ἔφην, σχεδὸν πᾶσα φύ-
 σις ἐκ τῆς οὐσιώδους αὐτῆς ἐνεργείας ἔχει τὴν
 προσηγορίαν· οἷον τὶ λέγω παρθένον, ἤγουν
 πῦρ θανὸν, κατὰ τὸ τὴν πύρωσιν θανατοῦν
 τῆς σαρκός. καὶ πάλιν ὁπηνίκα λέγομεν περι-
 στερὰν, οὐκ αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ ζώου ἤγουν
 τῆς σαρκὸς αὐτῆς τὴν ποιότητα ἐσημάναμεν,
 ἀλλὰ τὴν ἐνέργειαν, ἣν διαπράττεται· ἀπὸ γὰρ
 τοῦ πέτεσθαι στεῤῥὰ εἴρηται περιστερά. κα-
 θὰ καὶ τὰ ἑξῆς οὐ φυσικὰς, ἀλλ' ἐνεργητικὰς
 ἔχουσι τὰς οἰκείας προσηγορίας· οἷον ἔλαφος
 ἀπὸ τοῦ ἐλεῖν τὰς ὄφεις· καὶ ἕτερα δὲ μυρία
 ἔστιν εὑρεῖν, ἵνα μὴ λέγω πάντα τὰ ἐκ τῆς
 οἰκείας ἐνεργείας ἔχοντα τὰς οἰκείας προσηγο-
 ρίας. ἐνέργεια γάρ ἐστιν ἡ τῆς φύσεως δύνα-
 μις. οὐ ταυτὸν δὲ ἐνέργεια καὶ ἐνεργητικὸν καὶ
 ἐνέργημα. ἐνεργητικὸν γὰρ λέγεται αὐτὸ τὸ ὂν,  
Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter kappa, p.1252, line 18

(Θηλυκόν.)
 619

Κράμβη. τὸ λάχανον. τινὲς κοράμβη, ἡ ἀμβλύ-

 νουσα τὰς κόρας. βέλτιον δὲ ἡ τῷ κόρῳ ἀνα-
 βαίνουσα.
Κραναῆς. τραχείας, σκληρᾶς, κάρηνα ἐχού-
 σης. παρὰ τὸ κραναὸν, τοῦτο παρὰ τὸ κρά-
 νιον, ὅπέρ ἐστι καὶ τραχὺ καὶ ὀστῶδες.
Κρᾶσις. σωμάτων παράθεσις, ποιοτήτων ἀντέμ-
 βασις. ἢ σύντευξις σωμάτων, τὰς ἐν αὐτοῖς
 ἀλλήλας ἀντικιρνῶντος ποιότητας. ἢ κρᾶσις
 ἐστὶν οὐσιῶν ἀλλήλαις ἑτεροία συνδρομὴ, καὶ
 τῶν περὶ αὐτὰς ποιοτήτων ἀντεμβολή.
Κράδη. ἡ συκῆ. παρὰ τὸ συνεχῶς κραδαίνεσθαι.
Κραιπάλη. τρυφὴ, μέθη. ἢ ὁ ἐκ πολλῆς οἰνώ-
 σεως ἐπακολουθῶν παλμὸς καὶ κλόνος τῇ κε-
 φαλῇ. παρὰ τὸ κάρα καὶ τὸ πάλλω, τὸ κινῶ,
 καραπάλη, καὶ πλεονασμῷ τοῦ ι κραιπάλη.  
Κρεοδοσία. κρεωδαισία δὲ ἡ κρεωφαγία, μέγα
 καὶ δίφθογγον.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter pi, p.1539, line 10

 κεντῶ, περῶ, πέπαρκα, πέπαρμαι.  

Πεπανθέν. ὥριμον γεγονός. καὶ πεπαίνω.
Πεπορπημένον. συνεχόμενον περόνῃ ἢ πόρπῃ,
 ὅ ἐστι κομβίῳ.
Πεπαλάσθαι. κληρώσασθαι, λαχεῖν. κλῆρος
 γὰρ ὁ πάλος. παρὰ τὸ παλῶ παλάσσω.
Πεπιασμένοις. μεμιασμένοις. Αἰλιανός· φάγη
 δ' ἂν τρίγλη καὶ ἀνθρώπου νεκροῦ καὶ ἰχθύος·
 φιληδοῦσι δὲ μᾶλλον τοῖς πεπιασμένοις καὶ κα-
 κόσμοις.
Πεποιωμένον. ἔχον ποιότητα. ποιότης δέ ἐστιν
 ἐνούσιος δύναμις, ὡς τοῦ ὕδατος ἡ ψυχρότης,
 καὶ τοῦ πυρὸς ἡ θερμότης, καὶ τοῦ λίθου ἡ
 σκληρότης, καὶ τῆς γῆς ἡ ξηρότης. ποιότης δὲ
 καὶ ἰδιότης, καὶ διαφορὰ καὶ ἰδίωμα ἓν καὶ τὸ
 αὐτὸ σημαίνει.
Πεπιθεῖν. πείθω, ὁ δεύτερος ἀόριστος ἔπιθον,
 τὸ ἀπαρέμφατον πιθεῖν, καὶ ποιητικῷ ἀναδι-
 πλασιασμῷ πεπιθήσω, πεπιθεῖν.
Πεπνυμένος. συνετὸς, φρόνιμος. παρὰ τὸ πνέω,
 πνύω, πνύσω, πεπνυμένος.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter pi, p.1563, line 26

 620

(Θηλυκόν.)

Πόα. ἡ βοτάνη. ἢ φυτὸν πολύφορον ἀπὸ ῥίζης.

 ἀπὸ τοῦ ποιὰ, ἀποβολῇ τοῦ ι, πόα. ποιὰ δέ
 ἐστι ὁ ἐνιαυτὸς, ἐξ οὗ πόα, ἐπειδὴ κατ' ἐνιαυ-
 τὸν πολλάκις αὔξεται καὶ ξηραίνεται. εἴρηται
 δὲ παρὰ τὴν ποιότητα. καὶ ποία ἡ βοτάνη.
Ποδηγία. ἡ ὁδηγία, ἡ παιδαγωγία.
Ποδοκάκη. τὸ ἐν εἱρκτῇ ξύλον, ὅπερ κλάπα λέ-
 γεται καρτζικῶς.
Ποδήνεμος. ταχεῖα.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter pi, p.1564, line 11

Ποικιλτική. ὑφὴ ποικίλη.

Ποιμαντική. διδασκαλική.
Ποιότης. ἡ τὴν διαφορὰν ἐκ τῶν ἄλλων ἐν ἑαυ-
 τῇ δεικνύουσα. ἢ ποιότης ἐστὶν ἐκείνη, καθ' ἣν
 παρωνύμως τὰ μετέχοντα αὐτῆς λέγει. ποιότης
 ἐστὶ καὶ ἡ ἐνούσιος δύναμις, ὡς τοῦ ὕδατος ἡ
 ψυχρότης, καὶ τοῦ πυρὸς ἡ θερμότης, καὶ τοῦ
 λίθου ἡ σκληρότης, καὶ τῆς γῆς ἡ ξηρότης.
Ποιότης καὶ ἰδιώτης καὶ διαφορὰ καὶ ἰδίωμα ἓν
 καὶ τὸ αὐτὸ σημαίνει. ἔστι καὶ ἕτερόν τι ποιό-
 της, φωνὴ δηλοῦσα τὴν ποιότητα τῆς φωνῆς ἢ
 τῆς σημασίας. ἐὰν γὰρ εἴπω· πὺξ, λὰξ, τὴν
 ποιότητα τῆς φωνῆς ἐδήλωσα.
Ποίησις. τὸ ὅλον βιβλίον. οἷον Ἰλιὰς καὶ ἡ
 Ὀδύσσεια. Ἰλιὰς δέ ἐστιν ἡ τῆς Τροίας ὑπό-
 θεσις· Ἴλιον γὰρ ἡ Τροία. Ὀδύσσεια δὲ ἡ
 πλάνη τοῦ Ὀδυσσέως. εἰσὶ δὲ καὶ δύο αὗται
 ποιήσεις τοῦ Ὁμήρου. διαιρεῖται δὲ τριχῶς ἡ
 ποίησις· εἰς διηγηματικόν· εἰς μιμητικὸν, καὶ
 μικτόν. καὶ διηγηματικόν ἐστιν, ἡνίκα ὅλος ὁ
 λόγος ἐκ ποιητικοῦ μόνου προσώπου λέγεται.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter pi, p.1564, line 13

Ποιότης. ἡ τὴν διαφορὰν ἐκ τῶν ἄλλων ἐν ἑαυ-

 τῇ δεικνύουσα. ἢ ποιότης ἐστὶν ἐκείνη, καθ' ἣν
 παρωνύμως τὰ μετέχοντα αὐτῆς λέγει. ποιότης
 ἐστὶ καὶ ἡ ἐνούσιος δύναμις, ὡς τοῦ ὕδατος ἡ
 ψυχρότης, καὶ τοῦ πυρὸς ἡ θερμότης, καὶ τοῦ
 λίθου ἡ σκληρότης, καὶ τῆς γῆς ἡ ξηρότης.
Ποιότης καὶ ἰδιώτης καὶ διαφορὰ καὶ ἰδίωμα ἓν
 καὶ τὸ αὐτὸ σημαίνει. ἔστι καὶ ἕτερόν τι ποιό-
 της, φωνὴ δηλοῦσα τὴν ποιότητα τῆς φωνῆς ἢ
 621

 τῆς σημασίας. ἐὰν γὰρ εἴπω· πὺξ, λὰξ, τὴν

 ποιότητα τῆς φωνῆς ἐδήλωσα.
Ποίησις. τὸ ὅλον βιβλίον. οἷον Ἰλιὰς καὶ ἡ
 Ὀδύσσεια. Ἰλιὰς δέ ἐστιν ἡ τῆς Τροίας ὑπό-
 θεσις· Ἴλιον γὰρ ἡ Τροία. Ὀδύσσεια δὲ ἡ
 πλάνη τοῦ Ὀδυσσέως. εἰσὶ δὲ καὶ δύο αὗται
 ποιήσεις τοῦ Ὁμήρου. διαιρεῖται δὲ τριχῶς ἡ
 ποίησις· εἰς διηγηματικόν· εἰς μιμητικὸν, καὶ
 μικτόν. καὶ διηγηματικόν ἐστιν, ἡνίκα ὅλος ὁ
 λόγος ἐκ ποιητικοῦ μόνου προσώπου λέγεται. μι-
 μητικὸν δὲ αἱ τραγῳδίαι καὶ κωμῳδίαι. ποίημα
 καὶ ποίησις διαφέρει. ποίησις μὲν γάρ ἐστιν,

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter sigma, p.1648, line 12

Σίελ. σκοτοδίνη. καὶ ἀντὶ τοῦ σκοτοδινιῶ. οὕτω

 λέγουσιν οἱ Συρακούσιοι.
Σινᾶ. ὄρος, ὅπερ τῇ Ἀῤῥάβων γλώσσῃ Ἄγαρ
 καλεῖται.
Σίραιον. τὸ ἕψημα.
Σίνηπι. παρὰ τὸ σίνειν τοὺς ὦπας.

(Ῥῆμα.)

Σιβυλλαίνω. ἐκθειάζω.
Σιγῶ. παρὰ τὸ σιγὴ σιγῶ, ὡς τιμὴ τιμῶ.
Σίζω. τὸ ἠχῶ. ὠνοματοπεποίηται. ὀνοματοποιΐα
 δέ ἐστι φωνῆς μίμησις πρὸς τὴν ποιότητα τοῦ
 ὑποκειμένου.
Σιλαίνω. μωραίνω. καὶ τὸ κολακεύω τοὺς ἵππους.
Σιλλογραφῆσαι. μιμολογῆσαι.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter tau, p.1747, line 23

 ἡ χειμερινὴ ἐπιλαμβάνεται τροπὴ, ψυχρά τε

 καὶ ὑγρὰ τυγχάνουσα, μεσιτεύουσα τῇ τε με-
 τοπωρινῇ καὶ τῇ ἐαρινῇ, ἐκ μὲν τῆς μετοπωρι-
 νῆς τὸ ψυχρὰν ἔχουσα, ἐκ δὲ τῆς ἐαρινῆς τὸ
 ὑγρὸν κεκτημένη. αὕτη δὲ σμικροτάτην ἡμέραν
 ἔχει, ὡρῶν ἐννέα, τὴν δὲ νύκτα μεγίστην, ὡρῶν
 πεντεκαίδεκα, φλέγματος αὐξητική. διατείνει
 δὲ μέχρι εἰκοστῆς πρώτης μαρτίου. σαφῶς δὲ ὁ
 δημιουργὸς προενοήσατο, ὡς ἂν μὴ ἐξ ἄκρας
 ψυχρότητος ἢ θερμότητος ἢ ὑγρότητος ἢ ξη-
 ρότητος ἐπὶ τὴν ἄκραν ἐναντίαν ποιότητα χα-
 λεποῖς περιπέσωμεν ἀῤῥωστήμασι· σφαλερὰς
 γὰρ τὰς αἰφνιδίους μεταβολὰς οἶδεν ὁ λόγος.
 622

Τροπολογία. ἀλλοίωσις ἑτέρου πρὸς ἕτερον κα-

 τατὶ, τουτέστι καθ' ἓν τῶν ὑποκειμένων τριῶν,
 νοήματος, λέξεως καὶ μέλους. γίνεται δὲ ἡ τρο-
 πολογία ἢ κατὰ νόημα, ἢ κατὰ λέξιν, ἢ κατὰ
 μέλος. καθ' οἷον οὖν τῶν προλεχθέντων τού-
 των γένηται, κατ' ἀλλοίωσιν γίνεται.

Ιωάννης Ζωναράς. Lexicon Alphabetic letter phi, p.1830, line 13

 ὁρώμενα.
Φύσις θεοῦ ἄπειρος καὶ ἀόριστος. καὶ ἄπειρος μὲν,
 καθὸ πέρατι οὐχ ὑπόκειται· ἀόριστος δὲ, ἐπεί-
 περ ὁρογραφίᾳ οὐχ ὑπογράφεται. καὶ τοῦτο
 ἀποδεικτέον οὕτως. πάντα τὰ ὑπὸ χρόνον καὶ
 ἀρχῇ ὑπόκειται καὶ πέρατι· ἀρξάμενα γὰρ τοῦ
 εἶναι φθάνουσι καὶ εἰς τὴν τοῦ μὴ εἶναι κατά-
 παυσιν. ταῦτα δὲ δημιουργήματα ὄντα εἰκότως
 καὶ περιγράφονται· ὃ γὰρ τῷ χρόνῳ περινοεῖ-
 ται, τοῦτο δὴ καὶ πεπόσωται· ποσούμενον δὲ καὶ
 πεποίωται· ὑπὸ δὲ τὴν ποιότητα γινόμενον καὶ
 εἰς ὅρον χωρεῖ. ὅρον τὸν ἐπὶ τῶν σωμάτων, λέ-
 γω δὴ τῆς περιγραφῆς. καθὼς δηλοῦσι καὶ τὰ
 ὁροθέσια. ἀλλὰ μὴν καὶ αὐτὰ τὰ ἀσώματα,
 ἄγγελοι φημὶ καὶ ψυχαί. καὶ εἰς τόπον διαφεύ-
 γουσι καὶ ὕλην καὶ παχύτητα σώματος. ἀλλ'
 οὖν ὅμως ὑπὸ περιγραφήν εἰσι καὶ ὅρῳ τινὶ πε-
 ριέχονται. καὶ ἀρχὴν οὖν ἔχουσι τῆς ὑπάρξεως,
 οὐ χωροῦσι δὲ εἰς [τὸ] τέλος.

Γεώργιος Ακροπολίτης. Epitaphius in Joannem Ducam Sec. 8, line 15

τούτων μάχην ὑποστὰς κρατεράν, ἐν χειμώνων ἀκμαῖς, ὁπότε

ὕει πολλὰ καὶ νιφετοῖς παλύνονται ἄρουραι, ὁπότε ἄγαν
πήγνυται ὕδωρ καὶ τῷ ἄγαν τοῦ ψύχους καὶ γεωργὸς καὶ
ποιμὴν παντελῶς ἀργεῖν κατακέκρινται καὶ ὁ μὲν τοῖς
οἰκήμασι περικέκλεισται, ὁ δὲ σπηλαίοις ἐνδιατέτριφε μηδ'
ἀτενίσαι τῷ ἀέρι δυνάμενος, καὶ ἐν μέσοις πάλιν τοῖς
θέρεσιν, ὁπότε ἄνθρωπος πᾶς παρὰ πηγαῖς ἐμφιλοχωρεῖν
ἐθέλει καὶ τοῖς ἐκ δένδρων σκιάσμασι, τεχνητοῖς ἐκ ῥιπις-
μάτων ἀναψυχόμενος πνεύμασιν. ἀλλ' ὁ ἀκάμας ἐκεῖνος καὶ
τὰ σῶμα μὲν ἀδαμάντινος καὶ ἀνένδοτος πρὸς τὰς τοῦ ἀέρος
ἐναντίας ποιότητας, ἄτρεστος δὲ τὴν ψυχὴν πρὸς τὰς τῶν
ἀντιπάλων κινήσεις καὶ τὰ ὁρμήματα, οὐδέν τι πρὸς τούτων
ἐμαλθακίζετο οὐδὲ τὸ σύντονον ὑπενεδίδου πρὸς τὸ πολὺ
τοῦ χρόνου καὶ τὸ τοῦ μόχθου βαρύ. οὐδὲ καιρὸς αὐτῷ
τὴν μάχην ὡρίζετο, πάντα καιρὸν οἰόμενος ἐπιτήδειον τοῦ
οἰκείου λάχους προκινδυνεύειν καὶ ὑπεραγωνίζεσθαι τοῦ
τούτῳ πεπιστευμένου συμφερόντως παρὰ τοῦ κρείττονος, ἀλλ'
 623

ἦν αὐτοῦ τὸ ὅπερ ἂν ἄλλος ᾠήθη τέλος ἀρχή, καὶ ὅπερ

ἕτερος ἐξειργασμένος ἀρκεῖν ἂν ἐλογίσατο, αὐτὸς ὡς εἰ μηδὲν
γέγονεν ὑπελάμβανεν.

Γεώργιος Ακροπολίτης. Laudatio Petri et Pauli Sec. 19, line 14

τήκασι – πρόσχες ὁ συνετὸς καὶ τῷ τόπῳ καὶ τῷ χρόνῳ  

καὶ τῷ προσώπῳ – ἐν Ῥώμῃ τῇ κυριευούσῃ τῶν πόλεων
καὶ ἰσχὺν σημαινούσῃ παρὰ τῆς κλήσεως· προλαμβάνει δὲ
Πέτρος, καὶ Παῦλος εἰς τὸ τέλος καθυστερεῖ – καὶ τοῦτο
μυστηριῶδες καὶ κρύφιον – · καὶ παρὰ τοῦ Νέρωνος τοῦ
μεγίστου ἐν ἄρχουσιν ἢ ἐν ἀπηνέσι τοῦ χείρονος. πλὴν
ἔχουσί τι καὶ ἐν τοῖν τελοῖν τὸ διάφορον, ἄλλος καὶ ἄλλως
σχηματισθέντες ἐν τῇ σφαγῇ· τὸν μὲν γὰρ ἔδει, τὸν Πέτρον
φημὶ, πρὸς οὐρανὸν ὁδοιπορεῖσθαι τῷ σχήματι, τὸν δὲ
Παῦλον πρὸς γῆν ἐπικλῖναι καὶ κάτω νεῦσαι, ὡς ἂν ἀνα-
κεράσωσι τὰς ποιότητας καὶ πρὸς συμφωνίαν ὡς ἐξ ἐναντίων
ταύτας ἁρμόσωσιν.
Ἄμφω γοῦν εἰκόνες ὡς εἰρήκειν οὗτοι τῶν θείων
ἐμφάσεων καὶ ἀρετῆς καὶ ἐνταλμάτων δεσποτικῶν καὶ θεω-
ρίας καὶ πράξεως. τί οὖν ἡμεῖς, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί;
ἆρ' εἰς μάτην ἡμῖν ὁ λόγος τὰ τοιαῦτα παρέθετο; ἆρ' ἐπὶ
κενῆς ὡς ἀρχετύπῳ εἰκόνας τὸν Πέτρον καὶ τὸν Παῦλον
παρέστησεν; ἢ ἔστι τις καὶ σκοπός, δι' ὃν αὐτοὺς ὁ τεχνί-
της λόγος ὑπέξεσε καὶ εἰς μέσον ἡμᾶς ἔφερεν ὡς καὶ τοσού-
τους λόγους παραναλῶσαι καὶ τοσαύτην τρίβον τεμεῖν;

Anonymi Exegesis In Hesiodi Theogoniam, Exegesis in Hesiodi theogoniam

Page 373, line 17

διὰ φόβον μήτε διὰ κολακείαν μήτε δι' ἄλλο τι τοιοῦ-

τον χαρίζειν, μηδὲ πρὸς ἀντίχαριν ἀφορῶντα, ἀλλὰ
διὰ τὸ ἔχεσθαι ἀλλήλων, ὅτι ἕπεται τῇ Χάριτι ἡ ἀντί-
χαρις. τὰ δὲ ὀνόματα ταῦτα ἐπέγραφον ταύταις, ὅτι,
εἰ μή τις θάλλει καὶ εὐπορεῖ, τοῦ πράγματος οὐ μεταδί-
δωσί τινι, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς Ἀγλαΐας καὶ ἐπὶ τῆς
Εὐφροσύνης. συγκατοικεῖν δὲ τὰς Χάριτας ταῖς Μούσαις
φησὶ διὰ τὸ χαρίεν καὶ ἐπιθυμητὸν τῆς σοφίας. αἵ τινες
Μοῦσαι διεξιᾶσι καὶ λέγουσι τοὺς νόμους καὶ τὰς ποιότη-
τας καὶ τὰς διαγωγὰς πασῶν τῶν αἰσθήσεων. ἐζωγράφουν
δὲ ταύτας ἐπιβαινούσας σφαιρῶν, δηλοῦντες, ὡς δεῖ τὸν
μετερχόμενον τὴν φιλοσοφίαν ὀλίγον τι τῶν γηΐνων ἐφά-
πτεσθαι, ὥσπερ καὶ τὴν σφαῖραν. τοῦτο δὲ δηλοῦντες καὶ
ἐν ὄρει γεγεννῆσθαι ταύτας φασί, δηλοῦντες, ὥσπερ τὸ
ὄρος πάντων ὑπερανέστηκε τῶν λοιπῶν, οὕτω δεῖν ὑπε-
ράνω τῶν βιωτικῶν εἶναι καὶ τὸν φιλοσοφοῦντα. αἵ τινες
Μοῦσαι πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπήρχοντο, ὑμνοῦσαι τὸν Δία,
ἤγουν τὸν πρῶτον νοῦν, τὸν παραγωγέα τῶν τῇδε πάντων.
 624

καὶ γὰρ ἐδόξαζον οἱ παλαιοὶ νοῦν εἶναι τὸν πρῶτον

τὸν τὰ τῇδε πάντα παραγαγόντα.

Anonymi Exegesis In Hesiodi Theogoniam, Exegesis in Hesiodi theogoniam

Page 373, line 29

μετερχόμενον τὴν φιλοσοφίαν ὀλίγον τι τῶν γηΐνων ἐφά-

πτεσθαι, ὥσπερ καὶ τὴν σφαῖραν. τοῦτο δὲ δηλοῦντες καὶ
ἐν ὄρει γεγεννῆσθαι ταύτας φασί, δηλοῦντες, ὥσπερ τὸ
ὄρος πάντων ὑπερανέστηκε τῶν λοιπῶν, οὕτω δεῖν ὑπε-
ράνω τῶν βιωτικῶν εἶναι καὶ τὸν φιλοσοφοῦντα. αἵ τινες
Μοῦσαι πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀπήρχοντο, ὑμνοῦσαι τὸν Δία,
ἤγουν τὸν πρῶτον νοῦν, τὸν παραγωγέα τῶν τῇδε πάντων.
καὶ γὰρ ἐδόξαζον οἱ παλαιοὶ νοῦν εἶναι τὸν πρῶτον
τὸν τὰ τῇδε πάντα παραγαγόντα. οὗτος δὲ ἐμβασιλεύει
τῷ οὐρανῷ, ἤγουν οἶδε πάντων τῶν στοιχείων τὰς ποιό-
τητας, νικήσας τὸν πατέρα Κρόνον ἐν τῇ δυνάμει. φασὶ
γὰρ τὸν Κρόνον πολλὰ τεκνογονήσαντα πάντα καταφα-  
γεῖν, μόνον δὲ τὸν Δία τοῦτον ὑπερνικῆσαι, δηλοῦντος
τοῦ λόγου, ὅτι ὁ χρόνος, ὅσα ἐνταῦθα παράγει, ταῦτα
καὶ ἀφανίζει, μόνης δὲ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ
οὐχ ὑπερισχύει, οὐ γὰρ ἂν ἐκλείψῃ αὕτη ποτέ, μέχρις
αὐτὸ τῇδε πᾶν συνεστηκὸς περίγειον ἐκλείψῃ. ὃς νοῦς
νικήσας τὸν χρόνον πάντα καλῶς ᾠκονόμησε καὶ περὶ
πάντων ἐφυσιολόγησεν, ὅτι αἱ ἐννέα Μοῦσαι εἰς ἐννέα
λογικὰς ἀνάγονται τέχνας. Κλειὼ μὲν γὰρ ἐφεῦρε ῥητο-
ρικήν, Εὐτέρπη αὐλητικήν, Θάλεια κωμῳδίαν,

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali

Book 1, chap.4, setion 4, line 2

Καὶ μή μοι διαπίστει λέγοντι, ἱκανῶς ἔχοντι καὶ ἀπὸ τῶν

καθ' ἡμᾶς τούτων καὶ αἰσθητῶν τὰς πίστεις ἐπισυνάγειν.
ἓν γάρ που ἢ δύο ῥηθέντα παραδείγματα ἱκανὰ ἔσται
τοὺς μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλοντας πεῖσαι, ὡς ἁπλοῦν τι καὶ
πολυδύναμον ἡ ψυχή.
Τῶν ἁπλῶν οὖν ἔνια φαρμάκων, δύο που ἢ τρεῖς ποιότητας ἔχοντα, οὐδεμία τού-
των παραλυμαίνεται τὴν ἑτέραν, οὔτε κατὰ τὴν αἴσθη-
σιν οὔτε κατὰ τὴν δύναμιν, ἀλλ' ᾗ ἂν αὐτῶν οἰκείως
ἔχῃ τὸ πεπονθός, ταύτης ἄρα καὶ ἀπολαύει οἰκειότητί τινι
τῆς ἐν αὐτοῖς δραστικῆς ποιότητος ἐνεργούσης ἐν τοῖς
ἀντιπεπονθόσι μέρεσι.
Καὶ γὰρ ἀλόης καταπίων τις
τοὺς ἐνοχλοῦντας τῷ τῆς κοιλίας στόματι ἐσόψεται κα-
θαιρομένους χυμούς, τῇ ῥυπτικῇ ταύτης δηλυνότι δυνά-
μει. ἀτμοῖς δὲ ταύτης ἢ ἐπιχρίσεσι τὰ ἐπισκοτοῦντα ταῖς
κόραις λύεται· αὖθις δὲ ἐκλελυμένον στόμα γαστρὸς
 625

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 1, chap.4, setion 8, line 2

χρίσας καὶ ἐπιγάστριον, κτείναις ἂν τὰς ἐντὸς ἕλμινθας·

καὶ ταῦτα γίνεται, ἑκάστης αὐτῆς ποιότητος ἐνεργούσης ἐν
ἀντιπεπονθόσι μέρεσι.
Κάππαρις δὲ ἄλλῃ μὲν τονοῦν  
δυνάμει τὸν στόμαχον λέγεται, ἑτέρᾳ δὲ ῥύπτειν ἐγκαθη-
μένους τῷδε χυμούς, ἄλλῃ δὲ τέμνειν καὶ ἀποφράττειν
σπλάγχνα.
Καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἔργα φύσεως ἐσόψει ἐγ-
καταμεμιγμένας τε καὶ πολυχρήστους δυνάμεις ἔχοντα.
Εἰ δὲ ἁπλᾶ οὕτω φάρμακα ἀκατακεράστους μικροῦ δεῖν
καὶ ἀνεπιμίκτους ἔχει ποιότητας, καὶ διαφόρας δι' αὐτῶν
ἐν ἡμῖν ἐνεργεῖ κατὰ τὰς ἀντιπεπονθυίας διαθέσεις, οὐσία
θεία τε καὶ νοερὰ πῶς οὐκ ἂν κατὰ τὰς ἐν αὐτῇ δυνά-
μεις ἐνεργήσειε τὰ ἀνήκοντα;

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 1, chap.5, setion 6, line 3

Διάνοιά γε μὴν μετὰ νοῦν δευτέρα οὖσα

τῷ ἀξιώματι, οἵα τις γέφυρα μεταβιβάζει διαπλάττουσα
ἀπὸ τοῦ νοῦ ἐπὶ τὰς ἐφεξῆς δυνάμεις, τὰ ἄποσά τε καὶ
ἀμεγέθη καὶ ἀχρωμάτιστα θεάματα.
Ταῦτα δὲ δόξα
παραδεξαμένη, ἀμφιρρεπής τις οὖσα δύναμις τῆς ψυχῆς,
ἅτε μετασχηματιζομένη ταῖς τε ἀπλανέσι ἐννοίαις καὶ ταῖς
μὴ τοιαύταις φαντασίαις, τῇ φαντασίᾳ ἐγκατατίθησιν.
Ἡ
δὲ ὥσπερ λέγεται παθητικὸς οὖσα νοῦς καὶ χρώματα καὶ τύ-
πους καὶ σχήματα ποιότητάς τε καὶ θέσεις καὶ πᾶν ὅ,τι
τοιοῦτον τοῖς παραπεμφθεῖσιν ἐντίθησι.
Τούτῳ δὴ τῷ
μέρει τῆς ψυχῆς καὶ πολλοὺς πυνθάνομαι τῶν ἐπιδοῦναι  
ἑαυτοὺς θεωρίᾳ βεβουλημένων, ἀποσυληθέντας τὸν νοῦν,
ἀνάξιόν τι παθεῖν τῆς ἑαυτῶν προθέσεως, καὶ μάτην ἐγ-
κατατρίψαι τὸν χρόνον.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 1, chap.6, setion 9, line 7

σικὸν δὴ τοῦτο πνεῦμα πρώτως ἀπογεννᾷ, ᾧ δὴ καὶ τὸ

ἐπιθυμητικὸν τῆς ἐν ἡμῖν ψυχῆς ἐπιφαίνεται· τούτῳ γὰρ
ὀργάνῳ, ὡς ἄν τις εἴποι ἐπιθυμίας τε καὶ ἀλόγων ὀρέξεων,
ἡ ἐν αὐτῷ ψυχικὴ δύναμις κέχρηται.
Ὅτι δὲ τοῦθ'
οὕτως ἔχει, δῆλον ἂν εἴη ἐκ τοῦ πεπονθότος τουτουῒ τοῦ
 626

σπλάγχνου καὶ τοῦ ἐν αὐτῷ διαφθαρέντος χυμοῦ, ἀποσί-

τους τε ἡμᾶς καὶ πάντα ἀηδῆ λογιζομένους φαίνεσθαι,
καὶ πάντῃ ἀνεπαφροδίτους εἴς τε πικρίαν καὶ ὀργὴν καὶ
τὰ τοιαῦτα μεταπίπτοντας πάθη κατὰ τὴν ἐπικρατήσασαν
ποιότητα τοῦ ἐν αὐτῷ συμφθειρομένου πνεύματος.
Τὰ
γὰρ δὴ κατὰ συμπάθειαν τῆς γαστρός, ἐφθαρμένους πλου-
τούσης χυμούς, πολλῷ γε μέτρια καὶ ῥᾷόν ἐστι βοηθεῖν.
ἀποτροφεῖ δὲ ὧδε καὶ ἀπορρεῖ τὸ σῶμα, ἐπειδὴ φυτῶν ἐνέρ-
γειαν τουτὶ τὸ σπλάγχνον πεπίστευται, καὶ διὰ τοῦ ἐν αὐτῷ
πνεύματος ἡ διοικοῦσα δύναμις τῆς ψυχῆς προβάλλει τὰ
ἀνήκοντα.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 1, chap.7, setion 8, line 4

ἀλλοιοῦσθαι ῥᾷον, ἐπιτήδεια γέγονεν.

Εἰ τοίνυν ἐκ τῶν
ἐξ αὐτοῦ ἀποφύσεων μὴ ἑαυτῷ πάντῃ ὁμοίως διαφαίνηται,
τὸ πνεῦμα δὲ διὰ παντὸς τοῦ σπλάγχνου χωρεῖ, εἰκότως ἂν
ῥηθείη, ὡς κατὰ τὰς τῶν μορίων ἐξαλλαγὰς καὶ τὸ πνεῦμα
μεταβαλλόμενον, λεπτὸν πάνυ καὶ εὐαλλοίωτον ὄν, ὧδε
μὲν ἄλλας, ἐκεῖ δ' ἑτέρας ἐνεργείας ἀποπληροῖ.
Καὶ
καθάπερ διὰ τῶν φωταγωγῶν θυρίδων ὑέλους διαφόρων
παραπετάσαντες χρωμάτων τὰς ἐκεῖθεν δι' αὐτῶν εἰσαγο-
μένας τοῦ φωτὸς ἀκτῖνας τὰς ποιότητας τῶν ἐπανθούντων
ταῖς ὑέλοις ἐπιφερομένας ὁρῶμεν χρωμάτων, αὐταὶ δὲ καθ'
αὑτὰς ὁμοειδεῖς τελοῦσι καὶ ἀχρωμάτιστοι, οὕτω δὴ κἀν-
ταῦθα σκοπεῖν δεῖ.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 1, chap.13, setion 33, line 4

Γλῶττα δὲ σπανιώτατ' ἂν αὐτὴ καθ' αὑτὴν οὕτω διατεθείη, ὡς

ἀλλοκότων ποιοτήτων αἰσθέσθαι. ἀεὶ δὲ τῶν ποιοτήτων
τῶν κατὰ τὸ στόμα τῆς γαστρὸς χυμῶν, συνεπαισθάνεται
τοῦ ὑπαλείφοντος αὐτὴν χιτῶνος μέχρις αὐτῆς γαστρὸς
διαβαίνοντος.
Πικρῶν οὖν καὶ ἁλυκῶν, ὀξωδῶν τε καὶ
στρυφνῶν, καὶ ἔτι γλυκέων λαμβάνει αἴσθησιν. ἔσθ' ὅτε
δὲ καί τινος ἀλλοκότου καὶ ἀρρήτου ποιότητος, κατὰ τὰς
ποιότητας δηλαδὴ τῶν ἐπὶ στόματι τῆς γαστρὸς ἐνσκηψάν-
των χυμῶν, καὶ τούτους μὲν λεπτυντικοῖς καὶ τμητικοῖς
καὶ ῥυπτικοῖς φαρμάκοις ἰατέον· καθὼς ἂν ἕκαστος ὑπα-
γορεύοι χυμός. ἐντεῦθεν γὰρ ἂν καὶ αἱ ἀναγόμεναι ἀνα-
θυμιάσεις λήξαιεν, αἳ τῇ κεφαλῇ δι' ὄχλου γίνεται ἐνίοτε.
Ἐνίοις μὲν γάρ, ὃ ὧδε συμπάσχει· ἄλλοις τὸ ἥμισυ·
καὶ ἑτέροις βρέγμα ἢ κρόταφοι. καὶ ταῦτα λήγει καὶ συν-
 627

αποκαθίσταται ταῖς κατακεράσεσι καὶ καθάρσεσι τῶν χυμῶν.

ἐν πᾶσι δὲ τούτοις προσαγωγῇ χρηστέον εὐχύμων τροφῶν.
Νάρκαι δὲ καὶ δυσαισθησίαι διά τε ψύξεις καὶ ἐμφράξεις
τῶν πόρων τῶν αἰσθητικῶν νεύρων μᾶλλον γίνονται·

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.2, setion 2, line 4

δέ γε αὗται αἱ ποιότητες κολάζωνται ἢ ἐπιτείνωνται, εἰκὸς

ἐνταῦθα τὴν πέψιν διαμαρτάνειν.

Κεφ. βʹ. Περὶ διαγνώσεως τῶν κατὰ τὴν γαστέρα πλεοανσάντων χυμῶν.

Καὶ ἑκάστη μὲν φυσικὴ κρᾶσις γαστρὸς οἰκείοις

γέγηθε διαιτήμασι, τοῖς δ' ἐναντίοις κολάζεται· παθοῦσα
δέ τινα δυσκρασίαν ἡ γαστὴρ τοῖς ἐναντίοις ἐπανασώζει
τὴν δύναμιν.
Κἂν μὲν ἐπὶ πολὺ καὶ πλέον δηλαδὴ τοῦ
συνήθους χρόνου τῇ γαστρὶ τὰ σιτία ἐνδιατρίψῃ καὶ βαρύνῃ
ταύτην, ἐρυγαί τε ὦσί τινες ὀξώδεις, ἢ καὶ αὐτὴν ἁπλῆν
τὴν τῶν σιτίων ποιότητα ὑπεμφαίνωσι, πάρεξ ὁποιασοῦν
ἑτέρας ποιότητος ψύξιν ἐπικρατεῖν ὧδέ φαμεν.
Ἰλίγ-
γου δὲ ταράττοντος, καὶ συχνῶν ἀναβραττομένων πτυσμά-
των μεθ' ὑγρότητος ταύτην ὁρίζομεν εἶναι. ξηρότητος δὲ
ἐν τῇ γλώττῃ οὔσης, καὶ ἐπιθυμίας ποτοῦ μετά τινος
αὐχμοῦ καθ' ὅλον τὸ σῶμα, ξηρότης τὸ ἐπικρατοῦν ἐν-
ταῦθα. καὶ ὧδε μὲν τοῖς ἐναντίοις ἰάσῃ τὴν δυσκρασίαν.
Θερμότητος δὲ ἐπικρατούσης, ἔσθ' ὅτε μὲν δίψαι συν-
εδρεύουσι, καὶ μάλιστα, ἢν μετὰ ξηρότητος ᾖ τὸ πάθος.
αἴσθησις δὲ θέρμης περὶ τὸ σπλάγχνον, καὶ ἐρυγαὶ τὸ

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.2, setion 17, line 5

τὸ ἅπαν σῶμα, καὶ θορυβώδεις ὕπνοι, καὶ φοβερὰ ἐνύπνια,

ἀθυμίαι τε καὶ φόβοι, καὶ λύπαι ἐξ οὐδεμιᾶς ἀξιολόγου
αἰτίας, τοῦ μελαγγολικοῦ χυμοῦ μᾶλλον ταῦτα τεκμήρια.
Δήξεις δὲ καὶ νυγμοί, καὶ καρδιαλγίαι, καὶ πικρότητες,
καὶ σκοτόδινοι, ἔτι δὲ ἀγρυπνίαι καὶ ὀξεῖς περὶ τὴν κεφα-
λὴν καὶ τὰ ὦτα ἦχοι, τοῦ πικροχόλου ταῦτα χυμοῦ.
Οὐκ
ἀγνοεῖν δὲ δεῖ, ὡς τούτων συμπλεκομένων συνείρεται καὶ
τὰ ἐξ αὐτῶν συμπτώματα. ἔξεστί γε μὴν ἀπὸ τῶν ἁπλου-
στέρων, καὶ περὶ τῶν συντεθειμένων τεκμαίρεσθαι. εἰ δὲ
καὶ εἰς ἀλλοκότους οἵδε κράσεις καὶ ποιότητας καὶ διαφθο-
ρὰς μυρίας ἐκτραπεῖεν, ὁποίας τε καὶ ὅσας οἴει συμπτω-
μάτων συνεστάναι ἰδέας, ὥστε καὶ τὸ πνεῦμα τουτὶ τὸ
ψυχικὸν θορυβούμενον ἐκταράττεσθαι.
 628

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.3, setion 7, line 5

Καὶ τὰ μὲν ἐκ συμπαθείας συστάντα, μετριώ-

τερά τε καὶ προηγησάμενα ἔχει τὰ ἐπὶ τὰ σπλάγχνα βάρη,
καὶ ὅσαι περὶ τὴν γλῶτταν ἀηδίαι καὶ ποικίλαι ποιότητες,
καὶ οὐχ ὡσαύτως δὲ ὧδε τὰ πάθη ἐνοχλεῖ, ἐπιτεινόμενά
τε καὶ κολαζόμενα ῥᾳδίως ταῖς τυχούσαις διαίταις.
Ὅσοι
δὲ πρωτοπαθοῦντος τοῦ ἐγκεφάλου πάσχουσιν, ἤτοι τοῦ
παντὸς αἵματος αὐτοῖς εἰς τὸ μελαγχολικὸν μεταβολὴ γί-
νεται, ἢ τοῦ κατὰ τὸν ἐγκέφαλον δικτυοειδοῦς πλέγματος
τοιαύτην καταδεδεγμένου ποιότητα, τὰ τοιαῦτα τῶν παθῶν
συνίσταται. Ὅτε γὰρ ἐγκέφαλος ἐντεῦθεν τρέφεται, καὶ τὸ
ἐξ αὐτοῦ πνεῦμα τοιοῦτον εἰκὸς γίνεσθαι. εἰς ἕξιν οὖν ἤδη
τὸ πάθος μεταστὰν χαλεπώτατον ἰάσασθαι.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 1, line 5

Κεφ. δʹ. Περὶ διαφορᾶς ποιοτήτων καὶ τῶν κατ' αὐτὰς δυνάμεων.

Ἐφεξῆς δ' ἂν εἴη προσῆκον προσθεῖναι τῷ λόγῳ

περί τε διαφορᾶς ποιοτήτων καὶ δυνάμεως τροφῶν, ἔτι δὲ
γυμνασίων καὶ λοιπῶν διαιτημάτων, καὶ ὅσα φαρμάκων
ἔχει λόγον, ἤτοι τῷ ἀλλοιοῦν καὶ μεταβάλλειν τὰς ἐν ἡμῖν
ποιότητας, ἢ τῷ ἀποφράττειν τε καὶ καθαίρειν, ἢ τῷ συν-
ιστᾶν τε καὶ παχύνειν τοὺς ἐν ἡμῖν χυμούς· οὕτω γὰρ
ἀποδοθέντος τοῦ λόγου, τέλος ἂν ἡ κατ' αὐτὸν ὑπόθεσις
σχοίη.
Ἀλλὰ γὰρ προδιαληπτέον περὶ τῶν ἀναφαινο-
μένων ποιοτήτων ταῖς τε τροφαῖς καὶ τοῖς φαρμάκοις,
ὁποίας ἑκάστη αὐτῶν δυνάμεως πέφυκεν· εἶθ' οὕτως περὶ
τῶν κατὰ μέρος τροφῶν καὶ φαρμάκων καὶ λοιπῶν διαιτη-
μάτων καθὼς ἂν ὁ λόγος προϊὼν διασκευάσειε.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 3, line 7

... ποιοτήτων ταῖς τε τροφαῖς καὶ τοῖς φαρμάκοις,

ὁποίας ἑκάστη αὐτῶν δυνάμεως πέφυκεν· εἶθ' οὕτως περὶ
τῶν κατὰ μέρος τροφῶν καὶ φαρμάκων καὶ λοιπῶν διαιτη-
μάτων καθὼς ἂν ὁ λόγος προϊὼν διασκευάσειε.
Τῶν
 629

μὲν οὖν ποιοτήτων αἱ μὲν ἁπλαῖ φαίνονται ἐν τοῖς κατὰ

μέρος εἴδεσι τῶν τροφῶν καὶ φαρμάκων· αἱ δ' αὖ συμπε-
πλεγμέναι καὶ αἱ μὲν ἐπιτεταμέναι, αἱ δ' ὑφείμεναι. καὶ
αἱ μὲ εἰς τὸ αὐτὸ τῆς δραστικῆς ποιότητος κεκραμέναι  
ἀποτείνονται, αἱ δ' εἰς τὰ ἀντικείμενα· καὶ πολλὰς ἂν ἴδοις
διαφορὰς αὐτῶν τὰς κατὰ μέρος ἐξετάζων ποιότητας.
Ἡ
μὲν οὖν τῶν ποιοτήτων γλυκεῖα, ἡ δὲ λιπαρά, ἡ δ' ὀξώδης,
στύφουσα δὲ ἑτέρα, καὶ ἁλμυρὰ ἄλλη, καὶ μετ' αὐτὴν πι-
κρά, εἶτα δριμεῖα. καὶ αὗται μὲν ὡς γενικαί τινες ποιό-
τητες κατὰ τὴν ἡμετέραν αἴσθησίν εἰσι, κἄν τινες δ' ὦσιν
ἕτεραι μὴ δοκοῦσαι τοῖαιδε, ἀλλ' οὖν τῷ κοινῷ λόγῳ κἀ-
κεῖναι ταύταις συνεισάγονται.
Αἱ μὲν γὰρ ὑδατώδεις
γλυκύτητες, τῷ κοινῷ λόγῳ τῶν γλυκέων συγκαταλέγονται·
αἱ δ' ἐλαιώδεις ποιότητες τοῖς λιπαροῖς συννοοῦνται.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 9, line 2

πλέον ἡμῖν φαινόμεναι καὶ ἐν πολλῷ τῷ πλάτει θεωρού-

μεναι.
Τὴν δὲ οἰνώδη κρᾶμά τις ἂν φαίη ποιοτήτων
διαφόρως συνερχομένων, μυρίας δὲ δεχομένην διαφοράς,
καὶ ἐπὶ ταύτην ἢ ἐκείνην τῶν ποιοτήτων ἐκκλίνουσαν.
Καὶ σιτώδη μέν φαμεν, ἥτις ἔν τε δημητρείοις καρποῖς
καὶ χεδροποῖς καὶ τοῖς ὁμοίοις ἀναφαίνεται· ὑδατώδη δὲ
ὁποία ἐν λαχάνοις καὶ βοτάναις καί τισι καρποῖς ἢ ῥίζαις
ἀναφαίνεται, κατὰ μηδὲν τὴν αἴσθησιν ἀλλοιοῦσα.
Καὶ
ταύτην μὲν τὴν ποιότητα πρὸς τὴν ἡμετέραν σύμμετρόν
τε καὶ εὔκρατον ἀντεξεταζομένην ψυχρὰν ἤδη φαμέν, ἐπὶ
συχνῷ τῷ πλάτει θεωρουμένην.
Ἡ μετ' αὐτὴν δέ,
ἥν φαμεν ὑδατώδη γλυκύτητα, κατὰ τοσοῦτον ἐκπεφευγέ-
ναι δοκεῖ τὴν ψύξιν τῆς ἁπλῆς ὑδατώδους ποιότητος, καθό-
σον ἂν οἰηθῇς προσλαβέσθαι ταύτην γλυκύτητος. τῇ δὲ
συμμέτρῳ καὶ αὐτὴ κράσει θεωρουμένη, ψυχρά πως με-
τρίως εἶναι λέγεται ἀμφότεραί γε μὴν ὑγρότεραι τοῦ συμ-
μέτρου.

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 13, line 2

τινα μᾶλλον τοῦ συμμέτρου θερμότητα, ὑφαιρεῖται δέ τι

τῆς συμμέτρου ὑγρότητος. Τὰ δέ γε λιπαρά τε καὶ
ἐλαιώδη, καὶ αὐτὰ σύμμετρά τε καὶ ἡδέα τῇ φύσει ὄντα,
τό,τε χαλᾶν καὶ ἀνιέναι τὰ συντεταμένα δύναμιν ἔχει.  
πλεονεκτεῖν δέ πως τῶν γλυκέων δοκεῖ, ἀκριβεστέρας ἐπ'
 630

αὐτοῖς τῆς πέψεως γεγονυίας· ἀμφότερα δὲ παλαιούμενα

προσκτᾶται μὲν πλείω θέρμην, ὑφαιρεῖται δέ τὶ πλέον τῆς
ὑγρότητος.
Καὶ τὰ μὲν ἀκριβῶς γλυκέα, προϊόντα πι-
κροῦται εἰς τὴν ἀντικειμένην μεταπεσόντα ποιότητα, ἐπεὶ
μὴ ἔχει ἐπίτασιν δέξασθαι.
Τὰ λιπαρὰ δὲ εἰς τὴν
κνισσώδη τε καὶ οὐκ οἷδ' ὅ,τι ἂν εἰπὼν δικαίως φαίην τῆς
κατ' αὐτὰ αἰσθήσεως, οἰκείου μὴ ἐπικειμένου ταύτῃ ὀνό-
ματος. τὰ παραπλήσια δὲ πάσχει καὶ τῷ ἐξωθεν πυρὶ ἐπὶ
πολὺ ἑψόμενα, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τῷ ἐμφύτῳ θερμῷ ἐν-
διατρίψαντα, καὶ μάλιστα ἢν πρὸς τὸ δριμύτερον αὐτὸ
ἀποκλίνῃ.
Ὀξώδης δὲ ποιότης λεπτομερὴς οὖσα ἐν
ψυχραῖς ποιότησιν, ἔχει μὲν τὸ τέμνειν τε καὶ μετρίως

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 20, line 5

Ἐπιτεταμένα δ' οἷον ἁλυκὰ τὰ πικρά, θερμὰ μὲν καὶ

αὐτὰ καὶ ξηρὰ τυγχάνοντα, κατὰ τὸ ῥύπτειν δὲ τῶν ἁλυ-
κῶν πλεονεκτοῦντα· ὥσπερ αὖ τὰ δριμέα πάντων μὲν μά-
λιστα θερμὰ καὶ ξηρά, οὐχ ἧττον λεπτομερῆ δὲ καὶ εἰς τὸ
βάθος ῥᾳδίως διαβαίνοντα καὶ τέμνοντα καὶ λεπτύνοντα
καὶ ἀποφράττοντα καὶ ἐκπυροῦντα.
Ἀλλ' ὁ μὲν κοινὸς
λόγος περὶ ποιοτήτων ἁπλῶν ὧδέ πη συμπληρούσθω. ἐξεστι
δὲ τῷ βουλομένῳ ἀπὸ τῶν ἁπλῶν καὶ περὶ τῶν συντεθει-
μένων ἔχειν διαγινώσκειν. εἰσὶ γὰρ [εἰσὶ] μυρία ἐναντίας
τε καὶ διαφόρους ἐν αὑτοῖς ποιότητας ἔχοντα, ἅπερ εἴ τις
μετ' ἐπιστασίας σκοποίη, εἰς καιρὸν ἂν χρήσαιτο, καὶ τοῖς
ὑπ' ἐναντίων πάσχουσι βοηθῶν.
Καὶ τοῦτ' ἰδοῦσα ἡ
πάντα ἀρίστη τέχνη μιμεῖται συμπλοκὰς καὶ κράσεις μη-
χανωμένη ποιοτήτων, κατὰ τὰς φαινομένας εἴ τε πόαις
καὶ καρποῖς καὶ τοῖς λοιποῖς ἁπλοῖς σώμασιν, ὡς ἂν ἰῷτο  
τὰ ποικίλα τε καὶ συμπεπλεγμένα τῶν παθῶν.
Τά γε
μὴν σιτώδη καὶ ὅσα ἐν τροφῆς ἁπλῆς λόγῳ φέρεται οὐ
κατὰ τὰς ποιότητας θεωρεῖται, εἰ μή που τύχοι καὶ τὸ

Ιωάννης Ακτουάριος. De spiritu animali Book 2, chap.4, setion 22, line 3

τε καὶ διαφόρους ἐν αὑτοῖς ποιότητας ἔχοντα, ἅπερ εἴ τις

μετ' ἐπιστασίας σκοποίη, εἰς καιρὸν ἂν χρήσαιτο, καὶ τοῖς
ὑπ' ἐναντίων πάσχουσι βοηθῶν. Καὶ τοῦτ' ἰδοῦσα ἡ
πάντα ἀρίστη τέχνη μιμεῖται συμπλοκὰς καὶ κράσεις μη-
χανωμένη ποιοτήτων, κατὰ τὰς φαινομένας εἴ τε πόαις
καὶ καρποῖς καὶ τοῖς λοιποῖς ἁπλοῖς σώμασιν, ὡς ἂν ἰῷτο  
 631

τὰ ποικίλα τε καὶ συμπεπλεγμένα τῶν παθῶν.

Τά γε
μὴν σιτώδη καὶ ὅσα ἐν τροφῆς ἁπλῆς λόγῳ φέρεται οὐ
κατὰ τὰς ποιότητας θεωρεῖται, εἰ μή που τύχοι καὶ τὸ
τοιοῦτόν τι ταύταις συναναφαινόμενον· τῇ δὲ κατεργασίᾳ
καὶ ἑψήσει καὶ τῷ πάχει καὶ λεπτότητι ἕκαστον δοκιμάζε-
ται.
Τὰ μὲν γὰρ ἐλλείπει ταῖς ἑψήσεσι καὶ τῇ ἀρτύ-
σει ὡς ἀηδῆ ἐντεῦθεν ἢ σκληρὰ τῷ τρεφομένῳ φαίνεσθαι,
καὶ χρόνου πλείονος εἰς πέψιν δέεσθαι.

Ιωάννης Ακτουάριος. De urinis Book 5, chap.8, sec. 29, line 4

Καὶ ὁ μὲν περὶ αἰτίας οὔρων λόγος ἐν τοῖς κατὰ δυσκρασίαν ἁπλὴν
φαινομένοις οὔροις οὕτω πως ἀποδιδόσθω· οὐ μέντοι
χρεὼν λανθάνειν, ὡς ἐπὶ μιᾷ τἀνθρώπου δυσκράτως ἔχον-
τος ποιότητι λέλεκται ταῦτα, τῶν ἄλλων ὅσον εἰκὸς συμ-
μέτρων πεφυκυιῶν.
Ἐπεὶ δ' ἀκριβῶς ὁ λόγος τὰς ἐπὶ
ταῖς ἁπλαῖς δυσκρασίαις διωρίσατο αἰτίας, ἔξεσται τῷ σπου-
δαίῳ κἀκ τούτων τὰς συμπεπλεγμένας ἐξευρίσκειν ἐπιτε-
θείσας ποιότητας.

Ιωάννης Ακτουάριος. De urinis Book 5, chap.9, sec. 6, line 8

δὲ ἐπιθῶμεν τῷ λόγῳ καὶ τὰς ἐπ' ἀμέτροις γυμνασίοις

τῶν οὔρων αἰτίας, εἶθ' οὕτως τὰς ἐπι νωθρότησι καὶ ἡσυ-
χίαις.
Ἐπειδὰν τοίνυν πλείων τοῦ προσήκοντος ἡ τοῦ
θερμοῦ γένηται κίνησις ἐξαφθεῖσα ὑπὸ τῶν ἐκτὸς γυμνα-
σίων πλειόνων τοῦ προσήκοντος πεφυκότων, ἤδη μὲν ὁ
χολώδης ἐπιτείνεται χυμὸς συγκαόμενος ὑπὸ τῆς ἐπιγε-
γονυίας θερμότητος, ἤδη δὲ διὰ τὴν τοιαύτην ἔξαψιν καὶ
τὰ χρώματα τῶν οὔρων πρός τε τὸ πυρρὸν καὶ ξανθὸν
ἐπιρρέπει, τοῦ μὲν κατακεραννύντος ὀρρώδους χυμοῦ μειω-
θέντος, τὴν δὲ ποιότητα τοῦ χολώδους ἐπιταθέντος χυμοῦ,
Τά γε μὴν παρυφιστάμενα λεπτά τε καὶ βραχέα φαί-
νεται, τι ὅτε πλείονι θερμότητι καταλελέπτυνται καὶ δια-
πεφόρηνται συνδιαπνευσθέντα εἴθ' ἱδρῶσιν ἢ καὶ τῇ ἀδήλῳ
διαπνοῇ ἐξαραιωθέντος ἐπὶ τόσοις γυμνασίοις τοῦ δέρμα-
τος, εἰκός γε μὴν ἐπιταθέντων τῶν τοιούτων γυμνα-
σίων καί τινα συντήγματα ἐπινήχεσθκι ἀπό τε τῶν νεφρῶν
δηλονότι καὶ ἄλλων τινῶν ἴσως μερῶν τοῦ σώματος, τῇ
τῆς πλείονος μετακινήσεως θερμότητι καὶ τῆς πιμελῆς συντηξάσης.

Ιωάννης Ακτουάριος. De urinis Book 5, chap.11, sec. 5, line 1

 632

ται, σύμμετρκ δ' ἐν πᾶσι τὰ τοῖς οὔροις τεθεωρημένα

φαίνεται.
Ὥσπερ δῆτα τοὐναντίον ἐπὶ προσφοραῖς
δυσπέπτων τε καὶ κακοχύμων σιτίων, δυσχερῶς μὲν αἱ
πέψεις γίνονται, διεφθαρότα τε καὶ ποικίλα τὰ παρυφι-
στάμενα φαίνεται, μὴ παραδεχομένης τῆς πεπτικῆς δυ-
νάμεως τοὺς ἀτροφοῦντας τῶν χυμῶν, ἀλλὰ κἂν τύχοιεν
ἀναδοθέντες ἀπωθουμένης.
Αἱ μὲν γὰρ ἀπεψίαι γί-
νονται καὶ διὰ τὴν τῶν προσφερομένων ἀνεπιτηδειότητα.
Ἤτοι γὰρ διὰ ποιότητα τῶν προσφερομένων ἡ πεπτικὴ
πάσχειν εἴωθε δύναμις, ἢ διὰ ὑπερβάλλουσαν ποσότητα.
Τά τε γὰρ πλείω καὶ ὑπὲρ τὴν δύναμιν οὐ ῥᾳδίως κρα-
τεῖται τῇ φυσικῇ θερμότητι, τὰ δὲ τῇ ποιότητι χείρω οὐδὲ  
τὴν ἀρχὴν προσλαμβάνεται τῆς ἑλκτικῆς δυνάμεως τὰ οἰ-
κεῖα μόνα ἐπισπωμένης.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.51, line 27

φον ἢ βαρὺ οὐδὲ ἀναβαῖνον ἢ καταβαῖνον. καὶ κατὰ φύσιν μὲν οὐκ ἂν
εἴη τούτῳ, εἴπερ ἄλλην ἔχει κατὰ φύσιν τὴν ἀπὸ δυσμῶν, μία δὲ ἑνὸς
ἑκάστου τῶν ἁπλῶν ἡ κατὰ φύσιν κίνησις· παρὰ φύσιν δὲ οὐδὲ Ἀριστο-
τέλης συγχωρήσει μετ' ὀλίγα λέγων καλῶς, ὅτι θαυμαστὸν καὶ παντελῶς
ἄλογον τὸ συνεχῆ καὶ ἀίδιον οὖσαν κίνησιν παρὰ φύσιν εἶναι· τάχιστα
γὰρ φθείρεται τὰ παρὰ φύσιν. ἀλλ' εἴρηται πρότερον, ὅτι καὶ τῷ ὑπεκ-
καύματι καὶ τῷ πλανωμένῳ ἡ τοιαύτη κίνησις οὔτε κατὰ φύσιν οὔτε παρὰ
φύσιν, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν ἐστί, καὶ οὕτως παρὰ φύσιν, ὡς κατὰ τὴν ἄλλου
φύσιν τοῦ κρείττονος ζωτικὴν ἐνδιδόντος τὴν κίνησιν κατὰ ζωῆς ὑπέρτερα
μέτρα. τὸ δὲ τοιοῦτον παρὰ φύσιν οὐκ ἔστιν ἐναντίον· οὔτε γὰρ κατὰ
ἐναντίας ποιότητας ὑπάρχει, ὡς ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω, οὔτε μάχεται ἀλλή-
λοις· σώζεται γὰρ μᾶλλον ἀπὸ τοῦ ὑπὲρ φύσιν τὸ κατὰ φύσιν. ἀλλ' αὐτὸν
τὸν Ἀριστοτέλους λόγον ἐπισκεπτέον, πῶς εἶπε τὴν κύκλῳ κίνησιν ὑπάρ-
χειν παρὰ φύσιν τοῖς ὑπὸ σελήνην στοιχείοις, ὧν τὴν γῆν καὶ τὸ πῦρ καὶ
ὠνόμασεν· οὐδὲ γὰρ παρὰ φύσιν ὑπάρχει τῇ γῇ ἢ τῷ ὕδατι ἢ τῷ κάτω
τοῦ ἀέρος ἡ κύκλῳ κίνησις. καίτοι καὶ ὁ Ἀλέξανδρος “ἔστι δέ, φησίν,  
ἡ κύκλῳ τοῖς τέσσαρσι σώμασιν παρὰ φύσιν, καὶ τὸ ἐπιχείρημα δὲ οὕτως
εἰλῆφθαι δοκεῖ τὴν ἄλλῳ παρὰ φύσιν ἑτέρῳ κατὰ φύσιν λέγον καὶ
τὰ παραδείγματα τῆς ἄνω καὶ κάτω καὶ πυρὸς καὶ γῆς, καὶ ὅτι τῶν δύο
κινήσεων τούτων ἡ μὲν τῷ πυρί, ἡ δὲ τῇ γῇ παρὰ φύσιν καὶ κατὰ φύσιν
ἐστί”. μήποτε οὖν τὸ ἐπειδὴ τούτοις παρὰ φύσιν,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.82, line 2

γὰρ τὸ μυριοπλάσιον, εἰ τύχοι, ὕδωρ μυριοπλασίονα τὴν ψῦξιν ἔχει, ἀλλ'

ὁμοίως ψυχρὸς ὁ ἀπὸ θαλάττης κύαθος τῇ ὅλῃ θαλάττῃ. οὐκ ἐπέστησε
γάρ, ὅτι, κἂν μὴ ἐπιτείνηται τὸ εἶδος ὡς μᾶλλον γενέσθαι ψυχρόν, ἀλλὰ
 633

συμπλεονάζεται τῷ ποσῷ τοῦ ὄγκου, διὸ καὶ δραστικώτερον τὸ πλέον τοῦ

ἐλάττονος, καὶ μᾶλλον ὁ ἐν μεγάλῳ οἰκήματι ψυχρὸς ἀὴρ ψύχει τοῦ ἐν
ἐλάττονι, κἂν ἡ αὐτὴ ποιότης τῆς ψύξεως ᾖ, καὶ ἧττον πάσχει τὸ μεῖζον
ἤπερ τὸ ἔλαττον, ὅπερ καὶ οὗτος ὡμολόγησε. κἂν γὰρ ἡ ἔξωθεν ἐπεισιοῦσα
ποιότης καὶ ἐν ἐλάττονί ποτε μεγέθει σφοδροτέρα ποτέ ἐστιν, ἀλλ' ἥ γε
κατὰ φύσιν ἀνάλογον ἔχει πρὸς τὸ μέγεθος οὐ μᾶλλον γινομένη οὐδὲ  
σφοδροτέρα, ἀλλὰ τῷ μεγέθει, ἐν ᾧ ἐστι, συναυξομένη· διὸ καὶ δυσπαθέ-
στερά ἐστι τὰ μείζονα μεγέθη κατὰ ποιότητα, διότι πλείων ἡ ποιότης ἐν
τοῖς μείζοσιν· οὐ γὰρ κατὰ τὸν ὄγκον πάσχει ἀλλοιούμενα, ἀλλὰ κατὰ
τὴν ποιότητα. εἰ οὖν ἐγγὺς ἀπειροπλάσιον τὸ οὐράνιον μετὰ τοῦ ὑπεκ-
καύματός ἐστι τῷ μεγέθει καὶ ἡ δύναμις τοσαυταπλασίων τῆς δυνάμεως,
πῶς οὐ “πάλαι φροῦδον ἕκαστον ἦν τῶν ἄλλων στοιχείων” κατὰ τὸν Ἀρι-
στοτέλην ὑπ' ἐκείνων μεταβληθέν; καὶ οὐ μάτην τὸ “ἕκαστον” εἶπεν,
ἀλλ' ἵνα τὴν ὑπερβολὴν αὐξήσῃ τῆς ὑπεροχῆς. οὗτος δὲ ἠρκέσθη τῷ μὴ
καυστικὸν ἐκεῖνο τὸ πῦρ εἶναι οὐκέτι τὸ ὁμοφυὲς καὶ τὴν εἰς ἄλληλα
μεταβολὴν αὐτῶν λογισάμενος. οἷα δὲ καὶ ταῦτα προστέθεικεν οὗτος
ὁ δυστυχῶς τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ λόγων ἀκηκοώς·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.82, line 4

γάρ, ὅτι, κἂν μὴ ἐπιτείνηται τὸ εἶδος ὡς μᾶλλον γενέσθαι ψυχρόν, ἀλλὰ

συμπλεονάζεται τῷ ποσῷ τοῦ ὄγκου, διὸ καὶ δραστικώτερον τὸ πλέον τοῦ
ἐλάττονος, καὶ μᾶλλον ὁ ἐν μεγάλῳ οἰκήματι ψυχρὸς ἀὴρ ψύχει τοῦ ἐν
ἐλάττονι, κἂν ἡ αὐτὴ ποιότης τῆς ψύξεως ᾖ, καὶ ἧττον πάσχει τὸ μεῖζον
ἤπερ τὸ ἔλαττον, ὅπερ καὶ οὗτος ὡμολόγησε. κἂν γὰρ ἡ ἔξωθεν ἐπεισιοῦσα
ποιότης καὶ ἐν ἐλάττονί ποτε μεγέθει σφοδροτέρα ποτέ ἐστιν, ἀλλ' ἥ γε
κατὰ φύσιν ἀνάλογον ἔχει πρὸς τὸ μέγεθος οὐ μᾶλλον γινομένη οὐδὲ  
σφοδροτέρα, ἀλλὰ τῷ μεγέθει, ἐν ᾧ ἐστι, συναυξομένη· διὸ καὶ δυσπαθέ-
στερά ἐστι τὰ μείζονα μεγέθη κατὰ ποιότητα, διότι πλείων ἡ ποιότης ἐν
τοῖς μείζοσιν· οὐ γὰρ κατὰ τὸν ὄγκον πάσχει ἀλλοιούμενα, ἀλλὰ κατὰ
τὴν ποιότητα. εἰ οὖν ἐγγὺς ἀπειροπλάσιον τὸ οὐράνιον μετὰ τοῦ ὑπεκ-
καύματός ἐστι τῷ μεγέθει καὶ ἡ δύναμις τοσαυταπλασίων τῆς δυνάμεως,
πῶς οὐ “πάλαι φροῦδον ἕκαστον ἦν τῶν ἄλλων στοιχείων” κατὰ τὸν Ἀρι-
στοτέλην ὑπ' ἐκείνων μεταβληθέν; καὶ οὐ μάτην τὸ “ἕκαστον” εἶπεν,
ἀλλ' ἵνα τὴν ὑπερβολὴν αὐξήσῃ τῆς ὑπεροχῆς. οὗτος δὲ ἠρκέσθη τῷ μὴ
καυστικὸν ἐκεῖνο τὸ πῦρ εἶναι οὐκέτι τὸ ὁμοφυὲς καὶ τὴν εἰς ἄλληλα
μεταβολὴν αὐτῶν λογισάμενος. οἷα δὲ καὶ ταῦτα προστέθεικεν οὗτος
ὁ δυστυχῶς τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ λόγων ἀκηκοώς·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.82, line 19

καυστικὸν ἐκεῖνο τὸ πῦρ εἶναι οὐκέτι τὸ ὁμοφυὲς καὶ τὴν εἰς ἄλληλα
μεταβολὴν αὐτῶν λογισάμενος. οἷα δὲ καὶ ταῦτα προστέθεικεν οὗτος
ὁ δυστυχῶς τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ λόγων ἀκηκοώς· ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ
ἀπιστεῖν νομίζω τινάς, εἴ τις τῶν γράφειν ἐπιχειρούντων οὕτως ἀνάγωγος
 634

ἦν ὡς ταῦτα ἀγνοεῖν, ἀνάγκη μοι πάλιν αὐτὰ τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενα

παραγράφειν· “ὅτι γὰρ καὶ ἡ πολλὴ τῶν οὐρανίων διάστασις καὶ μάλιστα
τῶν ἄστρων, ἅπερ καὶ μᾶλλον τῆς τοῦ πυρὸς οὐσίας εἶναι τοῖς ἀρχαιο-
τέροις ἔδοξεν, ἀσθενεστέραν ποιεῖ τὴν ἐξ ἐκείνων ἐγγινομένην τοῖς τῇδε
θερμότητα, σαφῶς ὁ ἥλιος δείκνυσιν ἐκεῖνα μάλιστα θερμαίνων, οἷς ἂν
πλησιαίτερος γένηται. τί οὖν ἡ ἐν τῇ ἀπλανεῖ σφαίρᾳ θερμότης, εἰ θερ-
μῆς ἔτυχε φύσεως, εἰς τὰ περὶ γῆν τοσοῦτον διεστῶτα κατὰ ποιότητα
δράσειεν; οὔτε γὰρ ἡ ἐξωτάτω εἰς τὰς ἐφεξῆς σφαίρας ὁμοίας οὔσας οὔτε
ἐκεῖναι εἰς τὸ ὑπέκκαυμα κατὰ ποιότητα ποιεῖν ἐδύναντο· οὐ γὰρ πέφυκεν
ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὸ ὅμοιον· ἔμενεν οὖν ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως
τὸ ὑπέκκαυμα μηδὲν ὑπὸ τῆς ἐν ταῖς σφαίραις ὑπομένον θερμότη-
τος, οὐδὲ αὐτὸ τὸ ὑπέκκαυμα πλέον τι ἤπερ νῦν εἰς τὰ ἐντὸς ἔδρασεν
ἄν, κἂν εἰ πύρια ἦν τὰ πέριξ ἅπαντα, καὶ μάλιστα ἐπειδὴ μηδὲ φλόγα
καυστικήν, ὅπερ πολλάκις εἴπομεν, ἐκεῖνο τὸ πῦρ ὑποτίθενται”. ἐν τού-
τοις δῆλός ἐστιν οὗτος νομίζων, ὅτι ὁ ἥλιος διὰ τὸ πλησιάζειν ἡμῖν μᾶλλον
ἐν τῷ θέρει διὰ τοῦτο μᾶλλον ἡμᾶς τότε θερμαίνει, καὶ δῆλον

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.83, line 23

μόνον τῶν ἐν τῷ κόσμῳ σωμάτων εἶναί φησι· μήτε γὰρ τὴν ἀπλανῆ δρᾶν
εἰς τὰς ὑφ' ἑαυτὴν τοῦ οὐρανοῦ σφαίρας μήτε τὸν ὅλον οὐρανὸν εἰς τὸ
ὑπέκκαυμα. “οὐ γὰρ πέφυκε, φησίν, ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὸ ὅμοιον,
ἀλλὰ μόνον τὸ ὑπέκκαυμα εἰς τὰ ὑφ' ἑαυτὸ δρᾷ· καὶ δῆλον, ὅτι, κἂν ζω-
τική τίς ἐστιν ἡ τοῦ οὐρανοῦ θερμότης, ὡς οὗτος βούλεται, οὐ μεταδώσει
τοῖς ὑπὸ σελήνην αὐτῆς.” πῶς δὲ τὸν μὲν ἀπλανῆ οὐρανὸν θερμὸν ὑπο-
θέμενος ἀδρανῆ φησιν αὐτὸν παντελῶς, τὸν δὲ ἥλιον θερμαίνειν ἡμᾶς;
καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον εἰς τὰς οὐρανίας οὐδὲν δράσει
σφαίρας· “οὐ γὰρ πέφυκεν, ὥς φησιν, ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὸ ὅμοιον”
ἀλλ' οὐδὲ εἰς τὸ ὑπέκκαυμα, ὥστε οὐδὲ εἰς τὰ τῇδε. ἀλλ' ἆρα οὐ ποιεῖ
μέν τι κατὰ τὰς ἑαυτοῦ ποιότητας εἰς τὰ ὑπὸ σελήνην ὁ οὐρανός, πάσχει
δὲ ὑπ' αὐτῶν, ἢ μήτε ποιῶν μήτε πάσχων τὰς αὐτὰς ἔχειν ποιότητας καὶ
ὁμοφυὴς αὐτοῖς ὑπὸ τούτου λέγεται τοῦ χρηστοῦ; δῆλον δέ, ὅτι κατὰ τοὺς
εἰρημένους ὑπ' αὐτοῦ λόγους οὐδὲ τὸ ὑπέκκαυμα δράσει τι εἰς τὸν ἀέρα
πλὴν κατὰ τὸ ἔσχατον ἑαυτοῦ μέρος τὸ πλησιάζον τῷ ἀέρι καὶ ὁ ἀὴρ
πάλιν κατὰ τὰ ἔσχατα. πῶς δὲ ὁ τὸν οὐρανὸν πρότερον στερρότερον καὶ
ἰσχυρότερον καὶ κυριώτερον ὁμολογῶν νῦν πάντων ἀπέφηνεν ἀδρανέστερον;
εἰπόντος δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου αἰτίαν εἶναι τοῦ σώζεσθαι καὶ συμμένειν τὰ
στοιχεῖα καὶ μὴ φθείρεσθαι ὑπ' ἀλλήλων τὴν τῶν δυνάμεων αὐτῶν ἰσό-
τητα, πολὺ δὲ ἂν ὑπερβάλλοι ὁ ἀήρ, εἰ μέχρι τοῦ οὐρανοῦ διήκοι, καὶ
πρὸς ταῦτα ἀντιλέγων οὗτος “καὶ ὀλίγον, φησίν,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria Vol. 7, p.83, line

24

εἰς τὰς ὑφ' ἑαυτὴν τοῦ οὐρανοῦ σφαίρας μήτε τὸν ὅλον οὐρανὸν εἰς τὸ
ὑπέκκαυμα. “οὐ γὰρ πέφυκε, φησίν, ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὸ ὅμοιον,
 635

ἀλλὰ μόνον τὸ ὑπέκκαυμα εἰς τὰ ὑφ' ἑαυτὸ δρᾷ· καὶ δῆλον, ὅτι, κἂν ζω-
τική τίς ἐστιν ἡ τοῦ οὐρανοῦ θερμότης, ὡς οὗτος βούλεται, οὐ μεταδώσει
τοῖς ὑπὸ σελήνην αὐτῆς.” πῶς δὲ τὸν μὲν ἀπλανῆ οὐρανὸν θερμὸν ὑπο-
θέμενος ἀδρανῆ φησιν αὐτὸν παντελῶς, τὸν δὲ ἥλιον θερμαίνειν ἡμᾶς;
καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον εἰς τὰς οὐρανίας οὐδὲν δράσει
σφαίρας· “οὐ γὰρ πέφυκεν, ὥς φησιν, ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὸ ὅμοιον”
ἀλλ' οὐδὲ εἰς τὸ ὑπέκκαυμα, ὥστε οὐδὲ εἰς τὰ τῇδε. ἀλλ' ἆρα οὐ ποιεῖ
μέν τι κατὰ τὰς ἑαυτοῦ ποιότητας εἰς τὰ ὑπὸ σελήνην ὁ οὐρανός, πάσχει
δὲ ὑπ' αὐτῶν, ἢ μήτε ποιῶν μήτε πάσχων τὰς αὐτὰς ἔχειν ποιότητας καὶ
ὁμοφυὴς αὐτοῖς ὑπὸ τούτου λέγεται τοῦ χρηστοῦ; δῆλον δέ, ὅτι κατὰ τοὺς
εἰρημένους ὑπ' αὐτοῦ λόγους οὐδὲ τὸ ὑπέκκαυμα δράσει τι εἰς τὸν ἀέρα
πλὴν κατὰ τὸ ἔσχατον ἑαυτοῦ μέρος τὸ πλησιάζον τῷ ἀέρι καὶ ὁ ἀὴρ
πάλιν κατὰ τὰ ἔσχατα. πῶς δὲ ὁ τὸν οὐρανὸν πρότερον στερρότερον καὶ
ἰσχυρότερον καὶ κυριώτερον ὁμολογῶν νῦν πάντων ἀπέφηνεν ἀδρανέστερον;
εἰπόντος δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου αἰτίαν εἶναι τοῦ σώζεσθαι καὶ συμμένειν τὰ
στοιχεῖα καὶ μὴ φθείρεσθαι ὑπ' ἀλλήλων τὴν τῶν δυνάμεων αὐτῶν ἰσό-
τητα, πολὺ δὲ ἂν ὑπερβάλλοι ὁ ἀήρ, εἰ μέχρι τοῦ οὐρανοῦ διήκοι, καὶ
πρὸς ταῦτα ἀντιλέγων οὗτος “καὶ ὀλίγον, φησίν, ἐνδέχεται ἀέρα πάνυ κατε-
ψῦχθαι ἢ τεθερμάνθαι καὶ πολὺν ἠρεμαιότερον.”

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria Vol. 7, p.83, line

35

ὁμοφυὴς αὐτοῖς ὑπὸ τούτου λέγεται τοῦ χρηστοῦ; δῆλον δέ, ὅτι κατὰ τοὺς
εἰρημένους ὑπ' αὐτοῦ λόγους οὐδὲ τὸ ὑπέκκαυμα δράσει τι εἰς τὸν ἀέρα
πλὴν κατὰ τὸ ἔσχατον ἑαυτοῦ μέρος τὸ πλησιάζον τῷ ἀέρι καὶ ὁ ἀὴρ
πάλιν κατὰ τὰ ἔσχατα. πῶς δὲ ὁ τὸν οὐρανὸν πρότερον στερρότερον καὶ
ἰσχυρότερον καὶ κυριώτερον ὁμολογῶν νῦν πάντων ἀπέφηνεν ἀδρανέστερον;
εἰπόντος δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου αἰτίαν εἶναι τοῦ σώζεσθαι καὶ συμμένειν τὰ
στοιχεῖα καὶ μὴ φθείρεσθαι ὑπ' ἀλλήλων τὴν τῶν δυνάμεων αὐτῶν ἰσό-
τητα, πολὺ δὲ ἂν ὑπερβάλλοι ὁ ἀήρ, εἰ μέχρι τοῦ οὐρανοῦ διήκοι, καὶ
πρὸς ταῦτα ἀντιλέγων οὗτος “καὶ ὀλίγον, φησίν, ἐνδέχεται ἀέρα πάνυ κατε-
ψῦχθαι ἢ τεθερμάνθαι καὶ πολὺν ἠρεμαιότερον.” καὶ δῆλον, ὅτι τὰς μὲν
ἐπεισάκτους ποιότητας οὐδὲν κωλύει καὶ ἐν ὀλίγῳ σφοδροτέρας εἶναι, ὡς  
εἴρηται, καὶ ἐν πολλῷ ἠρεμαιοτέρας, τὰς μέντοι κατὰ φύσιν τῷ ἀέρι προς-
ούσας ἀνάγκη τῷ μεγέθει αὐτοῦ συμπαρατετάσθαι καὶ τὰς δυνάμεις τὰς
φυσικὰς κατὰ ταύτας λαμβάνειν, ἀλλ' οὐχὶ κατὰ τὰς ἐπεισάκτους, καὶ τὴν
ἰσότητα τῶν δυνάμεων τούτων ἀκούειν χρή. εἰ τοίνυν ἀὴρ ἦν ἁπλῶς τὸ
ὑπὲρ τὴν γῆν ἄχρι τοῦ οὐρανοῦ πᾶν, πῶς ἂν ἦν σύστοιχον τοῖς ἄλλοις
στοιχεῖον; ἢ πῶς ἰσοδύναμα τὰ ἄλλα ἦν αὐτῷ τοσαύτην ὑπεροχὴν ἔχοντι
κατὰ τὸ μέγεθος; κἂν γὰρ μὴ ἰσομεγέθη τὰ στοιχεῖά ἐστιν, ἀλλ' ἔχειν
τινὰ χρὴ πρὸς ἄλληλα λόγον εὐάρμοστον, εἰ δὲ ὁ οὐρανὸς ὅλος καὶ
τὸ ὑπέκκαυμα πῦρ ἦν, τίς ἂν εἴη τῶν ἄλλων πρὸς ταῦτα λόγος κατὰ μέ-
γεθος ἢ τῆς γῆς πρὸς τὸ ἀπὸ γῆς ἄχρι τοῦ οὐρανοῦ χύμα τοῦ ἀέρος;

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.87, line 31
 636

ἐκ τῶν ὑπὸ Ξενοκράτους περὶ τούτων ἱστορηθέντων, ὧν οὐδὲν ἂν εἴη χεῖρον

καὶ νῦν ὑπομνῆσαι, ἐν τοῖς Περὶ τοῦ Πλάτωνος βίου γεγραμμένοις ὧδε·
“τὰ μὲν οὖν ζῷα πάλιν οὕτως διῃρεῖτο εἰς ἰδέας τε καὶ μέρη πάντα τρό-
πον διαιρῶν, ἕως εἰς τὰ πάντων στοιχεῖα ἀφίκετο τῶν ζῴων, ἃ δὴ πέντε
σχήματα καὶ σώματα ὠνόμαζεν, εἰς αἰθέρα καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ
ἀέρα.” καὶ ταῦτα μὲν ἀρκείτω περὶ τῶν Πλάτωνί τε καὶ Ἀριστοτέλει δο-
κούντων ἐν τοῖς προκειμένοις, εἴ τι ἄρα τῶν ἐκείνοις ἀρεσκόντων τοῖς θείοις
ἀνδράσι δέδωκεν ὁ θεὸς ἐννοεῖν.
 Πρὸς δὲ τοῦτον πάλιν θερμότητάς τε καὶ ψυχρότητας, ξηρότητάς τε
καὶ ὑγρότητας καὶ μαλακότητας καὶ σκληρότητας καὶ τὰς ἄλλας ἁπτὰς καὶ
παθητικὰς ποιότητας ἐν τῷ οὐρανῷ τιθέναι φιλονεικοῦντα ῥητέον, ὡς, εἰ
μὲν ποιεῖν εἰς τὰ τῇδε καὶ πάσχειν ὑπὸ τῶνδε πεφύκασιν αἱ τοῦ οὐρανοῦ  
τοιαῦται ποιότητες, πῶς οὐδεμία μέχρι νῦν ἀλλοίωσις ἀπὸ τῶν τῇδε
φαίνεται γενομένη περὶ αὐτόν; κἂν γὰρ δυσπαθέστερός ἐστι τῶν τῇδε, ἀλλ'
ἐσχάτων ἤδη τῶν ἡμερῶν οὐσῶν, ὥς φασι, καὶ τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος
ὅσον οὐδέπω προσδοκωμένης ἔδει τι πάντως μέχρι νῦν ἀλλοῖον φανῆναι
περὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν τοῦ οὐρανοῦ κίνησιν. εἰ δὲ πάσχει μὲν ὑπ' αὐ-
τοῦ τὰ τῇδε, δρᾶν δὲ εἰς αὐτὸν οὐδὲν πέφυκε, πῶς ὁμοφυῆ τολμῶμεν τού-
τοις ἐκεῖνον λέγειν καὶ πρὸς τοῦτο καὶ τὸν Πλάτωνα ἐπαγόμεθα μάρτυρα
ὡς ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων τὸν οὐρανὸν λέγοντα; πῶς δὲ ἐκ τοῦ θερ-
μαίνειν τὰ τῇδε τὸν ἥλιον θερμὸν αὐτὸν εἶναι κατὰ ποιότητα νομίζει

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.89, line 17

ἢ λεπίσιν ἰχθύων καὶ τοιούτοις ἄλλοις.” ἆρα τοῦτον σωφρονεῖν δυνατὸν

τὸ τῶν οὐρανίων φῶς καὶ τὴν ἐκείνων λαμπρότητα πυγολαμπίσι καὶ λε-
πίσιν ἰχθύων ὑπάρχειν λέγοντα; “καὶ τὸ σφαιρικὸν δὲ σχῆμα, φησίν, οὐ
τοῖς οὐρανίοις σώμασι μόνοις, ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς ἅπασιν ὑπάρχει στοι-
χείοις καὶ ἔτι τῶν συνθέτων τισί, καὶ τὴν ἐγκύκλιον κίνησιν καὶ τῷ πυρὶ
ὑπάρχειν καί τισι τοῦ ἀέρος”· οὕτως ἀναιδῶς ἢ ἀνεπιστάτως ἀπέκρυψεν
τὸ τὴν κυκλικήν, ἣν λέγει, κίνησιν τὸ ὑπέκκαυμα ὑπὸ τοῦ οὐρανοῦ κινεῖ-
σθαι, ὡς δηλοῦσιν οἱ κομῆται καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐκεῖ φάσματα τοῖς ἀπλα-
νέσιν ἄστροις συνανατέλλοντα καὶ συνδύνοντα. εἰπὼν δὲ καὶ ἄλλα τοιαῦτα
ἐπάγει λοιπόν, ὅτι ὁρατὸς ὢν πάντως καὶ ἁπτός ἐστιν, ἁπτὸς δὲ ὢν τὰς
ἁπτὰς ἔχει ποιότητας, σκληρότητα, μαλακότητα, λειότητα, τραχύτητα, ξη-
ρότητα, ὑγρότητα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια καὶ τὰ πάντων τούτων περι-
εκτικὰ τήν τε θερμότητα καὶ τὴν ψῦξιν. καὶ ὅτι μὲν ἁπτός, δῆλον καὶ ἐξ
ὧν ἐγὼ πρότερον εἶπον· ὡς δὲ καὶ ἡμῖν ἁπτῶν τυγχανόντων τῶν οὐρανίων
οὕτως φαίνεται διατεινόμενος, ὅς γε καὶ τὴν τοῦ ἡλίου θερμότητα πολλάκις
παράγει, ἐπὶ τέλει δὲ καὶ τὸ τριχῆ διαστατὸν τῶν τε οὐρανίων καὶ τῶν
παρ' ἡμῖν τὸ αὐτό φησιν εἶναι· οὐδὲν γὰρ τριχῆ διαστατὸν οὐδενὸς τριχῆ
διαστατοῦ, ᾗ τοιοῦτόν ἐστι, διοίσει, ἐπεὶ μηδὲ σῶμα σώματος,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.98, line 2

ἑκάστῃ τῶν αἰσθήσεων ἀντιληπτά, οἷον λευκότητες, μελανίαι, ὀξύτητες, βαρύ-

 637

τητες, γλυκύτητες, πικρότητες, τραχύτητες, λειότητες, καὶ αἱ κατὰ τὰς ὀσμὰς

ἀντιθέσεις, συνάγονται δὲ οὐ καθ' αὑτά, ἀλλὰ μετὰ τῶν ὑποκειμένων αὐτοῖς
σωμάτων, ἐν οἷς ὑφεστήκασι· ταῦτα δέ ἐστι τὰ πρῶτα στοιχεῖα, πῦρ, ἀήρ,
ὕδωρ, γῆ, ἐξ ὧν τὰ ἄλλα συνίσταται τά τε ζῷα καὶ τὰ φυτά. ἀλλ' ὅταν
μὲν ἐναρμονίου καὶ συμμέτρου τινὸς ἀπὸ τῶν οὐρανίων τύχῃ συναγωγῆς
πρὸς τόδε τι ἢ τόδε τῶν συνθέτων εἰδῶν ἐπιτηδειότητα ἐχούσης, ἐλλάμ-
πει τότε τὸ εἶδος ἐκεῖνο καὶ αὐτό τε συνέχει τὴν τῶν ἐναντίων συνδρο-
μήν, καὶ ὑπ' αὐτῆς ἐκεῖνο συνέχεται· ὅταν δὲ τὰ ἐναντία, οἷον πῦρ καὶ  
ὕδωρ, διὰ τὸ φύσει δύσμικτον ἐπιμένῃ μαχόμενα κατὰ τὰς ἐναντίας ποιό-
τητας, τότε ἀνάγκη ποτὲ τὸ ἕτερον ἐπικρατοῦν ἐκ τῆς τοῦ ἀντικειμένου
μειώσεως αὔξεσθαι, καὶ φθείρεται μὲν τότε τὸ σύνθετον εἶδος ἐκεῖνο
τὸ τῇ τοιᾷδε συμμετρίᾳ τῶν στοιχείων πεφυκὸς ἐπιγίνεσθαι, οἷον τὸ τοῦ
βοὸς ἢ τοῦ ἵππου, ἄλλου δὲ εἴδους συμμετρίας τοῖς στοιχείοις ἐγγενομένου
κατὰ τὴν πλεονεξίαν τε καὶ μειονεξίαν τῶν στοιχείων καὶ ἄλλης ἐπιτη-
δειότητος μέλιτται μὲν ἀπὸ βοός, σφῆκες δὲ ἐξ ἵππου γίνονται καὶ σκώ-
ληκες ἀπὸ διαφόρων ζῴων καὶ φυτῶν διάφοροι. ἔστι δὲ ὅτε πολλῆς
τινος πλεονεξίας τῶν στοιχείων ἐν τοῖς συνθέτοις γενομένης ἢ καμόντα
λοιπὸν καὶ γηράσαντα ἀνεπιτήδεια γίνεται πρὸς συνθέτου εἴδους ὑποδοχὴν
καὶ διαλυθέντα τότε εἰς τὰς ἑαυτῶν ὁλότητας χωρεῖ καὶ ἐκνεασθέντα ἐκεῖ
καὶ ἀνηβήσαντα τότε πάλιν ἔρχεται πρὸς σύνθεσιν·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.98, line 20

λοιπὸν καὶ γηράσαντα ἀνεπιτήδεια γίνεται πρὸς συνθέτου εἴδους ὑποδοχὴν

καὶ διαλυθέντα τότε εἰς τὰς ἑαυτῶν ὁλότητας χωρεῖ καὶ ἐκνεασθέντα ἐκεῖ
καὶ ἀνηβήσαντα τότε πάλιν ἔρχεται πρὸς σύνθεσιν· δηλοῖ δὲ μάλιστα τὸ
ὕδωρ ταῦτα τότε μάλιστα πρὸς γένεσιν καὶ τροφὴν ἐπιτήδειον ὑπάρχον,
ὅταν καθαρὸν γένηται καὶ ἐκ τῆς ἑαυτοῦ ὁλότητος ἀπομερίζηται, ὡς ἀπὸ
πηγῶν ὁρᾶται. καὶ δῆλον, ὅτι καὶ ἡ γένεσις ἐνταῦθα καὶ ἡ φθορὰ μετα-
βολή τίς ἐστιν ὑπό τε τοῦ ἐναντίου γινομένη καὶ ἐκ τῆς ἐναντίας ἕξεως
εἰς τὴν ἐναντίαν μεθισταμένη, ἐπὶ μὲν τῶν στοιχείων τοῦ ὕδατος, εἰ τύχοι,
ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὴν ἐναντίαν ἑαυτῷ σύστασιν τὴν πύριον μεταβαλλο-
μένου, καὶ οὕτως γίνεται τὸ πῦρ ἐξ ἐναντίου μὲν ἑαυτῷ τοῦ ὕδατος κατὰ
τὰς ἐναντίας ποιότητας, ὑπὸ ἐναντίου δὲ τῷ ὕδατι τοῦ πυρός· δεῖ γὰρ τὸ
μὲν φθειρόμενον ἐναντίον εἶναι τῷ φθείροντι, τὸ δὲ γινόμενον ταὐτὸν τῷ
ποιοῦντι. ἡ γὰρ τῶν στοιχείων ποίησις εἰς ἑαυτὰ μεταβολὴ τῶν ποιούντων
ἐκ τῶν πασχόντων ἐστὶν ἐπιτηδείως ἐχόντων δηλονότι τῶν ὑποκειμένων
πρὸς ἑκάτερον, καὶ ἡ φθορὰ πάλιν ὑπὸ τοῦ ἐναντίου γίνεται τοῦ ἐναντίου·
φθείρεται γὰρ τὸ ὕδωρ ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ πῦρ· ὥστε καὶ ἡ ἄλλου
φθορὰ ἄλλου γένεσίς ἐστι καὶ ἡ ἄλλου γένεσις ἄλλου φθορά, τῶν μὲν
ποιοτήτων ἀπολλυμένων εἰς τὸ μὴ ὄν· ὅταν γὰρ ἐξ ὕδατος γίνηται τὸ πῦρ,
ἡ ψυχρὰ καὶ ὑγρὰ ποιότης οἴχεται τῆς σωματικῆς οὐσίας τὰς τοῦ πυρὸς
μεταλαμβανούσης ποιότητας. καὶ τοῦτο μέν, ὅταν ἐξ οὐσίας τινὸς τοῦ ὕδα-
τος εἰς οὐσίαν ἄλλην τοῦ πυρὸς ἡ μεταβολὴ γίνηται·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria Vol. 7, p.98, line

29
 638

μένου, καὶ οὕτως γίνεται τὸ πῦρ ἐξ ἐναντίου μὲν ἑαυτῷ τοῦ ὕδατος κατὰ
τὰς ἐναντίας ποιότητας, ὑπὸ ἐναντίου δὲ τῷ ὕδατι τοῦ πυρός· δεῖ γὰρ τὸ
μὲν φθειρόμενον ἐναντίον εἶναι τῷ φθείροντι, τὸ δὲ γινόμενον ταὐτὸν τῷ
ποιοῦντι. ἡ γὰρ τῶν στοιχείων ποίησις εἰς ἑαυτὰ μεταβολὴ τῶν ποιούντων
ἐκ τῶν πασχόντων ἐστὶν ἐπιτηδείως ἐχόντων δηλονότι τῶν ὑποκειμένων
πρὸς ἑκάτερον, καὶ ἡ φθορὰ πάλιν ὑπὸ τοῦ ἐναντίου γίνεται τοῦ ἐναντίου·
φθείρεται γὰρ τὸ ὕδωρ ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ πῦρ· ὥστε καὶ ἡ ἄλλου
φθορὰ ἄλλου γένεσίς ἐστι καὶ ἡ ἄλλου γένεσις ἄλλου φθορά, τῶν μὲν
ποιοτήτων ἀπολλυμένων εἰς τὸ μὴ ὄν· ὅταν γὰρ ἐξ ὕδατος γίνηται τὸ πῦρ,
ἡ ψυχρὰ καὶ ὑγρὰ ποιότης οἴχεται τῆς σωματικῆς οὐσίας τὰς τοῦ πυρὸς
μεταλαμβανούσης ποιότητας. καὶ τοῦτο μέν, ὅταν ἐξ οὐσίας τινὸς τοῦ ὕδα-
τος εἰς οὐσίαν ἄλλην τοῦ πυρὸς ἡ μεταβολὴ γίνηται· ὅταν δὲ ἀμυδροτέρα
τις δρᾶσις καὶ πεῖσις εἰς ἄλληλα τῶν στοιχείων κατὰ ποιότητας γίνηται,  
ὥστε διάθεσιν ἀλλήλοις ἀφ' ἑαυτῶν ἐμποιεῖν καὶ θερμαίνεσθαι μὲν τὸ
ὕδωρ μένον ὕδωρ, ψύχεσθαι δὲ ἢ ὑγραίνεσθαι τὸ πῦρ μένον πῦρ, τότε
ἀλλοίωσις λέγεται καὶ πάθος τὸ συμβαῖνον, ὅτι μὴ ἄλλη τις οὐσία ἐξ
ἄλλης, ἀλλ' ἀλλοία γέγονε μόνον. καὶ δῆλον, ὅτι καὶ οὐχ ἡ τυχοῦσα
γίνεται ὑπὸ τοῦ τυχόντος διάθεσις, ἀλλ' ἡ ἐναντία ἐκ τῆς ἐναντίας· οὐ
γὰρ ψύχεται ὑπὸ ξηρότητος τὸ ψυχόμενον, ἀλλ' ὑπὸ ψυχρότητος· τὸ γὰρ
πάσχον ὑπὸ ποιοῦντος πάσχον καὶ ποιοῦντος κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν καὶ
αὐτῷ τῷ εἶναι· οὕτω γὰρ ποιεῖ τὰ κατὰ φύσιν ποιοῦντα·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.100, line 4

φθείρει ταύτην οὐ τῇ θερμότητι καθ' αὑτό, ἀλλὰ τῇ ξηρότητι, καὶ ἡ θερ-

μότης κατὰ συμβεβηκὸς τῇ ξηρότητι συνεργεῖ. ὥστε καὶ συλλογίσαιο ἂν
οὕτως· τὰ φυσικῶς δρῶντα τῶν ὑπὸ σελήνην σωμάτων πολλαπλασιάζειν
ἑαυτὰ βουλόμενα δρᾷ· τὰ διὰ τὸ πολλαπλασιάζειν ἑαυτὰ δρῶντα μετα-
βάλλει τὰ πάσχοντα εἰς ἑαυτά· τὰ μεταβάλλοντα εἰς ἑαυτὰ τὰ πάσχοντα
τὰ ἐν τοῖς πάσχουσι μὴ δυνάμενα συνυπάρχειν ἑαυτοῖς φθείρουσιν· τὰ μὴ
δυνάμενα συνυπάρχειν ἐναντία ἐστί, τὰ δὲ ἐναντία ὑπὸ τῶν ἐναντίων  
φθείρεται· τὰ γὰρ δυνάμενα συνυπάρχειν ἐν τῷ κοινῷ ὑποκειμένῳ οὐ
φθείρει ἄλληλα· φθαρέντων οὖν τῶν ἐν τῷ πάσχοντι ἐναντίων ὑπὸ τῶν
ἐν τῷ ποιοῦντι ἐναντίων τὸ ὑποκείμενον προσλαβὸν τὰς τοῦ ποιοῦντος
ποιότητας ἢ ποσότητας, ἀνθ' ὧν πρότερον ἔσχεν ἐναντίων αὐταῖς, μετα-
βάλλεται εἰς τὴν τοῦ ποιοῦντος φύσιν· καὶ γίνεται τὸ πρότερον ὂν ὕδωρ
ὑπὸ τοῦ πυρὸς πῦρ διὰ μέσου ἀέρος τῆς θερμότητος πρῶτον ὡς δραστι-
κωτέρας τὴν ψύξιν ἐκβαλούσης ἀπὸ τοῦ ὕδατος, εἶτα καὶ τῆς ξηρότητος
τὴν ὑγρότητα· καὶ μεγέθη δὲ καὶ σχήματα, ὅσα μὴ δύναται συνυπάρχειν,
ἀμείβεται εἰς τὰ ἐναντία, καὶ οὕτως ἡ σωματικὴ διάστασις τοῦ ὕδατος, ἢ
εἴ τι ἄλλο ἐστὶν ἐν αὐτῷ ὑλικώτερον, τὰς ἐναντίας, ὧν εἶχε, ποιότητας
εἰσδεξάμενον μετέβαλεν εἰς πῦρ ἀπὸ ὕδατος μενόντων τῶν πρὸς τὸ πῦρ
κοινῶν, ἅπερ καὶ συνυπάρχειν ἑκατέραις ἐδύνατο ποιότησιν, εἴτε ἡ σωμα-
 639

τικὴ φύσις ἐστὶν αὐτῆς μετά τινων ἐνίοτε κοινῶν εἴτε ἡ πρώτη ὕλη· με-
ταβολῆς γὰρ γινομένης ἀνάγκη τι μένον εἶναι, περὶ ὃ γίνεται ἡ μεταβολή·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.100, line 10

δυνάμενα συνυπάρχειν ἐναντία ἐστί, τὰ δὲ ἐναντία ὑπὸ τῶν ἐναντίων  

φθείρεται· τὰ γὰρ δυνάμενα συνυπάρχειν ἐν τῷ κοινῷ ὑποκειμένῳ οὐ
φθείρει ἄλληλα· φθαρέντων οὖν τῶν ἐν τῷ πάσχοντι ἐναντίων ὑπὸ τῶν
ἐν τῷ ποιοῦντι ἐναντίων τὸ ὑποκείμενον προσλαβὸν τὰς τοῦ ποιοῦντος
ποιότητας ἢ ποσότητας, ἀνθ' ὧν πρότερον ἔσχεν ἐναντίων αὐταῖς, μετα-
βάλλεται εἰς τὴν τοῦ ποιοῦντος φύσιν· καὶ γίνεται τὸ πρότερον ὂν ὕδωρ
ὑπὸ τοῦ πυρὸς πῦρ διὰ μέσου ἀέρος τῆς θερμότητος πρῶτον ὡς δραστι-
κωτέρας τὴν ψύξιν ἐκβαλούσης ἀπὸ τοῦ ὕδατος, εἶτα καὶ τῆς ξηρότητος
τὴν ὑγρότητα· καὶ μεγέθη δὲ καὶ σχήματα, ὅσα μὴ δύναται συνυπάρχειν,
ἀμείβεται εἰς τὰ ἐναντία, καὶ οὕτως ἡ σωματικὴ διάστασις τοῦ ὕδατος, ἢ
εἴ τι ἄλλο ἐστὶν ἐν αὐτῷ ὑλικώτερον, τὰς ἐναντίας, ὧν εἶχε, ποιότητας
εἰσδεξάμενον μετέβαλεν εἰς πῦρ ἀπὸ ὕδατος μενόντων τῶν πρὸς τὸ πῦρ
κοινῶν, ἅπερ καὶ συνυπάρχειν ἑκατέραις ἐδύνατο ποιότησιν, εἴτε ἡ σωμα-
τικὴ φύσις ἐστὶν αὐτῆς μετά τινων ἐνίοτε κοινῶν εἴτε ἡ πρώτη ὕλη· με-
ταβολῆς γὰρ γινομένης ἀνάγκη τι μένον εἶναι, περὶ ὃ γίνεται ἡ μεταβολή·
τοῦτο δέ ἐστι τὸ κυρίως μεταβαλλόμενον κατὰ τὰς ἐξιούσας ποιότητας.
αὐτῶν μὲν οὖν τῶν ποιοτήτων αἱ μὲν φθείρονται, αἱ δὲ γίνονται, τὸ δὲ
ὑποκείμενον κατ' αὐτὰς μεταβάλλει, καὶ οὐ μόνον ἐπὶ τῆς γενέσεως οὕτως
ἔχει καὶ τῆς ἀλλοιώσεως· εἴρηται γὰρ καὶ περὶ ταύτης, ὅτι, ὅταν μὴ
τελέα γένηται τοῦ πάσχοντος κατὰ τὰς ἐναντίας ποιότητας μεταβολή,
ἀλλὰ παράχρωσις μόνον τῶν ἑτέρων ἀπὸ τῶν ἑτέρων, ὡς τοῦ θερμαινο

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.100, line 19

ἀμείβεται εἰς τὰ ἐναντία, καὶ οὕτως ἡ σωματικὴ διάστασις τοῦ ὕδατος, ἢ

εἴ τι ἄλλο ἐστὶν ἐν αὐτῷ ὑλικώτερον, τὰς ἐναντίας, ὧν εἶχε, ποιότητας
εἰσδεξάμενον μετέβαλεν εἰς πῦρ ἀπὸ ὕδατος μενόντων τῶν πρὸς τὸ πῦρ
κοινῶν, ἅπερ καὶ συνυπάρχειν ἑκατέραις ἐδύνατο ποιότησιν, εἴτε ἡ σωμα-
τικὴ φύσις ἐστὶν αὐτῆς μετά τινων ἐνίοτε κοινῶν εἴτε ἡ πρώτη ὕλη· με-
ταβολῆς γὰρ γινομένης ἀνάγκη τι μένον εἶναι, περὶ ὃ γίνεται ἡ μεταβολή·
τοῦτο δέ ἐστι τὸ κυρίως μεταβαλλόμενον κατὰ τὰς ἐξιούσας ποιότητας.
αὐτῶν μὲν οὖν τῶν ποιοτήτων αἱ μὲν φθείρονται, αἱ δὲ γίνονται, τὸ δὲ
ὑποκείμενον κατ' αὐτὰς μεταβάλλει, καὶ οὐ μόνον ἐπὶ τῆς γενέσεως οὕτως
ἔχει καὶ τῆς ἀλλοιώσεως· εἴρηται γὰρ καὶ περὶ ταύτης, ὅτι, ὅταν μὴ
τελέα γένηται τοῦ πάσχοντος κατὰ τὰς ἐναντίας ποιότητας μεταβολή,
ἀλλὰ παράχρωσις μόνον τῶν ἑτέρων ἀπὸ τῶν ἑτέρων, ὡς τοῦ θερμαινο-
 640

μένου ὕδατος, τότε ἄλλο μὲν οὐ γίνεται τὸ πάσχον, ἀλλοῖον δὲ μόνον· οὐ

μόνον οὖν ἐπὶ τούτων, ὡς εἶπον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς αὐξήσεως καὶ μειώσεως
τῆς φυσικῆς. τὸ γὰρ αὐξανόμενον φυσικῶς, οἷον τὸ τρεφόμενον, μεταβαλὸν
τῆς τροφῆς τὰς ἐναντίας πρὸς ἑαυτὸ διαθέσεις καὶ ἐξομοιῶσαν αὐτὴν οὕτως
ἑαυτῷ προσφύει καὶ αὔξεται· καὶ κἂν ἔχῃ τι ψυχικὸν ἡ θρεπτικὴ δύναμις,
ἀλλὰ κατὰ τὰς φυσικὰς μεταβολὰς οὕτως ἐπιτελεῖται. ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ
τόπον κινούμενα μεταβάλλει τόπον ἐκ τόπου τοῦ κινουμένου μένοντος,
ὥστε πᾶσα ἡ ὑπὸ σελήνην τροπὴ μεταβολή ἐστι μένοντος κατά

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.101, line 17

τὴν γένεσιν ὑπομένει καὶ τὴν φθοράν. εἰ γὰρ καὶ ἡ τῶν συνεστώτων
μεταβολὴ κατὰ ταῦτα γίνεται πρώτως, καὶ διαλυόμενα φέρεται εἰς τοὺς
οἰκείους τόπους φυσικῶς καὶ τὰς οἰκείας ὁλότητας, μένουσιν ἐκεῖναι μέρη
ἑαυτῶν πέμπουσαι καὶ πάλιν μέρη δεχόμεναι, καὶ τοῦτο ἀεὶ διὰ τὴν ἀιδιό-
τητα τῆς μεταβολῆς· εἰκότως δὲ μεταβολῆς οὔσης τῆς γενέσεως τά τε γι-
νόμενα καὶ τὰ φθειρόμενα καὶ τὰ αὐξόμενα καὶ μειούμενα καὶ τὰ ἀλλοιού-
μενα καὶ τὰ κατὰ τόπον τρεπόμενα καὶ ὅλως τὸ τὴν μεταβολὴν ὑπομένον
ἐξ ἐναντίας ἕξεως εἰς τὴν ἐναντίαν ὑπὸ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ αἰτίου μετα-
βάλλεται· διόπερ ἐν τῷ πρώτῳ τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως ὁ Ἀριστοτέλης
τὰς ἀρχὰς τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ φυσικῶν ζητῶν τὰ ἐναντία φησὶ καὶ
τὸ τοῖς ἐναντίοις ὑποκείμενον. καὶ δῆλον, ὅτι τὰ μὲν κατὰ ποιότητας γι-
νόμενα ἢ φθειρόμενα, οἷον κατὰ θερμότητα ἢ ξηρότητα, ἐναντίας ἔχοντα
ποιότητας ἐξ ἐκείνων μεταβάλλει, τὰ δὲ κατ' οὐσίαν μεταβάλλοντα, οἷον
τὸ πῦρ καθὸ πῦρ ἢ ἄνθρωπος καθὸ ἄνθρωπος, καὶ αὐτὰ μὲν μεταβάλλει
κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων εἰς ἀλλήλας μεταβολήν, καθὸ δὲ πῦρ ἢ καθὸ
ἄνθρωπος οὐσίαι εἰσίν, τῇ δὲ οὐσίᾳ οὐκ ἔστιν ἐναντίον εἶδος· ἐκ τίνος οὖν,
οὐχ ὡς θερμὸν ἢ ψυχρόν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπος γίνεται; δῆλον, ὅτι ἐκ τοῦ
μὴ ἀνθρώπου μέν, πεφυκότος δὲ γίνεσθαι ἀνθρώπου. τοιοῦτον δὲ τὸ
σπέρμα καὶ τὸ καταμήνιον, οὐ καθὸ σπέρμα ἁπλῶς οὐδὲ καθὸ καταμήνιον,
ἀλλὰ καθὸ μὴ ὂν ἄνθρωπος πέφυκεν ἄνθρωπος γίνεσθαι. οὔτε γὰρ ἄνθρω-
πος ὂν γένοιτο ἂν ἄνθρωπος· τὸ γὰρ ὂν οὐ γίνεται, ὅπερ ἐστίν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.101, line 19

οἰκείους τόπους φυσικῶς καὶ τὰς οἰκείας ὁλότητας, μένουσιν ἐκεῖναι μέρη
ἑαυτῶν πέμπουσαι καὶ πάλιν μέρη δεχόμεναι, καὶ τοῦτο ἀεὶ διὰ τὴν ἀιδιό-
τητα τῆς μεταβολῆς· εἰκότως δὲ μεταβολῆς οὔσης τῆς γενέσεως τά τε γι-
νόμενα καὶ τὰ φθειρόμενα καὶ τὰ αὐξόμενα καὶ μειούμενα καὶ τὰ ἀλλοιού-
μενα καὶ τὰ κατὰ τόπον τρεπόμενα καὶ ὅλως τὸ τὴν μεταβολὴν ὑπομένον
ἐξ ἐναντίας ἕξεως εἰς τὴν ἐναντίαν ὑπὸ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ αἰτίου μετα-
βάλλεται· διόπερ ἐν τῷ πρώτῳ τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως ὁ Ἀριστοτέλης
τὰς ἀρχὰς τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ φυσικῶν ζητῶν τὰ ἐναντία φησὶ καὶ
τὸ τοῖς ἐναντίοις ὑποκείμενον. καὶ δῆλον, ὅτι τὰ μὲν κατὰ ποιότητας γι-
νόμενα ἢ φθειρόμενα, οἷον κατὰ θερμότητα ἢ ξηρότητα, ἐναντίας ἔχοντα
ποιότητας ἐξ ἐκείνων μεταβάλλει, τὰ δὲ κατ' οὐσίαν μεταβάλλοντα, οἷον
 641

τὸ πῦρ καθὸ πῦρ ἢ ἄνθρωπος καθὸ ἄνθρωπος, καὶ αὐτὰ μὲν μεταβάλλει
κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων εἰς ἀλλήλας μεταβολήν, καθὸ δὲ πῦρ ἢ καθὸ
ἄνθρωπος οὐσίαι εἰσίν, τῇ δὲ οὐσίᾳ οὐκ ἔστιν ἐναντίον εἶδος· ἐκ τίνος οὖν,
οὐχ ὡς θερμὸν ἢ ψυχρόν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπος γίνεται; δῆλον, ὅτι ἐκ τοῦ
μὴ ἀνθρώπου μέν, πεφυκότος δὲ γίνεσθαι ἀνθρώπου. τοιοῦτον δὲ τὸ
σπέρμα καὶ τὸ καταμήνιον, οὐ καθὸ σπέρμα ἁπλῶς οὐδὲ καθὸ καταμήνιον,
ἀλλὰ καθὸ μὴ ὂν ἄνθρωπος πέφυκεν ἄνθρωπος γίνεσθαι. οὔτε γὰρ ἄνθρω-
πος ὂν γένοιτο ἂν ἄνθρωπος· τὸ γὰρ ὂν οὐ γίνεται, ὅπερ ἐστίν· οὔτε μὴ
ὂν ἄνθρωπος μηδὲ πεφυκὸς γίνεσθαι γένοιτο ἂν ἄνθρωπος. τί ποτε οὖν
τοῦτο καλοῦμεν κοινῷ ὀνόματι, καθὸ μὴ ὄν τι πέφυκε γίνεσθαι τοῦτο;

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.108, line 26

εἰς ἐναντίον φθείρεται ὑποκειμένου τινός, καὶ τὴν λέγουσαν, ὅτι τῇ κύκλῳ
κινήσει οὐκ ἔστιν ἐναντία. ἀλλὰ ταύτην μὲν ὡς αἰτήσας νῦν ὕστερον διὰ
πολλῶν ἀποδείκνυσι, διὸ καὶ ἀνεβάλετο παρεμβαλεῖν αὐτῆς τὴν ἀπόδειξιν·
τῆς δὲ ἑτέρας τὴν ἀπόδειξιν ἀνέπεμψεν εἰς τὰ ῥηθέντα κατὰ τὸ πρῶτον
τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως, ὧν καὶ ἐγὼ κατὰ τὸ δυνατὸν διὰ πλειόνων τὴν
διάρθρωσιν ἐποιησάμην. τούτων δὲ κειμένων συνάγεται, ὅτι τὸ κυκλοφο-
ρητικὸν σῶμα μὴ ἔχον, μήτε ἐξ οὗ γένηται μήτε εἰς ὃ φθαρῇ, ἀγένητον
καὶ ἄφθαρτον ἔσται. ἐπισημαίνεται δὲ ὁ Ἀλέξανδρος ἐν τούτοις, ὅτι, εἴπερ
ἐναντία μάλιστα κατὰ φύσιν ἐστὶ τὰ τὰς ἐναντίας ἔχοντα κινήσεις, ἐναντία
τῷ πυρὶ μᾶλλον ἔσται ἡ γῆ ἤπερ τὸ ὕδωρ κατὰ φύσιν· καίτοι τὸ μὲν
ὕδωρ ψυχρὸν καὶ ὑγρὸν ὑπάρχον κατ' ἄμφω τὰς ποιότητας ἀντίκειται τῷ πυρὶ
θερμῷ καὶ ξηρῷ ὑπάρχοντι, ἡ δὲ γῆ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ οὖσα καθ' ἓν μόνον
τὸ ψυχρόν. καὶ τοῦτο δὲ ἐπισημαίνεται, ὅτι εἰπὼν ὀρθῶς τὴν φύσιν τὸ
μέλλον ἔσεσθαι ἀγένητον ἐξελέσθαι ἐκ τῶν ἐναντίων ἐνεδείξατο, ὅτι κατὰ
φύσιν ἔχειν χρὴ τὸ ἀγένητον τὰ οὐράνια, καὶ μὴ ὥς τινες φθαρτὸν μὲν
αὐτὸ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ποιοῦσιν, αἰτήματα δὲ αἰτοῦνταί τινα ἄφθαρτον
αὐτὸ ποιεῖν ἐθέλοντες. καὶ ἔοικεν εἰς τὸν Πλάτωνα ἀπορριπτεῖν εἰπόντα
“ἀθάνατοι μὲν οὐκ ἐστὲ τὸ πάμπαν, οὐ μὴν λυθήσεσθέ γε διὰ τὴν ἐμὴν
βούλησιν”, ὡς ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦ λέγοντα. ἐνδείκνυται δὲ ὁ Πλάτων,
ὅτι, ὅσον μὲν ἐπὶ τῇ διαστατῇ καὶ σωματικῇ καὶ τοῦ ὄντως ὄντος ἐξελ-  
θούσῃ τῶν οὐρανίων φύσει καὶ διὰ τοῦτο μὴ δυναμένῃ πᾶσαν ἔχειν ἅμα

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.111, line 6

θέσει, ὡς δηλοῖ μετ' ὀλίγα λέγων, ὅτι ὁρῶμεν καὶ τὰ στοιχεῖα αὔξησιν
ἔχοντα καὶ φθίσιν, τρέφεσθαι δὲ τὰ ὀργανικὰ οὐ φυσικῶς, ἀλλ' ὑπὸ τῆς
θρεπτικῆς ψυχῆς. δῆλον δέ, ὅτι, κἂν οὕτως ἔχῃ, οὐδὲν ἡ ἀπόδειξις ἡ
εἰρημένη παραποδίζεται· ἐξ οὗ γὰρ γίνεταί τι, ἐκ τούτου καὶ αὔξεται συγ-
γενοῦς γινομένου καὶ προστιθεμένου.  

p. 270a25 Εἰ δέ ἐστι καὶ ἀναύξητον καὶ ἄφθαρτον, τῆς αὐτῆς

  διανοίας ἐστὶν ὑπολαβεῖν καὶ ἀναλλοίωτον εἶναι.
 642

 Ὥσπερ τὸ ἀναύξητον διὰ τοῦ ἀγενήτου ἔδειξεν· “οὐ γὰρ ἔστι, φησί,
τούτῳ ἐξ οὗ γέγονεν”· οὕτως τὸ ἀναλλοίωτον διὰ τοῦ ἀναυξήτου δείκνυσι
καὶ τοῦ ἀμειώτου, ὅπερ, οἶμαι, ἄφθαρτον ἐκάλεσε νῦν, συλλογιζόμενος
οὕτως· τὸ ἀλλοιούμενον κατὰ ποιότητα μεταβάλλει· τὸ κατὰ ποιότητα
μεταβάλλον κατὰ πάθος μεταβάλλει· τριχῶς γὰρ λεγομένων τῶν σωματι-
κῶν ποιῶν, ἢ κατὰ πάθος μόνον αἰσθητόν, ὡς ὅταν θερμαίνηταί τις ἐπι-
πολαίως, ἢ κατὰ διάθεσιν, ὅταν διατεθῇ κατὰ τὴν θερμότητα ὡς καὶ λέ-
γεσθαι θερμός, ἢ κατὰ ἕξιν, ὅταν μόνιμος ἡ διάθεσις γένηται, πανταχοῦ
τὸ πάθος θεωρεῖται, διὸ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης οὐκ ἄνευ τῶν κατὰ τὰ πάθη
μεταβολῶν γίνεσθαί φησι. κἂν γὰρ ἄλλο εἶδός ἐστιν ἕξις καὶ διάθεσις,
ἀλλὰ καὶ αὗται μετὰ πάθους ἐπιτελοῦνται· πάσχοντος γὰρ γίνονταί τινος·
ὥστε τὰ ἀλλοιούμενα κατὰ πάθος μεταβάλλει. τὰ δὲ κατὰ πάθος μετα-
βάλλοντα φυσικὰ σώματα πάντα ὁρῶμεν αὔξησιν ἔχοντα καὶ μείωσιν· τά
τε γὰρ τῶν ζῴων σώματα καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ ἁπλᾶ σώματα καὶ ἁπλῶς,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.112, line 11

πάθεσιν, ταῦτα διὰ μὲν τὴν κατ' οὐσίαν ἐναντίωσιν ἔσται ὁμοῦ μὲν γενητὰ
καὶ φθαρτά, ὁμοῦ δὲ αὐξητά τε καὶ μειωτά, διὰ δὲ τὴν κατὰ πάθος ἀλ-
λοιωτά· ὅσα δὲ μηδεμίαν ἔχοντα κατ' οὐσίαν ἐναντιότητα ἐν ποιότησίν
ἐστιν ἐχούσαις ἐναντίωσιν, ταῦτα ἀγένητα ὄντα καὶ ἀναυξῆ οὐδὲν κωλύσει
ἀλλοιοῦσθαί τε καὶ οὕτως πάσχειν. σημειωτέον δέ, φησί, καί, ὅτι οὐ
διὰ τὸ μηδὲν ἐναντίον εἶναι αὐτῶν τῇ συμβεβηκυίᾳ ποιότητι ἀναλλοίωτα
αὐτὰ δείκνυσι· καίτοι ἐχρήσατο ἂν αὐτῷ, εἰ οὕτως ᾤετο, ὥσπερ καὶ ἀγένητα
ἐδείκνυ τῷ μηδὲν εἶναι ἐναντίον. καὶ τοῖς λέγουσι, φησίν, ἄποιον Ἀριστο-
τέλην τὸ πέμπτον σῶμα λέγειν καὶ ἐντεῦθεν δεικτέον, ὅτι μὴ ἴσασιν, ἃ
λέγουσιν· εἰ γὰρ ἄποιον ἔλεγεν αὐτὸ εἶναι, ῥᾷστον ἦν αὐτῷ ἐντεῦθεν δεῖξαι,
ὅτι ἀναλλοίωτον· ὃ γὰρ μὴ τὴν ἀρχὴν ἔχει ποιότητα, οὐδ' ἂν κατὰ ποιό-
τητα μεταβάλλοι. ἐπεσημηνάμην δέ, φησί, τοῦτο ὑπὲρ τοῦ δεῖξαι, ὅτι,
κἂν συμβαίνῃ τὸ μετὰ τὸν ἥλιον σῶμα κυκλοφορητικὸν θερμαινόμενον ὑπὸ
τῆς τοῦ ἡλίου περιφορᾶς διαπέμπειν τῷ ὑπ' αὐτὸ σώματι τὴν ἀπὸ τῆς
ἐκείνου κινήσεως γινομένην θερμότητα, οὐδὲν ἄτοπον ἐπιφέρεται τῇ τοῦ
κυκλοφορητικοῦ σώματος οὐσίᾳ· οὐ γὰρ πάντως τὸ ἀλλοιούμενον φθαρτόν,
ἀλλ' ὅσα κατ' οὐσίαν οἷά τε μεταβάλλειν· τοιαῦτα δέ, ὧν τῇ οὐσίᾳ καὶ
τῷ εἴδει ἔστι τι ἐναντίον. ὡς γὰρ αὐτὸς λέγει, ἀπαθὲς ἐκεῖνο πάσης
θνητῆς δυσχερείας, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς ἀπαθές· οὐ γάρ, εἰ τῷ συμβεβηκότι
τινὶ ἐναντίον τι εἴη, ἤδη καὶ αὐτῷ ἀνάγκη ἐναντίον τι εἶναι. τὰ γοῦν
ἄστρα χρῶμα μὲν ἔχει, εἰ δὲ πᾶν χρῶμα ἢ λευκὸν ἢ μέλαν ἢ μικτόν,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.114, line 22

πάθος κινούμενα οὔτε μειοῦσθαι· οὐ γὰρ τῷ λόγῳ τοῦ πάθους αὔξεται ἢ

μειοῦται, κἂν ὑπάρχῃ πάντως τὸ αὔξεσθαι καὶ μειοῦσθαι τοῖς πάσχουσιν
 643

μεταβολικὴν ἔχουσι φύσιν. πῶς δὲ τὰ κατ' οὐσίαν ἔχοντα ἐναντιότητα

ταῦτά φησιν αὔξεσθαι καὶ μειοῦσθαι ὁ Ἀλέξανδρος καὶ γίνεσθαι καὶ φθεί-
ρεσθαι, εἴπερ τῇ οὐσίᾳ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον πλὴν τῆς στερήσεως αὐτῆς,
ἥτις τὸ δραστήριον οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τὸ ἐπιτήδειον μόνον ὑποτίθησιν, καὶ
ἐκ ταύτης τὸ γινόμενον οὐχ ὡς ποιούσης, ἀλλ' ὡς μετὰ ταύτην καὶ ὡς ἐξ
ἐπιτηδείου πρὸς αὐτό; εἰ οὖν οὐ μόνον ἐξ ἐναντίου, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἐναντίου ἡ
γένεσις, ἡ δὲ ἐναντίωσις ἐν ταῖς ποιότησι θεωρεῖται, δῆλον, ὅτι κατὰ τὰ πάθη
τῶν ποιοτήτων καὶ αἱ γενέσεις καὶ αἱ φθοραὶ συμβαίνουσιν καὶ αἱ αὐξήσεις
καὶ μειώσεις. τῶν γὰρ στοιχείων κατὰ τὰς ποιότητας εἰς ἄλληλα μετα-
βαλλόντων ταῦτα συμβαίνει, μεταβάλλει δὲ δρῶντα εἰς ἄλληλα καὶ πά-
σχοντα ὑπ' ἀλλήλων· ὥστε τρόπον τινὰ κατὰ συμβεβηκὸς εἶναι τὴν κατ'
οὐσίαν μεταβολὴν τῇ κατὰ τὰς ποιότητας ἀκολουθοῦσαν, διότι μεταβάλλειν
μὲν κυρίως καὶ προσεχῶς ἀνάγκη ὑπ' ἐναντίου, τῇ δὲ οὐσίᾳ ἐναντίον οὐκ
ἔστιν, ἀλλὰ ταῖς συμπληρούσαις τὴν οὐσίαν ποιότησι· καὶ ταύτῃ κατ'
οὐσίαν ἡ μεταβολή, ὅτι τῶν κατ' οὐσίαν ὑπαρχόντων ἐστί. καλῶς οὖν
καὶ ἀκριβῶς ὁ Ἀριστοτέλης τὰ παθητικῶς ἀλλοιούμενα ταῦτα καὶ κατ'
οὐσίαν πάσχειν φησίν· ἐπιτεινόμενον γὰρ τὸ πάθος μεταβολὴν πάντως ποιεῖ
τῶν τὴν οὐσίαν συνιστώντων στοιχείων· καλῶς δὲ τὴν κατὰ πάθος ἀλλοί-
ωσιν τῶν οὐρανίων ἀπέφησεν ἀρκεσθεὶς τοῖς προαποδεδειγμένοις.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.115, line 16

θερμότητα παθητικῶς τὰ τῇδε θερμαίνει· οὐ γὰρ μόνον τὰς ἡλιακὰς ἀπορ-

ροίας, ἀλλὰ καὶ τὰς τῶν ἄλλων οὐρανίων παθητικῶς ὑποδέχεται τὰ τῇδε.
εἰ δὲ ἀπαθὲς τὸ οὐράνιον πάσης θνητῆς δυσχερείας ἐστί, δῆλον, ὅτι καὶ
πᾶν πάθος τοῖς θνητοῖς ὑπάρχον ἀναίνεται· ὥστε καὶ τὴν θερμότητα
ταύτην τὴν παθητικήν, ἥτις ἐπιτεινομένη καὶ τὴν οὐσίαν διαλύει, μὴ προς-
ήκειν αὐτῷ μήτε τὸ εἶδος ὅλως τὸ τοιοῦτον γενεσιουργὸν ὑπάρχον. ὥστε,
εἰ μὲν τοῦτο μόνον πάθος λέγεται, τὸ γενεσιουργὸν πᾶν πάθος ὡς τοι-
οῦτον ὂν ἀποφάσκεται τοῦ οὐρανοῦ· εἰ δὲ ἔστι τι καὶ τελεσιουργὸν πάθος
λεγόμενον, ὃ καὶ τῷ οὐρανῷ προσήκει, ἄλλος ἂν εἴη περὶ ἐκείνου λόγος.
κἂν ἐναντία δὲ χρώματα ἢ ἄλλας ποιότητας ἐν τοῖς οὐρανίοις ὑπόθηταί
τις, οὐκ ἂν εἴη φθαρτὰ ἐκεῖνα διὰ τὸ συνυπάρχειν ὁμονοητικῶς ἐκεῖ τὰ
ἐναντία, ὡς εἴρηται πολλάκις, μὴ στασιάζοντα· διόπερ οὐδὲ παθητικὴν
ἔχει τὴν εἰς ἄλληλα δρᾶσιν καὶ πεῖσιν, ὅτι μηδὲ μεταβάλλειν ἄλληλα
βούλεται.
      
Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria
Vol. 7, p.130, line 21

ὅσαι τὰ κυρίως ἐναντία μὴ ἔχουσιν· ὥστε καὶ τὸ τέταρτον αὐτοῦ καὶ πέμπ-
τον τῶν ἐγκλημάτων διαλέλυται. ὁμοίως δὲ διαλυθήσεται καὶ τὸ ἕκτον,
ἐφ' ᾧ δῆλός ἐστι βρενθυόμενος. καὶ γὰρ ὁ ἀὴρ οὗτος ὁ σύνθετος πυρὸς
μετέχων καὶ ἐπιφάνειαν ἔχων πάντως ἔχει τι χρῶμα ὥσπερ καὶ ἡ ὕαλος,
διαφανὴς δὲ πάντων μάλιστα τῶν σωμάτων ὑπάρχων καὶ διαπορθμεύων
τὴν ὄψιν, ἀλλὰ μὴ ἀντερείδων πρὸς αὐτήν, ἀόρατος εἶναι καὶ ἀχρώματος
δοκεῖ. ἔπειτα ταῖς πρώταις ποιότησι, καθ' ἃς οὐσιοῦται τὰ τέσσαρα στοι-
 644

χεῖα, οὐ πάσαις πᾶσαι οὐδὲ κατὰ πᾶσαν κρᾶσιν κεκραμέναις αἱ ἄλλαι

ποιότητες συνυφίστανται· θερμότητι λέγω καὶ ψυχρότητι καὶ ξηρότητι καὶ
ὑγρότητι οὐ πάσας τὰς ἄλλας ποιότητας τὰς κατὰ χρῶμα ἢ ψόφον ἢ χυμὸν
ἢ ἀτμὸν ἢ ἀντιτυπίαν ἑκάστῃ ἐκείνων ἢ ταῖς ὁπωσοῦν πρὸς ἀλλήλας με-
μιγμέναις συνυπάρχειν· ἀλλὰ θερμότητι μὲν καὶ ξηρότητι ταῖς τὸ πῦρ συνι-
στώσαις τὸ χρῶμα ἐπανθεῖ, διὸ καὶ πύρια πάντα τὰ χρώματά ἐστι, θερμότητι
δὲ καὶ ὑγρότητι ταῖς τὸν ἀέρα εἰδοποιούσαις ψόφος ἐπιγίνεται καὶ ἐπὶ τῶν
ἄλλων ὁμοίως. ὅταν οὖν ἐξ ἀέρος ὕδωρ ἢ πῦρ γίνηται, αἱ μὲν ἀρχικαὶ
ποιότητες εἰς τὰς ἐναντίας ἑαυταῖς μεταβάλλουσιν, αἱ δὲ οἰκεῖαι τοῖς στοι-
χείοις, οἷον χρῶμα ἢ χυμός, ἐκ τῶν οἰκείων στερήσεων ἀναφύονται. κἂν
γὰρ ἀχρώματος καὶ ἄχυμος καθ' αὑτὸν ὁ ἀήρ, ἀλλ' ἐπιτήδειος εἰς πῦρ
καὶ ὕδωρ μεταβάλλειν, οἷς τὰ χρώματα καὶ οἱ χυμοὶ συνεκφαίνονται·
οὕτως δὲ καὶ τὸ φῶς εἴτε χρῶμα ὂν πυρός, ὡς οὗτός φησιν, εἴτε πυρὸς  

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.158, line 7

νήσεις ἐναντίας κινοῦνται, αὐτὸς ἑαυτῷ τἀναντία λέγων ὁ Ἀριστοτέλης

ἁλώσεται. αὐτὸς γὰρ ἐν Κατηγορίαις ἡμᾶς ἐδίδαξεν, ὅτι οὐδὲν ἔστιν ἐναν-
τίον τῇ οὐσίᾳ καὶ μάλιστα τῇ ἐξ εἴδους καὶ ὕλης· ἐδίδαξε δὲ ἐν ἐκείνοις
τὸ τῆς οὐσίας ἴδιον εἶναι τὸ ταὐτὸν καὶ ἓν ἀριθμῷ ὂν τῶν ἐναντίων εἶναι  
δεκτικόν. πῶς οὖν τὰ τὰς ἐναντίας κινήσεις κινούμενα ἐναντία ἐστίν; ἔσται
γὰρ αὐτὴ ἑαυτῇ ἐναντία ἡ οὐσία ἡ ταῖς ἐναντίαις κινήσεσιν ὑποκειμένη,
λευκάνσει καὶ μελάνσει, θερμάνσει καὶ ψύξει καὶ αὐξήσει καὶ μειώσει· ἀπο-
κληρωτικὸν γάρ, φησί, τὰ μὲν ἐναντίας κινούμενα κατὰ τόπον κινήσεις
ἐναντία λέγειν, τὰ δὲ κατὰ ἀλλοίωσιν ἢ αὔξησιν καὶ φθίσιν μηκέτι· ἀρχὴ
γὰρ κινήσεως καὶ ἠρεμίας ἡ φύσις οὐ μόνης τῆς κατὰ τόπον, ἀλλὰ καὶ
τῆς κατὰ ποιότητα καὶ ποσότητα, καὶ δῆλον, ὅτι, κἂν μὴ προσέθηκεν
οὗτος, καὶ τῆς κατ' οὐσίαν· φυσικὴ γὰρ καὶ ἡ κατὰ γένεσιν καὶ φθορὰν
μεταβολή· καὶ μᾶλλον, φησίν, ἐναντία ἂν εἴη σώματα τὰ κατὰ ἀλλοίωσιν
κινούμενα καὶ γένεσιν ἤπερ τὰ κατὰ τόπον, εἴπερ ἡ κατὰ τόπον μεταβολὴ
κατὰ συμβεβηκός τι γίνεται μόνον. οὐκ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ μόνον, φησί,
τῆς κινήσεως εἰδῶν ὁρῶμεν τὰ αὐτὰ κατ' ἀριθμὸν σώματα τὰς ἐναντίας
κινήσεις φυσικῶς κινούμενα, ἀλλὰ καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς κατὰ τόπον. ὁ γὰρ
ἀὴρ οὐ μόνον τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω κινήσεως ἀρχὴν ἔχει, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπὶ τὸ
κάτω· εἰ γὰρ ὑποσπασθείη τι τῆς ὑποκειμένης αὐτῷ γῆς ἢ τοῦ ὕδατος,
εὐθὺς τὴν χώραν ἐκείνην πληροῖ, ὥσπερ ἀφαιρεθέντος τινὸς τῶν ὑπερκει-
μένων ἐπὶ τὸ ἄνω φέρεται. εἰ δὲ τὴν τοῦ κενοῦ βίαν αἰτιᾶταί τις, φησί,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.164, line 25

μένων μὲν τῶν κινήσεων, ἑπομένων δὲ τῶν ἐναντίων· ἀπὸ γὰρ τούτων καὶ
τῆς ἀντιστροφῆς ἤρξατο οὐκ ἐννοήσας, ὅπερ καὶ πρότερον εἶπον, ὅτι ὁ
Ἀριστοτέλης ἐκ τοῦ μὴ εἶναι τῇ κύκλῳ ἐναντίαν κίνησιν βούλεται δεῖξαι,
ὅτι οὐδὲ τῷ κυκλοφορητικῷ ἔστι τι ἐναντίον. ἀντιστρέψας δὲ οὗτος τοὺς
ὅρους συνήγαγε τὸ τῇ κύκλῳ κινήσει μὴ εἶναι ἐναντίαν κίνησιν, ὅπερ διὰ
οἰκείας ἀποδείξεως δείξει ἐξ ἐκείνου συναγαγεῖν βουλόμενος τὸ τῇ οὐσίᾳ
τοῦ οὐρανοῦ μὴ εἶναι ἐναντίον· τούτου γὰρ ἐδεῖτο πρὸς τὸ ἀγένητον. οὗτος
 645

δὲ καὶ ἐπιμένει δεικνύναι φιλονεικῶν ἀπὸ τῶν πραγμάτων, ὡς λέγει, ὅτι

οὐδὲ ἐξισάζει οὐδὲ δυνατὸν ἀντιστρέφειν τοὺς ὅρους. κἀνταῦθα πάλιν ἔτι
ἀνοητότερον ἀναστρέφεται· ὁ γὰρ ἀήρ, φησί, καὶ τὸ ὑπέκκαυμα ἐναντίας
ἔχοντα ποιότητας ἄμφω κυκλικὴν ἔχουσι κίνησιν· εἰ οὖν ἡ κύκλῳ τῇ κύ-
κλῳ οὐκ ἔστιν ἐναντία, ποιότητας ἐναντίας ἔχοντα κινήσεις ἐναντίας οὐκ
ἔχει. καὶ ἐν τούτοις οὖν πρῶτον μὲν ἐκείνας τὰς ποιότητας, αἷς ἡ κατὰ
τόπον κίνησις ἀκολουθεῖ, οὐκ ἔχουσιν ἐναντίας τὸ πῦρ καὶ ὁ ἀήρ· ἄμφω
γὰρ θερμὰ καὶ ἄμφω κοῦφα, εἰ καὶ τὸ μὲν μᾶλλον διὰ τὴν ξηρότητα, τὸ
δὲ ἧττον διὰ τὴν ὑγρότητα· ἔπειτα ἡ κύκλῳ κίνησις ὅτι μὴ τῆς τοῦ πυ-
ρὸς καὶ τοῦ ἀέρος φύσεώς ἐστιν ἰδία, ἀλλὰ κρειττόνως αὐτῆς μετέχει ἐπι-
τηδείως δηλονότι πρὸς τὴν μέθεξιν ἔχουσα, δέδεικται πρότερον, οἶμαι, με-
τρίως ἐκ τοῦ τῇ ἀπλανεῖ συγκινεῖσθαι, ὡς δηλοῦσιν οἱ ἐν αὐτοῖς συνιστά-
μενοι κομῆται καὶ τὰ ἄλλα φάσματα συνανατέλλοντα καὶ συνδύνοντα τοῖς
ἀπλανέσιν ἄστροις· καὶ οὐχ αὗται μόναι τῷ ἀπλανεῖ συγκινοῦνται,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.164, line 26

τῆς ἀντιστροφῆς ἤρξατο οὐκ ἐννοήσας, ὅπερ καὶ πρότερον εἶπον, ὅτι ὁ
Ἀριστοτέλης ἐκ τοῦ μὴ εἶναι τῇ κύκλῳ ἐναντίαν κίνησιν βούλεται δεῖξαι,
ὅτι οὐδὲ τῷ κυκλοφορητικῷ ἔστι τι ἐναντίον. ἀντιστρέψας δὲ οὗτος τοὺς
ὅρους συνήγαγε τὸ τῇ κύκλῳ κινήσει μὴ εἶναι ἐναντίαν κίνησιν, ὅπερ διὰ
οἰκείας ἀποδείξεως δείξει ἐξ ἐκείνου συναγαγεῖν βουλόμενος τὸ τῇ οὐσίᾳ
τοῦ οὐρανοῦ μὴ εἶναι ἐναντίον· τούτου γὰρ ἐδεῖτο πρὸς τὸ ἀγένητον. οὗτος
δὲ καὶ ἐπιμένει δεικνύναι φιλονεικῶν ἀπὸ τῶν πραγμάτων, ὡς λέγει, ὅτι
οὐδὲ ἐξισάζει οὐδὲ δυνατὸν ἀντιστρέφειν τοὺς ὅρους. κἀνταῦθα πάλιν ἔτι
ἀνοητότερον ἀναστρέφεται· ὁ γὰρ ἀήρ, φησί, καὶ τὸ ὑπέκκαυμα ἐναντίας
ἔχοντα ποιότητας ἄμφω κυκλικὴν ἔχουσι κίνησιν· εἰ οὖν ἡ κύκλῳ τῇ κύ-
κλῳ οὐκ ἔστιν ἐναντία, ποιότητας ἐναντίας ἔχοντα κινήσεις ἐναντίας οὐκ
ἔχει. καὶ ἐν τούτοις οὖν πρῶτον μὲν ἐκείνας τὰς ποιότητας, αἷς ἡ κατὰ
τόπον κίνησις ἀκολουθεῖ, οὐκ ἔχουσιν ἐναντίας τὸ πῦρ καὶ ὁ ἀήρ· ἄμφω
γὰρ θερμὰ καὶ ἄμφω κοῦφα, εἰ καὶ τὸ μὲν μᾶλλον διὰ τὴν ξηρότητα, τὸ
δὲ ἧττον διὰ τὴν ὑγρότητα· ἔπειτα ἡ κύκλῳ κίνησις ὅτι μὴ τῆς τοῦ πυ-
ρὸς καὶ τοῦ ἀέρος φύσεώς ἐστιν ἰδία, ἀλλὰ κρειττόνως αὐτῆς μετέχει ἐπι-
τηδείως δηλονότι πρὸς τὴν μέθεξιν ἔχουσα, δέδεικται πρότερον, οἶμαι, με-
τρίως ἐκ τοῦ τῇ ἀπλανεῖ συγκινεῖσθαι, ὡς δηλοῦσιν οἱ ἐν αὐτοῖς συνιστά-
μενοι κομῆται καὶ τὰ ἄλλα φάσματα συνανατέλλοντα καὶ συνδύνοντα τοῖς
ἀπλανέσιν ἄστροις· καὶ οὐχ αὗται μόναι τῷ ἀπλανεῖ συγκινοῦνται, ἀλλὰ  
καὶ τὸ πλανώμενον, ἀλλ' ἐκεῖνο μὲν καὶ ἰδίαν ἔχει κίνησιν,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.165, line 22

ἐν Κατηγορίαις μὲν εἰπόντα τοῦτο σαφῶς, ἐνταῦθα δὲ τῶν ἐναντίων κατ'

οὐσίαν καὶ τὰς φορὰς ἐναντίας εἶναι λέγοντα, δοκεῖ μοι παντάπασιν ἀγνοεῖν,
πῶς εἴρηται τὸ τῇ οὐσίᾳ μηδὲν εἶναι ἐναντίον. τεκμαίρομαι δὲ ἐκ τῆς
διαιρέσεως, καθ' ἣν ἐποιήσατο τὴν ὑπάντησιν, ἣν ἐν τοῖς πρώτοις τῆς ἐκ-
 646

κειμένης αὐτοῦ προσεχῶς ῥήσεως ὅπως νοεῖ, σαφῶς ἀπεκάλυψε γράφων·

“ταῦτα μὲν οὖν, εἰ κατ' οὐσίαν ἐναντία λέγοιεν σώματα τὰ κινήσεις ἐναν-
τίας κινούμενα. εἰ δὲ μὴ κατ' οὐσίαν ἐναντία λέγοι τις διὰ τὸ καθόλου
τῇ οὐσίᾳ μηδὲν εἶναι ἐναντίον, ἀλλὰ ποιοτήτων πάντως ἐναντίων μετέχειν
τὰ ἐναντίως κινούμενα, ὡς ἐπὶ πυρὸς ἔχει καὶ γῆς· τὸ μὲν γὰρ θερμόν,
ἡ δὲ ψυχρὰ τυγχάνει, καὶ τὸ μὲν κοῦφον, ἡ δὲ βαρεῖα”· ὁρᾷς, ὅτι τοῖς
κατ' οὐσίαν ἐναντίοις τὰ κατὰ ποιότητα ἐναντία ἀντέθηκεν ὡς ἄλλα δηλον-
ότι παρ' ἐκεῖνα νομίζων αὐτὰ καὶ οὐδὲ κατὰ τὰς τυχούσας ποιότητας ἀν-
τικείμενα ἀλλὰ τὰς οὐσιώδεις, ὡς ἐπὶ πυρός, φησί, καὶ γῆς ἔχει· τὸ μὲν
γὰρ θερμόν, ἡ δὲ ψυχρὰ τυγχάνει, καὶ τὸ μὲν κοῦφον, ἡ δὲ βαρεῖα. εἰ
τοίνυν μὴ ταῦτα νομίζει καὶ τὰ τοιαῦτα κατ' οὐσίαν ἐναντία, ἐπειδὴ πᾶσα
σύνθετος οὐσία, ᾗ μάλιστα νομίζει μηδὲν εἶναι ἐναντίον, ἔκ τε τῆς ὕλης
ἐστὶ καὶ τῶν οὐσιωδῶν ποιοτήτων, τίς ἄλλη περιλείπεται οὐσία φυσικὴ
σύνθετος, ἐφ' ἧς ἀληθεύειν νομίζει τὸ τῇ οὐσίᾳ μηδὲν εἶναι ἐναντίον; ὅτι
γὰρ ἐπὶ τῆς συνθέτου οὐσίας ἐν Κατηγορίαις εἰρῆσθαι τοῦτο νομίζει,
σαφῶς ἔγραψεν εἰπὼν ἐν τῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ τοῦ πέμπτου ἑαυτοῦ βιβλίου

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.167, line 1

ὕλην, ἥτις μόνως ἐστὶν ὑποκείμενον, οὔτε κατὰ τὸ εἶδος τὸ σύνθετον ἐκ

γένους καὶ διαφορῶν· οὐσία γὰρ καὶ τοῦτο καί, κἂν ἐν τῇ ὕλῃ ἐστίν, ἀλλὰ
μετὰ τῆς ὕλης ὑπόκειται τοῖς ἐναντίοις· οὔτε πολλῷ μᾶλλον κατὰ τὸ σύν-
θετον ἐξ εἴδους καὶ ὕλης· τοῦτο γὰρ ἔτι μᾶλλον ὑποκείμενον τοῖς ἐναντίοις,
τὸ δὲ ὑποκείμενον οὐ δύναται εἶναι ἐναντίον· οὔτε γὰρ ἄμφω τὰ ἐναντία
εἶναι δύναται· ἐν ὑποκειμένῳ γὰρ ἐκεῖνα· οὔτε τὸ ἕτερον, καὶ ὅτι ἐν ὑπο-
κειμένῳ καὶ τοῦτο, ἀλλ' οὐχ ὑποκείμενον, καὶ ὅτι, εἴπερ εἴη τοῦτο, τὸ
ἀντικείμενον οὐκ ἂν δέξαιτο. ἐπειδὴ δὲ σύνθετός ἐστιν ἡ κυρίως οὐσία
κατ' αὐτὸν ἡ ἄτομος, ἥτις καὶ γενητὴ καὶ φθαρτή ἐστιν, ἐξ ὕλης καὶ εἴ-
δους, τὸ δὲ εἶδος, ὃ καὶ ὁριζόμεθα, ἐκ γένους ἐστὶ καὶ διαφορῶν, αἱ δὲ  
διαφοραὶ ποιότητες οὖσαι ἀντίθεσιν ἔχουσιν πρὸς ἄλλας ποιότητας· κατὰ γὰρ
ἀντίθεσιν ἀπὸ τῶν οἰκείων γενῶν αἱ διαφοραὶ διαιροῦνται· κατὰ ταύτας
οὖν τὰς διαφορὰς ἐναντίαι λέγονται αἱ οὐσίαι, οὐ καθὸ οὐσίαι καὶ ὑποκεί-
μενα καὶ καθ' ἑαυτὰ ὑφεστῶτα, ἀλλὰ καθὸ ἐξ ἐναντίων διαφορῶν συνε-
στήκασι καὶ εἰδοποιοῦνται, οἷον τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ καθὸ μὲν πῦρ καὶ
καθὸ ὕδωρ οὐκ εἰσὶν ἐναντία· οὐσίαι γάρ εἰσιν ὑποκείμεναι τοῖς ἐναντίοις
συμβεβηκόσιν κατὰ ταῦτα· καθὸ δὲ τὸ μὲν θερμὸν καὶ ξηρόν, τὸ δὲ ψυχρὸν
καὶ ὑγρόν, καὶ τὸ μὲν κοῦφον, τὸ δὲ βαρύ, κατὰ ταῦτα ἐναντιοῦνται καὶ
μάχονται ἀλλήλοις καὶ μεταβάλλουσιν εἰς ἄλληλα, οὐ καθὸ οὐσίαι καὶ ὑπο-
κείμενα, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἐναντίας ποιότητας. διὸ ἐν μὲν Κατηγορίαις τὴν
τοιαύτην οὐσίαν τὴν σύνθετον ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ὡς ὑποκείμενον λαβὼν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.167, line 32

σαι, ἀλλὰ καθὸ ἐξ ἐναντίων συνεστήκασιν διαφορῶν, αἷς καὶ ἀκολουθοῦσιν

 647

αἱ ἐναντίαι κινήσεις· καὶ γὰρ ἡ μὲν ἐπὶ τὸ ἄνω θερμότητι καὶ κουφότητι
σύνεστιν, ἡ δὲ ἐπὶ τὸ κάτω ψυχρότητι καὶ βαρύτητι· καὶ οὔτε ἐναντιοῦται
ταῦτα τοῖς ἐν Κατηγορίαις εἰρημένοις οὔτε, ὡς οὗτός φησιν, ἀνάγκη τὸ
τῶν ἐναντίων τὰς φορὰς ἐναντίας εἶναι διαγράφειν διὰ τὸ ἐκεῖνα νομίζειν
ἀληθῆ. ἰστέον δέ, ὅτι ἐν τῷ πρώτῳ τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως τῷ εἴδει
τῷ ἐνύλῳ ἐξ ἐναντίων ποιοτήτων συνεστῶτι ἐναντίαν ἔφατο τὴν στέρησιν
αὐτοῦ καὶ ἐκ ταύτης γίνεσθαι τὸ εἶδός φησι, διότι οὐ παντὶ εἴδει πάντως
ἔστιν ἐναντίον εἶδος· οὐ γὰρ δὴ καὶ τῷ ἀνθρώπῳ ἢ τῷ μουσικῷ· στέρη-
σις δέ ἐστι πανταχοῦ, ἀλλὰ ποτὲ μὲν ἡ στέρησις μετὰ εἴδους ἐστὶ τελείου
τελείας ἔχοντος τὰς συστατικὰς αὐτοῦ ποιότητας, ὥσπερ ἡ ἐν τῷ ὕδατι
τοῦ πυρὸς στέρησις σύνεστιν τῷ εἴδει τοῦ ὕδατος τελείῳ ὄντι καὶ τελείας
ἔχοντι τὰς ἐν αὐτῷ ποιότητας ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα τὰς ἐναντίας ταῖς
τοῦ πυρὸς ποιότησιν, καὶ διὰ τοῦτο τὸ πῦρ οὐ μόνον ἐκ τῆς στερήσεως τῆς
ἑαυτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ εἴδους λέγεται γίνεσθαι· ὅταν δὲ  
ἡ στέρησις μὴ εἴδει τελείῳ συνυπάρχῃ, ἀλλ' ὑλικῷ τινι ἐπιτηδείως ἔχοντι
δέξασθαι τὸ εἶδος τὸ ἀντικείμενον τῇ στερήσει, ὡς ἡ ἐν τῷ σπέρματι τοῦ
ἀνθρώπου στέρησις, τότε οὐκ ἐξ εἴδους ἐναντίου ἀλλ' ἐκ στερήσεως λέγε-
ται γίνεσθαι τὸ γινόμενον, οὐχ ὅτι οὐκ ἔστιν εἶδός τι καὶ τὸ σπέρμα, ἀλλὰ
ἀτελὲς εἶδος καὶ ὕλης λόγον ἔχον πρὸς τὴν τοῦ τελείου εἴδους

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria Vol. 7, p.167, line

34

σύνεστιν, ἡ δὲ ἐπὶ τὸ κάτω ψυχρότητι καὶ βαρύτητι· καὶ οὔτε ἐναντιοῦται

ταῦτα τοῖς ἐν Κατηγορίαις εἰρημένοις οὔτε, ὡς οὗτός φησιν, ἀνάγκη τὸ
τῶν ἐναντίων τὰς φορὰς ἐναντίας εἶναι διαγράφειν διὰ τὸ ἐκεῖνα νομίζειν
ἀληθῆ. ἰστέον δέ, ὅτι ἐν τῷ πρώτῳ τῆς Φυσικῆς ἀκροάσεως τῷ εἴδει
τῷ ἐνύλῳ ἐξ ἐναντίων ποιοτήτων συνεστῶτι ἐναντίαν ἔφατο τὴν στέρησιν
αὐτοῦ καὶ ἐκ ταύτης γίνεσθαι τὸ εἶδός φησι, διότι οὐ παντὶ εἴδει πάντως
ἔστιν ἐναντίον εἶδος· οὐ γὰρ δὴ καὶ τῷ ἀνθρώπῳ ἢ τῷ μουσικῷ· στέρη-
σις δέ ἐστι πανταχοῦ, ἀλλὰ ποτὲ μὲν ἡ στέρησις μετὰ εἴδους ἐστὶ τελείου
τελείας ἔχοντος τὰς συστατικὰς αὐτοῦ ποιότητας, ὥσπερ ἡ ἐν τῷ ὕδατι
τοῦ πυρὸς στέρησις σύνεστιν τῷ εἴδει τοῦ ὕδατος τελείῳ ὄντι καὶ τελείας
ἔχοντι τὰς ἐν αὐτῷ ποιότητας ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα τὰς ἐναντίας ταῖς
τοῦ πυρὸς ποιότησιν, καὶ διὰ τοῦτο τὸ πῦρ οὐ μόνον ἐκ τῆς στερήσεως τῆς
ἑαυτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου ἑαυτῷ εἴδους λέγεται γίνεσθαι· ὅταν δὲ  
ἡ στέρησις μὴ εἴδει τελείῳ συνυπάρχῃ, ἀλλ' ὑλικῷ τινι ἐπιτηδείως ἔχοντι
δέξασθαι τὸ εἶδος τὸ ἀντικείμενον τῇ στερήσει, ὡς ἡ ἐν τῷ σπέρματι τοῦ
ἀνθρώπου στέρησις, τότε οὐκ ἐξ εἴδους ἐναντίου ἀλλ' ἐκ στερήσεως λέγε-
ται γίνεσθαι τὸ γινόμενον, οὐχ ὅτι οὐκ ἔστιν εἶδός τι καὶ τὸ σπέρμα, ἀλλὰ
ἀτελὲς εἶδος καὶ ὕλης λόγον ἔχον πρὸς τὴν τοῦ τελείου εἴδους ὑπόστασιν
καὶ εἰς ἐκεῖνο τὴν ὅλην ἔχον ἀναφοράν, διὸ οὐχ ὡς ἐξ εἴδους ἐναντίου τοῦ
σπέρματος γίνεται ὁ ἄνθρωπος. καὶ δῆλον, ὅτι εἰσίν τινες καὶ ἐν τῷ σπέρ-
ματι ποιότητες ἐναντίωσιν ἔχουσαι πρὸς ἀλλήλας, ἀλλ' ἀτελεῖς

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.172, line 16
 648

ἦν ἡ κατὰ τοὺς τόπους, καθ' ἣν καὶ μάχεσθαι ἀλλήλοις τὰ ἐναντία

καὶ μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα δυνατόν· τὰ γὰρ ἐπὶ τοὺς ἐναντίους ἀλλή-
λοις τόπους κατὰ φύσιν ἱέμενα ἐναντίαις πάντως ποιότησιν εἰδοποιοῦνται,
θερμότητι καὶ ψυχρότητι, κουφότητι καὶ βαρύτητι, καὶ τὰ ταῖς ἐναντίαις
ταύταις ποιότησιν εἰδοποιούμενα ταῖς τῶν διαφόρων ῥοπῶν αἰτίαις ἐπὶ
τοὺς ἐναντίους ἵενται τόπους· ταῦτα δέ ἐστι τὰ ἐξ ἀλλήλων γινόμενα
ἐναντία, ἀλλ' οὐχὶ τὰ ἄκλαστα καὶ κεκλασμένα· οὐ γὰρ ὁ κύκλος εἰς
τὴν εὐθεῖαν μεταβάλλει οὐδὲ τὰ κύκλῳ κινούμενα εἰς τὰ ἐπ' εὐθείας
οὐδὲ τὰ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου ἐπὶ τὸ αὐτὸ κινούμενα εἰς τὰ ἀπ' ἄλλου
καὶ ἄλλου οὐδὲ τὰ στάσει διαλαμβανόμενα εἰς τὰ συνεχῆ τὴν κίνησιν
ἔχοντα· οὐ γάρ εἰσιν ἐναντιώσεις αὗται κατὰ ποιότητας παθητικάς τε καὶ
δραστικὰς οὐδὲ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον ἔχουσιν, ἐπεὶ συνέβαινεν καὶ τὰ ὑπὸ
σελήνην εἰς τὰ οὐράνια μεταβάλλειν καὶ τὰ οὐράνια εἰς τὰ ὑπὸ σελήνην,
ὅπερ οὐδὲ τοῦτον προσίεσθαι νομίζω σαφῶς ὑπερεχούσης φύσεως τὸν οὐρα-
νὸν εἶναι λέγοντα, ἐν οἷς φησιν “ὁ δὲ οὐρανὸς καὶ καθ' ὅλον αὐτὸν καὶ
κατὰ μέρη τὸ κυριώτατόν τε καὶ συνεκτικώτατον τῶν τοῦ κόσμου μερῶν
ὡμολόγηται· τῇ γὰρ τούτου κινήσει τὰ ἐντὸς ἰθύνεται πάντα σώματα”.
πῶς οὖν ἔμελλεν εἰς ἄλληλα ταῦτα μεταβάλλειν; εἰ δὲ ἀνάγκη τὰ τοιαῦτα
ἐναντία τὰ μεταβάλλοντα εἰς ἄλληλα κατὰ τὴν τῶν τόπων ἐναντίωσιν εἰ-
λῆφθαι, μάτην τοὺς πολλοὺς καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς ἐδαπάνησε λόγους δεικνύναι
φιλονεικῶν, ὅτι, κἂν μὴ κατὰ τοὺς τόπους ἐναντίαι εἰσὶ κινήσεις ἥ τε ἐπ'

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.661, line 21

p. 306b29 Ἀλλὰ μὴν καὶ πρὸς τὰ πάθη τε καὶ τὰς δυνάμεις ἕως
    τοῦ ἐν δὲ τῷ οἰκείῳ κύβος.

 Ἔνατον ἐπιχείρημα τοῦτο τὴν τῶν σχημάτων ὑπόθεσιν ἐλέγχον ὡς

οὐ τυγχάνουσαν τοῦ σκοποῦ, δι' ὃν ὑπετέθη· καὶ γὰρ πρὸς τὰ πάθη
καὶ τὰς δυνάμεις καὶ τὰς κινήσεις, εἰς ἃ μάλιστα βλέψαντες οὕτως
ἐσχημάτισαν, ἀσύμφωνα τὰ σχήματα τοῖς σώμασίν ἐστι. λέγει δὲ
πάθη μὲν τὰς παθητικὰς καλουμένας ποιότητας, οἷον θερμότητας, ψύξεις
καὶ τὰς τοιαύτας, δυνάμεις δέ, καθ' ἃς ἡ κατὰ φύσιν κίνησις, βαρύτητας,
κουφότητας, κινήσεις δὲ τὰς κατὰ τόπον· ἢ δυνάμεις μὲν τὰς τῶν
ποιούντων πρὸς τὸ ποιεῖν παρασκευάς, οἷον καθ' ἣν θερμαίνει τὸ θερμαῖ-
νον, πάθος δέ, καθ' ὃ θερμαίνεται τὸ θερμαινόμενον, κίνησις δὲ ἡ
μεταξὺ ἀμφοῖν, ἡ θέρμανσις. ἀλλ' ἐν μὲν τοῖς ὑστέροις οὕτω μᾶλλον αὐτὰ
διαιρεῖ, νῦν δὲ κατὰ τὴν προτέραν εἰρημένην ἐπιβολήν. πρῶτον οὖν πα-
ραδίδωσιν, ὅπως εἰς ταῦτα βλέποντες διένειμαν τὰ σχήματα τοῖς σώμασι,
καὶ οὕτως, ὅτι μὴ τυγχάνουσι τοῦ σκοποῦ, δείκνυσιν. ἐπεὶ γὰρ εὐκίνητον,
φησίν, ἐστι τὸ πῦρ καὶ θερμαντικὸν καὶ καυστικόν, οἱ μὲν περὶ Δημό-
κριτον ἐποίησαν αὐτὸ σφαῖραν, οἱ δὲ τὰ ἐπίπεδα πυραμίδα·
 649

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.668, line 10

μᾶλλον νενόμισται τὸ πῦρ, τὸ δὲ τοιοῦτον διακριτικὸν μᾶλλόν ἐστιν εἰσδυό-

μενον εἰς τὰ ἄλλα ἤπερ συγκριτικόν. ὅτι δὲ τὸ διαιρετικὸν καθ' αὑτὸ
τῷ πυρὶ προσήκει, δηλοῖ τὸ μὴ μόνον τὰ ἀλλόφυλα διακρίνειν ἀπ' ἀλλή-
λων, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ἕκαστον· χεῖ γοῦν τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον καὶ
τὰ ἄλλα μέταλλα τῷ διακρίνειν αὐτά.
      

p. 307b5 Πρὸς τούτοις δέ, ἐπεὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ἕως

τοῦ καίτοι προσῆκεν ἢ πάντα ἀφορίσαι σχήμασιν ἢ μηδέν.

 Τεσσαρεσκαιδέκατον καὶ τοῦτο σαφὲς ἐπιχείρημα δεικνύον, ὅτι ἀδύ-

νατον τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν σχήμασιν ἀφορίζειν. ὁ δὲ λόγος τοιοῦτος·
τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ ὅλως τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας
ἐναντία ἐστὶ ταῖς δυνάμεσιν· τὰ σχήμασιν ἀφωρισμένα οὐκ ἐναντία, διότι
σχῆμα σχήματι οὐδέν ἐστιν ἐναντίον· τὸ θερμὸν ἄρα καὶ τὸ ψυχρὸν ἀδύ-
νατον σχήμασιν ἀφορισθῆναι· ἡ συναγωγὴ ἐν δευτέρῳ σχήματι. δυνατὸν
δὲ καὶ ὑποθετικῶς συναγαγεῖν οὕτως· εἰ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ἐναντία
ὄντα σχήμασιν ἀφορίζεται, εἴη ἂν τὰ σχήματα αὐτῶν ἐναντία· ἀλλὰ μὴν
σχῆμα σχήματι οὐκ ἔστιν ἐναντίον· οὐκ ἄρα τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν
σχήμασιν ἀφορίζεται. δηλοῖ δέ, φησί, καὶ τὸ πάντας ἀπολείπειν τὸ τῷ
ψυχρῷ προσῆκον σχῆμα τοὺς τὸ θερμὸν σχήματι ἀφορίζοντας· καίτοι ἔδει
ἢ πάντα τὰ κατὰ τὰς ποιότητας ἐναντία ἀφορίσαι σχήμασιν ἢ μηδέν.
 Καὶ ταύτην διαλύων τὴν ἔνστασιν ὁ Πρόκλος λέγει καλῶς ἀπαιτεῖν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.668, line 19

νατον τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν σχήμασιν ἀφορίζειν. ὁ δὲ λόγος τοιοῦτος·

τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ ὅλως τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας
ἐναντία ἐστὶ ταῖς δυνάμεσιν· τὰ σχήμασιν ἀφωρισμένα οὐκ ἐναντία, διότι
σχῆμα σχήματι οὐδέν ἐστιν ἐναντίον· τὸ θερμὸν ἄρα καὶ τὸ ψυχρὸν ἀδύ-
νατον σχήμασιν ἀφορισθῆναι· ἡ συναγωγὴ ἐν δευτέρῳ σχήματι. δυνατὸν
δὲ καὶ ὑποθετικῶς συναγαγεῖν οὕτως· εἰ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ἐναντία
ὄντα σχήμασιν ἀφορίζεται, εἴη ἂν τὰ σχήματα αὐτῶν ἐναντία· ἀλλὰ μὴν
σχῆμα σχήματι οὐκ ἔστιν ἐναντίον· οὐκ ἄρα τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν
σχήμασιν ἀφορίζεται. δηλοῖ δέ, φησί, καὶ τὸ πάντας ἀπολείπειν τὸ τῷ
ψυχρῷ προσῆκον σχῆμα τοὺς τὸ θερμὸν σχήματι ἀφορίζοντας· καίτοι ἔδει
ἢ πάντα τὰ κατὰ τὰς ποιότητας ἐναντία ἀφορίσαι σχήμασιν ἢ μηδέν.
 Καὶ ταύτην διαλύων τὴν ἔνστασιν ὁ Πρόκλος λέγει καλῶς ἀπαιτεῖν τὸν
λόγον τῷ ψύχοντι τὸ προσῆκον ἀποδοῦναι σχῆμα, δεῖν δὲ προσαναμνη-
σθῆναι περὶ τῆς θερμότητος, ὡς οὐ τὴν πυραμίδα ἐλέγομεν εἶναι θερμό-
τητα, ἀλλὰ δύναμιν τμητικὴν διὰ τῆς κατὰ τὰς γωνίας ὀξύτητος καὶ τῆς
κατὰ τὰς πλευρὰς λεπτότητος. ὅτι οὖν ἡ ψυχρότης οὐδὲ αὐτὴ σχῆμά ἐστιν,
ὥσπερ οὐδὲ ἡ θερμότης, ἀλλὰ δύναμίς τινος σχήματος, καὶ ὡς ἐκείνη
 650

τμητική, οὕτως αὕτη συγκριτικὴ δι' ὤσεως, καὶ ὡς ἐκείνη κατὰ τὴν ὀξύ-
τητα τῶν γωνιῶν καὶ τὴν λεπτότητα τῶν πλευρῶν, οὕτως ἀπ' ἐναντίας
αὕτη κατὰ τὴν ἀμβλύτητα τῶν γωνιῶν καὶ τὴν παχύτητα τῶν πλευρῶν·
ἐναντία ἄρα ἡ δύναμις αὕτη πρὸς ἐκείνην οὐ τῶν σχημάτων ὄντων ἐναν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.671, line 29

      

p. 307b19 Ἐπεὶ δὲ κυριώταται διαφοραὶ τῶν σωμάτων ἕως τοῦ

       τέλους.

 Συμπερανάμενος τὸ προσεχῶς προτεθέν, ὅτι οὐ τοῖς σχήμασι διαφέρει

τὰ στοιχεῖα, ἐφεξῆς, τίσι διαφέρει, δηλοῖ, ὅτι κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰ
ἔργα καὶ τὰς δυνάμεις. διορίζει δὲ ταῦτα Ἀλέξανδρος πολλαχῶς ποτὲ
μὲν πάθη λέγων κουφότητας, βαρύτητας, σκληρότητας, μαλακότητας, μανό-
τητας, πυκνότητας, δυνάμεις δὲ θερμότητας, ψυχρότητας, ποτὲ δὲ πάθη
μὲν τὰς παθητικὰς ποιότητας, δυνάμεις δὲ τὰς κατὰ τὰς ῥοπάς, ἔργα
δὲ τὰς ἐνεργείας, καὶ πάλιν δυνάμεις μὲν τὰς ποιητικὰς αὐτῶν ποιότητας,
θερμότητας, ξηρότητας, κουφότητας· αὗται γὰρ αἱ δυνάμεις ποιητικαί·  
πάθη δὲ τὰς ἀντικειμένας αὐταῖς, ψυχρότητας, ὑγρότητας, βαρύτητας, ὡς
παθητικὰς καὶ ὑλικωτέρας· καὶ γὰρ καὶ ἐν τοῖς Περὶ γενέσεως ἐκείνας μὲν
μᾶλλον ποιητικάς, ταύτας δὲ μᾶλλον παθητικὰς εἶναί φησι καὶ δὴ καὶ
στερήσεις ταύτας ἐκείνων καλεῖ. “κατ' ἄλλην δὲ ἐπιβολὴν ταὐτό, φησί,
δύναμις καὶ πάθος ἐστίν, ἀπὸ μὲν τοῦ πάθος ἐμποιεῖν ἢ πασχούσης τῆς
ὕλης γίνεσθαι πάθος, δύναμις δὲ ἀπὸ τοῦ δύνασθαι.” καὶ τάχα οὕτω μᾶλλον
ἐκδεκτέον. βούλεται μὲν γὰρ μὴ κατὰ τὰ σχήματα τὰς τῶν στοιχείων
ἀφορίζεσθαι διαφοράς, ὅτι μηδὲ ἔστιν ἐν τούτοις ἐναντίωσις κυρίως,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis quattuor libros de caelo commentaria

Vol. 7, p.671, line 30

      

p. 307b19 Ἐπεὶ δὲ κυριώταται διαφοραὶ τῶν σωμάτων ἕως τοῦ

       τέλους.

 Συμπερανάμενος τὸ προσεχῶς προτεθέν, ὅτι οὐ τοῖς σχήμασι διαφέρει

τὰ στοιχεῖα, ἐφεξῆς, τίσι διαφέρει, δηλοῖ, ὅτι κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰ
ἔργα καὶ τὰς δυνάμεις. διορίζει δὲ ταῦτα Ἀλέξανδρος πολλαχῶς ποτὲ
μὲν πάθη λέγων κουφότητας, βαρύτητας, σκληρότητας, μαλακότητας, μανό-
τητας, πυκνότητας, δυνάμεις δὲ θερμότητας, ψυχρότητας, ποτὲ δὲ πάθη
μὲν τὰς παθητικὰς ποιότητας, δυνάμεις δὲ τὰς κατὰ τὰς ῥοπάς, ἔργα δὲ τὰς ἐνεργείας,
 651

καὶ πάλιν δυνάμεις μὲν τὰς ποιητικὰς αὐτῶν ποιότητας,

θερμότητας, ξηρότητας, κουφότητας· αὗται γὰρ αἱ δυνάμεις ποιητικαί·  
πάθη δὲ τὰς ἀντικειμένας αὐταῖς, ψυχρότητας, ὑγρότητας, βαρύτητας, ὡς
παθητικὰς καὶ ὑλικωτέρας· καὶ γὰρ καὶ ἐν τοῖς Περὶ γενέσεως ἐκείνας μὲν
μᾶλλον ποιητικάς, ταύτας δὲ μᾶλλον παθητικὰς εἶναί φησι καὶ δὴ καὶ
στερήσεις ταύτας ἐκείνων καλεῖ. “κατ' ἄλλην δὲ ἐπιβολὴν ταὐτό, φησί,
δύναμις καὶ πάθος ἐστίν, ἀπὸ μὲν τοῦ πάθος ἐμποιεῖν ἢ πασχούσης τῆς
ὕλης γίνεσθαι πάθος, δύναμις δὲ ἀπὸ τοῦ δύνασθαι.” καὶ τάχα οὕτω μᾶλλον
ἐκδεκτέον. βούλεται μὲν γὰρ μὴ κατὰ τὰ σχήματα τὰς τῶν στοιχείων
ἀφορίζεσθαι διαφοράς, ὅτι μηδὲ ἔστιν ἐν τούτοις ἐναντίωσις κυρίως, ἀλλὰ
κατὰ τὰς παθητικὰς καλουμένας ποιότητας, θερμότητας, ξηρότητας,

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 8, p.103, line 27

ὁποῖον Σωκράτης· οὐκοῦν ποιὸν ἔσται περὶ οὐσίαν. ἵνα δὲ μή τις ὑπολάβῃ
τὴν δευτέραν οὐσίαν ποιότητα νομίζειν αὐτὸν ὥσπερ τὸ λευκόν, ἐπειδὴ
ποιόν τι καὶ ἐκείνην εἶπεν σημαίνειν, καὶ τὸ λευκὸν δὲ περὶ οὐσίαν ἐστίν,
διὰ τοῦτο τὴν διαφορὰν αὐτῶν παραδίδωσιν, τῶν μὲν δευτέρων οὐσιῶν τὴν
ποιότητα οὐσιώδη λέγων· τοῦτο γάρ ἐστιν τὸ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφο-
ρίζειν. προσυπακουστέον δὲ τὸ τῆς οὐσίας εἶδος καὶ γένος· οὐ γὰρ πᾶν
εἶδος καὶ γένος τοιοῦτον, εἰ μὴ ἄρα καὶ τὰ ἐν ταῖς ἄλλαις κατηγορίαις γένη
καὶ εἴδη ἐν τῷ τί ἐστιν κατηγορούμενα οὐσιώδη ποιότητα παρέχεται κατὰ
τὴν τῆς οὐσίας καὶ ἐν ἐκείνοις μέθεξιν. τῶν μὲν οὖν δευτέρων οὐσιῶν
τὴν ποιότητα οὐσιώδη φησὶν καὶ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζειν, τουτέστιν
περιορίζειν καὶ περιγράφειν, τοῦ δὲ λευκοῦ αὐτὸ τοῦτο μόνον ποιότητα·
διὸ καὶ λευκὸν μὲν ἄνευ οὐσίας νοεῖται, τὸ δὲ γένος καὶ εἶδος ἄνευ
ἀτόμου οὐσίας οὐ δύναται θεωρεῖσθαι, καὶ τὰ μέν ἐστιν μέρη συμπλη-
ρωτικὰ τῆς οὐσίας, τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη, τὸ δὲ λευκὸν οὐκ ἔστιν. ἀλλ'
ἐπεὶ καὶ ἡ διαφορὰ τὴν τοῦ γένους οὐσίαν ἀφορίζουσα εἰδοποιεῖν
δοκεῖ καὶ χαρακτηρίζειν τὰς οὐσίας ἐν τῷ ποιῷ, ἄξιον ζητεῖν, τίνι μὲν τοῦ
λευκοῦ, τίνι δὲ τῶν γενῶν καὶ εἰδῶν αἱ διαφοραὶ διεστήκασιν. ἢ τοῦ μὲν
λευκοῦ, διότι τὸ μὲν λευκὸν ποιὸν μόνως, αὕτη δὲ περὶ οὐσίαν ποιόν, καὶ
διότι τὸ πεζὸν οὐκ ἔστιν ἄνευ οὐσίας νοῆσαι ὥσπερ τὸ λευκόν, καὶ διότι
διαφορὰς οὐσιῶν καθόσον οὐσίαι σημαίνουσιν καί εἰσιν ὅμοιαί πως

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 8, p.207, line 5

ὕλην ῥητέον. τούτοις γὰρ ἐλέγχονται τοῖς λόγοις καὶ οἱ σῶμα τὴν πρώτην
ὕλην ὑπολαμβάνοντες. ἀλλὰ τὸ σῶμα, φησίν, μέγεθος, τὸ δὲ μέγεθος
ποσὸν καὶ πεπερασμένον πρός τι, ὥστε κατὰ λόγον ἠκολούθησε τῷ ποσῷ
τὰ πρός τι, μεθ' ἃ τὰ λοιπὰ γένη, ὡς καὶ Ἀριστοτέλης συνέταξεν. ῥητέον
δὲ καὶ πρὸς τοῦτο, ὅτι τὸ σῶμα σύνθετόν ἐστιν, οὐ δεῖ δὲ ἀπὸ τῶν συν-
θέτων τὴν τῶν ἁπλῶν τάξιν λαμβάνεσθαι, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀπὸ τῶν ἁπλῶν  
τὴν τῶν συνθέτων. ἕτερον δέ, ὅτι τὸ σῶμα καθὸ σῶμα ποιὸν οὐδὲν
ἔλαττον ὑπάρχει ἢ ποσόν· ἥ τε γὰρ σωματότης ποιότης ἐστίν, καὶ τὸ
πεπερασμένον σχήματι πάντως πεπέρασται καὶ ἡ διαφορὰ τῶν συνιόντων
εἰς τὴν σύνθεσιν ποιότης ἐστὶ τῆς συνθέσεως. ὅλως δὲ τὸ πεπεράνθαι
 652

τοῖς σώμασιν κατὰ τὴν ποιότητα ὑπάρχει, ἐπιγίνεται δὲ τούτῳ σχέσις τοῦ
περαίνοντος πρὸς τὸ περαινόμενον· ὕστερα ἄρα τὰ πρός τι μετὰ τὴν ποιό-
τητα ἀκολούθως λέγεται προδήλως. πῶς δὲ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης δόξει μὴ
πάντῃ ἀπιθάνως μετὰ τὰ πρός τι τάξαι τὸ ποιόν; ἢ προέταξεν μὲν τὴν
οὐσίαν τοῦ ποσοῦ, διότι τὴν ὕπαρξιν αὐτῷ παρέχει· τὸ δὲ ποσὸν τῷ πρός
τι ποσῷ τὴν αἰτίαν ἐνδίδωσιν τοῦ εἶναι, ἀφ' οὗ οἱ λόγοι παράγονται· ἐκ
δὲ τούτων αἱ ποιότητες τὴν ὑπόστασιν λαμβάνουσιν, καὶ οὕτως ἡ τάξις
ἐπιπέπλεκται τῶν κατηγοριῶν.

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 8, p.216, line 18

στοτέλει συμφιλοσοφῶν τὰς καθαρωτέρας ἐννοίας ἐκφαίνει περὶ αὐτάς. καὶ

πρῶτον οὐκ ἀποδέχεται τοὺς κατὰ τὴν κοινότητα τὴν ἐκ πολλῶν καὶ κεχω-
ρισμένων παρ' ἡμῶν ἐννοουμένην ὑφιστάνοντας τὴν ποιότητα. κινδυνεύει
γὰρ οὕτως ἀνυπόστατος εἶναι καὶ ἡ ποιότης καὶ τὰ ἑκτά· οὐδεμία γὰρ κατὰ
τὰς τοιαύτας ἐπινοίας ὑπόστασις εἰσάγεται. διὸ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἐρετρίας
ἀνῄρουν τὰς ποιότητας ὡς οὐδαμῶς ἐχούσας τι κοινὸν οὐσιῶδες, ἐν δὲ τοῖς
καθ' ἕκαστα καὶ συνθέτοις ὑπαρχούσας· καὶ Δικαίαρχος δὲ ἀπὸ τῆς αὐτῆς
αἰτίας τὸ μὲν ζῷον συνεχώρει εἶναι, τὴν δὲ αἰτίαν αὐτοῦ ψυχὴν ἀνῄρει·
καὶ Θεόπομπος δὲ τὸ μὲν γλυκὺ σῶμα διὰ ταῦτα ἀπεφήνατο συνεστηκέναι,
τὴν δὲ γλυκύτητα οὐκέτι. οὔτε γὰρ σώματα οὔτε ἀσώματα ἐτίθεντο εἶναι τὰς
ποιότητας, ψιλὰς δὲ μόνας ἐννοίας αὐτὰς ὑπελάμβανον διακένως λεγομένας κατ'
οὐδεμιᾶς ὑποστάσεως, οἷον ἀνθρωπότητα ἢ ἱππότητα. οὐ μὴν οὐδὲ εἴ τινες
ἀπὸ τῶν εἰωθότων λέγεσθαι κατηγορημάτωνὁμοίως μὲν ἐπὶ τῶν ὑπαρ-
χόντων κατά τε τὰ κοινὰ συμπτώματα σωμάτων καὶ ἀσωμάτων παράγουσι
τὰς ποιότητας, οἷον ἀπὸ τοῦ δεδοκῶσθαι δόκωσιν καὶ ἀπὸ τοῦ ἰσῶσθαι
ἰσότητα καὶ ἀπὸ τοῦ σῶμα ὑπάρχειν σωματότητα, οὐδὲ οὗτοι ὀρθῶς ἀπο-
φαίνονται. οὐ γὰρ ἀπὸ τῆς συμβάσεως τῶν κατηγορημάτων αἱ ἕξεις ὑπάρ-
χουσιν, οἷον οὐκ ἐπειδὴ τὸ διεστάναι τοῖς κίοσι συμβέβηκεν, διὰ τοῦτο καὶ
ἡ διάστασις περὶ αὐτοὺς βλέπεται· τὸ μὲν γὰρ κατηγόρημα ἄχρι τοῦ λέγεσθαι
μόνως θεωρούμενον δύναται καὶ ἐπὶ τῶν μὴ ὑφεστώτων θεωρεῖσθαι, αἱ
μέντοι ποιότητες κατ' αἰτίαν τινὰ πρωτουργὸν προϋπάρχουσαι

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.261, line 4

οὐκ ἀπέκρινεν τὰ πάθη τῶν ποιοτήτων· περὶ γὰρ τὴν ἀλλοίωσιν καὶ κίνησιν
τῶν παθῶν ὑφίστανται αἱ παθητικαὶ ποιότητες καὶ συμπληροῦνται καὶ εἰδο-
ποιοῦνται ὑπ' αὐτῶν, τὸ δὲ ἀτελὲς καὶ ὡς ἐν ὕλης τάξει προκαταβεβλη-
μένον καὶ συγγενὲς πρὸς ποιότητας ἀπὸ τῶν παθῶν θεωρεῖται.
 Ἐπεὶ δὲ τὸ μόνιμον καὶ δυσκίνητον χαρακτηριστικὸν εἶναι δοκεῖ τῆς
παθητικῆς ποιότητος καὶ διακριτικὸν αὐτῆς ἀπὸ τοῦ πάθους, οὐχ οὕτως
ἀκουστέον τοῦ μονίμου ὡς ἐπὶ τῆς ἕξεως, ἀλλ' ὡς πρὸς τὸ πάθος δεῖ τὸ  
μόνιμον ἐννοεῖν. δεῖ γὰρ ὁπωσοῦν μένειν ἐκεῖνο τὸ νομιζόμενον ποιόν,
ἵνα ᾖ τε καὶ λέγηται ὁπωσοῦν ποιόν, οὐ τῷ μονίμῳ εἰδοποιούμενον
ὥσπερ ἡ ἕξις, ἀλλὰ τῇ ἐν τῷ πάθει διαμενούσῃ ποιότητι.
 Ἐπειδὴ δὲ τὰς παθητικὰς ποιότητας εἴς τε ψυχὴν καὶ σῶμα διεῖλεν, δεῖ
 653

ζητεῖν, εἰ αἱ ἐκστάσεις καὶ ὀργαὶ καὶ τὰ τοιαῦτα τῆς ψυχῆς ἐστιν ἴδια ἢ κοινὰ
καὶ τοῦ ἔχοντος. εἰ τοίνυν ἀρέσκει αὐτῷ ἐν τῷ πρώτῳ Περὶ ψυχῆς ἀπὸ τοῦ
σώματος ὡρμῆσθαι τὰ τοιαῦτα, ὥστε πολλάκις μὲν εὐκινήτους ἡμᾶς γίνεσθαι
πρὸς ὀργὴν καίτοι μικρῶν ὄντων τῶν παροξυνόντων, πολλάκις δὲ καίτοι
μεγάλων ὄντων μὴ κινεῖσθαι, ὅταν μὴ ὀργᾷ τὸ σῶμα μηδὲ ᾖ ἀφ' ἑαυτοῦ
πρὸς τὸ πάθος ἠρεθισμένον – εἰ τοίνυν τοῦτο οὕτως ἔχει, τῆς ψυχῆς
εἶπεν τὰ πάθη κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν αὐτῆς καὶ πλεονάζον ἐν τῷ συνθέτῳ
ζῴῳ· αἱ γὰρ πρὸς τὸ σῶμα συγγενεῖς τῇ ψυχῇ καταστάσεις καὶ αἱ ῥέπου-
σαι εἰς γένεσιν καὶ μὴ κρατοῦσαι ἑαυτῶν καὶ αἱ παραγόμεναι ὑπὸ τοῦ

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.262, line 17

ἐχόμενον· δύναται γὰρ καὶ τοῖς ἀψύχοις ἐφαρμόζειν· ὅ τε ὅρος τοῦ σχή-
ματος οὐδὲν κωλύεται καὶ τοῖς φυσικοῖς καὶ τοῖς τῶν ζῴων σώμασιν ἐφαρ-
μόζειν. ἀλλ' εἰ ἄρα, ῥητέον τὸ μὲν σχῆμα μόνης τῆς ἔξωθεν περιγραφῆς
ἔχεσθαι, τὴν δὲ μορφὴν καὶ τῆς ἐν ταῖς ἀποπερατώσεσι συμμετρίας ἢ
ἀμετρίας· τὴν γὰρ ἐπὶ τῇ ἐπιφανείᾳ τελευτὴν τοῦ εἴδους μιμεῖται ἡ μορφή.
τινὲς δὲ τὴν μορφὴν ἐπὶ τῶν φυσικῶν ἀκούουσι μόνον, καὶ δοκεῖ ταύτην τὴν
δόξαν ἐν τοῖς ἑξῆς προσίεσθαι ὁ Ἰάμβλιχος, ὡς οὐ λεγομένης τῆς μορφῆς
ἐπὶ τῶν μαθηματικῶν καὶ ὅλως τῶν σχημάτων, καὶ διὰ τοῦτό φησιν τὴν
περὶ ἕκαστον μορφὴν εἰρῆσθαι, διότι ὡς ἔνυλος εἰς τὸ ἄτομον κατετάγη.
εὐθύτητα δὲ καὶ καμπυλότητά φησιν Ἰάμβλιχος τὴν κοινὴν ἐπὶ τῶν
γεωμετρικῶν σχημάτων καὶ ἐπὶ τῆς μορφῆς εἰρῆσθαι ποιότητα, καὶ διὰ τὸ
κοινὸν καὶ διατεῖνον ἐπ' ἄμφω καὶ ἐπὶ μορφῶν καὶ σχημάτων κοινῶς ὁρώ-
μενον καὶ περιττεῦον ἑκατέρου ἰδίᾳ καταλέγεσθαι. “αὐτὴ μὲν γάρ, φησίν,
ἡ γραμμή, καθ' ὅσον ἐστὶν γραμμή, ποσόν ἐστιν, ἡ δὲ εὐθεῖα, καθ' ὅσον
ἐστὶν εὐθεῖα ἢ καμπύλη, ποιὰ ἂν νοηθείη· καὶ ἡ ἐπιφάνεια, καθ' ὅσον μέν
ἐστιν ἐπιφάνεια, ποσόν, καθ' ὅσον δὲ ἐπίπεδος ἐπιφάνεια, ποιόν· καὶ ἐπὶ τῆς
μορφῆς δέ, φησίν, ταῦτα ὡσαύτως θεωρεῖται”. μήποτε οὖν ἡ εὐθύτης καὶ
ἡ καμπυλότης γραμμῶν ἂν εἴη καθ' αὑτὰς καὶ ἐπιφανειῶν, μορφῆς δὲ οὐ
καθ' αὑτό, ἀλλ' εἰ ἄρα, κατὰ συμβεβηκός, καθ' ὅσον οἶμαι καὶ τὸ σχῆμα
περιέχει ἡ μορφή. εἴ τι δὲ ἄλλο τούτοις ὅμοιον τοῖς εὐθέσι καὶ καμπύλοις
προσέθηκεν τὰ ἑλικοειδῆ καὶ κωνοειδῆ καὶ φακοειδῆ λέγων τῶν σχημάτων

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 8, p.268, line 10

πᾶσα μανότης καὶ πυκνότης ἀπήλλακται θέσεως, ἐπειδὴ ἡ οὐσιώδης μανό-  

της καὶ πυκνότης οὐδαμῶς ἐστιν κατὰ θέσιν· ἐκείνη γὰρ ἡ κατὰ σχῆμα
θεωρουμένη κυρίως κατὰ τὴν θέσιν τῶν ποιῶν σχημάτων ἀφώρισται, ὅθεν
καὶ κωλύεται ποιότης εἶναι· οὐ γὰρ ἐξίσταται τῆς θέσεως, ἀλλὰ κατ' αὐτὴν
εἰδοποιεῖται. τῆς δὲ Δημοκρίτου δόξης διέστηκεν αὕτη, ἐπειδὴ οὐ περὶ
τῆς ἐν τοῖς στοιχείοις μανότητος καὶ πυκνότητος διατέτακται ταῦτα, ἀλλὰ
περὶ ταύτης, ἥτις ἐπὶ ταῖς μορφαῖς καὶ τοῖς σχήμασιν ἐπισυνίσταται· τὰ
δὲ ἐν τοῖς στοιχείοις εἴδη τέ ἐστιν καὶ δι' ὅλου μανὰ καὶ πυκνά, οὐδαμῶς
μεταξὺ διειργόμενα ὑφ' ἑτέρου οὐδὲ κενοῦ οὐδὲ σώματος· τὰ μέντοι κατὰ
σχῆμα δευτέρως ἐπισυνιστάμενα καὶ τῷ πῶς κεῖσθαι πυκνὰ καὶ ἀραιὰ
λεγόμενα οὐχὶ ποιότητα τὴν αἰτίαν ἔχει, ἀλλὰ θέσιν τῆς τε πυκνότητος
 654

καὶ τῆς ἀραιότητος”. ὡσαύτως δὲ περὶ τοῦ λείου καὶ τραχέος καὶ ἀπορεῖν
δυνατὸν καὶ λύειν τὰ ἠπορημένα.
 Εὔδωρος δὲ ἀπορεῖ, τί δήποτε τὸ μὲν μανὸν καὶ πυκνὸν καὶ λεῖον
καὶ τραχὺ θέσιν σημαίνει, οὐκέτι δὲ καὶ ἡ καμπυλότης καὶ ἡ εὐθύτης.
πρὸς ὃ ῥητέον ὅτι περὶ ἄλλα μὲν θεωρεῖται ἡ θέσις τὰ ἐν τόπῳ ὄντα
σώματα ἢ περὶ τὰς γραμμὰς τὰς ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ οὔσας, ἡ μέντοι εὐθύτης
καὶ ἡ καμπυλότης περὶ τὰ θέσιν ἔχοντα τὸ ποιὸν ἀφορίζει, οὔτε ἐν θέσει
οὖσα οὔτε κατὰ τοῦτο εἰδοποιουμένη.
 Οἱ δὲ περὶ τὸν Νικόστρατον καὶ τὴν μανότητα καὶ πυκνότητα ποιότητας
φιλονεικοῦσιν δεικνύναι, τὸ πῦρ μανὸν εἶναι παρατιθέμενοι καὶ τὸν ἀέρα,

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 8, p.289, line 17

ὥσπερ ἡ τελεία ἀρετὴ καὶ ἡ τελεία γραμματική, ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον

καὶ ἧττον· κατὰ γὰρ τὸ μάλιστα αὗται θεωροῦνται. καὶ οὔκ εἰσιν αἱ
τελειότητες αὗται λόγοι ἄυλοι καὶ χωριστοί, ἀλλ' ἔνυλοι μέν, κατὰ δὲ τὸ
εἶδος αὐτὸ θεωρούμενοι, καθὸ καὶ ὁριζόμεθα ἕκαστον τῶν ἐνύλων οὐκ εἰς
τὴν ὕλην, ἀλλ' εἰς τὸ εἶδος ἀποβλέποντες. καὶ εἰ μὲν μηδὲν τῶν ἐνύλων
τυγχάνει ποτὲ τῆς ἑαυτοῦ τελειότητος, καλῶς ἔχει λέγειν ἐν πᾶσιν τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον ὑπάρχειν· εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, ἔστι τι καὶ τὸ μάλιστα. καὶ
οὕτως ἡμῖν καὶ ἡ Πλωτίνου δόξα διορθωθήσεται κατὰ τὸ ἔνυλον καὶ
γενητὸν εἰλημμένη μόνον, ἀλλ' οὐχὶ κατὰ τὸ τῆς ποιότητος ἰδίωμα, καθ'
ὃ τῆς οὐσίας καὶ τῆς ποσότητος διενήνοχεν. ὁ δὲ Ἰάμβλιχος ὑπαντῶν πρὸς
τὴν Πλωτίνου δόξαν τὴν ὁμοίως μὲν τὰς ποιότητας, ὁμοίως δὲ τοὺς ποιοὺς
μεταβάλλουσαν ἐν ταῖς ἐπιτάσεσιν καὶ ἀνέσεσιν “ἄτοπον, φησί, τὰς αὐτὰς
τροπὰς ἀλλοιοῦσθαι τὸν λόγον ἅσπερ καὶ τὸ σύνθετον· τί γὰρ διοίσει τῶν
μετεχόντων τὸ μετεχόμενον; καὶ ἅμα τὸ κοινὸν αὐτοῦ περὶ τῶν ἀσωμάτων
ἀξίωμα, ὡς ἀπαθῆ τέ ἐστιν καὶ ἄτρεπτα, ἀνατραπήσεται οὕτως”. ταῦτα
δὲ πρὸς τὸν Πλωτῖνον εἰπὼν τὴν ἀληθεστάτην ἐπάγει θεωρίαν τοῦ δόγματος.
“οὖσα γάρ τις, φησί, τῶν λόγων ἀσώματος οὐσία δίδωσιν ἑαυτὴν τοῖς δεχο-
μένοις καὶ ποιοῦσα τὸ ποιὸν περὶ τῷ σώματι οὐδὲν ἧττον μένει καθ'
ἑαυτὴν ἀσώματος ἐν τῷ σώματι, τὸ εἶναι καθ' ἑαυτὴν ἔχουσα καὶ τῆς
ὑποστάσεως αὐτῷ μεταδιδοῦσα μετὰ τοῦ μὴ ἀπολλύναι τὴν οἰκείαν φύσιν.
ὅθεν δὴ ἔστι μὲν τὸ ἀπ' αὐτῆς ἀποτυπούμενον μόρφωμα οἷον ἐπίτασιν

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.290, line 2

ἑαυτὴν ἀσώματος ἐν τῷ σώματι, τὸ εἶναι καθ' ἑαυτὴν ἔχουσα καὶ τῆς

ὑποστάσεως αὐτῷ μεταδιδοῦσα μετὰ τοῦ μὴ ἀπολλύναι τὴν οἰκείαν φύσιν.
ὅθεν δὴ ἔστι μὲν τὸ ἀπ' αὐτῆς ἀποτυπούμενον μόρφωμα οἷον ἐπίτασιν
ἐπιδέχεσθαι, ἔστιν δὲ καὶ ἡ ἀσώματος οὐσία τῆς ποιότητος οἵα ἑστάναι
ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει, καὶ οὐ γίνεται διὰ τοῦτο ἄυλος, ἀλλ' ἔνυλος, οὐ μέντοι
ὅλη τῆς ὕλης γίνεται, διότι καὶ ἑαυτῶν ἐστιν τὰ εἴδη καὶ κατὰ τὸ ἓν καὶ
ταὐτὸ κυρίως ὥρισται καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐν τῷ τῆς ὕλης γίνεσθαι ἀφί-
 655

σταται πάντῃ τῆς ὅλης ἑαυτῶν φύσεως, μένοντα δὲ ἐν αὑτοῖς τρόπον γέ

τινα ἀναπίμπλαται τῆς ἐναντίας πρὸς αὐτὰ ἐκστάσεώς τε καὶ ἀοριστίας”.  
λοιπὴν δὲ τὴν τελευταίαν αἵρεσιν εὐθύνων ὁ Ἰάμβλιχος, ἥτις τὰς μὲν νοητὰς
ποιότητας ἀνεπιτάτους ἡγεῖται, τὰς δὲ ἐνύλους ἐπιτάσεως μετέχειν καὶ
ἀνέσεως, ἐκεῖνο τὸ τοῦ Πορφυρίου φησίν, ὅτι πάντα τὰ νοητὰ καὶ ὅπερ
ὄντα οὐσίαι εἰσὶν καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
“ἀλλὰ δυνατόν, φησί, πρὸς τοῦτο λέγειν ὡς καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς διασῴζεται
ἡ τάξις τοῦ λόγου τῆς ποιότητος, εἰ καὶ κατ' οὐσίαν ἐκεῖ πάντα ὑπάρχει·
κατὰ γὰρ τοῦτον τὸν λόγον περὶ τὴν οὐσίαν ἡ στάσις καὶ ἡ κίνησις θεω-
ρεῖται, διασῴζουσα ὡς ἐν νοητοῖς τὸν λόγον τῆς ἐνυπαρχούσης ἐν ἑτέρῳ
καὶ περὶ ἕτερον ἐνεργείας”. ἀλλ' ὅλως οὐ περὶ τῶν νοητῶν ἐστιν ὁ προ-
κείμενος λόγος. ταῦτα μὲν οὖν ἀρκούντως εἴρηται.
 Θαυμαστῶς δὲ ὁ Ἀρχύτας βραχεῖ λόγῳ τὴν αἰτίαν τοῦ μᾶλλον καὶ
ἧττον ἐνεδείξατο εἰπών· “καὶ τῇ ποιότητι δὲ κοινά τινα συνήρτηται,

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.290, line 31

φόρως ἐγγίνονται προηγησαμένων τῶν ἑτέρων παθημάτων. οὐ μὴν ἀλλ'

ἔχει γε ἀμφισβήτησιν, μήποτε ἐν τοῖς ὑποδεχομένοις ἐστὶ τὸ διάφορον·
ἐπὶ δὲ τῶν συμφύτων χρωμάτων, οἷον τοῦ ἐν γάλακτι καὶ χιόνι λευκοῦ,
φανερά ἐστιν ἡ κατ' αὐτὸν τὸν φυσικὸν λόγον κατὰ τὸ μᾶλλον ὑπεροχή.
 Ἀλλὰ πῶς ἴδιον τῆς ποιότητος τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον εἶναί
φησιν; ἢ ὅτι, ὡς εἴρηται πολλάκις, ἐπείσακτός ἐστιν ἡ ποιότης καὶ διὰ
τοῦτο οἷον παράχρωσιν ποιεῖ ἡ κατ' αὐτὴν κοινωνία. ἕκαστον γὰρ τῶν
γενῶν ἰδίαν ἔχει τῆς κοινωνίας τὴν φύσιν, καὶ τὰ μὲν κατ' οὐσίαν κοινω-
νοῦντα ταὐτότητι συνδέδεται, διότι τὸ αὐτὸ γίνεται· τὸ δὲ κατὰ ποσότητα
ἴσον, τὸ δὲ κατὰ ποιότητα ὅμοιον. ὡς γὰρ ἐπεισοδιώδης ἡ ποιότης οὐκ
ἔστιν ὅλον καὶ πᾶν ὅπερ ἐστὶ τὸ δεχόμενον, ἀλλὰ περί τι αὐτοῦ ἐγγίνεται
χαρακτήρ τις περὶ τὴν οὐσίαν, ὅπερ τὴν ὁμοιότητα ποιεῖ· καὶ γὰρ ὁμοιότης  
ἐστὶν ἡ τοῦ αὐτοῦ εἴδους ἐπεισοδιώδης μέθεξις, ὡς δέδεικται ἐν τῷ
Παρμενίδῃ, καὶ ἀνομοιότης ἡ τοῦ ἑτέρου. εἰ γὰρ τὴν ὁμοιότητα μὲν ὁ
χαρακτὴρ μάλιστα ποιεῖ, ἐν δὲ τῷ χαρακτῆρι τὸ εἶναι ἔχει ἡ ποιότης,
εἰκότως κατὰ τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον ἔχει τὴν ἰδιότητα. δηλοῖ δὲ καὶ
Ἀρχύτας γράφων οὕτως· “ποιότατος δὲ ἴδιον τό τε ὅμοιον καὶ τὸ ἀνό-
μοιον· καὶ γὰρ χρόᾳ λέγομες ὁμοίους τοὺς ἔχοντας τὸ αὐτὸ χρῶμα καὶ
χαρακτῆρι τοὺς ἔχοντας τὰν αὐτὰν ἰδέαν, καὶ ἀνομοίους δὲ κατὰ τὸ ἐναντίον·
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων”. καὶ ἐπὶ τούτου δὲ ἔστιν μὲν καὶ

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.293, line 17

ὑφεστάναι, ὡς ὁ μὲν πατὴρ μετὰ οὐσίας, τὸ δὲ μεῖζον μετὰ ποσοῦ, ὁ

δὲ φίλος μετὰ ποιοῦ καὶ ὁ τύπτων μετὰ τοῦ ποιεῖν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων
ὡσαύτως.
 Ἀλλ' ἀπορήσειεν ἄν τις, ὡς οἶμαι, πῶς φησιν ὁ Ἀριστοτέλης τὰ μὲν
γένη πρός τι λέγεσθαι, τὰ δὲ καθ' ἕκαστα ποιὰ εἶναι· δῆλον γὰρ ὅτι
ἧσπερ ἂν ᾖ κατηγορίας τὸ γένος, τῆς αὐτῆς ἂν εἴη κατηγορίας καὶ τὰ ἐν
τῷ γένει ἐκείνῳ καθ' ἕκαστα. εἰ γὰρ οὐσία τὸ γένος, καὶ τὰ ὑπὸ τὸ γένος
 656

καθ' ἕκαστα οὐσίαι, καὶ εἰ ποιότης τὸ γένος, καὶ τὰ καθ' ἕκαστα ποιότητες·
τὸ γὰρ γένος οὐ μόνον τῶν εἰδῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀτόμων συνωνύμως κατη-
γορεῖται. πῶς οὖν τὸ μὲν γένος πρός τι εἶναί φησιν, τὰ δὲ καθ' ἕκαστα
μὴ εἶναι τῶν πρός τι, ἀλλὰ ποιότητας; ἔτι δὲ οἶμαι καὶ τοῦτο ἀπορίας
ἄξιον, ποίας ἕξεις καὶ διαθέσεις ἐν τῷ εἴδει τῆς ποιότητος ἔθετο ὁ Ἀρι-
στοτέλης. εἰ μὲν γὰρ τὰς ὡς γένος, πῶς νῦν πρός τι ταύτας εἶναί φησιν,
ἀλλ' οὐ ποιότητας; εἰ δὲ τὰς καθ' ἕκαστα, πῶς οὐχὶ καὶ τὰς ὡς γένος;
ἡ γὰρ τὶς ἕξις καὶ ἕξις καὶ ἡ τὶς διάθεσις καὶ διάθεσις, ὥσπερ καὶ ὁ τὶς
ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπος. ῥητέον δὴ οἶμαι πρὸς ταῦτα, ὅτι οὐκ εἶπεν τὰ
γένη μὴ εἶναι ποιότητας οὐδὲ ὅτι ἡ γενικὴ ἕξις καὶ διάθεσις οὐκ ἔστιν
ποιότης, ἀλλ' ὅτι, εἰ καὶ εἴρηται πρός τι ἡ ἕξις καὶ ἡ διάθεσις, οὐ πᾶσα
ἔχει τοῦτο, ἀλλ' ἡ γενικὴ μόνον· ποιότης μέντοι πᾶσα, καὶ ἡ γενικὴ καὶ
ἡ καθ' ἕκαστα. καὶ οὐδὲν ἄτοπον τὴν μὲν γενικὴν ἕξιν καὶ πρός τι εἶναι,

Συμπλίκιος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 8, p.293, line 20

 Ἀλλ' ἀπορήσειεν ἄν τις, ὡς οἶμαι, πῶς φησιν ὁ Ἀριστοτέλης τὰ μὲν

γένη πρός τι λέγεσθαι, τὰ δὲ καθ' ἕκαστα ποιὰ εἶναι· δῆλον γὰρ ὅτι
ἧσπερ ἂν ᾖ κατηγορίας τὸ γένος, τῆς αὐτῆς ἂν εἴη κατηγορίας καὶ τὰ ἐν
τῷ γένει ἐκείνῳ καθ' ἕκαστα. εἰ γὰρ οὐσία τὸ γένος, καὶ τὰ ὑπὸ τὸ γένος
καθ' ἕκαστα οὐσίαι, καὶ εἰ ποιότης τὸ γένος, καὶ τὰ καθ' ἕκαστα ποιότητες·
τὸ γὰρ γένος οὐ μόνον τῶν εἰδῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀτόμων συνωνύμως κατη-
γορεῖται. πῶς οὖν τὸ μὲν γένος πρός τι εἶναί φησιν, τὰ δὲ καθ' ἕκαστα
μὴ εἶναι τῶν πρός τι, ἀλλὰ ποιότητας; ἔτι δὲ οἶμαι καὶ τοῦτο ἀπορίας
ἄξιον, ποίας ἕξεις καὶ διαθέσεις ἐν τῷ εἴδει τῆς ποιότητος ἔθετο ὁ Ἀρι-
στοτέλης. εἰ μὲν γὰρ τὰς ὡς γένος, πῶς νῦν πρός τι ταύτας εἶναί φησιν,
ἀλλ' οὐ ποιότητας; εἰ δὲ τὰς καθ' ἕκαστα, πῶς οὐχὶ καὶ τὰς ὡς γένος;
ἡ γὰρ τὶς ἕξις καὶ ἕξις καὶ ἡ τὶς διάθεσις καὶ διάθεσις, ὥσπερ καὶ ὁ τὶς
ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπος. ῥητέον δὴ οἶμαι πρὸς ταῦτα, ὅτι οὐκ εἶπεν τὰ
γένη μὴ εἶναι ποιότητας οὐδὲ ὅτι ἡ γενικὴ ἕξις καὶ διάθεσις οὐκ ἔστιν
ποιότης, ἀλλ' ὅτι, εἰ καὶ εἴρηται πρός τι ἡ ἕξις καὶ ἡ διάθεσις, οὐ πᾶσα
ἔχει τοῦτο, ἀλλ' ἡ γενικὴ μόνον· ποιότης μέντοι πᾶσα, καὶ ἡ γενικὴ καὶ
ἡ καθ' ἕκαστα. καὶ οὐδὲν ἄτοπον τὴν μὲν γενικὴν ἕξιν καὶ πρός τι εἶναι,
τὰς δὲ καθ' ἕκαστα ποιότητας μόνον, διότι οὐχὶ τοῦ ὡς πρός τι γένους
ἐδόθησαν αἱ καθ' ἕκαστα ἕξεις, ἀλλὰ τῆς ὡς ποιότητος. καὶ γὰρ ἡ ἐπι-
στήμη ὡς μὲν πρός τι οὐ τέμνεται εἰς εἴδη, ὡς δὲ ποιότης διαιρεῖται εἰς

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 9, p.203, line 35

p. 189b8 Ἀλλὰ πάντες γε τὸ ἓν τοῦτο τοῖς ἐναντίοις

      σχηματίζουσιν.

 Καὶ ἐκ τῆς ἀνάγκης τοῦ λόγου καὶ ἐκ τῆς τῶν ἄλλων φυσικῶν μαρ-
τυρίας τὸ ἓν εἰσαγαγών, ὅτι μηδὲ τοῦτο αὔταρκες καθ' ἑαυτό, δείκνυσι λέ-
γων, ὅτι μηδὲ ἐκεῖνοι μόνον ἐτίθεντο τὸ ἓν ἀλλὰ σὺν αὐτῷ τὰ ἐναντία,
 657

τὰς τρεῖς ἀρχὰς βουλόμενος καὶ κατ' ἐκείνους συστῆσαι. καὶ λέγει ὅτι καὶ
ἐκεῖνοι τὸ ἓν τοῖς ἐναντίοις σχηματίζουσι τὰς διαφορὰς τῶν γινομένων κατὰ
τὰς τῶν ἐναντίων διαφορὰς ἀποδιδόντες, οἱ μὲν μανότητι καὶ πυκνότητι, οἱ
δὲ τῷ μᾶλλόν τε καὶ ἧττον. καὶ οἱ μανότητι καὶ πυκνότητι τὰ ἄλλα
γεννῶντες τῷ ἐπιτείνειν ἣν ἔχει ποιότητα ἢ ἀνιέναι ποιοῦσιν· ἡ μὲν γὰρ  
μάνωσις ἄνεσις, ἡ δὲ πύκνωσις ἐπίτασις, ὧν ἡ μὲν ἐπίτασις ὑπὸ τὸ μᾶλλον,
ἡ δὲ ἄνεσις ὑπὸ τὸ ἧττον, πάντα δὲ εἰς ὑπεροχὴν ἀνάγεται καὶ ἔλλειψιν.
καὶ ἔοικε, φησί, μὴ ὑφ' ἡμῶν καινοτομεῖσθαι τὸ τρεῖς εἶναι τὰς ἀρχάς, ἀλλὰ
παλαιά τις εἶναι αὕτη ἡ δόξα, ὅτι τὸ ἓν καὶ ἡ ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψις
ἀρχαὶ τῶν ὄντων εἰσί. κἂν γὰρ μὴ πάντες τῷ αὐτῷ ὀνόματι ἐχρήσαντο
τῆς ὑπεροχῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως, ἀλλ' οἱ μὲν σύγκρισιν καὶ διάκρισιν οἱ δὲ
μάνωσιν καὶ πύκνωσιν ἢ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἢ τὸ μέγα καὶ μικρὸν ἐκά-
λουν, ἀλλὰ πάντα γε ταῦτα εἰς ὑπεροχὴν ἀνάγεται καὶ ἔλλειψιν. καὶ ταύτῃ
γε πάντες ἀλλήλοις συμφωνοῦσιν οἱ τρεῖς λέγοντες τὰς ἀρχάς. διαφέρουσι
δὲ τῷ τοὺς μὲν ἀρχαιοτέρους τὰ μὲν δύο ἅπερ ἐστὶ τὰ ἐναντία ποιητικὰ

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 9, p.213, line 28

ἐκτιθεμένους τρόπους ἐστί. διὸ καὶ τὰ γινόμενα ἁπλῶς ἀντὶ τοῦ καθόλου
καὶ καθάπαξ ἀκούει, ὡς ἐπανιόντος αὐτοῦ πάλιν ἐπὶ τοὺς κοινοὺς τῆς γενέ-
σεως τρόπους, ἐν οἷς καὶ ὁ κατ' οὐσίαν συνείληπται· “τῇ γὰρ ἀλλοιώσει,
φησίν, ὑποτάσσεται καὶ ἡ κατ' οὐσίαν γένεσις, καὶ ἴσως εἴποι ἂν οὐχ ὅτι
ἀλλοίωσίς ἐστιν, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἄνευ ἀλλοιώσεως”. οὕτως μὲν οὖν ὁ Ἀλέ-
ξανδρος. καὶ ἔοικε καὶ Συριανὸς ὁ μέγας τὴν τοιαύτην ἐξήγησιν ἀποδέ-
ξασθαι. μήποτε δὲ τῶν κατ' οὐσίαν γινομένων ἐστὶν ἡ διαίρεσις αὕτη. καὶ
γὰρ τὸ σχῆμα εἶδος καὶ οὐσία τοῦ ἀνδριάντος ἐστίν, ἀλλ' οὐ ποιότης. ἄλλο
γὰρ καὶ οὐκ ἀλλοῖον γίνεται τὸ εἶδος, εἰ ἐκ σφαίρας ἀνδριὰς γένοιτο. εἰ
δὲ τὰ ἄλλα εἴδη παρελάμβανε, πῶς ἡ κυρίως ἀλλοίωσις κατὰ ποιότητα
οὖσα μεταβολὴ μένοντος ἀτρέπτου τοῦ ὑποκειμένου κατατροπὴν αὐτοῦ ἐν-
ταῦθα παρελαμβάνετο, ἥτις κατ' οὐσίαν ἐστί; πῶς δὲ ἦν εὔλογον μετὰ τὸ
ἀποσκευάσασθαι τὰς ἄλλας γενέσεις πάλιν ἐπ' αὐτὰς ἐλθεῖν; εἰ δὲ καὶ
ἐποίει τοῦτο, διὰ τί μὴ πάσας, ὧν ἔμπροσθεν ἐμνήσθη, παρέλαβεν ἐν τῇ
ἀπαριθμήσει; καὶ γὰρ καὶ τοῦ πρός τι καὶ τοῦ ποτὲ καὶ τοῦ ποῦ ἐν ἐκεί-
νοις ἐμνημόνευσε. καίτοι ἀπαράλειπτον καὶ ταύτην τὴν διαίρεσιν ὁ ἐξηγη-
τὴς εἶναι ὁμολογεῖ. μήποτε οὖν καὶ ἐνταῦθα γινόμενα ἁπλῶς εἶπε τὰ
κυρίως καὶ κατ' οὐσίαν γινόμενα. καὶ γὰρ πρότερον εἶπεν, ὅτι ἁπλῶς γί-  
νεσθαι μόναι λέγονται αἱ οὐσίαι, τὰ δὲ ἄλλα οὐχ ἁπλῶς γίνεσθαι, ἀλλὰ
τόδε τι γίνεσθαι· καὶ ἔχει οὕτως τὸ ἀκόλουθον ἡ διδασκαλία μετὰ τὴν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 9, p.654, line 22

πλῆρες) αἰσθητοῦ σώματος κατὰ τὴν ἁφήν· γράφεται γὰρ ἑκάτερον.

τοῦτο δὲ ὡς διάστημα λαμβάνεται, ὡς δηλοῖ καὶ ἡ ἐφεξῆς ἀπορία ἡ λέγουσα
εἰ ἔχοι τὸ διάστημα. καὶ εἰ μὲν εἴη γεγραμμένον τὸ μὴ πλῆρες
αἰσθητοῦ σώματος κατὰ τὴν ἁφήν, λέγοι ἂν διάστημά τι πεφυκὸς
μὲν δέχεσθαι αἰσθητὸν σῶμα κατὰ τὴν ἁφὴν καὶ πληροῦσθαι ὑπ' αὐτοῦ,
μὴ δεδεγμένον δὲ μηδὲ πεπληρωμένον. εἰ δὲ εἴη τὸ πλῆρες αἰσθητοῦ
σώματος κατὰ τὴν ἁφήν, καὶ οὕτως ὡς πεφυκὸς πληροῦσθαι ἀκουστέον,
ἀλλ' οὐχ ὡς πεπληρωμένον. ὅπερ διεσάφησεν εἰπὼν ἢ δῆλον ὅτι εἰ μὲν
 658

δέχοιτο σῶμα ἁπτόν, κενόν. εἴτε δὲ οὕτως εἴτε ἐκείνως, τὸ ἐπιφερό-

μενον ἄπορον τοιοῦτόν ἐστιν· εἰ τὸ διάστημα ἐκεῖνο κατὰ μὲν τὴν ἁφὴν
αἰσθητὸν σῶμα μὴ ἔχοι, χρῶμα δὲ ἢ ψόφον ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα κατ'
ἄλλην αἴσθησιν ἀντιληπτὴν ἔχειν ὑποτεθῇ, ἆρα κενόν ἐστι τοῦτο ἢ οὔ; εἰ
μὲν γὰρ κενὸν λέγοιτο, πῶς ἂν εἴη κενὸν τὸ ποιότητα αἰσθητὴν ἔχον; πῶς
δὲ ἂν εἴη τὸ κενὸν αἰσθητόν; εἰ δὲ μὴ κενόν, ἔσται τι μὴ κενὸν καίτοι
μὴ ὂν πλῆρες αἰσθητοῦ σώματος κατὰ τὴν ἁφήν. ἰδοὺ γὰρ τὸ διάστημα
ἐκεῖνο τὸ χρῶμα ἔχον ἢ ψόφον καὶ πεφυκὸς πληροῦσθαι ἁπτοῦ σώματος,
εἴπερ διάστημα καὶ μὴ πεπληρωμένον, ὅμως λέγεται μὴ εἶναι κενόν. αὐτὸς
δὲ τὸ ἄπορον εἰπὼν τὴν λύσιν ὡς ἀπ' ἐκείνων τὴν ἐκείνοις προσήκουσαν
ἐπήγαγε λέγων ἢ δῆλον ὅτι εἰ μὲν δέχοιτο σῶμα ἁπτόν, κενόν,
εἰ δὲ μὴ οὔ. τοῦτο δὲ μὴ προσποιουμένων ἐστὶ τὸ ἄτοπον εἶναι τὸ διά-
στημα ἐκεῖνο, κἂν δεκτικὸν εἴη ἁπτοῦ σώματος, μὴ τοῦτο δ' ἔχοι, ἀλλὰ

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.862, line 11

p. 226a26 Ἡ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποιὸν κίνησις ἀλλοίωσις ἔστω ἕως

  τοῦ καὶ ὅσα μὴ αὐτὰ ἑαυτὰ κινεῖ κατὰ τόπον.

 Ἀφορίσας τὰς κατηγορίας, ἐν αἷς χρὴ τὴν καθ' αὑτὸ κίνησιν ὑπάρ-
χειν, τὴν τοῦ ποιοῦ καὶ τὴν τοῦ ποσοῦ καὶ τὴν τοῦ ποῦ, διάσκει λοιπόν,
τίς ἐν ἑκάστῳ τῶν γενῶν τούτων κίνησις καὶ τίνες αὐτῶν αἱ διαφοραὶ καὶ
μέχρι τῶν ὀνομάτων, καὶ τέως ὅτι ἡ κατὰ τὸ ποιὸν κίνησις κοινῷ ὀνόματι
ἀλλοίωσις καλεῖται. ἐπειδὴ δὲ ποιαὶ λέγονται καὶ αἱ οὐσιώδεις διαφοραὶ
οἷον τὸ λογικόν, τὸ χρεμετιστικόν, ποιαὶ δὲ λέγονται καὶ αἱ παθητικαὶ
καλούμεναι ποιότητες οἷον θερμότητες καὶ ξηρότητες, καθ' ἃς πάσχειν
ἢ ἀπαθὲς εἶναι λέγομεν, διορίζει καλῶς, ὅτι τὴν κατὰ ταύτας τὰς ποιό-
τητας μεταβολὴν καὶ κίνησιν καλεῖν ἀξιοῦμεν καὶ ἀλλοίωσιν ὀνομάζομεν.
ἡ γὰρ κατὰ τὰς οὐσιώδεις διαφορὰς μεταβολή, οὐ κίνησις, ἀλλὰ γένεσις
καλεῖται καὶ φθορά. διὸ οὔτε ἀλλοίωσις, ἀλλὰ ἀλλότης μᾶλλον (ἄλλο γὰρ
καὶ οὐκ ἀλλοῖον ἀναφαίνεται τὸ γινόμενον), οὐ κίνησις δέ, ὅτι οὐδὲν ὑπο-
κείμενον ἐνεργείᾳ τὸ αὐτὸ μένον ἐκ λογικοῦ εἰς ἄλογον μεταβάλλει ἢ ὅλως
ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον. ποιότητες δὲ λέγονται αἱ συστατικαὶ τῶν εἰδῶν
διαφοραὶ καίτοι οὐσίαι οὖσαι, ὅτι περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζουσιν. ἔοικε
δὲ τὸ τῆς ἀλλοιώσεως ὄνομα αὐτὸς ἐπιθεῖναι τῇ κατὰ τὸ ποιὸν κινήσει,
ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ ποσότητα μεταβολῆς οὐκέτι κοινὸν ὄνομα κεῖται, ὥσπερ
ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα τὸ τῆς ἀλλοιώσεως. ἀλλ' ἐκεῖ ἡ μὲν εἰς τὸ τέ-
λειον μέγεθος κίνησις αὔξησις λέγεται, ἡ δὲ ἐκ τοῦ τελείου μεγέθους

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 10, p.862, line 20

ἢ ἀπαθὲς εἶναι λέγομεν, διορίζει καλῶς, ὅτι τὴν κατὰ ταύτας τὰς ποιότητας
μεταβολὴν καὶ κίνησιν καλεῖν ἀξιοῦμεν καὶ ἀλλοίωσιν ὀνομάζομεν.
ἡ γὰρ κατὰ τὰς οὐσιώδεις διαφορὰς μεταβολή, οὐ κίνησις, ἀλλὰ γένεσις
καλεῖται καὶ φθορά. διὸ οὔτε ἀλλοίωσις, ἀλλὰ ἀλλότης μᾶλλον (ἄλλο γὰρ
καὶ οὐκ ἀλλοῖον ἀναφαίνεται τὸ γινόμενον), οὐ κίνησις δέ, ὅτι οὐδὲν ὑπο-
κείμενον ἐνεργείᾳ τὸ αὐτὸ μένον ἐκ λογικοῦ εἰς ἄλογον μεταβάλλει ἢ ὅλως
 659

ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον. ποιότητες δὲ λέγονται αἱ συστατικαὶ τῶν εἰδῶν

διαφοραὶ καίτοι οὐσίαι οὖσαι, ὅτι περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζουσιν. ἔοικε
δὲ τὸ τῆς ἀλλοιώσεως ὄνομα αὐτὸς ἐπιθεῖναι τῇ κατὰ τὸ ποιὸν κινήσει,
ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ ποσότητα μεταβολῆς οὐκέτι κοινὸν ὄνομα κεῖται, ὥσπερ
ἐπὶ τῆς κατὰ ποιότητα τὸ τῆς ἀλλοιώσεως. ἀλλ' ἐκεῖ ἡ μὲν εἰς τὸ τέ-
λειον μέγεθος κίνησις αὔξησις λέγεται, ἡ δὲ ἐκ τοῦ τελείου μεγέθους μείω-
σις. ἔδειξε δὲ διὰ τούτου καὶ τίς ἡ κατὰ τὸ ποσὸν ἐναντίωσις, ὅτι τὸ
τέλειον μέγεθος καθ' ἕκαστον τῶν αὔξεσθαι πεφυκότων καὶ τὸ ἀτελές.
ἀλλ' ἡ μὲν κατὰ τὸ ποιὸν μεταβολὴ τὸ κοινὸν εἶχεν ὠνομασμένον, ἡ δὲ
κατὰ τὸ ποσὸν τὰ ἴδια. ἡ μέντοι κατὰ τόπον κίνησις κατ' ἄμφω, φη-
σίν, ἀνώνυμός ἐστιν. οὔτε γὰρ κοινὸν ὄνομα τῆς κατὰ τόπον κινήσεώς
ἐστιν οὔτε ἰδίᾳ ἑκάστης.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 10, p.863, line 13

      

p. 226b1 Ἡ δὲ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει μεταβολὴ ἕως τοῦ ἐκ τούτων       δῆλον.

 Εἰπὼν ὅτι ἡ μὲν κατὰ τὸ ποιὸν κίνησις κοινὸν ὄνομα ἔχει τὴν ἀλ-
λοίωσιν, ἡ δὲ κατὰ τὸ ποσὸν κοινὸν μὲν οὐκ ἔχει, ἴδια δὲ τὴν αὔξησιν καὶ
τὴν μείωσιν, ἡ δὲ κατὰ τόπον οὔτε κοινὸν οὔτε ἴδιον, ἐπειδὴ τὰ κατὰ
ποιότητα μεταβάλλοντα ποτὲ μὲν ἐξ ἄλλου εἴδους εἰς ἄλλο μεταβάλλει ὡς
ἐκ τοῦ μέλανος εἰς τὸ λευκόν, ποτὲ δὲ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει μένοντα ἐπὶ τὸ
μᾶλλον αὐτοῦ καὶ ἧττον τὴν μεταβολὴν ποιεῖται, ἐφιστάνει καλῶς, ὅτι ἡ
κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει μεταβολὴ ἀλλοίωσίς ἐστι
καὶ οὐ χρὴ ζητεῖν ἕτερον ἐπ' αὐτῆς ὄνομα. ὅτι δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει,
δείκνυσιν ἐκ τοῦ πᾶσαν κίνησιν δεδεῖχθαι ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον γινο-
μένην ἢ ἁπλῶς ἢ πῇ. ἔστι δὲ ἡ πῇ ἐκ τοῦ μεταξὺ γινομένη κατὰ τὴν
ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει ἐπίτασιν. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ μεταξὺ ἢ εἰς τὸ
μεταξὺ μεταβολὴ ἀπὸ ἐναντίου καὶ εἰς ἐναντίον οὖσα. εἰ οὖν τὸ λευκὸν
ἧττον γινόμενον λευκὸν εἰς τὸ μεταξὺ μεταβάλλει ὡς εἰς τὸ ἐναντίον ἑαυ-
τοῦ, δῆλον ὅτι ὡς εἰς μέλαν μεταβάλλει· τὸ γὰρ ἧττον λευκὸν μίξει τοῦ

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.864, line 22

εἰκότως ἡ μὲν ἐπὶ τὸ μεταξὺ κίνησις ἧττον ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει ποιεῖ τὸ

κινούμενον, ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ μεταξὺ μᾶλλον.
 Ὁ μὲν οὖν Ἀλέξανδρος καὶ ὁ Θεμίστιος τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐπὶ
μόνης τῆς κατὰ τὸ ποιὸν μεταβολῆς ὑπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους εἰλῆφθαι νο-
μίζουσιν, ἴσως ἐπειδὴ τοῦ ποιοῦ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἴδιά ἐστιν· ὁ δὲ
Πορφύριος “ἐπειδή, φησίν, ἐν πάσῃ κινήσει ἔστιν τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον
(καὶ γὰρ ἐν τῇ κατὰ τόπον ἐπίτασις καὶ ἄνεσις καὶ ἐν τῇ κατὰ αὔξησιν
καὶ φθίσιν καὶ ἐν τῇ κατὰ ἀλλοίωσιν), ζητεῖ τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ
 660

ἧττον κίνησιν τίνος χρὴ γένους θέσθαι, καί φησιν ὅτι ἡ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει
μεταβολὴ ἐπὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀλλοίωσίς ἐστι· κατὰ ποιότητα γὰρ
εἶναι, ἐν ᾧ ἂν κινήσεως γίνηται εἴδει.” ταῦτα δὲ εἰπὼν ἐπὶ τῆς κατὰ τὸ
ποιὸν κινήσεως καὶ αὐτὸς τὰ ὑπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους εἰρημένα ἐξηγεῖται.
εἰκὸς δὲ τὸν Πορφύριον εἰς ταύτην ἐλθεῖν τὴν ἔννοιαν διὰ τὸ τὸν Ἀρι-
στοτέλην μηδαμοῦ παρενδείξασθαι, ὅτι τῆς κατὰ ποιότητα μόνης κινήσεως τὸ
μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ζητεῖ. εἰ δὲ καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ποιότητος ἴδια
δοκεῖ, χρὴ γινώσκειν ὅτι παντὸς εἴδους αἱ συστατικαὶ διαφοραὶ ποιότητές
τινές εἰσι, καὶ τοῦ ποσοῦ αἱ τοῦ τελείου καὶ ἀτελοῦς διαφοραὶ καὶ τοῦ
μεταξύ, καὶ τοῦ ποῦ αἱ τοῦ ἄνω καὶ κάτω καὶ τοῦ μεταξύ. κατὰ τὰς
διαφορὰς οὖν τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐπιδεχόμεναι καὶ αὗται ἀλλοιοῦσθαι  
λέγονται, τὰ δὲ ἐναντία καὶ τὰ μεταξὺ καὶ ἐν τῷ ποσῷ κατὰ τὸ τέλειον

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria ol. 10, p.1058, line 4

δείξας πρῶτον τῷ λόγῳ, ὑπὸ τίνων ἀλλοιοῦται τὰ ἀλλοιούμενα, ὑπ' ὄψιν

ἄγει ταῦτα ἐπακτικῶς παραδεικνύων, ὅτι ἅμα ὄντων τούτων τοῖς ὑπ' αὐτῶν
ἀλλοιουμένοις ἡ ἀλλοίωσις γίνεται. ὑπόκειται μὲν γὰρ ἡμῖν, φησί, τοῦτ'
ἔστι κεῖται καὶ ὡμολόγηται, τὸ τὰ ἀλλοιούμενα κατὰ τὰς παθητικὰς καλου-
μένας ποιότητας πάσχοντα ἀλλοιοῦσθαι. εἶδος δὲ ποιότητος ἐν Κατηγορίαις
τὸ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἔγνωμεν, τέταρτον τοῦτο μετὰ τὴν ἕξιν
καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὸ σχῆμα. παθητικαὶ δὲ ποιότητές εἰσιν, ὧν  
ἡ ἀντίληψις διὰ πάθους γίνεται τοῖς αἰσθανομένοις, οἷαί εἰσι θερμότητες
ψυχρότητες ξηρότητες ὑγρότητες γλυκύτητες πικρότητες καὶ αἱ τοιαῦται. καὶ
αἱ κατὰ τὰ χρώματα διαθέσεις ἐπιπολαιότεραι καὶ οὐκ εἰδοποιοί, ἃς πάσας
οὐ τῷ πάθος ἐμποιεῖν τοῖς ἀντιλαμβανομένοις παθητικὰς ἔφη ποιότητας
καλεῖσθαι, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους ἐγγίνεσθαι τοῖς λαμβάνουσιν αὐτάς.
ἡ γὰρ τοῦ πυρὸς θερμότης πάθος μὲν ἐμποιεῖ τοῖς μετέχουσιν, οὐ μέντοι
παθητικὴ λέγεται, ὅτι μὴ διὰ πάθους ἐνεγένετο, ὥστε διάθεσιν ἐπιπόλαιον
εἶναι καὶ εὐμετάβλητον, ἀλλ' οὐσιώδης ἐστίν. εἰ οὖν τὰ ἀλλοιούμενα πά-
σχει, τὰ δὲ πάσχοντα ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν πάσχει (τὰ γὰρ ποιοῦντα τὰ
τοιαῦτα πάθη αἰσθητά ἐστι), τὰ ἄρα ἀλλοιούμενα ἀλλοιοῦται ὑπὸ τῶν αἰσθη-
τῶν πάσχοντα. αἰσθητὰ δέ φησιν εἶναι, οἷς διαφέρει σῶμα σώματος.
διαφέρει δὲ κατὰ τὰς ποιότητας· καὶ γὰρ καὶ αἱ ποσότητες ποιότητές πώς
εἰσι. κοινὸν οὖν ἔχοντα τὸ σῶμα διαφέρει ταῖς ποιότησιν ἢ πλείοσιν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1058, line 12

ψυχρότητες ξηρότητες ὑγρότητες γλυκύτητες πικρότητες καὶ αἱ τοιαῦται. καὶ

αἱ κατὰ τὰ χρώματα διαθέσεις ἐπιπολαιότεραι καὶ οὐκ εἰδοποιοί, ἃς πάσας
οὐ τῷ πάθος ἐμποιεῖν τοῖς ἀντιλαμβανομένοις παθητικὰς ἔφη ποιότητας
καλεῖσθαι, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους ἐγγίνεσθαι τοῖς λαμβάνουσιν αὐτάς.
ἡ γὰρ τοῦ πυρὸς θερμότης πάθος μὲν ἐμποιεῖ τοῖς μετέχουσιν, οὐ μέντοι
παθητικὴ λέγεται, ὅτι μὴ διὰ πάθους ἐνεγένετο, ὥστε διάθεσιν ἐπιπόλαιον
εἶναι καὶ εὐμετάβλητον, ἀλλ' οὐσιώδης ἐστίν. εἰ οὖν τὰ ἀλλοιούμενα πά-
σχει, τὰ δὲ πάσχοντα ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν πάσχει (τὰ γὰρ ποιοῦντα τὰ
τοιαῦτα πάθη αἰσθητά ἐστι), τὰ ἄρα ἀλλοιούμενα ἀλλοιοῦται ὑπὸ τῶν αἰσθη-
 661

τῶν πάσχοντα. αἰσθητὰ δέ φησιν εἶναι, οἷς διαφέρει σῶμα σώματος.

διαφέρει δὲ κατὰ τὰς ποιότητας· καὶ γὰρ καὶ αἱ ποσότητες ποιότητές πώς
εἰσι. κοινὸν οὖν ἔχοντα τὸ σῶμα διαφέρει ταῖς ποιότησιν ἢ πλείοσιν
ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ τῶν αὐτῶν ποιοτήτων μᾶλλον καὶ ἧττον μετέ-
χειν. εἰ οὖν σώματά ἐστι τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἀλλοιοῦντα
καὶ ἀλλοιούμενα, ἀνάγκη πελάζοντα ἀλλήλοις ἀλλοιοῦν καὶ ἀλλοιοῦσθαι.
οὔτε γὰρ τὸ σῶμα δρᾷ τι εἰς ἄλλο σῶμα κεχωρισμένον οὔτε ἡ ποιότης
χωριστὴ τοῦ σώματός ἐστιν οὔτε ἐνεργεῖ χωριστῶς. τὸ δὲ ταῦτα γάρ
ἐστι πάθη τῆς ὑποκειμένης ποιότητος εἶπεν δηλῶν, ὅτι τοῦ τετάρτου
ὑποτεθέντος εἴδους τῆς ποιότητος, ὃ παθητικὸν λέγεται, ταῦτά ἐστι τὰ
πάθη. ἢ ὑποκειμένην ποιότητα τὴν αἰσθητὴν λέγει, περὶ ἧς ἦν ὁ λόγος,

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1058, line 15

ἡ γὰρ τοῦ πυρὸς θερμότης πάθος μὲν ἐμποιεῖ τοῖς μετέχουσιν, οὐ μέντοι
παθητικὴ λέγεται, ὅτι μὴ διὰ πάθους ἐνεγένετο, ὥστε διάθεσιν ἐπιπόλαιον
εἶναι καὶ εὐμετάβλητον, ἀλλ' οὐσιώδης ἐστίν. εἰ οὖν τὰ ἀλλοιούμενα πά-
σχει, τὰ δὲ πάσχοντα ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν πάσχει (τὰ γὰρ ποιοῦντα τὰ
τοιαῦτα πάθη αἰσθητά ἐστι), τὰ ἄρα ἀλλοιούμενα ἀλλοιοῦται ὑπὸ τῶν αἰσθη-
τῶν πάσχοντα. αἰσθητὰ δέ φησιν εἶναι, οἷς διαφέρει σῶμα σώματος.
διαφέρει δὲ κατὰ τὰς ποιότητας· καὶ γὰρ καὶ αἱ ποσότητες ποιότητές πώς
εἰσι. κοινὸν οὖν ἔχοντα τὸ σῶμα διαφέρει ταῖς ποιότησιν ἢ πλείοσιν
ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ τῶν αὐτῶν ποιοτήτων μᾶλλον καὶ ἧττον μετέ-
χειν. εἰ οὖν σώματά ἐστι τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἀλλοιοῦντα
καὶ ἀλλοιούμενα, ἀνάγκη πελάζοντα ἀλλήλοις ἀλλοιοῦν καὶ ἀλλοιοῦσθαι.
οὔτε γὰρ τὸ σῶμα δρᾷ τι εἰς ἄλλο σῶμα κεχωρισμένον οὔτε ἡ ποιότης
χωριστὴ τοῦ σώματός ἐστιν οὔτε ἐνεργεῖ χωριστῶς. τὸ δὲ ταῦτα γάρ
ἐστι πάθη τῆς ὑποκειμένης ποιότητος εἶπεν δηλῶν, ὅτι τοῦ τετάρτου
ὑποτεθέντος εἴδους τῆς ποιότητος, ὃ παθητικὸν λέγεται, ταῦτά ἐστι τὰ
πάθη. ἢ ὑποκειμένην ποιότητα τὴν αἰσθητὴν λέγει, περὶ ἧς ἦν ὁ λόγος,
ὅτι ταῦτά ἐστιν αὐτῆς τὰ πάθη.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1113, line 6

εἶτα ὅτι καὶ τοῦ ἀλλοιοῦντος καὶ ἀλλοιουμένου οὐδέν ἐστι μεταξὺ δείκνυται·
εἰ γὰρ τὰ σώματά ἐστι τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἀλλοιοῦντα καὶ
ἀλλοιούμενα, οὔτε δὲ τὸ σῶμα εἰς κεχωρισμένον σῶμα δρᾷ οὔτε ἡ ποιότης
χωρὶς τοῦ σώματος ἐνεργεῖ, οὐκ ἂν εἴη τι μεταξὺ τῶν ἀλλοιούντων καὶ
ἀλλοιουμένων. κἂν γὰρ ὁ ἀὴρ ᾖ μεταξύ, οὗτός ἐστι τὸ προσεχῶς κινοῦν.  
ἐφεξῆς δὲ ὅτι καὶ τοῦ πρώτως αὔξοντος καὶ αὐξομένου οὐδέν ἐστι μεταξὺ
οὐδὲ τοῦ μειοῦντος καὶ μειουμένου, εἴπερ πρώτως αὔξει τὸ προστιθέμενον
καὶ πρώτως μειοῖ τὸ ἀφαιρούμενον· ταῦτα δὲ συνεχῆ ἐστι τῷ αὐξομένῳ
καὶ μειουμένῳ· τῶν δὲ συνεχῶν οὐδέν ἐστι μεταξύ.
 Χρησάμενος δὲ τῷ τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν ἀλλοιοῦσθαι
κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας δείκνυσι τοῦτο ἐκ τοῦ κατὰ μηδεμίαν ἄλλην
ποιότητα γίνεσθαι ἀλλοίωσιν· οὔτε γὰρ ἡ κατὰ τὸ σχῆμα μεταβολὴ οὔτε
ἡ κατὰ τὴν ἕξιν ἀλλοιώσεις εἰσίν, ἀλλὰ γενέσεις μᾶλλον. ἔτι δὲ καὶ ἄλλως
δείκνυσιν ὅτι ἡ κατὰ τὴν ἕξιν μεταβολὴ οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις· αἱ γὰρ ἀρεταὶ
καὶ αἱ κακίαι συμμετρίαι καὶ ἀσυμμετρίαι εἰσί· ταῦτα δὲ πρός τι, τῶν δὲ
 662

πρός τι οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις οὐδὲ κίνησις ὅλως ἢ μεταβολὴ καθ' αὑτό· ὥστε
κατὰ τὰς ἕξεις οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις, ἀλλοιουμένων δέ τινων ἐπιγίνονται. δεί-
ξας δὲ ταῦτα πρῶτον ἐπὶ τῆς σωματικῆς ἀρετῆς καὶ κακίας μεταβαίνει καὶ ἐπὶ
τὰς τῆς ψυχῆς ἕξεις καὶ δείκνυσιν, ὅτι καὶ αὗται πρός τί εἰσι καὶ ὅτι γίνονται
ἀλλοιουμένου τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ αἱ ἠθικαὶ ἀρεταὶ καὶ αἱ τοῦ νοητικοῦ
μέρους. καὶ συμπεραίνεται λοιπόν, ὅτι ἡ ἀλλοίωσις ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1113, line 7

εἰ γὰρ τὰ σώματά ἐστι τὰ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἀλλοιοῦντα καὶ

ἀλλοιούμενα, οὔτε δὲ τὸ σῶμα εἰς κεχωρισμένον σῶμα δρᾷ οὔτε ἡ ποιότης
χωρὶς τοῦ σώματος ἐνεργεῖ, οὐκ ἂν εἴη τι μεταξὺ τῶν ἀλλοιούντων καὶ
ἀλλοιουμένων. κἂν γὰρ ὁ ἀὴρ ᾖ μεταξύ, οὗτός ἐστι τὸ προσεχῶς κινοῦν.  
ἐφεξῆς δὲ ὅτι καὶ τοῦ πρώτως αὔξοντος καὶ αὐξομένου οὐδέν ἐστι μεταξὺ
οὐδὲ τοῦ μειοῦντος καὶ μειουμένου, εἴπερ πρώτως αὔξει τὸ προστιθέμενον
καὶ πρώτως μειοῖ τὸ ἀφαιρούμενον· ταῦτα δὲ συνεχῆ ἐστι τῷ αὐξομένῳ
καὶ μειουμένῳ· τῶν δὲ συνεχῶν οὐδέν ἐστι μεταξύ.
 Χρησάμενος δὲ τῷ τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν ἀλλοιοῦσθαι
κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας δείκνυσι τοῦτο ἐκ τοῦ κατὰ μηδεμίαν ἄλλην
ποιότητα γίνεσθαι ἀλλοίωσιν· οὔτε γὰρ ἡ κατὰ τὸ σχῆμα μεταβολὴ οὔτε
ἡ κατὰ τὴν ἕξιν ἀλλοιώσεις εἰσίν, ἀλλὰ γενέσεις μᾶλλον. ἔτι δὲ καὶ ἄλλως
δείκνυσιν ὅτι ἡ κατὰ τὴν ἕξιν μεταβολὴ οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις· αἱ γὰρ ἀρεταὶ
καὶ αἱ κακίαι συμμετρίαι καὶ ἀσυμμετρίαι εἰσί· ταῦτα δὲ πρός τι, τῶν δὲ
πρός τι οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις οὐδὲ κίνησις ὅλως ἢ μεταβολὴ καθ' αὑτό· ὥστε
κατὰ τὰς ἕξεις οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις, ἀλλοιουμένων δέ τινων ἐπιγίνονται. δεί-
ξας δὲ ταῦτα πρῶτον ἐπὶ τῆς σωματικῆς ἀρετῆς καὶ κακίας μεταβαίνει καὶ ἐπὶ
τὰς τῆς ψυχῆς ἕξεις καὶ δείκνυσιν, ὅτι καὶ αὗται πρός τί εἰσι καὶ ὅτι γίνονται
ἀλλοιουμένου τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ αἱ ἠθικαὶ ἀρεταὶ καὶ αἱ τοῦ νοητικοῦ
μέρους. καὶ συμπεραίνεται λοιπόν, ὅτι ἡ ἀλλοίωσις ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐν
τῷ αἰσθητικῷ μορίῳ γίνεται τῆς ψυχῆς κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1113, line 17

ποιότητα γίνεσθαι ἀλλοίωσιν· οὔτε γὰρ ἡ κατὰ τὸ σχῆμα μεταβολὴ οὔτε

ἡ κατὰ τὴν ἕξιν ἀλλοιώσεις εἰσίν, ἀλλὰ γενέσεις μᾶλλον. ἔτι δὲ καὶ ἄλλως
δείκνυσιν ὅτι ἡ κατὰ τὴν ἕξιν μεταβολὴ οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις· αἱ γὰρ ἀρεταὶ
καὶ αἱ κακίαι συμμετρίαι καὶ ἀσυμμετρίαι εἰσί· ταῦτα δὲ πρός τι, τῶν δὲ
πρός τι οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις οὐδὲ κίνησις ὅλως ἢ μεταβολὴ καθ' αὑτό· ὥστε
κατὰ τὰς ἕξεις οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις, ἀλλοιουμένων δέ τινων ἐπιγίνονται. δεί-
ξας δὲ ταῦτα πρῶτον ἐπὶ τῆς σωματικῆς ἀρετῆς καὶ κακίας μεταβαίνει καὶ ἐπὶ
τὰς τῆς ψυχῆς ἕξεις καὶ δείκνυσιν, ὅτι καὶ αὗται πρός τί εἰσι καὶ ὅτι γίνονται
ἀλλοιουμένου τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ αἱ ἠθικαὶ ἀρεταὶ καὶ αἱ τοῦ νοητικοῦ
μέρους. καὶ συμπεραίνεται λοιπόν, ὅτι ἡ ἀλλοίωσις ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐν
τῷ αἰσθητικῷ μορίῳ γίνεται τῆς ψυχῆς κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας.
 Δείξας δὲ οὕτως, ὅτι οὐδέν ἐστι μεταξὺ τοῦ τε κινοῦντος καὶ τοῦ κινου-
μένου κατά τε φορὰν καὶ κατὰ αὔξησιν καὶ μείωσιν καὶ κατὰ ἀλλοίωσιν,
ἐφεξῆς ζητεῖ, εἰ πᾶσα κίνησις πάσῃ συμβλητή ἐστι κατὰ τὰς ἰδίας τῆς
κινήσεως διαφοράς, τό τε θᾶττον καὶ τὸ βραδύτερον· καὶ δείκνυσιν, ὅτι
 663

οὐ πᾶσαι, ἀλλ' αἱ κατὰ τὸ ἄτομον εἶδος ὁμοειδεῖς, αἵτινες μόνῳ τῷ

ἀριθμῷ διαφέρουσι. δείκνυσι δὲ τοῦτο καθ' ἑκάστην κίνησιν καὶ μεταβο-
λήν· καὶ πρῶτον ἐπὶ τῆς φορᾶς, ὅτι ἡ κύκλῳ τῇ ἐπ' εὐθείας οὐκ ἔστι
συμβλητή, ἐπεὶ ἔσται ἴση εὐθεῖα περιφερεῖ, ὅπερ ἀδύνατον. ἔτι δὲ μᾶλλον
φορὰ ἀλλοιώσει οὐκ ἔσται συμβλητή, ἐπεὶ ἔσται ἴσον πάθος μήκει. εἶτα
ἐνίσταται πρὸς τὸ μὴ εἶναι συμβλητὰς τὰς φορὰς τήν τε ἐπὶ τῆς εὐθείας

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1114, line 27

καὶ τὰ ἐν οἷς ἐστι· τὸ γὰρ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν οὐκ ἔστιν ὁμωνύμως
χρώματα, ἀλλὰ συνωνύμως. καὶ ὅμως οὐ συγκρίνεται, πότερον αὐτῶν
μᾶλλον χρῶμα, ἐπειδὴ μὴ τοῦ αὐτοῦ ἐστιν εἴδους, ἀλλ' ὁμογενῆ μόνον.
ὥστε, φησί, καὶ ἐπὶ κινήσεως μόναι εἰσὶ συμβληταὶ κινήσεις αἱ κατὰ τὸ
αὐτὸ εἶδος τὸ ἔσχατον, ὃ οὐκέτι καὶ γένος ἐστί, γινόμεναι ἐν τῷ αὐτῷ
κατ' εἶδος ὑποκειμένῳ. προστίθησι δὲ καὶ τὴν αἰτίαν, δι' ἣν τῶν ὁμω-
νύμων τινὰ συμβλητὰ δοκεῖ εἶναι ὥσπερ τὸ πολὺ καὶ τὸ διπλάσιον· διότι
γάρ, φησί, τῶν ὁμωνύμων τὰ μὲν πολὺ ἀπέχει τοῦ φύσει τὰ αὐτὰ εἶναι
ὡς τὰ ἀπὸ τύχης καὶ κατὰ ἀναλογίαν, τὰ δὲ ἐγγυτέρω ἐστίν. ἐπειδὴ δὲ
συμβλητὰς εἶπεν κινήσεις τὰς τῶν ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἴσα κινουμένων, ἐπὶ δὲ
ἀλλοιώσεως κατὰ ποιότητα γινομένης τῆς παραβολῆς οὐκ ἔστιν εἰπεῖν τὸ
ἴσον, ζητεῖ, πῶς ἐπὶ τούτων τὰς συμβλητὰς ῥητέον, καὶ λέγει ὅτι ἀντὶ
τοῦ ἴσου καὶ ἀνίσου τὸ ταὐτὸν καὶ ἕτερον καὶ τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον
ληπτέον, ὥστε τὰ ὡσαύτως ἢ ὁμοίως μεταβάλλοντα ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἰσο-
ταχῶς λέγεσθαι ἀλλοιοῦσθαι. ὅταν δὲ τὸ μὲν πάθος ὅμοιον ᾖ οἷον λεύ-
κανσις, αἱ δὲ λευκαινόμεναι ἐπιφάνειαι ἴσαι ἢ ἄνισοι, τότε συμβαίνει τὴν
ἀλλοίωσιν κατὰ μὲν τὸ πάθος ὁμοίαν ἢ ἀνομοίαν εἶναι, κατὰ δὲ τὸ ὑπο-  
κείμενον ἴσην ἢ ἄνισον. παραδοὺς δὲ οὕτω τὴν διάρθρωσιν τῶν συμβλη-
τῶν κινήσεων ἐπί τε φορᾶς καὶ ἀλλοιώσεως καὶ τὴν αὔξησιν καὶ μείωσιν
ὡς ἐκ τούτων δήλας παραδραμών (ἡ γὰρ τοῖς ὁμοειδέσιν ἐν ἴσῳ χρόνῳ
ἴση γινομένη δι' ὅλου προσθήκη ἰσοταχὴς αὔξησίς ἐστι καὶ ἡ ἀφαίρεσις

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1139, line 27

βάλλοντος εἰς πῦρ τὴν κατὰ γένεσιν κίνησιν ἰδεῖν καὶ ὅπως προϋπάρχει καὶ
φύσει καὶ χρόνῳ τῆς τοιαύτης κινήσεως τὸ δυνάμενον αὐτὴν κινηθῆναι
ξύλον, ἐπὶ δὲ τοῦ πυρὸς τὴν κατὰ τόπον καὶ ὅπως καὶ τοῦτο τῇ οὐσίᾳ
προϋπάρχει τῆς ἀνωφόρου ἐνεργείας· δεῖ γὰρ πῦρ γενόμενον οὕτως ἐπὶ τὸ
ἄνω κινηθῆναι, κἂν εὐθὺς ἅμα τῷ γενέσθαι πῦρ κινῆται. εἰ δὲ καὶ τὸ
ξύλον τις, ὥσπερ τῆς εἰς πῦρ μεταβολῆς, οὕτω καὶ τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω φορᾶς
προϋπάρχειν λέγοι, οὐκ ἂν διαμαρτάνοι. ὥστε ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων τῶν
τριῶν κινήσεων, γενέσεώς φημι καὶ ἀλλοιώσεως καὶ αὐξήσεως, καὶ οὗτος
ἂν οἶμαι ὁμολογήσειε προϋπάρχειν τῆς κινήσεως τὸ δυνάμενον κινεῖσθαι,
οἷον τὸ σπέρμα καὶ τὸ ἐπιδιδὸν κατὰ ποσότητα καὶ τὸ μεταβάλλον κατὰ
ποιότητα· καὶ ἐπὶ τῆς κατὰ τόπον δὲ μεταβολῆς, ἐφ' ἧς οὗτος μάλιστα
νομίζει τὸν λόγον ἐλέγχειν, εἴπερ ὁμολογεῖ καὶ οὗτος ἐνυπάρχειν τῷ κινου-
μένῳ τὸ δυνάμει (προϋπάρχει δὲ πανταχοῦ τὸ δυνάμει τοῦ ἐνεργείᾳ, κἂν
ἡ δύναμις τῇ ἐνεργείᾳ συνυπάρχῃ), δῆλον ὅτι καὶ τὸ δυνάμενον προϋπάρχει
τοῦ κατ' ἐνέργειαν. καὶ γὰρ καὶ τὸ πῦρ, κἂν εὐθὺς πῦρ γενόμενον ἐπὶ
τὸ ἄνω κινῆται, ἀλλ' ἐν τῇ μεταβάσει τὸ δυνάμει, φέρε εἰπεῖν ἐν τῷ  
 664

ἀέρι γενέσθαι, προϋπάρχον ἔχει τοῦ ἐνεργείᾳ καὶ τὸ δυνάμει ἐν τῷ ὑπεκ-

καύματι προϋπάρχει τοῦ ἐνεργείᾳ. καὶ ἔστι διὰ πάντων ἀνέλεγκτος ὁ
Ἀριστοτέλους λόγος ὁ λέγων ἀναγκαῖον εἶναι προϋπάρχειν τὰ πράγματα
τὰ δυνάμενα κινεῖσθαι καθ' ἑκάστην κίνησιν. ὥστε μάτην οὗτος ἐπὶ τῷ
τέλει τοῦ λόγου μεγαλαυχούμενος· ‘εἰ ψεῦδος, φησί, δέδεικται τὸ προϋπάρχειν

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1159, line 13

περὶ τούτου πίστεις ἐκλέγεσθαι τοὺς ἐντυγχάνοντας παραιτεῖται, ὡς λέγει

ὁ Γραμματικός, ἵνα τὸ παλιλλογεῖν (ᾧ μάλιστα γέγηθεν) ἐκφύγῃ. τούτων
αὐτῇ λέξει τὰ πλεῖστα γεγραμμένα παρεθέμην πολλοὺς ἐλπίζων ἀπιστεῖν,
εἰ τοιαῦτά τις ἐννοῶν καὶ γράφων πρὸς τοὺς κορυφαίους τῶν φιλοσόφων
ἀντιλέγειν ἐτόλμησεν.
 Ἀλλ' ἴδωμεν τὰ ὑπ' αὐτοῦ ῥηθέντα ἀπὸ τῶν ὑπ' αὐτοῦ προλη-
φθέντων ὡς ἀξιωμάτων ἀρξάμενοι. τὸ δὴ πρῶτον ἔλεγε τὸν χρόνον
τρίτην ἢ τετάρτην ἀπὸ σωμάτων ἔχειν τὴν ὕπαρξιν μόνον τὸν τῆς ἐνερ-
γείας μετρητικὸν χρόνον θεασάμενος. καίτοι τῶν γε μεριστῶν καὶ γενη-
τῶν καὶ ὅλως τῶν τοῦ ὄντως ὄντος ἐκβεβηκότων οὐ τὴν ἐνέργειαν μόνην,
ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ εἶναι παράτασιν καὶ τὴν κατὰ τὰς ποιότητας μετρεῖ ὁ
ὁ χρόνος. ἔπειτα ὁ πολλαχοῦ τὸν Πλάτωνα παράγων οὐκ ἐνενόησεν, ὅτι
διὰ τὴν τοῦ χρόνου μέθεξιν ὁμοιότερον γενέσθαι τῷ παραδείγματι τὸν
κόσμον φησίν, ἐν οἷς γράφει “ὡς δὲ κινηθὲν αὐτὸ καὶ ζῶν ἐνόησε τῶν
ἀιδίων θεῶν γεγονὸς ἄγαλμα ὁ γεννήσας πατήρ” καὶ τὰ ἐφεξῆς, ἃ πρὸ
ὀλίγου παραθέμενος οὐ δέομαι πάλιν ἐνοχλεῖν. εἰ οὖν τῆς ἀιδιότητος, ἣν
οὗτος μόνῳ τῷ θεῷ προσήκειν οἴεται, διὰ τὸν χρόνον ὁ κόσμος μετέσχε
καὶ τῆς μᾶλλον πρὸς τὸ παράδειγμα ὁμοιότητος ἤπερ ὅτε σωματικὸς μόνον
ἦν καὶ ἔμψυχος, πῶς αὐτὸν ἀμενηνὸν οὗτος ἐνόμισεν; εἰ δὲ καὶ τὴν αὐτὴν
ἀναλογίαν ἔχει πρὸς τὸν κόσμον, ἣν ὁ αἰὼν ἔχει πρὸς τὸ παράδειγμα τοῦ
κόσμου (ὡς γὰρ ἐκεῖνο διὰ τὴν τοῦ αἰῶνος μέθεξιν ὑπερτέραν ἔχοντος

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1190, line 30

φυσικῶν ποιοτήτων παθητικῶς μεταβάλλει. τάχα δὲ ἂν συμφύτους λέγοι

τὰς φυσικὰς καὶ παρὰ τοῖς ὕστερον καλουμένας δυνάμεις, ἑλκτικὴν καὶ
καθεκτικήν, ἀλλοιωτικὴν καὶ ἀποκριτικήν· ἀεὶ γὰρ αὗται ἐνεργοῦσιν ἐν τοῖς
σώμασι τῶν ἐμψύχων καὶ μάλιστα τῶν ζῴων οὐ κατὰ τὸ αὐτοκίνητον
ταύτας ἐχόντων τῶν ζῴων· τοπικὴ γὰρ ἐκείνη μόνως ἡ κίνησις. τῶν δὲ
συμφύτων κινήσεων τὸ περιέχον αἴτιον εἰπὼν προσέθηκε τὸ ἴσως καὶ
νῦν καὶ μετ' ὀλίγον, ἢ ὅτι χωρὶς ἀποδείξεως εἴρηται τὸ τῶν συμφύτων
κινήσεων, ἢ ὅτι οὐ πᾶσαί εἰσιν ἐκ τοῦ περιέχοντος· καὶ γὰρ τρεφόμενα
καὶ αὐξόμενα κινεῖται καὶ πάλιν μειούμενα καὶ ἀεὶ κινεῖται κατὰ ταῦτα,
οὔτε ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ἁπλῶς οὔτε κατὰ τοπικὴν τῶν ζῴων κίνησιν·
τὰς μέντοι κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας κινήσεις, θερμότητας, ὡς εἶπον,
καὶ ψυχρότητας καὶ διακρίσεις καὶ συγκρίσεις καὶ τὰς τοιαύτας ἐκ τοῦ
περιέχοντος ἔχει μάλιστα. οὐδὲν οὖν κωλύει, φησί, μᾶλλον δὲ ἴσως
ἀναγκαῖον τούτων μὲν τῶν φυσικῶν κινήσεων πολλὰς ἀπὸ τῆς τοῦ περι-
έχοντος κινήσεως ἐγγίνεσθαι ἐν τῷ σώματι, ἐνίας δὲ αὐτῶν κινεῖν ποτὲ
μὲν τὴν διάνοιαν, ποτὲ δὲ τὴν ὄρεξιν· διὰ γὰρ τῆς αἰσθήσεως ἡ μὲν διά-
νοια γνωρίσασα τὸ πάθος βουλεύεται περὶ αὐτοῦ, εἴτε ἐκκλίνειν εἴτε ὑπο-
 665

μένειν αὐτὸ χρή. καὶ οὕτω κινεῖ τὸ ζῷον τὴν τοπικὴν κίνησιν ἐξ αὑτοῦ  
δοκοῦσαν. ποτὲ δὲ ὅταν ἡδέος ἢ λυπηροῦ γένηται συναίσθησις, ἡ ὄρεξις
κινεῖται καὶ ἡ ἔκκλισις ὡς καὶ ἐπὶ τῶν ἀλόγων ζῴων, καὶ αὗται κινοῦσι
κατὰ τόπον τὸ ζῷον οἷον ἐπὶ ποτὸν ἢ βρῶσιν, οὐκ οὔσης πρώτης, ὡς

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1202, line 18

φθειρόμενον ὁμοίως· οὕτω δ' ἂν ἀδύνατον εἴη ἢ γενέσθαι τι ἢ φθαρῆναι.

εἰ δὲ γένεσιν καὶ φθορὰν οὗτος ὁ λόγος ἀναιρεῖ, καὶ πᾶσαν ἂν εἴη κίνησιν
ἀναιρῶν, ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον εἶδος τῆς κινήσεως ἤτοι τῆς μεταβολῆς
διατρίβωμεν· τὸ γὰρ κινεῖσθαι κοινῶς λεγόμενον σχεδὸν πᾶσι γίνεσθαι
καὶ φθείρεσθαι δοκεῖ. οὐ γὰρ δὴ τοῦτο ἦν ἀκριβῶς εἰπεῖν, ὅτι πᾶσιν
οὕτω δοκεῖ. τὴν δὲ αἰτίαν τοῦ πᾶσι σχεδὸν δοκοῦντος ἢ τοῦ τὸ κινεῖ-
σθαι σχεδὸν γίνεσθαί τι καὶ φθείρεσθαι εἶναι (δύναται γὰρ καὶ οὕτω τὸ
σχεδὸν συνταχθῆναι), αὐτὸς ἐπάγει κοινὴν ἐπὶ πάσης κινήσεως. ἐπειδὴ
γὰρ πᾶσα κίνησις καὶ πᾶσα μεταβολὴ ἔκ τινος εἴς τι (ἄλλου γὰρ μετ'
ἄλλο), εἰς ὃ μὲν μεταβάλλει, γίνεται τοῦτο, εἴτε κατ' οὐσίαν οἷον ἄνθρω-
πος, εἴτε κατὰ ποσότητα οἷον μείζων ἢ ἐλάττων, εἴτε κατὰ ποιότητα
λευκὸς ἢ θερμός· εἰ δὲ κατὰ τόπον ἡ μεταβολή, τὸ μεταβάλλον οὐ γίνε-
ται τὸ εἰς ὃ μεταβάλλει, τουτέστι τὸ ἄνω ἢ τὸ κάτω ἢ ὅλως ὁ τόπος,
ἀλλὰ γίνεται ἐν τούτῳ. ἐξ οὗ δὲ μεταβάλλει ἢ ἐξ οὐσίας ἢ μείζονος ἢ
λευκοῦ, φθείρεται τοῦτο· ἄνθρωπος γὰρ φθείρεται καὶ μείζων καὶ λευκός,
ὅταν εἰς τἀναντία τούτοις μεταβάλλῃ. εἰ δὲ ἐκ τόπου, φθείρεται ἐντεῦθεν
τὸ ἐκεῖθεν ἐξιστάμενον. καλῶς οὖν εἶπεν, ὅτι ὁ γένεσιν καὶ φθορὰν ἀναι-
ρῶν λόγος καὶ κίνησιν ἀναιρεῖ πᾶσαν· αὐτὸς δὲ τοῦτο μὲν παρῆκεν ὡς
ἐναργὲς συμπεράνασθαι, τὸ δὲ τῇ ἀναιρέσει τοῦ τὰ μὲν ἀεὶ κινεῖσθαι
(ἕως ἂν ᾖ δηλονότι), τὰ δὲ ἀεὶ ἠρεμεῖν ἑπόμενον τοῦτο ἐπάγει λέγων·
ὥστε δηλονότι τὰ μὲν κινεῖται τὰ δὲ ἠρεμεῖ ἐνίοτε.

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 10, p.1265, line 13

p. 260a26 Τριῶν δὲ οὐσῶν κινήσεων ἕως τοῦ καὶ φορᾶς, εἰ ἔστιν

  ἡ μὲν πρώτη, ἡ δὲ ὑστέρα, τὴν πρώτην.

 Τριῶν οὐσῶν κατ' εἶδος κινήσεων, τῆς τε κατὰ μέγεθος,

τουτέστι τῆς κατὰ αὔξησιν καὶ μείωσιν, καὶ τῆς κατὰ πάθος, τουτέστι
τῆς ἀλλοιώσεως (αὕτη γὰρ ἐδείχθη κατὰ τὰς παθητικὰς γινομένη ποιότη-
τας), καὶ τῆς κατὰ τόπον, ἣν καλοῦμεν φοράν, ταύτην πολλοῖς
ἐπιχειρήμασι δείξει πρώτην οὖσαν τῶν ἄλλων κινήσεων. καὶ τό γε
πρῶτον τῶν ἐπιχειρημάτων δείκνυσι μήτε αὔξησιν δυναμένην χωρὶς ἀλλοιώ-
σεως γενέσθαι μήτε ἀλλοίωσιν χωρὶς φορᾶς, ὥστε πρώτη κατὰ φύσιν ἡ
φορὰ τῶν ἄλλων κινήσεών ἐστιν. εἰ γὰρ χωρὶς μὲν ταύτης οὐδεμία τῶν
ἄλλων, ἡ δὲ φορὰ καὶ ἄνευ ἐκείνων, ὡς δειχθήσεται, δῆλον ὅτι συναναιρεῖ
μὲν αὕτη τὰς ἄλλας, οὐ συναναιρεῖται δὲ ὑπ' αὐτῶν. τὰ δὲ τοιαῦτα τῇ
φύσει πρῶτα. ἀλλ' ὅτι μὲν ἀλλοίωσις αὐξήσεως προϋπάρχει, δείκνυσιν
ἐκ τοῦ τὸ αὐξόμενον ὑπὸ τῆς τροφῆς αὔξεσθαι, τὴν δὲ τροφὴν ἐξ
ἀρχῆς ἀνομοίαν οὖσαν τῷ τρεφομένῳ καὶ ἐναντίαν πως, δι' ὃ καὶ λέγεται
τὸ ἐναντίον τροφὴ τῷ ἐναντίῳ, ὕστερον εἰς τοὐναντίον μεταβάλλουσαν καὶ
 666

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1265, line 26

σεως γενέσθαι μήτε ἀλλοίωσιν χωρὶς φορᾶς, ὥστε πρώτη κατὰ φύσιν ἡ
φορὰ τῶν ἄλλων κινήσεών ἐστιν. εἰ γὰρ χωρὶς μὲν ταύτης οὐδεμία τῶν
ἄλλων, ἡ δὲ φορὰ καὶ ἄνευ ἐκείνων, ὡς δειχθήσεται, δῆλον ὅτι συναναιρεῖ
μὲν αὕτη τὰς ἄλλας, οὐ συναναιρεῖται δὲ ὑπ' αὐτῶν. τὰ δὲ τοιαῦτα τῇ
φύσει πρῶτα. ἀλλ' ὅτι μὲν ἀλλοίωσις αὐξήσεως προϋπάρχει, δείκνυσιν
ἐκ τοῦ τὸ αὐξόμενον ὑπὸ τῆς τροφῆς αὔξεσθαι, τὴν δὲ τροφὴν ἐξ
ἀρχῆς ἀνομοίαν οὖσαν τῷ τρεφομένῳ καὶ ἐναντίαν πως, δι' ὃ καὶ λέγεται
τὸ ἐναντίον τροφὴ τῷ ἐναντίῳ, ὕστερον εἰς τοὐναντίον μεταβάλλουσαν καὶ
ἐξομοιουμένην τῷ τρεφομένῳ προσκρίνεσθαι καὶ τρέφειν καὶ αὔξειν αὐτό.
μεταβολῆς ἄρα χρεία καὶ ἀλλοιώσεως· τὴν γὰρ εἰς τὰ ἐναντία κατὰ ποιό-
τητα μεταβολὴν ἀνάγκη ἀλλοίωσιν εἶναι. φυσικώτερον δὲ λέγει νῦν περὶ
αὐξήσεως τροφῆς προσθήκῃ λέγων αὔξεσθαι τὸ αὐξόμενον ἤπερ ἐν ταῖς
Κατηγορίαις ἔλεγεν τὸ τετράγωνον αὔξεσθαι τῇ περιθέσει τοῦ γνώμονος.
ὅτι δὲ οὐδὲ ἀλλοιωθῆναί τι δυνατὸν μὴ οὔσης φορᾶς, δῆλον, εἴπερ τὸ
ἀλλοιούμενον ὑπὸ ἀλλοιοῦντός τινος καὶ μεταβάλλοντος αὐτὸ ἐκ τοῦ δυ-
νάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ἀλλοιοῦται. τὸ δὲ μεταβάλλον αὐτὸ καὶ ἀλλοιοῦν
δῆλον ὅτι οὐχ ὁμοίως ἔχει πρὸς αὐτὸ τῇ θέσει νῦν τε, ὅτε μεταβάλλει
αὐτό, καὶ πρότερον, ὅτε μήπω μετέβαλλεν. εἰ γὰρ ὁμοίως εἶχεν, διὰ τί
μὴ καὶ τότε τὸ μὲν μετέβαλλεν, τὸ δὲ μετεβάλλετο; δεῖ ἄρα τοπικὴν κί-
νησιν γενέσθαι ἢ ἀμφοτέρων τοῦ τε ἀλλοιοῦντος καὶ τοῦ ἀλλοιουμένου ἢ
πάντως γε τοῦ ἑτέρου αὐτῶν, ἵνα τὸ μὲν ἀλλοιώσῃ, τὸ δὲ ἀλλοιωθῇ·

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1267, line 5

τόπον μεταβολὴ προηγεῖται. εἴτε γὰρ σύγκρισις καὶ διάκρισις αὐτόθεν ἐστὶν
ἡ γένεσις καὶ φθορά, ὡς ἤρεσκε Δημοκρίτῳ τε καὶ Ἀναξαγόρᾳ καὶ Ἐμ-
πεδοκλεῖ καὶ ὅσοι τὰ πρῶτα σώματα ἀπαθῆ ὑποθέμενοι τελέως ἐκ τούτων
ἐγέννων τὰ ἄλλα, ἢ ὅσοι ἓν ὑποθέμενοι τὸ στοιχεῖον, ὥσπερ Ἀναξί-
μανδρος τὸ μεταξύ, πυκνούμενον τοῦτο καὶ μανούμενον τὰ ἄλλα ἀποδι-
δόναι φασίν, εἴτε καὶ κατὰ ἀλλοίωσιν ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά, καὶ οὕτως  
ὑγιὲς τὸ κατὰ σύγκρισιν καὶ διάκρισιν τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν ἐπιτε-
λεῖσθαι, εἴπερ πάσης ἀλλοιώσεως ὡς εἰπεῖν ἡγεῖται σύγκρισις καὶ διά-
κρισις. εἰπὼν δὲ καθ' ἃς γένεσις καὶ φθορὰ λέγεται προσέθηκε
τῶν οὐσιῶν· αὗται γὰρ αἱ κυρίως γενέσεις εἰσὶ καὶ φθοραί. καὶ μέντοι
περὶ τῶν κατὰ ποιότητα καὶ μέγεθος εἴρηται, ὅτι διὰ συγκρίσεως καὶ δια-
κρίσεως ἐκεῖναι. δείξας δὲ καὶ διὰ τῆς συγκρίσεως καὶ διακρίσεως, ὅτι
καὶ ἀλλοιώσεως καὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς προϋπάρχει ἡ κατὰ τόπον μετα-
βολή, δείκνυσιν ὅτι καὶ τῶν αὐξομένων καὶ φθινόντων μεταβάλλει κατὰ
τόπον τὸ μέγεθος. οὐ μόνον δὲ τὸ αὐξόμενον καὶ μειούμενον μεταβάλλει
τὸν τόπον τοῦ μὲν αὐξομένου μείζονα καταλαμβάνοντος τόπον, τοῦ δὲ
μειουμένου ἐλάττονα, ἀλλὰ καὶ τὴν τροφήν, ὑφ' ἧς αὔξεται τὸ αὐξόμενον,
κατὰ τόπον ἀνάγκη μεταβάλλειν, ὥστε ἅμα τῷ τρεφομένῳ καὶ αὐξομένῳ
κινεῖσθαι τὴν τροφήν. καὶ πάλιν εἰ γίνοιτο μείωσις, δεῖ τι χωρισθῆναι
τοῦ μειουμένου.
 667

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1271, line 14

σεων ἡ γένεσις, πάντα ἂν εἴη τὰ κινούμενα φθαρτά· δεῖ γὰρ πρῶτον

γενέσθαι, εἶθ' οὕτω κινηθῆναι τὴν ὁποιανοῦν κίνησιν, εἴπερ πρώτη τῶν
κινήσεων ἡ γένεσίς ἐστι, τὸ δὲ γινόμενον φθείρεται. εἰ οὖν μὴ πάντα
ἐστὶ τὰ κινούμενα γενητὰ καὶ φθαρτά, ὡς ἤδη δέδεικται ἐκ τοῦ εἶναι κί-
νησιν ἀίδιον καὶ ἔτι μᾶλλον δειχθήσεται, οὐδ' ἂν γένεσις εἴη πρώτη.
οὐκέτι γὰρ ἐν τοῖς ἀιδίοις μέν, κινουμένοις δὲ προϋπάρξει ἡ γένεσις. εἰ
δὲ μὴ ἔστιν ἡ γένεσις πρώτη, δῆλον ὡς οὐδὲ τῶν ἄλλων τις κινήσεων,
ἃς ἀνάγκη μετὰ τὴν γένεσιν ὑφίστασθαι, ἀλλοίωσίς τε καὶ αὔξησις καὶ
μείωσις. καὶ γὰρ αὔξεται καὶ μειοῦται μόνα τὰ γενητά, καὶ ἀλλοίωσις
τούτοις ὑπάρχει μόνοις, εἴπερ πᾶσα ἀλλοίωσις κατὰ τὰς παθητικὰς γίνε-
ται ποιότητας, πάσχει δὲ μόνα τὰ ἐν γενέσει. εἰ οὖν αἱ μὲν ἄλλαι κινή-
σεις τῆς γενέσεως δεύτεραι, ἡ δὲ γένεσις τῆς φορᾶς, δῆλον ὅτι καὶ αἱ
ἄλλαι κινήσεις τῆς φορᾶς ὕστεραι τῷ χρόνῳ. οὕτω καὶ ὅτι πρώτη κατὰ
χρόνον τῶν ἄλλων κινήσεων ἡ φορά, ἔδειξε καὶ τὴν ἀπὸ τῆς γενέσεως
ἔνστασιν ἔλυσεν.
      

Συμπλίκιος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria Vol. 10, p.1304, line 4

      

p. 264a21 Ἔτι καὶ ἐκ τῶνδε φανερὸν καθ' ὅλου μᾶλλον ἕως τοῦ
   ὅτι οὐκ ἔσται συνεχὴς ἡ κίνησις.

 Πρότερον μὲν ἐπὶ τῆς κατ' εὐθεῖαν φορᾶς ἐποιεῖτο τὸν λόγον, εἶτα
ἐπὶ πάσης τῆς κυρίως κινήσεως, ἐφ' ἧς ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον ἡ μετα-  
βολὴ γίνεται, κἂν ἐπὶ παραδείγματος καὶ τότε τῆς εὐθείας ὁ λόγος προῄει.
νῦν δὲ καθολικώτερον ἐπὶ πάσης μεταβολῆς ἡ ἀπόδειξις γίνεται τῆς καὶ
τὴν γένεσιν περιεχούσης καὶ τὴν φθοράν· τῇ γὰρ στερήσει προσχρῆται,
ὡς πάντων τῶν μεταβαλλόντων εἴτε κατὰ τόπον εἴτε κατὰ ποιότητα ἢ
ποσότητα ἢ κατ' οὐσίαν ἐκ τῆς οἰκείας γινομένων στερήσεως. εἰκότως
οὖν καθόλου μᾶλλον εἶπεν ἐρεῖν περὶ πάσης κινήσεως, τουτέστι
περὶ πάσης μεταβολῆς. πᾶν γὰρ τὸ μεταβάλλον εἴς τι, ὃ μὴ πρότερον ἦν,
ἐκ τοῦ μὴ τόδε καὶ ἐκ τῆς οἰκείας στερήσεως εἰς τὸ εἶναι τόδε τι μετα-
βάλλει, ὡς ἐν τῷ πρώτῳ τῆσδε τῆς πραγματείας ἐδείχθη. ὁ δὲ λόγος
ἐστὶν αὐτῷ τοιοῦτος· λαβὼν ὅτι τὰ μὴ ἀιδίως ἀλλὰ ποτὲ κινούμενα τῶν
εἰρημένων τινὰ κινεῖται κινήσεων ἐκ τῶν ἀντικειμένων εἰς τὰ ἀντι-
κείμενα (ἢ γὰρ κατὰ γένεσιν καὶ φθορὰν ἢ κατὰ αὔξησιν καὶ μείωσιν ἢ
κατὰ ἀλλοίωσιν ἢ κατὰ τὴν ἐπ' εὐθείας φοράν· δῆλον δὲ ὅτι μὴ ἀεὶ κι-
νούμενα καὶ ἠρεμεῖ ποτε τῶν ἠρεμιῶν τινα, αἵτινές εἰσιν ἐν τοῖς ἀντι

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 13,1, p.73, line
1

ταβέβηκεν ἴδιον, τὸ τόδε τι σημαίνειν· σημαίνει μὲν οὖν αὐτῷ τὸ τόδε

 668

τὸ ὑποκείμενον (δείξεως γάρ ἐστι τοῦτο), τὸ δὲ τὶ τὸ μερικόν. δι' ἀμφο-

τέρων οὖν σημαίνει τὸ μερικὸν ὑποκείμενον, οἷον τὸν τινὰ ἄνθρωπον ἢ
τόδε τὸ ξύλον· ἐπὶ τούτων γὰρ ἀεὶ ὁ Ἀριστοτέλης φέρει τὸ τόδε, λέγω
δὴ τῶν ἀτόμων τῶν φαινομένων καὶ αἰσθητῶν· ταῦτα γάρ ἐστι τὰ καὶ τὴν
δεῖξιν μόνα καταδεχόμενα καὶ μόνως ὑποκείμενα πᾶσι. καταγινώσκει δὲ  
καὶ τούτου τοῦ ἰδίου ὡς οὐ πάσῃ τῇ οὐσίᾳ παρακολουθοῦντος, εἰ καὶ μόνῃ·
τὰ γὰρ εἴδη, φησί, καὶ τὰ γένη, οἷον ἄνθρωπος καὶ ζῷον, δοκεῖ μὲν τόδε τι
σημαίνειν διὰ τὸν ἑνικὸν χαρακτῆρα τῆς φωνῆς, ἐμφαίνει δὲ μᾶλλον
πλῆθος καὶ κοινότητα πλειόνων τινῶν περιεκτικὴν καὶ ποιότητά τινα.  
οὐ ποιότητα δέ φησιν, οἵα ἐστὶν ἡ κατὰ τὸ συμβεβηκός· ἐκείνη
γὰρ οὔτε προσγινομένη τῷ ὑποκειμένῳ οὔτε ἀπογινομένη συμβάλλεταί τι
ἢ λυμαίνεται, τὰ δὲ γένη καὶ τὰ εἴδη συμπληρωτικά ἐστιν ἐκείνων ὧν λέ-
γονται εἶναι καὶ καθ' ὧν ἂν κατηγορῶνται καί, ὥς φησιν αὐτός, περὶ οὐ-
σίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζει, τοῦτ' ἔστι τὴν τοιάνδε ἢ τοιάνδε οὐσίαν ἀφο-
ρίζει καὶ διαστέλλει καὶ συγκεχυμένην αὐτὴν διακρίνει, τὴν οὐσιώδη ἑκά-
στης οὐσίας ποιότητα εἰλικρινῆ φυλάττοντα· τῆς γὰρ οὐσίας περιεχούσης τὸ
σῶμα καὶ ἀσώματον καὶ συγκεχυμένων ὄντων τούτων καὶ ἀδιακρίτων, ἡ
τῶν εἰδῶν τούτων διαίρεσις τὴν ἑκάστου ποιότητα ἀφώρισε. πάλιν τοῦ
σώματος πλείονα πράγματα περιέχοντος (τὸ γὰρ ἔμψυχον καὶ ἄψυχον)
διακρίνει τὰ συγκεχυμένα καὶ ἀφορίζει ἑκάστῳ τὸ ἴδιον.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.74, line 8

      

p. 3b21 Ἐπὶ πλεῖον δὲ τῷ γένει ἢ τῷ εἴδει τὸν ἀφορισμὸν

ποιεῖται· ὁ γὰρ ζῷον εἰπὼν ἐπὶ πλεῖον περιλαμβάνει ἢ ὁ τὸν
      ἄνθρωπον.

 Τοῦτ' ἔστιν εἰ καὶ ἡ δευτέρα πᾶσα οὐσία τὴν οὐσιώδη τῶν πραγ-
μάτων ἀφορίζει ποιότητα, ἀλλ' οὖν τὸ γένος τοῦ εἴδους τὴν καθολικωτέ-
ραν μᾶλλον καὶ κοινοτέραν ποιότητα διακρίνει, τὸ δὲ εἶδος τὴν μερι-
κωτέραν.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.74, line 9
 669

p. 3b21 Ἐπὶ πλεῖον δὲ τῷ γένει ἢ τῷ εἴδει τὸν ἀφορισμὸν

ποιεῖται· ὁ γὰρ ζῷον εἰπὼν ἐπὶ πλεῖον περιλαμβάνει ἢ ὁ τὸν
      ἄνθρωπον.

 Τοῦτ' ἔστιν εἰ καὶ ἡ δευτέρα πᾶσα οὐσία τὴν οὐσιώδη τῶν πραγ-
μάτων ἀφορίζει ποιότητα, ἀλλ' οὖν τὸ γένος τοῦ εἴδους τὴν καθολικωτέ-
ραν μᾶλλον καὶ κοινοτέραν ποιότητα διακρίνει, τὸ δὲ εἶδος τὴν μερι-
κωτέραν.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 13,1, p.74, line
21

p. 3b24 Ὑπάρχει δὲ ταῖς οὐσίαις καὶ τὸ μηδὲν ἐναντίον αὐ-

      ταῖς εἶναι.

 Ἐπὶ τέταρτον παρακολούθημα μεταβέβηκε καὶ τοῦ τρίτου καταγνοὺς

ὡς μόνῃ μὲν ὑπάρχοντος οὐ πάσῃ δέ. ἔστι δὲ τοῦτο τὸ μηδὲν ἐναντίον
εἶναι τῇ οὐσίᾳ· τῷ γὰρ Σωκράτει, φησί, οὐδέν ἐστιν ἐναντίον ἢ ἄλλῳ τινὶ τῶν
ἀτόμων. ἀλλὰ μὴν οὔτε τῇ δευτέρᾳ· τῷ γὰρ ἀνθρώπῳ ἢ τῷ ζῴῳ τί
ἐστιν ἐναντίον; εἰ δέ τις εἴποι ‘τί οὖν; οὐκ ἀντίκειται τὸ πῦρ τῷ ὕδατι
καὶ ἡ γῆ τῷ ἀέρι;’, λέγομεν ὅτι ταῦτα ἀντίκειται ἀλλήλοις οὐχ ᾗ οὐσίαι
εἰσίν, ἀλλ' ᾗ πεποίωνται· ἡ γὰρ ἐν πυρὶ θερμὴ καὶ ξηρὰ ποιότης τῇ τοῦ
ὕδατος ψυχρᾷ καὶ ὑγρᾷ ἀντίκειται ποιότητι. τάχα δὲ ἐάν τις ἀκριβῶς ἐξε-
τάσειεν, οὐδὲ κατὰ τὰς ποιότητας φήσομεν ἀντικεῖσθαι τῷ πυρὶ τὸ ὕδωρ·
τὰ γὰρ ἐναντία περὶ τὸ αὐτὸ ὑφίστανται ὑποκείμενον καὶ οὕτω τὸν πρὸς
ἄλληλα ἀναδέχονται πόλεμον, ἑκατέρου αὐτῶν τὸ ὑποκείμενον καταλαβεῖν
σπεύδοντος καὶ θάτερον ἐξωθοῦντος. εἰ τοίνυν τὸ πῦρ οὐχ ὑπόκειται
παρὰ μέρος θερμότητι καὶ ψυχρότητι, οὐδὲ κυρίως φήσομεν τῇ ὡς ἐν πυρὶ
θερμότητι ἀντικεῖσθαί τι, εἴ γε τὰ ἀντικείμενα, ὡς ἔφαμεν, περὶ τὸ αὐτὸ
πολεμεῖ ὑποκείμενον. καταγινώσκει δὲ καὶ τούτου ὡς μὴ μόνῃ τῇ οὐσίᾳ
ὑπάρχοντος, εἰ καὶ πάσῃ· τῷ γὰρ ποσῷ, φησίν, οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οἷον  
τοῖς δέκα ἢ τῷ διπήχει· τούτοις γὰρ τί ἂν εἴη ἐναντίον; οὐ γὰρ τὸ τε-
τράπηχυ τῷ διπήχει ἐναντίον· τὰ γὰρ ἐναντία φθείρουσιν ἄλληλα, ἐνταῦθα
δὲ αὔξησίς ἐστι τοῦ διπήχεος τὸ τετράπηχυ.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.79, line 26
‘δέχεσθαι τὰ ἐναντία’ (ἦν γὰρ ἂν ἐν τῷ αὐτῷ τὰ μαχόμενα), ἀλλὰ δεκ-
τικόν, ἵνα τὴν δύναμιν, ὡς εἶπον, ἐνδείξηται. ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων κατη-
γοριῶν οὐδὲν τῶν τοιούτων φαίνεται. ἀλλ' ἴσως ἐρεῖ τις ‘τί οὖν; καὶ ὅδε
ὁ κόραξ δεκτικός ἐστι λευκότητος ἢ ὁ κύκνος μελανίας; πῶς οὖν εἶπε τῶν
ἐναντίων εἶναι δεκτικόν;’ ἀλλὰ λέγομεν ὅτι εἰ μὲν εἶπε πάντων τῶν ἐναντίων
δεκτικὴν εἶναι πᾶσαν οὐσίαν, εἶχεν ἂν λόγον ἡ ἀπορία καὶ ἐπὶ κόρακος καὶ
ἐπὶ ἄλλων μυρίων· οὐδὲ γὰρ τὸ ψιμμύθιον μέλαν γένοιτο ἂν μένον ψιμ-
μύθιον, οὐδὲ τὸ πῦρ μένον πῦρ ψύξεως ἢ ὑγρότητός ἐστι δεκτικόν, οὐ τὸ ὕδωρ
ξηρότητος, οὐχ ἡ γῆ κουφότητος. νῦν δὲ οὐκ εἶπε πάντων ἀλλ' ἁπλῶς τῶν
 670

ἐναντίων, ὥστε καὶ ὁ κόραξ εἰ καὶ μὴ δέχεται λευκότητα ἢ ὁ κύκνος μελανίαν,

ἀλλ' οὖν θερμότητα καὶ ψυχρότητα δέχονται καὶ ἄλλας ἐναντίας ποιότητας.  
καὶ τὸ πῦρ οὖν εἰ καὶ μὴ δέχεται ψῦξιν ἢ ὑγρότητα ἤ τι τῶν ἑαυτῷ
ἐναντίων, ἀλλ' οὖν δέχεται τὴν ἐπὶ τὸ κάτω φορὰν βίᾳ, πεφυκὸς ἐπὶ τὸ
ἄνω φέρεσθαι. τί δὲ ἂν εἴποιμεν περὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἁπλῶς τῶν
οὐρανίων; ἕκαστον γὰρ τούτων ἓν ὂν καὶ ταὐτὸν τῷ ἀριθμῷ ὅμως τῶν
ἐναντίων οὐκ ἔστι δεκτικόν, εἰ μή τις ἐνταῦθα τὰς ἀντικειμένας λάβοι
κινήσεις, διότι φέρονται μὲν σὺν τῷ παντὶ τὴν ἀπ' ἀνατολῶν, αὐτὰ δὲ
καθ' αὑτὰ τὴν ἐναντίαν. ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἑπτὰ πλανωμένων λαβεῖν
καὶ τὴν ἀπὸ τῶν νοτίων ἐπὶ τὰ βόρεια καὶ πάλιν ἀπὸ τούτων ἐπὶ τὰ
νότια λαβεῖν μετάβασιν καὶ ἐπὶ τὴν κατὰ τὸ ἀπόγειον αὐτῶν καὶ περίγειον
ἐναντίωσιν συνόδους τε καὶ ἀποστάσεις αὐτῶν, ἐπὶ δὲ τῆς σελήνης καὶ τοὺς

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.83, line 18

φθάσαντες ἀποδεδώκαμεν, δευτέραν δὲ ἔχει τάξιν ἐν ταῖς κατηγορίαις τὸ

ποσὸν δι' αἰτίας πλείους, καὶ πρῶτον μέν, ὅτι ἐν τῷ περὶ τῆς οὐσίας
λόγῳ ἐμνήσθη τοῦ ποσοῦ, ἔνθα ἔλεγεν οὐκ ἴδιον τῆς οὐσίας εἶναι τὸ μηδὲν
ἐναντίον εἶναι αὐτῇ, ἐπειδὴ καὶ τοῦ ποσοῦ (ἵνα οὖν μὴ ἐπὶ πολὺ ἐάσῃ
ἡμᾶς ἀγνοοῦντας τὴν τοῦ ποσοῦ φύσιν, ἐπίτηδες εὐθὺς μετὰ τὴν οὐσίαν
τὸν περὶ τούτου λόγον ποιεῖται), δεύτερον δέ, ὅτι καὶ ἐν τῇ φύσει τῶν
πραγμάτων δευτέραν ἔχει τάξιν τὸ ποσόν· ἡ γὰρ πρώτη ὕλη, ὡς πολλάκις
εἴρηται, ἀσώματος οὖσα καὶ ἀνείδεος καὶ ἀσχημάτιστος πρότερον ἐξογκω-
θεῖσα τὰς τρεῖς διαστάσεις δέχεται καὶ γίνεται τριχῇ διαστατόν, ὅ φη-
σιν ὁ Ἀριστοτέλης δεύτερον ὑποκείμενον, εἶθ' οὕτως δέχεται τὰς ποιότη-
τας καὶ ποιεῖ τὰ στοιχεῖα, ὥστε τρίτην τὸ ποιὸν ἐν τοῖς οὖσιν ἔχει τάξιν,
τετάρτην δὲ τὰ πρός τι· τὰ γὰρ πρός τι σχέσις τίς ἐστιν ἑτέρων κατη-
γοριῶν, ὁ δὲ τόπος καὶ ὁ χρόνος καὶ τὰ λοιπὰ ἀπὸ τούτων σεσύληται.
τρίτη δὲ αἰτία, ὅτι ἐπειδὴ διῃρεῖτο ἡ οὐσία εἰς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν,
τὸ δὲ πρῶτον καὶ δεύτερόν ἐστι τοῦ ἀριθμοῦ, ὁ δὲ ἀριθμὸς τοῦ ποσοῦ,
εἰκότως μετὰ τὴν οὐσίαν τέτακται τὸ ποσόν. καὶ ἄλλως αὐτὸ τὸ ζητεῖν  
ποτέραν δεῖ τῶν κατηγοριῶν προτέραν τετάχθαι ἢ δευτέραν τοῦ ποσοῦ
ἐστι. πάλιν ὁ τοῦ σώματος ὅρος τῷ ἀριθμῷ προσκέχρηται (τῷ γὰρ τριχῇ
διαστατῷ), τὸ δὲ σῶμα οὐσία ἐστίν, ὁ δὲ ἀριθμὸς τοῦ ποσοῦ. ὥστε διὰ
πάντα εἰκότως δεύτερον τὸν περὶ τοῦ ποσοῦ λόγον ποιεῖται ὁ Ἀριστοτέλης.
 Διαιρεῖ δὲ τὸ ποσὸν εἰς τὸ συνεχὲς καὶ τὸ διωρισμένον. συνεχὲς δέ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.88, line 7

ἀλλ' ἐνέργειά τις, διὰ δὲ τὸ ὑποκείμενον περὶ ὃ γίνεται τὸ συνεχὲς ἔχει

καὶ οὐ καθ' αὑτήν. ὥστε, ὅπερ καὶ πρόσθεν ἔλεγον, καθόλου τὰς μετα-
βολὰς ὁδοὺς ἐπὶ τὰς κατηγορίας λεκτέον, οὐ κατηγορίας, ἢ ἄλλην ὑπ' ἄλλην
ἀνακτέον, ὡς ἐν ἐκείνοις εἴρηται. ὁ δὲ χρόνος ἀριθμὸς ὢν καὶ μέτρον  
κινήσεως κυρίως ἐστὶ ποσόν· ὁ γὰρ ἀριθμὸς καὶ τὸ μέτρον τοῦ ποσοῦ·
ποσὸν οὖν ὁ χρόνος, εἰ καὶ τὸ συνεχὲς ἑτέρωθεν ἔχει.
 671

 Ζητεῖται δὲ πῶς τὸ σῶμα εἰς τὰ εἴδη τοῦ ποσοῦ συγκατηρίθμησε,

καίτοι τὸ σῶμα οὐσία ἐστί. φημὶ οὖν ὅτι, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν
εἴπομεν, καὶ ποιὸν καὶ ποσὸν ἔστιν οὐσιῶδες, ὥσπερ ἐν πυρὶ μὲν τὸ θερ-
μὸν ποιὸν οὐσιῶδες ἐν σώματι δὲ τὸ τριχῇ διαστατὸν ποσὸν οὐσιῶδες.
ὥσπερ οὖν εἴ τις τὸ ἐν πυρὶ θερμὸν ὡς ποιότητα ἁπλῶς σκοποίη καὶ μὴ
ὡς πῦρ, ὑπὸ τὴν ποιότητα τοῦτο ἀνάξει, οὕτω δὴ καὶ τὸ σῶμα, καθὸ
ἁπλῶς μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος ἔχει, θεωροῦντες ὡς ποσοῦ τι θεωρή-
σομεν εἶδος καὶ οὐκ οὐσίαν.
 Τοῦ δὲ διωρισμένου εἴδη, ὡς εἴρηται, ὁ λόγος καὶ ὁ ἀριθμός· ὁ γὰρ λόγος
καὶ ποσόν ἐστι καὶ διωρισμένον ποσόν, ποσὸν μὲν ὅτι καταμετρεῖται, φησί,
συλλαβῇ βραχείᾳ καὶ μακρᾷ, διωρισμένον δὲ ὅτι ἑκάστη τῶν συλλα-
βῶν ἰδίαν ἔχει περιγραφὴν καὶ δυνάμεθα τὴν μίαν συλλαβὴν εἰπόντες τὴν
ἑτέραν σιωπῆσαι. καὶ ὁ ἀριθμὸς δὲ τῶν διωρισμένων ἐστί· καὶ τούτου
γὰρ ἑκάστη μονὰς ἰδίαν ἔχει περιγραφήν.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.88, line 8

καὶ οὐ καθ' αὑτήν. ὥστε, ὅπερ καὶ πρόσθεν ἔλεγον, καθόλου τὰς μετα-
βολὰς ὁδοὺς ἐπὶ τὰς κατηγορίας λεκτέον, οὐ κατηγορίας, ἢ ἄλλην ὑπ' ἄλλην
ἀνακτέον, ὡς ἐν ἐκείνοις εἴρηται. ὁ δὲ χρόνος ἀριθμὸς ὢν καὶ μέτρον  
κινήσεως κυρίως ἐστὶ ποσόν· ὁ γὰρ ἀριθμὸς καὶ τὸ μέτρον τοῦ ποσοῦ·
ποσὸν οὖν ὁ χρόνος, εἰ καὶ τὸ συνεχὲς ἑτέρωθεν ἔχει.
 Ζητεῖται δὲ πῶς τὸ σῶμα εἰς τὰ εἴδη τοῦ ποσοῦ συγκατηρίθμησε,
καίτοι τὸ σῶμα οὐσία ἐστί. φημὶ οὖν ὅτι, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν
εἴπομεν, καὶ ποιὸν καὶ ποσὸν ἔστιν οὐσιῶδες, ὥσπερ ἐν πυρὶ μὲν τὸ θερ-
μὸν ποιὸν οὐσιῶδες ἐν σώματι δὲ τὸ τριχῇ διαστατὸν ποσὸν οὐσιῶδες.
ὥσπερ οὖν εἴ τις τὸ ἐν πυρὶ θερμὸν ὡς ποιότητα ἁπλῶς σκοποίη καὶ μὴ
ὡς πῦρ, ὑπὸ τὴν ποιότητα τοῦτο ἀνάξει, οὕτω δὴ καὶ τὸ σῶμα, καθὸ
ἁπλῶς μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος ἔχει, θεωροῦντες ὡς ποσοῦ τι θεωρή-
σομεν εἶδος καὶ οὐκ οὐσίαν.
 Τοῦ δὲ διωρισμένου εἴδη, ὡς εἴρηται, ὁ λόγος καὶ ὁ ἀριθμός· ὁ γὰρ λόγος
καὶ ποσόν ἐστι καὶ διωρισμένον ποσόν, ποσὸν μὲν ὅτι καταμετρεῖται, φησί,
συλλαβῇ βραχείᾳ καὶ μακρᾷ, διωρισμένον δὲ ὅτι ἑκάστη τῶν συλλα-
βῶν ἰδίαν ἔχει περιγραφὴν καὶ δυνάμεθα τὴν μίαν συλλαβὴν εἰπόντες τὴν
ἑτέραν σιωπῆσαι. καὶ ὁ ἀριθμὸς δὲ τῶν διωρισμένων ἐστί· καὶ τούτου
γὰρ ἑκάστη μονὰς ἰδίαν ἔχει περιγραφήν.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.134, line 8

νοούμενον, οἷόν ἐστιν αὐτὸ τὸ τῆς ποιότητος γένος, ἢ ὡς αἰσθήσει ληπτόν,

διὰ τοῦτο διπλῆν καὶ τὴν ἐπιγραφὴν ἐποιήσατο. προέταξε δὲ τὸ ποιόν,  
ὅτι γνωριμώτερόν ἐστιν ἅτε αἰσθητὸν ὄν, δεῖ δὲ ἀεὶ ἀπὸ τῶν γνωριμω-
τέρων ἄρχεσθαι τῆς διδασκαλίας. ἔστι δὲ καὶ ἄλλως φάναι ὅτι καὶ ἡ
ποιότης ποιόν ἐστι· τὸ γὰρ ποιὸν κατηγορεῖται ποιοῦ καὶ ποιότητος κοινό-
τερον ὄν, ὥστε καὶ τὴν ποιότητα ποιὸν λέγεσθαι, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὸ
ὄνομα κοινῶς κατηγορεῖται ὀνόματός τε καὶ ῥήματος· κἂν γὰρ περὶ ποιῶν
 672

διαλέγηται, οὐ πρώτως περὶ τούτων ποιεῖται τὸν λόγον, ἀλλὰ δι' αὐτὴν
τὴν ποιότητα, ἵνα ὡς ἐκ γνωριμωτέρων σαφὴς ὁ περὶ αὐτῆς γένηται λόγος.
 Διαιρεῖ δὲ τὴν ποιότητα εἰς τέσσαρα εἴδη, ὧν τὸ μὲν πρῶτόν φησιν
ἕξιν καὶ διάθεσιν, δεύτερον δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν, τρίτον παθητικὰς ποιό-
τητας καὶ πάθη, τέταρτον σχῆμα καὶ μορφήν. ἵνα δὲ γνῶμεν τίνος ἕνεκεν
τέσσαρα μόνα εἴδη ἐστὶ ποιότητος καὶ οὔτε πλείονα οὔτε ἐλάττονα καὶ
διὰ τί τοιαύτην τάξιν αὐτοῖς ἐπέθηκε, διαίρεσίν τινα τῆς ποιότητος ποιη-
σώμεθα. ἡ τοίνυν ποιότης ἢ κατὰ δύναμίν ἐστι καὶ ἀδυναμίαν ἢ κατ'
ἐνέργειαν, κατὰ δύναμιν μὲν ὡς τὸ παιδίον δυνάμει ἐστὶ γραμματικόν,
κατὰ ἀδυναμίαν δὲ ὡς ὁ ἵππος ἀδυναμίαν ἔχει τοῦ δέξασθαι γραμματικήν.
εἰ δὲ κατ' ἐνέργειαν εἴη ἡ ποιότης, ἤτοι τελειωτική ἐστιν ἢ κακωτικὴ
τοῦ ὑποκειμένου ἢ οὔτε τελειωτικὴ οὔτε κακωτική. καὶ εἰ μὲν τελειωτικὴ
εἴη ἢ κακωτική, ἢ οὐκ ἐμποιεῖ πάθος περὶ τὴν αἴσθησιν τὴν ἡμετέραν ἢ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.137, line 10

καὶ ἐπ' αὐτῶν τὸ ἴδιον τῆς ποιότητος παρακολούθημα, τὸ παρωνύμως ἀπ'

αὐτῆς τὰ μετέχοντα ὀνομάζεσθαι. εἰ μέντοι ῥᾳδίως ἀποκαθισταῖτο, λέγεται
πάθος τὸ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀναφερόμενον, ὡς εἴ τις διὰ φόβον ὠχρίασεν
ἢ δι' αἰδῶ ἐρυθρὸς ἐγένετο· ταῦτα γὰρ οὐδ' ἀξιοῖ ὅλως καλεῖν ποιότητας,
διότι μὴ ἐξ αὐτῶν παρωνύμως οἱ μετέχοντες ὀνομάζονται· οὐδεὶς γὰρ ἂν
εἴποι, φησί, τὸν δι' αἰδῶ ἐρυθριάσαντα ἐρυθρίαν ἢ τὸν διὰ φόβον ὠχριά-
σαντα ὠχρίαν. ἐκ δὲ τούτων γίνεται τὸ τρίτον εἶδος τῆς ποιότητος, ὅπερ
ἐστὶ παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη, λέγω δὴ ἡ παθητικὴ ποιότης ἡ ὡς
πάθος ἐμποιοῦσα καὶ ἡ ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη καὶ τὸ πάθος τὸ ὑπὸ
τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον καὶ τὸ πάθος τὸ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀναφερό-
μενον· παθητικαὶ μὲν γὰρ ποιότητες τὰ πρότερα τρία, πάθος δὲ τὸ τέταρ-
τον. πῶς δὲ ταῦτά φαμεν διὰ τοῦ βάθους κεχωρηκέναι, λέγω δὴ τὴν
ὠχρίασιν καὶ τὸ ἐρύθημα, καίτοι περὶ τὴν ἐπιφάνειαν μόνην θεωρεῖται;
λέγομεν ὅτι οὐκ ἄνευ τῆς κατὰ βάθος τροπῆς γέγονεν ἡ τοιαύτη περὶ τὴν
ἐπιφάνειαν ποιότης· ὥσπερ γὰρ οἱ ἐκ γενετῆς ἐρυθροὶ διὰ τὴν τοιάνδε
κρᾶσιν γεγόνασι τοιοῦτοι τοῦ θερμοῦ ἐν αὐτοῖς πλεονάσαντος καὶ περὶ
τὴν ἐπιφάνειαν χωρήσαντος, οὕτως καὶ οἱ διὰ φόβον ἢ αἰδῶ ἐρυθροὶ ἢ
ὠχροὶ γενόμενοι οὐκ ἄνευ τῆς κατὰ βάθος τροπῆς τοιοῦτοι γεγόνασιν.
 Εἰ δὲ κατ' ἐνέργειαν ἡ ποιότης οὖσα μήτε τελειωτικὴ εἴη μήτε κακωτικὴ
καὶ ἐπιπολῆς ὑπάρχει, εἰ μὲν ἐπὶ ἀψύχων εἴη καὶ φανταστῶν, λέγεται σχῆμα,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Vol. 13,1, p.139,
line 27

αἱ παθητικαὶ ποιότητες καὶ τὰ πάθη, διότι, ὡς εἴρηται, οὐκ ἂν ποιήσαι

τις κατ' αὐτὰς ἢ πάθοι μὴ προϋπαρχούσης ἐν αὐτῷ δυνάμεώς τινος, ἥτις
ἐπιτηδεία ἐστὶ πρὸς τὸ δέχεσθαι τὰ τοιαῦτα. τὸ δὲ σχῆμα καὶ ἡ μορφὴ
 673

κατὰ μόνην τὴν ἐπιφάνειαν θεωρούμενα τὴν ἐσχάτην εἴληχε χώραν, τῶν
παθητικῶν ποιοτήτων καὶ τῶν παθῶν μέχρι τοῦ βάθους διικνουμένων.
ταῦτα καὶ περὶ τῆς τῶν εἰδῶν τάξεως. ἰστέον δὲ ὅτι ἡ αὐτὴ ποιότης
δύναται πλεοναχῶς λέγεσθαι· οἷον ἡ θερμότης ἐν πυρὶ μὲν οὖσα παθη-
τικὴ ποιότης ἐστὶν ὡς πάθος ἐμποιοῦσα περὶ τὴν αἴσθησιν τὴν ἡμετέραν,
ἐν ἡμῖν δὲ οἷον ὁ πυρετὸς παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη,
ἐν δὲ τῷ πεπυρακτωμένῳ σιδήρῳ καί, εἰ τύχοι, κατ' αὐτὴν διημερεύοντι
πάθος τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον, ἡ δὲ θερμότης ἡ γενομένη
ἐν ἡμῖν, εἰ τύχοι, ἐκ τοῦ κατὰ πάροδον προσπελάσαι πυρὶ πάθος τὸ ὑπὸ
τὸ πάσχειν ἀναφερόμενον.
      

p. 8b25 Ποιότητα δὲ λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται.

 Διὰ τί τὴν τῆς ποιότητος διδασκαλίαν διὰ τοῦ ποιοῦ ποιεῖται; φαμὲν
ὅτι σαφέστερόν ἐστι τὸ ποιόν, ὡς ἤδη εἴρηται, ἅτε τῇ αἰσθήσει ληπτόν,  
καὶ ὅλως ἀπὸ τοῦ ποιοῦ εἰς ἔννοιαν τῆς ποιότητος ἐρχόμεθα· θεασάμενοι
γὰρ τὸ ἐν γάλακτι λευκὸν καὶ τὸ ἐν χιόνι καὶ τὸ ἐν ψιμμυθίῳ εἰς ἔννοιαν
ἐρχόμεθα τῆς λευκότητος, ὁμοίως γευσάμενοι μέλιτος καὶ φοίνικος καὶ
ἰσχάδος εἰς ἔννοιαν ἐρχόμεθα τῆς γλυκύτητος. ἐκ τοῦ οὖν ποιοῦ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.139, line 30

παθητικῶν ποιοτήτων καὶ τῶν παθῶν μέχρι τοῦ βάθους διικνουμένων.

ταῦτα καὶ περὶ τῆς τῶν εἰδῶν τάξεως. ἰστέον δὲ ὅτι ἡ αὐτὴ ποιότης
δύναται πλεοναχῶς λέγεσθαι· οἷον ἡ θερμότης ἐν πυρὶ μὲν οὖσα παθη-
τικὴ ποιότης ἐστὶν ὡς πάθος ἐμποιοῦσα περὶ τὴν αἴσθησιν τὴν ἡμετέραν,
ἐν ἡμῖν δὲ οἷον ὁ πυρετὸς παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη,
ἐν δὲ τῷ πεπυρακτωμένῳ σιδήρῳ καί, εἰ τύχοι, κατ' αὐτὴν διημερεύοντι
πάθος τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον, ἡ δὲ θερμότης ἡ γενομένη
ἐν ἡμῖν, εἰ τύχοι, ἐκ τοῦ κατὰ πάροδον προσπελάσαι πυρὶ πάθος τὸ ὑπὸ
τὸ πάσχειν ἀναφερόμενον.
      

p. 8b25 Ποιότητα δὲ λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται.

 Διὰ τί τὴν τῆς ποιότητος διδασκαλίαν διὰ τοῦ ποιοῦ ποιεῖται; φαμὲν
ὅτι σαφέστερόν ἐστι τὸ ποιόν, ὡς ἤδη εἴρηται, ἅτε τῇ αἰσθήσει ληπτόν,  
καὶ ὅλως ἀπὸ τοῦ ποιοῦ εἰς ἔννοιαν τῆς ποιότητος ἐρχόμεθα· θεασάμενοι
γὰρ τὸ ἐν γάλακτι λευκὸν καὶ τὸ ἐν χιόνι καὶ τὸ ἐν ψιμμυθίῳ εἰς ἔννοιαν
ἐρχόμεθα τῆς λευκότητος, ὁμοίως γευσάμενοι μέλιτος καὶ φοίνικος καὶ
ἰσχάδος εἰς ἔννοιαν ἐρχόμεθα τῆς γλυκύτητος. ἐκ τοῦ οὖν ποιοῦ σαφε-
στέρου ὄντος τὴν διδασκαλίαν ποιεῖται. ἔστι δὲ αὐτὸ τὸ μετέχον ποιόν,
ποιότης δὲ τὸ μετεχόμενον.
      
 674

p. 8b26 Ἔστι δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.143, line 29

καὶ ἀδυναμίαν, καθ' ὃ πυκτικοὺς ἢ δρομικοὺς ἢ ὑγιεινοὺς ἢ νοσώδεις

λέγομεν. λέγει δὲ πυκτικοὺς ἢ δρομικοὺς τοὺς φύσιν ἔχοντας ἐπιτηδείαν
πρός τι τῶν τοιούτων, τοῦτ' ἔστι τοὺς δυνάμει τοιούτους ὄντας. καὶ τὸ
μὲν πρῶτον εἶδος τῆς ποιότητος ἐνεργείᾳ θεωρεῖται, ἡ ἕξις καὶ ἡ διάθεσις,
τὸ δὲ δεύτερον δυνάμει· ἕτερον γάρ ἐστι πύκτης εἰπεῖν καὶ ἕτερον πυκτικός,
καὶ δρομεὺς καὶ δρομικός· τὸ μὲν γάρ ἐστιν ἐνεργείᾳ, ὁ πύκτης καὶ ὁ
δρομεύς, τὸ δὲ δυνάμει, ὁ πυκτικὸς καὶ ὁ δρομικός, ὁ μήπω μὲν ἐνερ-
γείᾳ ὢν τοιοῦτος δύναμιν δὲ φυσικὴν ἔχων, τοῦτ' ἔστιν ἐπιδειότητα εἰς
τὸ γενέσθαι τοιοῦτος. ὁ δὲ ἐνεργείᾳ ὢν πύκτης ἢ δρομεὺς οὐκέτι κατὰ
δύναμιν φυσικὴν λέγεται, ἀλλ' ἕξιν ἔχει ἢ διάθεσιν. πῶς δὲ καὶ τὴν
ἀδυναμίαν ποιότητά φησιν; ὅτι διακείμεθά πως καὶ κατὰ ταύτην· τῷ γὰρ  
τοιῶσδε τὸν ἵππον διακεῖσθαι ἀδυναμίαν αὐτόν φαμεν ἔχειν τοῦ δέξασθαι
ἐπιστήμην. καὶ ὅλως ἐφ' ὧν θεωρεῖται ἡ δύναμις, ἐπὶ τούτων καὶ ἡ
ἀδυναμία· ὁ γὰρ δύναμιν ἔχων τοῦ πάσχειν οὗτος ἀδυναμίαν ἔχει τοῦ μὴ
πάσχειν, καὶ ὁ δύναμιν ἔχων τοῦ μὴ παθεῖν ἀδυναμίαν ἔχει τοῦ παθεῖν.
καὶ ἄλλως ἐπειδὴ τῶν ἀντικειμένων τὸ αὐτό ἐστι γένος, εἴτε οὖν ὡς
ἐναντία ταῦτά τις βούλεται ἀντικεῖσθαι, ὑφ' ὃ γένος τὸ ἕτερον τῶν ἐναν-
τίων ἀνάγεται, ὑπ' ἐκεῖνο καὶ τὸ ἕτερον ἀναχθήσεται, ἐπειδὴ καὶ τὸ λευκὸν
καὶ τὸ μέλαν ἐναντία ὄντα ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος, τὴν ποιότητα, ἀνάγονται
(εἰ τοίνυν ἡ δύναμις ὑπὸ τὸ ποιὸν ἀνάγεται, καὶ ἡ ἀδυναμία ὑπὸ τὸ αὐτὸ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.144, line 8

δύναμιν φυσικὴν λέγεται, ἀλλ' ἕξιν ἔχει ἢ διάθεσιν. πῶς δὲ καὶ τὴν
ἀδυναμίαν ποιότητά φησιν; ὅτι διακείμεθά πως καὶ κατὰ ταύτην· τῷ γὰρ  
τοιῶσδε τὸν ἵππον διακεῖσθαι ἀδυναμίαν αὐτόν φαμεν ἔχειν τοῦ δέξασθαι
ἐπιστήμην. καὶ ὅλως ἐφ' ὧν θεωρεῖται ἡ δύναμις, ἐπὶ τούτων καὶ ἡ
ἀδυναμία· ὁ γὰρ δύναμιν ἔχων τοῦ πάσχειν οὗτος ἀδυναμίαν ἔχει τοῦ μὴ
πάσχειν, καὶ ὁ δύναμιν ἔχων τοῦ μὴ παθεῖν ἀδυναμίαν ἔχει τοῦ παθεῖν.
καὶ ἄλλως ἐπειδὴ τῶν ἀντικειμένων τὸ αὐτό ἐστι γένος, εἴτε οὖν ὡς
ἐναντία ταῦτά τις βούλεται ἀντικεῖσθαι, ὑφ' ὃ γένος τὸ ἕτερον τῶν ἐναν-
τίων ἀνάγεται, ὑπ' ἐκεῖνο καὶ τὸ ἕτερον ἀναχθήσεται, ἐπειδὴ καὶ τὸ λευκὸν
καὶ τὸ μέλαν ἐναντία ὄντα ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος, τὴν ποιότητα, ἀνάγονται
(εἰ τοίνυν ἡ δύναμις ὑπὸ τὸ ποιὸν ἀνάγεται, καὶ ἡ ἀδυναμία ὑπὸ τὸ αὐτὸ
ἀναχθήσεται), εἴτε ὡς τὰ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν ταῦτα ἀντικεῖσθαί τις
βούλοιτο, καὶ οὕτως ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος αὐτὰ ἀνάξει· οὗ γὰρ λέγεται εἶναι
ἡ ἕξις, τούτου καὶ ἡ στέρησις λεχθήσεται, οἷον ὀφθαλμοῦ· αὐτοῦ γάρ
ἐστι καὶ ἡ ὄψις καὶ ἡ τύφλωσις. ὑφ' ὃ οὖν γένος ἀνάγεται ἡ ἕξις, ὑπὸ
 675

τὸ αὐτὸ καὶ ἡ στέρησις ἀναχθήσεται.

      

p. 9a16 Οὐ γὰρ τῷ διακεῖσθαί πως ἕκαστον τῶν τοιούτων

      ποιὸν λέγεται.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.148, line 1

οὐσιώδεις διαφορὰς καὶ διὰ τοῦτο ἀναγκάζεσθαι ἀπὸ τῶν τοιούτων τὰ

πράγματα χαρακτηρίζειν. εἰ τοίνυν παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχει καὶ συμπλη-
ρωτικὴ εἴη, λέγεται παθητικὴ ποιότης ὡς πάθος ἐμποιοῦσα περὶ τὴν
αἴσθησιν τὴν ἡμετέραν, εἰ δὲ παντὶ μὲν τῷ εἴδει ὑπάρχει μὴ συμπληρω-
τικὴ δὲ εἴη, λέγεται παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη. εἰ δὲ
μὴ παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχει, ἤτοι πολυχρόνιός ἐστιν ἢ ὀλιγοχρόνιος· εἰ
μὲν οὖν μὴ παντὶ ὑπάρχει εἴη δὲ πολυχρόνιος, πάλιν λέγεται παθητικὴ
ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη, ὡς ἡ ἐν ζωμῷ γλυκύτης καὶ ἡ ἐκ
γενετῆς ὠχρίασις καὶ τὸ ἐρύθημα, εἰ δὲ μὴ παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχουσα
ὀλιγοχρόνιος εἴη, εἰ μὲν μὴ ῥᾳδίως ἀποκαθισταῖτο μηδὲ εὐαπόβλητος εἴη,  
λέγεται πάθος τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον, ὡς ἡ ἐκ μακρᾶς νόσου
ὠχρίασις ἢ ἡ ἐκ πολλοῦ χειμῶνος ἐγγινομένη ψῦξις, εἰ δὲ εὐαπόβλητος
εἴη καὶ ῥᾳδίως καὶ παραχρῆμα ἀποκαθισταῖτο, λέγεται πάθος τὸ ὑπὸ τὸ
πάσχειν ἀναφερόμενον, ὡς ἡ ὠχρότης ἡ διὰ φόβον ἄκαιρον ἢ ἡ δι' αἰδῶ
ἐρυθρότης· ποιότητας γὰρ ὁ Ἀριστοτέλης οὐκ ἀξιοῖ καλεῖν τὰ τοιαῦτα,
ὅτι μὴ παρωνύμως ἀπ' αὐτῶν λέγονται οἱ μετέχοντες. πάλιν δὲ ἡ κατα-
γραφὴ εὐσύνοπτον ποιήσει τὴν διαίρεσιν·

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.148, line 5

τικὴ δὲ εἴη, λέγεται παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη. εἰ δὲ

μὴ παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχει, ἤτοι πολυχρόνιός ἐστιν ἢ ὀλιγοχρόνιος· εἰ
μὲν οὖν μὴ παντὶ ὑπάρχει εἴη δὲ πολυχρόνιος, πάλιν λέγεται παθητικὴ
ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη, ὡς ἡ ἐν ζωμῷ γλυκύτης καὶ ἡ ἐκ
γενετῆς ὠχρίασις καὶ τὸ ἐρύθημα, εἰ δὲ μὴ παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχουσα
ὀλιγοχρόνιος εἴη, εἰ μὲν μὴ ῥᾳδίως ἀποκαθισταῖτο μηδὲ εὐαπόβλητος εἴη,  
λέγεται πάθος τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον, ὡς ἡ ἐκ μακρᾶς νόσου
ὠχρίασις ἢ ἡ ἐκ πολλοῦ χειμῶνος ἐγγινομένη ψῦξις, εἰ δὲ εὐαπόβλητος
εἴη καὶ ῥᾳδίως καὶ παραχρῆμα ἀποκαθισταῖτο, λέγεται πάθος τὸ ὑπὸ τὸ
πάσχειν ἀναφερόμενον, ὡς ἡ ὠχρότης ἡ διὰ φόβον ἄκαιρον ἢ ἡ δι' αἰδῶ
ἐρυθρότης· ποιότητας γὰρ ὁ Ἀριστοτέλης οὐκ ἀξιοῖ καλεῖν τὰ τοιαῦτα,
ὅτι μὴ παρωνύμως ἀπ' αὐτῶν λέγονται οἱ μετέχοντες. πάλιν δὲ ἡ κατα-
γραφὴ εὐσύνοπτον ποιήσει τὴν διαίρεσιν·
ἡ παθητικὴ ποιότης
 676

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.149, line 4

 Ταῦτα δὲ τὰ τέσσαρα τῶν παθητικῶν ποιοτήτων εἴδη οὐ μόνον περὶ

σῶμα θεωρεῖται, ἀλλὰ καὶ περὶ ψυχήν· εἰ γάρ τις ἕξιν ἀρίστην ἔχει εἰς
ἐπιστημονικὴν ἢ ἁπλῶς εἰς λογικὴν θεωρίαν, λεχθείη ἂν τὸ τοιοῦτον παθη-
τικὴ ποιότης ὡς πάθος ἐμποιοῦσα περὶ τὴν αἴσθησιν τὴν ἡμετέραν καὶ
οὐχ ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη, διότι συμπληρωτική ἐστι καὶ τελειωτικὴ
ἡ τοιαύτη ἕξις τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς. πάθος δὲ ποιεῖ περὶ τὴν αἴσθησιν,  
οὐ τὴν σωματοειδῆ δῆλον, ἀλλὰ τὴν θείαν λεγομένην καὶ λογικήν· λεγόμεθα
γοῦν αἰσθάνεσθαι λόγων καὶ ὕβρεων, κατὰ ψυχὴν δηλονότι καὶ οὐ κατὰ
τὰς σωματικὰς αἰσθήσεις. τοὺς δὲ κατά τινα κρᾶσιν σωματικὴν μανικοὺς
ἢ ὀργίλους ἤ τινας τοιούτους εἴποι ἄν τις παθητικὴν ἔχειν ποιότητα ὡς
ἀπὸ πάθους ἐγγινομένην, τοὺς δὲ διὰ νόσον τοιούτους γενομένους πάθος
ἔχειν τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον. τοὺς δὲ διά τινα περίστασιν
ἐκ συναρπαγῆς ὀργισθέντας ἤ τι τοιοῦτον παθόντας εἴποιμεν πάθος ἔχειν
τὸ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀναφερόμενον. δῆλον δὲ ὅτι καταχρώμενοι τοῖς ὀνό-
μασι ταῦτά φαμεν, ἐπεί τοί γε κυρίως ὑπὸ τὴν ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν
ταῦτα πάντα ἀνάγεται.
 Διχῶς δὲ ἐκληπτέον τὰς παθητικὰς ποιότητας· ἢ γὰρ ἀπὸ τοῦ τὸ
ὑποκείμενον πεπονθέναι καὶ ἀπὸ πάθους αὐτῷ ποιότητά τινα ἐγγενέσθαι
παθητικὴν ποιότητα λέγεται ἔχειν ἢ ἀπὸ τοῦ τὴν αἴσθησιν ἡμῶν πάσχειν
κατὰ τὴν τούτων τῶν ποιοτήτων ἀντίληψιν, αὐτὰς δὲ μὴ κατὰ πάθος

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.149, line 13

τὰς σωματικὰς αἰσθήσεις. τοὺς δὲ κατά τινα κρᾶσιν σωματικὴν μανικοὺς

ἢ ὀργίλους ἤ τινας τοιούτους εἴποι ἄν τις παθητικὴν ἔχειν ποιότητα ὡς
ἀπὸ πάθους ἐγγινομένην, τοὺς δὲ διὰ νόσον τοιούτους γενομένους πάθος
ἔχειν τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερόμενον. τοὺς δὲ διά τινα περίστασιν
ἐκ συναρπαγῆς ὀργισθέντας ἤ τι τοιοῦτον παθόντας εἴποιμεν πάθος ἔχειν
τὸ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀναφερόμενον. δῆλον δὲ ὅτι καταχρώμενοι τοῖς ὀνό-
μασι ταῦτά φαμεν, ἐπεί τοί γε κυρίως ὑπὸ τὴν ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν
ταῦτα πάντα ἀνάγεται.
 Διχῶς δὲ ἐκληπτέον τὰς παθητικὰς ποιότητας· ἢ γὰρ ἀπὸ τοῦ τὸ
ὑποκείμενον πεπονθέναι καὶ ἀπὸ πάθους αὐτῷ ποιότητά τινα ἐγγενέσθαι
παθητικὴν ποιότητα λέγεται ἔχειν ἢ ἀπὸ τοῦ τὴν αἴσθησιν ἡμῶν πάσχειν
κατὰ τὴν τούτων τῶν ποιοτήτων ἀντίληψιν, αὐτὰς δὲ μὴ κατὰ πάθος
ἐγγενέσθαι, οἷς ἂν ὑπάρχωσιν, ἀλλὰ φυσικῶς, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ πυρός· οὐ
γὰρ κατὰ πάθος ἐγγέγονε τῷ πυρὶ ἡ θερμότης· οὐσιωδῶς γὰρ ὑπάρχει
αὐτῷ καὶ εἰδοποιὸς αὐτοῦ ἐστιν. ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ μέλιτος γλυκύ-
τητος ἔχει ἢ τῆς ἐν χιόνι λευκότητος καὶ τῶν τοιούτων. ἡ μέντοι
λευκὴ σὰρξ ἀπὸ πάθους τὴν λευκότητα ἔχει· συμβέβηκε γὰρ τὸ λευκὸν
αὐτῇ καὶ οὐκ οὐσιωδῶς αὐτῇ ὑπάρχει οὐδὲ εἰδοποιὸν αὐτῇ ἐστιν. ὡσαύ-
τως καὶ ἐπὶ τοῦ μέλανος ἐροῦμεν καὶ ἐπὶ τοῦ γλυκέος ζωμοῦ καὶ τῶν
τοιούτων. πάσχει μὲν οὖν καὶ ἐπὶ τούτων ἡ αἴσθησις, ἀλλ' ἐπειδὴ κυριώ-
τερόν ἐστιν ἐπὶ τούτων τὸ ἀπὸ πάθους ἐγγενέσθαι αὐτοῖς λέγειν
 677

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.150, line 3

τερόν ἐστιν ἐπὶ τούτων τὸ ἀπὸ πάθους ἐγγενέσθαι αὐτοῖς λέγειν ἢ τὸ

πάθος ἐμποιεῖν, διὰ τὸ προηγουμένως τοῦτο αὐτοῖς ὑπάρχειν δευτέρως δὲ
καὶ τὸ πάθος ἐμποιεῖν, ἀπὸ τοῦ κυριωτέρου αὐτὰ ἐκαλέσαμεν· ἐφ' ὧν γάρ
ἐστιν ἄμφω, ἐπὶ τούτων ἄμεινόν ἐστιν ἴσως ἀπὸ τοῦ κυριωτέρου τὴν ἐπί-
κλησιν τῆς παθητικῆς ποιότητος γίνεσθαι. καὶ ἐπὶ τοῦ μέλιτος οὖν ἐπειδὴ
ἡ γλυκύτης οὐκ ἀπὸ πάθους αὐτῷ γίνεται (χαρακτηριστικὴ γάρ ἐστιν αὐτοῦ),
διὰ τοῦτο ἀπὸ τοῦ τῇ αἰσθήσει πάθος αὐτὴν ἐμποιεῖν παθητικὴ ποιότης
λέγεται.  

p. 9b11 Ὅτι μὲν οὖν γίνονται διὰ πάθος πολλαὶ μεταβολαὶ

     χρωμάτων, δῆλον.

 Εἰπὼν τὰ χρώματα παθητικὰς ποιότητας εἶναι τῷ ἀπὸ πάθους

ἐγγίνεσθαι αὐτάς, κατασκευάζει καὶ δείκνυσιν οὕτως ἔχον.
      

p. 9b19 Ὅσα μὲν οὖν τῶν τοιούτων συμπτωμάτων.

 Τὰ χρώματα συμπτώματα εἶπεν εἶναι διὰ τὸ ἄλλοις πάθεσιν ἐπι-

συμβαίνειν, ὡς τῇ μακρᾷ νόσῳ ἕπεται ἡ ὠχρίασις. ἔστι δὲ καί τι χρῶμα
οὐσιῶδες, ὡς τὸ λευκὸν τῷ ψιμμυθίῳ ἢ τῇ χιόνι καὶ τὸ ἐρυθρὸν τῷ
αἵματι καὶ τὸ μέλαν ἐν τῷ τῆς σηπίας χυμῷ.
      

p. 9b27 Ὁμοίως γὰρ ποιοὶ κατὰ ταύτας λεγόμεθα.

 Ποιότης καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται· εἰ οὖν οὐ λέγονται ποιοὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.157, line 26

ποιοτήτων λέγονται τὰ μετέχοντα, ὡς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ἡ γραμματικὴ

γυνὴ καὶ ἀπὸ τῆς μουσικῆς ἡ μουσική. διό, ὡς εἶπον, ἀκριβέστερον ἡμῖν
τὸν λόγον παραδιδοὺς ἐνταῦθα τῆς ποιότητος προσέθηκε τὸ ἢ ὁπωσοῦν
ἄλλως ἀπ' αὐτῶν.
      

p. 10b12 Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν, οἷον δι-

 καιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον καὶ λευκότης μελανίᾳ.
 678

 Ἐπὶ τὸ ἴδιον τῆς ποιότητος μέτεισι τῷ αὐτῷ κανόνι τῆς διδασκα-

λίας κεχρημένος ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. φησὶν οὖν ἴδιον
ποιότητος τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντιότητα. εἰκότως· κυρίως γὰρ ἡ ἐναντιότης
περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται· καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν ἡ
ἐναντιότης κατὰ τὴν ποιότητα ἐθεωρεῖτο· καὶ γὰρ ἡ οὐσία διὰ ταύτην
τῶν ἐναντίων ἐστὶ δεκτικὴ καὶ τῶν πρός τι τὰ ἐπιδεχόμενα τὴν ἐναντίω-
σιν ἐκ τῆς τοῦ ποιοῦ ἐλαμβάνοντο κατηγορίας. κυρίως μὲν οὖν, ὡς ἔφθην
εἰπών, ἡ ἐναντιότης περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται. οὐκ ἐν πάσῃ δὲ τῇ
ποιότητί ἐστιν ἐναντιότης· ταῖς γὰρ μεταξὺ τῶν ἐναντίων ποιοτήτων  
ποιότησιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οἷον τῷ πυρρῷ ἢ τῷ ὠχρῷ ἢ τοῖς τοι-
ούτοις. ἀλλ' οὐδὲ τοῖς σχήμασιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, τῷ τριγώνῳ λέγω καὶ
τῷ κύκλῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ποιοῖς ὑπάρχει ἐναντιότης·
λέγεται γὰρ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι ἐναντίον καὶ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.157, line 27

      

p. 10b12 Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν, οἷον δι-

 καιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον καὶ λευκότης μελανίᾳ.

 Ἐπὶ τὸ ἴδιον τῆς ποιότητος μέτεισι τῷ αὐτῷ κανόνι τῆς διδασκα-

λίας κεχρημένος ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. φησὶν οὖν ἴδιον
ποιότητος τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντιότητα. εἰκότως· κυρίως γὰρ ἡ ἐναντιότης
περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται· καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν ἡ
ἐναντιότης κατὰ τὴν ποιότητα ἐθεωρεῖτο· καὶ γὰρ ἡ οὐσία διὰ ταύτην
τῶν ἐναντίων ἐστὶ δεκτικὴ καὶ τῶν πρός τι τὰ ἐπιδεχόμενα τὴν ἐναντίω-
σιν ἐκ τῆς τοῦ ποιοῦ ἐλαμβάνοντο κατηγορίας. κυρίως μὲν οὖν, ὡς ἔφθην
εἰπών, ἡ ἐναντιότης περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται. οὐκ ἐν πάσῃ δὲ τῇ
ποιότητί ἐστιν ἐναντιότης· ταῖς γὰρ μεταξὺ τῶν ἐναντίων ποιοτήτων  
ποιότησιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οἷον τῷ πυρρῷ ἢ τῷ ὠχρῷ ἢ τοῖς τοι-
ούτοις. ἀλλ' οὐδὲ τοῖς σχήμασιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, τῷ τριγώνῳ λέγω καὶ
τῷ κύκλῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ποιοῖς ὑπάρχει ἐναντιότης·
λέγεται γὰρ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι ἐναντίον καὶ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ.
      

p. 10b17 Ἔτι ἐὰν τῶν ἐναντίων θάτερον ᾖ ποιόν, καὶ τὸ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.157, line 30
 679

      

p. 10b12 Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν, οἷον δι-

 καιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον καὶ λευκότης μελανίᾳ.

 Ἐπὶ τὸ ἴδιον τῆς ποιότητος μέτεισι τῷ αὐτῷ κανόνι τῆς διδασκα-

λίας κεχρημένος ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. φησὶν οὖν ἴδιον
ποιότητος τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντιότητα. εἰκότως· κυρίως γὰρ ἡ ἐναντιότης
περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται· καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν ἡ
ἐναντιότης κατὰ τὴν ποιότητα ἐθεωρεῖτο· καὶ γὰρ ἡ οὐσία διὰ ταύτην
τῶν ἐναντίων ἐστὶ δεκτικὴ καὶ τῶν πρός τι τὰ ἐπιδεχόμενα τὴν ἐναντίω-
σιν ἐκ τῆς τοῦ ποιοῦ ἐλαμβάνοντο κατηγορίας. κυρίως μὲν οὖν, ὡς ἔφθην
εἰπών, ἡ ἐναντιότης περὶ τὴν ποιότητα θεωρεῖται. οὐκ ἐν πάσῃ δὲ τῇ
ποιότητί ἐστιν ἐναντιότης· ταῖς γὰρ μεταξὺ τῶν ἐναντίων ποιοτήτων  
ποιότησιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οἷον τῷ πυρρῷ ἢ τῷ ὠχρῷ ἢ τοῖς τοι-
ούτοις. ἀλλ' οὐδὲ τοῖς σχήμασιν οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, τῷ τριγώνῳ λέγω καὶ
τῷ κύκλῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ποιοῖς ὑπάρχει ἐναντιότης·
λέγεται γὰρ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι ἐναντίον καὶ τὸ θερμὸν τῷ ψυχρῷ.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Vol. 13,1, p.161, line 5

δέχονται γὰρ τὸν αὐτὸν ὁρισμὸν οὐχ ὁμοίως ἑκάτερον, ἀλλ' ἡ μὲν χιὼν
ὡς συμπεφυκὸς ἔχουσα τὸ λευκὸν καὶ συμπληρωτικὸν τῆς οἰκείας οὐσίας
καὶ ἀνεπίδεκτον τοῦ ἐναντίου, τὸ δὲ ἱμάτιον ἐξ ἐπιτεχνήσεως, εἰ τύχοι,
καὶ οὐ συμπληρωτικὸν τῆς οὐσίας οὐδὲ ἀνεπίδεκτον τοῦ ἐναντίου. καὶ ἐπὶ
τοῦ μέλανος δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. διὰ τοῦτο τοίνυν τὸ πολύγω-  
νον τοῦ τριγώνου οὐ λέγεται μᾶλλον κύκλος, ἐπειδὴ οὐδέτερον τῶν εἰρη-
μένων ἐπιδέχεται τὸν τοῦ κύκλου ὁρισμόν. οὐδὲ μέντοι τῶν ἄλλων κύκλων
ἧττον κύκλος λέγεται τὸ πολύγωνον διὰ τὸν αὐτὸν πάλιν λόγον.
      

p. 11a15 Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος,

ὅμοια δὲ καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται.

 Ὥσπερ ἐπὶ τῆς οὐσίας καὶ τῶν ἄλλων ἐποίησε, πρότερον ἀπο-
δοκιμάσας τὰ δοκοῦντα ἴδια καὶ ὕστερον παραδοὺς τὰ ὄντως ἴδια, οὕτως
καὶ ἐνταῦθα ἀποδοκιμάσας τὰ δύο παρακολουθήματα τοῦ ποιοῦ, τό τε
ὑπάρχειν αὐτῷ ἐναντιότητα καὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπιδέχεσθαι, ὡς μὴ
παντὶ τῷ ποιῷ παρακολουθοῦντα, ἐκκρίνει τὸ ὅμοιον λέγεσθαι καὶ ἀνό-
μοιον· ἐπ' οὐδεμιᾶς γὰρ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν τοῦτο λέγεται. οὐκ
αὐτὴ δὲ ἡ ποιότης τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον δέχεται, ἀλλὰ τὰ ποιά·
ἑκάστη γὰρ τῶν ποιοτήτων αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν θεωρουμένη καὶ οὐκ ἐν
ὑποκειμένῳ μία ἐστὶ καὶ ἡ αὐτή· πῶς οὖν ἂν εἴη αὐτὴ ἑαυτῇ ὅμοιος
ἢ ἀνόμοιος; ἐν ὑποκειμένῳ μέντοι γενομένη τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον
 680

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis analytica priora commentaria

Vol. 13,2, p.41, line 14

ἀλλήλοις. ἀλλ' οὐδὲ εἰ κατὰ τὸν ἕτερον τῶν ὅρων κοινωνοῖεν, κατὰ δὲ τὸν
ἕτερον διαφέροιεν, οὐδὲ οὕτως γίνεται ἀντιστροφή· οἷον ὁ ἄνθρωπος ζῷον,
ὁ ἄνθρωπος λευκός, καὶ πάλιν ὁ ἄνθρωπος ζῷον, ὁ ἵππος ζῷον· ἀλλὰ δεῖ
τὰς ἀντιστρεφούσας κοινωνεῖν κατ' ἀμφοτέρους τοὺς ὅρους. ἀλλ' ἐπειδὴ
πάλιν ἐν ταῖς προτάσεσι θεωρεῖταί τις τάξις τῶν ὅρων (ὁ μὲν γάρ ἐστιν
κατηγορούμενος ὁ δὲ ὑποκείμενος), θεωρεῖται δὲ καὶ ποιότης, ἀνάγκη πᾶσά
ἐστι τὰς ἀντιστρεφούσας προτάσεις, αἵτινες ἐδείχθησαν κοινωνοῦσαι ἀλλή-
λαις κατ' ἀμφοτέρους τοὺς ὅρους, κοινωνεῖν καὶ κατὰ τὴν τάξιν καὶ κατὰ τὴν
ποιότητα, ἢ κατ' ἀμφότερα διαφέρειν, ἢ κατὰ μὲν τὸ ἕτερον κοινωνεῖν κατὰ
δὲ τὸ ἕτερον διαφέρειν, καὶ τοῦτο διχῶς· ἢ γὰρ κατὰ μὲν τὴν τάξιν κοι-
νωνεῖν κατὰ δὲ τὴν ποιότητα διαφέρειν, ἢ κατὰ μὲν τὴν τάξιν διαφέρειν
κατὰ δὲ τὴν ποιότητα κοινωνεῖν. τούτων οὖν τῶν τεσσάρων συζυγιῶν ἡ μία
ἐστὶν ἀσύστατος, λέγω δὴ ἡ κατ' ἀμφότερα κοινωνούσας ἔχουσα τὰς προ-
τάσεις, καὶ κατὰ τὴν τάξιν καὶ κατὰ τὴν ποιότητα· μία γάρ ἐστι πρότασις
δὶς ἡ αὐτὴ παραλαμβανομένη καὶ οὐ δύο. εἰ γὰρ οἱ μὲν ὅροι οἱ αὐτοὶ
ὀφείλουσιν εἶναι ἐν ταῖς ἀντιστρεφούσαις προτάσεσιν, ὡς ἐδείξαμεν, ἔχοιεν
δὲ αὗται καὶ τὴν τάξιν τῶν ὅρων καὶ τὴν ποιότητα τὴν αὐτήν, ἔσονται
ἄμφω μία καὶ ἡ αὐτή, οἷον ὁ ἄνθρωπος ζῷόν ἐστιν, ὁ ἄνθρωπος ζῷόν
ἐστι, καὶ ματαιολογία τὸ ὅλον. συνίστανται δὲ αἱ ἄλλαι τρεῖς συζυγίαι,
λέγω δὴ ἥ τε κατ' ἀμφότερα διαφέρουσα, καὶ κατὰ τὴν τάξιν καὶ κατὰ
τὴν ποιότητα, καὶ ἡ καθ' ἑκάτερον, καὶ τοῦτο διχῶς, εἴτε ἡ μὲν τάξις ἡ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis analytica posteriora commentaria

Vol. 13,3, p.278, line 19

     

p. 85b21 Εἰ δὲ ἄρα, οὐχ ἡ ἀπόδειξίς ἐστιν αἰτία, ἀλλ' ὁ ἀκούων.

 Τουτέστιν εἰ δὲ χωρὶς λαμβάνοιτο ὑφεστηκὸς τῶν μερικῶν, οὐχ ἡ

ἀπόδειξις αἰτία τοῦ χωριστὸν λαμβάνεσθαι τὸ καθόλου ἀλλ' ὁ κακῶς τῆς
ἀποδείξεως ἀκούων. ὥσπερ γὰρ κἂν εἴ τις περὶ ποιότητος διαλέγοιτο ὡς
οὔσης φύσεώς τινος καὶ πολλὰ ποιούσης καὶ πασχούσης, εἶτά τις ἀκούσας
ὑπονοήσειεν ὅτι αὐτὴν καθ' αὑτὴν ὑφεστηκυῖαν ὑποτίθεται ὁ λέγων τὴν
ποιότητα, τῆς τοιαύτης ὑπονοίας καὶ ψευδοῦς δόξης οὐχ ὁ λέγων ἦν αἴτιος
ἀλλ' ὁ κακῶς ἀκούων, οὕτω καὶ εἰ [τις] τῆς ἀποδείξεως ἐπὶ τῶν καθόλου
ποιουμένης τὸν λόγον ἕτερός τις νομίζοι χωριστὸν εἶναι τὸ καθόλου, αὐτὸς
ἑαυτῷ τοῦ ψεύδους ἂν εἴη αἴτιος, οὐ μὴν ἡ ἀπόδειξις τὸ ψεῦδος ὑποτί-
θεται. ζητήσειε δ' ἄν τις εὐλόγως, πῶς συνᾴσεται τὰ ἐνταῦθα εἰρημένα
τοῖς ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς Περὶ ψυχῆς πραγματείας. ἐν τούτοις μὲν
γὰρ τὸ καθόλου οὐ μόνον εἶναί φησι καὶ εἶναι οὐσίαν τῷ λόγῳ ἑτέραν
 681

τῶν μερικῶν, ἀλλὰ καὶ ἄφθαρτον εἶναι καὶ πρῶτον τῶν μερικῶν, ὡς ἐφεξῆς
λέγει, ἐν δὲ τοῖς Περὶ ψυχῆς πᾶν τοὐναντίον ἢ οὐδ' εἶναι ὅλως τὸ καθόλου
ἤ, εἴπερ καὶ εἴη, ὕστερον εἶναι τῶν μερικῶν· ταύτῃ δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ
ἄφθαρτον ἂν εἴη, εἴ γε καὶ τὰ μερικὰ φθαρτά. ἔχει δὲ ἡ λέξις ἡ ἐν τῇ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis analytica posteriora commentaria

Vol. 13,3, p.401, line 34

      

p. 96b19 Μετὰ δὲ τοῦτο λαβόντα τί τὸ γένος.

 Ἤγουν μετὰ δὲ τὸ διαιρῆσαι τὸ γένος εἰς εἴδη καὶ ἐκ τῶν ὁρισμῶν

αὐτῶν λαβεῖν τὸ κοινῶς ἐν αὐτοῖς θεωρούμενον, ὥσπερ τὸ μῆκος ἀπλατὲς
ἐλάβομεν, δεῖ σε λαβεῖν καὶ τὸ γένος ὑφ' ὃ ἀνάγεται ἡ γραμμή· ἔστι δὲ τὸ
ποσόν. μῖξαι οὖν τὸ κοινὸν τῶν εἰδῶν τοῦτο μετὰ τοῦ ποσοῦ καὶ εἰπὲ
’γραμμή ἐστι ποσὸν μῆκος ἀπλατές’. ἐπί τινων δὲ εὑρήσεις γένος τὴν
ποιότητα ἢ ἄλλην τινὰ τῶν κατηγοριῶν.  

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis meteorologicorum librum primum

commentarium Vol. 14,1, p.33, line 33

τὸ πῦρ.

 Ἐντεῦθεν λοιπὸν περὶ τῆς θέσεώς τε καὶ τάξεως διδάσκει τῶν δύο
στοιχείων καὶ συνάγει πάλιν ἐκ ταύτης ὅτι μὴ δυνατὸν ἐν τῷ ὑπὲρ τὴν γῆν
τόπῳ νέφη συνίστασθαι, ὡς δι' ἑκατέρου συναποδείκνυσθαι θάτερον, διὰ
μὲν τοῦ μὴ συνίστασθαι νέφη κατὰ τὸν τόπον ἐκεῖνον ὡς θερμόν, ὅτι τὸ
πύριον σῶμα τοῦ ἀέρος ὑπερανέστηκεν, ὡς ἤδη πρότερον καὶ ἡμεῖς ἐμνη-
μονεύσαμεν, διὰ δὲ τῆς τάξεως αὐτῶν ἣν παραδίδωσιν νῦν, ὅτι μὴ συνί-
σταται νέφη καὶ ὕδωρ ἐκεῖ. τίνα οὖν ἔχει τὰ προκείμενα τὴν διάνοιαν;
τῶν τεσσάρων, φησί, στοιχείων ὅτι μὲν ἂν εἴη βαρύτατον καὶ ψυχρότατον,
τοιοῦτον δὲ γῆ καὶ ὕδωρ, τῶν ἄλλων ἀποκριθέντα κούφων ὄντων τὸν μέσον
τοῦ παντὸς κατειλήφασι τόπον. τὸ δὲ ταύτας διαπεφευγὸς τὰς ποιότητας,
ὁ ἀὴρ δὲ τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ πῦρ, ἐξ ἀνάγκης τούτων ὑπερανέστηκε. τὰ
γὰρ ἐναντία ταῖς δυνάμεσι τοὺς ἐναντίους κατειληφέναι τόπους ἀκόλουθον·
ἐναντίον δὲ καθάπερ τῷ βαρεῖ τὸ κοῦφον καὶ τῷ ψυχρῷ τὸ θερμόν, οὕτω
καὶ τῷ κάτω τὸ ἄνω· κάτω δὲ τὸ μέσον, ἄνω δὲ τὸ πέριξ. ἀλλ' ὥσπερ
βαρυτέρα τοῦ ὕδατος οὖσα ἡ γῆ ὑποχωρεῖ τούτῳ καὶ ὑφιζάνει, οὕτω καὶ  
τὸ πῦρ κουφότερον τοῦ ἀέρος ὂν ἐπιπολάζει αὐτῷ καὶ τὴν ἐσχάτην τῶν
τεσσάρων ἐπὶ τὸ ἄνω χώραν εἴληφε. συνεχὲς οὖν τῇ γῇ μὲν τὸ ὕδωρ,
τούτῳ δὲ πάλιν ἐφεξῆς ὁ ἀήρ, ᾗ μὲν ὑγρός ἐστι, τῷ ὕδατι γειτνιάζων, ᾗ
 682

δὲ θερμός, τῷ μετ' αὐτὸν πυρὶ συναπτόμενος, ὅπερ, φησίν, ἡ συνήθεια

μὲν πῦρ ὀνομάζει, οὐκ ἔστι δὲ κατ' ἀλήθειαν πῦρ.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis meteorologicorum librum primum

commentarium Vol. 14,1, p.34, line 40

τῶν κύκλων ὁ μὲν ἔξωθεν ὁ τὴν γῆν περιέχων ἀήρ, ὁ δ' ἐντὸς ἡ γῆ. εἰ
οὖν τὰ πανταχόθεν ἐπὶ τὴν γῆν φερόμενα βάρη πρὸς ἴσας ἐπ' αὐτὴν
ἅπαντα γωνίας φέρεται, μόνα τὰ πρὸς αὐτὸ τὸ κέντρον τὴν ῥοπὴν ἔχοντα,
δῆλον ὡς καὶ ἡ γῆ τὸ μέσον τοῦ παντός, τουτέστι τὸ κέντρον περιείληφεν.
εἰ γὰρ ἔξω τοῦ κέντρου τὴν θέσιν εἶχεν ἡ γῆ, οὐδὲν τῶν ἐκ τοῦ πέριξ
εἰς αὐτὴν φερομένων βαρῶν ἴσας ἑκατέρωθεν ἐποίει γωνίας, ἀλλὰ τὴν μὲν
αὐτῶν ἀμβλεῖαν, θατέραν δὲ πάντως ὀξεῖαν, ὅπερ οὐδαμοῦ φαίνεται γινό-
μενον. εἰ οὖν φυσικὴ τῶν βαρέων ἡ ἐπὶ τὸ κέντρον ῥοπή, πάντα δὲ τὰ
κατ' εὐθεῖαν κινούμενα τὸ πέρας κατειληφότα τὸ ἑαυτῶν ἵσταται λοιπὸν
ἐν τούτῳ καὶ ἠρεμεῖ, ὡς ἄνω μὲν τὸ πῦρ, κάτω δὲ τὰ βαρέα, ὡς καὶ ἐπὶ
τῶν κατὰ ποιότητα καὶ ποσότητα κινήσεων γίνεται (τὸ γὰρ κινηθὲν ἐπὶ
λευκότητα ἢ θερμότητα καὶ τὰ αὐξόμενα πάντα τὸ τέλος κατειληφότα τῆς  
ἑαυτῶν κινήσεως ἵσταται λοιπὸν ἐκεῖ, ὡς τὸ τὶ γενόμενον, φέρε λευκόν,
ἐν τῇ λευκότητι καὶ τὸ θερμὸν ἐν τῇ θερμότητι, καὶ τὸ κατειληφὸς τὸ
τέλειον μέγεθος οὐκέτι αὔξεται), εἰκότως ἄρα καὶ τὰ κινούμενα κατὰ τόπον
κατειληφότα τὸ τέλος ἐφ' ὃ φυσικῶς ἔσπευδεν, ἵσταται κατὰ φύσιν ἐν τούτῳ.
οὐκοῦν καὶ ἡ γῆ περὶ τὸ κέντρον ἱδρυμένη τοῦ παντὸς οὐ δεῖται βίας,
ἵνα μένῃ μετέωρος ἐν αὐτῷ· τοὐναντίον δὲ μᾶλλον, ἵνα ἐκστῇ τούτου καὶ
ὁτιοῦν αὐτῆς μέρος, βίας δεήσεται. καὶ τὰ ἐπικείμενα δὲ τῇ γῇ βάρη εἰ
χώραν εὕροιεν καὶ τὸ ἀνέχον ἀφαιρεθείη, φέροιντο ἂν εὐθὺ ἐπ' αὐτὸ τὸ
κέντρον, καὶ ἐκεῖ γενόμενα στήσονται. τούτων εἰρημένων τὴν λέξιν σκοπή

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.21, line 15

νέσεως ἀπόδειξις τὸ μὴ δύνασθαι τῷ τῆς γενέσεως τῶν στοιχείων λόγῳ

ὑποτάττεσθαι τὴν σαρκῶν καὶ ὀστῶν γένεσιν. τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖά φησιν
ἐξ ἐπιπέδων γεγενῆσθαι τριγώνων, προθέμενος δὲ εἰπεῖν περὶ ὀστῶν γε-
νέσεως οὐκέτι οὐδὲ τὴν τῶν ἐπιπέδων οὐδὲ τὴν ἐκ τῶν ἐπιπέδων γεγο-
νότων, λέγω δὲ τῶν στοιχείων, αἰτιᾶται σύνθεσιν. λέγει γὰρ ὅτι ‘γῆν δια-
πλάσας καθαρὰν ὁ δημιουργὸς καὶ λείαν ἀνεφύρασε καὶ ἔδευσε μυελῷ, καὶ
μετὰ ταῦτα εἰς πῦρ αὐτὸ ἐντίθησι, μετ' ἐκεῖνο δὲ εἰς ὕδωρ αὐτὸ βάπτει,
πάλιν δὲ εἰς πῦρ, καὶ αὖθις εἰς ὕδωρ, μεταφέρων τε οὕτως πολλάκις εἰς
ἑκάτερον ὑπὸ ἀμφοῖν ἄτηκτον εἰργάσατο’· ὁ δὲ μυελός, ἐξ οὗ καὶ ἐκ τῆς
γῆς ποιεῖ τὰ ὀστᾶ, οὔτε στοιχεῖόν ἐστιν οὔτε ἐπίπεδον. ποιότητος γὰρ
καὶ πάθους μεταβολὴ γεννᾷ τὰ ὀστᾶ, ποιότητα δὲ καὶ πάθος οὐχ οἷόν τε
ἐκ τῶν ἐπιπέδων γεννηθῆναι. αὐτὸς γὰρ ἐρεῖ προελθὼν ‘πάθος γὰρ ἐκ
τῶν ἐπιπέδων οὐδὲ ἐπιχειροῦσι γεννᾶν’, διότι τὰ στοιχεῖα αὐτῶν τοῖς σχή-
μασιν ἀλλ' οὐ ποιότησιν οὐδὲ πάθεσιν εἰδοποιεῖται. καταλιπὼν δὲ πρὸς
ταῦτα ἀντιλέγειν ὁ Ἀριστοτέλης ὄντα ἄτοπα, οὐδὲν ὅλως εἰρηκέναι περὶ
ὀστῶν γενέσεως αὐτόν φησι· παντάπασι γὰρ ἀπίθανά ἐστιν ὡς πρὸς τὸ
φαινόμενον, εἰ οὕτως ἔλεγεν ὁ Πλάτων. εἰ γὰρ μυελὸς ἦν τοῦ ὀστοῦ πρό-
τερον, καὶ ὀστοῦν ἦν ἐξ ἀνάγκης· ὀστογενῆ γοῦν καὶ αὐτὸς ὁ Πλάτων
 683

καλεῖ τὸν μυελόν, ὡς ἐν ἐκείνῳ τὸ εἶναι ἔχοντα. ὥστε πρὶν ὀστοῦν γένη-
ται, ἦν ὀστοῦν. ἔτι εἰ καὶ ὅτι μάλιστα ἐκεῖνο τὸ πρῶτον ὀστοῦν

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.25, line 17

p. 315b28 Καὶ πάλιν εἰ μεγέθη, πότερον ὡς Δημόκριτος.

 Εἰς τὴν περὶ τῆς γενέσεως σκέψιν ἀναγκαῖον τὸ ζητῆσαι εἰ ἔστιν

ἄτομα μεγέθη, καὶ εἰ τοῦτο, ἐφεξῆς ζητητέον πότερον, ὡς Δημόκριτος,
σώματά ἐστιν, ἤ, ὡς Πλάτων, ἐπίπεδα. εἶθ' ὑπομνήσας τῆς ἀτοπίας ταύ-
της τῆς δόξης (ἐπὶ πλέον γὰρ ἐν τῷ λόγῳ τῆς Περὶ οὐρανοῦ περὶ αὐτῆς
εἴρηκεν) ἐπὶ τὸ ζητεῖν εἰ οἷόν τε εἶναι σώματα ἀδιαίρετα μεταβαίνει, ὡς
ἔφασκε Δημόκριτος. φησὶ δὲ καὶ ταύτην τὴν δόξαν πολλὴν ἔχειν ἀτοπίαν,
ὅμως πρὸς τὴν Πλάτωνος συγκρινομένη δόξαν πολλῷ καὶ πιθανωτέρα καὶ
φυσικωτέρα τυγχάνει, εἴπερ ἡ μὲν Δημοκρίτου δύναται καὶ γένεσιν σῶσαι
καὶ ἀλλοίωσιν, ἡ δὲ τὰ ἐπίπεδα ἀρχὰς σωμάτων ποιοῦσα γένεσιν μέν πως
δοκεῖ σῴζειν, ποιότητα δὲ καὶ πάθος οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐπιχειρεῖ γεννᾶν.
καὶ τὰς αἰτίας δὲ προστίθησι, δι' ἃς πιθανωτέρας τῶν περὶ Τίμαιον ὁ Δη-
μόκριτος ἀρχὰς ὑπέθετο. οἱ μὲν γάρ, φησίν, ὑπὸ τῆς περὶ τὰ μαθήματα
σχολῆς ἄπειροι τῶν φυσικῶν ὑπῆρχον, τῇ δὲ ‘ἀπειρίᾳ’ τὸ ‘ἐνῳκηκέναι
τῇ φύσει’ ἀντέθηκεν, τουτέστι τὸ ἐν πείρᾳ αὐτῆς γεγονέναι· οἱ γὰρ περὶ
Δημόκριτον ἐγγυμνασθέντες τοῖς φυσικοῖς πράγμασιν ἀρχὰς ὑπέθεντο ἐπὶ
πολὺ δυναμένας σῴζειν ὁμολογίαν πρὸς τὰ φύσει γινόμενα. πρὸς πίστιν
δὲ τῶν εἰρημένων γυμνάζει τοὺς ἑκατέρων λόγους, οἷς χρώμενοι πειρῶνται
δεῖξαι ὅτι ἔστι μεγέθη ἀδιαίρετα, καὶ δείκνυσι πολλὴν οὖσαν ὑπεροχὴν
τῶν Δημοκρίτου λόγων πρὸς τοὺς Πλάτωνος κατὰ τὸ πιθανόν, καὶ τῶν
μὲν προφανῆ τὴν ἀτοπίαν εἶναι, τοὺς δὲ Δημοκρίτου χαλεπὴν ἔχειν

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.46, line 20

μοῦ), καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν εἰ ἕκαστον ἐκ τῆς ἰδίας ἀποφάσεως γίνεται, δῆλον
ὅτι καὶ τὸ ἁπλῶς γινόμενον ἐκ τῆς ἰδίας ἀποφάσεως γίνεται, τουτέστιν ἐκ
τοῦ ἁπλῶς μὴ ὄντος. εἰ δὲ τοῦτο, ἔστιν ἄρα τὸ ἁπλῶς μὴ ὂν καὶ ὑφέστηκε·
τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ὑπάρχει τισὶ τὸ μὴ ὄν, τουτέστιν ὑπάρχει τισὶ τὸ
ἁπλῶς μὴ ὄν, ὡς εἴ τις λέγοι ‘ὑπάρχει ἀνθρώπῳ τὸ μὴ ζῴῳ εἶναι’.

p. 317b5 Τὸ δ' ἁπλῶς ἤτοι τὸ πρῶτον σημαίνει καθ' ἑκάστην

κατηγορίαν τοῦ ὄντος, ἢ τὸ καθόλου.

 Τὸ ἁπλῶς μὴ ὄν, φησίν, ἐπὶ ἑκάστης κατηγορίας καὶ τὸ ἐκ τοῦ

ἁπλῶς μὴ ὄντος γινόμενον, ἤτοι ἁπλῶς λέγεται μὴ εἶναι τῷ μὴ ἐξ
ἐκείνης τῆς κατηγορίας τυγχάνειν ὑφ' ἣν τὸ γινόμενον τάσσεται, οἷον ἐν
ποιότητι ἁπλῶς μὴ ὄν ἐστι τὸ ὑπὸ τὴν ποιότητα μὴ ἀναγόμενον· τὸ γὰρ
πρῶτον καθ' ἑκάστην κατηγορίαν δηλωτικόν ἐστι τοῦ ἀνωτάτω γένους.
 684

πρῶτον γάρ ἐστι καθ' ἑκάστην κατηγορίαν τὸ γενικώτατον· τοῦ μὲν γὰρ
λευκοῦ τὸ χρῶμα, τοῦ δὲ χρώματος τὸ πάθος, τούτου δὲ τὸ ποιόν, ὃ
πρῶτόν ἐστιν ἐν ταύτῃ τῇ κατηγορίᾳ. τὸ τοίνυν ἁπλῶς μὴ ὂν ἐν ποιό-
τητι τὸ μὴ ποιόν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ ἁπλῶς μὴ ὄντος γινόμενον ἐκεῖνό ἐστιν
ὅπερ ἐκ τοῦ ποιοῦ οὐ γίνεται· οὐ γὰρ τὸ ἐκ μὴ λευκοῦ γινόμενον λευκὸν
ἐξ ἁπλῶς μὴ ὄντος (οὐ γὰρ πρῶτον τὸ λευκὸν ἐν ποιότητι), ἀλλ' ἔκ τινος
μὴ ὄντος· πάντα γὰρ τὰ ὑπὸ τὸ πρῶτον τινά. τοῦτο μὲν οὖν τὸ ἓν
σημαινόμενον τοῦ ἁπλῶς, ὅπερ ἐδήλωσε διὰ τοῦ πρώτου καθ' ἑκάστην
κατηγορίαν. ἕτερον δὲ σημαινόμενον τὸ πάντῃ μὴ ὂν καὶ ἀπόφασις

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.119, line 2

που ὅτι τῆς ὕλης ἀπορρεούσης τῆς σαρκὸς συναπέρχεται καὶ τὸ εἶδος τὸ ἐν
ἐκείνῃ τὸ εἶναι ἔχον· οὐ γὰρ δὴ τῆς ὕλης χωρισθείσης ἐναπομένει τὸ
ἄτομον εἶδος, ὅπερ ἐν ἐκείνῃ ὑφειστήκει. εἰ δὲ συναπέρχεται τῇ ὕλῃ τὸ
εἶδος, καὶ ἕκαστον τῶν τῆς σαρκὸς μορίων καὶ τῶν λοιπῶν τοιοῦτόν ἐστι,
τὸ μὴ μένον ἄρα οὔτε τρέφοιτο ἂν οὔτε αὔξοιτο, τῷ δὲ μένοντι προσε-
τέθη τὸ γενόμενον, εἰ μή τις κατὰ ποιότητα τρέφεσθαι λέγοι τὴν
σάρκα καὶ τὰ λοιπά, τῆς τροφῆς τῇ παραθέσει δρώσης κατὰ τὰς ποι-
ότητας καὶ ὑγραινούσης καὶ θερμαινούσης τὰ παρακείμενα σώματα. ἀλλὰ
ταύτῃ θρέψις μὲν σῴζοιτο ἂν σαρκὸς καὶ τῶν λοιπῶν, αὔξησις δὲ  
οὐκέτι. τὸ γὰρ ποιότητι μόνῃ ὑγραῖνον ἢ θερμαῖνον οὐ μεῖζον ποιεῖ
κατὰ μέγεθος τὸ πάσχον ὑπ' αὐτοῦ, ἀλλὰ κατὰ ποιότητα μόνον ἀλλοιοῖ
αὐτό. ὥστε οὐκ ἂν σῴζοιτο ἐπὶ τοῦ οὐσιώδους τὸ πᾶν ὁτιοῦν μόριον
ηὐξῆσθαι λέγειν. τὸ μὲν γὰρ ὅλον μεῖζον γέγονεν, πᾶν δὲ μόριον οὐκέτι·
οὐδὲ γὰρ παντὶ προσθήκη γέγονε καὶ μεταβολή, μᾶλλον δὲ ἐν οὐδενί, ἀλλὰ
παράθεσις μόνον καὶ ἕνωσις, ὥσπερ εἰ ὕδωρ ὕδατι ἑνωθείη. μήποτε οὖν
τὸ λέγειν πᾶν μόριον μεῖζον γίνεσθαι καὶ τρέφεσθαι οὐκ ἀληθές ἐστιν οὕτω
λεγόμενον, ὡς αὐτοῦ καθ' αὑτὸ παντὸς ἐλαχίστου μορίου τρεφομένου καὶ ἐπι-
διδόντος· ἀλλ' ὥσπερ οὐ παντὶ μορίῳ πρόσθεσις γίνεται τροφῆς, διὰ δὲ τὴν
τοῦ ὅλου συνέχειαν ὅλως προστίθεσθαι λέγεται, καὶ οὕτω τοῦ ὅλου μείζονος
γενομένου διὰ τὸ ὅλον εἶναι τὸ ἐκ πάντων συγκείμενον τῶν μερῶν εἰκότως
καὶ μέρος ἕκαστον τῇ ὁλότητι συνεπεκτείνεσθαι λέγεται,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.129, line 28

p. 322b22 Οὔτε γὰρ ποιεῖν ταῦτα καὶ πάσχειν δύναται κυρίως

ἃ μὴ οἷόν τε ἅψασθαι ἀλλήλων, οὔτε μὴ ἁψάμενά πως ἐνδέχε-
ται μιχθῆναι.

 Ἀδύνατον, φησί, τὰ κυρίως ποιοῦντα καὶ πάσχοντα μὴ ἅψασθαι ἀλλή-

λων· ἁψάμενον γὰρ τὸ ποιητικὸν τοῦ παθητικοῦ, ἢ ἀμέσως, οἷον τὸ πῦρ τῶν
ξύλων, ἢ διὰ μέσου, ὥσπερ τὸ πῦρ τοῦ ὕδατος διὰ μέσου τοῦ λέβητος, οὕτως
ἀλλοιοῖ αὐτό. τὸ δὲ κυρίως προσέθηκε, διότι λεγόμεθα πάσχειν ὑπὸ
 685

τῆς λοιδορίας, ἀλλ' οὐ κυρίως ποιεῖν λέγοιτο ἂν ἡ λοιδορία, ἐπειδὴ μηδὲ

ἅπτεται, εἴπερ ποιεῖν ἐστι τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν τὰ φυσικὰ σώ-
ματα· εἰ δὲ καὶ λέγεται ἅπτεσθαι τοῦ λοιδορουμένου ἡ λοιδορία, ἀλλ'
οὐδὲ τοῦτο κυρίως, εἴπερ ἅπτεσθαι ταῦτα λέγονται ὧν τὰ ἔσχατα ἅμα.
ὡς ἂν οὖν λέγοιτο ἅπτεσθαι ἡμῶν ἡ λοιδορία, οὕτω δὲ καὶ ποιεῖν εἰς  
ἡμᾶς· κυρίως δὲ οὐδέτερον, ὡς εἰσόμεθα ἐν τοῖς ἐφεξῆς. οὔτε μὴ
ἁψάμενά πως ἐνδέχεται μιχθῆναι πρῶτον. ὑπερβατὸς ἡ τῆς
λέξεως σύνταξις· τὸ γὰρ ἀκόλουθον οὕτως ‘οὔτε μὴ ἁψάμενά πως πρῶ-
τον ἐνδέχεται μιχθῆναι’. τὸ δὲ πως προσέθηκεν, ἵνα σημάνῃ τὰ κυρίως
ἁπτόμενα, ἐπειδὴ καὶ ἡ λοιδορία ἅπτεσθαι λέγεται
Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione
commentaria Vol. 14,2, p.136, line 26

κινεῖν καὶ τὸ ποιεῖν, καὶ ἀντιστρέφειν γε ταῦτα, καὶ εἴ τι ποιεῖ, τοῦτο καὶ
κινεῖ πάντως, καὶ ἔμπαλιν εἴ τι κινεῖ, τοῦτο πάντως καὶ ποιεῖ. ὥστε εἰ
μὴ πᾶν τὸ κινοῦν κινούμενον αὐτὸ κινεῖ, τὸ δὲ κινεῖν ποιεῖν ἐστιν, οὐδὲ
πᾶν ἄρα τὰ ποιοῦν ἀνάγκη πάντως πάσχειν. ἀλλ' εἰ καὶ τοῦτο ἀληθές,
τὸ μὴ πᾶν τὸ ποιοῦν πάσχειν, ἀλλ' οὖν ψεῦδος τὸ ταὐτὸν οἴεσθαι εἶναι
τὸ κινεῖν τῷ ποιεῖν. διαφέρει γὰρ ταῦτα ἀλλήλων τῷ καθολικωτέρῳ καὶ
μερικωτέρῳ· ἐπὶ πλέον γὰρ τὸ κινεῖν τοῦ ποιεῖν. ὥστε εἴ τι μὲν ποιεῖ,
τοῦτο πάντως κινεῖ, οὐκέτι μέντοι εἴ τι κινεῖ, τοῦτο ἀνάγκη καὶ ποιεῖν.
καὶ τοῦτο κατασκευάζει ἐκ τοῦ ἀντικειμένου, λέγω δὴ τοῦ πάσχειν· εἰ γὰρ
εἰδείημεν τί ποτέ ἐστι τὸ πάσχειν, γνωσόμεθα καὶ τί τὸ ποιεῖν ἐστι.
πάσχειν οὖν ἐστι τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν, οἷον λευκαίνεσθαι θερμαί-
νεσθαι καὶ ἁπλῶς ἀλλοιοῦσθαι κατὰ ποιότητα. εἰ τοίνυν τοῦτό ἐστι τὸ
πάσχειν, καὶ τὸ ποιεῖν ἄρα τοῦτό ἐστι, τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν.
ὅσα ἄρα τῶν κινούντων εἰς πάθος τι ἄγει τὰ κινούμενα, ταῦτα δηλονότι
καὶ ποιεῖ· ὅσα δὲ τῶν κινούντων μὴ εἰς πάθος ἄγει τὰ κινούμενα, ταῦτα
κινεῖ μὲν οὐ ποιεῖ δέ. τὰ γοῦν κατὰ τόπον κινοῦντα οὐκ εἰς πάθος ἄγει
τὰ κινούμενα· τὸ γοῦν οὐράνιον σῶμα κινεῖται μὲν κατὰ τόπον, οὐκ ἀλλοι-
οῦται δέ. ἐπὶ πλέον ἄρα τὸ κινεῖν τοῦ ποιεῖν. καὶ ἐντεῦθεν ἔχεις τὴν
αἰτίαν, δι' ἣν οὐ φαίνεται Ἀριστοτέλης ποιητικὸν εἶναι λέγων τὸν θεὸν τοῦ  
κόσμου. εἰ γὰρ ποιεῖν ἐστι τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν, ὁ δὲ θεὸς τῆς

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria
Vol. 14,2, p.203, line 15

p. 328b22 Ἡ δὲ μίξις τῶν μικτῶν ἀλλοιωθέντων ἕνωσις.

 Τουτέστι δι' ἀλλοιώσεως ἕνωσις. ὅταν γὰρ ἀλλοιωθῇ τὰ μιγνύμενα

οὕτως ὡς τὸ ἐξ αὐτῶν ἕν τι ὁμοιομερὲς ὅλον γενέσθαι, τότε ἥνωται. καὶ
ὁ λόγος ἂν οὗτος εἴη μίξεως ‘ἕνωσις τῶν μικτῶν δι' ἀλλοιώσεως’, ὡς πῇ
μὲν σῴζεσθαι τὰ μιγνύμενα πῇ δὲ φθείρεσθαι, ἐνεργείᾳ μὲν οὐκ ὄντα
τοιαῦτα, ὡς εἴρηται, ἀλλὰ κεκολασμένα ἐφθάρθαι δοκεῖ, μηκέτι τὴν ἀκρό-
 686

τητα τοῦ τοιούτου σῴζοντα εἴδους, τῷ δὲ μὴ καθ' ὅλας αὑτὰς μεταβεβλη-

κέναι τὰς ποιότητας, ἀλλ' ἕνωσιν ὑπομεῖναι τούτων, ταύτῃ ὑπομένει καὶ
σῴζεται.  

ΙΩΑΝΝΟΥ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ ΤΟΥ ΦΙΛΟΠΟΝΟΥ

ΣΧΟΛΙΚΑΙ ΑΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΚ ΤΩΝ ΣΥΝΟΥΣΙΩΝ ΑΜΜΩΝΙΟΥ
ΤΟΥ ΕΡΜΕΙΟΥ ΜΕΤΑ ΤΙΝΩΝ ΙΔΙΩΝ ΕΠΙΣΤΑΣΕΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΔΕΥ-
ΤΕΡΟΝ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΓΕΝΕΣΕΩΣ ΚΑΙ ΦΘΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ.

 ἁπλῆν μὲν γένεσιν καλῶν τὴν τῆς κυριωτέρας καὶ κρείττονος

οὐσίας γένεσιν, οἷον πυρός, τινὰ δὲ γένεσιν τὴν τῆς χείρονος, οἷον γῆς. τὸ
δὲ πῶς, ὅτι κατὰ μεταβολὴν τοῦ εἴδους τοῦ οὐσιώδους. τὸ δὲ διὰ τίνα
αἰτίαν, διότι κοινὴ ὕλη αὐτοῖς ὑποβέβληται, τρεπτὴ οὖσα καὶ τῶν ἐναν-
τίων δεκτική. καὶ τίνα ἔχει διαφορὰν αὐτῶν. λείπει τὸ ‘ἑκάτερον’,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.212, line 9

p. 329b1 Καὶ οὐχ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς καὶ ἕτεροι λέγουσιν· οὐ

γὰρ ἂν ἦν ἀλλοίωσις.

 Εἰ τὰ στοιχεῖα κατὰ τὰ πάθη οὐσιωμένα ἀμετάβλητά ἐστι τὴν φύσιν

κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα, δῆλον ὅτι τὰ πάθη ἀμετάβλητά ἐστι καὶ ἀχώριστα·
εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἔσται ἀλλοίωσις, εἴ γε ἀλλοίωσις μεταβολή ἐστι κατὰ
πάθη τοῦ ὑποκειμένου εἰδοπεποιημένου μένοντος. οὐ μόνον δὲ ἀλλοίωσιν
ἀναιρεῖ ὁ Ἐμπεδοκλῆς, ἀμετάβλητα λέγων τὰ στοιχεῖα καὶ ποιότητας ἐν
αὐτοῖς οὐσιώδεις ἀποτιθέμενος, ἀλλὰ καὶ τὴν κυρίως γένεσιν, τὴν κατ'
εἶδος μεταβολήν· καὶ γὰρ καὶ αὕτη μεταβολή ἐστι τῆς ὕλης κατὰ τὰ
πάθη.

p. 329b2 Αἱ δὲ ἐναντιώσεις οὐ μεταβάλλουσιν.

 Ὅτι εἰκότως τρίτην ἀρχὴν ὑπέθετο τὰ ἁπλᾶ σώματα, δευτέραν δὲ

τὰς ἐναντιώσεις, δείκνυσιν ἐκ τῆς μεταβολῆς, διότι τὰ μὲν ἁπλᾶ σώματα
μεταβλητικά ἐστιν (ἔχουσι γὰρ τὴν ὕλην ὑπομένουσαν καὶ τἀναντία παρὰ
μέρος ἐπιδεχομένην), αἱ δὲ ἐναντιώσεις οὐ μεταβάλλουσιν. οὐ γὰρ ἡ
ψυχρότης ὑπομένουσα δέχεται τὴν θερμότητα· οὐ γὰρ ἂν εἴη ἅμα
κατὰ ταὐτὸ τἀναντία. ὥστε οὐχ αἱ ἐναντιώσεις αἱ μεταβάλλουσαι,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.213, line 17
 687

οὐδὲ ἀναποδείκτως χρὴ τάσδε τινὰς τὰς ἐναντιώσεις καὶ οὐχὶ τάσδε τίθε-
σθαι, ὅπερ ἄλλοις ποιήσασιν ἐμέμψατο, ἐμμεθόδως πάνυ καὶ κατὰ ἀπο-
δεικτικὴν ἀκολουθίαν ἄρχεται τῆς αὐτῶν ζητήσεως, δυνάμει ταῦτα λέγων.
ἐπειδὴ σώματος ἀρχὰς ζητοῦμεν οὐκ ἀιδίου, ἀλλὰ γενητοῦ καὶ φθαρτοῦ,
τοῦτο δὲ πεποίωται (οὐ γὰρ δυνατὸν γενητὸν καὶ φθαρτὸν σῶμα ἄποιον εἶναι·
γένεσις γὰρ καὶ φθορὰ μεταβολή ἐστι τῆς ὕλης κατὰ τὰ πάθη· ἄλλως τε
πᾶν φυσικὸν σῶμα καὶ κίνησιν ἔχει, αἱ δὲ κινήσεις κατὰ τὰς ῥοπὰς
γίνονται, βαρύτητά φημι καὶ κουφότητα, αὗται δὲ ποιότητές εἰσι), σώματος
ἄρα πεποιωμένου ἀρχὰς ζητοῦμεν. τοῦτο δὲ αἰσθητόν ἐστιν· αἱ γὰρ αἰσθή-
σεις τῶν ποιοτήτων εἰσὶν ἀντιληπτικαί, καὶ ἕκαστον ποιότητας ἔχον κατὰ
ταύτας ὑποπίπτει τῇ αἰσθήσει. ὥστε ἐπειδὴ ἀναπέφανται σώματος ἡμᾶς
ζητεῖν ἀρχὰς φυσικοῦ τε καὶ αἰσθητοῦ, ἐναντιώσεις ζητητέον αἰσθητάς,
αἰσθητὰς δὲ οὐ τὰς τυχούσας, ἀλλὰ τὰς προσεχεστάτας τῇ ὕλῃ καὶ κοινο-
τάτας καὶ διὰ πάντων τῶν σωμάτων διηκούσας. τίνες δέ εἰσιν αὗται,
εἰσόμεθα εἰς τὰς αἰσθήσεις ἀναδραμόντες. δῆλον γὰρ ὅτι τὰς ὑποβεβλη-
μένας τῇ κοινοτάτῃ τῶν αἰσθήσεων αἰσθητὰς διαφορὰς ἐκείνας ὡς κοινο-
τάτας οὔσας χρὴ τίθεσθαι ἀρχὰς εἰδοποιοὺς τῶν σωμάτων. τῶν τοίνυν
αἰσθήσεων ἡ μὲν ὄψις πρώτη τῷ ἀξιώματι ὡς τιμιωτέρα, οὐ μὴν διὰ
πάντων διαπεφοιτηκυῖα τῶν αἰσθητικῶν. ὡσαύτως δὲ οὐδὲ ἀκοή, οὔτε
τῶν ἄλλων τις πλὴν τῆς ἁφῆς· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ κοινοτάτη πασῶν,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.214, line 26

πάντως δὲ τὰς καθολικωτέρας, ἀλλ' ὅσαι τούτων ποιητικαί εἰσι καὶ παθη-
τικαί, διότι σωμάτων ζητοῦμεν ἀρχὰς ποιητικῶν καὶ παθητικῶν ὑπ' ἀλλή-
λων καὶ ταύτῃ τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν ποιουμένων. ἐκτίθεται τοίνυν
ἑπτά τινας ἐναντιότητας, θερμὸν καὶ ψυχρόν, ξηρὸν καὶ ὑγρόν, βαρὺ καὶ
κοῦφον, σκληρὸν καὶ μαλακόν, γλίσχρον καὶ κραῦρον, τραχὺ καὶ λεῖον,
παχὺ καὶ λεπτόν.
 Καὶ ζητοῦμεν τί δήποτε τὴν τοῦ μανοῦ καὶ πυκνοῦ ἀντίθεσιν παρῆ-
κεν. ὁ μὲν οὖν ἐξηγητὴς Ἀλέξανδρός φησιν ὡς ἀναγόμενον ὑπὸ τὸ βαρὺ
καὶ κοῦφον· τὸ γὰρ μανὸν κοῦφον, ὥσπερ τὸ πυκνὸν βαρύ. ἔστι δὲ εἰς
ταὐτὸν ἄγειν αὐτὰ τῷ λεπτῷ καὶ παχεῖ· ἡ γὰρ λεπτότης ἡ κατὰ ποιό-
τητα οὐχ ἡ κατὰ μέγεθος θεωρουμένη δοκεῖ ταὐτὸν εἶναι τῇ μανότητι.
λεπτὸν γὰρ καλοῦμεν σῶμα διιτητικόν, ὅπερ ταὐτὸ δοκεῖ εἶναι τῷ μανῷ.
οὕτως καὶ τὸ παχὺ τῷ πυκνῷ· τὸ γὰρ παχὺ μεγαλομερὲς ὂν οὐ διὰ τῶν
τυχόντων δίεισι πόρων, ἀλλὰ διὰ μειζόνων. τοιοῦτον δέ πως καὶ τὸ
πυκνόν, πολλοῦ σώματος εἰς ὀλίγον ὄγκον συνηγμένου.
 Ταύτας ἐκθέμενος πάσας τὰς ἀντιθέσεις, ἀποκρίνει τὰς μὲν ὡς μὴ
κατὰ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν λεγομένας, τὰς δὲ ὡς ἐμπεριεχομένας ταῖς
ἄλλαις. τὸ μὲν γὰρ βαρὺ καὶ κοῦφον, καὶ τραχὺ καὶ λεῖον, διὰ τὸ μὴ
τῷ ποιεῖν καὶ πάσχειν λέγεσθαι· οὐ γὰρ ὥσπερ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν
τῷ θερμαίνειν ἢ ψύχειν τὰ παραπλήσια λέγεται, οὕτω καὶ τὸ κοῦφον καὶ  
βαρύ· οὐ γὰρ ποιεῖ τὰ παρακείμενα βαρέα. ὡσαύτως οὐδὲ τὸ κοῦφον.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

 688

commentaria Vol. 14,2, p.217, line 14

περὶ τὸν μέσον τόπον τοῦ παντός ἐστι, λέγω δὲ περὶ τὴν γῆν ὡς ἂν
μέρος γῆς μετέχοντα· ἐκ ταύτης γὰρ μόνης οὐκ ἐδύνατο εἶναι. ἡ γὰρ
γῆ καθ' ἑαυτὴν ἀσύνδετος καὶ εὐδιασκέδαστος, διὸ ἐδεήθη τοῦ ὕδατος
συνδέοντος καὶ φύροντος αὐτήν, ὥσπερ τὸ ὕδωρ ταύτης περιοριζούσης.
ταῦτα δὲ ἀλλήλοις μιγνύμενα συνέχει μὲν ἄλληλα, οὐ μὴν σύμφυσιν ἀκριβῆ
ἐργάζεσθαι δύναται αὐτὰ καθ' αὑτά, ἀλλὰ δέεται τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ
ψυχροῦ ταῦτα συμφύοντός τε καὶ εἰδοποιοῦντος, ὑποκειμένου μὲν λόγον
ἐπέχοντος καὶ ὕλης τοῦ ὑγροῦ καὶ τοῦ ξηροῦ, εἴδει δὲ ἀναλογοῦντος τοῦ
θερμοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ. εἰ γὰρ καὶ δρᾷ τι περὶ ἄλληλα τὸ ξηρὸν καὶ τὸ
ὑγρὸν συνέχοντα ἄλληλα καὶ περιορίζοντα, ἀλλ' οὖν ἐγκαταμιγνύμενα ἀλλή-
λοις δρᾷ. διόπερ ὑλικωτέρας ταύτας καλεῖν εἰώθασι τὰς ποιότητας οἱ
φυσικοί, τὸ δὲ θερμὸν καὶ ψυχρὸν δραστικά, διότι ἐκτὸς ὄντα τῶν περὶ ἃ
δρῶσιν, τὴν ἑαυτῶν δύναμιν ἐπιδείκνυται. μεμνῆσθαι δὲ χρὴ καθόλου
τοῦ εἰρημένου, ὡς ἐπὶ τῆς τῶν συνθέτων γενέσεως σαφέστερον διαφαίνεται
παθητικὴ μὲν ἡ ἑτέρα οὖσα ἀντίθεσις, ποιητικὴ δὲ ἡ λοιπή. καὶ γὰρ
ἐπὶ τῆς τῶν κεράμων ἐργασίας τὸ ὑγρὸν συνελθόντα καὶ τὸ ξηρὸν τὴν
ὕλην τῶν κεράμων ἐργάζεται, τὸ δὲ ψυχρὸν πήγνυσι ταύτην, καὶ τὸ θερ-
μὸν μεταβάλλει μάλιστα καὶ ποιεῖ κέραμον. οὕτως μὲν οὖν ἐπὶ τῶν συν-
θέτων. ἐπὶ δὲ τῆς ἐξ ἀλλήλων γενέσεως πᾶσαι ὁμοίως εἰσὶ ποιητικαί τε
καὶ παθητικαί.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de generatione et corruptione

commentaria Vol. 14,2, p.258, line 8

ἐπειδὴ δὲ τῆς προκειμένης εἰς ἔλεγχον δόξης Ἐμπεδοκλῆς ἐστιν ὁ προ-

στάτης, πρὸς τοῦτον ἀποτείνεται, δεικνὺς ὅτι οὔτε γένεσιν καὶ φθορὰν τὴν  
κατὰ φύσιν οἷόν τε εἶναι κατ' αὐτὸν οὔτε αὔξησιν οὔτε κίνησιν τὴν κατὰ
φύσιν. πρὶν δὲ αὐτοῦ τὴν δόξαν ἐλέγξαι τὴν περὶ τῶν στοιχείων, δείκνυσιν
ἀσύμφωνα αὐτὸν αὑτῷ λέγοντα· ἀμετάβλητα γὰρ αὐτὰ ὑποθέμενος εἶναι,
συμβλητὰ αὐτά φησι γράφων “ταῦτα γὰρ ἶσά τε πάντα”. πρῶτον οὖν
ἀποδείκνυσιν ὅτι ἀδύνατόν ἐστι τῷ Ἐμπεδοκλεῖ ἀμετάβλητα ὑποτιθεμένῳ
τὰ στοιχεῖα συμβλητὰ αὐτὰ φάσκειν εἶναι. εἰ γὰρ συμβάλλοιντο ἀλλήλοις,
ἤτοι κατὰ μέγεθος ἀνάγκη αὐτὰ συμβαλέσθαι ἀλλήλοις, ὡς λέγειν τὸ πῦρ
ἴσον εἶναι τῷ ἀέρι, ἢ κατὰ τὴν δύναμιν καὶ ποιότητα· ποιότητα δὲ
ἤτοι τὴν αὐτήν, ὡς ὅταν εἴπω ὅμοιον εἶναι τὸ πῦρ τῷ ἀέρι, διότι ὡς τὸ
πῦρ θερμὸν οὕτως καὶ ὁ ἀήρ, ἤγουν κατ' ἄλλην καὶ ἄλλην ποιότητα τῆς
συγκρίσεως γινομένης παραβολῆς· καὶ κατ' ἄλλην ἤτοι τὴν ἐναντίαν, ὡς
ὅταν εἴπω ὡς τὸ πῦρ θερμὸν οὕτως τὸ ὕδωρ ψυχρόν, ἢ οὐκ ἐναντίαν
ἀλλ' ἑτέραν τῷ γένει, ὡς ὅταν εἴπω ὡς τόδε θερμὸν οὕτω τόδε λευκόν,
κατὰ ἀναλογίαν τῆς παραθέσεως γινομένης.

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria Vol. 15, p.253,

line 33

ἐπιθυμία· τοῦ γὰρ ἡδέος ὄρεξις αὕτη, τῶν δὲ ἄλλων αἰσθητῶν κατὰ
συμβεβηκός. ὀρέγεται γὰρ ἡ ἐπιθυμία πρώτως δι' ὧν τρέφεται ὑγρῶν
καὶ ξηρῶν, θερμῶν καὶ ψυχρῶν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ χυμῶν καὶ χρωμά-
 689

των καὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν. ὁ γὰρ φέρ' εἰπεῖν λευκὸν οἶνον ἢ γλυκὺν
ἐπιθυμῶν, κατὰ συμβεβηκὸς τούτων ὀρέγεται διά τινα συνεθισμόν, ἐπεὶ
πρώτως ὑγρῶν ἐφίεται. καὶ ὅτι πρὸς τοῦτο μᾶλλον ὑπακουστέον τὸ τῶν
δὲ ἄλλων κατὰ συμβεβηκός, τὰ ἑπόμενα δείκνυσιν· οὐδὲν γάρ, φησίν, εἰς
τροφὴν συμβάλλεται ψόφος οὐδὲ χρῶμα. ὥστε πρὸς τὴν ὄρεξιν ἡ
ἀπόδοσις· δι' ὧν γὰρ τρέφεται, φησί, τούτων ὀρέγεται, τῶν δὲ ἄλλων κατὰ
συμβεβηκός· ὡς γὰρ προελθὼν ἐρεῖ, ὁ χυμὸς οἷον ἥδυσμά τί ἐστι τῶν
τρεφόντων, χυμὸν δὲ λέγει τὴν τοιάνδε γευστὴν ποιότητα τὴν ἐπιγενο-
μένην τοῖς τρέφουσι. ψυχρὸν δὲ τὸ ποτὸν εἶπεν, ὅτι κἂν θερμὸν τὸ ὕδωρ
πίνηται, τῇ θίξει ἐστὶ θερμόν, τῇ δὲ δυνάμει ψυχρόν, ὅθεν σβέννυσι τὴν
ἐκ τοῦ διψῆν ἐγγινομένην ξηρότητα. καὶ οἱ ἀκριβῶς δὲ διψῶντες ψυχροῦ
ὀρέγονται, ὅθεν οὐκ ἂν εἰ μὴ δι' ἀνάγκην οὐδὲ οἶνον προσιοῖντο. τί οὖν;
οὐχὶ καὶ οἱ τοιοίδε χυμοὶ συμβάλλονται πρὸς σωτηρίαν τῷ ζῴῳ καὶ ἄλλοι δὲ  
λυμαίνονται αὐτό; λέγω οὖν ὅτι ὡς μὲν σώματα ἁπλῶς ὑπὸ ξηρῶν καὶ
ὑγρῶν, θερμῶν τε καὶ ψυχρῶν τρέφονται, ὡς δὲ καὶ τοιῶσδε πεποιωμένα
δέονται καὶ τοιᾶσδε ἐν ταῖς τροφαῖς ποιότητος. ἄλλως τε διὰ τοῦτο οὐκ
ἐν πᾶσιν αἱ αὐταὶ τῶν τροφῶν ποιότητες παραλαμβάνονται διὰ τὴν πρὸς
αὐτὰς ἀσυμμετρίαν τῆς τοιᾶσδε τῶν στοιχείων κράσεως. ἐπειδὴ γὰρ καὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.281, line 14

τροφή. τὰ γοῦν ἁπλᾶ σώματα αὔξεται μὲν μεταβάλλοντα εἰς ἄλληλα, οὐ

τρέφεται δὲ ὑπ' ἀλλήλων, μᾶλλον δὲ οὐδὲ κυρίως ἡ αὔξησις ἐπὶ τούτων
λέγεται, ἀλλὰ πρόσθεσις, ὡς ἐν τῷ Περὶ γενέσεως ἔδειξεν. ὅτι δὲ ἡ
πρώτη τροφὴ καὶ ἄπεπτος ἐναντία ἐστὶ τῷ τρεφομένῳ, δῆλον ἐντεῦθεν·
εἰ γὰρ πάσχει ὑπὸ τοῦ τρεφομένου καὶ μεταβάλλει εἰς τὴν ἐκείνου οὐσίαν,
οὐ τὸ τυχὸν δ' ὑπὸ τοῦ τυχόντος πάσχει, οὐδὲ τὸ τυχὸν ὑπὸ τοῦ τυχόντος
μεταβάλλει, ἀλλὰ τὸ ἐναντίον εἰς τὸ ἐναντίον, δῆλον ὅτι πάσχουσα ἡ
τροφὴ ὑπὸ τοῦ τρεφομένου, ἵνα εἰς τὴν ἐκείνου οὐσίαν μεταβάλλῃ, ἐναντία
ἔσται τῷ τρεφομένῳ. ἄλλως τε ἐπειδὴ συνεστήκαμεν ἐκ ψυχροῦ καὶ
θερμοῦ καὶ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ, δῆλον ὅτι εἰς τὰς συστοίχους ποιότητας
τῷ τρεφομένῳ καὶ ἡ τροφὴ μεταβληθήσεται· ἢ οὖν θερμοτέρα οὖσα
ἐπὶ τὸ ψυχρότερον διὰ τῆς πέψεως μεταβληθήσεται, ἢ ψυχροτέρα ἐπὶ
τὸ θερμότερον, ἢ ξηροτέρα ἐπὶ τὸ ὑγρότερον, ἢ ὑγροτέρα ἐπὶ τὸ ξηρό-
τερον. ὅθεν καὶ τῇ πλεονεκτούσῃ ἐν τῷ σώματι ποιότητι τὴν ἐναντίαν
τροφὴν προσάγομεν, ξηροτέρου μὲν ὄντος τοῦ σώματος ὑγροτέραν προς-
φέροντες, θερμοτέρου δὲ ψυχροτέραν, καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὡσαύτως·
δῆλον γὰρ ὅτι δεῖται καὶ ὕλης ἐπιτηδείας ἡ θρεπτικὴ δύναμις τῆς πεφυ-
κυίας ῥᾳδίως εἰς τὴν τοῦ τρεφομένου οὐσίαν μεταβάλλεσθαι. ἐπειδὰν δὲ
ἤδη πάθῃ ἡ τροφὴ καὶ ἐξομοιωθῇ τῷ τρεφομένῳ, οὐκέτι ἐστὶν ἐναντία
ἀλλ' ὁμοία· αὕτη δ' ἐστὶν ἡ ἐσχάτη καὶ ἐν ἑκάστῳ λοιπὸν ἐξομοιωθεῖσα

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.286, line 15

μορίων καὶ μὴ δυναμένων ἐπεκτείνεσθαι καὶ τῷ ποσῷ προστιθέναι, ἐπεὶ

ὅσον ἐπὶ τῇ θρεπτικῇ δυνάμει καὶ τῷ ποσῷ ἀεὶ προσετίθετο. καὶ ἄλλως
 690

λοιπὸν ἀπορροῆς πλείονος γινομένης διὰ τὸ ἐπὶ φθίσιν ὁδεύειν τὸ ζῷον,

οὐκ ἐξαρκεῖ ἡ θρεπτικὴ δύναμις ἀνυφῆναί τε τὸ ἀπορρεῦσαν καὶ ἐπιπρος-
θεῖναι τῷ ἐξ ἀρχῆς. ἐπεὶ οὖν ἡ θρεπτικὴ δύναμις ἡ αὐτή ἐστι καὶ
αὐξητική, εἰκότως θρεπτικῆς καὶ γεννητικῆς μόνης ἐμνήσθη, τὴν αὐτήν,
ὡς εἶπον, οἰόμενος τῇ θρεπτικῇ τὴν αὐξητικήν. καὶ γενέσεως ποιητι-
κὸν οὐ τοῦ τρεφομένου, ἀλλ' οἷον τὸ τρεφόμενον. εἰπὼν ὅτι ἡ
τροφὴ καὶ αὔξει καὶ τρέφει κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο, λέγει ὅτι καὶ γεννήσεως
ποιητικὸν ἡ τροφή, εἴπερ τὸ σπέρμα περίττωμά ἐστι τῆς ἐσχάτης τροφῆς,
ὡς δείξει ἐν τοῖς Περὶ γενέσεως ζῴων. ἀμέλει καὶ πρὸς τὴν ποιότητα
καὶ πρὸς τὴν ποσότητα τῆς τροφῆς μᾶλλον ἢ ἧττον ἡ κίνησις τῶν ἀφρο-
δισίων γίνεται. οὐ τῆς τοῦ τρεφομένου δὲ γενέσεως ποιητικὸν ἡ τροφή
(οὐδὲν γὰρ αὐτὸ ἑαυτὸ γεννᾷ· ἔστι γὰρ ἤδη ἡ οὐσία αὐτοῦ) ἀλλ' οἷον
τὸ τρεφόμενον. πάντα γὰρ τὰ γεννῶντα ἐπὶ τὸ πλεῖστον καὶ κατὰ
φύσιν ἑαυτοῖς ὅμοια γεννᾷ· τῆς γὰρ ἀιδιότητος ἐφιέμενα οὕτως αὐτῆς
τυγχάνει, ὡς εἴρηκεν ἀνωτέρω, τῷ γεννᾶν ἄλλα οἷα αὐτά.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.295, line 3

p. 417a4 Ἐνόντος πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων, ὧν

 ἐστιν ἡ αἴσθησις καθ' αὑτὰ ἢ τὰ συμβεβηκότα τούτοις.

 Τὰ γὰρ στοιχεῖα ἔχει ποιότητας τὰς μὲν οὐσιώδεις αὐτῶν καὶ συμ-
πληρωτικάς, τὰς δὲ κατὰ συμβεβηκός. τῶν μὲν οὖν οὐσιωδῶν ποιοτήτων
τῶν στοιχείων ἡ ἁφή ἐστιν ἀντιληπτική, οἷον θερμότητος, ψυχρότητος,
ὑγρότητος, ξηρότητος· αὗται μὲν γὰρ αἱ ποιότητες εἰδοποιοὶ αὐτῶν εἰσι·
τῶν δὲ κατὰ συμβεβηκὸς αὐτοῖς ὑπαρχόντων, οἷον χρωμάτων, ψόφων,
ὀσμῶν καὶ τῶν ἄλλων αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις εἰσὶν ἀντιληπτικαί. τὸ δὲ καθ'
αὑτὰ ἢ τὰ συμβεβηκότα τούτοις ἀντὶ τοῦ καθ' αὑτῶν ἢ τῶν συμ-
βεβηκότων τούτοις· εὐθείαις γὰρ ἐχρήσατο ἀντὶ γενικῶν. πολλὴ δὲ ἡ
τοιαύτη χρῆσις· “οἱ δὲ δύο σκόπελοι ὁ μὲν οὐρανὸν εὐρὺν ἱκάνει” ἀντὶ
τοῦ τῶν δὲ τῶν δύο σκοπέλων.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.297, line 31

καὶ ἡ διάνοια καθ' ἕκαστον τῶν ὅρων ἀθρόαν ἴσχει τὴν προσβολήν, καὶ
ἔστιν ἕκαστον ὡς γνωστόν τι λαβεῖν, ὅπερ ἐπὶ τῆς κινήσεως, τῆς φυσικῆς
λέγω, οὐ συμβαίνει. εἰ γὰρ καὶ ἀθρόον ἑκάστην τῶν προσαποδεδομένων
κινεῖται, ἀλλ' οὐ πάντως καὶ τέλος φυσικὸν τὸ τοιοῦτον ἐνδέχεται γενέσθαι,
οἷον ὡς ἐπὶ τῶν κατὰ τόπον κινουμένων τὸ μεταξύ· οὔτε γὰρ τῶν βαρέων
οὔτε τῶν κούφων φυσικὸν τοῦτο πέρας. ταύτῃ οὖν ἐνέργειά πως καὶ ἡ
διάνοια. ὥσπερ οὖν ἐπὶ πλέον ἡ ἐνέργεια τῆς κινήσεως, οὕτω καὶ ἡ κίνη-
σις τοῦ πάθους. τὸ μὲν γὰρ πάσχον καὶ κινεῖταί πως· οὐκ ἄνευ γὰρ
κινήσεως τὸ πάθος· τὸ κινούμενον δὲ οὐ πάντως καὶ πάσχει· οὐ γὰρ δὴ
πάθος καὶ ἡ κατὰ τόπον κίνησις. τὸ γὰρ πάσχειν πρὸς τὸ ποιεῖν λέγεται,
ποιεῖν δέ ἐστι τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν· ἐκ γὰρ τῆς ποιότητος τὸ
 691

ποιεῖν· καὶ πάσχειν ἄρα ἐστὶ τὸ κατὰ ποιότητα κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλε-
σθαι. ὥστε εἰ κίνησις μὲν ἐν ταῖς τρισὶ κατηγορίαις, ποσῷ, ποιῷ, ποῦ, τὸ δὲ
πάσχειν μόνως ἐν τῷ ποιῷ, ἐπὶ πλέον ἄρα ἡ κίνησις τοῦ πάθους· ἡ δ'
ἐνέργεια τῆς κινήσεως. πῇ δὲ τὰ αὐτά, διότι τὶς μὲν ἐνέργεια κίνησις,
τὶς δὲ κίνησις πάθος. οὐχ ὡς γένος δὲ ἡ ἐνέργεια τῆς κινήσεως κατη-
γορεῖται, οὐδὲ ἡ κίνησις τοῦ πάθους, ἀλλ' ὡς ὁμώνυμος φωνή. δείξει
μὲν αὐτῶν μετ' ὀλίγον τὴν διαφοράν, ὡς εἶπον· νῦν δὲ ὡς τῶν αὐτῶν  
ὄντων λέγει, πῶς καὶ ὑπὸ τίνος κινεῖταί τε καὶ πάσχει τὸ πάσχον. ὅλως
δὲ κέχρηται τούτοις ὡς τοῖς αὐτοῖς, ὅτι τε πῇ ταὐτά εἰσιν, ὡς εἴπομεν,
καὶ αὐτὸς τῇ συνηθείᾳ ἑπόμενος ἐχρήσατο τούτοις ὡς τοῖς αὐτοῖς· καὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.297, line 32

ἔστιν ἕκαστον ὡς γνωστόν τι λαβεῖν, ὅπερ ἐπὶ τῆς κινήσεως, τῆς φυσικῆς
λέγω, οὐ συμβαίνει. εἰ γὰρ καὶ ἀθρόον ἑκάστην τῶν προσαποδεδομένων
κινεῖται, ἀλλ' οὐ πάντως καὶ τέλος φυσικὸν τὸ τοιοῦτον ἐνδέχεται γενέσθαι,
οἷον ὡς ἐπὶ τῶν κατὰ τόπον κινουμένων τὸ μεταξύ· οὔτε γὰρ τῶν βαρέων
οὔτε τῶν κούφων φυσικὸν τοῦτο πέρας. ταύτῃ οὖν ἐνέργειά πως καὶ ἡ
διάνοια. ὥσπερ οὖν ἐπὶ πλέον ἡ ἐνέργεια τῆς κινήσεως, οὕτω καὶ ἡ κίνη-
σις τοῦ πάθους. τὸ μὲν γὰρ πάσχον καὶ κινεῖταί πως· οὐκ ἄνευ γὰρ
κινήσεως τὸ πάθος· τὸ κινούμενον δὲ οὐ πάντως καὶ πάσχει· οὐ γὰρ δὴ
πάθος καὶ ἡ κατὰ τόπον κίνησις. τὸ γὰρ πάσχειν πρὸς τὸ ποιεῖν λέγεται,
ποιεῖν δέ ἐστι τὸ κατὰ ποιότητα μεταβάλλειν· ἐκ γὰρ τῆς ποιότητος τὸ
ποιεῖν· καὶ πάσχειν ἄρα ἐστὶ τὸ κατὰ ποιότητα κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλε-
σθαι. ὥστε εἰ κίνησις μὲν ἐν ταῖς τρισὶ κατηγορίαις, ποσῷ, ποιῷ, ποῦ, τὸ δὲ
πάσχειν μόνως ἐν τῷ ποιῷ, ἐπὶ πλέον ἄρα ἡ κίνησις τοῦ πάθους· ἡ δ'
ἐνέργεια τῆς κινήσεως. πῇ δὲ τὰ αὐτά, διότι τὶς μὲν ἐνέργεια κίνησις,
τὶς δὲ κίνησις πάθος. οὐχ ὡς γένος δὲ ἡ ἐνέργεια τῆς κινήσεως κατη-
γορεῖται, οὐδὲ ἡ κίνησις τοῦ πάθους, ἀλλ' ὡς ὁμώνυμος φωνή. δείξει
μὲν αὐτῶν μετ' ὀλίγον τὴν διαφοράν, ὡς εἶπον· νῦν δὲ ὡς τῶν αὐτῶν  
ὄντων λέγει, πῶς καὶ ὑπὸ τίνος κινεῖταί τε καὶ πάσχει τὸ πάσχον. ὅλως
δὲ κέχρηται τούτοις ὡς τοῖς αὐτοῖς, ὅτι τε πῇ ταὐτά εἰσιν, ὡς εἴπομεν,
καὶ αὐτὸς τῇ συνηθείᾳ ἑπόμενος ἐχρήσατο τούτοις ὡς τοῖς αὐτοῖς· καὶ
ἀνωτέρω γοῦν, ἔνθα ἔλεγε τὴν ψυχὴν αἰτίαν εἶναι ὡς ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.301, line 16

γὰρ ὅτι “τὸ δὲ ἐκ δυνάμει ὄντος μανθάνον καὶ λαμβάνον ἐπιστήμην ὑπὸ
τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ διδασκαλικοῦ ἤτοι οὐδὲ πάσχειν φατέον”, τοῦτο
εἰπὼν ἐπήνεγκε τὸ “ἢ δύο τρόπους εἶναι ἀλλοιώσεως”, ταὐτὸν λέγων τὸ
πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι. διττὸν οὖν φησι τὸ πάσχειν, τὸ μὲν εἰς φθορὰν
ἄγον, ὅπερ ἐστὶ καὶ κυρίως πάθος τε καὶ ἀλλοίωσις, τὸ δὲ εἰς τελειότητα,
ὅπερ οὐ κυρίως λέγεται πάθος οὐδὲ ἀλλοίωσις, ἀλλὰ γένεσις μᾶλλον. καὶ
ἵνα συντόμως εἴπω, διττοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει, εἰ μὲν ἐκ τοῦ δευτέρου
 692

δυνάμει, ὅπερ ἦν τὸ κατὰ τὰς ἕξεις, εἰς τὴν ἐνέργειαν μεταβάλλει, οὐδὲ
ὅλως ἀλλοίωσις οὐδὲ πάθος ἐστίν, εἴ γε ἀλλοιοῦσθαι λέγεται, οἷον τὸ λευκαινό-
μενον ἢ μελαινόμενον, ὅπερ μένον κατὰ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ὑποκείμενον τὸ αὐτὸ
κατὰ παθητικὴν ποιότητα μεταβολὴν ἴσχει, ἐξ ἐναντίας ποιότητος εἰς ἐναν-
τίαν μεταβάλλον φθειρομένης τῆς ἕξεως μετέβαλλεν. τὸ δὲ ἐκ τοῦ τὴν ἕξιν
ἔχειν, μὴ ἐνεργεῖν δὲ εἰς τὸ ἐνεργεῖν μεταβάλλον οὐ κατά τινα ποιότητα
τὴν μεταβολὴν ἴσχει· οὐδὲ γὰρ φθαρείσης ἄλλης ποιότητος εἰς ἄλλην
μετέβαλλεν, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς ἕξεως μενούσης

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.301, line 18

εἰπὼν ἐπήνεγκε τὸ “ἢ δύο τρόπους εἶναι ἀλλοιώσεως”, ταὐτὸν λέγων τὸ

πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι. διττὸν οὖν φησι τὸ πάσχειν, τὸ μὲν εἰς φθορὰν
ἄγον, ὅπερ ἐστὶ καὶ κυρίως πάθος τε καὶ ἀλλοίωσις, τὸ δὲ εἰς τελειότητα,
ὅπερ οὐ κυρίως λέγεται πάθος οὐδὲ ἀλλοίωσις, ἀλλὰ γένεσις μᾶλλον. καὶ
ἵνα συντόμως εἴπω, διττοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει, εἰ μὲν ἐκ τοῦ δευτέρου
δυνάμει, ὅπερ ἦν τὸ κατὰ τὰς ἕξεις, εἰς τὴν ἐνέργειαν μεταβάλλει, οὐδὲ
ὅλως ἀλλοίωσις οὐδὲ πάθος ἐστίν, εἴ γε ἀλλοιοῦσθαι λέγεται, οἷον τὸ λευκαινό-
μενον ἢ μελαινόμενον, ὅπερ μένον κατὰ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ὑποκείμενον τὸ αὐτὸ
κατὰ παθητικὴν ποιότητα μεταβολὴν ἴσχει, ἐξ ἐναντίας ποιότητος εἰς ἐναν-
τίαν μεταβάλλον φθειρομένης τῆς ἕξεως μετέβαλλεν. τὸ δὲ ἐκ τοῦ τὴν ἕξιν
ἔχειν, μὴ ἐνεργεῖν δὲ εἰς τὸ ἐνεργεῖν μεταβάλλον οὐ κατά τινα ποιότητα
τὴν μεταβολὴν ἴσχει· οὐδὲ γὰρ φθαρείσης ἄλλης ποιότητος εἰς ἄλλην
μετέβαλλεν, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς ἕξεως μενούσης τὴν ἐνέργειαν μόνην προε-
χειρίσατο. οὐ γὰρ δὴ ἀλλοιοῦσθαι φήσαιμεν ἂν τὸν οἰκοδόμον ἐκ τοῦ μὴ
οἰκοδομεῖν εἰς τὸ οἰκοδομεῖν μεταβάλλοντα, ἢ τὸν γεωμέτρην, ἡνίκα προ-
χειρίζεται τὰ θεωρήματα. ἡ μὲν οὖν ἐκ τοῦ δευτέρου δυνάμει εἰς τὸ
δεύτερον ἐνεργείᾳ μεταβολὴ προφανὲς ὅτι οὐδ' ἂν ὑπονοηθείη ἀλλοίωσις,
ἢ εἴ τινι φίλον καὶ ταύτην ἀλλοίωσιν καλεῖν, ἕτερον ἂν εἴη, φησί, τοῦτο
γένος ἀλλοιώσεως, καὶ οὐχ ὥσπερ ἐν τῇ συνηθείᾳ λέγεται· τοῦτο δέ ἐστιν
ἡ μεταβολὴ ἡ κατὰ τὰς παθητικὰς ποιότητας, ὅταν ἐξ ἐναντίας ποιότητος
εἰς ἐναντίαν μεταβάλλῃ τὸ μεταβάλλον, τοῦ ὑποκειμένου τοῦ αὐτοῦ μένον

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria Vol. 15, p.421,

line 20

ταῖς διαφόροις κατ' εἶδος. ὥστε οὐδὲ βαρύτης καὶ κουφότης ἡ εἰς τὸ αὐτό,
οἷον γῆς πρὸς αὑτὴν καὶ πυρὸς πρὸς αὑτό”. λέγεται γὰρ ἄλλη ἄλλης γῆ
βαρυτέρα ἢ κουφοτέρα, ἀλλ' οὐ ποιεῖ τοῦτο διαφορὰν γῆς. πᾶσα γὰρ γῆ
ἄλλης μέν ἐστι βαρυτέρα, ἄλλης δὲ καὶ κουφοτέρα· ὁμοίως καὶ πῦρ πυρὸς
κουφότερον ἢ βαρύτερον. διὸ οὐ διαφέρει πῦρ πυρὸς ταύτῃ ἢ γῆ γῆς, γῆ
δὲ πυρός· οὔτε γὰρ ἡ ἐν τῷ πυρὶ κουφότης τινὶ γῇ παρακολουθεῖ οὔτε
ἡ ἐν τῇ γῇ βαρύτης τινὶ πυρί. καὶ πᾶσα δὲ κίνησις ἄλλης μέν ἐστι ταχυ-
τέρα, ἄλλης δὲ βραδυτέρα. ὥστε εἰ καὶ τοῖς αἰσθητοῖς πᾶσι παρακολουθεῖ,
οὐ λέγω μόνοις ἀκουστοῖς ἀλλὰ πᾶσιν ἁπλῶς, τὸ ἄλλα ἄλλων μᾶλλον
ἐπιτεταμένην ἔχειν τὴν οἰκείαν ποιότητα ἢ ἀνειμένην, ὅπερ ἔλαβεν ὁ Ἀρι-
 693

στοτέλης μέγα καὶ μικρόν, ὁμοίως καὶ τὸ ἥδειν ἢ λυπεῖν, καθ' ὃ ἔλαβεν
τὸ τραχὺ καὶ λεῖον ἐπὶ τῆς ἀκοῆς, οὐκ ἄρα αἰσθητῶν διαφορὰν τὰ
τοιαῦτα ποιήσειεν, ἐπεὶ μηδὲ τάχος καὶ βραδυτὴς διαφορὰν ἐποίει κινή-
σεων. ὁπότε δὲ καὶ ἐπὶ μιᾶς μόνης αἰσθήσεως τοῦτο συνέβαινεν, οὐδ'
οὕτως διαφορὰν ἐποίει αἰσθητῶν. τὸ γὰρ μέγα καὶ μικρὸν παντὶ ψόφῳ
παρακολουθεῖ, ὁμοίως καὶ τὸ τραχὺ καὶ λεῖον· οὐκ ἄρα διαφορὰ ψόφων
τὰ τοιαῦτα. οὐ πάσῃ δ' ἁπτῇ ποιότητι παρακολουθεῖ τραχύτης καὶ
λειότης ἢ τὸ κραῦρον καὶ γλίσχρον· ἀλλ' οὐδὲ αὐταὶ αἱ συστατικαὶ
τῶν σωμάτων ποιότητες, θερμότης, ψυχρότης, ξηρότης, ὑγρότης ἀλλήλαις
παρακολουθοῦσιν, ὡς τῷ ψόφῳ τὸ μέγεθος ἢ ἡ σμικρότης, ἀλλὰ διάφοροι

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.434, line 24

ὡς ὁ ἀήρ, καὶ ἄχυμα, ὡς αὐτός τε οὗτος καὶ ἕτερα πλείονα, κατὰ δὲ τοὺς
ἰατροὺς καὶ τὸ ὕδωρ. κοινόταται δὲ ἀρχαὶ τῶν σωμάτων αἱ ἁπταὶ ποιό-
τητες, διότι πᾶν σῶμα εὐθὺς καὶ ἁπτόν ἐστιν. ἀλλὰ τῶν ἁπτῶν ἀπαριθ-
μησάμενος πλείους ἀντιθέσεις πάσας ἀνήγαγεν ὑπὸ τὴν τοῦ θερμοῦ καὶ
ψυχροῦ καὶ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ, καὶ ἔδειξε ταύτας κοινοτάτας οὔσας τῶν
σωμάτων ἀρχάς, καθ' ἃς καὶ τὰ στοιχεῖα εἰδοποιεῖται. προσέθηκε δὲ καὶ
τὸ ᾗ σῶμα εἰκότως. οὐ γὰρ ᾗ σώματά εἰσι τὰ κεχρωσμένα κέχρωσται·
εἰ γὰρ τοῦτο, πᾶν σῶμα ἔδει κεχρῶσθαι· νῦν δὲ οὐκ ἔχει οὕτως. ἀλλ'
οὐδὲ τὰ εὐώδη οὐδὲ τὰ ἔγχυμα οὐδὲ τὰ ψοφητικά, ᾗ σώματά ἐστι, τοιαῦτά
ἐστιν· εἰ γὰρ ἦν τοῦτο, πᾶν σῶμα εὐθὺς ἔδει καὶ ταύτας τὰς ποιότητας
ἔχειν· νῦν δὲ οὐκ ἔστιν. ἡ δὲ τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ, ξηροῦ τε καὶ
ὑγροῦ ἀντίθεσις ἐπὶ πάντων τῶν σωμάτων διήκει· πᾶν γὰρ σῶμα εὐθὺς
ἢ ξηρὸν ἢ ὑγρόν ἐστιν, ἢ θερμὸν ἢ ψυχρόν. ὥστε καλῶς εἴρηται ταύτας
μόνας τῶν ποιοτήτων τὰς ἀντιθέσεις συστατικὰς εἶναι διαφορὰς τῶν σω-
μάτων. τί οὖν; οὐχὶ καὶ τὸ βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον ἐπὶ πάντων διαιρεῖται
τῶν σωμάτων; σωμάτων δὲ νῦν τῶν γενητῶν δηλονότι. ἀλλὰ λέγω ὅτι
μάλιστα μὲν τὸ βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον ἁπταί εἰσι ποιότητες καὶ ἀνάγονται
ὑπὸ τὰς εἰρημένας, ὡς ἐν τῷ Περὶ γενέσεως ἔδειξεν· ἔπειτα δὲ πᾶν σῶμα
ἐν τῇ οἰκείᾳ ὁλότητι ὂν οὔτε βαρύ ἐστιν οὔτε κοῦφον, βαρὺ δὲ ἢ κοῦφον
τότε γίνεται, ὅταν ἐκστῇ τῆς οἰκείας ὁλότητος. ἐπεὶ οὖν οὐδέν ἐστιν ἀεὶ  

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.436, line 2

τὴν ἁφήν (περὶ ταύτης γὰρ νῦν ὁ λόγος) ἢ καὶ πᾶσαν· πᾶσαι γὰρ ἐν
μέσῳ εἰσὶ τῆς ἐναντιώσεως ἧς ἐστιν ἑκάστη κριτική, οὕτως δ' ἐστὶν ἐν
μέσῳ, τῷ ἑκατέρου τῶν ἐναντίων δύνασθαι τὸν λόγον δέξασθαι. οὐ γὰρ
ἁπλῶς τῷ ἐν μηδετέρῳ τῶν ἐναντίων εἶναι ἐν μέσῳ ἤδη κυρίως (τὸ
γὰρ ἄχρουν πῶς ἂν λέγοιτο μέλανος καὶ λευκοῦ μέσον;) ἀλλ' ὡς εἶπον,
καθὸ δύναται ἑκατέρου τῶν ἐναντίων τὸν λόγον δέξασθαι. ὁμοίως δὲ καὶ
τὸ ἄψοφον καὶ τὸ ἄοσμον καὶ τὸ ἄχυμον. οὐ γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἁφῆς
ἀνάγκη τὸ αἰσθητήριον κατ' ἐνέργειαν μέσως κεκρᾶσθαι τῶν ἐναντιώσεων
τῶν ἁπτῶν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων τῷ ἐν μεσότητι πεποι-  
ῶσθαι τῆς ἐναντιώσεως οὕτως αὐτῶν αἰσθητικά εἰσιν· οὐ γὰρ τοῖς σώμασι
 694

τοῖς φυσικοῖς κατ' ἐκείνας τὰς ποιότητας τὸ εἶναι, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἁπτάς.
διὸ ἡ ἁφὴ τῷ ὄντι μεσότης· ἔχει γὰρ μεταξὺ ποιότητά τινα τῶν ἄκρων·
τὰ δὲ μὴ ἐν μίξει τῶν ἄκρων ἀλλ' ἐν ἀπουσίᾳ πῶς ἂν μέσα ἐκείνων εἴη,
εἰ μὴ κατὰ τὸν εἰρημένον λόγον, τῷ δύνασθαι τῶν ἐναντίων τὸν λόγον
δέξασθαι; γίνεται γὰρ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων.
πῶς τὸ μέσον γίνεται τῶν ὑπερβολῶν κριτικὸν ἔδειξε. τὸ γὰρ ἐν μεσό-
τητί τινων ὂν πρὸς ἑκάτερον τῶν ἄκρων θάτερόν πώς ἐστιν· πρὸς μὲν γὰρ
τὸ ὑπερβάλλον τὴν οἰκείαν αὐτοῦ θερμότητα ψυχρόν,
Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria
Vol. 15, p.436, line 3

μέσῳ εἰσὶ τῆς ἐναντιώσεως ἧς ἐστιν ἑκάστη κριτική, οὕτως δ' ἐστὶν ἐν
μέσῳ, τῷ ἑκατέρου τῶν ἐναντίων δύνασθαι τὸν λόγον δέξασθαι. οὐ γὰρ
ἁπλῶς τῷ ἐν μηδετέρῳ τῶν ἐναντίων εἶναι ἐν μέσῳ ἤδη κυρίως (τὸ
γὰρ ἄχρουν πῶς ἂν λέγοιτο μέλανος καὶ λευκοῦ μέσον;) ἀλλ' ὡς εἶπον,
καθὸ δύναται ἑκατέρου τῶν ἐναντίων τὸν λόγον δέξασθαι. ὁμοίως δὲ καὶ
τὸ ἄψοφον καὶ τὸ ἄοσμον καὶ τὸ ἄχυμον. οὐ γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἁφῆς
ἀνάγκη τὸ αἰσθητήριον κατ' ἐνέργειαν μέσως κεκρᾶσθαι τῶν ἐναντιώσεων
τῶν ἁπτῶν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων τῷ ἐν μεσότητι πεποι-  
ῶσθαι τῆς ἐναντιώσεως οὕτως αὐτῶν αἰσθητικά εἰσιν· οὐ γὰρ τοῖς σώμασι
τοῖς φυσικοῖς κατ' ἐκείνας τὰς ποιότητας τὸ εἶναι, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἁπτάς.
διὸ ἡ ἁφὴ τῷ ὄντι μεσότης· ἔχει γὰρ μεταξὺ ποιότητά τινα τῶν ἄκρων·
τὰ δὲ μὴ ἐν μίξει τῶν ἄκρων ἀλλ' ἐν ἀπουσίᾳ πῶς ἂν μέσα ἐκείνων εἴη,
εἰ μὴ κατὰ τὸν εἰρημένον λόγον, τῷ δύνασθαι τῶν ἐναντίων τὸν λόγον
δέξασθαι; γίνεται γὰρ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων.
πῶς τὸ μέσον γίνεται τῶν ὑπερβολῶν κριτικὸν ἔδειξε. τὸ γὰρ ἐν μεσό-
τητί τινων ὂν πρὸς ἑκάτερον τῶν ἄκρων θάτερόν πώς ἐστιν· πρὸς μὲν γὰρ
τὸ ὑπερβάλλον τὴν οἰκείαν αὐτοῦ θερμότητα ψυχρόν, πρὸς δὲ τὸ τὴν
ψυχρότητα ὑπερβάλλον θερμόν. οὕτω δὲ δυνάμει ὅμοιον ἔσται τοῖς ἐναν-
τίοις καὶ οὐκ ἐνεργείᾳ, καὶ πάσχει ὑπ' αὐτῶν οὐχ ὡς ὑπὸ ὁμοίων, ἀλλ'
ὡς ὑπὸ ἀνομοίων· ὑπὸ μὲν γὰρ τοῦ θερμοτέρου ὡς ψυχρόν, ὑπὸ δὲ τοῦ
ψυχροτέρου ὡς θερμόν. τοῦτο δὲ ἰδίως ἂν εἴη περὶ τῆς ἁφῆς εἰρημένον.  

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.436, line 25

ὄψις, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν ἀντικειμένων, οὕτω καὶ ἡ

   ἁφὴ τοῦ ἁπτοῦ καὶ τοῦ ἀνάπτου.

 Ὥσπερ εἶπεν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ὅτι κριτικαί εἰσιν οὐ
μόνον τῶν ἰδίων αἰσθητῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν στερήσεων, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς
ἁφῆς λέγει ὅτι καὶ τὰ ἁπτὰ κρίνει καὶ τὰ ἄναπτα. ἀλλ' ἐπὶ μὲν ἐκείνων
ἦν ἡ κυρίως στέρησις, ὡς ἐπὶ τῆς ὄψεως τὸ σκότος καὶ ἐπὶ τῆς ἀκοῆς ἡ
σιγὴ καὶ τῆς ὀσφρήσεως καὶ γεύσεως τὸ ἄοσμόν τε καὶ ἄχυμον· ἐπὶ δὲ
τῶν ἁπτῶν οὐδέν ἐστι σῶμα καθάπαξ ἄναπτον, ἐπειδή, ὡς εἴρηται, ὅτι
αἱ ἁπταὶ ποιότητες συστατικαί εἰσι τῶν σωμάτων, ἀλλ' ἄναπτά φησιν εἶναι
ἢ τὰ φθαρτικὰ δι' ὑπερβολὴν ἢ τὰ ἠρέμα ἁπτά· τοιαῦτα δ' ἂν εἴη τὰ
 695

μὴ πολὺ ἀφεστηκότα τῶν αἰσθητηρίων κατὰ τὰς ἁπτὰς ποιότητας, ἀλλ'

ἐγγὺς ὅμοια καὶ ταύτῃ ἠρέμα ἁπτὰ ὄντα, τῷ τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου
ἀπαθὲς εἶναι. τοιοῦτο δ' ἐστὶν ὁ ἀήρ· διὸ τῶν ὑπερβολῶν αὐτοῦ αἰσθα-
νόμεθα, λέγω δὴ ὅταν ἄγαν ψυχθῇ ἢ ὅταν ἄγαν θερμανθῇ· ἐκβαίνει γὰρ
λοιπὸν τὴν ὁμοιότητα τὴν πρὸς τὰ αἰσθητήρια, καὶ λοιπὸν ὡς ἐναντίον
ὑπὸ ἐναντίου πάσχει· ὅτε δὲ ἐν συμμετρίᾳ ἐστί, σχεδὸν οὐδ' αἰσθανόμεθα
τῆς ἐν αὐτῷ ποιότητος. δυνατὸν δὲ κἀνταῦθα ἄναπτον ἢ τὸ μὴ πεφυκὸς
ὅλως ἁφῇ ὑποπίπτειν ἐξακούειν, [ἢ] ὡς τὸ χρῶμα ἢ τὸν ψόφον, ἢ τὸ
ἀμυδρὸν ἢ τὸ βλαβερόν.  

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.478, line 23

κρέας γευστόν ἐστι, κἂν μὴ γεύσηται αὐτοῦ, ἀλλὰ μόνον θεάσηται, καὶ τὸν
λίθον ὅτι οὐκ ἔστι γευστὸς οἶδε καὶ πρὶν γεύσηται. ὥστε οὐ τοῦ νοῦ
ἐστι λέγειν τὴν διαφορὰν γλυκέος πρὸς λευκόν, ἀλλ' αἰσθήσεως. καὶ ποίας
ἄρα αἰσθήσεως; πότερον μιᾶς τῶν πέντε ἢ δύο, οἷον ὄψεως καὶ γεύσεως;
λέγομεν οὖν ὅτι οὐκ ἔστι μιᾶς αἰσθήσεως τὸ γνῶναι τὴν τοιαύτην δια-
φοράν. εἰ γὰρ μία αἴσθησις οἶδε τὴν διαφορὰν ταύτην, οὐκοῦν εἴσεται οὐ
μόνον τὸ οἰκεῖον αἰσθητόν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀλλότριον. τὸ γὰρ γινῶσκον τὴν
διαφορὰν πρῶτον τὰ διαφέροντα οἶδε τίνα ἐστίν, ἵνα καὶ καθὸ διαφέρουσι
γνῷ. ἡ οὖν αἴσθησις ἡ γινώσκουσα τὴν διαφορὰν τοῦ λευκοῦ πρὸς τὸ
γλυκὺ εἴσεται οὐ μόνον τὸ λευκὸν ἀλλὰ καὶ τὸ γλυκύ. ἀλλὰ μὴν τοῦτο
ἄτοπον τὸ συγχεῖν τὰ αἰσθητὰ καὶ λέγειν τὴν ὄψιν τὰς γευστὰς ποιότητας
εἰδέναι. ἄτοπον ἄρα τὸ μίαν τῶν πέντε αἰσθήσεων εἰδέναι τὰς διαφορὰς
τῶν ἀνομογενῶν. καὶ μή τις λεγέτω ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον τὸ εἰδέναι τὰ
ἀλλότρια αἰσθητά· ἅπαξ γὰρ τὰ οἰκεῖα οἶδεν ὅτι λευκόν, λοιπὸν ἐξ ἀπο-
φάσεως οἶδεν ὅτι οὐ λευκόν· καὶ ταύτῃ οἶδε τὴν διαφορὰν τῷ εἰδέναι ὅτι
οὐ λευκόν. μή τις οὖν ταῦτα λεγέτω· οὐ γὰρ εἴπομεν τί ἐστι τὸ γινῶσκον
τὴν διαφορὰν τοῦ λευκοῦ πρὸς τὸ οὐ λευκόν, ἀλλὰ πρὸς τὸ γλυκύ. τὸ
γὰρ οὐ λευκὸν δύναται καὶ ὀσμὴ εἶναι καὶ θερμὸν εἶναι· ἡμεῖς δὲ ὡρισμένως
εἴπομεν γλυκύ· δεῖ οὖν εἰδέναι πάντως τὸ γλυκὺ ἐκ καταφάσεως, ἵνα τὴν δια-
φορὰν αὐτοῦ πρὸς τὸ λευκὸν μάθωμεν. ὥστε οὐκ ἔστι μία αἴσθησις ἡ τὴν
τοιαύτην διαφορὰν ἐπισταμένη. ἀλλ' οὐδὲ δύο αἰσθήσεις, οἷον ὄψις καὶ γεῦσις·

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.479, line 17

ἐν οἷς τὸ πρῶτον πληροῦται κεφάλαιον.

 Δεύτερον κεφάλαιόν ἐστιν ἐν ᾧ δείκνυσιν ὅτι οὐκ ἔστι σῶμα ἡ κοινὴ
αἴσθησις. εἰ γὰρ ἦν σῶμα, μεριστῶς ἐνήργει· πᾶν γὰρ σῶμα μεριστῶς
ἐνεργεῖ. εἰ οὖν ἦν σῶμα, οὐδέποτε ἐν τῷ αὐτῷ καὶ γλυκὺ καὶ λευκὸν
ἐδέχετο, ἀλλ' ἐν τῷδε μὲν ἑαυτῆς μέρει τὸ γλυκύ, ἐν ἄλλῳ δὲ τὸ λευκόν,
καὶ οὐκ ἦν ὅλως τὸ κρῖνον· ὅμοιον γὰρ ἦν τὸ τοιοῦτο, φησίν, ὡς εἰ σὺ
μὲν τοῦδε αἴσθοιο, τοῦδε δὲ ἐγώ. οὐκοῦν ὅλη ὡς ὅλη ἡ κοινὴ αἴσθησις
αἰσθάνεται γλυκέος καὶ λευκοῦ. εἰ δὲ μὴ ὅλη ὡς ὅλη ἀντελαμβάνετο, πῶς
εἶχεν αὐτὰ κρῖναι μὴ γινώσκουσα ἀμφότερα; εἰ δὲ καὶ συγχωρήσω ὅτι
δύναται λευκὸν καὶ γλυκὺ ἐν τῷ αὐτῷ μέρει δέξασθαι, ἀλλ' οὐ δὴ καὶ
τὰς ἐναντίας ποιότητας, οἷον λευκοῦ καὶ μέλανος, θερμοῦ καὶ ψυχροῦ. ἄλλως
 696

τε δὲ εἰ ἦν σῶμα, ἐχρῆν αὐτὴν ἁπτομένην τῶν αἰσθητῶν ἐνεργεῖν· πᾶν

γὰρ σῶμα ἁπτόμενον δρᾷ. ἀλλὰ μὴν ἡ κοινὴ αἴσθησις οὐχ ἁπτομένη
τῶν αἰσθητῶν δρᾷ· οὐκ ἄρα ἐστὶ σῶμα. τοῦτο καὶ τὸ δεύτερον κεφά-
λαιον.
 Τρίτον ἐστὶ κεφάλαιον ἐν ᾧ δείκνυσιν ὅτι ἀχρόνως ἐνεργεῖ· τοῦτο δὲ
δείκνυσιν οὕτως. ὡς λέγει ἡ κοινὴ αἴσθησις, οὕτω καὶ γινώσκει. εἰ οὖν
ἐν ἑνὶ νῦν λέγει τὴν διαφορὰν γλυκέος καὶ λευκοῦ, καὶ οὐκ ἐν ἄλλῳ μὲν
νῦν τὴν διαφορὰν τοῦ λευκοῦ, ἐν ἄλλῳ δὲ νῦν τὴν διαφορὰν τοῦ γλυκέος,
δῆλον ἄρα ὅτι καὶ ἐν ἑνὶ νῦν οἶδε τὴν διαφορὰν γλυκέος καὶ λευκοῦ.
ὅταν γὰρ λέγῃ ἡ κοινὴ αἴσθησις ἐν ἑνὶ νῦν, οὐ κατὰ συμβεβηκὸς λέγει,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis libros de anima commentaria

Vol. 15, p.564, line 20

τοῖς αἰσθητοῖς· ὁπηνίκα δὲ τὰ θεῖα νοεῖ, τηνικαῦτα διὰ φαντασίας μὲν

ἐνεργεῖ· εἴπομεν γὰρ ὅτι ἐκ τῆς εὐταξίας καὶ εὐκοσμίας τῆς θεωρουμένης
ἡμῖν μεταγόμεθα ἐπὶ τὸ θεῖον· ὥστε διὰ μὲν φαντασίας, οὐκέτι δὲ μετ'
αὐτῆς· οὐδὲ γὰρ ἔτι δεῖται αὐτῆς· τὰ γὰρ ἀσώματα καὶ χωρὶς φαντασίας
νοοῦνται. καὶ αὕτη ἐστὶ τῆς συνηγορίας ἡ λύσις. τετάρτη συνηγορία· οὐ
δύναται ὁ νοῦς νοεῖν τὰ ἄυλα, διότι ὁ νοῦς ὁ αὐτός ἐστι τῇ φαντασίᾳ·
ὥσπερ γὰρ ἡ φαντασία οὔτε ἀληθεύει οὔτε ψεύδεται. εἰ οὖν ὁ αὐτός
ἐστιν ὁ νοῦς τῇ φαντασίᾳ, ἡ δὲ φαντασία οὐ νοεῖ τὰ ἄυλα εἴδη, οὐδὲ ὁ
νοῦς ἄρα νοήσει τὰ ἄυλα εἴδη. αὕτη ἐστὶ καὶ ἡ τετάρτη συνηγορία. πρὸς
ἣν λέγομεν ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ νοῦς ταὐτὸν τῇ φαντασίᾳ, διότι ἡ φαντασία
ποιότητας μόνον γινώσκει, ἃς καὶ αἱ αἰσθήσεις γινώσκουσιν (οὐδὲν γὰρ
οἶδεν ἡ φαντασία, ὃ μὴ καὶ ἡ αἴσθησις οἶδεν), ὁ δὲ νοῦς τὰς οὐσίας
οἶδεν. εἰ οὖν ἡ φαντασία οὐκ οἶδε τὰς οὐσίας, ὁ δὲ νοῦς οἶδε τὰς οὐσίας,
οὐκ ἄρα ὁ νοῦς φαντασία ἐστίν. ὅθεν καὶ ἐν Θεαιτήτῳ ὁ Πλάτων φησὶν
’ἡ δὲ φαντασία ἀτυχὴς οὐσίας’ ἀντὶ τοῦ οὐ τυγχάνει αὐτῇ γνῶσις οὐσίας.
ὥστε οὐκ ἔστι ταὐτὸν νοῦς καὶ φαντασία. ταῦτα εἰπὼν Ἀριστοτέλης καὶ
μέχρι τούτων διαλεχθεὶς περὶ τῶν γνωστικῶν ἐνεργειῶν βούλεται περὶ τῶν
κοινῶν ἐνεργειῶν κοινὸν συναγαγεῖν τῷ λόγῳ συμπέρασμα. φησὶ τοίνυν
ὅτι διὰ τὰς γνωστικὰς δυνάμεις ἑαυτῆς ἡ ψυχὴ καὶ ἐνεργείας πάντα τὰ
ὄντα ἐστί. πάντα γὰρ τὰ ὄντα ἢ αἰσθητά ἐστιν ἢ νοητά, ἃ καὶ ἐπιστητὰ
καλεῖ, καὶ ἕκαστον τούτων διττόν ἐστι· πᾶν γὰρ ἢ δυνάμει

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.38, line 16

     

p. 185a32 Ὁ Μέλισσος δὲ τὸ ὂν ἄπειρόν φησιν εἶναι· ποσὸν

  ἄρα τὸ ὄν· τὸ γὰρ ἄπειρον ἐν τῷ ποσῷ.

 Ἐπειδὴ ὑπέθετο μήποτε πάντα οὐσίαν μὲν οὐ λέγουσιν εἶναι, ποιὸν δὲ

ἴσως ἢ ποσόν, βούλεται δεῖξαι διὰ τούτων, ὅτι οὐ μάτην ὑπέθετο αὐτοὺς
ἢ ποιὸν ἢ ποσὸν λέγοντας τὸ ὄν. ἐκ γὰρ τῶν Μελίσσου, φησί, λόγων ἔστι
 697

δεῖξαι ὅτι τὸ ὄν ὅπερ ἔλεγε ποσὸν αὐτὸ ὑπετίθετο· ἄπειρον γὰρ αὐτὸ
ἔλεγε, τὸ δὲ ἄπειρον τῷ ποσῷ καθ' αὑτὸ ὑπάρχει. οὐσίαν δέ, φησίν, ἢ
ποιότητα ἢ ἄλλο τι ἄπειρον εἶναι καθ' αὑτὸ ἀδύνατον, εἰ μὴ κατὰ συμ-
βεβηκὸς τῷ μετέχειν τοῦ ποσοῦ, ὥσπερ καὶ τὸ λευκὸν πολὺ λέγομεν οὐ
καθ' αὑτό, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς τῷ ἐν πολλῇ ἐπιφανείᾳ εἶναι.
 Ζητητέον δὲ πῶς φησιν μὴ ὑπάρχειν ἐν τῇ οὐσία τὸ ἄπειρον, εἰ μὴ κατὰ
συμβεβηκὸς τῷ μετέχειν τοῦ ποσοῦ, οὗ πάθος ἐστὶ καθ' αὑτὸ τὸ ἄπειρον.
εἰ γὰρ τὸ σῶμα οὐσία ἐστίν, ὅρος δὲ τούτου τὸ τριχῇ διαστατόν, μέγεθός
τι ἄρα καὶ ποσὸν τὸ σῶμα· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὸ ἄπειρον ἄρα καὶ τὸ πεπερα-
σμένον καθ' αὑτὸ αὐτῷ ὑπάρξει. καὶ ἄλλως εἰ τρία εἴδη τοῦ μεγέθους τὸ
μοναχῇ τὸ διχῇ τὸ τριχῇ διαστατόν, τουτέστι γραμμὴ ἐπιφάνεια σῶμα, τὸ δὲ
σῶμα οὐσία ἐστίν, ἐστὶν ἄρα τὸ μέγεθος οὐσία. ὥσπερ ἐπὶ τῶν ποιοτήτων
εἰσὶ μέν τινες οὐσιώδεις, ὁποῖαί εἰσιν ἐν τοῖς στοιχείοις, εἰσὶ δὲ καὶ ἐπου

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.98, line 10

τῶν συνθέτων σωμάτων οὐ μόνον ποιότης τις, λέγω δὲ ἡ τοιάδε τῶν στοι-  
χείων κρᾶσις, ἀλλὰ καὶ ποσότης, εὔλογον ὥσπερ ποιὸν οὐ τὸ τυχὸν ἐνδέ-
χεται αὐτοῖς ὑποκεῖσθαι, οὕτω μηδὲ ποσὸν τὸ τυχὸν ὑπάρχειν. τίς γὰρ ἡ
ἀποκλήρωσις, ἰσοτίμως καὶ τοῦ ποσοῦ καὶ τοῦ ποιοῦ ὑποκειμένων, ποιὸν
μὲν μὴ τὸ τυχὸν παραλαμβάνεσθαι ἀλλ' ὡρισμένον τι, ποσὸν δὲ τὸ τυχόν;
ὥρισται ἄρα καὶ τὸ ποσὸν τὸ τοῖς εἴδεσιν ὑποκείμενον. ἔστιν ἄρα τις ἐλα-
χίστη σὰρξ καὶ ἐλάχιστον ὕδωρ, οὗ ἐν ἐλάττονι μεγέθει οὐκ ἂν συσταίη
τὰ εἴδη ταῦτα. καὶ τοῦτο εἰκότως· εἰ γὰρ τὸ γενησόμενον σὰρξ πάσχει τι
ὑπὸ τοῦ ποιοῦντος, εὔλογον ὥσπερ τὸ διαιρούμενον οὐ κατὰ τὸ τυχὸν ὂν
μέγεθος διαιρεθείη ἄν, ἀλλ' ἐκφεύγει τὸ διαιροῦν διὰ σμικρότητα, κἂν τῇ
δύναμει διαιρετὸν ᾖ, οὕτω καὶ τὸ πεισόμενόν τι κατὰ ποιότητα οὐχ ὁπη-
λικονοῦν ὑπάρχον πάσχειν, ἀλλ' ἐκφεύγειν διὰ σμικρότητα τὸ πάθος, μὴ
πάσχον δὲ οὐ δέξεται τὸ εἶδος τοῦ ποιοῦντος δηλονότι.
 Πρὸς ταῦτα ἀποροῦσιν ἡμῖν οἱ ἀπὸ τῶν μαθημάτων. εἰ δέδοται, φασί,
τὴν δοθεῖσαν εὐθεῖαν δίχα διελεῖν, ἐπειδὴ πᾶν μέγεθος ἐπ' ἄπειρόν ἐστι διαι-
ρετόν, δηλονότι καὶ ἥν φατε ἐλαχίστην σάρκα διέλοιμεν ἂν δίχα. τὰ οὖν διαι-
ρεθέντα πότερον σαρκία ἐστὶν ἢ οὔ; εἰ μὲν οὖν σαρκία, ἔστιν ἄρα λαβεῖν
τῆς δοθείσης ἐλάττονα σάρκα καὶ οὐκ ἐκείνη ἦν τὸ ἐλάχιστον, εἰ δὲ τὰ διαι-
ρεθέντα μή εἰσι σαρκία, πῶς συντιθέμενα πάλιν σάρκα ποιήσουσι; καὶ εἰ
ὁμοιομερὴς ἡ σάρξ, δηλονότι καὶ τὰ μέρη ταύτης σάρκες ἂν εἶεν. ἔστιν
ἄρα πάσης τῆς ληφθείσης σαρκὸς ἐλάττονα λαβεῖν, ἐπειδὴ καὶ πᾶσα σὰρξ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.103, line 29

αἱ ὁμοιομέρειαι τέμνονται, ἀλλ' οὐ τὸ ὅλον ζῷον πέφυκεν ἐν τῇ ὁπωσοῦν

ἐχούσῃ ὁμοιομερείᾳ συνίστασθαι.’ ἀλλ' οὗτος ὁ λόγος οὐ σῳζόντων ἐστὶ τὰς
Ἀναξαγορείους ὑποθέσεις, ὃς ἔλεγεν οὐδὲν ἕτερον εἶναι τὸ σύνθετον καὶ τὸ
ὅλον ἢ τὴν συνδρομὴν τῶν ὁμοιομερειῶν. ἡμῖν μὲν γὰρ τοῖς λέγουσιν ὅτι
τῇ τοιᾷδε τῶν στοιχείων συνθέσει καὶ κράσει ἔξωθεν ἐπιγίνονται τὰ εἴδη
ἕτερα ὄντα παρὰ τὰ ὑποκείμενα, εὐλόγως τοῦτο ἕπεται (οὐ γὰρ ὁπωσοῦν
 698

ἐχουσῶν τῶν ὁμοιομερειῶν πέφυκε τὸ εἶδος ἐπιγίνεσθαι), Ἀναξαγόρᾳ δὲ

μηδὲν ἕτερον ἐπιγίνεσθαι ἔξωθεν λέγοντι παρὰ τὰ ὁμοιομερῆ, ἀλλὰ πάντως
ἐν τοῖς ἁπλοῖς εἶναι τὰς ὁμοιομερείας (καὶ γὰρ καὶ ὀφθαλμοῦ, φέρε εἰπεῖν,
τῶν διαφόρων χιτώνων καὶ τριχῶν καὶ αὐτὰ τὰ χρώματα καὶ πάσας τὰς ἐν
τῷ συνθέτῳ ποιότητας ὑπάρχειν ἐν τοῖς ἁπλοῖς), εὔλογον τὸ ἕπεσθαι
πάντως τῇ τῶν ὁμοιομερειῶν μειώσει καὶ τὸ ὅλον συμμειοῦσθαι. διὰ τί
γὰρ οὐχ ὥσπερ πλείους ἢ μείζους ὁμοιομέρειαι ὀφθαλμοῦ συνελθοῦσαι
ποιοῦσι τὸν μέγαν ὀφθαλμόν, οὕτω καὶ μικρόν; ὥστε ἀναγκαίως ἀληθὲς
ἂν εἴη τὸ συνημμένον, ὅσον ἐπὶ ταῖς Ἀναξαγόρου ὑποθέσεσι. τί ποτε δέ
ἐστιν ὅλως τὸ λέγειν τὴν ἀνθρώπου σάρκα ἐκ πλειόνων συνεστάναι σαρ-
κίων; διὰ τί γὰρ καὶ τῶν πλειόνων τούτων σαρκίων ἕκαστον οὐκ ἐκ πλειόνων  
συνέστηκεν, εἴ γε ἐπ' ἄπειρον τῶν ὁμοιομερειῶν ἡ τομή; ὥστε ἢ οὐδὲ
ἔσται ὅλως μία τις ὁμοιομέρεια ἢ καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου σὰρξ μία. συμβή-
σεται δὲ κἀκεῖνο γελοῖον ὄν, τὴν μὲν τοῦ ἐλέφαντος σάρκα ἐξ ἐλαττόνων
σαρκίων συγκεῖσθαι, τὴν δὲ τοῦ κώνωπος ἐκ πλειόνων·

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.112, line 12

θερμὸν μὴ πρότερον ψυχρὸν ὄν, καὶ τὸ ὡς θερμὸν φθειρόμενον εἰς ψυχρὸν

πάντως μεταβάλλει. πάντως οὖν καὶ ἡ γένεσις ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον
καὶ ἡ φθορὰ ὡσαύτως, εἰ δὲ τοῦτο, ἀρχαὶ ἂν εἶεν πάντων τῶν φύσει γι-
νομένων τὰ ἐναντία. ἐπὶ μὲν οὖν τῆς τῶν συμβεβηκότων γενέσεως καὶ
φθορᾶς πρόδηλον τὸ τοιοῦτον, ἀλλ' ἐπειδὴ κοινῶς πάντων τὰς ἀρχὰς
ζητοῦμεν καὶ αὐτῶν τῶν οὐσιῶν, δεῖ δεῖξαι πῶς καὶ τῶν οὐσιῶν ἀρχαὶ
ἂν εἶεν τὰ ἐναντία· δέδεικται γὰρ ὅτι τῇ οὐσίᾳ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον. ἡ
μὲν οὖν κατὰ ἀλλοίωσιν γένεσις πρόδηλον ὅτι ἐξ ἐναντίων καὶ εἰς ἐναντία,
καὶ οὐ μόνον αὐτή, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ἁπλῶν σωμάτων εἰς ἄλληλα μετα-
βολή· εἰ γὰρ καὶ μὴ ἔστιν οὐσία οὐσίᾳ ἐναντία, ἀλλ' οὖν κατ' ἐναντίας
ποιότητας ἡ εἰς ἄλληλα τῶν στοιχείων γίνεται μεταβολή. οὐκ ἔστι μὲν
γὰρ τὸ πῦρ τῷ ὕδατι ὡς οὐσία οὐσίᾳ ἐναντίον (κοινὸν γὰρ ἔχουσι τὸ ὑπο-
κείμενον), κατ' εἴδη μέντοι ἐναντία· εἰδοπεποίηται γὰρ ἕκαστον αὐτῶν, τὸ
μὲν κατὰ τὸ θερμὸν καὶ ξηρόν, τὸ δὲ κατὰ τὸ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν. λέγε-
ται δὲ οὐσία οὐσίᾳ μὴ εἶναι ἐναντία οὐχ ἁπλῶς πᾶσα, ἀλλ' ἡ σύνθετος,
τὰ μέντοι ἁπλᾶ εἴδη κατ' ἐναντίωσιν χαρακτηρίζεται, τὸ ξηρὸν λέγω καὶ
τὸ ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν καὶ θερμόν· ἐν δὲ τοῖς συνθέτοις οὐδέν ἐστι καθάπαξ
ἠναντιωμένον πρὸς τὸ ἕτερον· πάντων γὰρ τὸ ὑποκείμενον ἓν καὶ ταὐτόν.
 Τὰ μὲν οὖν ἁπλᾶ ὅτι ἐξ ἐναντίων γίνεται καὶ εἰς ἐναντία φθείρεται, εἴτε
κατ' οὐσίαν εἴη ἡ μεταβολή, ὡς ἐπὶ τῶν στοιχείων, εἴτε κατὰ συμβεβηκός,
πρόδηλον, ἐπὶ δὲ τῶν συνθέτων οὐσιῶν οὐκέτι προφανὲς τὸ ἐξ ἐναντίων

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.418, line 6

ὅλως ἄρα ἄπειρον σῶμα οὐκ ἔστι. πρότερον δὲ δείκνυσιν, ὅτι σύνθετον
σῶμα οὐκ ἐνδέχεται ἄπειρον εἶναι. εἰ γὰρ σύνθετον εἴη, ἢ ἐξ ἀπείρων
ἔσται συγκείμενον στοιχείων, ἢ ἐκ πεπερασμένων. ἐξ ἀπείρων μὲν οὖν ἀδύ-
νατον· ἔν τε γὰρ τῷ πρώτῳ λόγῳ δέδεικται, ὅτι ἀδύνατον ἄπειρα εἶναι
τὰ στοιχεῖα, δείξει δὲ καὶ ἐν τῇ Περὶ οὐρανοῦ καὶ μάλιστα ἐν τῇ Περὶ  
 699

γενέσεως καὶ φθορᾶς. εἰ γὰρ ἄπειρα, φησί, τὰ στοιχεῖα, ἀνάγκη πᾶσα καὶ
τὰς ἐναντιώσεις ἀπείρους εἶναι (εἰ γὰρ μὴ ἄπειροι εἶεν αἱ ἐναντιώσεις αἱ
γεννῶσαι τὰ στοιχεῖα, ἀλλὰ πεπερασμέναι, πᾶσα ἀνάγκη καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν
συγκείμενα πεπερασμένα εἶναι· αἱ γὰρ συμπλοκαὶ πεπερασμέναι γίνονται),
εἰ δὲ ἄπειροι ἔσονται αἱ ἐναντιώσεις, ἐπειδὴ ἑκάστη ἐναντίωσις δύο περιέχει
ποιότητας (τὰ γὰρ ἐναντία τοὐλάχιστον δύο εἰσί), συμβαίνει διπλασιασθῆναι
τὸ ἄπειρον, ὅπερ ἄτοπον. ἀδύνατον ἄρα ἄπειρα εἶναι τὰ στοιχεῖα. ὥστε
οὐ δυνατὸν ἐξ ἀπείρων εἶναι. εἰ δὲ ἐκ πεπερασμένων κατὰ πλῆθος, ἢ ἕν
τι ἐξ αὐτῶν ἐστι κατὰ μέγεθος ἄπειρον, ἢ πλείονα, ἢ πάντα, ἢ οὐδέν. εἰ
μὲν οὖν μηδὲν αὐτῶν εἴη ἄπειρον, ἀλλὰ πάντα πεπερασμένα, καὶ τὸ ἐξ
αὐτῶν συγκείμενον πεπερασμένον ἔσται· ὥστε ἀνάγκη ἢ ἓν ἢ πλείονα ἢ
πάντα ἄπειρα εἶναι. καὶ πρῶτόν γε δείκνυσιν ὅτι ἀδύνατον ἕν τι αὐτῶν
εἶναι ἄπειρον, καὶ τούτου μὲν δειχθέντος συναποδεδειγμένον ἔσται ὅτι οὐδὲ
πλείονα δυνατὸν εἶναι ἄπειρα (εἰ δὲ πλείονα, πολλῷ μᾶλλον πάντα), ὅμως
δείξει ἰδίᾳ ὅτι οὐδὲ πλείονα δυνατὸν εἶναι.
 Ὅτι οὖν οὐκ ἐνδέχεται ἕν τι εἶναι ἄπειρον τῶν στοιχείων ἐξ ὧν τὸ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.420, line 23

γίνεται, διαιρούμενα δὲ ἀσθενέστερα. ὁμοίως καὶ ἐν ταῖς κινήσεσιν, ὅσῳ

ἂν πλείω ἐπισυνθῇς βάρη, θᾶττον κινεῖται, καὶ διῃρημένα μὲν πέντε τυχὸν
λιτριαῖα σώματα, κἂν ἅπτηται ἀλλήλων, οὐ ταχεῖαν οὕτω τὴν κίνησιν ποιή-
σεται, συναχθέντα δὲ καὶ εἰς ἓν ἀχθέντα θᾶττον πάνυ κινηθήσεται. ὁμοίως
καὶ ἐπὶ τῶν κούφων. ὥσπερ οὖν ἐπὶ τούτων, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ θερμοῦ
ἕξει καὶ ψυχροῦ καὶ τῶν λοιπῶν ἐναντιώσεων. ἐὰν γοῦν τὸ αὐτὸ ξύλον
ἐν μικρᾷ τε καὶ μεγάλῃ φλογὶ ἐμβάλῃς, θᾶττον ἐν τῇ μεγάλῃ ἐμβληθὲν
καταδαπανηθήσεται ἢ ἐν τῇ μικρᾷ. ὥστε κἂν ᾖ ἔλαττον τῇ ποιότητι τὸ
ἄπειρον, ἀλλ' οὖν τῷ μεγέθει καὶ τῇ ἐπ' ἄπειρον ἐπισυνθέσει τῶν ὁμοιο-
μερῶν ἐπ' ἄπειρον καὶ τὸ ποιὸν αὐξηθήσεται· εἰ γὰρ ὅλως ἐπισυντιθέμενα τὰ
μόρια ῥώννυσι τὴν ποιότητα καὶ αὔξει, ἐπ' ἄπειρον δήπου συντιθέμενα ἐπ'
ἄπειρον αὐξήσει. ὥστε ἄπειρος ἔσται ἐξ ἀνάγκης ἡ ἐν τῷ ἀπείρῳ δύναμις,
ἄπειρος δὲ οὖσα φθείρει τὰ λοιπὰ ἐξ ἀνάγκης. οὐκ ἄρα δυνατὸν ἕν τι
εἶναι ἄπειρον.
 

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.421, line 7

θεὶς πολλὰ ἴσα μεγέθη, ἤδη τὸ ὅλον λευκότερον ποιῶ. ἀλλ' οὐδὲ εἰ με-
γάλην βῶλον εἰς μόρια κατατέμω, ἀμυδροτέρα γίνεται ἡ ἐν τοῖς μορίοις
λευκότης τῆς ἐν τῷ ὅλῳ λευκότητος. ἀλλ' οὐδὲ εἰ εἰς δεξαμενὴν πλείονα
ὑδάτια ὁμοειδῆ ἐπιχέω, τὸ ὅλον ἑκάστου τῶν μερῶν ψυχρότερον γίνεται.  
ὁμοίως οὐδ' ἂν εἰ τεθερμασμένα πλείω ἅμα ἐμβληθείη, ἑκάστου τῶν μερῶν
τὸ ὅλον θερμότερον γίνεται. εἰ δὲ φαίνεται τὸ αὐτὸ ξύλον ὑπ' ἐλάττονος
μὲν φλογὸς ἐν πλείονι χρόνῳ καιόμενον, ὑπὸ πλείονος δὲ ἐν ἐλάττονι, οὐχ
ὡς τῆς καυστικῆς ποιότητος σφοδροτέρας γινομένης τοῦτο συμβαίνει, ἀλλ'
ἐπειδὴ πᾶν τὸ πάσχον ὑπό τινος ἐπὶ τῶν ὁμοΰλων πάντως καὶ ἀντιδρᾷ εἰς
τὸ ποιοῦν, τὸ δὲ μικρότερον μᾶλλον πάσχει ὑπὸ τοῦ μείζονος ἢ ποιεῖ εἰς
 700

αὐτό, οὐ διὰ τὸ σφοδροτέραν εἶναι τὴν τοῦ πλείονος ποιότητα, ἀλλ' ὅτι
δυσπαθέστερόν ἐστι συνηγμένον ἕκαστον ἢ διεσπασμένον τῆς ὁλότητος·
ὥσπερ οὖν εὐπαθέστερον γίνεται διεσπασμένον, οὕτω δυσπαθέστερον ἀθρόον
ὑφεστηκός. καὶ τοῦτο εὐλόγως συμβαίνει. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ἐν τῷ πολλῷ
μεγέθει πολλὰ μόρια ὁμοειδῆ, ἕκαστον δὲ δηλονότι δραστήριον ἔχει δύναμιν,
ὅταν τὸ παρατεθὲν ἐναντίον μικρὸν ὂν δράσῃ τι εἴς τι μόριον, εὐθὺς τὰ
παρακείμενα ὁμοειδῆ τοῦ παθόντος μόρια ἁπτόμενα αὐτοῦ τοῦ παθόντος

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.422, line 1

τι ὑπὸ τοῦ ξύλου, τὸ μέντοι ξύλον μικρὸν ὂν καὶ πανταχόθεν πάσχον

μὲν ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἀντιδρᾶσαι δὲ μὴ δυνάμενον, θάττονα ποιεῖται τὴν
μεταβολήν. εἰ δέ γε ἐν μικρᾷ πυρκαϊᾷ μέγα ξύλον ἐμβληθῇ, διὰ τὸ
μᾶλλον ποιεῖν ἢ πάσχειν χρονιωτέραν ποιεῖται τὴν μεταβολήν· τὸ γὰρ πά-
σχον τοῦ πυρὸς οὐκ ἔχει τὸ παρακείμενον ὁμοειδὲς καὶ βοηθοῦν καὶ ἐπα-
νάγον τὴν πεπονθυῖαν δύναμιν. διὰ ταύτην οὖν τὴν αἰτίαν αὐξόμενον τὸ
ποσὸν δραστικώτερον δοκεῖ εἶναι, οὐ διότι τὸ ποιὸν τῷ ποσῷ συναύξεται.
καὶ γὰρ ἄλλως ἄλογόν ἐστι καὶ αἴτημα παντελῶς τὸ τῷ ποσῷ δεῖν λέγειν
συναύξεσθαι καὶ τὸ ποιόν· οὕτω γὰρ ἔδει πάντως ἐπὶ τῶν ὁμοειδῶν τὸ
τὸν μείζονα ὄγκον ἔχον σφοδροτέραν ἔχειν τὴν δύναμιν, νῦν δὲ οὐκ ἀνάγκη·  
τὸ πέπερι γοῦν πλείονα ἔχει κατὰ τὴν θερμὴν ποιότητα δύναμιν τῆς με-
γάλης ῥεφανίδος. καὶ μή τις εἴποι ὅτι ἄλλο καὶ ἄλλο εἶδος θερμότητος, αὐτὸ
γοῦν τοῦτο πρόκειται δεῖξαι, ὅτι τοῦ θερμοῦ, ᾗ θερμόν ἐστι, μηδὲν δια-
φέροντος ἐπιτείνεσθαι συμβαίνει αὐτὸ καὶ ἀνίεσθαι οὐ πρὸς τὸ μέγεθος τῶν
ὄγκων, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν δεχομένων. οὐκ ἄρα τῷ ποσῷ
τὸ ποιὸν πέφυκε συναύξεσθαι. εἰ δὲ μὴ τῷ ποσῷ τὸ ποιὸν συναύξεται,
οὐκ ἀνάγκη, εἰ τὸ ἓν τῶν συμπληρούντων τὸ ἄπειρον στοιχείων ἄπειρον
μὲν εἴη κατὰ τὸ μέγεθος, τῷ δὲ ποιῷ ὑφειμένον εἴη τῶν ἄλλων κατὰ τὸ
δραστήριον, συναύξεσθαι τὸ ποιὸν τῇ ἀπειρίᾳ τοῦ μεγέθους, ἀλλ' ὥσπερ
δυνατὸν ἐπὶ πολὺ τοῦ ὄγκου αὐξομένου μὴ συναύξεσθαι τὴν δύναμιν, οὕτω
δήπου κἂν ἐπ' ἄπειρον αὐξηθῇ, οὐδὲν πλέον ἐπιταθήσεται. καὶ τούτου καὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 16, p.435, line 13

βάλλοι, οὕτω δὲ οὐδ' ἂν ἐξ αὐτοῦ τι γίνοιτο· μάταιον οὖν ἔσται· οὐδὲν

δὲ μάταιον τῶν ἀιδίων. τάχα οὖν τις εἴποι, ὅτι καὶ ἡμεῖς τοῖς Ἀναξιμάν-
δρου περιπίπτομεν ἀτόποις, τὴν ὕλην ἄνευ τινὸς ἐναντιώσεως ποιοῦντες·
ἢ πολὺ τὸ διάφορον αὐτό τι μεταβάλλειν καὶ ἐν αὐτῷ γίνεσθαι τὰς μεταβολάς;
αὐτὸ μὲν οὖν τι μεταβάλλειν οὐχ οἷόν τε, εἰ μή τινα ἔχοι καὶ ἐναντίωσιν,
ἐν αὐτῷ δὲ γίνεσθαι τὰς μεταβολὰς τῶν ἐναντίων εἰς τὰ ἐναντία τίς κω-
λύσει λόγος; οὕτω δὲ ἡμῖν καὶ μία οὖσα ἡ ὕλη ἐνυπάρχει παντὶ τῷ γινο-
μένῳ, ὅπερ τοῖς ἓν τὸ στοιχεῖον ὑποτιθεμένοις οὐ σῴζεται. καὶ ἡμεῖς μὲν
αὐτὴν οὔ φαμεν καθ' αὑτὴν ὑφίστασθαι δίχα πάσης ποιότητος, ἀεὶ δὲ
πάντως ὑπό τινος εἴδους κατειλῆφθαι (καὶ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ ἔχει τινὰ ποιό-
τητα, ταύτης ὑπὸ τῆς ἐναντίας πασχούσης γίνεσθαί φαμεν τὰ πράγματα καὶ
 701

μεταβάλλειν), Ἀναξίμανδρος μέντοι ἐνεργείᾳ ὑφίστασθαι λέγων καθ' αὑτὸ

τὸ ἄποιον σῶμα, ἀνάγκη πᾶσα μηδὲ πάσχειν τι αὐτὸ ὑπό τινος ὑποτίθε-
σθαι (εἰ γὰρ τὸ πάσχον ὑπὸ τοῦ ἐναντίου πάσχει, μηδὲν δέ ἐστιν ἐκείνῳ
ἐναντίον διὰ τὸ μηδὲ ὅλως πεποιῶσθαι αὐτὸ κατά τινα ἐναντίωσιν, ἀνάγκη
δήπου μηδὲ πάσχειν τι αὐτὸ ὑπό τινος), ὥστε οὐδὲ γενήσεταί τι ἐξ αὐτοῦ.
      
Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria
Vol. 17, p.560, line 31

οἶδα ὅπως ἄτοπον εἴποιμι ἄν· εἰ μὲν γὰρ ταὐτὸν ἦν διάστημα λέγειν καὶ
σῶμα, τῷ ὄντι ἀδυνάτου ὄντος τοῦ εἶναι δύο σώματα ἐν τῷ αὐτῷ, καὶ
διαστήματα δύο ἀδύνατον ἦν εἶναι, νῦν δὲ οὐ ταὐτόν ἐστι. πρῶτον μὲν
γὰρ εἰ δυνατὸν δύο γραμμὰς ἐφαρμόζειν ἀλλήλαις, καὶ οὐ μόνον δύο ἀλλὰ
καὶ μυρίας, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπιφανείας, καίτοι διαστήματά γε καὶ μεγέθη
καὶ γραμμαὶ καὶ ἐπιφάνειαι, τί κωλύει καὶ τριχῇ διαστατὸν διάστημα τριχῇ
διαστατῷ ἐφαρμόζειν, τὸ κενὸν λέγω τῷ σώματι; ὥσπερ γὰρ ἀσώματοι
οὖσαι αἱ γραμμαὶ καὶ ἐπιφάνειαι, ταύτῃ ἐφαρμόζουσιν ἀλλήλαις ἐν σώμασί
γε οὖσαι, οὕτω τί κωλύει καὶ τὸν τόπον ἀσώματον ὄντα ἐφαρμόζειν τῷ
σώματι; καὶ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ σώματι κατὰ ταὐτὸν πλείους ἂν εὕροις
ποιότητας, οἷον ἐν τῷ μέλιτι τὸ γλυκὺ τὸ ξανθὸν τὸ γλίσχρον τὸ βαρὺ τὸ
ὑγρόν. ὥσπερ οὖν ἐπὶ τούτων οὐδὲν κωλύει πολλὰ ἀσώματα ἅμα καὶ κατὰ
ταὐτὸν ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι σώματι, οὕτως οὐδὲ εἰ τὸ διάστημα ἀσώματον  
εἴη, οὐδὲν ἂν κωλύοι ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ σώματι πλείονα διαστήματα ἐγγενέ-
σθαι ἀσώματα, ἐπεὶ ἀσωμάτῳ καὶ ἑνὶ τῷ πέρατι τοῦ σώματος ἄλλου
σώματος πέρας ἐφαρμόζειν ἐνδέχεται. ὅτι μὲν οὖν, εἰ καὶ συνέβαινε τριχῇ
ὄντος διαστατοῦ τοῦ τόπου πλείονα διαστήματα ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ σώ-
ματι εἶναι ἀσώματα ὄντα, οὐδὲν ἠκολούθει ἄτοπον, ἱκανῶς δέδεικται. οὐδὲ
γὰρ τὸ τριχῇ διαστατὸν εὐθὺς καὶ σῶμα, οὐδὲ τοῦτον ὅρον εἶναι τοῦ σώ-
ματος παραδεξόμεθα· τὸ μὲν γὰρ σῶμα ἄλλο τι ὂν οὕτως ἐστὶ τριχῇ δια-
στατόν. οὐσία γὰρ τὸ σῶμά ἐστι, συμβέβηκε δὲ τῇ οὐσίᾳ τὸ ποσόν, τὸ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.561, line 16

γὰρ τὸ τριχῇ διαστατὸν εὐθὺς καὶ σῶμα, οὐδὲ τοῦτον ὅρον εἶναι τοῦ σώ-
ματος παραδεξόμεθα· τὸ μὲν γὰρ σῶμα ἄλλο τι ὂν οὕτως ἐστὶ τριχῇ δια-
στατόν. οὐσία γὰρ τὸ σῶμά ἐστι, συμβέβηκε δὲ τῇ οὐσίᾳ τὸ ποσόν, τὸ
τριχῇ ἄρα διαστατὸν συμβέβηκε τῇ οὐσίᾳ. τὸ δὲ σῶμα οὐσία ἐστίν· ὥστε
τὸ τριχῇ διαστατὸν συμβέβηκε τῷ σώματι. σῶμα μὲν γάρ ἐστι, καθὸ ἐξ
ὕλης ἐστὶ καὶ τοιοῦδε εἴδους, τῷ δὲ ἀχώριστον εἶναι συμβεβηκὸς τῷ σώ-
ματι τὸ ποσόν, ταύτῃ τριχῇ ἐστι διαστατόν. καὶ ταῦτα σαφῶς ἐν τοῖς
πρὸς Μέλισσον λόγοις αὐτὸς εἴρηκε, παραθήσομαι δὲ μίαν λέξιν τῶν ἐκεῖ
εἰρημένων, πίστεως ἕνεκεν, καὶ πλείους παραθέσθαι δυνάμενος, ἔχουσαν
οὕτως· “ὁ Μέλισσος δὲ τὸ ὂν ἄπειρόν φησιν εἶναι. ποσὸν ἄρα τι τὸ ὄν·
τὸ γὰρ ἄπειρον ἐν τῷ ποσῷ, οὐσίαν δὲ ἄπειρον ποιεῖν ἢ ποιότητα ἢ πάθος
οὐκ ἐνδέχεται εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός, εἰ ἅμα καὶ ποσὰ ἄττα εἶεν· ὁ γὰρ
τοῦ ἀπείρου λόγος τῷ ποσῷ προσκέχρηται, ἀλλ' οὐκ οὐσίᾳ οὐδὲ τῷ ποιῷ.”
σαφῶς οὖν διὰ τούτων ὁ Ἀριστοτέλης συμβεβηκέναι τῇ οὐσίᾳ φησὶ τὸ πο-
σόν, τὸ δὲ τριχῇ διαστατὸν τοῦ ποσοῦ, τὸ τριχῇ ἄρα διαστατὸν συμβέβηκε
τῇ οὐσίᾳ· τὸ δὲ σῶμα οὐσία, τῷ σώματι ἄρα συμβέβηκε τὸ τριχῇ δια-
 702

στατόν. εἰ τοίνυν τῷ σώματι συμβέβηκε τὸ τριχῇ διαστατόν, οὐκ ἄρα τὸ

τριχῇ διαστατὸν σώματός ἐστιν ὅρος, ἀλλὰ χωριστὸν συμβεβηκός· οὐκ
ἀνάγκη ἄρα, εἴ τι τρεῖς ἔχει διαστάσεις, τοῦτο σῶμα εἶναι.
 Ἀπορία δέ τις ὑποπίπτει τῷ λόγῳ, μή ποτε τὸ ποσὸν χωριστὸν ποι

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.584, line 20

κινῆται καὶ μεταβάλλῃ τὸ ἐντός, οἷον ἐν ποταμῷ πλοῖον, ὡς ἀγγείῳ χρῆ-

ται μᾶλλον ἢ τόπῳ τῷ περιέχοντι. βούλεται δὲ ἀκίνητον εἶναι ὁ τόπος·
διὸ ὁ πᾶς μᾶλλον ποταμὸς τόπος ἐστίν, ὅτι ἀκίνητος ἅπας. ὥστε τὸ τοῦ
περιέχοντος πέρας ἀκίνητον πρῶτον, τοῦτ' ἐστὶν ὁ τόπος.” καὶ πρὸ
τούτων δὲ ὀλίγον δεικνύναι πειρώμενος, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ διάστημα ὁ τόπος,
εἰς ἄτοπον ἀπήγαγε τὸν λόγον τῷ καὶ αὐτὸν τὸν τόπον συμβαίνειν μετα-
βάλλειν· οὕτως ἄρα ὡς ἀξίωμά τι ὑπάρχειν τῷ τόπῳ βούλεται τὸ ἀμετά-
βλητον αὐτὸν εἶναι. καὶ εἰκότως γε· εἰ γὰρ καὶ ὁ τόπος ᾗ τόπος ἐστὶ
μεταβάλλῃ, ἢ κατ' οὐσίαν ἂν μεταβάλλοι ἢ κατὰ ποσὸν ἢ κατὰ ποιὸν
ἢ κατὰ τόπον. ἀλλ' οὔτε κατ' οὐσίαν μεταβάλλοι ἄν (οὐ γάρ ἐστιν οὐσία),
οὔτε κατὰ ποιότητα (ποσὸν γὰρ μᾶλλον ὁ τόπος, οὐ ποιόν), πολλῷ δὲ
πλέον οὐδὲ κατὰ τόπον· ἔσται γὰρ τοῦ τόπου τις ἄλλος τόπος. ὅτι δὲ
οὐδὲ κατὰ ποσὸν μεταβάλλει αὐξανόμενος καὶ μειούμενος, αὐτὸς ὁ Ἀρι-
στοτέλης μαρτυρεῖ· ὡς γὰρ ἓν καὶ τοῦτο τῶν ὡμολογημένων ὡς μὴ
ὑπαρχόντων τῷ τόπῳ, τὸ αὔξεσθαι λέγω ἢ μειοῦσθαι, ἐν ταῖς περὶ αὐτοῦ
τίθησιν ἀπορίαις. εἰ δὲ ἀμετάβλητον βούλεται εἶναι τὸν τόπον, οὐκ ἂν τὸ
διάστημα διὰ τὸ ἀμετάβλητον εἶναι ἀπεδοκίμαζε τόπον εἶναι τῶν φυσικῶν
σωμάτων, ἀλλὰ διὰ τὸ μηδὲν νομίζειν ὅλως εἶναί τι τοιοῦτον διάστημα,
ταύτῃ ἀνελεῖν αὐτὸ ἐπεχείρησεν. ἄλλως τε πολλὰ τῶν φυσικῶν ἀκίνητά
ἐστι, περὶ ὧν καὶ ὁ φυσικὸς διαλέγεται, οἷον τὰ κέντρα τῶν σφαιρῶν, οἱ
πόλοι. καὶ αὐταὶ δὲ αἱ ψυχαὶ ἀκίνητοί εἰσι κατ' αὐτὸν μάλιστα τὸν

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.613, line 14

ἐστί τι ὁ ἀήρ (διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐγκαλεῖ αὐτοῖς ὁ Ἀριστοτέλης), διὰ δὲ
τοῦ προτέρου μᾶλλον δείκνυται ὅτι ἐστί τι ὁ ἀήρ.
      

p. 213a27 Οἱ δὲ ἄνθρωποι βούλονται κενὸν εἶναι διάστημα, ἐν

    ᾧ μηδέν ἐστι σῶμα αἰσθητόν.

 Ἐπειδή, φησί, κενὸν εἶναι νομίζουσι τὸ ἐστερημένον αἰσθητοῦ σώ-

ματος (αἰσθητοῦ δὲ εἶπε διὰ τὸ μαθηματικόν, τοιοῦτον δέ ἐστι καὶ τὸ
κενὸν τριχῇ διαστατὸν ἄποιον), ἐπεὶ οὖν κενὸν λέγουσι τὸ ἐστερημένον αἰ-
σθητοῦ σώματος, πᾶν δὲ τὸ ὂν σῶμα λέγουσιν εἶναι (τὸ γὰρ μὴ ὂν σῶμα
οὐδὲν εἶναι), διὰ τοῦτό φασιν ὅτι κενόν ἐστιν ἐν ᾧ μηδέν ἐστιν ὅλως.
 703

ἐπεὶ οὖν οὐκ ἐναργεῖς ἔχει τὰς αἰσθητὰς ποιότητας ὁ ἀήρ, διὰ τοῦτο οὐδὲ
εἶναί τι αὐτόν φασιν, ἀλλὰ κενὸν εἶναι τὸ τοῦ ἀέρος διάστημα.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.632, line 8

φέρει ὧν τὰ πέρατα τόποι, καὶ τὰ πέρατα αὐτῶν διαφέρει οἷς περιέχει

τὰ συγγενῆ (οὐ γὰρ καθ' αὑτὰ τὰ πέρατα τόποι, ὥσπερ αἱ μαθηματικαὶ
ἐπιφάνειαι, ἀλλ' αἱ ἐν φυσικῷ σώματι ἐπιφάνειαι καὶ ἀχώριστοι), οἱ δὲ  
τὸ διάστημα λέγοντες εὐθὺς χωριστὸν αὐτὸ βούλονται εἶναι τῶν φυσικῶν
καὶ ἁπλῶν σωμάτων· οὐδὲν οὖν διοίσει τὸ δεξάμενον τὸ ὕδωρ διάστημα
τοῦ δεξαμένου τὸ πῦρ.
 Ἀλλὰ πρὸς ταῦτα εἴποιμι ἂν ὅτι τὸ μὲν εἶναι διάστημα ἕτερον τῶν
φυσικῶν σωμάτων χωριστὸν αὐτῶν κατ' οὐσίαν τὸ δεξάμενον αὐτά, ἱκανῶς
ἐν τοῖς ἔμπροσθεν δέδεικται, πρὸς δὲ τὰ νῦν εἰρημένα φημί, ὅτι μάλιστα
μὲν οὐκ ἀνάγκη τὸν δεξάμενον ἕκαστον τῶν σωμάτων τόπον δύναμίν τινα
ἔχειν καὶ ποιότητα. οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ ἀγαθὸν ἑκάστῳ τὸ ὧδε ἢ ὧδε εἶναι,
δύναμιν δεῖ τινα τούτῳ ἐν ᾧ καὶ πέφυκεν εἶναι ἐναποτίθεσθαι· οὐδὲ γὰρ
ἐπειδὴ τὸ σῶμα τοῦ οὐρανοῦ κύκλῳ συνέστηκε καὶ τοῦτο ἀγαθὸν αὐτῷ,
ἔχειν τινὰ φήσειε δύναμιν αὐτὸς γοῦν ὁ Ἀριστοτέλης τὸν κύκλῳ, ἧς ἐφιέ-
μενον τὸ οὐράνιον σῶμα κύκλῳ ἐστίν, ὁπότε γε οὐδὲ τόπον εἶναι τὸν
κύκλῳ φησίν. λέγω οὖν ὅτι οὐχ ὡς δύναμίν τινα ἔχοντος τοῦδε τοῦ μο-
ρίου τοῦ κενοῦ ἤτοι γοῦν διαστήματος, οὕτω κατείληφε τὸ οὐράνιον σῶμα
τόδε αὐτοῦ τὸ μέρος, οἷον τὸ κύκλῳ καὶ ἔσχατον, ἀλλ' ὅτι φύσις τῷ οὐ-
ρανῷ τὸ κύκλῳ πάντα περιειληφέναι καὶ πάντα ἐντὸς ἔχειν· ἐπεὶ οὖν
τοῦτο αὐτῷ φύσις, εἰκότως καὶ τῆς χώρας τὸ οὕτως ἔχον καταλαμβάνει.
συμβαίνει οὖν οὐ διὰ τὴν οἰκείαν τοῦ διαστήματος δύναμιν,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.661, line 28

αὐτὸς ὁ ξύλινος κύβος. ὁμοίως κἂν ἐν ἀέρι, κἂν ἐν οἱῳδήποτε ὑπεικτικῷ

σώματι. ὅταν οὖν ἐν τῷ κενῷ ἐντεθῇ ὁ κύβος, πότερον ὑπεξίσταται τῷ
κύβῳ ἴσον κενὸν τῷ μεγέθει τοῦ κύβου; καὶ πῶς ἂν ἐκσταίη τὸ κενόν;
εἰ δὲ μὴ ὑπεξίσταται ἐντεθέντι τῷ κύβῳ ἀλλὰ μένει, τοσοῦτον δηλονότι
τοῦ κενοῦ καθέξει διάστημα ὁ κύβος, ὅσον καὶ αὐτός ἐστιν· ὥστε τὸ τοῦ
κύβου διάστημα χωρήσει διὰ ἴσου διαστήματος τοῦ κενοῦ, καὶ ἐφαρμό-
σουσιν ἀλλήλοις τὰ διαστήματα. ὥσπερ γάρ, φησίν, εἰ μὴ μεθίστατο τῷ
κύβῳ τὸ ὕδωρ ἢ ὁ ἀήρ, ἐντιθέμενος ἂν ἐν αὐτῷ διὰ τοσούτου ὕδατος ἢ
ἀέρος ἐχώρει, ὅσος ἐστὶν αὐτός, οὕτως εἰ μηδέν ἐστιν ἐν τῷ κενῷ τὸ ὑπεξιστά-
μενον, τὸ ἴσον ἑαυτῷ ὁ κύβος τοῦ κενοῦ κατασχήσει διάστημα. διάστημα δέ,
φησί, διαστήματος κατ' αὐτὸ τοῦτο οὐδὲν διοίσει· κἂν γὰρ ἔχῃ ποιότητας
τὸ τοῦ κύβου διάστημα ἐπισυμβάσας αὐτῷ, ἀλλ' οὐχ ᾗ πεποίωται, ταύτῃ
ἐστὶν ἐν τόπῳ, ἀλλὰ μόνον ᾗ διαστάσεις ἔχει· ὥστε κἂν χωρισθῇ πάντων
τῶν παθῶν, λευκότητος θερμότητος ἀντιτυπίας βάρους καὶ τῶν λοιπῶν,
καὶ μείνῃ μόνον τὸ διάστημα, οὐδὲν ἧττον ἐν τόπῳ ἐστὶ καὶ ἴσον ἑαυτῷ  
κατέχει τοῦ κενοῦ μέρος· κατ' οὐδὲν γὰρ τούτων ἐν τόπῳ ἦν, οὐχ ὡς
 704

λευκὸς οὐχ ὡς θερμός οὐχ ὡς βάρος ἔχων, ἀλλὰ καθὸ διαστάσεις ἔχει.
ἐπεὶ οὖν καὶ τοῦτό ἐστιν ἐν τόπῳ, ἐὰν χωρισθῇ πάντων τῶν ἄλλων, ἃ
μηδὲν αὐτῷ εἰς τὸ ἐν τόπῳ εἶναι συμβάλλονται, τί διοίσει τοῦ διαστή-
ματος τοῦ κενοῦ, ὃ γέγονεν αὐτῷ τόπος; εἰ δὲ μηδὲν διοίσει (κἀκεῖνο

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.670, line 2

φησίν, ἤτοι μεγαλομερὲς εἶναι ἐν τοῖς σώμασιν, ὡς δύνασθαι ἕτερον σῶμα

χωρεῖν ἐν αὐτῷ, ἢ κατὰ σμικρὰ πάνυ διεσπαρμένον, ὡς μὴ ἐνδέχεσθαι
παρείσδυσιν ἐν αὐτῷ γενέσθαι σώματος, οἷόν τι ἔλεγον καὶ οἱ τοὺς πόρους
ὑποτιθέμενοι. εἰ μὲν οὖν ἀμερὲς εἴη τὸ κενόν, οὐδὲν διοίσει τοῦτο κεχωρι-
σμένου κενοῦ· τοῖς αὐτοῖς οὖν λόγοις καὶ τοῦτο ἀναιρήσομεν, οἷσπερ
κἀκεῖνο. οὐδὲν γὰρ διοίσει τὸ οὕτω κατακερματίζειν αὐτοὺς τὸ κενὸν πρὸς
τὸ διαφυγεῖν ἐκείνας τὰς ἀπορίας, αἷς περιέπιπτον οἱ τὸ ἀθρόον κενὸν ὑπο-
τιθέμενοι· διάστημα γὰρ ποιοῦσι κεχωρισμένον καὶ οὗτοι. εἰ δ' οὕτω
λέγοιεν τὸ κενὸν ἐγκατεσπάρθαι τοῖς σώμασι λεπτομερῶς, ὡς ἂν εἴποι τις  
ἐγκεκρυμμένον καὶ συγκεχυμένον τοῖς σώμασι τοῖς μανοτέροις, καὶ οἱονεὶ
ποιότητα αὐτῶν εἶναι, λέγουσι μέν τι, φησί, πιθανώτερον οἱ οὕτω λέγοντες,
οὐ μὴν ἀληθές. ἐπεὶ δέ, φησίν, οἱ οὕτω τὸ κενὸν ὑποτιθέμενοι αἴτιον
αὐτὸ κινήσεως ὑποτίθενται, πρῶτον μὲν ἰστέον ὅτι ἀδύνατον ἄλλως αὐτὸ
κινήσεως αἴτιον ὑποθέσθαι ἢ ὡς ποιητικόν. οὐ γὰρ ὡς τόπος οὐδὲ ὡς τὸ
δι' οὗ κινήσεως ἂν εἴη αἴτιον· οὐ γὰρ χωρεῖ ἐν ἑαυτῷ σῶμά τι, τοι-
αῦτα δὲ ἦν τὰ ἤτοι ὡς τελικὰ κινήσεως αἴτια, λέγω δὴ οἱ κατὰ φύσιν
τόποι, ἢ ὡς [τὸ] δι' ὧν ἡ κίνησις. μόνως ἄρα ὡς ποιητικὸν ἂν εἴη
κινήσεως αἴτιον. καὶ λέγουσί γε οὕτως οἱ τοῦτο ὑποτιθέμενοι· φασὶ γὰρ
τὰ κοῦφα τῶν σωμάτων τῇ τοῦ κενοῦ παρεμπλοκῇ τοιαῦτα εἶναι, καὶ
ὅσῳ πλείονα ὑπάρχει τὰ κατεσπαρμένα κενά, τοσούτῳ κουφότερά ἐστι τὰ
σώματα. πρῶτον μέν, φησίν, τοῦ κούφου ταύτην λέγοντες εἶναι τὴν ποιη

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.687, line 11

αὐτοῦ πάντα καθ' ἃ μὴ ἔστιν ἐν τόπῳ, οἷον τὸ χρῶμα τὸ βαρὺ καὶ τὰ

ἄλλα πάντα, οὐδὲν καταλειφθήσεται πλὴν τοῦ διαστήματος· ὥστε οὐδὲν
διοίσει τοῦ διαστήματος τὸ κενόν. εἰ δὲ μηδὲν διαφέρουσιν ἀλλήλων τό τε
τοῦ σώματος διάστημα καὶ τὸ τοῦ κενοῦ, τί ἐδέησεν ἔξωθεν ἄλλο διάστημα
περιβαλεῖν τοῖς σώμασιν ἔχοντος οἴκοθεν ἑκάστου σώματος τὸ οἰκεῖον διά-
στημα; οὐδὲν ἄρα τοῦ κενοῦ τοῖς σώμασι χρεία. καὶ εἰ δύο διαστήματα
ὅμοια ἐχώρησαν δι' ἀλλήλων, καὶ δύο σώματα χωρήσουσι. τὰ γὰρ σώ-
ματα κατ' οὐδὲν ἄλλο ἢ καθὸ διαστήματά εἰσιν οὐχ οἷά τέ εἰσι χωρεῖν
δι' ἀλλήλων· οὐ γὰρ καθὸ πεποίωνται οὐ χωροῦσι δι' ἀλλήλων (πολλὰς
γὰρ κατὰ ταὐτὸν ποιότητας οὐδὲν κωλύει εἶναι), ἀλλὰ καθὸ διαστήματά
ἐστι. καὶ εἰ ὅλως δύο, διὰ τί μὴ καὶ πλείονα; καὶ εἰ τὸ διάστημα ᾗ
 705

διάστημά ἐστιν ἑτέρου δεῖται διαστήματος, καὶ τὸ κενὸν ἑτέρου κενοῦ δεη-
θήσεται (διάστημα γὰρ τὸ κενόν), ὥστε κενὸν ἐν κενῷ ἔσται. ἐγὼ δὲ
πρὸς ταῦτα πρῶτον μὲν ἐκεῖνό φημι, ὅτι εἰ δέδεικται ἡμῖν ἐν τοῖς περὶ
τοῦ τόπου λόγοις, ὅτι ἐξ ἀνάγκης ἐστὶν ἐν τοῖς οὖσι τοιοῦτον διάστημα
κενὸν παντὸς σώματος τῷ ἰδίῳ λόγῳ, ὅπερ καὶ τόπος ἐστὶ τῶν σωμάτων,
μάταιον τὸ λέγειν ὅτι ὄντος ἐν ἑκάστῳ τῶν σωμάτων διαστήματος περιττὸν
τὸ ἔξωθεν ἄλλο διάστημα περιβαλεῖν τοῖς σώμασιν· οὐ γὰρ ἡμεῖς πλάτ-
τομεν τὰς τῶν πραγμάτων φύσεις, ἀλλ' ὅπως ἔχουσι τὰ πράγματα, γνῶναι
σπουδάζομεν, οὐδ' ἐὰν τὰς αἰτίας τῶν γινομένων μὴ δυνηθῶμεν ἀποδοῦ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.687, line 30

τομεν τὰς τῶν πραγμάτων φύσεις, ἀλλ' ὅπως ἔχουσι τὰ πράγματα, γνῶναι
σπουδάζομεν, οὐδ' ἐὰν τὰς αἰτίας τῶν γινομένων μὴ δυνηθῶμεν ἀποδοῦ-
ναι, ἀναιρεῖν καὶ τὸ εἶναι αὐτῶν ὀφείλομεν. ὥστε καὶ νῦν ἢ τοὺς λόγους
ἐλεγχέτωσαν δι' ὧν ἐδείξαμεν ὑπάρχον τὸ τοιοῦτον διάστημα, ἤ, εἰ οἱ
λόγοι ἀληθεῖς, μάταιον τῷ ὄντι τὸ ἀναιρεῖν τὸ ὂν διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὰς
αἰτίας τοῦ εἶναι αὐτὸ ἀποδιδόναι ἢ τὰ δοκοῦντα δυσχερῆ εἰς τὸν περὶ
αὐτοῦ λόγον μὴ δύνασθαι ἐπιλύειν, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ μορίου τινὸς τῶν ἐν
τῷ ζῴῳ μὴ δυνάμενός τις τὴν αἰτίαν ἀποδοῦναι μηδὲ εἶναι αὐτὸ λέγοι.
ὄντος οὖν τοῦ πράγματος τὰ δυσχερῆ εἰς τὸν περὶ αὐτοῦ λόγον πειρατέον
λύειν, οὐ διὰ ταῦτα τὴν φύσιν αὐτοῦ ἀναιρεῖν. ἔπειτα κακῶς τὸ κενὸν εἰς
ταὐτὸν ἄγει τῷ σώματι· κἂν γὰρ πᾶσαν ἀνέλῃς τοῦ σώματος ποιότητα,
οὐδ' οὕτως ταὐτὸν ἔσται τὸ σωματικὸν διάστημα τῷ κενῷ. κἂν γὰρ ἀφέ-
λωμεν πᾶσαν ποιότητα τοῦ σώματος, καταλειφθήσεται ἡ ὀγκωθεῖσα ὕλη
καὶ τὸ ἄποιον σῶμα, ὅπερ σύγκειται ἐξ ὕλης καὶ τοῦ κατὰ ποσὸν εἴδους,
τὸ δὲ κενὸν οὐ σύγκειται ἐξ ὕλης καὶ εἴδους· οὐδὲ γάρ ἐστι σῶμα, ἀλλὰ
ἀσώματον καὶ ἄυλον, καὶ χώρα μόνη σώματος. εἰ τοίνυν τοῦ μὲν σώμα-
τος ἀφαιρεθεισῶν τῶν ποιοτήτων οὐδὲν ἧττον σῶμα τὸ καταλειπόμενον, τὸ  
δὲ κενὸν οὐκ ἔστι σῶμα, οὐδέποτε συμβήσεται σῶμα ἐν σώματι εἶναι, εἰ
ἐν τῷ κενῷ ὡς ἐν τόπῳ εἴη τὸ σῶμα. ἀλλὰ ‘ναί’, φησιν· ‘εἰ γὰρ τὸ διά-
στημα καθὸ διάστημά ἐστιν ἐν τόπῳ ἐστίν, ὑφῃρήσθω αὐτοῦ καὶ ἡ ὕλη,
ἥτις τῷ οἰκείῳ λόγῳ ἀσώματος οὖσα οὐδὲ ἔστιν ἐν τόπῳ· ὥστε ταύτῃ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria

Vol. 17, p.687, line 32

ναι, ἀναιρεῖν καὶ τὸ εἶναι αὐτῶν ὀφείλομεν. ὥστε καὶ νῦν ἢ τοὺς λόγους
ἐλεγχέτωσαν δι' ὧν ἐδείξαμεν ὑπάρχον τὸ τοιοῦτον διάστημα, ἤ, εἰ οἱ
λόγοι ἀληθεῖς, μάταιον τῷ ὄντι τὸ ἀναιρεῖν τὸ ὂν διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὰς
αἰτίας τοῦ εἶναι αὐτὸ ἀποδιδόναι ἢ τὰ δοκοῦντα δυσχερῆ εἰς τὸν περὶ
αὐτοῦ λόγον μὴ δύνασθαι ἐπιλύειν, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ μορίου τινὸς τῶν ἐν
τῷ ζῴῳ μὴ δυνάμενός τις τὴν αἰτίαν ἀποδοῦναι μηδὲ εἶναι αὐτὸ λέγοι.
ὄντος οὖν τοῦ πράγματος τὰ δυσχερῆ εἰς τὸν περὶ αὐτοῦ λόγον πειρατέον
λύειν, οὐ διὰ ταῦτα τὴν φύσιν αὐτοῦ ἀναιρεῖν. ἔπειτα κακῶς τὸ κενὸν εἰς
ταὐτὸν ἄγει τῷ σώματι· κἂν γὰρ πᾶσαν ἀνέλῃς τοῦ σώματος ποιότητα,
οὐδ' οὕτως ταὐτὸν ἔσται τὸ σωματικὸν διάστημα τῷ κενῷ. κἂν γὰρ ἀφέ-
 706

λωμεν πᾶσαν ποιότητα τοῦ σώματος, καταλειφθήσεται ἡ ὀγκωθεῖσα ὕλη

καὶ τὸ ἄποιον σῶμα, ὅπερ σύγκειται ἐξ ὕλης καὶ τοῦ κατὰ ποσὸν εἴδους,
τὸ δὲ κενὸν οὐ σύγκειται ἐξ ὕλης καὶ εἴδους· οὐδὲ γάρ ἐστι σῶμα, ἀλλὰ
ἀσώματον καὶ ἄυλον, καὶ χώρα μόνη σώματος. εἰ τοίνυν τοῦ μὲν σώμα-
τος ἀφαιρεθεισῶν τῶν ποιοτήτων οὐδὲν ἧττον σῶμα τὸ καταλειπόμενον, τὸ  
δὲ κενὸν οὐκ ἔστι σῶμα, οὐδέποτε συμβήσεται σῶμα ἐν σώματι εἶναι, εἰ
ἐν τῷ κενῷ ὡς ἐν τόπῳ εἴη τὸ σῶμα. ἀλλὰ ‘ναί’, φησιν· ‘
Ιωάννης Φιλόπονος. ., In Aristotelis physicorum libros commentaria
Vol. 17, p.793, line 8

εἰ γὰρ αἱ μὲν στιγμαὶ δύνανται ἐφαρμόζειν ἐπ' ἀλλήλας καὶ ἕν τι ποιεῖν,  

αἱ δὲ μονάδες οὐ δύνανται, δῆλον ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι μονὰς καὶ στιγμή·
αἱ γὰρ μονάδες ἐφεξῆς μόνον εἰσίν, αἱ δὲ στιγμαὶ καὶ ἅπτεσθαι δύνανται
τῆς ἀφῆς ἐνταῦθα οὐ κυρίως λεγομένης.
      

      

p. 227b4 sq.

 Κατὰ τὴν ποῦ κατηγορίαν. οἷον ἡ κύκλῳ τῇ κατ' εὐθεῖαν, ἡ δὲ

ἀλλοίωσις τῇ φορᾷ ἑτερογενής· ἡ μὲν γὰρ ὑπὸ τὴν ποιότητα, ἡ δὲ ὑπὸ
τὴν ποῦ. οὐ γὰρ ἔστιν ἕν τι κοινὸν γένος κινήσεως ἁπλῶς ἐπαναβεβηκὸς
καὶ κατηγορούμενον [μὲν] κατὰ τῶν τριῶν κινήσεων, ἀλλ' ἑκάστη γένος ἐστὶ
γενικώτατον, ὥσπερ καὶ αἱ κατηγορίαι ὑφ' ἃς ἀνάγονται. ὥστε ἁπλῶς ἡ
κίνησις οὐκ ἔστι γένος, ἀλλ' ὁμώνυμος φωνή.
      

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 54, line 5

μει εἰς τὴν οἰκείαν ἐνέργειαν, οὐ μὴν πάντως τὸ ἐνερ-

γείᾳ ἀνάγκη εἶναι τοιοῦτον ἐνεργείᾳ, οἷον δυνάμει
ἐστὶν τὸ ὑπ' αὐτοῦ ἀγόμενον εἰς ἐνέργειαν. τὰ γὰρ
ξύλα δυνάμει ναῦν ὄντα ποιεῖ ἐνεργείᾳ ναῦν οὐχ ἡ
κατ' ἐνέργειαν ναῦς ἀλλ' ὁ κατ' ἐνέργειαν ναυπηγός·
οὐδὲ γὰρ οἱ ἐν τῷ ναυπηγῷ δημιουργικοὶ τῆς νεὼς  
λόγοι ἤδη καὶ ναῦς εἰσιν κατ' ἐνέργειαν. πάλιν τὸ
δυνάμει γλυκὺ ἢ πικρὸν ἢ ἐρυθρὸν οὐ πάντως ὑπὸ
τοῦ ἐνεργείᾳ γλυκέος ἢ πικροῦ ἢ ἐρυθροῦ εἰς ἐνέρ-
γειαν ἄγεται· τὸ γὰρ ὕδωρ, ᾧ ἀρδεύεται τὰ φυτά, δυ-
νάμει ἑκάστην ἔχει ποιότητα, εἰς ἣν μεταβάλλει τοῖς
φυτοῖς ἑνούμενον, καὶ οὐ δήπου κατ' ἐνέργειάν τι
γλυκὺ ὑπάρχον ἢ πικρὸν ἢ ἐρυθρὸν μεταβάλλει τὸ
ὕδωρ εἰς τὸ γενέσθαι ἐνεργείᾳ τοιοῦτον ἀλλ' οἱ ἐν
τῇ φύσει δημιουργικοὶ λόγοι ἐνεργείᾳ ὄντες, καὶ τὸ
δυνάμει σκληρὸν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ γίνεται ἐνεργείᾳ
σκληρὸν οὐκ ὄντος τοῦ ψυχροῦ ἐνεργείᾳ σκληροῦ ἀλλ'
ἐνεργείᾳ ψυχροῦ. ὥστε κἀνταῦθα, ἵν', ὡς εἰρήκαμεν,
 707

χώραν εὕροι δημιουργοὺς δημιουργῶν συνεῖραι, τὴν

τοιαύτην προσθήκην τῷ ἀξιώματι προσέθηκεν,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 146, line 19

τὸ μὴ γενόμενον μέν, ἐν δὲ τῷ αὐτῷ ὂν γένει τοῖς

γενητοῖς. οὕτως λέγομεν ὁρατὸν τὸ μὴ ὁραθὲν μήτε
ὁρώμενον μήτε ὁραθησόμενον, ἐν δὲ τῷ αὐτῷ γένει ὂν
τοῖς ὁρατοῖς, ὡς εἴ τι εἴη σῶμα περὶ τὸ κέντρον τῆς
γῆς. λέγεται γενητὸν καὶ τὸ ἐπινοίᾳ σύνθετον, καὶ
εἰ μὴ συντεθῇ. οὕτως σύνθετος ἡ μέση ἐκ νήτης καὶ
ὑπάτης· καὶ γὰρ εἰ μὴ συντεθῇ, ἐνορᾶται αὐτῇ δύνα-
μις ἡ τῆς ἑτέρας πρὸς τὴν ἑτέραν. τὸ δ' ὅμοιον ἐπὶ
ἀνθῶν καὶ ζῴων. καὶ τῷ κόσμῳ τοίνυν ἐνορᾶται σύν-
θεσις καὶ κρᾶσις, καθὸ καὶ δυνάμεθα ἀφελόντες αὐτοῦ
καὶ χωρίσαντες τὰς ποιότητας ἀναλῦσαι αὐτὸν εἰς τὸ
πρῶτον ὑποκείμενον. λέγεται γενητὸς ὁ κόσμος, καθὸ
ἀεὶ ἐν τῷ γίνεσθαί ἐστιν ὡς ὁ Πρωτεὺς μεταβάλλων
εἰς παντοδαπὰς μορφάς. καὶ τοῦ κόσμου τοίνυν ἡ
μὲν γῆ καὶ τὰ μέχρι σελήνης ἐνδελεχῶς μεταβάλλει εἰς
ἄλληλα, τὰ δ' ὑπὲρ τὴν σελήνην τῷ μὲν ὑποκει-
μένῳ σχεδὸν ταὐτά ἐστιν βραχείας γενομένης τῆς με-
ταβολῆς, μεταβάλλει δὲ κατ' εἶδος, ὡς ὀρχηστὴς κατὰ  
τὸ ὑποκείμενον εἷς ὢν μεταβάλλει εἰς πολλὰ εἴδη κατὰ
ποιὰν χειρονομίαν. καὶ τὰ οὐράνια τοίνυν μεταβάλλει
καὶ γίγνονται σχέσεις αὐτῶν διάφοροι παρὰ τὰς

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 154, line 3

θετα ὄντα ἐξ ὕλης καὶ εἴδους οὐ κατὰ χρόνον συνελ-

θούσης τῆς ὕλης τῷ εἴδει συνετέθη· οὐδέποτε γὰρ
γυμνὴν εἰδῶν ἔστιν ἰδεῖν ἢ εὑρέσθαι τὴν ὕλην οὐδὲ
μὴν τὰ ἔνυλα εἴδη καθ' αὑτὰ χωρὶς ὕλης ὑφεστῶτα
ἀλλ' ἐπινοίᾳ μόνῃ τὰ ἁπλᾶ γνωρίζεσθαι· ταύτῃ γὰρ
μόνῃ εἰς τὸ ὑποκείμενον καὶ τὸ εἶδος τὰ σώματα ἀνα-
λύεται καὶ πάλιν ἐκ τούτων συντίθεται. οὕτως οὖν
καὶ τὸν κόσμον γενητὸν εἶναί φασιν λέγεσθαι, καθὸ  
δυνάμεθα τῇ ἐπινοίᾳ ἀναλῦσαι αὐτὸν εἰς τά, ἐξ ὧν
σύγκειται, λέγω δὴ τό τε πρῶτον ὑποκείμενον καὶ τὰς
ἐπικειμένας τούτῳ ποιότητας. καὶ τούτῳ γε μάλιστα
τῷ σημαινομένῳ τοῦ γενητοῦ καὶ ὁ Πορφύριος συγκα-
τατίθεται· λέγει γοῦν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν εἰς τὸν Τί-
μαιον ὑπομνημάτων ἐπὶ λέξεως ταῦτα ‘οἱ δὴ λέγοντες
ἀγένητον μὲν κατὰ χρόνον εἶναι τὸν κόσμον ἑτέρως
δὲ λέγειν γενητὸν εἶναι ἀναγκαίως τὰ σημαινόμενα
τοῦ γενητοῦ καταριθμήσαντες, ἣν ἐπάγει κατασκευὴν
τοῦ γεγονέναι, τίνι τῶν σημαινομένων ἐφαρμόττει,
 708

ἀξιοῦσι καθορᾶν. εἰ μὲν γὰρ μὴ ἀπεδείκνυεν, ὅτι γέ-

γονεν, ἄδηλον ἦν, πῶς τὸ γεγονέναι τοῦ κόσμου κατ-
ηγόρησεν· εἰ δὲ ἐπάγει τούτου τὴν ἀπόδειξιν,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 219, line 21

λαμβάνει, ὧν οὐκ ἔστιν ἀναιρετικὸν τὸ λεγόμενον ἐξ

αὐτῶν γεγονέναι. ἔνθα δέ τινα λαμβάνομεν εἰς γέ-
νεσίν τινος, ἀδύνατον ἀμετάβλητα καὶ σῳζόμενα ποιῆ-
σαι τὸ ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ διὰ μεταβολῆς αὐτῶν γίνεται
τὸ λεγόμενον ἐξ αὐτῶν εἶναι. γεγένηται δὲ ἐνταῦθα
καὶ οὐκέτι ἐστὶν πρὸς ὑπόθεσιν ἡ τοιαύτη γένεσις
λαμβανομένη· τοιαύτη γὰρ ἡ τῶν ἀληθῶς γινομένων
γένεσις καὶ οὕτως γίνεται τὰ γινόμενα φύσει· οὐδὲ
γὰρ ὁ μαθηματικὸς πρὸς ὑπόθεσιν ἔτι γίνεσθαι ἐλάμ-
βανεν, εἰ ἐκ τοιούτων αὐτὰ γίγνεσθαι ὑπετίθετο, ἃ
ἦν ἀνάγκη μεταβάλλοντα ἢ κατὰ ποιότητα ἢ κατὰ τά-
ξιν ποιῆσαί τινα αὐτά· τὰ γὰρ πρὸς ὑπόθεσιν δεικνύ-
μενα γίνεσθαι οὐ τά, ἐξ ὧν ἐγένετο, ἔχει ὑποτιθέμενα,
δοκοῦντα δέ, ἀλλὰ ὄντων τούτων καὶ ἐνυπαρχόντων
ἐν τοῖς δεικνυμένοις ἐξ αὐτῶν γεγονέναι τὴν κατὰ
τὸν λόγον σύνθεσιν μόνην ἔχει προστιθεμένην· τοιοῦ-
τον γὰρ καὶ διὰ τοιούτων ἡ ἀνάλυσις. ἐπὶ δὲ τῶν
ἀληθῶς γινομένων οὐχ οὕτως ἔχει· οὐ γὰρ ἅμα ἔμμη-
νον καὶ ἔμβρυον οὐδ' ἅμα ἀταξία πλίνθων καὶ λίθων  
καὶ ἡ ἐξ αὐτῶν οἰκία. ἐκ τοιούτων δὲ καὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 232, line 22

ριιστάμενα ἔξωθεν καὶ προσπίπτοντα ἀκαίρως λύει καὶ

νόσους καὶ γῆρας ἐπάγοντα φθίνειν ποιεῖ. διὰ τὴν
αἰτίαν καὶ τὸν λογισμὸν τόνδε ὅλον ἐξ ὅλων ἁπάντων
τέλεον καὶ ἀγήρων καὶ ἄνοσον αὐτὸν ἐτεκτήνατο’.
τρεῖς ἐν τούτοις εἶπεν ὁ Πλάτων αἰτίας, δι' ἃς οὐδὲν
ἔξω τοῦ οὐρανοῦ τῶν στοιχείων ὁ δημιουργὸς
ἀπολέλοιπεν οὔτε μέρος οὔτε δύναμιν (μέρος μὲν λέ-
γων ἀντὶ τοῦ σώματος, οἷον μέρος τι τοῦ πυρὸς ἢ
τοῦ ὕδατος ἢ τῶν λοιπῶν – τὰ γὰρ τῶν σωμάτων
μέρη σώματά ἐστιν – , δύναμιν δὲ τὰς εἰδοποιοὺς
τῶν στοιχείων ποιότητας, θερμότητά φημι καὶ ψύξιν
ὑγρότητά τε καὶ ξηρότητα βάρος τε καὶ κουφότητα καὶ
τὰς λοιπάς), μίαν μὲν ἵνα τέλειος ᾖ ὁ κόσμος ὅλος ἐξ
ὅλων καὶ τέλειος ἐκ τελείων τῶν στοιχείων γενόμενος,
ἑτέραν δὲ ἵνα εἷς μόνος ὑπάρχῃ κόσμος καὶ μή, ὡς  
Δημοκρίτῳ καὶ ἑτέροις ἔδοξεν, πλείονες ἢ καὶ ἄπειροι
εἶεν κόσμοι (εἰ γὰρ ὁ κόσμος ζῷόν ἐστιν κατὰ Πλά-
τωνα ἐκ τῶν τεσσάρων συνεστὸς στοιχείων, οὐδὲν δὲ
ἔξωθεν τοῦ κόσμου ὑπελείφθη στοιχείου μέρος, οὐδ'
 709

εἶναι ἄρα ἕτερον κόσμον ἐνδέχεται τῶν κοσμουργῶν

στοιχείων ἐν τούτῳ πάντων περιειλημμένων),

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 360, line 16

γείᾳ καὶ πάλιν ἡ φθορὰ μεταβολὴ ἐκ τοῦ ἐνεργείᾳ

εἰς τὸ δυνάμει, οὔτε ἄρα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἡ γένεσις
οὔτε εἰς τὸ μὴ ὂν ἡ φθορά’. τὰ μὲν οὖν παρ' ἐκεί-
νου τοιαῦτα. καὶ ἡμεῖς δὲ τοῦ λόγου τούτου τὸ πι-
θανὸν ἀπελέγχοντες ἀξίωμά τι κοινὸν καὶ ὁμολογού-
μενον παρὰ πᾶσι προειλήφαμεν, ὅτι ἄλλο τί ἐστιν τὸ
δυνάμει τι εἶναι καὶ ἄλλο αὐτὴ ἡ ἐκείνου δύναμις,
ὁμοίως καὶ τὸ ἐνεργείᾳ τι εἶναι ἄλλο ἐστὶν καὶ ἕτερον
ἡ ἐκείνου ἐνέργεια. τὸ μὲν γὰρ δυνάμει φέρε λευκὸν
τὸ ὑποκείμενόν ἐστιν σῶμα τὸ ἐπιτηδείως ἔχον τὴν
τοῦ λευκοῦ εἰς ἑαυτὸ ποιότητα καταδέξασθαι, ἡ δὲ
τοῦ λευκοῦ δύναμις αὐτὴ ψιλή ἐστιν ἡ ἐπιτηδειότης,
ἣν ἔχον τόδε τὸ σῶμα λευκαίνεσθαι πέφυκεν ἑτέρων
μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ λευκαίνεσθαι ἐχόντων.
ὁμοίως ἐνεργείᾳ μέν ἐστιν λευκὸν σῶμα αὐτὸ τὸ
λελευκασμένον σῶμα, οἷον φέρε τὸ λευκανθὲν λίνον,
ἐνέργεια δέ ἐστιν λευκοῦ ἤτοι, ὡς Ἀριστοτέλης φησίν,
ἐντελέχεια αὐτὴ ἡ τοῦ λευκοῦ ἰδέα ἡ ἐπιγενομένη τῷ
σώματι· τὸ γὰρ τῆς τοιαύτης μετειληφὸς ἐνεργείας
λέγεται ἐνεργείᾳ λευκὸν κατὰ τὴν δοτικὴν πτῶσιν
προφερομένης τῆς λέξεως. τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 364, line 8

εἴπερ τὸ δυνάμει ἐστὶν ἡ ὕλη· εἰ δὲ εἰς αὐτὴν φθειρό-

μενα εἰσιᾶσι καὶ ἐξ αὐτῆς γινόμενα τὴν ὕπαρξιν ἔλα-
βεν, ἔσονται οὖν ἐκ τοῦ χείρονος τὰ κρείττονα, ὅπερ  
ἐστὶν ἀδύνατον· ὃ γὰρ αὐτὴ μὴ ἔχῃ, τοῦτο γεννῆσαι
αὐτὴν ἀμήχανον, ὡς καὶ πρότερον εἴρηται. καὶ τί
μοι δεῖ μακρῶν λόγων, ὁπότε καὶ παρ' αὐτοῖς τοῖς
Ἕλλησιν τὸ τοιοῦτον ὡμολογημένον ὑπάρχον ἀπο-
δείκνυμεν; ὁ γοῦν Πρόκλος ἐν τῷ πέμπτῳ λόγῳ τῶν
εἰς τὸν Τίμαιον ἐξηγητικῶν τὴν Πλάτωνος περὶ τῶν
ἐνύλων εἰδῶν διδασκαλίαν σαφηνίζων φησίν, ὡς ὅτι
καὶ τὰς ποιότητας καὶ τὰ ἔνυλα πάντα εἴδη ἔκ τε τοῦ
μὴ ὄντος ὑφίστασθαι λέγει Πλάτων καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν
αὖθις τοῦ συνθέτου διαλυομένου ἀπόλλυσθαι· ἔχει δ'
ἡ λέξις οὕτως ‘μήποτε δὲ ἄμεινον λέγειν, ὅτι καὶ τὰ
εἴδη τὰ ἔνυλα καὶ οὐ μόνον αἱ ποιότητες εἰσιόντα
κέκληται καὶ ἐξιόντα· ταῦτα γάρ ἐστιν τὰ ὁμοιώματα
τῶν νοητῶν, οὐχ αἱ ποιότητες. ἄξιον τοίνυν ὁρᾶν
τοῦτο τὸ εἶδος ποῦ ἄπεισιν· εἰ μὲν γὰρ εἰς τὴν φύσιν
εἰσίοι, ἄτοπον· εἰσδέξεται γάρ τι τῶν μεθ' ἑαυτὴν
 710

καὶ ἀφ' ἑαυτῆς ἡ φύσις· ὅμοιον, ὡς εἰ καὶ εἰς τὸ

νοητὸν ἔλεγέν τις ἀπὸ τῆς γενέσεως ἀπιέναι καὶ

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 421, line 13

καὶ τῷ μικρῷ ταὐτόν ἐστιν. εἰ οὖν μηδενὶ ταὐτόν

ἐστιν μεγάλῳ εἶναι ἢ μικρῷ καὶ τριχῇ διαστατῷ εἶναι,
οὐκ ἄρα ἡ ἐκ μικροῦ εἰς μέγα μεταβολὴ ἢ πάλιν ἐκ
μεγάλου εἰς μικρὸν τοῦ τριχῇ διαστατοῦ, ᾗ τοιοῦτον
ὑπάρχει, μεταβολὴν ποιεῖται· οὐδὲν γὰρ οὔτε μᾶλλον
οὔτε ἧττον ἔμεινεν τριχῇ τε διαστατὸν καὶ σῶμα τὸ ἐκ
μεγάλου μικρὸν γενόμενον ἢ ἔμπαλιν, καὶ πρὶν μετα-
βάλῃ καὶ μεταβεβληκός. ὥστε τὸ σῶμα, ᾗ σῶμά ἐστιν,
ἀμετάβλητον ἔμεινεν ἐν τῇ τοῦ μεγάλου καὶ μικροῦ
μεταβολῇ, ὥσπερ οὖν καὶ ἐν τῇ κατὰ τὰς ποιότητας
ἀλλοιώσει οὐδεμίαν τροπὴν κατὰ τὸν τοῦ σώματος
λόγον τὸ μεταβάλλον ὑπομένει, ὡς πολλάκις εἴρηται.
 εʹ. Ἴσως δὲ πάλιν καὶ τοῦτο ἀπορήσειεν, ὡς δια-
κεκριμέναι εἰσὶν ἀπ' ἀλλήλων αἱ δέκα κατηγορίαι καὶ
τῆς οὐσίας τὸ ποσόν ἐστιν ἕτερον, τὸ δὲ τριχῇ δια-
στατὸν αὐτὸ καθ' αὑτὸ τοῦ ποσοῦ ἐστιν, τὸ δὲ σῶμα
οὐσία ἐστίν· ὥστε οὐκ ἂν εἴη αὐτὸ καθ' αὑτὸ τὸ τριχῇ
διαστατὸν σῶμα, ἐπεὶ μηδὲ οὐσία ἐστίν, ἀλλὰ ποσόν.
εἰ οὖν τὸ σῶμα, ᾗ σῶμά ἐστιν, οὐσία ἐστίν, πᾶν δὲ
σῶμα τριχῇ ἐστιν διαστατὸν καὶ εἰδοποιεῖται τούτῳ,

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 434, line 9

ζῷον ἕτερον μέν ἐστιν τῷ ἰδίῳ λόγῳ τοῦ λογικοῦ καὶ

ἀλόγου, οὐ μὴν ὑφέστηκεν χωρὶς τούτων τινός· πᾶν  
γὰρ ζῷον ἐν ὑπάρξει ὂν ἢ λογικόν ἐστιν ἢ ἄλογον.
ἀλλ' οὐδὲ καθὸ ἀόριστόν ἐστιν τὸ τριχῇ διαστατὸν ἢ
ἄποιον, κατὰ τοῦτο ἀμετάβλητον αὐτό φημι εἶναι,
ἀλλὰ μόνον καθὸ ὄγκος ἐστὶν τριχῇ διαστατός. τοῦτο
γὰρ μόνον ἐν τῇ γενέσει τῶν σωμάτων καὶ τῇ φθορᾷ
ἀμετάβλητον ὑπομένον ὁρῶμεν, καθὸ δὲ ἀόριστον ἢ
ἄποιον, οὐκ ἀμετάβλητον· ἔκ τε γὰρ μικροῦ μέγα
γίγνεται καὶ ἔμπαλιν ἐκ μεγάλου μικρὸν καὶ
πᾶσαν ἐξαλλάσσει ποιότητα. καὶ ἀόριστον δὲ λέγω
εἶναι τὸ τριχῇ διαστατὸν οὐ καθὸ εἰς ὅσον ἄν τις
ἐπινοήσειεν μέγεθος μεταβάλλειν δύναται (ὥρισται γὰρ
τὸ τοῦ παντὸς κόσμου μέγεθος καὶ μεῖζον εἶναι τού-
του ἐν τῇ φύσει ἀδύνατον), ἀλλὰ καθὸ ὅλως πέφυκε
τὸ αὐτὸ ἐκτεινόμενον καὶ συστελλόμενον ἢ μεῖζον ἢ
ἔλαττον γίγνεσθαι. ὥρισται οὖν ἥ τε ἐπὶ τὸ μέγιστον
καὶ ἡ ἐπὶ τὸ ἐλάχιστον τοῦ τριχῇ διαστατοῦ συστολή
τε καὶ ἔκτασις· οὐδὲ γὰρ εἰ δυνάμει ἐστὶν ἐπ' ἄπειρον
 711

διαιρετὸν τὸ μέγεθος, ἤδη διὰ τοῦτο καὶ ἐπ' ἄπειρον

συστέλλεσθαι δύναται· ἐπειδὰν γὰρ εἰς τὸ παχύτατον

Ιωάννης Φιλόπονος. ., De aeternitate mundi Page 504, line 5

τὸ μὴ φθείρεσθαι οὖν νῦν κατ' εἶδος τὰς τῶν στοι-

χείων ὁλότητας τοῦτο ἀπόδειξίς ἐστιν τοῦ ἄφθαρτον
εἶναι τὸν κόσμον, ἀλλ' εἰ διὰ λόγου δειχθείη μηδένα
λόγον γενέσεως καὶ φθορᾶς ἔχων. νῦν δὲ τοὐναντίον
ἅπαν ἥ τε τῶν μερῶν ἁπάντων φθορὰ καὶ γένεσις
καὶ τῶν ὁλοτήτων κατ' ἀριθμὸν ἐξαλλαγὴ καὶ τὸ ἐναν-  
τίαις καὶ φθαρτικαῖς ἀλλήλων ποιότησι χαρακτηρίζε-
σθαι τὸ γενητὰ εἶναι καὶ φθαρτὰ καὶ τῶν στοιχείων
ἕκαστον καὶ τὸν ἐκ τούτων συνεστῶτα κόσμον λέγειν
ἡμᾶς ἀναγκάζει· εἰ γὰρ αἱ γενέσεις καὶ αἱ φθοραὶ τῶν
ἐναντίων, ἐναντία δὲ τὰ ἐναντίας ἔχοντα ποιότητας,
ἐναντίαις δὲ ποιότησιν αἱ τῶν στοιχείων ὁλότητες χαρα-
κτηρίζονται, καὶ αἱ ὁλότητες ἄρα τῶν στοιχείων γενέσει
τε καὶ φθορᾷ ὑποπεπτώκασιν· ὁμοειδεῖς γάρ εἰσιν καὶ
αἱ τῶν στοιχείων ὁλότητες τοῖς ἰδίοις μέρεσιν· ἧς
γὰρ οὐσίας ἐστὶν τὸ ὅλον ὕδωρ ὡς ὕδωρ, τῆς αὐτῆς
ἐστιν καὶ τὸ μερικὸν ὕδωρ· ὑγρὸν γὰρ καὶ ψυχρὸν
καὶ τὸ ὅλον ὕδωρ ἐστὶν καὶ τὸ μέρος, ὁμοίως θερμὸν
καὶ ὑγρὸν κατὰ φύσιν ἀλλὰ δὴ καὶ ὅλος ὁ ἀὴρ
ὡς καὶ τὸ μέρος, θερμόν τε καὶ ξηρὸν τὸ πῦρ,
ξηρόν τε καὶ ψυχρὸν κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἡ γῆ.

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 6, line 14

τῶν τοιούτων ὑπάρχοντες λόγων, διὰ τοῦτο ἄρα ἀπὸ τῆς λογικῆς ἀρκτέον,
προκοσμήσαντας μέντοι τὰ ἑαυτῶν ἤθη καὶ δίχα τῆς ἠθικῆς πραγματείας.
μετὰ δὲ τὴν λογικὴν ἰτέον ἐπὶ τὴν ἠθικήν, καὶ οὕτως ἀντιληπτέον τῶν
φυσικῶν, καὶ μετ' ἐκεῖνα τῶν μαθηματικῶν, καὶ οὕτως ἐσχάτων τῶν
θεολογικῶν.
 Τέταρτον ἐπὶ τούτοις ζητητέον τί τὸ τέλος καὶ τὸ ἀναφαινόμενον
ἡμῖν χρήσιμον ἐκ τῆς Ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας. καὶ λέγομεν ὅτι τὸ ἀνε-
νεχθῆναι ἐπὶ τὴν κοινὴν ἁπάντων ἀρχὴν καὶ γνῶναι ὅτι μία ἐστὶν αὕτη
ἀσώματος ἀμερὴς ἀπερίληπτος ἀπεριόριστος ἀπειροδύναμος αὐτοαγαθότης·
οὐ γὰρ μόνον ἀγαθόν· ἰστέον γὰρ ὅτι ὥσπερ λευκὸν λέγομεν τὸ δεδεγμένον
σῶμα τὴν λευκότητα, λευκότητα δὲ αὐτὴν τὴν ποιότητα, οὕτως ἀγαθὸν
μὲν λέγεται τὸ δεδεγμένον σῶμα τὴν ἀγαθότητα καὶ μετέχον αὐτῆς, ἀγα-
θότης δὲ οἷον οὐσία καὶ ὕπαρξίς τις οὖσα.
 Πέμπτον ἐπὶ τούτοις ζητήσωμεν τίνα τὰ ἀνάγοντα ἡμᾶς ἐπὶ τὴν
εἰρημένην ἀρχήν. καὶ λέγομεν ὅτι πρῶτον μὲν ἡ ἠθικὴ πραγματεία,
ἔπειτα μετ' ἐκείνην ἡ περὶ τῶν φυσικῶν, καὶ οὕτως ἡ μαθηματική, καὶ
ἐσχάτης ἐπὶ τούτοις ἀντιληψόμεθα τῆς θεολογίας.
 Ἕκτον ζητήσωμεν πῶς δεῖ παρασκευάσασθαι τὸν μέλλοντα ἀκροά-
 712

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 49, line 7

τρίτον μεταβέβηκε τὸ τόδε τι σημαίνειν. καὶ ἔστι μὲν οὖν τὸ τόδε τῆς
δείξεως σημαντικόν, τὸ δὲ τὶ τῆς κατὰ τὸ ὑποκείμενον οὐσίας, ὅτι ὑπο-
μένει καὶ οὐ δέεταί τινος οὐδὲ ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ, ἀλλ' αὐτὴ ὑποκεί-
μενον πᾶσίν ἐστι καὶ τῆς ἑνότητος αἰτία, τοῦτ' ἔστι τοῦ ἓν σημαίνειν,  
ὡς τόδε τὸ ξύλον ὅδε ὁ ἄνθρωπος· τὸ γὰρ τόδε τι λέγεται ἐπὶ τῆς κατὰ
τὸ ὑποκείμενον οὐσίας, τοῦτ' ἔστι τῆς ἀτόμου τῆς φαινομένης· αὕτη γάρ
ἐστιν ἡ καὶ τὴν δεῖξιν καταδεχομένη. καταγινώσκει δὲ καὶ τούτου τοῦ ἰδίου ὡς
μόνῃ μὲν τῇ οὐσίᾳ παρακολουθοῦντος, οὐ πάσῃ δέ· τὰ γὰρ εἴδη, φησί,
καὶ τὰ γένη ὡς ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον δοκεῖ μὲν τόδε τι σημαίνειν
διὰ τὸ τὸν ἑνικὸν χαρακτῆρα ἐμφαίνειν, σημαίνει δὲ μᾶλλον πλῆθος καὶ
ποιότητά τινα· τὴν γὰρ κοινωνίαν καὶ συναγωγὴν τῶν κατὰ μέρος ἐμφαί-
νει. διό φησιν ‘οὐκ ἔστι ποιὸν ὡς τὸ συμβεβηκός, ἀλλὰ περὶ οὐσίαν τὸ
ποιὸν ἀφορίζει’, τοῦτ' ἔστι τὴν συναγωγὴν καὶ συνάθροισιν τῶν κατὰ
μέρος ἀνθρώπων· τὸ μὲν γὰρ ποιὸν ὡς συμβεβηκὸς ἐπεισέρχεται τῇ
οὐσίᾳ ὑστερογενὲς ὂν καὶ δεόμενον αὐτῆς πρὸς σύστασιν, τοῦτο δὲ οὐδαμῶς.

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 54, line 7

Τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μέν ἐστι διωρισμένον.

 Πληρώσας τὸν περὶ τῆς οὐσίας λόγον, περὶ τοῦ ποσοῦ νῦν διαλαμ-
βάνει. δευτέραν γὰρ ἔχει τάξιν ἐν ταῖς κατηγορίαις τὸ ποσόν· ἡ γὰρ
πρώτη ὕλη ἀνείδεος οὖσα καὶ ἀσώματος πρότερον τὰς τρεῖς διαστάσεις
δέχεται καὶ γίνεται τριχῇ διαστατὸν τὸ καλούμενον δεύτερον ὑποκείμενον,
εἴθ' οὕτως τὰς ποιότητας καὶ γίνεται σύνθετον ποσόν, οἷον τὸ τριχῇ
διαστατὸν θερμότητα μὲν δεξάμενον καὶ ξηρότητα γίνεται πῦρ, ψυχρότητα
δὲ καὶ ὑγρότητα γίνεται ὕδωρ, καὶ τἆλλα ὁμοίως. εἰκότως οὖν δευτέραν
τάξιν ἔχει ἐν ταῖς κατηγορίαις τὸ ποσόν, τρίτην δὲ τὸ ποιόν· τὰ γὰρ πρός
τι σχέσις τίς ἐστιν ἑτέρων κατηγοριῶν, ὁ δὲ τόπος καὶ ὁ χρόνος καὶ τὰ
λοιπὰ ἀπὸ τούτων σεσύληται. πάλιν δὲ διαιροῦμεν τὴν οὐσίαν εἰς πρώ-
την καὶ εἰς δευτέραν, αὐτὸ δὲ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον τοῦ ἀριθμοῦ,
ὥστε τῷ ἀριθμῷ προσκέχρηται τῷ τριχῇ διαστατῷ, ὁ δὲ ἀριθμὸς τοῦ ποσοῦ.
εἰκότως τοίνυν περὶ τοῦ ποσοῦ δευτέρως διαλαμβάνει ὁ Ἀριστοτέλης.
 Διαιρεῖ οὖν τὸ ποσὸν εἰς συνεχὲς καὶ διωρισμένον, καὶ τὸ μὲν διωρισμένον

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 69, line 19

ἀνακεκλίσθαι καὶ καθέζεσθαι. ὥστε ἓν εἶδος τῶν πρός τι, τοῦτ' ἔστιν ἡ
θέσις, μίαν ἔτεκε κατηγορίαν τὴν τοῦ κεῖσθαι. καὶ οὐδὲν θαυμαστόν· καὶ
δύο γὰρ εἴδη τοῦ ποσοῦ δύο ἔτεκε κατηγορίας, ὁ τόπος τὴν ποῦ καὶ ὁ
χρόνος τὴν ποτέ, οὐχ ὅτι ὁ τόπος λέγεται ποῦ, ἀλλὰ τὰ πράγματα τὰ ἐν
τόπῳ ὄντα, ὥσπερ οὐδὲ ὁ χρόνος αὐτὸς ποτέ, ἀλλὰ τὰ ἐν χρόνῳ γινό-
 713

μενα πράγματα. ἀπορήσειε δ' ἄν τις πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τί τὴν
θέσιν καὶ τὴν στάσιν ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγει· ταῦτα γὰρ ὑπὸ τὴν τοῦ
κεῖσθαι κατηγορίαν ἔδει ἀνάγεσθαι. λέγομεν οὖν ὅτι οὐ πάντως τὰ ἀπό τινος
παρωνύμως λεγόμενα ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τελεῖ· ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τῆς
γραμματικῆς λέγομεν γραμματικόν, καὶ ἡ μὲν γραμματικὴ ἐπιστήμη οὖσα
ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγεται, ὁ δὲ γραμματικὸς ὑπὸ τὴν οὐσίαν. οὕτω καὶ
ἐπὶ τούτων τὴν μὲν ἐνέργειαν ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγομεν, αὐτὸ δὲ τὸ κεί-
μενον ὑπὸ τὴν τοῦ κεῖσθαι κατηγορίαν.

Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης.

 Ἕτερον παρακολούθημά φησι τῶν πρός τι τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντιό-

τητα. καὶ τοῦτο εἰκότως· ἐπειδὴ γὰρ παραφυάσιν ἔοικεν εἶναι τὰ πρός
τι καὶ πράγματα οὐκ ἔστιν ἀφωρισμένα, ἀλλ' ἐν ταῖς ἄλλαις κατηγορίαις
εὑρίσκεται, μιμεῖται ἐκείνας αἷς προσπλέκεται· οἷον ἐπειδὴ τῇ οὐσίᾳ καὶ
τῷ ποσῷ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, τοιγαροῦν οὐδὲ τοῖς πρός τι τοῖς περὶ
αὐτὰ ἔστιν εὑρεῖν ἐναντίον, οἷον τριπλασίῳ· τὸ γὰρ τριπλάσιον τῶν πρός
τί ἐστι (τινὸς γὰρ λέγεται τριπλάσιον), καὶ ὅμως οὐκ ἔχει τι ἐναντίον,

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 80, line 29

ἐπὶ τούτοις καὶ περὶ τῆς διαιρέσεως αὐτῆς. καὶ ἡ μὲν τάξις τῆς κατηγο-
ρίας ἤδη ἡμῖν δήλη ἐκ τῶν εἰρημένων ἐν τοῖς πρός τι. περὶ δὲ τοῦ
ὁρισμοῦ ζητοῦμεν διὰ τί τῆς ποιότητος τὸν ὁρισμὸν ἀποδιδούς φησιν ὅτι
καθ' ἣν οἱ μετέχοντες αὐτῆς ποιοὶ λέγονται, αὐτὸ δὲ ὅπερ ἐζη-
τοῦμεν ὡς σαφὲς παρέλαβε καὶ ὁμολογούμενον. ἐροῦμεν ὅτι οὗτος ὁ λόγος
εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἄγει τῆς ποιότητος διὰ τοῦ ποιοῦ· σαφέστερον γάρ ἐστι
τὸ ποιὸν ἅτε δὴ αἰσθήσει ληπτόν, καὶ ὅλως ἀπ' αὐτοῦ εἰς ἔννοιαν τῆς
ποιότητος ἐρχόμεθα· θεασάμενοι γὰρ τὸ ἐν γάλακτι λευκὸν καὶ τὸ ἐν
χιόνι καὶ τὸ ἐν ψιμυθίῳ εἰς ἔννοιαν ἐρχόμεθα λευκότητος, ὁμοίως γευσά-
μενοι μέλιτος καὶ φοίνικος καὶ ἰσχάδος εἰς ἔννοιαν ἐρχόμεθα τῆς γλυκύ-
τητος. ἐκ τοῦ ποιοῦ οὖν τοῦ δεδεγμένου τὰς προειρημένας ποιότητας,
λευκότητα λέγω καὶ γλυκύτητα, ὡς σαφεστέρου ὄντος τὴν διδασκαλίαν ποι-  
εῖται. ἔστι δὲ ποιὸν μὲν αὐτὸ τὸ μετέχον ποιότητος, τὸ δὲ μετεχόμενον
ἡ ποιότης· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ προέταξε τὸ ποιὸν ἐν τῇ ἐπιγραφῇ ὡς ἐν
τούτῳ τῆς ποιότητος θεωρουμένης.
 Δεῖ δὲ ἐπὶ τούτοις καὶ τὴν διαίρεσιν τῆς κατηγορίας εἰπεῖν. ἰστέον
ὅτι τῆς ποιότητος ὁ Ἀριστοτέλης τέσσαρα ἡμῖν παραδίδωσιν εἴδη, πρῶτον
ἕξιν καὶ διάθεσιν, δεύτερον δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν, τρίτον παθητικὴν ποι-
ότητα καὶ πάθος, τέταρτον σχῆμα καὶ μορφήν. καὶ ἕξις μέν ἐστιν, ὡς
ὅταν λέγωμεν τὸν γεωμέτρην ἕξιν ἔχειν εἰς τὰ γεωμετρικὰ θεωρήματα,

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 81, line 19

διάθεσις δέ ἐστιν, ὡς ὅταν εἴπωμέν τινα παρακούσματα ἔχειν γεωμετρικῶν

θεωρημάτων. καὶ τοῦτο μὲν τὸ πρῶτον εἶδος τῆς ποιότητος. τὸ δὲ δεύ-
 714

τερον δύναμις καὶ ἀδυναμία, ὅ ἐστιν ἐπιτηδειότης καὶ ἀνεπιτηδειότης πρὸς

τὰ φυσικὰ πράγματα, καὶ τὴν μὲν δύναμιν ἐπιτηδειότητα τὴν δὲ ἀδυναμίαν
ἀνεπιτηδειότητα καλοῦμεν. τρίτον δὲ εἶδος παθητικὴ ποιότης καὶ πάθος·
ἔστι δὲ παθητικὴ ποιότης ὡς ἡ ἐν τῇ χιόνι ψυχρότης καὶ ἡ ἐν τῷ πυρὶ
θερμότης. αὕτη δέ ἐστι διττή, ἢ ὡς πάθος ποιοῦσα ἢ ὡς ἀπὸ πάθους
ἐγγινομένη· ἡ μὲν οὖν ψῦξις τῆς χιόνος καὶ ἡ τοῦ πυρὸς θερμασία λέγεται
παθητικὴ ποιότης, οὐχ ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη ἀλλ' ὡς πάθος ἐμποι-
οῦσα (οὔτε γὰρ τροπή τις ἐγένετο περὶ τὸ ὑποκείμενον, ἵνα δέξωνται ταύ-
τας τὰς ποιότητας τό τε πῦρ καὶ ἡ χιών, ἀλλὰ μᾶλλον ταῦτα ἐν ἄλλοις
ἐντιθέασι πάθη, θερμότητα καὶ ψυχρότητα), ἡ δὲ ἐν τῷ τεθερμασμένῳ σι-
δήρῳ θερμασία λέγεται παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ πάθους ἐγγινομένη.
πάθος δὲ λέγομεν, ἡνίκα τὸν πρότερόν τις χρόνον ὠχρὸς ὢν δι' αἰδῶ
ἐρυθριάσῃ· τὸ ἔρευθος τοῦτο ἐροῦμεν εἶναι πάθος. τέταρτον δὲ εἶδος
τὸ σχῆμα καὶ ἡ μορφή. καὶ εἰδέναι δεῖ ὅτι τὸ μὲν σχῆμα ἐπὶ τῶν ἀψύ-
χων λέγεται, ἡ δὲ μορφὴ ἐπὶ τῶν ἐμψύχων. εἰδέναι δὲ δεῖ ὅτι καὶ ὁ Πλά-
των ἐχρήσατο τῷ τῆς ποιότητος ὀνόματι ἐν τῷ διαλόγῳ τῷ Θεαιτήτῳ
καὶ αὐτὸς γέγονε πρῶτος δημιουργὸς τοῦ ὀνόματος· φησὶ γὰρ ὅτι ‘δοκεῖς
μοι ἀγνοεῖν τί σημαίνει τὸ τῆς ποιότητος ὄνομα διὰ τὸ ἀθρόως εἰρῆσθαι’.
ὁ δὲ Ἀριστοτέλης ἐπέτεινε τὸ τῆς ποιότητος ὄνομα οὐ μόνον ἄχρι

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 82, line 27

μόνοις τοῖς ἰατροῖς, καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ ἰατροὶ διαγνώσεως σημεῖά τινα

ἔχουσι, δι' ὧν θηρῶνται τὴν νόσον καὶ τὴν ὑγείαν. τῆς δὲ πάθος ἐμποι-
ούσης ἡ μὲν δυσαπόβλητός ἐστιν ἡ δὲ εὐαπόβλητος, καὶ εἰ μὲν εὐαπό-
βλητος εἴη, τὸ ἓν τμῆμα τοῦ τρίτου εἴδους ποιεῖ τοῦ ὑπὸ Ἀριστοτέλους
εἰρημένου, φημὶ δὴ τὸ πάθος, οἷόν ἐστι τὸ ἔρευθος τοῦ δι' αἰδῶ ἐρυθριά-
σαντος· ἡ γὰρ φύσις τοῦ ἀνθρώπου συνειδυῖα τῷ ἑαυτῆς πταίσματι μὴ
βουλομένη ἄτιμα μηδ' ἔρημα εἶναι τὰ ἐπιπολῆς τὰ τιμιώτερα ἑαυτῆς εἰς
προκάλυμμα πέμπει τοῦ πάθους· τιμιώτερα δὲ πάντων τῇ φύσει τό τε
πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα. καὶ ἡ μὲν φύσις ἀποστέλλει τὸ αἷμα εἰς τὰ ἐπι-
πολῆς, τὸ δὲ χρῶμα τοῦ χυμοῦ ποιεῖ τὸ ἔρευθος. εἰ δὲ δυσαπόβλητος
εἴη, ποιεῖ τὸ ἕτερον τμῆμα τοῦ τρίτου εἴδους, τὴν παθητικὴν ποιότητα
τὴν πάθος ἐμποιοῦσαν. εἰ δὲ μήτε τελειωτικὴ εἴη μήτε κακωτική, ἢ
περὶ τὴν ἐπιφάνειαν θεωρεῖται ἢ διὰ βάθους κεχώρηκε τοῦ ὑποκειμένου.
καὶ εἰ διὰ τοῦ βάθους κεχώρηκεν, ἢ εὐαπόβλητός ἐστιν ἢ δυσαπόβλητος·
καὶ εἰ μὲν εὐαπόβλητος εἴη, ποιεῖ πάλιν πάθος τοῦ τρίτου εἴδους τῆς
ποιότητος, εἰ δὲ δυσαπόβλητος εἴη, ποιεῖ παθητικὴν ποιότητα, οὐ τὴν
πάθος ἐμποιοῦσαν ἀλλὰ τὴν ἀπὸ πάθους ἐγγινομένην, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ἐκ
γενετῆς ἐρυθροῦ· ὃν γὰρ τρόπον ὁ δι' αἰδῶ ἐρυθριάσας κατὰ πάθος ἔσχε  
τὸ τοιοῦτον χρῶμα, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ ἐκ φύσεως ἐρυθρὸς
κατὰ φυσικὸν πάθος τοιοῦτον ἔσχε χρῶμα.

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 84, line 18

Ἕτερον δὲ γένος ποιότητος.

 715

 Τῆς ποιότητος γένους οὔσης διὰ τί τῶν εἰδῶν αὐτῆς τὸ μὲν πρῶτον
λέγει τὸ δὲ δεύτερον; φαμὲν ὅτι καθὸ μὲν ποιότητες οὐκ ἔστι τὸ μὲν πρῶτον
αὐτῶν τὸ δὲ δεύτερον, ἀλλὰ μόνον ἀξιώματι διαφέρει, ὡς ἂν καὶ ἄνθρω-
πος ἵππου. πῶς δὲ τῆς ποιότητος γένος φησί, καὶ μὴν γενικώτατόν ἐστι
γένος; γένος εἶπεν ἀντὶ τοῦ εἴδους, ἵνα δείξῃ ὅτι οὐκ ἔστιν εἰδικώτατον
εἶδος, ἀλλὰ γένος μὲν ὑπάλληλον, εἶδος δὲ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναφερό-
μενον, ὡς ἂν εἴποιμεν τῆς οὐσίας γένος εἶναι τὸ ζῷον ἀντὶ τοῦ ὑπ'
αὐτὴν γένους.
 Δεύτερον οὖν τοῦτο ἀποδίδωσιν εἶδος ποιότητος τὸ κατὰ δύναμιν καὶ
ἀδυναμίαν. λέγει δὲ πυκτικοὺς ἢ δρομικοὺς τοὺς φύσιν ἔχοντας ἐπιτηδείαν
πρός τι τῶν τοιούτων, τοῦτ' ἔστι τοὺς δυνάμει τοιούτους ὄντας. καὶ τὸ
μὲν πρῶτον εἶδος τῆς ποιότητος ἐνεργείᾳ θεωρεῖται ἥ τε ἕξις καὶ ἡ διάθε-
σις, τὸ δὲ δεύτερον δυνάμει· οἱ γὰρ δυνάμει πύκται ἢ δρομικοὶ ἐπιτηδειό-
τητα εἰς τοῦτο ἔχειν λέγονται κατὰ δύναμιν φυσικὴν ἢ ἀδυναμίαν. ἐὰν
δὲ πύκτης ἢ δρομεὺς ἐνεργείᾳ ᾖ, οὐκέτι κατὰ δύναμιν φυσικὴν ἢ ἀδυνα-
μίαν λέγεται, ἀλλ' ἕξιν καὶ διάθεσιν.  

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 85, line 10

Ὑγιεινοὶ δὲ λέγονται τῷ δύναμιν ἔχειν φυσικὴν τοῦ μηδὲν πάσχειν.

 Ἰστέον ὅτι λέγεται δύναμις ἢ τῷ πεφυκέναι ποιεῖν, καθάπερ λέγο-

μεν πύκτην τὸν δυνάμενον πλήττειν, ἢ τῷ πεφυκέναι μὴ πάσχειν, καθάπερ
λέγομεν τὸν ὑγιαίνοντα δύναμιν ἔχειν τοῦ μὴ πάσχειν καὶ πάλιν τὸν νοσοῦντα
λέγομεν δύναμιν ἔχειν τοῦ πάσχειν. εἰ δέ τις εἴποι τὴν ἀδυναμίαν μὴ
εἶναι ποιότητα, ἐλέγχομεν τοῦτον ἐκ τοῦ ἀντικειμένου αὐτῇ· τὴν γὰρ δύνα-
μιν οὐδείς ἐστιν οὕτως ἠλίθιος, ὅς φησι μὴ εἶναι ποιότητα· ἀποδέδεικται
δὲ ὅτι ὡς ἂν ἔχῃ τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων, οὕτως ἔχει καὶ τὸ ἕτερον·
καὶ γὰρ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ἀνάγονται. λέγεται τοίνυν καὶ ἡ ἀδυναμία
τριχῶς· λέγεται γὰρ ἀδυναμία ἐπὶ τοῦ μὴ πεφυκότος ποιεῖν, ὥσπερ τὸν
νοσοῦντα λέγομεν ἀδυναμίαν ἔχειν τοῦ ποιεῖν. λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ
πεφυκότος πάσχειν, ὥσπερ τὸν ὑγιαίνοντα λέγομεν ἀδυναμίαν ἔχειν τοῦ
παθεῖν. λέγομεν δὲ πάλιν τὸν νοσοῦντα ἀδυναμίαν ἔχειν τοῦ μὴ παθεῖν,
τοῦτ' ἔστι τὴν τοῦ πάσχειν δύναμιν· ἡ γὰρ ἀπόφασις τοῦ μὴ παθεῖν δύ-
ναμιν εἰσάγει τοῦ παθεῖν καὶ τοὐναντίον ἡ ἀπόφασις τοῦ παθεῖν δύναμιν
εἰσάγει τοῦ μὴ παθεῖν. ἔστι δὲ καὶ ἄλλως εἰπεῖν· λέγεται γὰρ δύναμις ἢ

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 86, line 21

ται. ἰστέον δὲ ὅτι ταῦτα οὐ μόνον περὶ τὸ σῶμα θεωρεῖται, ἀλλὰ καὶ
περὶ τὴν ψυχήν.
 Διχῶς δὲ αἱ παθητικαὶ ποιότητες· ἤτοι γὰρ ἀπὸ τοῦ αὐτὰ πεπονθέναι
καὶ διὰ πάθους πεποιῶσθαι παθητικὴν ἔχειν ποιότητα λέγεται ἢ ἀπὸ τοῦ
 716

τὴν αἴσθησιν ἡμῶν πάσχειν κατὰ τὴν τούτων ἀντίληψιν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ
πυρός· οὐ γὰρ αὐτὸ τὸ πῦρ πέπονθεν, ἵνα θερμανθῇ, ἀλλ' ἡμεῖς τοῦτο
πάσχομεν κατὰ τὴν ἀντίληψιν αὐτοῦ θερμαινόμενοι, καὶ τὸ μέλι ὁμοίως.
καὶ τὰ μὲν τοιαῦτα ποιότητές εἰσιν ὡς εἶδος καὶ οὐσία ἐν τῷ ὑποκειμένῳ,
καὶ ἀπὸ τοῦ τὴν αἴσθησιν πάσχειν ὑπὸ τούτων παθητικὰς ποιότητας
ἔχειν λέγεται· τὸ μέντοι σῶμα τὸ αὐτὸ λευκὸν γεγονέναι παθὸν παθητι-
κὴν ἔχειν ποιότητα· συμβεβηκὸς γὰρ αὐτῷ τὸ λευκὸν καὶ ἐπίκτητον, ἀλλ'
οὐκ ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ οὐδὲ εἶδος. πάσχει μὲν οὖν καὶ ἐπὶ τούτων ἡ
αἴσθησις, ἀλλ' ἐπεὶ κυριώτερον παθητικὸν λέγεται τὸ αὐτὸ πεπονθὸς τοῦ
πάθος ἐμποιοῦντος, ἐφ' ὧν ἐστιν ἄμφω, ἐπὶ τούτων ἴσως ἄμεινον ἀπὸ
τοῦ κυριωτέρου τὴν ἐπίκλησιν αὐτοῖς γενέσθαι.

Οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι λέγεται γλυκύ.

 Οὔτε γὰρ πρότερον δίχα ὂν γλυκύτητος ὕστερον ταύτην ἐδέξατο ἀπό

τινος πάθους, ἀλλ' αὐτὴ ὥσπερ οὐσιώδης ἐστίν.  

Ὅτι μὲν οὖν γίνονται διά.

 Εἰπὼν τὰ χρώματα παθητικὰς ποιότητας εἶναι τῷ ἀπὸ πάθους

ἐγγίνεσθαι τοῦτο κατασκευάζει καὶ δείκνυσιν οὕτως ἔχον.

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 87, line 2

ἔχειν λέγεται· τὸ μέντοι σῶμα τὸ αὐτὸ λευκὸν γεγονέναι παθὸν παθητι-

κὴν ἔχειν ποιότητα· συμβεβηκὸς γὰρ αὐτῷ τὸ λευκὸν καὶ ἐπίκτητον, ἀλλ'
οὐκ ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ οὐδὲ εἶδος. πάσχει μὲν οὖν καὶ ἐπὶ τούτων ἡ
αἴσθησις, ἀλλ' ἐπεὶ κυριώτερον παθητικὸν λέγεται τὸ αὐτὸ πεπονθὸς τοῦ
πάθος ἐμποιοῦντος, ἐφ' ὧν ἐστιν ἄμφω, ἐπὶ τούτων ἴσως ἄμεινον ἀπὸ
τοῦ κυριωτέρου τὴν ἐπίκλησιν αὐτοῖς γενέσθαι.

Ὅτι μὲν οὖν γίνονται διά.

 Εἰπὼν τὰ χρώματα παθητικὰς ποιότητας εἶναι τῷ ἀπὸ πάθους

ἐγγίνεσθαι τοῦτο κατασκευάζει καὶ δείκνυσιν οὕτως ἔχον.

Ὅσα μὲν οὖν τῶν τοιούτων συμπτωμάτων.

 Τὰ χρώματα συμπτώματα εἶπε διὰ τὸ ἄλλοις πάθεσιν ἐπισυμ-

βαίνειν.

Ὁμοίως γὰρ ποιοὶ κατὰ ταῦτα λεγόμεθα.

 717

 Ποιότης γάρ ἐστι καθ' ἣν ποιοὶ λέγονται· εἰ οὖν οὐ λέγονται ποιοὶ

ἀπὸ τῶν εὐαποβλήτων παθῶν, δῆλον ὅτι οὐδὲ ποιότητες ταῦτα λέγονται.

Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ κατὰ τὴν ψυχήν.

 Οὐ μόνον, φησί, περὶ τὸ σῶμα θεωροῦνται αἱ παθητικαὶ ποιότητες

καὶ τὰ πάθη, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν ψυχήν.

Αμμώνιος. Σχόλια στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 91, line 19

Σχεδὸν γὰρ ἐπὶ πάντων.

 Πρώτη τῆς ἀπορίας ἐπίλυσις αὕτη· φησὶ γὰρ τὰ μὲν γένη τῶν
ποιοτήτων ὑπὸ τὰ πρός τι ἀναφέρεσθαι, τὰ δὲ εἴδη ὑπὸ τὸ ποιόν, οἷον ἡ
μὲν ἐπιστήμη λέγεται τῶν πρός τι (τινὸς γὰρ ἐπιστήμη λέγεται), ἡ δὲ
γεωμετρία οὐκ ἔστι τῶν πρός τι· οὐ γὰρ λέγεταί τινος γεωμετρία, ἀλλ'
εἰ ἄρα, τινὸς ἐπιστήμη. καὶ αὕτη μὲν ἐπιπόλαιος ἡ λύσις. ἀκριβεστέρα
δὲ ἡ ὕστερον· ἐπιστήμονες γὰρ λεγόμεθα, φησίν, οὐ τῷ μετέχειν ἁπλῶς
ἐπιστήμης, ἀλλὰ τῷ μετέχειν ἢ μουσικῆς ἢ γεωμετρίας ἢ ἄλλης τινός.
καὶ ἐκείνη μὲν τῶν πρός τι ὡς ἀόριστος οὖσα, τὰ δὲ εἴδη αὐτῆς οὐκέτι·
ὥρισται γὰρ καὶ οὐ λέγομεν τὴν μουσικὴν ἢ τὴν γεωμετρίαν τινὸς
μουσικὴν ἢ γεωμετρίαν ἀλλὰ ποιότητας· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λεγό-
μεθα. ὥστε τὸ μὲν γένος ὑπὸ τὰ πρός τι ἀναφέρεται τὰ δὲ εἴδη ὑπὸ
τὴν ποιότητα. ἵνα δὲ ἀκριβέστερον τοῦτο μάθωμεν, ἐκ διαιρέσεως λάβω-
μεν οὕτως· τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ὑποκείμενα ὡς ἡ οὐσία, τὰ δὲ ἐν
ὑποκειμένῳ ὡς τὰ συμβεβηκότα. καὶ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ὄντων τὰ μὲν
ἐν σχέσει ἐστὶ καὶ γίνεται τὰ πρός τι, τὰ δὲ οὐκ ἐν σχέσει. τῶν δὲ μὴ
ἐν σχέσει ὄντων τὰ μὲν ἀμερίστως ὑπάρχει καὶ γίνεται ποιότης, τὰ δὲ
μεριστῶς καὶ γίνεται τὸ ποσόν. οὐκοῦν οὐδὲν ἄτοπον τὸ μὲν γένος ὑπὸ
τὰ πρός τι, τὰ δὲ εἴδη ὑπὸ τὸ ποιὸν ἀνάγεσθαι. καὶ αὕτη ἐστὶν ἀκριβὴς
ἐπίλυσις. ἄλλως τε δὲ οὐδὲν ἄτοπόν τινα τῶν ἀναφερομένων ἐπὶ ἑτέραν
κατηγορίαν ἀναφέρεσθαι καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι, μᾶλλον δὲ πᾶσα ἀνάγκη τὰ

Αμμώνιος. In Aristotelis librum de interpretatione commentarius Page 112, line 1

μεθα τῶν προσδιωρισμένων προτάσεων τίνας εἶναι χείρονας ῥητέον, καὶ

ταύταις ἐροῦμεν τὰς ἀπροσδιορίστους τὸ αὐτὸ φθέγγεσθαι. τῶν μὲν οὖν
καταφάσεων τῶν προσδιωρισμένων ἀναμφισβητήτως ἡ μερικὴ τῆς καθόλου
χείρων, διόπερ ἀνάγκη τὴν ἀπροσδιόριστον κατάφασιν ἰσοδυναμεῖν τῇ με-
ρικῇ καταφάσει. περὶ δὲ τῶν ἀποφάσεων ἀμφισβητοῦσιν οἱ ἐξηγηταὶ πρὸς
 718

ἀλλήλους, καὶ οἱ μὲν ἑπόμενοι τῷ Ἀριστοτέλει τὴν μερικὴν χείρονα εἶναί

φασι τῆς καθόλου (σεμνότερον γὰρ ἐν τῇ κατὰ τὸ ποσὸν τῶν προτάσεων ἀντι-
θέσει τὸ καθόλου τοῦ κατὰ μέρος, ὥσπερ ἐν τῇ κατὰ τὸ ποιὸν τὸ κατα-
φατικὸν τοῦ ἀποφατικοῦ), οἱ δὲ τὴν καθόλου χείρονα εἶναι τῆς μερικῆς
ἀποφαίνονται, διότι οὐ μόνον τὸ ποσὸν ἐν ταῖς προτάσεσι ταύταις λαμβά-  
νομεν, ἀλλὰ μετὰ τῆς πρὸς τὴν ἀποφατικὴν ποιότητα συμπλοκῆς· ἔργον
δὲ ταύτης τὴν τῶν πραγμάτων ὕπαρξιν ἀναιρεῖν. τῆς οὖν μερικῆς ἀπο-
φάσεως τὴν καθόλου μόνον κατάφασιν ἀναιρεῖν ἐπιχειρούσης καὶ δυναμένης
ποτὲ συμφθέγγεσθαι τῇ μερικῇ καταφάσει, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἐνδεχομένων
(τὸ γὰρ ‘οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός’ συναληθεύει τῷ ‘τὶς ἄνθρωπος λευκός
ἐστιν’), εἰ κατὰ μὲν τὴν καθόλου ἀπόφασιν οὐδεμίαν ἔμφασιν ὑπάρξεως
καταλείπεσθαι δυνατόν, κατὰ δὲ τὴν μερικὴν οὐκ ἀνεννόητοι μένομεν ἐπὶ
μέρους ὑπάρξεώς τινος, δῆλόν φασιν ὡς ἀνάγκη χείρονα εἶναι τὴν καθόλου
ἀπόφασιν τῆς μερικῆς ἀποφάσεως. ὅτι δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει καὶ τῇ καθόλου
ἀποφάσει τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν ἡ ἀπροσδιόριστος ἀπόφασις,

Αμμώνιος. In Aristotelis librum de interpretatione commentarius Page 209, line 10

κατηγορηθὲν ἀγαθὸν τέχνης ἔτι προηγουμένως κατηγορεῖται, ἀλλὰ κατὰ  

συμβεβηκός, ὡς ἐπὶ τοῦ σκυτεὺς ἀγαθός. διὸ οὐδὲ δύναται συνδυασθὲν
αὐτῇ μίαν ποιῆσαι τὴν ὅλην κατηγορίαν. ἀλλὰ πῶς ἐκ τοῦ ἀνθρώπου
καὶ τοῦ λευκοῦ μίαν φαμὲν γίνεσθαι κατηγορίαν, εἴπερ μήτε ἄμφω καθ'
αὑτὸ κατηγοροῦνται τοῦ Σωκράτους, ἀλλὰ καὶ θάτερον κατὰ θατέρου κατὰ
συμβεβηκός; ἢ διότι οὐκ ἄμφω συμβεβηκότα εἰσὶ τῷ ὑποκειμένῳ, ὅτε καὶ
ἑκάτερον αὐτῶν συμβαίνει τοῦ λοιποῦ παρὰ φύσιν κατηγορεῖσθαι καὶ τῷ
ὄντι κατὰ συμβεβηκός, τῶν δὲ κατὰ τοῦτον μόνον τὸν τρόπον κατηγορου-
μένων ἀπεγίνωσκεν ὁ Ἀριστοτέλης ὡς συμφύεσθαι πρὸς ἄλληλα μὴ
δυναμένων, ἐπεὶ τὸ λευκὸν τῷ ἀνθρώπῳ συνδυάζεσθαι πεφυκὸς καὶ ποιό-
τητα αὐτοῦ σημαῖνον, οὐ τὴν οὐσιώδη ἀλλὰ τὴν οἷον ἐπιπολῆς τὴν κατὰ
τὸ ἁπλῶς λεγόμενον ποιόν, εἰκότως μετ' αὐτοῦ μίαν ποιεῖ κατηγορίαν
οὐσίαν μίαν σημαίνουσαν, οὐ τὴν ἁπλῆν ἀλλὰ τὴν τινὰ λεγομένην.
 Ταῦτα περὶ τῶν κατὰ συμβεβηκὸς κατηγορουμένων καὶ συνδυάζεσθαι μὴ
πεφυκότων διορισάμενος καὶ εἰπὼν ὅτι διὰ τοῦτο οὐχ ἁπλῶς ἀληθὲς τὸ σκυ-
τεὺς ἀγαθός, τοῦτ' ἔστιν οὐκ ἀεὶ ἀληθές, ἐπειδὴ ποτὲ συνδραμεῖν αὐτὰ
οὐ θαυμαστόν, ἐπάγει ἀλλὰ ζῷον δίπουν· οὐ γὰρ κατὰ συμβεβη-
κός, δυνάμει λέγων ὅτι ‘τὰ δὲ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἀλλὰ καθ' αὑτὰ
κατηγορούμενα συντίθεσθαι πρὸς ἄλληλα καὶ μίαν ποιεῖν κατηγορίαν δυνα-
τόν’, ἀλλ' οὐδὲ ταῦτα ὡς ἔτυχε λαμβανόμενα οὐδὲ κατὰ τὴν τυχοῦσαν
συμπλεκόμενα πρὸς ἄλληλα τάξιν· οὐ γὰρ δὴ τὰ ἤδη ἐν τῇ ἑτέρᾳ τῶν

Αμμώνιος. In Aristotelis librum de interpretatione commentarius Page 218, line 17

τῷ κυριωτάτῳ τῶν προτάσεων μορίῳ δεῖν συνταχθῆναι τὴν ἄρνησιν, ἵνα

τῆς καταφάσεως ἀναιρεθείσης γένηται ἡ ἀπόφασις. κυριώτατον δὲ μόριον
τῶν νῦν προκειμένων ἡμῖν προτάσεων ὁ τρόπος αὐτός, ἀφ' οὗ καὶ ὀνο-
μάζονται ὡς εἰδοποιοῦντος αὐτάς. ὥστε τῆς ‘Σωκράτη βαδίσαι δυνατόν’
ἔσται ἀπόφασις οὐχ ἡ ‘Σωκράτη μὴ βαδίσαι δυνατόν’ (συναληθεύσει γὰρ
οὕτως ἡ ἀντίφασις, ἐπεὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἅμα καὶ ἐκβῆναι καὶ μὴ ἐκβῆναι
 719

δυνατόν), ἀλλ' ἡ ‘Σωκράτη βαδίσαι οὐ δυνατόν’, καὶ τῆς ‘Σωκράτη

μουσικὸν εἶναι δυνατόν’ οὐχ ἡ ‘Σωκράτη μὴ μουσικὸν εἶναι δυνατόν’
οὐδ' ἡ ‘Σωκράτη μουσικὸν μὴ εἶναι δυνατόν’, ἀλλ' ἡ ‘Σωκράτη μουσικὸν
εἶναι οὐ δυνατόν’. καὶ τοῦτο εἰκότως· ἐπεὶ γὰρ τὸ δυνατὸν τρόπος, ὁ δὲ
τρόπος ποιότητά τινα ὑπάρξεως σημαίνει, δεῖ ἄρα τῆς ὑπάρξεως τῆς αὐ-
τῆς μεσούσης, ἥτις ἐν τοῖς ὑποκειμένοις καὶ κατηγορουμένοις καὶ προς-
κατηγορουμένοις ὅροις θεωρεῖται, τὴν ποιότητα κρίνεσθαι, εἴτε ἔστιν εἴτε
μή, καὶ θετικῶς μὲν λεγομένην κατάφασιν ποιεῖν ἀρνητικῶς δὲ ἀπόφασιν.
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν τρόπων, τοῦ τε ἀναγκαίου καὶ τοῦ
ἀδυνάτου· δεῖ γὰρ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι κανόνα τῆς ἀντιθέσεως πασῶν τῶν
ὁμοειδῶν προτάσεων. τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων λέγομεν ὅτι ἀνάγκη τῶν
τρόπων ἕκαστον προστίθεσθαι ἢ ταῖς ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου
Αμμώνιος. In Aristotelis librum de interpretatione commentarius Page 218, line 19

τῶν νῦν προκειμένων ἡμῖν προτάσεων ὁ τρόπος αὐτός, ἀφ' οὗ καὶ ὀνο-
μάζονται ὡς εἰδοποιοῦντος αὐτάς. ὥστε τῆς ‘Σωκράτη βαδίσαι δυνατόν’
ἔσται ἀπόφασις οὐχ ἡ ‘Σωκράτη μὴ βαδίσαι δυνατόν’ (συναληθεύσει γὰρ
οὕτως ἡ ἀντίφασις, ἐπεὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἅμα καὶ ἐκβῆναι καὶ μὴ ἐκβῆναι
δυνατόν), ἀλλ' ἡ ‘Σωκράτη βαδίσαι οὐ δυνατόν’, καὶ τῆς ‘Σωκράτη
μουσικὸν εἶναι δυνατόν’ οὐχ ἡ ‘Σωκράτη μὴ μουσικὸν εἶναι δυνατόν’
οὐδ' ἡ ‘Σωκράτη μουσικὸν μὴ εἶναι δυνατόν’, ἀλλ' ἡ ‘Σωκράτη μουσικὸν
εἶναι οὐ δυνατόν’. καὶ τοῦτο εἰκότως· ἐπεὶ γὰρ τὸ δυνατὸν τρόπος, ὁ δὲ
τρόπος ποιότητά τινα ὑπάρξεως σημαίνει, δεῖ ἄρα τῆς ὑπάρξεως τῆς αὐ-
τῆς μεσούσης, ἥτις ἐν τοῖς ὑποκειμένοις καὶ κατηγορουμένοις καὶ προς-
κατηγορουμένοις ὅροις θεωρεῖται, τὴν ποιότητα κρίνεσθαι, εἴτε ἔστιν εἴτε
μή, καὶ θετικῶς μὲν λεγομένην κατάφασιν ποιεῖν ἀρνητικῶς δὲ ἀπόφασιν.
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν τρόπων, τοῦ τε ἀναγκαίου καὶ τοῦ
ἀδυνάτου· δεῖ γὰρ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι κανόνα τῆς ἀντιθέσεως πασῶν τῶν
ὁμοειδῶν προτάσεων. τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων λέγομεν ὅτι ἀνάγκη τῶν
τρόπων ἕκαστον προστίθεσθαι ἢ ταῖς ἐξ ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου ἢ
ταῖς ἐκ τρίτου προσκατηγορουμένου προτάσεσιν. ἀλλὰ τῶν μὲν ἐξ ὑποκει-
μένου καὶ κατηγορουμένου τέσσαρας ἀνάγκη γίνεσθαι διαφοράς (ἢ γὰρ ἄμφω
τοὺς ὅρους ὡρισμένους ἕξουσιν, οἷον ‘Σωκράτη βαδίσαι δυνατόν’, ἢ ἄμφω
ἀορίστους, οἷον ‘οὐ Σωκράτη μὴ βαδίσαι δυνατόν’, ἢ τὸν ὑποκείμενον
ὡρισμένον τὸν δὲ κατηγορούμενον ἀόριστον, ‘

Αμμώνιος. In Aristotelis analyticorum priorum librum i commentarium

Page 36, line 12

μὲν τὸν ὑποκείμενον κοινωνοῦσιν, κατὰ δὲ τὸν κατηγορούμενον διαφέρουσιν,

ἢ τὸ ἀνάπαλιν. λέγω ὅτι οὐ δύναται ἡ ἀντιστροφὴ εἶναι οὔτε τῶν προ-
τάσεων τῶν κατὰ μηδέτερον κοινωνουσῶν (ποία γὰρ ἰσότης δύναται εἶναι
ἐν τοῖς κατὰ πάντα διαφέρουσιν;) οὔτε τῶν κατὰ τὸν ἕτερον μὲν κοινωνου-
σῶν κατὰ δὲ τὸν ἕτερον διαφερουσῶν· οὐδὲ γὰρ ἐν ταύταις δύναται εἶναι
ἰσότης διὰ τὸ διαφέρειν τὸν ἕτερον· λείπεται τὴν ἀντιστροφὴν εἶναι τῶν
προτάσεων τῶν κατ' ἀμφότερα κοινωνουσῶν. λέγει δὲ πάλιν ἄλλην διαί-
ρεσιν· ἐπειδὴ πᾶσα πρότασις ἔχειὅρον (ἢ γὰρ καταφατική ἐστιν ἢ ἀπο-
φατική), ἔχει δὲ καὶ τάξιν καθ' ἣν τεταγμένοι εἰσὶν οἱ ὅροι, ὅδε μὲν
πρῶτος, ὅδε δὲ δεύτερος, λέγει οὖν ὅτι οὕτως αἱ προτάσεις αἱ κοινω-
νοῦσαι ἢ οὕτως κοινωνοῦσιν ὥστε καὶ τὴν αὐτὴν ποιότητα φυλάττειν καὶ
 720

τὴν αὐτὴν τάξιν, ἢ οὐδέτερον τούτων φυλάττουσιν, ἢ τὸ μὲν ἕτερον φυ-

λάττουσιν, τὸ δὲ ἕτερον ἐναλλάττουσιν, καὶ τοῦτο διχῶς· ἢ γὰρ τὴν τάξιν
ἐναλλάττουσι τὴν ποιότητα φυλάξασαι, ἢ τὸ ἀνάπαλιν  

ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΥΣ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΥΣ.

 Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἕως τέλους τῶν τριῶν σχημάτων. Μετὰ τοὺς ὑπάρχοντας
συλλογισμοὺς τοὺς ἀναγκαίους παραδίδωσιν, ἐπειδὴ πολλὴ συγγένεια τῷ ὑπάρχοντι
πρὸς τὸ ἀναγκαῖον· καὶ γὰρ τὸ ὑπάρχον, ἔστ' ἂν ὑπάρχῃ, ἀναγκαῖόν ἐστιν· καὶ αἱ
ἀντιστροφαὶ

Αμμώνιος. In Aristotelis analyticorum priorum librum i commentarium

Page 36, line 15

ἐν τοῖς κατὰ πάντα διαφέρουσιν;) οὔτε τῶν κατὰ τὸν ἕτερον μὲν κοινωνου-
σῶν κατὰ δὲ τὸν ἕτερον διαφερουσῶν· οὐδὲ γὰρ ἐν ταύταις δύναται εἶναι
ἰσότης διὰ τὸ διαφέρειν τὸν ἕτερον· λείπεται τὴν ἀντιστροφὴν εἶναι τῶν
προτάσεων τῶν κατ' ἀμφότερα κοινωνουσῶν. λέγει δὲ πάλιν ἄλλην διαί-
ρεσιν· ἐπειδὴ πᾶσα πρότασις ἔχειὅρον (ἢ γὰρ καταφατική ἐστιν ἢ ἀπο-
φατική), ἔχει δὲ καὶ τάξιν καθ' ἣν τεταγμένοι εἰσὶν οἱ ὅροι, ὅδε μὲν
πρῶτος, ὅδε δὲ δεύτερος, λέγει οὖν ὅτι οὕτως αἱ προτάσεις αἱ κοινω-
νοῦσαι ἢ οὕτως κοινωνοῦσιν ὥστε καὶ τὴν αὐτὴν ποιότητα φυλάττειν καὶ
τὴν αὐτὴν τάξιν, ἢ οὐδέτερον τούτων φυλάττουσιν, ἢ τὸ μὲν ἕτερον φυ-
λάττουσιν, τὸ δὲ ἕτερον ἐναλλάττουσιν, καὶ τοῦτο διχῶς· ἢ γὰρ τὴν τάξιν
ἐναλλάττουσι τὴν ποιότητα φυλάξασαι, ἢ τὸ ἀνάπαλιν  

ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΥΣ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΥΣ.

 Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἕως τέλους τῶν τριῶν σχημάτων. Μετὰ τοὺς ὑπάρχοντας
συλλογισμοὺς τοὺς ἀναγκαίους παραδίδωσιν, ἐπειδὴ πολλὴ συγγένεια τῷ ὑπάρχοντι
πρὸς
τὸ ἀναγκαῖον· καὶ γὰρ τὸ ὑπάρχον, ἔστ' ἂν ὑπάρχῃ, ἀναγκαῖόν ἐστιν· καὶ αἱ
ἀντιστροφαὶ
ἐπὶ τοῦ ὑπάρχοντος καὶ ἀναγκαίου ὁμοίως ἔχουσι. καὶ διὰ τοῦτο καὶ οἱ συλλογισμοὶ
σχεδὸν ὁμοίως ἔχουσιν ἐπὶ ὑπάρχοντος καὶ ἀναγκαίου. τὸ δὲ σχεδὸν διὰ τὸν τέταρτον
τρόπον τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τὸν πέμπτον τοῦ τρίτου· οὗτοι γὰρ ἐπὶ ὑπάρχοντος

δι' ἀντιστροφῆς μὲν οὐκ ἐδείκνυντο, δι' ἀδυνάτου δὲ καὶ δι' ἐκθέσεως, καὶ ἡ δι' ἀδυ-
νάτου καὶ δι' ἐκθέσεως πίστις ἐπὶ τῶν ἄλλων περιουσιαστικὴ οὖσα ἐπὶ τούτων ἀναγ-
καία ἐγίνετο· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀναγκαίου δι' ἀδυνάτου οὐ δείκνυνται, ἐπειδὴ ἐν τῷ
ἀναγκαίῳ

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 12, line 35

 Δόξειε μὲν ἂν τὸ οὐσίαι ἐν τούτοις ἀντὶ τοῦ ὄντα παρειληφέναι· οὐ

γὰρ δήπου τὴν στιγμὴν τὴν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ γραμμὴν οὐσίαν ᾤετο
 721

εἶναι· οὐ μὴν ἀλλ' ἐν τοῖς ἑπομένοις τὸ οὐσιῶδες αὐτῶν ἐπιζητήσει.

ἡμεῖς τοίνυν καὶ τὸ εἶναι αὐτῶν καὶ τὸ οὐσιῶδες ἐκφαίνομεν πολλαχῶς
εἶναι λέγοντες ταῦτα· καὶ γὰρ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τῆς φύσεως ἔργοις ἴδοι ἄν
τις καὶ σχῆμα καὶ ἀριθμὸν καὶ ἐπιφάνειαν φυσικὴν καὶ ταύτης πέρατα,
ἔτι δὲ καὶ ἐν τῇ φαντασίᾳ ἡμῶν καὶ ἐν τῇ δόξῃ ταῦτα συνίσταται, εἴτε
ἐξ ἀφαιρέσεως τῶν αἰσθητῶν, ὡς αὐτῷ ἀρέσκει, ληφθέντα, εἴτε καὶ τελειω-
θέντα παρ' ἡμῖν ἐκ τῶν οὐσιωδῶν τῆς ψυχῆς εἰδῶν. ταῦτα οὖν τὰ φαν-
ταστὰ καὶ τὰ δοξαστὰ τοῦ μὲν εἶναι μετέχει, οὐσίαι δὲ οὔκ εἰσι· διὸ καὶ
ὑπὸ ποσότητα μᾶλλον ἢ ποιότητα ἢ ἄλλην κατηγορίαν ἀνάγοιντ' ἄν· οἱ
δὲ οὐσιώδεις τῆς ψυχῆς λόγοι οἱ ταῦτα ἔχοντες ἤδη οὐσίαι. εἰ δὲ καὶ τὰ  
ἐν νῷ καὶ νοητοῖς αὐτῶν ὁρῴη τις παραδείγματα, ἐν ταῖς πρωτίσταις ἂν
τῶν οὐσιῶν τόν τε ἀριθμὸν καὶ τὰ σχήματα καὶ τὸ αὐτομέγεθος ἴδοι κατα-
ριθμούμενα.
 Τοσαῦτα προτείνας ὁ φιλόσοφος οὗτος τἄπορα πάλιν ἀναλαβὼν ἀπὸ
τοῦ πρώτου πειρᾶται τοὺς ἐφ' ἑκάτερα γυμνάζειν λόγους, ἵνα τῶν ἀντι-
κειμένων ἀκούοντες ἐπιχειρημάτων μετὰ πολλῆς βασάνου καὶ κρίσεως ἐπι-
στατικωτέρας τοῖς ἀληθεστέροις προσθώμεθα. τοσοῦτον οὖν ἐπισημηνάμενοι,
ὅτι οὐχ ἁπανταχοῦ τῇ τάξει τῶν προβλημάτων ἀκολουθεῖ, πειραθῶμεν ἤδη
γυμνάζοντι τοὺς ἀντικειμένους λόγους συνοδεύειν αὐτῷ, καὶ τοῖς μὲν εἰς τὸ

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 16, line 16

Ἧι δὲ ... πέφυκε.

 Καθὸ δέ, φησίν, ἡ σοφία τῶν πρώτων αἰτίων ἐστὶ καὶ τοῦ δυναμένου
μάλιστα γνωσθῆναι, ἡ τὸ εἶδος εἰδυῖα σοφία ἂν εἴη. πῶς μὲν οὖν ταῦτα
ὑπάρχει τῇ τὸ εἶδος ἐπεσκεμμένῃ, προϊὼν εὐθὺς ἐρεῖ· τέως δὲ ὅτι πολλῶν
εἰδότων τὰ πράγματα ἄμεινον οὗτος οἶδε, διὰ τῶν ἐκκειμένων δηλοῖ· εἰ γὰρ
οἶδε μέν πως καὶ ὁ διὰ τῆς στερήσεως ἢ τῆς ἀποφάσεως εἰπεῖν τι περὶ
τοῦ πράγματος δυνάμενος, οἷον ὁ εἰδὼς ὅτι τὸ σημεῖον ἀμερὲς καὶ τὸ θεῖον
ἀθάνατον, μᾶλλον οἶδε τούτου ὁ διὰ καταφάσεως αὐτὸ γιγνώσκων καὶ τῶν
ὑπαρχόντων αὐτῷ, οἷον ὅτι τὸ μέν ἐστι πέρας γραμμῆς, τὸ δὲ ἀεὶ ὂν
αὔταρκες ἀγαθὸν τῶν ὄντων αἴτιον. ἔτι δὲ τούτου μᾶλλον ὁ μὴ τὴν ποιό-
τητα τῶν πραγμάτων ἢ τὴν ποσότητα λέγειν ἔχων ἢ τὰς ἐνεργείας ἢ τὰς
πείσεις (πάντα γὰρ ταῦτα μετὰ τὴν οὐσίαν καὶ δεύτερα τῆς οὐσίας), ἀλλ'
ὁ περὶ τοῦ τί ἐστι τὸ ὑποκείμενον δυνάμενος ἀναδιδάξαι πάντων ἂν τῶν
ἐπιστημόνων οὗτος εἴη τελεώτατος. πῶς δὲ καὶ περὶ τὰ πρῶτα αἴτια
ἔχει, ἀκούσωμεν αὐτοῦ κατασκευάζοντος.

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 28, line 15

τοῖς αἰσθητοῖς, ἔδει τοὺς πόλους ἢ τὸ τοῦ παντὸς κέντρον ἐπισκέψασθαι.

ἀλλὰ ταῦτα μὲν παρείσθω· ἣν δὲ τελευταίαν εὐθύνει δόξαν ὁ Ἀριστοτέλης
τῶν εἰσαγόντων πλείους οὐσίας ἐπισκεψώμεθα. εἰσὶ δέ ... ἀδυνατώτερον.
οἱ λέγοντες μεταξὺ μὲν εἶναί τι τῶν νοητῶν εἰδῶν καὶ τῶν αἰσθητῶν, εἶναι
δὲ τὴν μέσην ταύτην φύσιν ἐν τοῖς ἐσχάτοις καὶ ἐνύλοις εἴδεσιν, εἰ μὲν
 722

ἅπαν τὸ μεταξὺ λέγοιεν εἶναι ἐν τοῖς καθ' ἕκαστα τῶν αἰσθητῶν, ὁμολογου-
μένως πταίουσιν· εἰ δὲ πολλαχῶς τοῦ καθόλου ἀνθρώπου φέρε καὶ ἡλίου
θεωρουμένου καὶ τοῦ μὲν ὄντος ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ παντός, τοῦ δὲ ἐν τῇ
κοσμικῇ φύσει, τοῦ δὲ ἐν ταῖς ἡμετέραις ψυχαῖς εἶναί τινα λέγοιεν κοινὸν
ἄνθρωπον καὶ ἐν Σωκράτει κατατεταγμένον, καὶ τὸν ἥλιον αὐτόν, εἰ καὶ
εἷς εἴη, ἀλλ' οὖν ἔχειν καὶ τὴν τοῦ ὅλου ποιότητα εἴδους, οὐδὲν ἔμοιγε
πλημμελεῖν δοκοῦσιν, ἐπεὶ πρὸς τῇ τοῦ πράγματος ἀληθείᾳ καὶ τῶν [ἐκ
τῶν] ἐκ τῆς αὐτοῦ φιλοσοφίας ὁρμωμένων ἔστι πολλάκις ἀκούειν, ὅτι τὸ
κοινὸν ἐν τοῖς καθ' ἕκαστά ἐστι, καὶ οἱ Στωικοὶ δὲ τοὺς κοινῶς ποιοὺς
πρὸ τῶν ἰδίως ποιῶν ἀποτίθενται· τί δὲ ἄλλο ἐστὶ τὸ ὁριστὸν ἢ τὸ ἐν τοῖς
καθ' ἕκαστα κοινὸν κατατεταγμένον; ὥστε εἰ ἔστιν ὁρίσασθαι ἥλιον ἢ οὐρανὸν
ἢ σελήνην, κατ' ἐκεῖνο ἄν τις ὁρίσαιτο τούτων ἕκαστον, ὃ ὑπῆρχεν ἂν πᾶσιν
ἡλίοις, εἰ καὶ μυρίοι ὄντες ὁμοειδεῖς ἦσαν ἀλλήλοις. ἔχει μὲν οὕτω τὰ
πράγματα· ἴδωμεν δὲ εἴ τινα ἐκ τῶν λόγων αἰσχύνην προσοφλισκάνουσιν οἱ
λέγοντες ἕκαστον τῶν αἰσθητῶν ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς τι καθόλου κατατεταγ-
μένον. ἐρωτᾷ τοίνυν αὐτούς, διὰ τί μὴ καὶ τὰ εἴδη ἐν τοῖς αἰσθητοῖς

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 49, line 13

Εἰ μὴ γάρ εἰσι, διαφεύγει τί τὸ ὂν καὶ τίνες αἱ οὐσίαι

τῶν ὄντων.

 Ἐάν τις, φησί, μὴ λέγῃ ταῦτα οὐσίας, οὔπω ἴσμεν τίς ἐστιν ἡ οὐσία·
οὐ γὰρ δὴ ἡ λευκότης ἢ ἡ λεύκανσις οὐσία, ἀλλὰ τὸ μὲν πάθος οὐσίας,
τὸ δὲ κίνησις· οὐ μὴν οὐδὲ τὸ δεξιὸν ἤ τι τῶν πρός τι λεγομένων οὐσία
οὐδ' ἡ ὑγεία οὐδ' οἱ περὶ τούτων λόγοι, ἀλλὰ τὸ μὲν διάθεσις οὐσίας, τὸ
δὲ φωναὶ σημαντικαί. διὸ καὶ ἐν ὑποκειμένῳ πάντα ἐστὶ ταῦτα καὶ οὐδὲν
καθ' αὑτὸ ὄν· ὕδωρ δὲ καὶ πῦρ καὶ ἀὴρ καὶ γῆ κατὰ μὲν τὰς ποιότητας
οὐκ οὐσίαι, κατὰ δὲ τὸ σῶμα τὸ ἄποιον, ὃ καὶ διαμένειν φαμὲν ἐν ταῖς
παντοίαις μεταβολαῖς, ἴσως ἂν οὐσιῶδες ἔχοι τι. πλὴν καὶ τούτου δοκεῖ
μᾶλλον εἶναι ἡ ἐπιφάνεια καὶ ταύτης ἡ γραμμὴ καὶ τῆς γραμμῆς ἡ στιγμὴ
καὶ ταύτης ἡ μονάς· πανταχοῦ γὰρ τὸ περατοῦν καὶ ὁρίζον τοῦ περα-
τουμένου μᾶλλον οὐσίωται, καὶ ὃ συναναιρεῖ μὲν οὐ συναναιρεῖται δὲ τῇ
οὐσίᾳ πρότερον ἂν εἴη. μονὰς μὲν οὖν πάντα ὁρίζει, στιγμὴ δὲ τὰ δια-
στατά, γραμμὴ δὲ τὰ ἐπίπεδα καὶ τὰ στερεά, ἡ δὲ ἐπιφάνεια τὰ σώματα·
καὶ μονάδος μὲν μὴ οὔσης οὐδέν ἐστι τῶν ἐφεξῆς, οὐδὲ σημείου τῶν δια-
στατῶν· σώματος δὲ μὴ ὄντος οὐ κωλύεται εἶναι τὰ πρὸ αὐτοῦ. διὸ εἴτε
σώματά ἐστι τὰ ὄντα κατὰ τοὺς φυσικούς, αἱ ἀρχαὶ τῶν σωμάτων οὐσίαι·

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 58, line 4

ὅσον οὐδέπω ποιήσομεν, ταῦτα προσειληφότες, ὅτι τὸ ὁμοειδὲς ὑποκείμενον,

ὃ νῦν κέκληκε γένος, εἰ μὲν αἰσθητὸν εἴη, μιᾷ τῶν αἰσθήσεων συζυγεῖ,
ὡς τὰ χρώματα τῇ ὄψει καὶ οἱ χυμοὶ τῇ γεύσει καὶ οἱ ψόφοι τῇ ἀκοῇ·
 723

εἰ δὲ ἐπιστητόν, μιᾷ γίγνεται πάλιν ἐπιστήμῃ περιληπτόν· πάσας γὰρ

φωνὰς ὁ γραμματικὸς ἐπισκέψεται καὶ πάντα τὰ σχήματα ὁ γεωμέτρης καὶ
πάσας τὰς ἁρμονίας ὁ μουσικός. οὕτως οὖν πάσας τὰς οὐσίας ὁ φιλόσοφος,  
καὶ εἰ τῶν οὐσιῶν αἱ μὲν πρὸς τῷ ἀίδιοι εἶναι νοηταί τέ εἰσι καὶ ἀκίνητοι,
αἱ δὲ ἀίδιοι μὲν κινηταὶ δέ, αἱ δὲ γιγνόμεναι καὶ φθειρόμεναι. καίτοι
δόξειεν ἂν πάλιν μηδεὶς περὶ πᾶσαν ἔχειν κατηγορίαν. οὔτε γὰρ ὁ γεω-
μέτρης περὶ πᾶσαν ποιότητα οὔθ' ὁ ἀριθμητικὸς περὶ πᾶν τὸ ποσὸν οὔθ'
ὁ ἁρμονικὸς περὶ πᾶν τὸ πρός τι, ἀλλὰ περὶ ἓν εἶδος ἕκαστος αὐτῶν τῶν
ὑπό τινα τῶν κατηγοριῶν ἀναγομένων. αἴτιον δ' ὅτι μηδεὶς αὐτῶν περὶ
ποιὸν ἔχει ᾗ ποιὸν μηδὲ περὶ ποσὸν ᾗ ποσὸν μηδὲ περὶ ἄλλο τι τῶν γενι-
κωτάτων ᾗ τοιοῦτον· εἰ γὰρ εἶχε περί τι τοιοῦτον, πᾶσα ἦν ἀνάγκη περὶ
τὴν ὅλην αὐτὸν πραγματεύεσθαι κατηγορίαν. ἢ οὖν ἀπογνῶναι δεῖ, ὅτι
ἔστι τις ἐπιστήμη περὶ τὴν οὐσίαν καθό ἐστιν οὐσία σπουδάζουσα, ἢ ἕως
ἂν τοῦτο συγχωρῆται, περὶ πᾶσαν αὐτὴν οὐσίαν διατρίβειν ὁμολογήσομεν.
οὐ μὴν ἀλλ' ὥσπερ ἡ μία φιλοσοφία καὶ ὅλη περὶ πάσας ἕξει, οὕτω καὶ
τὰ εἴδη αὐτῆς περὶ τὰ εἴδη τῶν οὐσιῶν. ἔσται οὖν ἡ μὲν πρώτη φιλοσοφία
περὶ τὴν νοητὴν οὐσίαν, ἡ δὲ περὶ οὐρανὸν πραγματευομένη περὶ τὴν ἀίδιον

Συριανός. Σχόλια στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Page 139, line 23

Ἔτι πότερον ... ποσοῦ.

 Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὰς συνήθως λεγομένας μονάδας κάλλιστα εἴρηται.

καὶ μέντοι εἰ γιγνομένους τις ἐπινοεῖ τοὺς μοναδικοὺς ἀριθμούς, τὸ εἶδος
τὸ τὴν ποιότητα ἐπιφέρον ὕστερον ὄψεται μορφοῦν τὴν ὑποβεβλημένην αὐτῷ
ποσότητα.

Ἔτι οὔτ' ἂν ... λέγουσιν.

 Ὅτι μὲν εἴ τί ἐστιν ἐν τοῖς μετὰ τὰς ἀρχάς, ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ὀφείλει
παραγίγνεσθαι, λέγει μετρίως· καὶ ὅτι ταῖς συνεγνωσμέναις μονάσιν αἱ
ἀριθμητικαὶ ἀρχαὶ τὸ διάφορον οὐκ ἐμποιοῦσιν, ἐπεὶ μηδ' ὅλως εἰσὶ διά-
φοροι, καὶ τοῦτο καλῶς· ὅτι δὲ τὸ ἕν, ὅπερ ἀντὶ τῆς ἀρχηγικῆς παρείληφε
μονάδος, καὶ εἰ βούλεται μὴ εἶναι ποιόν, οὐ συγχωρεῖ ποιότητος αἴτιον εἶναι,
διαφέρεται καὶ πρὸς ἐκείνους καὶ πρὸς τἀληθές, ἐπεὶ καὶ δυὰς ἡ ἀόριστος
ποσότητος ἂν εἴη μᾶλλον αἰτία, οὐ ποσοῦ καὶ ποιοῦ. ἥκει δὲ πάλιν αὕτη
ἡ ὑπόληψις ἀπὸ τοῦ νομίζειν μηδὲν εἶναι τὸν τρία παρὰ τὰς τρεῖς μονάδας·

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ ἰδεῶν Page 26, line 8

εἰσιν ὡς οὐχ ἕτεραι καὶ πιθαναὶ καὶ τὴν πίστιν

ἅμα λεληθότως συνεπιφέρουσιν, ὥστε μὴ ῥᾴδιον εἶναι
μήτε ὅλην διήγησιν μήτε μέρος αὐτῆς ψευδὲς ἢ ἀπί-  
θανον εὑρεθῆναι, τοσαύτην ἔχει πειθὼ καὶ ἀφροδίτην
 724

τὰ λεγόμενα καὶ οὕτω λανθάνει τοὺς ἀκούοντας,

εἴτε ἀληθῆ ἐστιν εἴτε καὶ πεπλασμένα, ὡς ἐφαρμόζειν
αὐτῷ τὸ Ὁμηρικὸν οὐχ ἧττον ἢ τῷ Ὀδυσσεῖ ‘ἴσκε
ψεύδεα πολλὰ λέγων ἐτύμοισιν ὁμοῖα’‘.
 [276, 3] ‘ἢ γένος εἴδει προσλαμβάνων ἢ ὅλον
μέρει ἢ ἀόριστον ὡρισμένῳ ἢ κρίσιν δικαστῶν
καὶ ποιότητα πράγματος ἢ τὴν πρὸς ἕτερον
διαφοράν’ γένος μὲν εἴδει ὅταν θέλων τὸ
εἰδικὸν εἰπεῖν καὶ τὸ γένος αὐτῷ συμπεριλάβῃ, οἷον
Αἰσχίνην βουλόμενος ὑβρίσαι καὶ γενικῶς περὶ πάντων
συκοφαντῶν ἔφη ‘πονηρόν, ὦ Ἀθηναῖοι, πονηρὸν ὁ
συκοφάντης ἀεὶ καὶ πανταχόθεν βάσκανον καὶ φιλ-
αίτιον, τοῦτο δὲ καὶ φύσει κίναδος τἀνθρώπιόν ἐστιν’·
ὅλον δὲ μέρει ὅταν τοῦ μέρους μνημονεῦσαι θέ-
λοντες καὶ τὸ ὅλον προσπεριλάβωμεν, οἷον ‘ἀλλ' ὅλης
οὔσης ἱερᾶς τῆς ἀκροπόλεως καὶ πολλὴν εὐρυχωρίαν
ἐχούσης παρὰ τὴν χαλκῆν τὴν μεγάλην Ἀθηνᾶν ἕστηκεν

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ ἰδεῶν Page 27, line 4

οὔσης ἱερᾶς τῆς ἀκροπόλεως καὶ πολλὴν εὐρυχωρίαν

ἐχούσης παρὰ τὴν χαλκῆν τὴν μεγάλην Ἀθηνᾶν ἕστηκεν
ἐκ δεξιᾶς’· ἀόριστον δὲ ὡρισμένῳ, οἷον ‘πολλὰ
μὲν οὖν ἔγωγε ἐλαττοῦμαι κατὰ τουτονὶ τὸν ἀγῶνα
Αἰσχίνου, δύο δέ, ὦ Ἀθηναῖοι, καὶ μεγάλα’, ἀόριστα
γὰρ ὄντα τὰ πολλὰ τοῖς ὡρισμένοις προσπεριέλαβεν·
κρίσιν δὲ δικαστῶν, οἷον ‘ἀντὶ πολλῶν ἄν, ὦ  
Ἀθηναῖοι, χρημάτων ὑμᾶς ἑλέσθαι νομίζω, εἰ φανερὸν
γένοιτο τὸ μέλλον συνοίσειν τῇ πόλει’, τῷ γὰρ παρ'
αὐτοῦ ῥηθήσεσθαι μέλλοντι τὴν τῶν ἀκροατῶν συμ-
περιέλαβε κρίσιν· ποιότητα δὲ πράγματος, τοῦτο εἰ
μὲν ὡς τῷ ἀνωτέρω λάβοιμεν συνημμένον διὰ τὸν
καί, ἐροῦμεν ὅτι πρὸς τῇ κρίσει τῶν ἀκροατῶν καὶ
τὸ συμφέρον τοῦ πράγματος ἐκ προοιμίων δείκνυσιν,
εἰ δὲ καθ' ἑαυτὸ ὡς ἐπ' ἐκείνου ‘καὶ σπουδαῖα νο-
μίζων, ὦ Ἀθηναῖοι, καὶ ἀναγκαῖα τῇ πόλει περὶ ὧν
βουλεύεσθε’· ἢ τὴν πρὸς ἕτερον διαφοράν, οἷον
’οὐχὶ ταὐτὰ παρίσταταί μοι γινώσκειν, ὅταν τε εἰς τὰ
πράγματα ἀποβλέψω καὶ ὅταν εἰς τοὺς λόγους ἀκούω’.

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ ἰδεῶν Page 66, line 5

ζοντα τῶν γυναικῶν ἐπιβουλεύει τῇ σωφροσύνῃ· καὶ

γὰρ ἐκ τοῦ ἐναντίου σώφρων μὲν λόγος ὁ σεμνός, ὁ
δὲ τὸ ἐκπρεπὲς κάλλος ἐπιτηδεύων ἐπίβουλος.
 [337, 20] ‘διήκουσι γὰρ δι' ἀλλήλων σχεδὸν
ἅπασαι παρά γε τούτῳ καὶ καθάπερ ἐκ συμ-
φθάρσεως ἕν τι λόγου πεποιήκασιν εἶδος τὸ  
 725

κάλλιστον’ τὴν ἀρίστην παρὰ τῷ ῥήτορι τῶν ἰδεῶν

ἕνωσίν τε καὶ σύγκρασιν ἐκάλεσε σύμφθαρσιν ἀπὸ
μεταφορᾶς τῶν διαφόρων σιτίων, ἅπερ ἐν τῇ γαστρὶ
πρότερον ἀλλοιοῦται καὶ τὴν οἰκείαν μεταβάλλει ποιό-
τητα, εἶθ' οὕτως ἕνα τινὰ χυμὸν γεννώντων θρεπτικόν
τε καὶ σωτήριον τοῦ σώματος.
 [340, 1] ‘ὅ γε μὴν περὶ τῆς ἀτελείας σχεδὸν
ἅπας ἐστὶ τοιοῦτος’ ἠθικώτερον γὰρ μᾶλλον καὶ δι'
ἐπιμελείας τε καὶ κάλλους πεπλεγμένον Ἀψίνης καὶ
Ἀσπάσιος ἀπεφήναντο τὸν πρὸς Λεπτίνην, τραχύ-
τητος δὲ καὶ σφοδρότητος ἄμοιρον δία τε τὸ πρὸς
ἔνδοξον πρόσωπον ὑπὲρ ἀδόξου τοῦ Κτησίππου
Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ ἰδεῶν Page 90, line 4

μὲν ἀφανῆ οὐσίαν ἐνείμαντο τῆς δὲ φανερᾶς ἐκοινώνουν.

ἐργασαμένου δὲ Διοδότου κατ' ἐμπορίαν πολλὰ χρή-
ματα πείθει αὐτὸν Διογείτων λαβεῖν τὴν ἑαυτοῦ θυ-
γατέρα.’ ὁρᾷς, πῶς εὐθὺς ἐκ προοιμίων ὁ Λυσίας
ἠθικὸν ἀπεργάζεται τὸν λόγον ἀφελέσι σφόδρα ταῖς
τε ἐννοίαις καὶ ταῖς μεθόδοις χρώμενος καὶ πολλὴν
ἐπιείκειαν τῷ διώκοντι μαρτυρῶν τῷ τε ἑκόντα μειον-  
εκτεῖν καὶ ἄκοντα δῆθεν ἰέναι πρὸς δίκην. καὶ τῇ
λέξει καθαρᾷ κεχρημένος δοκεῖ μὲν ἀφελῶς προάγειν
τὸν λόγον, πολλῇ δὲ κέχρηται τῇ δεινότητι πικρῶς
ἐκπεριερχόμενος τὴν τοῦ προσώπου ποιότητα, ὅτι πάπ-
πος ὢν καὶ θεῖος τοὺς ἐκγόνους ἀδικεῖ καὶ ἀδελφιδοῦς,
καὶ τὰ ἀδικήματα οὐκ εὐκαταφρόνητα ἀλλὰ πολλὰ καὶ
δεινά. ὁμοίως δὲ τῷ προοιμίῳ καὶ ἡ διήγησις ἠθικῶς
τε καὶ δεινῶς ἐσκευώρηται ὡς πάντας ἂν ὀμόσαι
μηδένα ἀδικώτερον εἶναι Διογείτονος. τῇ δὲ ἔξωθεν
ὄψει τοῦ λόγου πολλή τις ἡ ἀφέλεια καὶ καθαρότης.
 [395, 19] ‘φαίνεται δὲ λόγος δεινὸς οὐκ ὢν
τοιοῦτος’ ἕως τοῦ ‘ἵνα μὴ πάντα λέγω’ Διονύ-
σιος ὁ πρεσβύτερος ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ χαρακτήρων
περὶ Γοργίου λέγων τάδε φησὶ ‘δικανικοῖς μὲν οὖν

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων

Page 19, line 6

τούτων ἀκριβὴς κατανόησις ὡς αὐτός φησιν εὐχερεστέ-

ραν ἡμῖν τῶν πολιτικῶν ζητημάτων ἀπεργάζεται τὴν
διαίρεσιν τά τε ἀδιαίρετα καὶ διαιρούμενα σαφῶς
παραστήσει. μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὸς τῇ ἐξηγήσει ταύτῃ
εὐθὺς ἐπενεγκὼν πρώτας μὲν τὰς πρὸς ἄλληλα δια-  
φορὰς τῶν προσώπων δευτέρας δὲ τὰς τῶν πραγ-
μάτων.
 [133, 26] ‘τῶν οὖν προσώπων τὰ μέν ἐστιν
οἷα καὶ δύνασθαι ἐξετάζεσθαι, τὰ δὲ οὐ τό-
πον δὲ ἄλλως ἐπέχει προσώπου’ καθόλου
 726

πρόσωπα ἐξεταζόμενα καλεῖ τὰ ἔχοντα ποιότητά τινα,

ἐξ ἧς ἡ περὶ τὸ πρόσωπον ὕλη γνωρίζεται, οἷον Περι-
κλῆς Ἀλκιβιάδης πλούσιος πένης στρατηγὸς ῥήτωρ· τὰ
δὲ ἀνεξέταστα ποιότητα μὲν οὐδεμίαν ἔχει προσκει-
μένην, δι' ἧς ἄν τις εὐπορίαν τινὰ ἐν τῇ ὑποθέσει
σχοίη ὥσπερ τὰ ἀόριστα, εἰκόνα δὲ μόνην προσώπου
ἐκπληροῖ. ὅταν οὖν ἐν ὑποθέσει παραληφθῇ τι ἀν-
εξέταστον, ἰστέον ὅτι καθολικὸν ἡ τέχνη παραδίδωσιν
ἡμῖν θεώρημα, ὡς χρὴ ἀκόλουθον τῇ τοῦ πράγματος
ποιότητι περιτιθέναι τῷ ἀορίστῳ προσώπῳ χαρακτῆρα·
εἰ μὲν γὰρ χρηστὸν εἴη τὸ πεπραγμένον, πρόδηλον ὡς

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 19, line 9

παραστήσει. μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὸς τῇ ἐξηγήσει ταύτῃ

εὐθὺς ἐπενεγκὼν πρώτας μὲν τὰς πρὸς ἄλληλα δια-  
φορὰς τῶν προσώπων δευτέρας δὲ τὰς τῶν πραγ-
μάτων.
 [133, 26] ‘τῶν οὖν προσώπων τὰ μέν ἐστιν
οἷα καὶ δύνασθαι ἐξετάζεσθαι, τὰ δὲ οὐ τό-
πον δὲ ἄλλως ἐπέχει προσώπου’ καθόλου
πρόσωπα ἐξεταζόμενα καλεῖ τὰ ἔχοντα ποιότητά τινα,
ἐξ ἧς ἡ περὶ τὸ πρόσωπον ὕλη γνωρίζεται, οἷον Περι-
κλῆς Ἀλκιβιάδης πλούσιος πένης στρατηγὸς ῥήτωρ· τὰ
δὲ ἀνεξέταστα ποιότητα μὲν οὐδεμίαν ἔχει προσκει-
μένην, δι' ἧς ἄν τις εὐπορίαν τινὰ ἐν τῇ ὑποθέσει
σχοίη ὥσπερ τὰ ἀόριστα, εἰκόνα δὲ μόνην προσώπου
ἐκπληροῖ. ὅταν οὖν ἐν ὑποθέσει παραληφθῇ τι ἀν-
εξέταστον, ἰστέον ὅτι καθολικὸν ἡ τέχνη παραδίδωσιν
ἡμῖν θεώρημα, ὡς χρὴ ἀκόλουθον τῇ τοῦ πράγματος
ποιότητι περιτιθέναι τῷ ἀορίστῳ προσώπῳ χαρακτῆρα·
εἰ μὲν γὰρ χρηστὸν εἴη τὸ πεπραγμένον, πρόδηλον ὡς
τοιοῦτος ὁ πράξας – πρᾶγμα γὰρ ἀεὶ βέλτιστον προ-
αιρέσεως ἔχεται δεξιᾶς – , εἰ δὲ φαῦλον εἴη τὸ γεγονός,
ἀνοσίαν εἶναι καὶ τοῦ πεπραχότος ἐροῦμεν τὴν φύσιν.

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 32, line 5

κλέους Θεσπική’ Κράτης ὁ κύων ὑπέγραψεν ‘ἐκ τῆς

τῶν Ἑλλήνων ἀκρασίας’ – Ὑπερείδης οὖν ὁ ῥήτωρ ἐν
τῷ ὑπὲρ αὐτῆς λόγῳ εὑρών τινα διαφορὰν ἔφυγε τὸ
ἐξισάζον φήσας ‘οὐ γὰρ ὅμοιόν ἐστι τὸν μὲν ὅπως
σωθήσεται ἐκ παντὸς τρόπου ζητεῖν, τὸν δὲ ὅπως
ἀπολέσειεν.’  
 [134, 24] ‘ὥσπερ δὲ τῶν προσώπων, οὕτως
καὶ τῶν πραγμάτων ἐστὶ διαφορά’ οὐχὶ κατὰ
τὴν ποσότητά φησι – τὰ μὲν γὰρ ἄχρι ἑπτὰ προελή-
λυθε διαφορῶν, τὰ δὲ τρεῖς ἔχει μόνας – , ἀλλὰ κατὰ
 727

τὴν ποιότητα· πολλὴ γὰρ καὶ τούτων ἡ πρὸς ἄλληλα

διαφορά.
 [134, 25] ‘καὶ ἰσχυροτάτην μὲν ἔχει δύναμιν
ταῦτα, ἐφ' οἷς τις αὐτὸς ὡς ποιήσας κρίνεται’
εἰκότως· τοὺς γὰρ λογισμοὺς ὧν ἂν βουλοίμεθα
πράττειν ἀεὶ προχείρους ἔχομεν· καὶ τὰς αἰτίας προ-
ηυτρεπικότες ἀπολογίας τε καὶ προφάσεις πιθανὰς οἱ
τολμῶντες τόδε τι ποιεῖν οὕτως ἐπὶ τὰ πράγματα
χωροῦσιν.
 [134, 28] ‘δευτέραν δὲ ὅταν ἑτέρου πράξαν

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 55, line 15

Ἑρμογένης δὲ καὶ Μητροφάνης ὁ Πλατωνικὸς ὁ τού-

του ἐξηγητὴς Εὐαγόρας τε καὶ Ἀκύλας οἱ φιλόσοφοι
ΙΔ λέγουσιν εἶναι αὐτὰς τὴν μετάληψιν εἰς δύο
διαιροῦντες στάσεις, παραγραφήν τε καὶ μετάληψιν·
καὶ τὸν μὲν στοχασμὸν περὶ οὐσίας ἔχειν φασὶ τὴν
ζήτησιν – ἐναντίως Ἀριστοτέλει· ἐκεῖνος γὰρ τὸν ὅρον
περὶ οὐσίας ἔχειν φησὶ τὴν ζήτησιν – , ζητεῖσθαι γὰρ
ἐν αὐτῷ εἰ οὗτος ἔστιν ὁ φονεὺς ἢ ὁ τυραννοκτόνος,
τὸν δὲ ὅρον περὶ τοῦ τί ἐστι τὸ κρινόμενον, ἱεροσυλία
ἢ κλοπή, τὰς δὲ ἄλλας πλὴν τῆς μεταλήψεως ἀνάγου-
σιν ὑπὸ τὴν ποιότητα. τὴν γὰρ ποιότητα εἰς πράγματα
καὶ ῥητὰ τέμνοντες τὴν μὲν περὶ τὰ ῥητὰ ἀσχολου-
μένην τὰς τέσσαρας νομικὰς στάσεις ἐργάζεσθαί φασι,
τὴν δὲ περὶ πράγματα τέμνουσιν εἰς δύο χρόνους,
μέλλοντα καὶ παρεληλυθότα, καὶ τὴν μὲν περὶ τὰ
μέλλοντα πραγματικήν φασι τὴν δὲ περὶ τὰ παρελη-
λυθότα δικαιολογίαν· ταύτην δὲ εἰς ἀνεύθυνον καὶ
ὑπεύθυνον τέμνοντες ὑπὸ μὲν τὸ ἀνεύθυνον πρᾶγμα  
τὴν ἀντίληψιν ἀνάγουσιν ὑπὸ δὲ τὸ ὑπεύθυνον τὰς
τέσσαρας ἀντιθετικάς·

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 89, line 14

τῶν κεφαλαίων διάφορος διαίρεσις ἐναλλαγὴν ἀπερ-

γάζεται τῶν εἰδῶν. ἔστι δὲ ἡ τῶν κεφαλαίων διαί-
ρεσις ποικίλη καὶ κατὰ τρεῖς ἐναλλαττομένη τρόπους·
καὶ γὰρ κατὰ πλεονασμὸν καὶ κατὰ ἔλλειψιν καὶ κατὰ
ἐναλλαγὴν προϊόντα διάφορα ἐν ταῖς στάσεσιν ἀπερ-
γάζεται τὰ εἴδη.
 Ἕπεται δὲ τοῖς κεφαλαίοις ἅπασιν ἡ καλουμένη
κοινὴ ποιότης, ἥπερ ἐστὶν οἱ ἐπίλογοι. ὠνόμασται δὲ
κοινὴ ποιότης, διότι κοινόν ἐστι τῶν μερῶν ἀμφοτέρων
τὸ κεφάλαιον ἑκατέρου τῶν ἀγωνιζομένων τὴν οἰκείαν
ποιότητα πρὸς τῷ πέρατι τοῦ λόγου συνιστῶντος καὶ
τῶν πλατέως δι' ὅλου τοῦ λόγου κατασκευασθέντων
ὡς καλῶν ἢ δικαίων ἢ συμφερόντων σύντομον ὑπό-
 728

μνησιν ποιουμένου. διαιρεῖται δὲ ἡ κοινὴ ποιότης εἴς

τε τὸ πραγματικὸν καὶ τὸ παθητικόν. καὶ αὖθις τὸ
μὲν πραγματικὸν διὰ δύο τούτων ἐργασόμεθα τόπων,
ἐπανόδου καὶ ἀνακεφαλαιώσεως· ἢ γὰρ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς
ἐπὶ τὸ τέλος τῶν προειρημένων πραγμάτων ἁπάντων
ποιούμεθα τὴν ὑπόμνησιν καὶ καλεῖται τοῦτο ἀνα-
κεφαλαίωσις, ἢ ἀπὸ τῶν τελευταίων ἐπὶ τὴν ἀρχὴν
ἐπάνιμεν καλοῦντες αὐτὸ ἐπάνοδον·

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 99, line 12

ται ‘ὅταν ὁμολογῇ μὲν ὁ φεύγων τὸ πεπραγμένον,

περὶ δὲ τῆς ἰδιότητος ἡ ζήτησις ᾖ, περὶ τοῦ ποῖόν τί
ἐστι τὸ πεπραγμένον.’ πρῶτον μὲν οὖν οὐ καλῶς ἐκ
μόνου τοῦ φεύγοντος ὡρίσατο τὸν ὅρον ἐξ ἀμφοτέρων
τῶν μερῶν γνωριζομένου τοῦ ὅρου ὥσπερ καὶ τοῦ
στοχασμοῦ, ἔπειτα ἐκ τοῦ φεύγοντος τὴν στάσιν ὁρισά-
μενος ἐν τῇ διαιρέσει τῶν κεφαλαίων τῷ κατηγόρῳ
προσνέμει τὸν ὅρον, τρίτον οὐ τί ἐστιν ὁ ὅρος δι-
δάσκει ἡμᾶς ἀλλὰ πότε συμβαίνει γίγνεσθαι, ἔτι δὲ
ἐν τῇ διαιρέσει τῶν στάσεων ἔξω τῆς ποιότητος ἐάσας
τὸν ὅρον ἐνταῦθα ὑπὸ τὴν ποιότητα αὐτὸν ἀνάγει
λέγων τὴν ζήτησιν ἐν αὐτῷ γίγνεσθαι περὶ τοῦ ποῖόν
τί ἐστι τὸ πεπραγμένον. ὁ δὲ τελείως ἔχων ὅρος ἐστὶν
οὗτος ‘στάσις πολιτικοῦ πράγματος τῶν ἐπὶ μέρους
περὶ τοῦ τί ἐστι τὸ κρινόμενον τὴν ζήτησιν ἔχουσα.’
τὰ μὲν οὖν ἄλλα κοινὰ ὄντα πασῶν τῶν στάσεων
δῆλά ἐστι καὶ ἐκ τῆς τοῦ στοχαστικοῦ ὅρου ἐξηγήσεως,
ἴδιον δὲ τοῦ ὅρου ἐστὶ τὸ τὸ μὲν πεπραγμένον εἶναι
δῆλον, ζητεῖσθαι δὲ τί χρὴ καλεῖν αὐτό. τοῦτο δὲ τὸ
ἴδιον μόνῳ καὶ παντὶ ὑπάρχει, τὸ δὲ ἕτερον ἴδιον τὸ
ἐκ λείποντος εἶναι καὶ πεπραγμένου μόνῳ μὲν

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 144, line 24

ἴδιον δὲ μεταστάσεώς ἐστι τὸ ἐπὶ πρόσωπον ἢ ῥητὸν

ὑπεύθυνον μεταφέρειν τὴν αἰτίαν, ἐπὶ πρᾶγμα δὲ
μηδέποτε, ὡς Ἀρχίδαμος ἐπὶ τὸν λοιμόν. πρόσωπον
μὲν οὖν ὑπεύθυνόν ἐστι τὸ δυνάμενον δοῦναι δίκην,
ῥητὸν δὲ ὑπεύθυνον τὸ λυθῆναι δυνάμενον. κοινωνεῖ
δὲ μετάστασις ταῖς ἄλλαις ἀντιθετικαῖς πρῶτον μὲν
τῷ γένει· ποιότης γὰρ καὶ δικαιολογία καὶ ἀντίθεσις
γένος αὐτῶν, τὸ μὲν εἰδικώτατον ἡ ἀντίθεσις, τὸ δὲ
σὺν ἀντιλήψει ἡ δικαιολογία, τὸ δὲ σὺν ἄλλαις πλείο-
σιν ἡ ποιότης – πλὴν γὰρ στοχασμοῦ καὶ ὅρου αἱ λοιπαὶ
στάσεις ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγονται – · ἔπειτα τῷ  
ἀμφότερα ὡμολογῆσθαι, τό τε ἀδίκημα καὶ τὸ εὐεργέ-
τημα· κοινὸν γὰρ καὶ τοῦτο τῶν ἀντιθετικῶν. διαφέρει
 729

δὲ τῶν μὲν ἀντιθετικῶν τῷ ἐπί τι ὑπεύθυνον τῶν

ἔξωθεν μεταφέρειν τὴν αἰτίαν τοῦ ἀδικήματος, τῆς δὲ
ἀντιλήψεως τῷ ἐνταῦθα μὲν τὸ ἀδίκημα ὑπὸ τοῦ
φεύγοντος ὁμολογεῖσθαι, ἐν δὲ ἀντιλήψει ἀνεύθυνον
μὲν εἶναι τὸ πεπραγμένον παρὰ τοῦ φεύγοντος, διὰ
δέ τινα περίστασιν ὡς ἀδίκημα κρίνεσθαι.

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 151, line 6

VIII. ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΛΗΨΕΩΣ.

 Τὴν δὲ μετάληψιν ὁ μὲν Ἑρμογένης τελευταίαν

τάττει πασῶν τῶν στάσεων λέγων αἰτίας τάσδε· πρώ-
την μὲν ὅτι ἔν τε ταῖς λογικαῖς καὶ ἐν ταῖς νομικαῖς
ἐμπίπτει στάσεσιν, εἰκότως οὖν τήν τε ἄγραφον καὶ
τὴν ἔγγραφον ποιότητα πρῶτον ἐξεταστέον, τουτέστι
τάς τε λογικὰς καὶ νομικάς, ἐν αἷς εὑρίσκεται, καὶ
τελευταῖον ἐπάγειν τὸν περὶ τῆς μεταλήψεως λόγον·
δευτέραν δὲ τήνδε, ὅτι αἱ μὲν ἄλλαι στάσεις τὸ εἰ
ἔστιν ἢ τί ἐστιν ἢ ποῖόν τί ἐστι σημαίνουσιν – τὸ μὲν
εἰ ἔστιν ὁ στοχασμός, τὸ δὲ τί ἐστιν ὅρος, τὸ δὲ
ποῖόν τί ἐστιν αἱ λοιπαί – , ἡ δὲ μετάληψις τῷ πε-
πραγμένῳ φανερῷ ὄντι καὶ ὁμολογουμένῳ συγχωροῦσα
ἕν τι τῶν περιστατικῶν αἰτιᾶται μορίων. οἱ δὲ μετα-
γενέστεροι σὺν φιλοσοφίᾳ τοὺς περὶ τῶν στάσεων
διεξελθόντες λόγους ἐπὶ ταῖς ἀντιθετικαῖς τάττουσι

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 152, line 3

γικῶν στάσεων μία αὕτη λυτική ἐστιν ἡ μετάληψις,

εἰκότως οὖν τὴν ἐπ' ἐκείναις δέχεται τάξιν, ὅπως ἂν
γνῶμεν ποίας ὑπάρχουσα φύσεως τηλικαύτην ἰσχὺν
διὰ τῶν μεθόδων ἐπιδείκνυται ὡς μόνη τὰς πέντε
λύειν· ἔπειτα δὲ καὶ τῶν παλαιῶν τεχνογράφων οἱ
πλείονες ταύτην αὐτῇ τὴν τάξιν ἀποδεδώκασιν· τρίτον
δὲ πολλῷ ἂν ἄμεινον εἴη καθ' ἑαυτὴν πρῶτον ἐξετά-
σαι τὴν οὐσίαν αὐτῆς, ἵνα μὴ ἐν ταῖς νομικαῖς περὶ  
ταύτης τι λέγειν ἐπιχειροῦντες τὴν τῶν προκειμένων
διακόπτωμεν διδασκαλίαν.
 Τινὲς μὲν οὖν τῶν τεχνογράφων ὑπὸ τὴν ποιότητα
τὴν μετάληψιν ἀνάγουσι, τινὲς δὲ οὐ. ἄμεινον δὲ
τάττειν ὑπὸ τὴν ποιότητα· εἰ γὰρ καὶ τὸ εἰ ἔστιν
ἔγνωσται ἐν αὐτῇ καὶ τὸ τί ἐστιν, ἤδη δὲ καὶ τὸ
ποῖόν τί ἐστιν ὡς ἐπὶ τῆς ἀνελούσης τὸν τύραννον
ἱερείας, ἀλλ' οὖν διὰ τὸ ἐν τοιῷδε τόπῳ τὸ πρᾶγμα
συμβῆναι ζητοῦμεν πότερον ἔννομον ἢ παράνομον τὸ
πεπραγμένον.
 Ἔτι δὲ οἱ μὲν ὡς μίαν στάσιν παραλαμβάνουσι
 730

τὴν μετάληψιν τὸ μὲν αὐτῆς ἄγραφον τὸ δὲ ἔγγραφον

λέγοντες, οἱ δὲ ἄμεινον φάσκοντες δύο τε αὐτὴν

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 152, line 5

γνῶμεν ποίας ὑπάρχουσα φύσεως τηλικαύτην ἰσχὺν

διὰ τῶν μεθόδων ἐπιδείκνυται ὡς μόνη τὰς πέντε
λύειν· ἔπειτα δὲ καὶ τῶν παλαιῶν τεχνογράφων οἱ
πλείονες ταύτην αὐτῇ τὴν τάξιν ἀποδεδώκασιν· τρίτον
δὲ πολλῷ ἂν ἄμεινον εἴη καθ' ἑαυτὴν πρῶτον ἐξετά-
σαι τὴν οὐσίαν αὐτῆς, ἵνα μὴ ἐν ταῖς νομικαῖς περὶ  
ταύτης τι λέγειν ἐπιχειροῦντες τὴν τῶν προκειμένων
διακόπτωμεν διδασκαλίαν.
 Τινὲς μὲν οὖν τῶν τεχνογράφων ὑπὸ τὴν ποιότητα
τὴν μετάληψιν ἀνάγουσι, τινὲς δὲ οὐ. ἄμεινον δὲ
τάττειν ὑπὸ τὴν ποιότητα· εἰ γὰρ καὶ τὸ εἰ ἔστιν
ἔγνωσται ἐν αὐτῇ καὶ τὸ τί ἐστιν, ἤδη δὲ καὶ τὸ
ποῖόν τί ἐστιν ὡς ἐπὶ τῆς ἀνελούσης τὸν τύραννον
ἱερείας, ἀλλ' οὖν διὰ τὸ ἐν τοιῷδε τόπῳ τὸ πρᾶγμα
συμβῆναι ζητοῦμεν πότερον ἔννομον ἢ παράνομον τὸ
πεπραγμένον.
 Ἔτι δὲ οἱ μὲν ὡς μίαν στάσιν παραλαμβάνουσι
τὴν μετάληψιν τὸ μὲν αὐτῆς ἄγραφον τὸ δὲ ἔγγραφον
λέγοντες, οἱ δὲ ἄμεινον φάσκοντες δύο τε αὐτὴν
λέγουσι περιέχειν στάσεις καὶ πλεῖστον ἀλλήλων διε-
στάναι ταύτας, πρῶτον μὲν τῷ ὀνόματι, ἡ μὲν γὰρ

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 160, line 11

δέ εἰσιν, ὅταν τοῦ ῥητοῦ βοηθοῦντος τῷ φεύγοντι

καθ' ἕν τι τῶν περιστατικῶν μορίων ἡ παραγραφὴ
γίγνηται ἢ πρόσωπον ἡμῶν παραγραφομένων, ὡς ἐπὶ
Τιμάρχου, ἢ χρόνον, ὡς ἐπὶ τοῦ πένητος τοῦ μετὰ
τὰς τριάκοντα ἡμέρας ἀντιλέγειν βουλομένου, ἢ τόδε
τὸ δικαστήριον ἤ τι ἄλλο τῶν περιστατικῶν. ἀτελεῖς
δὲ αὐτάς φαμεν τῷ μὴ τέλεον ἐκβάλλειν τὴν εὐθυδι-
κίαν ὥσπερ αἱ τέλειαι, ἀλλ' ἀγωνιζομένης τῆς ἐπὶ τῷ
ἀγῶνι κρίσεως δι' ἕν τι τῶν εἰρημένων παραγράφε-
σθαι· ὁ γὰρ Αἰσχίνης ὁ διὰ τὴν τοῦ προσώπου ποιό-
τητα τὸν τῆς παραπρεσβείας ἀγῶνα παραγραψάμενος
ἀγωνισάμενος πρὸς Τίμαρχον καὶ νικήσας οὐδὲν ἧττον
ὑπὸ Δημοσθένους ἐγράφη παραπρεσβείας καὶ τὴν ἐπὶ
ταύτῃ δίκην εἰσῆλθεν· εἰκότως οὖν ἀτελεῖς αἱ τοιαῦται
καλοῦνται παραγραφαὶ ὡς πάντῃ τὴν εὐθυδικίαν ἐκ-
βάλλειν οὐ δυνάμεναι, ἀλλὰ κἂν ὁ δεῖνα μὴ ἐπεξέλθῃ
τῇ γραφῇ ἢ χρόνος ἢ τόπος παραχρῆμα τῷ φεύγοντι
βοηθήσῃ, διαδέξεται πάντως αὐτὸν ὁ τῆς εὐθυδικίας
 731

ἀγὼν καὶ γραφήν τις ἄλλος ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἐγκλή-

μασιν ἀποθήσεται κατ' αὐτοῦ καὶ δικαστήριον ἕτερον

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 193, line 4

πλατύτητα τῶν κεφαλαίων ἐκθεμένων ἀναγκαῖον ἂν

εἴη μετελθεῖν ἐπὶ τὰς νομικάς, αἵπερ λοιπαὶ τῶν στά-
σεών εἰσιν. ὠνομάσθησαν οὖν νομικαί, διότι περὶ
νόμους καὶ ῥητά τινα τὴν σύμπασαν ἔχουσι ζήτησιν·
οὐ γάρ, ὥσπερ ἐν ταῖς ἄλλαις στάσεσιν οἱ νόμοι καὶ
τὰ ῥητὰ πρὸς ἑτέρων ἀπόδειξιν παρελαμβάνοντο, οὕτω
κἀνταῦθα, ἀλλ' ἐκεῖ μέν, κἂν περιαιρεθῶσιν οἱ νόμοι,  
σῴζεται τὰ ἀδικήματα, ἐνταῦθα δὲ τὸ ὅλον κῦρος ἐν
τοῖς νόμοις ἐστίν, ὧν σιωπηθέντων οὔτε ἔγκλημα
οὔθ' ὅλως ἀδίκημα τὸ λειπόμενον τυγχάνει. ἀνάγον-
ται δὲ πᾶσαι ὑπὸ τὴν ἔγγραφον ποιότητα.
 Καὶ πρῶτόν γε περὶ τοῦ ῥητοῦ καὶ τῆς διανοίας
λεκτέον, ὅπερ ὠνομάσθη μὲν οὕτως, διότι ὁ μὲν
κατήγορος τῷ ῥητῷ ὁ δὲ φεύγων τῇ διανοίᾳ κέχρηται·
ὅρος δὲ αὐτῆς ἐστιν οὗτος ‘ῥητὸν καὶ διάνοιά ἐστι
στάσις πολιτικοῦ πράγματος τῶν ἐπὶ μέρους, καθ' ἣν
ὁ φεύγων ῥητῷ ὑφ' ἑαυτοῦ ἑκόντος παραβεβασμένῳ
ἐπ' οὐδεμιᾷ ἀδικίᾳ διάνοιαν ἀντιτίθησιν’, καὶ γένος
μὲν τοῦ ὅρου ἡ στάσις τὰ δὲ λοιπὰ διαφοραὶ χωρί-
ζουσαι αὐτὴν ἀντιστάσεώς τε καὶ συγγνώμης καὶ πραγ-
ματικῆς τῆς κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν· ταύταις γὰρ

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων Page 200, line 2

ἀξίωσιν πραγματικῇ, κατὰ δὲ τὸ ἴσον καὶ ὅμοιον τῷ

κατὰ σύλληψιν καὶ ἀντονομάζοντι ὅρῳ, κατὰ δὲ τὸ
ἀπὸ τοῦ μείζονος καὶ ἀπὸ τοῦ ἐλάττονος τῇ ἀπὸ τρό-
που μεταλήψει. διαφέρει δὲ τῆς μὲν κατὰ ἀξίωσιν
πραγματικῆς, ὅτι ἐν ἐκείνῃ μὲν οὐ πρός τι ἔγγραφον
ἡ παράθεσις γίγνεται ἀλλ' ἐξ εὐθείας τόδε ἢ τόδε ὁ
συμβουλεύων ἀξιοῖ, ἐν δὲ τῷ συλλογισμῷ ἀπὸ τοῦ
ἐναντίου ἐπιχειρῶν τῇ πρὸς τὸ ἔγγραφον παραθέσει ὃ
βούλεται κατασκευάζει· ἔτι ἡ μὲν κατὰ ἀξίωσιν πραγ-  
ματικὴ ἄγραφός ἐστιν, ὁ δὲ συλλογισμὸς ὑπὸ τὴν
ἔγγραφον ἀνάγεται ποιότητα. τοῦ δὲ ὅρου διαφέρει,
ὅτι ἐν ἐκείνῳ μέν ἐστι ζήτησις ἰδιότητος, ἐνταῦθα
δὲ ὁμοιότητος· κἀκεῖ μὲν τὸ πρᾶγμα ἄδηλόν ἐστιν ὅτι
χρὴ καλεῖν, ἐν δὲ τῷ συλλογισμῷ καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ
νόμου διηγορευμένον ἐστὶ δῆλον καὶ τὸ πεπραγμένον
φανερόν, ζητοῦμεν δὲ εἰ τὸ πεπραγμένον τῷ ὑπὸ τοῦ
νόμου διηγορευμένῳ τυγχάνει ὅμοιον, οἷόν ἐστι
κἀκεῖνο νόμος ὀνομαστὶ μὴ κωμῳδεῖν, αὐτοπροσώ-
πους τις εἰσάγων κωμῳδεῖ καὶ ὑπάγεται τῷ νόμῳ
 732

ζητοῦμεν γὰρ εἰ τῷ ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν τὸ αὐτο-

προσώπους εἰσάγειν ὅμοιόν ἐστιν – . τῆς δὲ ἀπὸ

Συριανός. Commentarium in Hermogenis librum περὶ στάσεων

Page 200, line 17

φανερόν, ζητοῦμεν δὲ εἰ τὸ πεπραγμένον τῷ ὑπὸ τοῦ

νόμου διηγορευμένῳ τυγχάνει ὅμοιον, οἷόν ἐστι
κἀκεῖνο νόμος ὀνομαστὶ μὴ κωμῳδεῖν, αὐτοπροσώ-
πους τις εἰσάγων κωμῳδεῖ καὶ ὑπάγεται τῷ νόμῳ
ζητοῦμεν γὰρ εἰ τῷ ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν τὸ αὐτο-
προσώπους εἰσάγειν ὅμοιόν ἐστιν – . τῆς δὲ ἀπὸ
τρόπου μεταλήψεως διαφέρει, ὅτι ἐν ἐκείνῃ τὸ μὲν
πεπραγμένον ἀνεύθυνόν ἐστιν ὁ δὲ τρόπος τοῦ γεγο-
νότος ὑπεύθυνος, ἐν δὲ τῷ συλλογισμῷ τὸ γεγονὸς
ἄντικρυς παρὰ τὸν νόμον ἐστίν· καὶ ἡ μὲν ὑπό τε
τὴν ἄγραφον ἀνάγεται ποιότητα καὶ ἐκ μόνου τοῦ
κατηγόρου γνωρίζεται, ὁ δὲ ὑπὸ τὴν ἔγγραφον τελεῖ
καὶ ἐξ ἀμφοτέρων γνωρίζεται τῶν μερῶν.
 Διαιρεῖται δὲ κεφαλαίοις τοῖσδε· προβολῇ ἐκ πράγ-
ματος, προβολῇ ἐκ ῥητοῦ – κέχρηται δὲ τῇ μὲν ἐκ τοῦ
πράγματος ὁ διώκων τῇ δὲ ἐκ τοῦ ῥητοῦ ὁ φεύγων – ,
τῷ ὁμοίῳ συλλογισμῷ, ὅρῳ, γνώμῃ νομοθέτου,
πηλικότητι, πρός τι, γνώμης ἐρωτήσει, χρώματι, ἀντι-
θέσει ἔξωθεν ἐκ τῶν ἀντιθετικῶν κινουμένῃ, ἔστι δὲ
ὅτε καὶ στοχαστικῇ καὶ ὁρικῇ καὶ ἀντιληπτικῇ· πολ-  
λάκις δὲ καὶ μέχρι μόνων τῶν πρός τι ἵσταται ἡ

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 104, line 37

ροῦνται μᾶλλον ἤπερ ὑπόκεινται· τὸ δὲ κατηγορεῖσθαι τοῖς εἴδεσιν ἁρ-

μόττει. αἱ γὰρ ἐναντιότητες κατὰ τὰ εἴδη θεωροῦνται τὰ ἐν ὑποκειμένῳ
τῇ ὕλῃ τὸ εἶναι ἔχοντα· μάχεται γὰρ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι καὶ τὸ θερμὸν
τῷ ψυχρῷ, ταῦτα δὲ εἴδη ὑπάρχουσιν. αὐτὸς δὲ τὰς ἐναντιότητας κατὰ
τὴν ὕλην ἐχαρακτήρισε, τουτέστι κατὰ τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν· διὰ γὰρ
τούτων τὴν ὕλην δηλοῖ. ἔπειτα οὐκ ἔδει αὐτὸν εἰπεῖν τὸ μέγα καὶ τὸ
μικρόν, ἀλλ' εἰ ἄρα, τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ἔλλειψιν· τοῖς γὰρ φυσικοῖς
πράγμασι ταῦτα μᾶλλον οἰκειότερα. καὶ ταῦτα μὲν ὁ Ἀριστοτέλης. αὖθις
δὲ ὁ φιλόσοφός φησιν ὅτι συμβολικῶς ὁ Πλάτων διὰ τοῦ μεγάλου καὶ
μικροῦ τὴν ὕλην ἐδήλου, ἐπειδὴ πρῶτον ἡ ὕλη ποσοῦται καὶ ὄγκον δέχεται
καὶ τότε ποιότητας, τὸ δὲ μέγα καὶ τὸ μικρὸν τοῦ ποσοῦ ὑπάρχουσιν.  

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 133, line 8

Ἀλλὰ καὶ τὴν ὕλην ἐν κινουμένῳ νοεῖν ἀνάγκη.

 733

 Τοῦ τὸ ἄπειρον ἄγνωστον εἶναι τῇ αὐτοῦ φύσει παρατίθεται σημεῖον

τὸ καὶ τὴν ὕλην, ἐπεὶ δοκεῖ κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον ἄπειρος εἶναι, ἀσχημά-  
τιστος οὖσα κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν καὶ οἰκεῖον πέρας οὐκ ἔχουσα. τῷ δὴ
τοιαύτην αὐτὴν εἶναι οὐδ' ἐπιστήμην αὐτῆς ἔχομεν· δοξαστὴ γάρ ἐστι
καὶ οὐκ ἐπιστητή, καὶ ὡς ὁ Πλάτων φησί, νόθῳ λογισμῷ ληπτή, ὡς δὲ
Ἀριστοτέλης φησί, κατὰ ἀναλογίαν γνωστὴ καὶ ληπτὴ καὶ δοξαστή. νοεῖται
οὖν ἐν κινουμένῳ, τουτέστιν ἔχουσα εἶδος ἢ ἀνθρώπειον ἢ ἵππειον, ἢ
φυτοῦ ἢ λίθου ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου· αὐτὴ γὰρ καθ' αὑτὴν οὐ νοεῖ-
ται, διότι ἄπειρος ὑπάρχει διὰ τὸ ἀεὶ ἐν κινήσει καὶ μεταβολῇ νοεῖσθαι.
ἐπεὶ γὰρ μὴ ἔχει οἰκεῖον σχῆμα ἤ τινα ποιότητα, ἄλλοτε ἄλλο εἶδος ἀμεί-
βει καὶ μεταβάλλει· τὸ δὲ οὕτως ἔχον ἄπειρον.

Εἰ δὲ μή, οὐκ ἄπειρόν γέ ἐστι τὸ ἀπείρῳ εἶναι.

 Ὃ λέγει τοῦτό ἐστιν, ὅτι ὥσπερ τὸ ἄνθρωπος καὶ τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι

διαφέρει, καὶ ἐπὶ πάντων ἐφ' ὧν τὸ πρᾶγμα σύνθετον (τὸ γὰρ εἶναι
ἑκάστῳ κατὰ τὸν λόγον καὶ κατὰ τὸ εἶδός ἐστιν· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ἐξ
ὕλης καὶ εἴδους, τὸ δὲ ἀνθρώπῳ εἶναι ἁπλοῦν· κατὰ γὰρ τὸ εἶδός ἐστιν
αὐτῷ τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἀσωμάτων ταὐτὸν τὸ πρᾶγμα
καὶ τὸ εἶναι αὐτῷ· ταὐτὸν γὰρ ψυχὴ καὶ τὸ εἶναι ψυχῇ· ἐπὶ δὲ τῶν ἐν
ὕλῃ τὸ εἶναι ἐχόντων διαφέρουσι), καὶ τὸ ἄπειρον οὖν τὸ ἐνεργείᾳ ἄγνω-
στόν ἐστιν, ἀλλὰ τὸ ἀπείρῳ αὐτῷ εἶναι οὔτε ἄπειρον οὔτε ἄγνωστον. ὁ

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 144, line 25

Ἔτι δὲ τούτοις ὅσα καθ' αὑτὰ συμβέβηκε· καὶ μὴ

μόνον τί ἐστιν ἕκαστον αὐτῶν.

 Φησὶν ὅτι δεῖ ἡμᾶς πρὸς τούτοις ἀπορῆσαι ὅσα καθ' αὑτὰ συμβέβηκε
τούτοις, οἷον εἰ ἄρα τῷ ἑνὶ ἕν ἐστιν ἐναντίον ἢ πολλά, καὶ εἰ δυνατόν
ἐστι τὰ ἐναντία ὑπὸ διάφορα γένη ἀνάγεσθαι. φαμὲν οὖν ὅτι ἀδύνατον
δύο ἑνὶ ἐναντία εἶναι· οὔτε γὰρ οὕτως ἄδικός ἐστιν ἡ φύσις, καθάπερ ἐν
τῷ Περὶ ἑρμηνείας λέγεται, ὥστε δύο ἑνὶ ἀντιτάξαι, ἡνίκα περὶ τοῦ ἀγα-
θοῦ λόγος ἐγίνετο, ἀλλ' ἓν ἑνὶ ἐναντίον ἐστί. πάλιν φησὶν ὅτι ἡ δικαιο-
σύνη καὶ ἀδικία ἐναντία ὑπάρχουσι, καὶ ἡ μὲν δικαιοσύνη ὑπὸ τὴν ἀρετὴν
ἀναφέρεται, ἡ δὲ ἀδικία ὑπὸ τὴν κακίαν. λέγομεν οὖν ὅτι καὶ ταῦτα
ὑπὸ ἓν γένος τελοῦσι τὴν ποιότητα· καὶ ἡ ἀρετὴ γὰρ καὶ ἡ κακία ὑπὸ
τὴν ποιότητα τελοῦσιν. εἰ δέ φασιν ὅτι τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἐξῄρη-
ται, φαμὲν ὅτι καὶ αὐτὰ ὑπὸ τὸ ποιὸν τελοῦσι, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν
τὸ ἐνταῦθα, ἐπεὶ ἐν τῷ πρώτῳ οὐκ ἔστι κακόν. ἐν αὐτῷ γὰρ οὔθ' ἑτε-
ρότης θεωρεῖται οὔτε δὲ ταυτότης· ὑπὲρ τὴν ἑτερότητα γάρ ἐστι καὶ τὴν
ταυτότητα. διὸ οὐδὲ ἄτομόν τι δεῖ λέγειν τὸν θεόν· τὸ γὰρ ἄτομον ὑπὸ
 734

τῆς ὕλης τέμνεται καὶ περιγράφεται, ὁ δὲ θεὸς ἄυλός ἐστιν ὡς καὶ προακτι-
κὸς πάντων. οὔτε δὲ κακία ἐστὶν ἐκεῖσε· ἡ γὰρ κακία ὑπὸ ἀσθενείας τῆς
ψυχῆς γίνεται, καὶ τῆς φύσεως ἀσθενούσης γίνεται τὸ κακόν. δείκνυται
γὰρ καὶ ἐν τῷ Γοργίᾳ ὅτι τὰ κακὰ ὑπὸ ἀδυναμίας γίνονται. ἐξηγήσατο  
οὖν, τίνα λέγει τὰ καθ' αὑτὸ συμβεβηκότα διά [τε] τοῦ εἰπεῖν καὶ

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z

commentaria Page 144, line 26

μόνον τί ἐστιν ἕκαστον αὐτῶν.

 Φησὶν ὅτι δεῖ ἡμᾶς πρὸς τούτοις ἀπορῆσαι ὅσα καθ' αὑτὰ συμβέβηκε
τούτοις, οἷον εἰ ἄρα τῷ ἑνὶ ἕν ἐστιν ἐναντίον ἢ πολλά, καὶ εἰ δυνατόν
ἐστι τὰ ἐναντία ὑπὸ διάφορα γένη ἀνάγεσθαι. φαμὲν οὖν ὅτι ἀδύνατον
δύο ἑνὶ ἐναντία εἶναι· οὔτε γὰρ οὕτως ἄδικός ἐστιν ἡ φύσις, καθάπερ ἐν
τῷ Περὶ ἑρμηνείας λέγεται, ὥστε δύο ἑνὶ ἀντιτάξαι, ἡνίκα περὶ τοῦ ἀγα-
θοῦ λόγος ἐγίνετο, ἀλλ' ἓν ἑνὶ ἐναντίον ἐστί. πάλιν φησὶν ὅτι ἡ δικαιο-
σύνη καὶ ἀδικία ἐναντία ὑπάρχουσι, καὶ ἡ μὲν δικαιοσύνη ὑπὸ τὴν ἀρετὴν
ἀναφέρεται, ἡ δὲ ἀδικία ὑπὸ τὴν κακίαν. λέγομεν οὖν ὅτι καὶ ταῦτα
ὑπὸ ἓν γένος τελοῦσι τὴν ποιότητα· καὶ ἡ ἀρετὴ γὰρ καὶ ἡ κακία ὑπὸ
τὴν ποιότητα τελοῦσιν. εἰ δέ φασιν ὅτι τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἐξῄρη-
ται, φαμὲν ὅτι καὶ αὐτὰ ὑπὸ τὸ ποιὸν τελοῦσι, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν
τὸ ἐνταῦθα, ἐπεὶ ἐν τῷ πρώτῳ οὐκ ἔστι κακόν. ἐν αὐτῷ γὰρ οὔθ' ἑτε-
ρότης θεωρεῖται οὔτε δὲ ταυτότης· ὑπὲρ τὴν ἑτερότητα γάρ ἐστι καὶ τὴν
ταυτότητα. διὸ οὐδὲ ἄτομόν τι δεῖ λέγειν τὸν θεόν· τὸ γὰρ ἄτομον ὑπὸ
τῆς ὕλης τέμνεται καὶ περιγράφεται, ὁ δὲ θεὸς ἄυλός ἐστιν ὡς καὶ προακτι-
κὸς πάντων. οὔτε δὲ κακία ἐστὶν ἐκεῖσε· ἡ γὰρ κακία ὑπὸ ἀσθενείας τῆς
ψυχῆς γίνεται, καὶ τῆς φύσεως ἀσθενούσης γίνεται τὸ κακόν. δείκνυται
γὰρ καὶ ἐν τῷ Γοργίᾳ ὅτι τὰ κακὰ ὑπὸ ἀδυναμίας γίνονται. ἐξηγήσατο  
οὖν, τίνα λέγει τὰ καθ' αὑτὸ συμβεβηκότα διά [τε] τοῦ εἰπεῖν καὶ μὴ
μόνον τί ἐστιν· ἐν γὰρ τῷ τί ἐστι τὰ καθ' αὑτὸ ὑπάρχοντα ἐμπεριέχε

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 211, line 3

τῆς ἐπιφανείας, ἐπειδὴ ἡ μὲν περατοῖ, τὸ δὲ περατοῦται, τὸ δὲ περατοῦν

εἴδους λόγον ἐπέχει, τὸ δὲ περατούμενον ὕλης, τὸ δὲ εἶδος μᾶλλόν ἐστιν
οὐσία τῆς ὕλης· ὥστε μᾶλλον οὐσία ἡ ἐπιφάνεια τοῦ σώματος. εἰ τοίνυν
μᾶλλον οὖσα οὐσία οὐκ ἔστι, φανερὸν ὡς ὅτι οὐδὲ τὸ σῶμά ἐστι, καὶ οὕ-
τως ἀναιρεθήσονται αἱ οὐσίαι ἐκ τῶν πραγμάτων. καὶ τὰ μὲν ἄνευ σώ-
ματος δυνατὸν εἶναι, καθάπερ ἐν τῇ θεωρίᾳ εἰρήκαμεν, τὸ δὲ σῶμα ἄνευ
τούτων εἶναι οὐ δυνατόν· ὥστε μᾶλλον ταῦτα οὐσία. εἰ δὲ τὸ μᾶλλον
οὐσία ὑπάρχον οὐκ ἔστι, φανερὸν ὡς ὅτι οὐδὲ τὸ σῶμά ἐστι τὸ ἧττον  
ὑπάρχον οὐσία. διὰ τοῦτο τοίνυν οἱ πολλοὶ καὶ οἱ παλαιοὶ τὴν οὐσίαν
καὶ τὸ ὂν ὑπελάμβανον εἶναι σῶμα ὡς αὐθυπόστατον ὑπάρχον, τὰ δὲ ἄλλα
 735

τὰ ἐν αὐτῷ θεωρούμενα ποιότητας αὐτοῦ· ὅθεν καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν σωμάτων
οἱ πάντα σώματα λέγοντες ἀρχὰς τῶν ὄντων πάντων ἔλεγον εἶναι, οἷον πῦρ
ἀέρα ὕδωρ γῆν. οἱ δὲ ὕστεροι καὶ σοφώτεροι τούτων εἶναι δόξαν-
τες τοὺς ἀριθμοὺς ἔλεγον ἀρχὰς τῶν ὄντων· λέγει δὲ τοὺς Πυθαγορείους
καὶ Πλάτωνα, σοφωτέρους δέ φησιν αὐτούς, ἐπειδὴ ἀνήγαγον ἑαυτοὺς ἀπὸ
τῆς ὕλης ἐπὶ ἀσωμάτους δυνάμεις. καθάπερ οὖν εἰρήκαμεν, εἰ μὴ ἔστιν
οὐσία ταῦτα, ἐπιφάνεια γραμμή, ὅλως οὐδὲ μία ἐστὶν οὐσία οὐδὲ ὂν
οὐδέν· οὐ γὰρ δίκαιον τὰ συμβεβηκότα τούτοις, τουτέστι τὰς ποιότητας οὐσίας
καλεῖν, ἐπειδὴ οὐδὲ αὐθυπόστατα ὑπάρχουσιν. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο δέδεικ-
ται, ὅτι μᾶλλον οὐσία τὰ μήκη τῶν σωμάτων καὶ αἱ στιγμαί, ταῦτα δὲ
οὐχ ὁρῶμεν ἐν ὑποστάσει ὄντα, ποίων ἂν εἶεν σωμάτων;

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 211, line 10

οὐσία ὑπάρχον οὐκ ἔστι, φανερὸν ὡς ὅτι οὐδὲ τὸ σῶμά ἐστι τὸ ἧττον  
ὑπάρχον οὐσία. διὰ τοῦτο τοίνυν οἱ πολλοὶ καὶ οἱ παλαιοὶ τὴν οὐσίαν
καὶ τὸ ὂν ὑπελάμβανον εἶναι σῶμα ὡς αὐθυπόστατον ὑπάρχον, τὰ δὲ ἄλλα
τὰ ἐν αὐτῷ θεωρούμενα ποιότητας αὐτοῦ· ὅθεν καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν σωμάτων
οἱ πάντα σώματα λέγοντες ἀρχὰς τῶν ὄντων πάντων ἔλεγον εἶναι, οἷον πῦρ
ἀέρα ὕδωρ γῆν. οἱ δὲ ὕστεροι καὶ σοφώτεροι τούτων εἶναι δόξαν-
τες τοὺς ἀριθμοὺς ἔλεγον ἀρχὰς τῶν ὄντων· λέγει δὲ τοὺς Πυθαγορείους
καὶ Πλάτωνα, σοφωτέρους δέ φησιν αὐτούς, ἐπειδὴ ἀνήγαγον ἑαυτοὺς ἀπὸ
τῆς ὕλης ἐπὶ ἀσωμάτους δυνάμεις. καθάπερ οὖν εἰρήκαμεν, εἰ μὴ ἔστιν
οὐσία ταῦτα, ἐπιφάνεια γραμμή, ὅλως οὐδὲ μία ἐστὶν οὐσία οὐδὲ ὂν
οὐδέν· οὐ γὰρ δίκαιον τὰ συμβεβηκότα τούτοις, τουτέστι τὰς ποιότητας οὐσίας
καλεῖν, ἐπειδὴ οὐδὲ αὐθυπόστατα ὑπάρχουσιν. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο δέδεικ-
ται, ὅτι μᾶλλον οὐσία τὰ μήκη τῶν σωμάτων καὶ αἱ στιγμαί, ταῦτα δὲ
οὐχ ὁρῶμεν ἐν ὑποστάσει ὄντα, ποίων ἂν εἶεν σωμάτων; ἐν γὰρ τοῖς αἰ-
σθητοῖς εἶναι αὐτὰ ἀδύνατον ὄντα αὐθυπόστατα, τουτέστι τοῖς λόγοις αὐ-
τῶν, εἴ γε ἐξῃρημένα ὑπάρχουσιν, ὡς ἐν τῇ θεωρίᾳ εἰρήκαμεν. δείκνυσιν
οὖν ὅτι τὸ σῶμα τοῦτο ἧττόν ἐστιν οὐσία κατά τι τῶν οἰκείων περάτων·
μᾶλλον γὰρ ὂν καὶ μᾶλλον οὐσία ἐπιφάνεια μὲν σώματος, ἐπιφανείας δὲ
γραμμή, γραμμῆς δὲ στιγμή. ὁ οὖν ἀναιρῶν ταύτας οὐσίας εἶναι συναναι-
ρήσει καὶ τὸ σῶμα οὐσίαν εἶναι τῷ ἀπὸ τοῦ μᾶλλον

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 253, line 26

κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ὅσα ἄλλα ἔχει προσδιορίσασθαι. ἐὰν γὰρ εἴπω ὅτι Σω-
κράτης περιπατεῖ καὶ Πλάτων οὐ περιπατεῖ, οὐκ ἐποίησα ἀντίφασιν, καὶ
πολλάκις συναληθεύει. δεῖ οὖν τὸ αὐτὸ εἶναι ὑποκείμενον καὶ τὸ αὐτὸ
κατηγορούμενον καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον (οὐκ ἄτοπον γὰρ νῦν μὲν
λευκὸν εἶναι, αὔριον δὲ μέλανα) καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ μέρος (ἐν γὰρ τοῖς
ὀδοῦσιν ὁ Αἰθίοψ λευκός ἐστι, κατὰ δὲ τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ δέρματος μέλας)
καὶ μὴ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ· ὁ γὰρ καθεύδων Σωκράτης δυνάμει ἐὰν
οὖν ταῦτα πάντα μὴ διορισώμεθα, δυνατόν ἐστι τότε τὴν ἀντίφασιν συναλη-
θεύειν. ἐναντία δὲ λέγει τὰ ἀντιφατικῶς ἀντικείμενα, ἐπεὶ ταῦτα λέγονται
ἐναντία τὰ πλεῖστον ἀλλήλων διεστηκότα ὑπὸ ταὐτό· τοιαῦτα δὲ τὸ λευκὸν
 736

καὶ οὐ λευκόν (πλεῖστον γὰρ διεστήκασι καὶ τελοῦσιν ὑπὸ τὴν ποιότητα,
ἐπεὶ τὸ οὐ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν εἰσάγει)· ἢ ὅτι ἐναντίας εἰσάγουσι δόξας,
θνητὸν οὐ θνητόν, καλὸν οὐ καλόν. ἔπειτα πάλιν δείκνυσιν ὅτι ἀδύνατόν
ἐστι τὴν ἀντίφασιν συναληθεύειν ἐκ τοῦ μᾶλλον ποιούμενος τὴν ἐπιχείρησιν,
καί φησιν οὕτως ὅτι οὐκ ἔστι τὸ αὐτὸ τὸ ἓν καὶ τὸ καθ' ἑνός. τὸ γὰρ
καθ' ἑνὸς πλείονα δηλοῖ· καθ' ἑνὸς γὰρ τοῦ Σωκράτους λέγεται τὸ λευκόν,
τὸ μουσικόν, τὸ σιμόν, τὸ εἶναι αὐτὸν προγάστορα, τὸ δὲ ἕν, τουτέστι τὸ
ἄνθρωπος καθὸ ἄνθρωπος μίαν οὐσίαν δηλοῖ ὑπάρχειν. οὐκ ἔστιν οὖν
ταὐτὸν Σωκράτης καὶ λευκὸν ἤγουν μουσικόν,
Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 296, line 15

περιπατεῖ’, ἣ οὔτε ἀληθὴς ἔσται οὔτε οὐκ ἀληθής. τοῦτο δὲ ἄτοπον·

οὐδὲ γὰρ δυνατὸν μήτε ἀληθεύειν μήτε οὐκ ἀληθεύειν. πᾶσα γὰρ ἀνάγκη
ἐστὶν αὐτὸν ἢ ἀληθεύειν ἢ μὴ ἀληθεύειν.

Καὶ παρὰ τὸ ὂν καὶ μὴ ὂν ἔσται.

 Εἰ τοῦ ὄντος καὶ τοῦ μὴ ὄντος ἔστι τι μεταξύ, ἔσται τις μεταξὺ μετα-
βολὴ γενέσεως καὶ φθορᾶς. εἰ γάρ ἐστιν ἡ μὲν γένεσις εἰς τὸ ὂν ἐκ τοῦ
μὴ ὄντος μεταβολή, ἡ δὲ φθορὰ εἰς τὸ μὴ ὂν ἐκ τοῦ ὄντος, ἡ εἰς τὸ
μεταξὺ τούτων μεταβολὴ οὔτε γένεσις ἔσται οὔτε φθορά, οὖσα κατ' οὐσίαν
μεταβολή, ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον· οὔτε γὰρ εἰς ὂν ἔσται οὔτε εἰς μὴ ὄν,
οὔτε ἐξ ὄντος οὔτε ἐκ μὴ ὄντος· ἐν δὲ τούτοις ἦν ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά.
ἡ γὰρ κίνησις ἡ κατὰ τόπον ἢ κατὰ ποιότητα ἢ κατὰ ποσὸν οὔτε κατ'
οὐσίαν μεταβολαὶ οὔτε μεταξὺ γενέσεως καὶ φθορᾶς· τὸ γὰρ μεταξύ τινων
κυρίως τοιοῦτο ὡς εἰς ἑκάτερον τῶν ἄκρων ἐξ αὐτοῦ γίνεσθαι μεταβολήν,
ὃ ἐπ' οὐδενός ἐστι τούτων. δεῖ δὲ προσθεῖναι ἤγουν προσυπακούειν τῷ
παρὰ γένεσιν καὶ φθορὰν μεταβολή τις ἔσται τὸ κατ' οὐσίαν ἢ
τὸ μεταξὺ γενέσεώς τε καὶ φθορᾶς.

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 321, line 20

ἀναλογίᾳ, οἷον ὁ ἵππος διαφέρει ἀνθρώπου κατ' εἶδος, καὶ ἔχει τινὰ κοι-
νωνίαν πρὸς αὐτὸν κατὰ τὸ ζῷον. πάλιν διαφέρει ὁ ἄνθρωπος τοῦ φυ-
τοῦ κατὰ γένος καὶ ἔχει κοινωνίαν κατὰ τὸ ἔμψυχον. ὁμοίως ἡ ναῦς τοῦ
ζῴου διαφέρει καὶ ἔχει κοινωνίαν κατὰ ἀναλογίαν· ὡς γὰρ ἐπὶ τῆς νεώς
ἐστι τρόπις, οὕτως ἐπὶ τοῦ ζῴου καρδία. διό φησιν ἔτι ὧν ἕτερον τὸ γένος,
διάφορα ὑπάρχει· ὅμως κοινωνοῦσι κατὰ ἀναλογίαν. φησὶν οὖν ὅτι καὶ τὰ
ἐναντία διάφορα λέγονται, καὶ ὅσα ἔχει ἐν τῇ οὐσίᾳ τὴν ἑτερότητα,
οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν διάφορα ὑπάρχουσι καθὸ ἐναντία, κοινωνοῦσι
δὲ καθὸ ἀμφότερα χρώματα. καὶ ἔχουσι πάλιν ἐν τῇ οὐσίᾳ ἑτερότητα τὸ
πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ· τὸ μὲν γάρ ἐστι θερμὸν καὶ ξηρόν, τὸ δὲ ὑγρὸν καὶ
ψυχρόν· ὥστε διάφορα μέν εἰσι κατὰ τὰς ποιότητας, κοινωνοῦσι δὲ καθὸ
οὐσία ἀμφότερα.

Ὅμοια λέγεται.
 737

 Ἐντεῦθεν περὶ τῶν ὁμοίων ἡμῖν διαλέγεται, καί φησιν ὅτι ὅμοια λέγον-
ται τὰ τὸ αὐτὸ πεπονθότα, τουτέστι τὰ κοινωνοῦντα κατὰ τὴν ποιότητα·
οἷον ὁμοία λέγεται ἡ χιὼν τῷ λευκῷ ἱματίῳ, ἐπειδὴ ἀμφότερα λευκὰ ὑπάρ-
χουσι, καὶ πάλιν ἡ ἔβενος τῷ Αἰθίοπι (κατὰ γὰρ τὸ χρῶμα), καὶ πάλιν
τὸ πῦρ τῷ ἀέρι διὰ τὸ εἶναι ἄμφω θερμά, καὶ ἡ γῆ τῷ ὕδατι διὰ τὸ
ψυχρόν. ἀντικειμένως δὲ τοῖς ὁμοίοις τὰ ἀνόμοια λέγονται, οἷον τὸ
λευκὸν τῷ μέλανι.

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 321, line 24

ἐστι τρόπις, οὕτως ἐπὶ τοῦ ζῴου καρδία. διό φησιν ἔτι ὧν ἕτερον τὸ γένος,
διάφορα ὑπάρχει· ὅμως κοινωνοῦσι κατὰ ἀναλογίαν. φησὶν οὖν ὅτι καὶ τὰ
ἐναντία διάφορα λέγονται, καὶ ὅσα ἔχει ἐν τῇ οὐσίᾳ τὴν ἑτερότητα,
οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν διάφορα ὑπάρχουσι καθὸ ἐναντία, κοινωνοῦσι
δὲ καθὸ ἀμφότερα χρώματα. καὶ ἔχουσι πάλιν ἐν τῇ οὐσίᾳ ἑτερότητα τὸ
πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ· τὸ μὲν γάρ ἐστι θερμὸν καὶ ξηρόν, τὸ δὲ ὑγρὸν καὶ
ψυχρόν· ὥστε διάφορα μέν εἰσι κατὰ τὰς ποιότητας, κοινωνοῦσι δὲ καθὸ
οὐσία ἀμφότερα.

Ὅμοια λέγεται.

 Ἐντεῦθεν περὶ τῶν ὁμοίων ἡμῖν διαλέγεται, καί φησιν ὅτι ὅμοια λέγον-
ται τὰ τὸ αὐτὸ πεπονθότα, τουτέστι τὰ κοινωνοῦντα κατὰ τὴν ποιότητα·
οἷον ὁμοία λέγεται ἡ χιὼν τῷ λευκῷ ἱματίῳ, ἐπειδὴ ἀμφότερα λευκὰ ὑπάρ-
χουσι, καὶ πάλιν ἡ ἔβενος τῷ Αἰθίοπι (κατὰ γὰρ τὸ χρῶμα), καὶ πάλιν
τὸ πῦρ τῷ ἀέρι διὰ τὸ εἶναι ἄμφω θερμά, καὶ ἡ γῆ τῷ ὕδατι διὰ τὸ
ψυχρόν. ἀντικειμένως δὲ τοῖς ὁμοίοις τὰ ἀνόμοια λέγονται, οἷον τὸ
λευκὸν τῷ μέλανι.

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 335, line 23

 Ἐντεῦθεν ἐπὶ τὸ τρίτον μετῆλθε σημαινόμενον τῆς ποιότητος, καί φησιν

ὅτι ἔτι ὅσα πάθη τῶν κινουμένων οὐσιῶν, οἷον θερμότης ψυχρότης,
λευκότης μελανία, βαρύτης κουφότης, καὶ ὅσα τοιαῦτα, καθ'
ἃς ποιότητας καὶ ἀλλοιοῦνται τὰ σώματα, μεταβαλλουσῶν τῶν ποιοτήτων τού-
των. ἔτι κατ' ἀρετὴν καὶ κακίαν καὶ ὅλως τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθόν.
οὗτοι δὲ οἱ τέσσαρες τρόποι εἰς δύο ἀναφέρονται τοὺς καθολικωτάτους, καὶ
τούτων ἕνα τὸν κυριώτατον. πρώτη μὲν γὰρ ποιότης ἐστὶν ἡ τῆς
οὐσίας διαφορά, ταύτης δ' ἐστὶ καὶ ἡ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ποιότης μέρος· δια-
φορὰ γὰρ καὶ αὕτη τις οὐσιῶν, ἀλλ' ἢ οὐ κινουμένων ἢ οὐχ ᾗ κινούμενα· οὔτε
γὰρ τὰ ἀριθμητὰ ποιότητα ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς, καθὸ κινούμενα ὑπάρχουσι
καὶ αἱ τῶν κινήσεων διαφοραί, οἷον κυκλοτερὲς καὶ κατ' εὐθύ. ἀρετὴ
μέντοι γε καὶ κακία τῶν παθημάτων μέρος τι ὑπάρχουσι· διαφορὰς γὰρ δη-
 738

λοῦσι τῆς κινήσεως καὶ τῆς ἐνεργείας, καθ' ἃς ποιοῦσιν ἢ πάσχουσι καλῶς ἢ
φαύλως τὰ ἐν κινήσει ὄντα πράγματα·

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 335, line 29

Ἔτι ὅσα πάθη τῶν κινουμένων οὐσιῶν.

 Ἐντεῦθεν ἐπὶ τὸ τρίτον μετῆλθε σημαινόμενον τῆς ποιότητος, καί φησιν

ὅτι ἔτι ὅσα πάθη τῶν κινουμένων οὐσιῶν, οἷον θερμότης ψυχρότης,
λευκότης μελανία, βαρύτης κουφότης, καὶ ὅσα τοιαῦτα, καθ'
ἃς ποιότητας καὶ ἀλλοιοῦνται τὰ σώματα, μεταβαλλουσῶν τῶν ποιοτήτων τού-
των. ἔτι κατ' ἀρετὴν καὶ κακίαν καὶ ὅλως τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθόν.
οὗτοι δὲ οἱ τέσσαρες τρόποι εἰς δύο ἀναφέρονται τοὺς καθολικωτάτους, καὶ
τούτων ἕνα τὸν κυριώτατον. πρώτη μὲν γὰρ ποιότης ἐστὶν ἡ τῆς
οὐσίας διαφορά, ταύτης δ' ἐστὶ καὶ ἡ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ποιότης μέρος· δια-
φορὰ γὰρ καὶ αὕτη τις οὐσιῶν, ἀλλ' ἢ οὐ κινουμένων ἢ οὐχ ᾗ κινούμενα· οὔτε
γὰρ τὰ ἀριθμητὰ ποιότητα ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς, καθὸ κινούμενα ὑπάρχουσι
καὶ αἱ τῶν κινήσεων διαφοραί, οἷον κυκλοτερὲς καὶ κατ' εὐθύ. ἀρετὴ
μέντοι γε καὶ κακία τῶν παθημάτων μέρος τι ὑπάρχουσι· διαφορὰς γὰρ δη-
λοῦσι τῆς κινήσεως καὶ τῆς ἐνεργείας, καθ' ἃς ποιοῦσιν ἢ πάσχουσι καλῶς ἢ
φαύλως τὰ ἐν κινήσει ὄντα πράγματα· τὸ μὲν γὰρ τοιῶσδε δυνάμενον κι-
νεῖσθαι ἢ ἐνεργεῖν ἀγαθὸν λέγεται, οἷον τὸ βαδίζειν ὀξέως, τὸ δὲ ἐναντίως
μοχθηρόν. μάλιστα δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἐπὶ τῶν ἐμψύχων τὸ ποιὸν  
δηλοῖ, καὶ τούτων μάλιστα ἐπὶ τοῖς ἔχουσι προαίρεσιν· τὴν γὰρ εὖ ἔχουσαν
ψυχὴν λέγομεν πεποιῶσθαι πρὸς τὸ ἀγαθόν, τὸν δὲ πρὸς τὸ κακόν.

Πρός τι λέγεται τὰ μὲν ὡς διπλάσια πρὸς ἥμισυ.

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 376, line 10

πάντα τὰ σημαινόμενα τοῦ προτέρου κρείττων ἐστὶν ἡ οὐσία τῶν συμβε-  

βηκότων, φύσει, χρόνῳ, λόγῳ, γνώσει· φύσει μὲν ὅτι συναναιρεῖ καὶ οὐ
συναναιρεῖται, χρόνῳ δὲ ὅτι ἐπιγίνεται τὰ συμβεβηκότα ταῖς οὐσίαις. ὡς
γὰρ ἔχει ἡ μερικὴ πρὸς τὴν μερικήν, οὕτως ἔχει καὶ ἡ καθόλου πρὸς τὴν
καθόλου. εἰ τοίνυν [τὰ ἄτομα] ἐπὶ τῶν ἀτόμων πρότεραι ὑπάρχουσιν αἱ
οὐσίαι τῶν συμβεβηκότων (ἐπιγίνονται γὰρ ὕστερον αὐταῖς τὰ συμβεβη-
κότα, ὡς εἰρήκαμεν, διὸ καὶ ὕστερον πολλάκις ἐπιγίνεται τὸ λευκόν), δῆ-
λον ὡς ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν καθόλου οὐσιῶν οὕτως ἔχει ἡ φύσις. ἀλλὰ καὶ
λόγῳ προτέρα ἐστὶν ἡ οὐσία τῶν συμβεβηκότων, εἴ γε τὴν μὲν οὐσίαν
παραλαμβάνομεν εἰς τοὺς ὁρισμοὺς τῶν συμβεβηκότων λέγοντες οὕτως ὅτι
ποιότητα λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται, τὰ δὲ συμβεβηκότα οὐ παρα-
λαμβάνομεν εἰς τὸν ὁρισμὸν τῆς οὐσίας. ὥστε προτέρα ὑπάρχει καὶ τῷ
λόγῳ ἡ οὐσία τῶν συμβεβηκότων. καὶ αὖ τῇ γνώσει προτέρα ὑπάρχει ἡ
 739

οὐσία τῶν συμβεβηκότων· εἰ γὰρ μὴ προλάβωμεν τὸ τί ἐστι τοῦ ποσοῦ καὶ

τοῦ ποιοῦ, ὅ ἐστιν οὐσίας, οὐ δυνάμεθα γνῶναι τί ἐστι ποσὸν ἢ ποιόν, εἴ
γε ἐκ τῶν ὁρισμῶν θηρῶνται τὰ πράγματα.

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 391, line 15

ἐν ῥινί, ἢ οὐ δυνατὸν εἰπεῖν ῥῖνα σιμήν, ἢ ὁ λέγων τοῦτο ἀδολεσχεῖ δὶς

τὸ αὐτὸ λέγων ῥὶς ῥὶς κοίλη, καὶ διὰ τῆς σιμότητος καὶ διὰ τῆς ῥινὸς
ῥῖνα δηλῶν. ἡ γὰρ σιμὴ ῥὶς ῥίς ἐστι κοίλη, ὥστε ὁ λέγων κοίλανσιν ῥι-
νὸς ἀντὶ σιμότητος παραλαμβάνων τὴν κοίλανσιν δὶς λέγει τὴν ῥῖνα. ὥστε
οὐ δυνατόν, φησίν, εἶναι τῶν τοιούτων ὁρισμόν· εἰς ἄπειρον γὰρ πρόεισιν·
οὐδὲν γὰρ ἕτερον λέγει ἢ ὅτι ἡ ῥὶς ῥίς ἐστι σιμή, καὶ ὁ αὐτὸς λόγος ἔσται.
ὁ γὰρ λέγων ὅτι σιμότης ἐστὶ κοίλανσις ἐν ῥινὶ οὐδὲν ἕτερον λέγει ἢ ὅτι τῇ
ῥινὶ ῥὶς σιμὴ ἔνεστιν. ὥστε δῆλον ἐντεῦθεν ὅτι κυρίως ὁρισμὸς μόνης
τῆς οὐσίας ἐστί, καὶ οἱ κυρίως ὁρισμοὶ ἁπλῶν ὑπάρχουσι πραγμάτων.
εἰ γὰρ καὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν, ἀνάγκη τοὺς ὁρισμοὺς ἐκ προς-
θέσεως εἶναι, οἷον τοῦ ποιοῦ καὶ τοῦ περιττοῦ· ποιότητα λέγω καθ'
ἣν ποιοί τινες λέγονται, καὶ περιττὸν ἀριθμὸν τὸν μὴ δίχα διαιρούμενον, καὶ
παρέλαβον τὸ ὑποκείμενον· οὐ γὰρ ἄνευ ἀριθμοῦ δυνατὸν ὁρίσαι τὸ περιτ-
τόν, οὐδ' ἄνευ ζῴου τὸ θῆλυ. ἐπὶ δὲ τῶν ἐκ προσθέσεως συμβαίνει δὶς
τὸ αὐτὸ λέγειν, ὥσπερ ἐν τούτοις. οἷον ἄρτιός ἐστιν ἀριθμὸς ὁ διαιρούμενος
δίχα, καὶ τοῦ ἀριθμοῦ ἀριθμὸν ἐδήλωσε διὰ τῆς δίχα διαιρέσεως. ὥστε τῶν
συνδυαζομένων, τουτέστι τῶν ἐκ προσθέσεως, οὐκ ἔστι κυρίως ὁρισμός,
φημὶ δὴ τῶν καθ' αὑτὸ συμβεβηκότων, οἷον, ὥς φησιν αὐτός, ἀριθμοῦ πε-
ριττοῦ· ἀλλὰ τοῦτο λανθάνει τοὺς πολλούς, ὅτι οὐκ ἀκριβῶς ταῦτα
λέγονται. εἰ δέ εἰσι καὶ τούτων ὅροι, ἤτοι ἄλλον τρόπον εἰσὶ καὶ
οὐχ ὅμοιοι τῆς οὐσίας, ἐπειδὴ μηδὲ ἁπλῶν εἰσι πραγμάτων,

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 429, line 2

μου οὐσίας ἢ μέρος ἢ ἐνυπάρχον ἁπλῶς. ἀλλ' εἰ μὲν ὑποθώμεθα εἶδος

αὐτὸ εἶναι, ἄτοπόν τι ἕψεται· τὸ γὰρ εἶδος ἑκάστου ἴδιόν τί ἐστιν ἑκάστου
[τε], καὶ οὕτως πάλιν τὸ καθόλου ἔσται μερικόν. εἰ δὲ ὡς μέρος αὐτὸ
ὑποθώμεθα, ἔσται τὸ μέρος κατηγορούμενον τοῦ ὅλου, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον.
εἰ δὲ ἁπλῶς ἐνυπάρχον, πάλιν ἕψονται οἱ πρότεροι λόγοι τοῦ πρώτου ἐπι-
χειρήματος, ὅτι ἢ γὰρ πάντων ἢ οὐδενός· ἁπάντων δὲ οὐχ οἷόν τε, ἐπειδὴ
διαφέρουσιν ἀλλήλων τὰ πράγματα· οὕτως δὲ οὐδὲν διοίσουσιν· εἰ δὲ ἑνός,
ἔσται πάντα ἕν. τέταρτον ἐπιχείρημα ὅτι, εἰ ἔστιν οὐσία τὸ καθόλου  
(περὶ οὐσίαν γὰρ τὸ ποιὸν ἀφορίζει, ὡς εἴρηται ἐν Κατηγορίαις· ποιό-
τητα γὰρ οὐσιώδη δηλοῖ), δῆλον ὡς ὅτι ἔσονται πρότεραι αἱ ποιότητες
τῶν οὐσιῶν, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον καὶ παρὰ τὰ ἐναργῆ. πέμπτη ἐπιχείρησις
ὅτι συμβήσεται δύο ἀνομοειδῶν τὴν αὐτὴν εἶναι οὐσίαν, φημὶ δὴ τὴν καθό-
λου, ὅπερ ἀδύνατον. ἕκτη ἐπιχείρησις ὅτι ὅσα ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ πράγ-
ματος παραλαμβάνεται, οὐδέποτε χωρίζονται τοῦ πράγματος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ
εἶναι τὸ πρᾶγμα δηλοῦσιν, ὥσπερ τὰ ἐν τῷ ὁρισμῷ τοῦ ἀνθρώπου πάντα
παραλαμβανόμενα. εἰ οὖν ὑποθώμεθα καὶ τὸ καθόλου συμπληρωτικὸν εἶναι
 740

τῆς μερικῆς οὐσίας, ἔσται ἀχώριστον αὐτῆς καὶ οὐκέτι καθόλου, ὅπερ οὐ
βούλονται. ἑβδόμη ἐπιχείρησις ὅτι εἰ μὴ δηλοῖ ποιότητα τὸ καθόλου ἀλλὰ
τόδε τι, τουτέστι μερικὴν οὐσίαν, ἔσονται τρεῖς ἄνθρωποι, οἱ δύο ἄτομοι
καὶ ὁ ἄλλος ὁ ἐξῃρημένος καὶ συνδέων αὐτούς. ὄγδοον ἐπιχείρημα ὅτι τότε

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 429, line 10

ἔσται πάντα ἕν. τέταρτον ἐπιχείρημα ὅτι, εἰ ἔστιν οὐσία τὸ καθόλου  

(περὶ οὐσίαν γὰρ τὸ ποιὸν ἀφορίζει, ὡς εἴρηται ἐν Κατηγορίαις· ποιό-
τητα γὰρ οὐσιώδη δηλοῖ), δῆλον ὡς ὅτι ἔσονται πρότεραι αἱ ποιότητες
τῶν οὐσιῶν, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον καὶ παρὰ τὰ ἐναργῆ. πέμπτη ἐπιχείρησις
ὅτι συμβήσεται δύο ἀνομοειδῶν τὴν αὐτὴν εἶναι οὐσίαν, φημὶ δὴ τὴν καθό-
λου, ὅπερ ἀδύνατον. ἕκτη ἐπιχείρησις ὅτι ὅσα ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ πράγ-
ματος παραλαμβάνεται, οὐδέποτε χωρίζονται τοῦ πράγματος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ
εἶναι τὸ πρᾶγμα δηλοῦσιν, ὥσπερ τὰ ἐν τῷ ὁρισμῷ τοῦ ἀνθρώπου πάντα
παραλαμβανόμενα. εἰ οὖν ὑποθώμεθα καὶ τὸ καθόλου συμπληρωτικὸν εἶναι
τῆς μερικῆς οὐσίας, ἔσται ἀχώριστον αὐτῆς καὶ οὐκέτι καθόλου, ὅπερ οὐ
βούλονται. ἑβδόμη ἐπιχείρησις ὅτι εἰ μὴ δηλοῖ ποιότητα τὸ καθόλου ἀλλὰ
τόδε τι, τουτέστι μερικὴν οὐσίαν, ἔσονται τρεῖς ἄνθρωποι, οἱ δύο ἄτομοι
καὶ ὁ ἄλλος ὁ ἐξῃρημένος καὶ συνδέων αὐτούς. ὄγδοον ἐπιχείρημα ὅτι τότε
λέγεται τὸ πρᾶγμα ἕν, ὅταν δυνάμει ἐστίν· οἷον τὴν εὐθεῖαν ἔχουσαν δυ-
νάμει πλείονα σημεῖα λέγομεν μίαν εἶναι, καὶ τὸν χρόνον, ὅταν δὲ κατ'
ἐνέργειαν ληφθῶσι τὰ σημεῖα, οὐκέτι ἓν ἀλλὰ πλείονα. εἰ οὖν ὑποτίθεν-
ται τὴν καθόλου οὐσίαν χωριστὴν εἶναι αὐτὴν καθ' αὑτὴν τῆς ἀτόμου οὐ-
σίας, δῆλον ὡς ὅτι τὰς οὐσίας ἀδύνατον δέ ἐστιν οὐσίαν ἐξ οὐσιῶν
εἶναι κεχωρισμένων ἀλλήλων κατ' ἐνέργειαν. ὥστε οὐ δυνατόν ἐστιν ὑπο-
τίθεσθαι τὸ καθόλου οὐσίαν εἶναι αὐτὴν καθ' αὑτὴν κεχωρισμένην ὑπάρ-
χουσαν. εἶτα λοιπὸν ἐπιχείρημα ὡς ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ, καὶ ἐπιλαμβάνεται

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 433, line 1

χει δὲ τὸ συμβαῖνον ἀπορίαν.

 Ἐντεῦθεν τὸ δέκατον ἐπιχείρημα· καί φησιν ὅτι ἔχει ὁ λόγος ἀπο-

ρίαν. εἰ γὰρ μήτε ἐκ τῶν καθόλου οἷόν τε εἶναι μηδεμίαν οὐσίαν, ὡς  
εἰρήκαμεν, διὰ τὸ οὐσιώδη ποιότητα δηλοῦν καὶ μὴ οὐσίαν, μήτε δὲ ἐξ
οὐσιῶν προϋπαρχουσῶν κατ' ἐνέργειαν δύναται εἶναι, ἀσύνθετος καὶ ἁπλῆ
ὑπάρξει πᾶσα οὐσία· τῶν δὲ ἁπλῶν οὐκ ἔστιν ὁρισμός, ὥστε οὐκ ἔσται
ὡμολόγηται δὲ ἢ μόνης οὐσίας εἶναι τοὺς ὁρισμοὺς ἢ κυρίως, ὡς
ἀνωτέρω εἴρηται· νῦν δὲ οὐδὲ [ποτὲ] ταύτης ἐδείχθη. οὐδενὸς ἄρα ἔσται
ὁρισμός. ἢ τρόπον μέν τινα ἔσται ὁρισμός, τρόπον δέ τινα οὔ, ὡς εἴ-
ρηται ἐν τῇ θεωρίᾳ. δῆλον δὲ μάλιστα γίνεται τὸ λεγόμενον ἐκ τῶν ἐφεξῆς
λεχθησομένων.
 741

Ασκληπιός. Σχόλια στα μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. libros A-Z commentaria
Page 434, line 21

ἕκαστα, μέρος αὐτῶν ἐστι. πῶς δὲ τὸ μέρος κατηγορεῖται τοῦ ὅλου;

αὐτῶν ἐστι πάντῃ. λέγομεν οὖν ὅτι περὶ ταῦτα ὁ παραλογισμὸς
ἐκ τῆς ὁμωνυμίας τοῦ μέρους, ὡς καὶ αὐτός φησιν ἐν Κατηγορίαις· ποτὲ
γὰρ μερικὸν λέγεται, ποτὲ δὲ καθόλου. διὸ ἔλεγεν ἐν ἐκείναις τὴν μέν
τινα χεῖρα μέρος εἶναι μερικόν, τὴν δὲ ἁπλῶς χεῖρα καθόλου. τὸ γοῦν
καθόλου ἐνταῦθα μέρος ἐστὶν οὐ μερικὸν ἀλλὰ καθόλου· τὸ δὲ τοιοῦτον
μέρος κατηγορεῖται τοῦ ὅλου, καὶ οὐδέν ἐστιν ἄτοπον ἐν ἅπασιν αὐτὸ θεω-
ρεῖσθαι κατὰ τὴν κοινότητα αὐτῶν· οὔτε γὰρ μιᾶς οὐσίας ἐστὶ δηλωτικόν.
τέταρτον ἐπιχείρημα ἦν τὸ λέγον ὅτι πρότερα γίνεται τὰ ποιὰ τῆς οὐσίας,
ὅπερ ἄτοπον. φησὶν οὖν ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἐκ τῆς ὁμωνυμίας γέγονεν ὁ
παραλογισμός, ἐπειδὴ ταὐτὸν ἐλάμβανε τὴν ποιότητα ἁπλῶς καὶ τὴν οὐ-
σιώδη ποιότητα. δηλοῖ γὰρ καὶ τὸ λευκὸν ποιότητα καὶ τὸ λογικόν, ἀλλὰ
τὸ μὲν λευκὸν ἁπλῶς ποιότητα, τὸ δὲ λογικὸν οὐσιώδη ποιότητα. οὕτως
οὖν καὶ τὸ καθόλου, ὥσπερ αὐτός φησιν ἐν Κατηγορίαις, περὶ οὐσίαν τὸ
ποιὸν ἀφορίζει καὶ οὐσιώδη ποιότητα δηλοῖ. ἄλλως τε δὴ εἰ μὴ ὑποθώ-
μεθα τὰς ἀτόμους οὐσίας προελθούσας ἐκ τῶν καθόλου, πόθεν ἔχουσι τὴν
ὕπαρξιν; ἢ γὰρ διακεκριμέναι ἔσονται παντελῶς καὶ κατ' οὐδὲν κοινωνοῦ-
σαι ἀλλήλαις, ἢ δῆλον ὅτι κατὰ κοινὸν ἔχουσι τοῦτο, ὅπερ ἐστὶ [ὁ] τὸ
καθόλου ὡς λόγος ἐν ἅπασι θεωρούμενος. πέμπτον ἦν ἐπιχείρημα τὸ λέ-
γον ὅτι συμβήσεται τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἀνομοειδῶν εἶναι πραγμάτων. καὶ
λέγομεν ὅτι τὸ καθόλου κατηγορεῖται τοῦ Σωκράτους οὐχ ὡς δύο διαφόρων

Ολυμπιόδωρος. Prolegomena Page 9, line 19

διὰ συλλογιστικῆς ἀγωγῆς καὶ ἀποδεικτικῆς μεθόδου, δίκαιον τὴν λογικὴν

προηγήσασθαι τῆς τε ἠθικῆς καὶ τῆς φυσικῆς καὶ τῆς μαθηματικῆς καὶ τῆς
θεολογικῆς. ἐν δὲ αὐταῖς ταύταις ταῖς τρισὶ δέον ἐστὶ προηγεῖσθαι τὴν
φυσικὴν τῆς μαθηματικῆς καὶ τὴν μαθηματικὴν τῆς θεολογικῆς. ἐν τού-
τοις συμπεραίνεται ἡμῖν καὶ τὸ τρίτον κεφάλαιον.
 Τέταρτον κεφάλαιον, ἐν ᾧ ζητοῦμεν τί τὸ τέλος τῆς Ἀριστοτελικῆς
φιλοσοφίας καὶ τί τὸ ἀναφαινόμενον χρήσιμον ἐξ αὐτῆς. ἀναφαίνεται τοίνυν
ἐξ αὐτῆς χρήσιμον τὸ γνῶναι ὡς μία τῶν πάντων ἐστὶν ἀρχή, ἀπειροδύνα-
μος, ἀπεριόριστος, ἀσώματος, ἀπερίληπτος, ὀρεκτικὴ πᾶσι τοῖς κατὰ φύσιν,
αὐτοαγαθότης· ἄλλο γάρ ἐστιν ἀγαθὸν καὶ ἄλλο ἀγαθότης, ὥσπερ καὶ ἄλλο
λευκὸν καὶ ἄλλο λευκότης· λευκὸν μὲν τὸ δεδεγμένον αὐτὴν τὴν ποιότητα,
λευκότης δὲ αὐτὴ ἡ ποιότης. οὕτως ἀγαθὸν μὲν τὸ δεδεγμένον, ἀγαθότης
δὲ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ αὐτὴ ἡ ὕπαρξις καὶ ἡ οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ. καὶ ὅτι
  οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω,   εἷς βασιλεύς,

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 54, line 17

τὸ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ ὂν ἢ ἐν σχέσει ἐστὶν ἢ καθ' αὑτό. εἰ μὲν οὖν ἐν

 742

σχέσει ἐστίν, ποιεῖ τὴν πρός τι κατηγορίαν, εἰ δὲ καθ' αὑτό ἐστιν, ἢ

μεριστόν ἐστιν ἢ ἀμέριστον. εἰ μὲν οὖν μεριστόν, ποιεῖ τὸ ποσόν, εἰ δὲ
ἀμέριστον, ποιεῖ τὸ ποιόν. τέσσαρες οὖν ἡμῖν ἀνεφάνησαν κατηγορίαι, οὐσία,
ποιόν, ποσόν, πρός τι. γίγνονται τοίνυν ἄλλαι ἓξ τῆς οὐσίας συμμεριζομένης ταῖς
ἄλλαις· οἷον ἡ οὐσία συμπλακεῖσα τῷ ποσῷ ποιεῖ τὸ ποῦ καὶ τὸ ποτέ,
εἴ γε οὐδὲν ἕτερόν ἐστι τὸ ποῦ εἰ μὴ τὸ τὴν οὐσίαν ἐν τόπῳ εἶναι, οἷον
Σωκράτης ἐν Λυκείῳ, τὸ δὲ ποτέ τὸ τὴν οὐσίαν ἐν χρόνῳ εἶναι, οἷον
Σωκράτης ἐν Πελοποννησιακῷ πολέμῳ· χρόνος δὲ καὶ τόπος ὑπὸ τὸ ποσὸν
ἀναφέρεται. πάλιν εἰ συμπλακείη ποιῷ, ποιεῖ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν·
ποίησις γὰρ καὶ πάθησις κατὰ ποιότητα γίγνεται, οἷον τὸ θερμὸν ὕδωρ
ποιοῦν εἰς ἡμᾶς, τοῦτ' ἔστι θερμαῖνον, πάσχει τι καὶ αὐτὸ ὑφ' ἡμῶν,
τοῦτ' ἔστι ψύχεται, καὶ ἔστι τὸ θερμαίνειν ποιεῖν, τὸ δὲ ψύχεσθαι πάσχειν.
ὅτι δὲ ταῦτα ὑπὸ τὴν ποιὸν κατηγορίαν ἀνάγονται, πάντῃ που δῆλον. πάλιν
εἰ συντεθείη ἡ οὐσία τοῖς πρός τι, ποιεῖ τὸ κεῖσθαι καὶ τὸ ἔχειν· ἢ γὰρ
πρὸς τὰ οἰκεῖα μόρια ἔχει τὴν σχέσιν καὶ ποιεῖ τὸ κεῖσθαι, εἴ γε οὐδὲν
ἕτερόν ἐστι τὸ κεῖσθαι ἢ τοιάδε θέσις τῶν μορίων, ἢ πρὸς ἑτέραν ἔχει
σχέσιν καὶ ποιεῖ τὸ ἔχειν, εἴ γε οὐδὲν ἕτερόν ἐστι τὸ ἔχειν ἢ οὐσίας
παρ' οὐσίαν παράθεσις. δῆλον οὖν ὡς ἐκ τῆς μιᾶς διαιρέσεως δέκα
καὶ μόνον ἡμῖν ἀνεφάνησαν κατηγορίαι. τινὲς δὲ ταύτης οὐκ ἀνέχονται

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 73, line 28

 Τέταρτον ἴδιον τοίνυν φησὶ τῆς οὐσίας τὸ μὴ ἔχειν τι ἐναντίον. ἐπειδὴ

δὲ τὸ ἴδιον, ὡς πολλάκις εἰρήκαμεν, καὶ παντὶ βούλεται ἁρμόττειν καὶ
μόνῳ, βούλονταί τινες μὴ πάσῃ τῇ οὐσίᾳ ὑπάρχειν τοῦτο ἴδιον, ἀλλὰ προς-
φέρουσιν ἡμῖν δύο τινὰς ἀπορίας, ὧν ἡ πρώτη τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·
ἐν τῇ Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς, φασίν, αὐτὸς ὁ Ἀριστοτέλης εἶπε τὸ
πῦρ τῷ ὕδατι ἐναντίον εἶναι καὶ τὸν ἀέρα τῇ γῇ, καίτοι γε ταῦτα οὐσίαι
εἰσίν· πῶς οὖν λέγει τῇ οὐσίᾳ μηδὲν ἐναντίον εἶναι; ταύτην τὴν ἀπορίαν
τριχῶς ἐπιλυόμεθα, πρῶτον μὲν λέγοντες ὅτι ταῦτα οὔκ εἰσιν ἐναντία
καθ' ἑαυτά· οὔτε γὰρ καθὰ σώματά εἰσιν ἐναντία οὔτε καθὰ ὕλη,
ἐπεὶ εὑρεθήσεται αὐτὸ ἑαυτοῦ ἐναντίον, ὅπερ ἀδύνατον. ἀλλ' ἐναντία ταῦτα
λέγομεν εἶναι κατὰ τὰς ποιότητας καὶ μόνον. εἰ δὲ αἱ ποιότητες ὡς ἐν
σώμασιν οὖσαι συμβεβηκότα εἰσίν, οὐδὲν ἀπεικὸς ἐν συμβεβηκόσι τὴν ἐναν-
τίωσιν εἶναι καὶ οὐκ ἐν οὐσίαις. δευτέρα ἐπίλυσις· τὸ θερμὸν τὸ ἐν τῷ
πυρὶ καὶ τὸ ψυχρὸν τὸ ἐν τῷ ὕδατι τί βούλεσθε εἶναι, συμβεβηκὸς ἢ
οὐσίαν; ἀλλ' εἰ μὲν συμβεβηκός, ἔχω τὸ ζητούμενον, ὅτι οὐκ ἐν οὐσίαις
ἡ ἐναντίωσις· ἡμεῖς γὰρ ἴδιον ἀπεδώκαμεν τῆς οὐσίας τὸ μηδὲν ἔχειν
ἐναντίον. εἰ δὲ οὐσία ἐστί, δῆλον ὅτι ἁπλῆ ἐστι ὡς μέρος οὖσα τοῦ
ὅλου θερμοῦ· εἰ δὲ ἁπλῆ καθέστηκεν, ἡμεῖς περὶ τῶν ἁπλῶν οὐ διαλεγό-
μεθα οὐσιῶν ἐνταῦθα, ἀλλὰ περὶ τῆς συνθέτου, διότι καὶ τὰς διαφορὰς
εἰρήκαμεν ἐνταῦθα μὴ εἶναι οὐσίας. τρίτη ἐπίλυσις· εἰ τὸ θερμὸν τὸ ἐν
τῷ πυρὶ καὶ τὸ ψυχρὸν τὸ ἐν τῷ ὕδατι ἐναντία εἰσίν, ἐπειδὴ τὰ ἐναντία

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 82, line 21

ἔστιν εὐπορῆσαι καὶ δι' ἄλλων τριῶν ἐπιχειρημάτων· πρῶτον μὲν ὅτι τὴν
οὐσίαν διαιροῦμεν εἰς πρῶτον καὶ δεύτερον, τὸ δὲ πρῶτον καὶ δεύτερον
 743

ποσοῦ· εἰκότως ἄρα μετὰ τὴν οὐσίαν τέτακται τὸ ποσόν. δεύτερον ὅτι
πάσαις ταῖς οὐσίαις συμβάλλεται τὸ ποσόν, ταῖς μὲν πρώταις οὐσίαις, διότι
λέγονται ἓν τῷ ἀριθμῷ, ταῖς δὲ δευτέραις, διότι λέγονται καὶ αὐταὶ τοῦτο
αὐτὸ δεύτεραι, καὶ ὅτι πάλιν λέγονται ἓν τῷ εἴδει καὶ ἓν τῷ γένει· τὸ δὲ
ἓν καὶ τὰ δύο πάλιν τοῦ ποσοῦ. εἰκότως οὖν δευτέραν ἔλαχεν τάξιν τὸ
ποσὸν μετὰ τὴν οὐσίαν. τρίτον ἐπιχείρημα· ὅτι τὸ ποσὸν πρὸς πάντα τὰ
ὄντα ἐπεκτείνεται, οἷον πάντα τὰ ὄντα ἢ ἕν ἐστιν ἢ πολλά, τὸ δὲ ἓν καὶ
πολλὰ ἴδιόν ἐστι τοῦ ποσοῦ. τὸ δὲ ποιὸν οὐχ οὕτως ἐπεκτείνεται ἐπὶ
πάντα τὰ ὄντα· ἰδοὺ γὰρ ἡ ὕλη ἡ ἀνείδεος οὐκ ἐπιδέχεται ποιότητα ὡς
κρείττων οὖσα ποιότητος. τὸ δὲ εἰς πάντα ἐπεκτεινόμενον τοῦ μὴ οὕτως
ἔχοντος προτιμότερον· εἰκότως ἄρα προτετίμηται τὸ ποσὸν τοῦ ποιοῦ.
τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων φέρε λοιπὸν καὶ τῇ δοκούσῃ διαφωνίᾳ τῶν
φιλοσόφων ὀπτέον· οὔτε γὰρ Ἀρχύτας τὸ ποιὸν προτάξας διήμαρτε τῆς
ἀληθείας, οὔτε μέντοι Ἀριστοτέλης τὸ ποσὸν προτιμήσας· ἰστέον γὰρ ὅτι
Ἀρχύτας γράψας Περὶ τῶν δέκα γενῶν τὰ καθόλου προέταξε τῶν μερικῶν.
τοῖς δὲ καθόλου ἁρμόζει τὸ ποιόν. καὶ τούτου χάριν πρῶτον ἔταξε τὸ
ποιόν. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης, ὡς ἴσμεν, τὰς μερικὰς οὐσίας προέταξεν, αἷς
τὸ ποσὸν μᾶλλον ἁρμόζει. ὥστε κατὰ τὴν ἰδίαν ἀρχὴν τοῦ συγγράμματος
ἕκαστος τούτων οὐδὲν διήμαρτεν, οὔτε ὁ τῷ ποσῷ συναγωνιζόμενος οὔτε

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 95, line 29

τάτου ὑπάρχοντος λέγομεν, τὸν δὲ κάτω δεκτικὸν εἶναι τῆς γῆς ὡς βαρυ-
τάτης. δῆλον οὖν ὅτι οἱ αὐτοὶ τόποι οὔκ εἰσιν φυσικοὶ τῶν ἐναντίων καθ'
ἑαυτούς, ἀλλ' εἰ ἄρα λέγοιντο ἐναντία, διότι ἐναντίων σωμάτων εἰσὶ δεκτικοί,
λέγω δὴ πυρὸς καὶ γῆς, τούτου χάριν λέγονται. ἀλλ' ἴσως ἐρεῖ τις ὅτι
καὶ οὗτοι οἱ τόποι, τὸ ἄνω καὶ κάτω, ἐναντία εἰσὶν ὡς πλεῖστον διεστηκότα
ἀπ' ἀλλήλων. πρὸς τοῦτό φαμεν ὅτι οὐκ αὐτοὶ ἐναντίοι εἰσίν, ἀλλ' ἡ
διάστασις ἡ μεταξὺ τούτων· οὗτοι γὰρ ὡς τόποι οὔκ εἰσιν ἐναντίοι, ἀλλ' ἡ
μεταξὺ τούτων, ὡς εἴρηται, διάστασίς ἐστιν ἐναντία. ἡ δὲ διάστασις οὐκ
ἔστι ποσόν, ἀλλὰ ποιόν. ἐν ποιοῖς ἄρα ἡ ἐναντιότης, ὥσπερ ἐλέγομεν καὶ
ἐπὶ τοῦ μικροῦ καὶ τοῦ μεγάλου μὴ ταῦτα τὰ μεγέθη ἐναντία εἶναι, ἀλλὰ
τὴν ποιότητα τὴν ἐν αὐτοῖς, τοῦτ' ἔστι τὴν αὔξησιν καὶ τὴν μείωσιν. καὶ
ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ ὡσαύτως. ἐπειδὴ δὲ τὰ τῇ φύσει πλεῖστον διεστηκότα
ἐναντία εἶναι ἐλέγομεν, οἷον οὐρανὸν καὶ γῆν, ἐνταῦθά τινες γενόμενοι
βούλονται δεῖξαι ὡς οὐ πλεῖστον διέστηκεν ἀλλήλων ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ.
καὶ οὗτοι κέχρηνται λόγῳ τοιούτῳ καί φασιν ὅτι τὸ πλεῖστον διεστηκὸς
ἐπίτασιν οὐ δέχεται· εἰ οὖν ἡ γῆ τοῦ οὐρανοῦ πλεῖστον διέστηκεν, πῶς
λέγομεν ἔτι μᾶλλον ἀπέχειν τοῦ οὐρανοῦ τὸ ἡμισφαίριον τὸ ὑπὸ γῆν; πρὸς
τούτους φαμὲν ὅτι οὐ δεῖ τεμαχίζειν τὸν οὐρανόν, ἀλλ' ὅλον ὡς ὅλον θεω-
ρεῖν αὐτόν· ὅλος γὰρ ὁ οὐρανὸς ἐπὶ πλεῖστον διέστηκε τῆς γῆς, καὶ οὐ τὸ
μὲν αὐτοῦ μᾶλλον διέστηκε τὸ δὲ ἧττον.
 Εἰπὼν γοῦν ὁ φιλόσοφος πάντα τὰ ἐν τούτῳ ἰδίῳ ζητούμενα, μέτεισιν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 97, line 23

τι προτάξαι τοῦ ποιοῦ. καὶ πρώτη μέν ἐστιν αἰτία αὕτη· ἐπειδὴ περὶ
τοῦ ποσοῦ διαλεγόμενος τοῦ ἴσου καὶ ἀνίσου ἐμνήσθη, τὸ δὲ ἴσον καὶ ἄνισον
τῶν πρός τι, τούτου χάριν μετὰ τὸ ποσὸν τὸ πρός τι ἐπήγαγεν. δευτέρα
 744

αἰτία· ἐπειδὴ πολὺς ἦν ὁ λόγος ἐν τῷ ποσῷ, ὅτε τῶν πρός τι ἐμνήσθη,

ἵνα μὴ ἐπὶ πολὺ ἀνηκόους ἡμᾶς τούτων ἐάσῃ, τούτου χάριν εὐθέως μετὰ
τὸ ποσὸν πρὸ τοῦ ποσοῦ τὴν τῶν πρός τι διδασκαλίαν προέθετο λέγειν. τρίτη
αἰτία· ἐπειδὴ τὰ πρός τι οὐδεμίαν ἔχουσιν ὕλην καὶ ἐν πάσαις φαίνονται
ταῖς κατηγορίαις, καὶ ὅτι ἐμπεσὼν ἐν τῷ ποσῷ ταῦτα ἐδίδαξεν, ἵνα μὴ
ῥᾳδίως καὶ ἐν τῷ ποιῷ παραπεσὼν τὰ αὐτὰ διδάξῃ ἡμᾶς, τούτου χάριν
τοῦ ποιοῦ τὰ πρός τι προέταξεν. τετάρτη αἰτία· ἐπειδὴ Πρωταγόρειος
ἦν δόξα καὶ τὴν ποιότητα τῶν πρός τι εἶναι, ἵνα μὴ κἀκεῖσε γενόμενοι
καὶ τὴν τῶν πρός τι φύσιν ἀγνοοῦντες μὴ δυνηθῶμεν τὴν τούτων δόξαν
γνῶναι εἴτε ἀληθὴς εἴτε ψευδὴς ὑπάρχει, προέταξε τὰ πρός τι ὁ φιλόσοφος,
ἵνα μὴ τῇ ἀγνοίᾳ συμβῇ ἀπατηθῆναι ἡμᾶς. ἐν τούτοις τὸ πρῶτόν ἐστι
κεφάλαιον, ἐν ᾧ τὴν τάξιν ἐζητήσαμεν. φέρε δὲ λοιπὸν ἐπὶ τὴν ἐπιγραφὴν
ἀναδράμωμεν. ἰστέον ὅτι τὰ μὲν τῶν ἀρχαιοτέρων βιβλία Περὶ τοῦ πρός
τι ἐπιγράφουσι, τὰ δὲ τῶν νεωτέρων Περὶ τῶν πρός τι. καὶ αἱ δύο ἐπι-
γραφαὶ ἔχονται λόγου· ἐπειδὴ γὰρ ἐν τοῖς πρός τι μία ἐστὶν ἡ σχέσις καὶ
διάφορα τὰ δεξάμενα τὴν σχέσιν, τούτου χάριν καὶ διάφορός ἐστιν ἡ τούτων
ἐπιγραφή, καὶ διὰ μὲν τὴν σχέσιν μίαν οὖσαν ἐπιγέγραπται Περὶ τοῦ πρός
τι, διὰ δὲ τὸ διάφορα εἶναι τὰ δεξάμενα τὴν σχέσιν ἐπιγέγραπται Περὶ τῶν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 101, line 23

καὶ πρὸς δοτικὴν ἀντιστρέφονται, οἷον λέγομεν ὅτι ‘ἡ ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ

ἐστιν ἐπιστήμη’, καὶ ἀντιστρέφοντες λέγομεν ‘καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμῃ
ἐστὶν ἐπιστητόν’. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ διάθεσις διαθετοῦ ἐστι διάθεσις καὶ
τὸ διαθετὸν διαθέσει διαθετόν. ἰστέον δὲ ὅτι καὶ ταῦτα καὶ τὰ ἑξῆς λεγό-
μενα, οἷον ἀνάκλισιν καὶ καθέδραν καὶ στάσιν, ἔφασκεν ὁ ἡμέτερος διδά-
σκαλος μὴ βούλεσθαι τὸν Ἀριστοτέλην ὡς πρός τι λαβεῖν, ἀλλ' ὡς ποιά
(θεωρεῖται γὰρ καὶ ὡς ποιὰ καὶ ὡς πρός τι· αὐτὰ μὲν γὰρ καθ' αὑτά, ὡς
εἴρηται, ποιά ἐστιν, πρός τι δὲ ὡς ἔχοντα σχέσιν πρὸς τὰ μετέχοντα αὐτῶν
ὡς πρός τι), ὅτι νῦν Ἀριστοτέλης βουλόμενος κακίσαι τὸν ὑπὸ τῶν νεωτέρων
ἀποδιδόμενον ὁρισμόν, οὐ μόνον τὰ πρός τι ὁρίζεται, ἀλλὰ καί τινα τῶν
ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναγομένων, ὡς ποιὰ αὐτὰ λαμβάνων. δηλοῖ δὲ καὶ τὸ
τὴν θέσιν αὐτοῖς συναριθμήσασθαι, ἥπερ ἐστὶ ποιόν· οὐδὲν γὰρ ἕτερόν
ἐστιν θέσις ἢ τὸ τοιόνδε σχῆμα τοῦ κινουμένου. τὸ δὲ σχῆμα ποιότης.
ἄλλως τε, φησίν, ἡ ἀνάκλισις καὶ ἡ καθέδρα καὶ ἡ στάσις ἄντικρυς ποιό-
τητές εἰσιν, εἴδη ὄντα τῆς θέσεως. πῶς οὖν ἐνῆν τὸ μὲν γένος ὑπὸ τὸ
πρός τι ἀνάγεσθαι τὰ δὲ εἴδη ὑπὸ τὴν ποιότητα;

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 101, line 28

(θεωρεῖται γὰρ καὶ ὡς ποιὰ καὶ ὡς πρός τι· αὐτὰ μὲν γὰρ καθ' αὑτά, ὡς
εἴρηται, ποιά ἐστιν, πρός τι δὲ ὡς ἔχοντα σχέσιν πρὸς τὰ μετέχοντα αὐτῶν
ὡς πρός τι), ὅτι νῦν Ἀριστοτέλης βουλόμενος κακίσαι τὸν ὑπὸ τῶν νεωτέρων
ἀποδιδόμενον ὁρισμόν, οὐ μόνον τὰ πρός τι ὁρίζεται, ἀλλὰ καί τινα τῶν
ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀναγομένων, ὡς ποιὰ αὐτὰ λαμβάνων. δηλοῖ δὲ καὶ τὸ
τὴν θέσιν αὐτοῖς συναριθμήσασθαι, ἥπερ ἐστὶ ποιόν· οὐδὲν γὰρ ἕτερόν
ἐστιν θέσις ἢ τὸ τοιόνδε σχῆμα τοῦ κινουμένου. τὸ δὲ σχῆμα ποιότης.
ἄλλως τε, φησίν, ἡ ἀνάκλισις καὶ ἡ καθέδρα καὶ ἡ στάσις ἄντικρυς ποιό-
 745

τητές εἰσιν, εἴδη ὄντα τῆς θέσεως. πῶς οὖν ἐνῆν τὸ μὲν γένος ὑπὸ τὸ
πρός τι ἀνάγεσθαι τὰ δὲ εἴδη ὑπὸ τὴν ποιότητα;

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 102, line 28

καὶ καθέζεσθαι. ὥστε τὸ εἶδος τῶν πρός τι, τοῦτ' ἔστιν ἡ θέσις, μίαν
ἔτεκε κατηγορίαν τὴν τοῦ κεῖσθαι. καὶ οὐδὲν θαυμαστόν· καὶ δύο γὰρ
εἴδη τοῦ ποσοῦ δύο ἔτεκον κατηγορίας, ὁ τόπος τὴν ποῦ καὶ ὁ χρόνος τὴν
ποτέ, οὐχ ὅτι ὁ τόπος λέγεται ποῦ, ἀλλὰ τὰ πράγματα τὰ ἐν τῷ τόπῳ
ὄντα, οὐδὲ ὁ χρόνος αὐτὸς ποτέ, ἀλλὰ τὰ ἐν χρόνῳ γινόμενα πράγματα.
ἀπορήσειε δ' ἄν τις πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τί τὰ θέσεως εἴδη καὶ ὑπὸ
τὸ πρός τι καὶ ὑπὸ τὴν θέσιν ἀνάγει· ταῦτα γὰρ ὑπὸ τὴν τοῦ κεῖσθαι
κατηγορίαν ἔδει ἀνάγεσθαι. πρὸς ὃν λέγομεν ὅτι οὐ πάντως τὰ ἀπό τινος
παρωνύμως λεγόμενα ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τελεῖ· ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τῆς
γραμματικῆς ὁ γραμματικός· καὶ ἡ μὲν γραμματικὴ ἐπιστήμη οὖσα ὑπὸ
τὴν ποιότητα ἀνάγεται, ὁ δὲ γραμματικὸς ὑπὸ τὴν οὐσίαν. οὕτω καὶ ἐπὶ
τούτων τὴν μὲν ἐνέργειαν ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγομεν, αὐτὸ δὲ τὸ κείμενον
ὑπὸ τὴν κεῖσθαι κατηγορίαν.

Παρωνύμως δὲ ἀπὸ τῶν εἰρημένων θέσεων λέγονται.

 Σημειωτέον ὅτι καλῶς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν ἐλέγομεν ὅτι χρεία τῆς

τῶν παρωνύμων διδασκαλίας ἐν τῷ παρόντι συγγράμματι· ἰδοὺ γὰρ αὐτὸς
ὁ Ἀριστοτέλης φαίνεται τούτων μεμνημένος. προέλαβεν δὲ ἐν τῇ ἀρχῇ
τὴν τούτων διδασκαλίαν εἰπών, ἵνα μὴ ὀνόματα ἄγνωστα τοῖς εἰσαγομένοις  
παρέχῃ καὶ μὴ ἐκ τῶν φανερῶν ἀλλ' ἐξ ἀγνώστων τὴν διδασκαλίαν δόξῃ
ποιήσασθαι, ὅπερ ἐστὶ διαβεβλημένον παρὰ τοῖς παλαιοτέροις.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 113, line 18n

Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.

Ποιότητα δὲ λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται. ἔστι

δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων. ἓν μὲν οὖν εἶδος ποι-
ότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν. διαφέρει δὲ ἕξις διαθέ-
σεως τῷ μονιμώτερον καὶ χρονιώτερον εἶναι.

 Ἐπὶ τῆς παρούσης θεωρίας πέντε τινὰ ζητήσωμεν, πρῶτον μὲν τίς
ἡ τάξις τῆς κατηγορίας, δεύτερον δὲ τίς ἡ αἰτία τῆς ἐπιγραφῆς, τρίτον
πόσα τὰ εἴδη τῆς κατηγορίας, τέταρτον τίς ἡ διαφορὰ τῶν εἰδῶν, πέμπτον
τίς ἡ τάξις τῶν εἰδῶν τῆς κατηγορίας. περὶ οὖν τοῦ πρώτου φαμὲν ὅτι
εἰκότως τέτακται μετὰ τὴν πρός τι κατηγορίαν ἡ ποιότης, πρῶτον μὲν διὰ
 746

τὴν ὁμοιότητα τῶν παραδειγμάτων· καθάπερ γὰρ μετὰ τὸ ποσὸν τὸ πρός

τι τέτακται διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν προβλημάτων, τοῦτ' ἔστι τὸ

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 113, line 36

εἰκότως τέτακται μετὰ τὴν πρός τι κατηγορίαν ἡ ποιότης, πρῶτον μὲν διὰ
τὴν ὁμοιότητα τῶν παραδειγμάτων· καθάπερ γὰρ μετὰ τὸ ποσὸν τὸ πρός
τι τέτακται διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν προβλημάτων, τοῦτ' ἔστι τὸ μέγα καὶ
τὸ μικρόν (ταῦτα γὰρ τοῦ ποσοῦ ὄντα οὐ μόνον ἐν τούτῳ ἐθεωρεῖτο, ἀλλὰ
καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνεφέρετο, ὑπὸ μὲν τὸ ποσὸν διὰ τὸ ὑποκείμενον,
ὑπὸ δὲ τὰ πρός τι διὰ τὴν σχέσιν)· ἐπειδὴ οὖν τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν
ἐν ποσῷ ἐθεωρεῖτο καὶ ἐν τοῖς πρός τι καὶ τούτου χάριν μετὰ τὸ ποσὸν
ἡ πρός τι κατηγορία εἶχε τὴν τάξιν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα διὰ τὴν ὁμοιότητα
τῶν παραδειγμάτων μετὰ τὴν πρός τι κατηγορίαν ἡ ποιότης τέτακται· ἡ
γὰρ ἐπιστήμη, ὅπερ καὶ παράδειγμα τοῦ πρός τι ἦν, οὐ μόνον ὑπὸ τὰ πρός
τι ἀνάγεται, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα· ὑπὸ μὲν γὰρ τὴν πρός τι ἀνά-
γεται ὡς πρὸς τὸ ἐπιστητὸν παραβαλλομένη, ὑπὸ δὲ τὴν ποιότητα ὡς ἐν  
ψυχῇ θεωρουμένη καὶ τελειωτικὴ ταύτης ὑπάρχουσα. οὕτως οὖν, ὡς εἰρή-
καμεν, κἀνταῦθα διότι ἡ ἐπιστήμη οὐ μόνον ἐν τοῖς πρός τι ἀλλὰ καὶ ἐν
τῇ ποιότητι θεωρεῖται, τούτου χάριν μετὰ τὰ πρός τι ἡ ποιότης τὴν τάξιν
εἴληφεν. καὶ αὕτη μὲν πρώτη αἰτία, δι' ἣν ἡ ποιότης τοιαύτην ἔλαχε
τάξιν. δευτέρα δὲ αἰτία, ὅτι ἐλέγομεν τέτταρας ἁπλᾶς εἶναι κατηγορίας,
οὐσίαν, ποσόν, ποιόν, πρός τι, ἓξ δὲ συνθέτους. ἐπειδὴ οὖν ἀποδεδώκαμεν
τὰς τρεῖς κατηγορίας, ὑπόλοιπον ἦν ἀποδοῦναι καὶ τὴν λείπουσαν, τὴν μετὰ
χεῖράς φημι, ἵνα ᾖ ὁ λόγος ἐκεῖνος ἀρραγὴς ὁ λέγων ‘δεῖ προηγεῖσθαι τὰ
ἁπλᾶ ἀεὶ τῶν συνθέτων’. διὰ τὰς δύο τοίνυν ταύτας αἰτίας τοιαύτην

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 113, line 37

τὴν ὁμοιότητα τῶν παραδειγμάτων· καθάπερ γὰρ μετὰ τὸ ποσὸν τὸ πρός

τι τέτακται διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν προβλημάτων, τοῦτ' ἔστι τὸ μέγα καὶ
τὸ μικρόν (ταῦτα γὰρ τοῦ ποσοῦ ὄντα οὐ μόνον ἐν τούτῳ ἐθεωρεῖτο, ἀλλὰ
καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνεφέρετο, ὑπὸ μὲν τὸ ποσὸν διὰ τὸ ὑποκείμενον,
ὑπὸ δὲ τὰ πρός τι διὰ τὴν σχέσιν)· ἐπειδὴ οὖν τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν
ἐν ποσῷ ἐθεωρεῖτο καὶ ἐν τοῖς πρός τι καὶ τούτου χάριν μετὰ τὸ ποσὸν
ἡ πρός τι κατηγορία εἶχε τὴν τάξιν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα διὰ τὴν ὁμοιότητα
τῶν παραδειγμάτων μετὰ τὴν πρός τι κατηγορίαν ἡ ποιότης τέτακται· ἡ
γὰρ ἐπιστήμη, ὅπερ καὶ παράδειγμα τοῦ πρός τι ἦν, οὐ μόνον ὑπὸ τὰ πρός
τι ἀνάγεται, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα· ὑπὸ μὲν γὰρ τὴν πρός τι ἀνά-
γεται ὡς πρὸς τὸ ἐπιστητὸν παραβαλλομένη, ὑπὸ δὲ τὴν ποιότητα ὡς ἐν  
ψυχῇ θεωρουμένη καὶ τελειωτικὴ ταύτης ὑπάρχουσα. οὕτως οὖν, ὡς εἰρή-
καμεν, κἀνταῦθα διότι ἡ ἐπιστήμη οὐ μόνον ἐν τοῖς πρός τι ἀλλὰ καὶ ἐν
τῇ ποιότητι θεωρεῖται, τούτου χάριν μετὰ τὰ πρός τι ἡ ποιότης τὴν τάξιν
εἴληφεν. καὶ αὕτη μὲν πρώτη αἰτία, δι' ἣν ἡ ποιότης τοιαύτην ἔλαχε
τάξιν. δευτέρα δὲ αἰτία, ὅτι ἐλέγομεν τέτταρας ἁπλᾶς εἶναι κατηγορίας,
οὐσίαν, ποσόν, ποιόν, πρός τι, ἓξ δὲ συνθέτους. ἐπειδὴ οὖν ἀποδεδώκαμεν
τὰς τρεῖς κατηγορίας, ὑπόλοιπον ἦν ἀποδοῦναι καὶ τὴν λείπουσαν, τὴν μετὰ
χεῖράς φημι, ἵνα ᾖ ὁ λόγος ἐκεῖνος ἀρραγὴς ὁ λέγων ‘δεῖ προηγεῖσθαι τὰ
 747

ἁπλᾶ ἀεὶ τῶν συνθέτων’. διὰ τὰς δύο τοίνυν ταύτας αἰτίας τοιαύτην
ἔλαχε τάξιν. [ἔστι δὲ καὶ τρίτη αἰτία τούτου, δι' ἣν ἡ ποιότης τοιαύτην

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 114, line 23

γίνονται. ἀδύνατον δὲ γνῶναι τὸ κατὰ ποιότητα γινόμενον μὴ πρότερον

μαθόντα τὴν τῆς ποιότητος φύσιν. τούτου χάριν προτέτακται, ἵνα μαθόντες
τί ἐστιν ποιότης, οὕτως ἀκριβέστερον τοῖς λεγομένοις περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ
πάσχειν προσέχωμεν τὸν νοῦν.] καὶ ἐν τούτοις τὸ πρῶτόν ἐστι κεφάλαιον.
 Δεύτερον δὲ ἡ αἰτία τῆς ἐπιγραφῆς. καὶ λέγομεν ὅτι ἐναντίαν ἐβά-
δισεν ὁ φιλόσοφος ὁδὸν ἐν αὐτῷ ἐν τοῖς πρός τι καὶ ἐνταῦθα· ἐκεῖ μὲν
γὰρ ὅπου πλῆθος ὑπῆρχεν, δι' ἑνικοῦ ὀνόματος τὴν κατηγορίαν ἐδήλωσεν,
ἐπιγράψας Περὶ τοῦ πρός τι, ἐνταῦθα δὲ ὅπου ἓν ὑπάρχει τὸ πρᾶγμα, τοῦτο
διὰ πλήθους ἐσήμανεν, ἐπιγράψας Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος. ζητήσωμεν
οὖν τίνος χάριν διπλῇ κέχρηται τῇ ἐπιγραφῇ. καί φαμεν ὅτι τὸ ποιὸν
τρία σημαίνει, ἢ αὐτὴν τὴν κατηγορίαν, τοῦτ' ἔστι τὴν ποιότητα, ἢ τὸ
σῶμα τὸ μετέχον τῆς ποιότητος, ἢ τὸ ποιόν, ὥσπερ λέγομεν λευκὸν καὶ
τὴν λευκότητα καὶ τὸ σῶμα τὸ λελευκασμένον, τοῦτ' ἔστι τὸ μετέχον
λευκότητος. σημαίνει δὲ τὸ ποιὸν καὶ ἄλλο κατὰ τὸ καθολικώτερον τὸ
κοινῇ ἀμφοτέρων κατηγορούμενον, αὐτῆς τε τῆς ποιότητος καὶ τοῦ σώματος
τοῦ μετέχοντος αὐτῆς. τούτου οὖν χάριν ἐπέγραψεν Περὶ τοῦ ποιοῦ καὶ
ποιότητος, διὰ τὴν ὁμωνυμίαν τῶν σημαινομένων· ἐπειδὴ γὰρ ἠπίστατο
πολλὰ σημαίνειν τὸ ποιόν, τούτου χάριν τὸ δεύτερον πρὸς σαφήνειαν τοῦ
πρώτου παρέλαβεν, ὡς ἂν εἰ ἔλεγεν οὕτως· ὅτι περὶ ποιοῦ διδάσκω, οὐ τοῦ
σημαίνοντος τὸ καθόλου οὐδὲ τοῦ σημαίνοντος αὐτὸ τὸ σῶμα τὸ πεποιω-
μένον, ἀλλὰ τοῦ σημαίνοντος αὐτὴν τὴν ποιότητα. εἰ οὖν ταῦτα οὕτως

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.

Page 116, line 14

εὐχερῶς χωριζομένην ἢ μόνῃ τῇ ἐπινοίᾳ, ὥσπερ ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ κύκνῳ

(δυνατὸν γάρ, ὡς Πορφύριός φησι, καὶ κόρακα λευκὸν ἐπινοηθῆναι καὶ
Αἰθίοπα ἀποβαλόντα τὴν χροιάν), τότε λέγεται παθητικὴ ποιότης ὡς ἀπὸ
πάθους γινομένη διαφέρουσα τῆς προτέρας, ὅτι ἡ μὲν πάντῃ ἀχώριστος ἦν
ἡ δὲ μόνῃ τῇ ἐπινοίᾳ χωρίζεται. ὅτε δὲ εἴη ἡ ποιότης χωρίζεσθαι δυνα-
μένη καὶ ἐπινοίᾳ καὶ ἐνεργείᾳ, ὥσπερ ἡ ἐν νόσῳ γινομένη ὠχρότης, τότε
λέγεται πάθος. ἐπὰν δὲ εἴη ἡ τοιαύτη χωριστή, ὡς ἂν εἴποι τις ἐν τῷ
γίγνεσθαι ἔχειν τὸ εἶναι, τότε λέγεται πάσχειν, ὥσπερ ἡ ἀπὸ φόβου γινο-
μένη ὠχρότης· τούτους γάρ, φημὶ δὴ τοὺς διὰ φόβον ὠχριῶντας, οὐδὲ
ὠχρίας καλοῦμεν, διότι φθερεῖ τὴν προσηγορίαν ἡ φύσις μεταβάλλουσα τὴν
χροιάν. τρίτον λῆμμα· τὴν αὐτὴν ποιότητα καὶ παθητικὴν εἶναι καὶ ἕξιν
δυνατόν, κατ' ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο, ἕξιν μὲν ὡς πρὸς τὸ δεξάμενον σῶμα,
παθητικὴν δὲ ποιότητα ὡς πρὸς τὸν αἰσθανόμενον· οἷον ἡ ἐν πυρὶ θερμότης
κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο καὶ ἕξις ἐστὶ καὶ παθητικὴ ποιότης, ἕξις μὲν ὡς πρὸς
 748

αὐτὴν τὴν οὐσίαν δεξαμένην τὴν θερμότητα, παθητικὴ δὲ ποιότης ὡς πρὸς

αὐτοὺς τοὺς αἰσθανομένους.
 Τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων καὶ προειλημμένων ἡμῖν τῶν τριῶν λημ-
μάτων, φέρε τῆς διαιρέσεως ἐφαψώμεθα. ἡ τοίνυν ποιότης ἢ τελειωτική
ἐστιν ἢ κακωτικὴ ἢ οὔτε τελειωτικὴ οὔτε κακωτική. καὶ εἰ μὲν τελειω-
τικὴ εἴη ἢ κακωτική, ἢ πάθος ποιεῖ περὶ τὴν αἴσθησιν ἢ οὐ ποιεῖ πάθος.
καὶ εἰ μὲν ποιεῖ πάθος, ποιεῖ τὴν παθητικὴν ποιότητα τὴν πάθος ποιοῦσαν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 118, line 5

καὶ λέγεται. πῶς οὖν ἐνταῦθα ὁ Ἀριστοτέλης περὶ ποιότητος διαλεγόμενος

τὸ λέγω εἶπεν, καίτοι εὕρηται ἡ χρῆσις τοῦ ὀνόματος παρὰ Πλάτωνι;
πρὸς τοῦτό φαμεν ὅτι εἶπεν τὸ λέγω ὁ φιλόσοφος, οὐχ ὡς βουλόμενος
σφετερίσασθαι τὸ ὄνομα τῶν ἀρχαίων, ἀλλ' ὡς πλατυτέραν τὴν τούτου
χρῆσιν ποιῶν· εἰ γὰρ καὶ παρὰ Πλάτωνι ἦν ηὑρημένον, ἀλλ' οὖν σπανία ἡ
τούτου χρῆσις ἐφαίνετο, ὡς δηλοῖ καὶ αὐτὸς λέγων ‘ἔοικάς μοι μὴ πάνυ  
γινώσκειν τὸ τῆς ποιότητος ὄνομα ἀθρόως λεγόμενον’. δῆλον οὖν ὅτι οὐκ
ἦν ἡ τούτου χρῆσις παρὰ τοῖς παλαιοῖς πλατυτέρα ηὑρημένη. ὡς οὖν
αὐτὸς τελείαν τὴν περὶ ταύτης διδασκαλίαν ποιούμενος καὶ πᾶσι φανεράν,
εἶπεν τὸ λέγω. μὴ περιπλανήσῃ δέ τινας ἡ λέξις διὰ τὸ εἰπεῖν ὅτι
ποιότητα λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται καὶ νομίσαι
πᾶσαν ποιότητα παρωνύμως λέγεσθαι καὶ πᾶν παρωνύμως λεγόμενον ποιό-
τητα εἶναι· οὐδὲ γὰρ τοῦτό ἐστιν ἀληθές· οὔτε γὰρ πᾶσα ποιότης παρω-
νύμως κατηγορεῖται (ἡ γὰρ ἀρετὴ καὶ ὁ σπουδαῖος ποιότητες οὖσαι οὐ
κατηγοροῦνται παρωνύμως διὰ τὸ μὴ ἔχειν κοινωνίαν ὀνόματος, ἀλλὰ μᾶλλον
ἑτερωνύμως), οὔτε πᾶν παρωνύμως λεγόμενον ποιότης ἐστί· τὰ γὰρ πατρω-
νυμικὰ εἰ καὶ παρωνύμως λέγονται, ἀλλ' οὖν οὐκ ἄν ποτέ τις ταῦτα
καλέσαι ποιότητας. ἐνταῦθα δὲ ζητοῦσι τίνος χάριν οὐκ εἶπε ‘ποιότητα
λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες γινόμεθα’, ἀλλὰ καθ' ἣν ποιοί τινες εἶναι
λέγονται. καὶ λέγομεν ὅτι διὰ τοῦ εἶναι ἐχώρισε τὴν παθητικὴν ποιότητα
ἀπὸ τοῦ πάσχειν, ὅτι ἡ μὲν παθητικὴ ποιότης τῶν ὄντων ἐστὶ καὶ σύνεστι ἀεὶ

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 118, line 39

τῆς ποιότητος, αὐτὴν μετέχει τὴν ποιότητα, οὐχὶ δὲ ἡ ποιότης μετέχει

τὸ σῶμα. ἢ οὖν διὰ τοῦ σαφοῦς, τοῦτ' ἔστι τοῦ ποιοῦ, τὴν ποιότητα ἐσή-
μανεν, ἢ διότι ἡ ποιότης γένος ἐστὶ γενικώτατον. ταῦτα δὲ τὰ γένη οὐ
δυνάμεθα σημᾶναι ἐκ τῶν πρὸ αὐτῶν, διότι οὐδὲν [μηδὲν] ἔχουσιν ἀνω-
τέρω αὐτῶν, ἀλλ' ἐκ τῶν μετεχόντων αὐτά, ὅπερ καὶ ἐνταῦθα πεποιήκαμεν,
διὰ τοῦ μετέχοντος τῆς ποιότητος, ἤγουν τοῦ ποιοῦ, τὸ γένος τοῦτο τὸ
γενικώτατον, λέγω δὴ τὴν ποιότητα, δηλώσαντες. ἐν δὲ τῷ τέλει τῆς
κατηγορίας τὸ ποιὸν διὰ τῆς ποιότητος ἐσήμανε διὰ τὴν ἀνάγκην τῶν
πρός τι· ἐπειδὴ γὰρ ταῦτα διὰ τὴν σχέσιν πρός τί εἰσιν, ἐν δὲ τοῖς πρός
τι ἀνάγκη συνεισάγεσθαι τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ, τούτου χάριν ἐνταῦθα τὸ
 749

ποιὸν βουλόμενος δηλῶσαι προσυπήκουσε τὴν ποιότητα διὰ τὴν ἀνάγκην

τῶν πρός τι, ὡς εἴρηται.  

Ἔστι δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων.

 Ἀποροῦμεν ἐνταῦθα ὅτι ἡ ποιότης τῶν πολλαχῶς λεγομένων, τὰ δὲ

πολλαχῶς λεγόμενα ὁμώνυμα, ἡ ποιότης ἄρα ὁμώνυμος. ἡ δὲ λύσις ἐστὶν
αὕτη· ὅτι καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ πολλαχῶς λέγεσθαι πολλὰ σημαίνει· πολλαχῶς
γὰρ λέγεται καὶ τὰ ὁμώνυμα καὶ τὰ συνώνυμα καὶ τὰ ἀφ' ἑνός. ἀλλὰ
τὰ μὲν ὁμώνυμα πολλαχῶς λέγονται, οὐ μέντοι γε καὶ εἰσίν· ἐν γὰρ ὀνό-
μασι μόνον ἡ κοινωνία. τὰ δὲ συνώνυμα καὶ εἰσὶ καὶ λέγονται. ὁ τοίνυν
Ἀριστοτέλης τὸ πολλαχῶς ἐνταῦθα λέγεσθαι ἐπὶ τῶν συνωνύμων περιέλαβεν.
ἀλλ' ἵνα τελεία γένηται ἡ ἀπόκρισις, προσθῶμεν τὸ ‘ὄντων’ κατὰ διά

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 120, line 23

Ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἀρετή, οἷον ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ σω-φροσύνη καὶ ἕκαστον τῶν
τοιούτων, οὐκ εὐκίνητον δοκεῖ εἶναι οὐδ' εὐμετάβλητον.

 Εἰκότως ὁ Ἀριστοτέλης ἐνδιέτριψε τοῖς τῆς ψυχῆς παραδείγμασι διὰ

τοιαύτην αἰτίαν· ἐπειδὴ ἐλέγομεν ὅτι δυνατὸν τὴν αὐτὴν ποιότητα, κατ'
ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο, καὶ ἕξιν εἶναι καὶ παθητικὴν ποιότητα, ἕξιν μὲν πρὸς
τὸ ὑποκείμενον, παθητικὴν δὲ ποιότητα πρὸς ἡμᾶς τοὺς αἰσθανομένους, ἡ
δὲ ἕξις δύναται θεωρηθῆναι καὶ ἐν σώματι καὶ ἐν ψυχῇ, ὅσαι μὲν οὖν εἰσι
ποιότητες ἐν σώματι θεωρούμεναι καὶ ἐνεργείᾳ οὖσαι καὶ ἐν βάθει τελοῦσαι,
αὗται ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα ἀνάγονται καὶ ὑπὸ τὴν ἕξιν, οἷον ἡ
θερμότης ἡ ἐν τῷ πυρί, ὅσαι δὲ ἐν ψυχῇ μόνον θεωροῦνται, ὑπὸ τὴν
ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν μόνην ἀνάγονται, οὐκέτι δὲ ὑπὸ τὴν παθητικὴν
ποιότητα· οὐδὲ γὰρ ποιοῦσί τι περὶ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν. βουλόμενος
τοίνυν ὁ Ἀριστοτέλης μὴ ἐπαμφοτερίζοντα παραδοῦναι παραδείγματα τούτων,
ἕξεως καὶ διαθέσεως, ἠναγκάσθη περὶ ταῦτα ἐνδιατρῖψαι, ἵνα τελείαν τήν
τε τῆς ἕξεως καὶ τῆς διαθέσεως ποιήσηται διὰ τῶν παραδειγμάτων διάκρισιν.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 120, line 26

οὐδ' εὐμετάβλητον.

 Εἰκότως ὁ Ἀριστοτέλης ἐνδιέτριψε τοῖς τῆς ψυχῆς παραδείγμασι διὰ

τοιαύτην αἰτίαν· ἐπειδὴ ἐλέγομεν ὅτι δυνατὸν τὴν αὐτὴν ποιότητα, κατ'
ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο, καὶ ἕξιν εἶναι καὶ παθητικὴν ποιότητα, ἕξιν μὲν πρὸς
τὸ ὑποκείμενον, παθητικὴν δὲ ποιότητα πρὸς ἡμᾶς τοὺς αἰσθανομένους, ἡ
δὲ ἕξις δύναται θεωρηθῆναι καὶ ἐν σώματι καὶ ἐν ψυχῇ, ὅσαι μὲν οὖν εἰσι
ποιότητες ἐν σώματι θεωρούμεναι καὶ ἐνεργείᾳ οὖσαι καὶ ἐν βάθει τελοῦσαι,
αὗται ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα ἀνάγονται καὶ ὑπὸ τὴν ἕξιν, οἷον ἡ
θερμότης ἡ ἐν τῷ πυρί, ὅσαι δὲ ἐν ψυχῇ μόνον θεωροῦνται, ὑπὸ τὴν
 750

ἕξιν καὶ τὴν διάθεσιν μόνην ἀνάγονται, οὐκέτι δὲ ὑπὸ τὴν παθητικὴν
ποιότητα· οὐδὲ γὰρ ποιοῦσί τι περὶ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν. βουλόμενος
τοίνυν ὁ Ἀριστοτέλης μὴ ἐπαμφοτερίζοντα παραδοῦναι παραδείγματα τούτων,
ἕξεως καὶ διαθέσεως, ἠναγκάσθη περὶ ταῦτα ἐνδιατρῖψαι, ἵνα τελείαν τήν
τε τῆς ἕξεως καὶ τῆς διαθέσεως ποιήσηται διὰ τῶν παραδειγμάτων διάκρισιν.

Διαθέσεις λέγονται αἵ εἰσιν εὐκίνητοι καὶ ταχὺ μεταβάλ-

λουσαι, οἷον θερμότης καὶ ψῦξις καὶ νόσος καὶ ὑγεία καὶ ὅσα
ἄλλα τοιαῦτα.

 Ἐνταῦθα γενόμενοι οἱ Ἀττικοὶ ἐξηγηταὶ λαμβάνονται τοῦ φιλοσόφου,  

λέγοντες ὅτι οὐκ εἰκότως παρέλαβε τὰ παραδείγματα· διαθέσεως μὲν γὰρ
βουλόμενος παραδείγματα λαβεῖν, θερμότητα καὶ ψῦξιν παρέλαβεν, ἅπερ
οὐκ ἔστι διαθέσεις, ἀλλὰ μᾶλλον παθητικαὶ ποιότητες. πρὸς οὕς φαμεν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 121, line 4

τοίνυν ὁ Ἀριστοτέλης μὴ ἐπαμφοτερίζοντα παραδοῦναι παραδείγματα τούτων,

ἕξεως καὶ διαθέσεως, ἠναγκάσθη περὶ ταῦτα ἐνδιατρῖψαι, ἵνα τελείαν τήν
τε τῆς ἕξεως καὶ τῆς διαθέσεως ποιήσηται διὰ τῶν παραδειγμάτων διάκρισιν.

Διαθέσεις λέγονται αἵ εἰσιν εὐκίνητοι καὶ ταχὺ μεταβάλ-

λουσαι, οἷον θερμότης καὶ ψῦξις καὶ νόσος καὶ ὑγεία καὶ ὅσα
ἄλλα τοιαῦτα.

 Ἐνταῦθα γενόμενοι οἱ Ἀττικοὶ ἐξηγηταὶ λαμβάνονται τοῦ φιλοσόφου,  

λέγοντες ὅτι οὐκ εἰκότως παρέλαβε τὰ παραδείγματα· διαθέσεως μὲν γὰρ
βουλόμενος παραδείγματα λαβεῖν, θερμότητα καὶ ψῦξιν παρέλαβεν, ἅπερ
οὐκ ἔστι διαθέσεις, ἀλλὰ μᾶλλον παθητικαὶ ποιότητες. πρὸς οὕς φαμεν
ὅτι πρῶτον μὲν τὴν αὐτὴν ποιότητα, ὡς πολλάκις εἴρηται, καὶ ὑπὸ τὴν
διάθεσιν καὶ ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα ἀνάγεσθαι δυνατόν. ἄλλως τε
δὲ καὶ κατεφρόνησε τῶν παραδειγμάτων ὁ Ἀριστοτέλης πολλάκις εἰρημένων·
εἰ γὰρ ἠβουλήθη σαφέστερον ἀποδοῦναι τὰ παραδείγματα, ἔλεγεν οὕτως·
ὅτι αἱ διαθέσεις λέγονται οἷον νόσος καὶ ὑγεία· ἡ δὲ νόσος καὶ ὑγεία
εὐκίνητα· τὰ δὲ εὐκίνητα οἷον θερμότης καὶ ψυχρότης. δεῖ τοίνυν τῆς
θερμότητος καὶ τῆς ψύξεως ἀκούειν ὡς παραδειγμάτων ὄντων τοῦ εὐκι-
νήτου, οὐ μέντοι γε τῆς διαθέσεως· ὥσπερ γὰρ εἴρηται, μὴ πάνυ τῶν
παραδειγμάτων φροντίζων, οὐδεμίαν τούτων ἐποιήσατο διάκρισιν, ἀλλὰ πάντα
συνέμιξεν.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 121, line 5

λουσαι, οἷον θερμότης καὶ ψῦξις καὶ νόσος καὶ ὑγεία καὶ ὅσα
ἄλλα τοιαῦτα.

 Ἐνταῦθα γενόμενοι οἱ Ἀττικοὶ ἐξηγηταὶ λαμβάνονται τοῦ φιλοσόφου,  

 751

λέγοντες ὅτι οὐκ εἰκότως παρέλαβε τὰ παραδείγματα· διαθέσεως μὲν γὰρ

βουλόμενος παραδείγματα λαβεῖν, θερμότητα καὶ ψῦξιν παρέλαβεν, ἅπερ
οὐκ ἔστι διαθέσεις, ἀλλὰ μᾶλλον παθητικαὶ ποιότητες. πρὸς οὕς φαμεν
ὅτι πρῶτον μὲν τὴν αὐτὴν ποιότητα, ὡς πολλάκις εἴρηται, καὶ ὑπὸ τὴν
διάθεσιν καὶ ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα ἀνάγεσθαι δυνατόν. ἄλλως τε
δὲ καὶ κατεφρόνησε τῶν παραδειγμάτων ὁ Ἀριστοτέλης πολλάκις εἰρημένων·
εἰ γὰρ ἠβουλήθη σαφέστερον ἀποδοῦναι τὰ παραδείγματα, ἔλεγεν οὕτως·
ὅτι αἱ διαθέσεις λέγονται οἷον νόσος καὶ ὑγεία· ἡ δὲ νόσος καὶ ὑγεία
εὐκίνητα· τὰ δὲ εὐκίνητα οἷον θερμότης καὶ ψυχρότης. δεῖ τοίνυν τῆς
θερμότητος καὶ τῆς ψύξεως ἀκούειν ὡς παραδειγμάτων ὄντων τοῦ εὐκι-
νήτου, οὐ μέντοι γε τῆς διαθέσεως· ὥσπερ γὰρ εἴρηται, μὴ πάνυ τῶν
παραδειγμάτων φροντίζων, οὐδεμίαν τούτων ἐποιήσατο διάκρισιν, ἀλλὰ πάντα
συνέμιξεν.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 121, line 18

Εἰ μή τις καὶ αὐτῶν τούτων τυγχάνει διὰ χρόνου πλῆθος

ἤδη πεφυσιωμένη καὶ ἀνίατος ἢ πάνυ δυσκίνητος οὖσα, ἣν ἄν
τις ἴσως ὡς ἕξιν προσαγορεύοι.

 Πεφυσιωμένη λέγει, τοῦτ' ἔστι φύσις τις γενομένη, ὕστερον δὲ ὅτι

δυνατὸν τὰς αὐτὰς ποιότητας καὶ ἕξεις καὶ διαθέσεις λέγεσθαι· ἡ γὰρ νόσος
καὶ ἡ ὑγεία ἕξεις λέγονται, ὥσπερ ἡ ἐν τῷ Μίλωνι τῷ ἀθλητῇ ὑγεία καὶ ἡ
τῶν πεντάθλων, περὶ ἧς Ἱπποκράτης φησὶν ‘αἱ εἰς ἄκρον εὐεξίαι σφαλεραί’,
νόσος δὲ οἷον ὁ ἑκτικὸς πυρετός. καὶ ταῦτα μὲν ἕξεις λέγει ὡς δυσαπό-
βλητα, εἰ δ' εὐμετάβλητα ᾖ ἡ νόσος καὶ ὑγεία, τότε αὐτὰ λέγει διαθέσεις
ὑπάρχειν.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 123, line 18

τὸν λόγον ποιήσωμεν, ὑποδείγματα τούτων προσχρησώμεθα· δυνάμενον

ποιεῖν λέγομεν οἷον τὸν πύκτην, δυνάμενον δὲ μὴ πάσχειν τὸν ὑγιεινόν,
διότι μὴ βλάπτεται ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν ἔξωθεν προσπιπτόντων. ταῦτα μὲν
οὖν τῆς δυνάμεώς φαμεν τὰ παραδείγματα. ἐπὶ δὲ τῆς ἀδυναμίας φαμὲν
μὴ δύνασθαι μὲν ποιεῖν τὸν ῥᾴθυμον τὸν ἔχοντα ὑπτιασμένον τὸν νοῦν
καὶ μὴ δυνάμενον ποιεῖν τὰ προσήκοντα, μὴ δύνασθαι δὲ μὴ πάσχειν οἷον
τὸ μαλακὸν σῶμα· τοῦτο γὰρ οὐ δύναται μὴ πάσχειν, τοῦτ' ἔστι μὴ
διαιρεῖσθαι. καὶ ἐν τούτοις παραγεγράφθω ἡμῖν τὸ δεύτερον εἶδος τῆς
ποιότητος.
 Προσκεχρήσθω δὲ ἡμῖν εὐτάκτως καὶ τὸ τρίτον εἶδος αὐτῆς, φημὶ δὴ
τὴν παθητικὴν ποιότητα καὶ τὸ πάθος· αὕτη γὰρ ἡ παθητικὴ ποιότης ἢ
συμπληροῖ τὸ εἶδος, ὡς ἡ ἐν τῷ μέλιτι γλυκύτης, ἢ οὐ συμπληροῖ. καὶ
εἰ μὴ συμπληροῖ, ἢ ἐν παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχει, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ
κύκνῳ, ἢ οὐκ ἐν παντί, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, πλὴν ὡς ἂν
 752

ᾖ τὴν παθητικὴν ποιότητα ποιεῖ τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην. τεττάρων οὖν
ὄντων τῶν συμπληρωτικῶν, ὡς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν εἴρηται, παθητικῆς
ποιότητος τῆς πάθος ποιούσης περὶ τὴν αἴσθησιν, καὶ παθητικῆς ποιότητος
τῆς ἀπὸ πάθους γινομένης, καὶ αὐτοῦ μέντοι τοῦ πάθους, ἔτι δὲ καὶ τοῦ
πάσχειν, εἰ δύναται ἡ αὐτὴ ποιότης εἴτε ἐπὶ σωματικῆς εἴτε ἐπὶ ψυχικῆς
ποιότητος εἶναι ἐπιδεκτική, ζητήσει ὁ λόγος· οἷον ἐπὶ σωματικῆς ποιότητος
ὡς ἡ θερμότης ἡ ἐν πυρὶ παθητικὴ ποιότης ἐστὶ πάθος ποιοῦσα κατὰ τὴν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 123, line 22

μὴ δύνασθαι μὲν ποιεῖν τὸν ῥᾴθυμον τὸν ἔχοντα ὑπτιασμένον τὸν νοῦν
καὶ μὴ δυνάμενον ποιεῖν τὰ προσήκοντα, μὴ δύνασθαι δὲ μὴ πάσχειν οἷον
τὸ μαλακὸν σῶμα· τοῦτο γὰρ οὐ δύναται μὴ πάσχειν, τοῦτ' ἔστι μὴ
διαιρεῖσθαι. καὶ ἐν τούτοις παραγεγράφθω ἡμῖν τὸ δεύτερον εἶδος τῆς
ποιότητος.
 Προσκεχρήσθω δὲ ἡμῖν εὐτάκτως καὶ τὸ τρίτον εἶδος αὐτῆς, φημὶ δὴ
τὴν παθητικὴν ποιότητα καὶ τὸ πάθος· αὕτη γὰρ ἡ παθητικὴ ποιότης ἢ
συμπληροῖ τὸ εἶδος, ὡς ἡ ἐν τῷ μέλιτι γλυκύτης, ἢ οὐ συμπληροῖ. καὶ
εἰ μὴ συμπληροῖ, ἢ ἐν παντὶ τῷ εἴδει ὑπάρχει, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ
κύκνῳ, ἢ οὐκ ἐν παντί, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, πλὴν ὡς ἂν
ᾖ τὴν παθητικὴν ποιότητα ποιεῖ τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην. τεττάρων οὖν
ὄντων τῶν συμπληρωτικῶν, ὡς ἐν τοῖς προλαβοῦσιν εἴρηται, παθητικῆς
ποιότητος τῆς πάθος ποιούσης περὶ τὴν αἴσθησιν, καὶ παθητικῆς ποιότητος
τῆς ἀπὸ πάθους γινομένης, καὶ αὐτοῦ μέντοι τοῦ πάθους, ἔτι δὲ καὶ τοῦ
πάσχειν, εἰ δύναται ἡ αὐτὴ ποιότης εἴτε ἐπὶ σωματικῆς εἴτε ἐπὶ ψυχικῆς
ποιότητος εἶναι ἐπιδεκτική, ζητήσει ὁ λόγος· οἷον ἐπὶ σωματικῆς ποιότητος
ὡς ἡ θερμότης ἡ ἐν πυρὶ παθητικὴ ποιότης ἐστὶ πάθος ποιοῦσα κατὰ τὴν
αἴσθησιν, ἡ δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ θερμοτέρῳ κεκραμένῳ κατὰ φύσιν
παθητικὴ ποιότης ἐστὶν ἀπὸ πάθους γινομένη, ἡ δὲ ἐν τῷ πυρέττοντι θερ-
μότης οὐχ ἁπλῶς οὕτως ἐστὶν ἀλλὰ πάθος, ἡ δ' ἐξ ἡλικίας συμβαίνουσα
θερμότης ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀναφέρεται.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 124, line 18

κάτω φερόμενον ἡ βαρύτης, τὸ δὲ ἄνω ἡ κουφότης. τὰ δὲ λοιπὰ φησὶν

ὁ Ἀριστοτέλης ὑπὸ τὸ πρός τι ἀνάγεσθαι· λέγει γὰρ ὅτι τὸ τραχὺ καὶ τὸ
λεῖον οὐδὲν ἄλλο σημαίνει ἢ τὴν θέσιν τῶν μορίων, ἀλλὰ καὶ τὸ μανὸν
καὶ τὸ πυκνόν· τί γάρ φαμεν τραχύ; οὐ τὸ ἔχον ἀνωμάλως κείμενα τὰ
μόρια; οὕτω δὲ καὶ πυκνόν φαμεν τὸ σύνεγγυς ἔχον τὰ μόρια, μανὸν δὲ
οὗ τὰ μόρια ἀπ' ἀλλήλων διέστηκε. ταῦτα δὲ θέσεις· ἡ δὲ θέσις τῶν
πρός τι· δῆλον οὖν ὅτι καὶ ταῦτα ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγονται. καὶ περὶ
μὲν τοῦ τραχέος καὶ τοῦ λείου οὐδὲν πολυπραγμονοῦμεν· ἀληθεύει γάρ.
περὶ δὲ τοῦ μανοῦ καὶ τοῦ πυκνοῦ ζητητέον, μήποτε τὰ ἐναντία ἑαυτῷ
φάσκει, ἐνταῦθα μὲν λέγων αὐτὰ πρός τι, ἐν δὲ τῇ Περὶ γενέσεως καὶ
φθορᾶς ποιότητας ταῦτα καλῶν. φαμὲν τοίνυν ὅτι ἀμφότεροι οἱ λόγοι
δύνανται ἀληθεύειν· τὸ γὰρ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν δύο σημαίνει· λέγεται γὰρ
 753

πυκνὸν ποτὲ μὲν τὸ σύνεγγυς τὰ μόρια ἔχον ποτὲ δὲ τὸ δυσπαθές, οὕτω

καὶ μανὸν ποτὲ μὲν τὸ διεστηκότα ἔχον τὰ μόρια ποτὲ δὲ τὸ εὐπαθές.
ὅτε μὲν οὖν τὸ πυκνὸν σημαίνει τὸ σύνεγγυς ἔχον τὰ μόρια, ὑπὸ τὰ πρός
τι ἀναφέρεται, ὁμοίως καὶ τὸ μανόν, ὅτε διεστηκότα σημαίνει τὰ μόρια,
καὶ αὐτὸ ὑπὸ τὸ πρός τι ἀναφέρεται, ὅτε δὲ ταῦτα δηλοῦσι τὴν εὐπά-
θειαν καὶ τὴν δυσπάθειαν, ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγονται, κἀκ τῆς ποιό-
τητος ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην. δύο τοίνυν
ὄντων σημαινομένων τοῦ μανοῦ καὶ τοῦ πυκνοῦ ἐγχωρεῖ τὸ αὐτὸ καὶ μανὸν
εἶναι καὶ πυκνόν, πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενον·
Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 124, line 25

μὲν τοῦ τραχέος καὶ τοῦ λείου οὐδὲν πολυπραγμονοῦμεν· ἀληθεύει γάρ.
περὶ δὲ τοῦ μανοῦ καὶ τοῦ πυκνοῦ ζητητέον, μήποτε τὰ ἐναντία ἑαυτῷ
φάσκει, ἐνταῦθα μὲν λέγων αὐτὰ πρός τι, ἐν δὲ τῇ Περὶ γενέσεως καὶ
φθορᾶς ποιότητας ταῦτα καλῶν. φαμὲν τοίνυν ὅτι ἀμφότεροι οἱ λόγοι
δύνανται ἀληθεύειν· τὸ γὰρ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν δύο σημαίνει· λέγεται γὰρ
πυκνὸν ποτὲ μὲν τὸ σύνεγγυς τὰ μόρια ἔχον ποτὲ δὲ τὸ δυσπαθές, οὕτω
καὶ μανὸν ποτὲ μὲν τὸ διεστηκότα ἔχον τὰ μόρια ποτὲ δὲ τὸ εὐπαθές.
ὅτε μὲν οὖν τὸ πυκνὸν σημαίνει τὸ σύνεγγυς ἔχον τὰ μόρια, ὑπὸ τὰ πρός
τι ἀναφέρεται, ὁμοίως καὶ τὸ μανόν, ὅτε διεστηκότα σημαίνει τὰ μόρια,
καὶ αὐτὸ ὑπὸ τὸ πρός τι ἀναφέρεται, ὅτε δὲ ταῦτα δηλοῦσι τὴν εὐπά-
θειαν καὶ τὴν δυσπάθειαν, ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγονται, κἀκ τῆς ποιό-
τητος ὑπὸ τὴν παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην. δύο τοίνυν
ὄντων σημαινομένων τοῦ μανοῦ καὶ τοῦ πυκνοῦ ἐγχωρεῖ τὸ αὐτὸ καὶ μανὸν
εἶναι καὶ πυκνόν, πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενον· οἷον ὁ ἀὴρ μανὸς
μέν ἐστιν ὡς εὐπαθὴς πυκνὸς δὲ ὡς σύνεγγυς ἔχων τὰ μόρια, οὕτω δὴ
καὶ ἡ γῆ καὶ πυκνὴ λέγεται εἶναι καὶ μανή· πυκνὴ μὲν ὡς δυσπαθὴς
μανὴ δὲ ὡς ἔχουσα σηραγγώδεις καὶ διακένους τόπους, ὡς δηλοῦσιν οἱ
σεισμοὶ οἱ γινόμενοι ἐν τούτοις πνεύματος ὑπολαμβανομένου. τοῦτο πέρας
τῆς θεωρίας.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 125, line 23

τοῦτο· τὸ μὲν γὰρ μετέχον αὐτοῦ ὀνομάζεται, αὐτὸ δὲ τὸ εἶδος ἀκατονό-

μαστόν ἐστι καὶ δι' ἄλλου προφέρεται· οἷον εἶδος πυκτικῆς ἐπιτηδειότης
καὶ ὁ πρὸς αὐτὴν ἐπιτηδείως ἔχων ἄνθρωπος· ὁ μὲν οὖν ἄνθρωπος ὀνο-
μάζεται πυκτικός, αὐτὴ δὲ ἡ ἐπιτηδειότης, πρὸς ἣν ἔχει ἐπιτηδείως ὁ
ἄνθρωπος, ἀκατονόμαστός ἐστι. καὶ δικαίως· τῶν γὰρ ἐνεργείᾳ ὄντων εἰσὶν
τὰ ὀνόματα.

Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικὴ ποιότης καὶ πάθος.

 Ὃ μὲν οὖν ἐζητοῦμεν ἀνωτέρω διὰ τὸ γένος τοῦτο, καὶ ἐπὶ τούτου
ῥητέον ἐστίν, ὅτι ἑτέρως δεῖ τὸ γένος ἀκούειν. ὅτι δὲ ἡ παθητικὴ ποιότης
δύο σημαίνει, τήν τε παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γιγνομένην καὶ
τὴν ποιοῦσαν περὶ τὴν αἴσθησιν, ἐκ διαιρέσεως ἐν τῇ θεωρίᾳ ἐδείξαμεν.
οὐδὲν δὲ ἄτοπον καὶ νῦν ταύτης μνησθῆναι· ἡ παθητικὴ ποιότης ἢ συμ-
πληροῖ τὸ εἶδος ἢ οὐ συμπληροῖ. καὶ εἰ μὲν συμπληροῖ, γίγνεται ἡ πάθος
ποιοῦσα περὶ τὴν αἴσθησιν, εἰ δὲ οὐ συμπληροῖ τὸ εἶδος, ἢ παντὶ τῷ
 754

εἴδει ὑπάρχει, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ κύκνῳ, ἢ οὐ παντὶ τῷ εἴδει, ὡς

ἡ ἐν ἀνθρώπῳ λευκότης, πλὴν ὡς ἂν ᾖ τὴν παθητικὴν ποιότητα ποιεῖ
τὴν ἀπὸ πάθους γιγνομένην.

Λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς
εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες λέγονται, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους
γεγονέναι.

  

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 125, line 29

Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικὴ ποιότης καὶ πάθος.

 Ὃ μὲν οὖν ἐζητοῦμεν ἀνωτέρω διὰ τὸ γένος τοῦτο, καὶ ἐπὶ τούτου
ῥητέον ἐστίν, ὅτι ἑτέρως δεῖ τὸ γένος ἀκούειν. ὅτι δὲ ἡ παθητικὴ ποιότης
δύο σημαίνει, τήν τε παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γιγνομένην καὶ
τὴν ποιοῦσαν περὶ τὴν αἴσθησιν, ἐκ διαιρέσεως ἐν τῇ θεωρίᾳ ἐδείξαμεν.
οὐδὲν δὲ ἄτοπον καὶ νῦν ταύτης μνησθῆναι· ἡ παθητικὴ ποιότης ἢ συμ-
πληροῖ τὸ εἶδος ἢ οὐ συμπληροῖ. καὶ εἰ μὲν συμπληροῖ, γίγνεται ἡ πάθος
ποιοῦσα περὶ τὴν αἴσθησιν, εἰ δὲ οὐ συμπληροῖ τὸ εἶδος, ἢ παντὶ τῷ
εἴδει ὑπάρχει, ὡς ἡ λευκότης ἡ ἐν τῷ κύκνῳ, ἢ οὐ παντὶ τῷ εἴδει, ὡς
ἡ ἐν ἀνθρώπῳ λευκότης, πλὴν ὡς ἂν ᾖ τὴν παθητικὴν ποιότητα ποιεῖ
τὴν ἀπὸ πάθους γιγνομένην.

Λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ οὐ τὸν

αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες λέγονται,
ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους γεγονέναι.

 
Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 127, line 12

 κῆς ὁ γραμματικὸς καὶ ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης ὁ δίκαιος.

 Μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς ποιότητος καὶ τὴν ταύτης διαίρεσιν μετα-
βαίνει λοιπὸν ὁ φιλόσοφος ἐπὶ τὸ διδάξαι τὰ ἴδια ταύτης. πρὶν δὲ τοῦτο
ποιῆσαι, τὴν εἰρημένην ὑπογραφὴν διορθώσεως ἀξιοῖ. καὶ ἄξιον ζητῆσαι
ὡς τίνος χάριν μὴ εὐθὺς ταύτην διωρθώσατο, ἀλλὰ μετὰ τὴν ὑπογραφὴν
τὴν διαίρεσιν ἔταξε. καί φαμεν ὅτι τοῦτο εἰκότως πεποίηκεν· ἡ γὰρ
ὑπογραφὴ ἰδίῳ ἀναλογεῖ. οὐκ εὐθὺς οὖν διωρθώσατο ταύτην ἀλλὰ μετὰ
τὴν διαίρεσιν, ἵνα συνάριθμος γένηται τοῖς ἰδίοις· βούλεται γὰρ αὐτὴν διορ-
θώσασθαι καὶ ἀκέραιον ἀποδεῖξαι, ἵνα κατὰ τὸ συνεχὲς σὺν τοῖς ἰδίοις
εὑρεθείη λεγομένη. τίς δέ ἐστιν ἡ αὐτῆς διόρθωσις; τὸ ὁπωσοῦν ἄλλως·
ἡ μὲν γὰρ προτέρα ὑπογραφὴ δηλοῖ τὸ παρωνύμως τὰς ποιότητας κατηγο-
ρεῖσθαι. τοῦτο δὲ οὐκ ἀληθές· οὐ μόνον γὰρ παρωνύμως ἀλλὰ τετραχῶς
κατηγοροῦνται, παρωνύμως, ὁμωνύμως, ἑτερωνύμως, ἀκατονομάστως. καὶ
 755

παρωνύμως μὲν κατηγορεῖται ὡς τὸ λευκὸν ἀπὸ τῆς λευκότητος, ἑτερωνύμως

δὲ ὡς ἡ ἀρετὴ τοῦ σπουδαίου, ὁμωνύμως δὲ ὡς ἡ μουσικὴ ἐπιστήμη τῆς
μουσικῆς γυναικός, ἀκατονομάστως δὲ ὡς τὸ δεύτερον εἶδος ὅλον τῆς ποιό-
τητος. καὶ διότι μὲν παρωνύμως κατηγορεῖται, εἶπεν καθ' ἣν ποιοί
τινες εἶναι λεγόμεθα, διότι δὲ καὶ ὁμωνύμως καὶ ἑτερωνύμως καὶ ἀκατ-
ονομάστως, προσέθηκεν ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως, ἵνα τοὺς ἄλλους τρεῖς τρόπους
αἰνίξηται.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 127, line 31

 Τούτων οὖν οὕτως εἰρημένων καὶ τῆς τελείας ἡμῖν ὑπογραφῆς ἐγνω-
σμένης, φέρε λοιπὸν καὶ τὴν τῶν ἰδίων διδασκαλίαν ποιησώμεθα. τρία τοίνυν
ἔστι τῆς ποιότητος ἴδια, τὸ ἔχειν ἐναντία, τὸ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον, τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεσθαι. ἀλλ' εἰ δοκεῖ, ἕκαστον τούτων
ἰδίας ἐξετάσεως ἀξιώσωμεν, καὶ πρῶτον μὲν τὸ ἔχειν ἐναντίον ἡμῖν εἰς
γυμνασίαν προκείσθω. ζητήσωμεν οὖν εἰ μόνῃ καὶ πάσῃ τῇ ποιότητι
ὑπάρχει τὸ ἔχειν ἐναντίον. τινὲς μὲν οὖν λέγουσιν ὅτι οὐ μόνῃ· καὶ γὰρ
τὰ πρός τι ἔχει ἐναντία καὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν. πρὸς οὕς φαμεν
ὅτι εἰ καὶ ταῦτα ἔχει ἐναντία, ἀλλ' οὖν οὐ δι' ἑαυτὰ ἀλλὰ διὰ τὴν ποιό-
τητα· τὰ μὲν γὰρ πρός τι, ὡς πολλάκις εἴρηται, ἰδίαν ὕλην οὐκ ἔχει, ἀλλ'
ἐν πάσαις ταῖς κατηγορίαις θεωρεῖται. ὅτε μὲν οὖν ἐν τῇ ποιότητι εὑρί-
σκεται, τότε ἔχει τὰ ἐναντία, χάριν τῆς ποιότητος δηλονότι. πάλιν δὲ τὸ
ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν λέγομεν ὑπὸ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ ποιοῦ γεγενῆσθαι.
καὶ ὅτι μὲν διὰ τὴν οὐσίαν οὐκ ἔχει τὰ ἐναντία, πρόδηλον· δέδεικται
γὰρ ὅτι τῇ οὐσίᾳ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον. εἰ οὖν διὰ τὴν οὐσίαν οὐκ ἔχει
ἐναντίον, ὑπολείπεται ἄρα καὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν διὰ τὴν ποιότητα
ἔχειν τὸ ἐναντίον. εἰ οὖν αἱ ἄλλαι πᾶσαι κατηγορίαι διὰ τὴν αἰτίαν ταύτην
ἔχουσι τὸ ἐναντίον, πῶς οὐ πρόδηλον ὅτι αὐτὴ καὶ μόνη κυρίως καὶ πρώτως
ἔχει τὸ ἐναντίον; καὶ ὅτι μὲν μόνῃ ὑπάρχει ἐδείξαμεν, ἆρα δὲ καὶ πάσῃ  
ὑπάρχει; φαμὲν οὐδαμῶς· ταῖς γὰρ μεσότησι τῶν ἐναντίων οὐδέν ἐστιν

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 128, line 25

ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττόν φαμεν οὔτε δὲ τὸν κύκλον· ταῦτα γὰρ
μείζονα καὶ ἐλάττονα λέγεται, τὸ δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ ἐπιδέχονται.
τινὲς δὲ βουλόμενοι δεῖξαι ὡς οὐδεμιᾷ ποιότητι ὑπάρχει τὸ ἐπιδέχεσθαι
τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ταῦτά φασιν· ὅτι ἡ ποιότης αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν οὐκ
ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον (οὐ λέγομεν γὰρ οὔτε δικαιοσύνην δικαιο-
σύνης μᾶλλον ἢ ἧττον οὔτε λευκότητα λευκότητος μᾶλλον ἢ ἧττον), ἀλλὰ
τὰ μετέχοντα τῆς ποιότητός εἰσιν τὰ ἐπιδεχόμενα καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ
ἧττον, οὐκ αὐταὶ αἱ ποιότητες. πρὸς οὕς φαμεν ὅτι εἰ τὰ μετέχοντα τῆς
ποιότητός εἰσιν τὰ ἐπιδεχόμενα τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ οὐ τὰ μετεχόμενα,
ἐρωτητέον ὑμᾶς· ἆρα αὐτὰ τὰ μετέχοντα δι' ἑαυτὰ ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον ἢ διὰ τὴν ποιότητα; εἰ μὲν οὖν δι' ἑαυτὰ ἐπιδέχεται, δῆλον
ὅτι καὶ πρὸ τοῦ δέξασθαι τὴν ποιότητα τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἔχει, εἰ δὲ
οὐ δι' ἑαυτὰ ἀλλὰ διὰ τὴν ποιότητα, πρόδηλον ὡς ἐν τῇ ποιότητί ἐστι
τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. ὅ περ Ἀριστοτέλης ἀμφοτέραις ταῖς δόξαις προστί-
 756

θεται· ποτὲ μὲν γὰρ ἀποδέχεται τὴν πρώτην δόξαν τὴν λέγουσαν μηδέποτε
αὐτὴν καθ' ἑαυτὴν τὴν ποιότητα ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, ποτὲ δὲ
ἀρέσκεται τῇ δευτέρᾳ δόξῃ τῇ λεγούσῃ ἐπιδέχεσθαι τὴν ποιότητα τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον. τί οὖν φαμεν; ἐναντία ἑαυτῷ φθέγγεται ὁ φιλόσοφος; οὐδαμῶς·
ἀμφότεροι γὰρ αἱ λόγοι ἀληθεῖς εἰσιν, καὶ τὸ ἐπιδέχεσθαι ταύτην τὸ μᾶλλον
καὶ ἧττον καὶ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι· εἰ γὰρ νοήσωμεν τὴν ποιότητα οὕτως,
ἰστέον ὅτι ἡ ποιότης διττή ἐστιν· λέγεται γὰρ ἡ ποιότης καὶ ὡς

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 129, line 20

σωμεν καὶ τὸν περὶ τῆς ποιότητος λόγον. ἀποροῦσί τινες λέγοντες ὅτι πῶς
τὸ αὐτὸ παράδειγμα δυνατὸν ὑπὸ δύο κατηγορίας ἀνάγεσθαι· ἐλέγομεν γὰρ
τὴν ἐπιστήμην πρὸς τὸ ἐπιστητὸν παραβαλλομένην ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνά-
γεσθαι (ἡ γὰρ ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ ἐστιν), ἐπιστήμην δ' ἐν ὑποκειμένῳ
οὖσαν, τοῦτ' ἔστιν ἐν ψυχῇ θεωρουμένην, ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγεσθαι.
ταύτης τῆς ἀπορίας τρεῖς ἐπιλύσεις προφέρομεν, λέγοντες ὅτι πρῶτον μὲν
τὸ αὐτὸ πρᾶγμα ὑπὸ ἀμφοτέρας τὰς κατηγορίας ἀνάγεσθαι δυνατόν, πρὸς
ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο ἀλλ' εἰ σκοπήσωμεν τοῖς λεγομένοις, οὐ τὸ αὐτὸ
πρᾶγμα ὑπὸ ἀμφοτέρας ἀνάγεται. καὶ τοῦτο δῆλον ἐντεῦθεν· ἡ ἐπιστήμη
διττή ἐστιν, ἡ μὲν καθόλου ἡ δὲ μερική. καὶ ἡ μὲν καθόλου ὑπὸ τὰ
πρός τι ἀνάγεται, ἡ δὲ μερικὴ ὑπὸ τὴν ποιότητα. καὶ ἔστι μερικὴ μὲν
οἷον γραμματική, ῥητορική, ἰατρική, γεωμετρία. καθόλου δέ ἐστιν ἐπιστήμη
ἡ κοινῶς κατὰ τούτων κατηγορουμένη, ὡς ἡ πρώτη φιλοσοφία. ὅτι δὲ αἱ
μερικαὶ ἐπιστῆμαι ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγονται, δῆλον ἐντεῦθεν· κατὰ ταύτας
γὰρ ποιοὶ λεγόμεθα, καὶ οὐκ ἔτι κατὰ τὴν καθόλου ποιότητα. καὶ δῆλον ὅτι
ταύταις ἐφαρμόζει τὸ τῆς ποιότητος εἶδος, οὐ μέντοι γε τῇ καθόλου. τί γάρ
ἐστιν ὁ τῆς ποιότητος ὅρος; οὐχὶ ὁ λέγων καθ' ἣν ποιοί τινες λεγόμεθα
εἶναι; δῆλον οὖν ὅτι κατὰ ταύτας λεγόμεθα ποιοί, οὐ μέντοι γε κατὰ
τὴν καθόλου· πάντα γὰρ ἀδύνατον ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον ἐπίστασθαι.
ὥστε δῆλον ὅτι οὐ τὸ αὐτὸ πρᾶγμα ὑπὸ ἀμφοτέρας τὰς κατηγορίας ἀνά-
γεται, ἀλλὰ ἄλλο καὶ ἄλλο. ἔστι τρίτη ἐπίλυσις,

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 131, line 20

Περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν.

Ἐπιδέχεται δὲ καὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ἐναντιότητα.

 Ἐπὶ τῆς παρούσης θεωρίας τρία τινὰ κεφάλαια πολυπραγμονήσωμεν,

πρῶτον μὲν τὴν τάξιν, δεύτερον δὲ εἰ κατηγορίαι εἰσὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ
πάσχειν, καὶ τρίτον πρὸς ἐπὶ τούτοις ζητητέον πόσα τὰ εἴδη τούτων
εἰσὶ καὶ εἰ κατηγορίαι τυγχάνουσιν οὖσαι. εἰκότως τοίνυν μετὰ τὴν ποιό-
τητα τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ἔταξεν ὁ φιλόσοφος διὰ δύο αἰτίας τινάς·
 757

πρῶτον μὲν διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν παραδειγμάτων· τὸ γὰρ αὐτὸ ἐλέγομεν
καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγεσθαι καὶ ὑπὸ τὸ πάσχειν, οἷον τὸ ἐρυθριᾶν·
τοῦτο γὰρ καὶ ποιότης ἐστὶ καὶ πάθος. δεύτερον δὲ ἐπειδὴ περὶ ποιότητος
διελεγόμεθα, ἡ δὲ ποιότης σὺν τῇ οὐσίᾳ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ἀπετέ-
λεσεν· ἔδει οὖν εὐθέως μετὰ τὸ ἀποτελοῦν περὶ τοῦ ἀποτελουμένου δια-
λεχθῆναι. καὶ τούτου χάριν τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν μετὰ τὴν ποιότητα
πρώτην ἔλαχε τάξιν. δεύτερον ἦν τῶν ζητουμένων, εἰ κατηγορίαι εἰσί.
καί τινες βούλονται μὴ εἶναι ταύτας κατηγορίας, ἀλλ' ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνα-
φέρεσθαι, ὥστε εἶναι τὰς πάσας κατηγορίας ἐννέα· ἔλεγον γὰρ ὅτι τὸ ποιοῦν
καὶ πάσχον ποιεῖ καὶ τὸ πάσχον ὑπὸ ποιοῦντος πάσχει· ταῦτα δὲ τῶν πρός
τι· δῆλον οὖν ὅτι καλῶς συνελογισάμεθα τὸ ἐξ ἀρχῆς. πρὸς τούτους φαμὲν
ὅτι καὶ κατηγορίαι εἰσὶ καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγονται.

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 141, line 40

 Μέχρι τούτων προαγαγὼν τὸν λόγον ὁ Ἀριστοτέλης ἐφεξῆς τέτταρας

ἡμῖν κανόνας παραδίδωσι τῶν ἐναντίων, ὧν ὁ πρῶτός ἐστι τοιοῦτος· τὰ
ἀγαθὰ μόνοις μάχεται τοῖς κακοῖς, τὰ δὲ κακὰ οὐ μόνοις μάχεται τοῖς
ἀγαθοῖς, ἀλλὰ καὶ τοῖς κακοῖς· οὕτως ἡ ἔνδεια οὐ μόνον μάχεται τῇ συμ-
μετρίᾳ ἀγαθῇ οὔσῃ, ἀλλὰ καὶ τῇ πλεονεξίᾳ κακῇ ὑπαρχούσῃ. ἀλλ'
ἐντεῦθεν ἀπορία διαδέχεται ἡμᾶς ἡ λέγουσα ὅτι καὶ πῶς δίκαιόν ἐστι λέγειν
ἡμᾶς τῷ ἑνὶ δύο μάχεσθαι, τῇ ἐνδείᾳ τὴν πλεονεξίαν καὶ τὴν συμμετρίαν.
πρὸς οὕς φαμεν ὅτι οὐχ ἑνὶ καὶ μόνῳ δύο ἀντίκειται (οὐδὲ γὰρ μόνῃ τῇ
ἐνδείᾳ τὰ εἰρημένα ἀμφότερα ἀντίκειται), ἀλλ' ἕκαστον τούτων ἑνὶ καὶ
μόνῳ ἀντίκειται· ἡ γὰρ ἔνδεια καὶ ποσότητα ἔχει καὶ ποιότητα. καὶ καθὸ  
μὲν ἔχει ποσότητα, ἀντίκειται ταύτῃ ἡ πλεονεξία, καθὸ δὲ ἔχει ποιότητα,
ἀντικειμένην ἔχει τὴν συμμετρίαν. δεύτερος κανών· ὅτι οὐχ ὥσπερ τὰ
πρός τι συνεισφέρει ἄλληλα, οὕτω καὶ τὰ ἐναντία· ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν πρός
τι εὕροις ἂν τοῦτο, τοῦτ' ἔστι τὸ συνεισφέρειν καὶ σώζειν ἄλληλα, ἐπὶ
δὲ τῶν ἐναντίων τὸ ἀνάπαλιν· οὐ μόνον γὰρ οὔκ εἰσιν ἀλλήλων σωστικὰ
ἀλλὰ καὶ φθαρτικά, ὡς εἰπεῖν, εἴτε ἐν διαφόροις ὑποκειμένοις λάβοις αὐτὰ
ὄντα εἴτε ἐν ἑνί, οἷον ὡς ἐπὶ νόσου καὶ ὑγείας· εἰ μὲν γὰρ λάβοις πάντα
ἄνθρωπον ὑγιαίνοντα, οἰχήσεται ἀπὸ πάντων ἡ νόσος ἐξ ἀνάγκης. ὁμοίως
δὲ καὶ ἐπὶ ἑνὸς ὑποκειμένου ταὐτὰ συμβαίνει· εἰ γὰρ Σωκράτην ἕνα ὄντα
φήσομεν ὑγιαίνειν, οἴχεται ἐξ ἀνάγκης ἐκ τούτου ἡ νόσος·

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 146, line 32

Περὶ τοῦ ἔχειν.

 Τὸ τοίνυν ἔχειν ὀκταχῶς λέγεται· λέγομεν γὰρ ἔχειν ἢ ποιότητα, ὡς

λέγομεν ἐπιστήμην ἔχειν τὸν ἄνθρωπον, ἢ ὅλον περὶ ὅλον, ὥσπερ λέγομεν
ἱμάτιον ἔχειν, ἢ ὅλον περὶ μέρος, ὥσπερ λεγόμεθα δακτύλιον ἔχειν, ἢ ὡς
ἐν ἀγγείῳ, ὥς φαμεν τὸν μέδιμνον ἔχειν τοὺς πυρούς, ἢ ὡς κτῆμα, ὡς
λέγομεν ἔχειν ἀγρὸν ἢ οἰκίαν, ἢ ὡς σύνοικον, ὡς λεγόμεθα γυναῖκα ἔχειν,
 758

ἢ μέρος, ὡς λεγόμεθα χεῖρα ἔχειν ἢ πόδα, ἢ ὡς ἐν τόπῳ, ὥσπερ λέγομεν  

ἐπὶ μονάδος καὶ σημείου· λέγομεν γὰρ τὸ μὲν σημεῖον μονάδα θέσιν ἔχουσαν
τὴν δὲ μονάδα σημεῖον ἄθετον ὑπάρχειν. τούτων οὕτως εἰρημένων τῶν
ὀκτὼ τρόπων δύο καὶ μόνοι ὑπὸ τὴν ἔχειν κατηγορίαν ἀνάγονται, οἱ δηλοῦντες
οὐσίας περὶ οὐσίαν περίθεσιν, τοῦτ' ἔστιν ὁ δεύτερος καὶ ὁ τρίτος,

Ολυμπιόδωρος. Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 147, line 6

ἱμάτιον ἔχειν, ἢ ὅλον περὶ μέρος, ὥσπερ λεγόμεθα δακτύλιον ἔχειν, ἢ ὡς

ἐν ἀγγείῳ, ὥς φαμεν τὸν μέδιμνον ἔχειν τοὺς πυρούς, ἢ ὡς κτῆμα, ὡς
λέγομεν ἔχειν ἀγρὸν ἢ οἰκίαν, ἢ ὡς σύνοικον, ὡς λεγόμεθα γυναῖκα ἔχειν,
ἢ μέρος, ὡς λεγόμεθα χεῖρα ἔχειν ἢ πόδα, ἢ ὡς ἐν τόπῳ, ὥσπερ λέγομεν  
ἐπὶ μονάδος καὶ σημείου· λέγομεν γὰρ τὸ μὲν σημεῖον μονάδα θέσιν ἔχουσαν
τὴν δὲ μονάδα σημεῖον ἄθετον ὑπάρχειν. τούτων οὕτως εἰρημένων τῶν
ὀκτὼ τρόπων δύο καὶ μόνοι ὑπὸ τὴν ἔχειν κατηγορίαν ἀνάγονται, οἱ δηλοῦντες
οὐσίας περὶ οὐσίαν περίθεσιν, τοῦτ' ἔστιν ὁ δεύτερος καὶ ὁ τρίτος, τὸ
ἱμάτιον ἔχειν καὶ τὸ δακτύλιον ἔχειν. ὁ δὲ πρῶτος τρόπος ὑπὸ τὴν ποιό-
τητα ἀνάγεται, ὁ δὲ τελευταῖος καὶ ἐπὶ μέντοι γε ὁ ἐν ἀγγείῳ ὑπὸ τὴν ποῦ
κατηγορίαν ἀνάγονται, οἱ δὲ λοιποὶ ὑπὸ τὰ πρός τι. τοῦτο πέρας τῆς
θεωρίας καὶ τοῦ παντὸς συγγράμματος.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 14, line 27

Ὧδε δὴ ἀρξάμενοι λέγωμεν περὶ αὐτῶν.

 Ἐντεῦθεν ἄρχεται λοιπὸν τῶν ἀγώνων. καὶ πρὶν εἰσβάλλειν, κατα-

κολουθῶν τῷ οἰκείῳ κανόνι πρότερον περὶ τῶν αἰτίων διαλέγεται. ἀλλ'
ἐπειδὴ φιλοκαθόλου ὁ Ἀριστοτέλης, περὶ τῶν πρώτων στοιχείων διαλέγεται.
καί φησιν, ὅτι πέντε εἰσὶ ταῦτα, ἓν τὸ πέμπτον στοιχεῖον καὶ τὰ ὑπό-
λοιπα τέσσαρα, πῦρ, ἀήρ, ὕδωρ, γῆ. διὰ τὰς τέσσαρας ἀρχὰς λέγει τὰς
τέσσαρας ποιότητας, θερμότητας, ψυχρότητας, ξηρότητας, ὑγρότητας. διὰ
ταύτας τέσσαρας οὔσας ἐδείχθησαν εἰκότως τέσσαρα εἶναι στοιχεῖα.  

Ὧν διπλῆν φαμεν εἶναι τὴν κίνησιν.

 Καὶ γὰρ ἐπ' εὐθείας κινούμενα διπλῆν ἔχουσι κίνησιν. ἀνάγκη γὰρ
ἐν τῷ ὑποστρέφειν, ἵνα ἡσυχία τις μεσολαβῆται· μεταξὺ γὰρ δύο ἐν-
αντίων κινήσεών ἐστί τις ἠρεμία.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 29, line 9

Καὶ ὅσα ἅμα τούτοις ἀκολουθεῖ πᾶσιν.

 759

 Ἵνα εἴπῃ τὰς δύο ποιότητας, κουφότητα βαρύτητα, λειότητα τραχύ-

τητα καὶ ὅσα τοιαῦτα. αὗται γὰρ πᾶσαι ἐδείχθησαν ἐν τῇ Περὶ γενέσεως
καὶ φθορᾶς γινόμεναι ὑπὸ τῶν πρώτων ποιοτήτων.

Καὶ γίνεται τοιαύτη καὶ ἔστιν ὑπὸ κινήσεώς τε καὶ

ἀκινησίας.

 Ἔστι μὲν ὑπὸ τῆς ἡσυχίας, γίνεται δὲ ὑπὸ τῆς κινήσεως, καὶ ἡ μὲν
ἠρεμία φυλάττει αὐτὴν ὡς ἔστιν, ἡ δὲ κίνησις μεταλλάσσει.

Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ μέσου καὶ περὶ τὸ μέσον τὸ βαρύτα-

τόν ἐστι καὶ ψυχρότατον.

 Μέσον καὶ βαρύτατον εἶπε τὴν γῆν, περὶ τὸ μέσον δὲ καὶ ψυ-
χρότατον εἶπε τὸν ἀέρα.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 162, line 12

Ἀνάγεται δ' ἀεί τι μέρος αὐτῆς μετὰ τοῦ γλυκέος.

 Τὸ τρίτον ἐπιχείρημα τὸ λέγον, ὅτι ἐξατμιζομένου τοῦ λεπτομεροῦς

συνεφέλκεται αὐτῷ καί τι ἁλμυρὸν ἐλάχιστον, εἶτ' ἄνω γλυκανθὲν πάλιν
ἐν τῷ κάτω φέρεσθαι μίγνυται αὐτῷ ἁλμυρὸν ἐλάχιστον, καὶ διὰ ταῦτα
δὴ ὡσαύτως ἐστὶ ἁλμυρὰ ἡ θάλασσα· ὅτι γὰρ ἀληθές ἐστιν, ὅτι τὸ ἐξ-
ατμιζόμενον ἁλμυρόν πως ὑπάρχον ἄνω γλυκαίνεται, δῆλον, ἐπειδὴ πᾶν
ὑγρὸν μεταβαλλόμενον ἄποιον γίνεται. αὐτίκα γοῦν οἶνος ἀτμισθεὶς εἰς
ὕδωρ μεταβάλλεται καὶ γίνεται ἄποιος ἀπολέσας ἣν εἶχε στύψιν· οὕτως
οὖν καὶ τὸ ἁλμυρὸν γίνεται γλυκὺ ἀπολέσαν ἣν εἶχε μεθ' ἑαυτοῦ ποιότητα.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 165, line 11

μυρὰ γίνεται, τουτέστι καπνώδους ἀναθυμιάσεως. τοῦτο καὶ τὸ τρίτον.

τέταρτον ἐπιχείρημα· εἰ γὰρ ὁρῶμεν, ὅτι πᾶν ὕδωρ ἁλμυρὸν θερμόν ἐστιν ἢ
δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ (δυνάμει μὲν ὡς τὰ ἐν Τύρῳ, ἅτινα καὶ παιωνίαν ἔχει θέρ-
μην, ἐνεργείᾳ δὲ ὡς τὰ ἐν Γαδάροις· ταῦτα γὰρ καὶ ἁλμυρά ἐστιν αἰσθητῶς
παιωνίαν ἔχοντα [κατὰ] τὴν δύναμιν), ἡ δὲ καπνώδης ἀναθυμίασις θερμο-
τάτη, δῆλον ὅτι πᾶν ἁλμυρὸν ὕδωρ τὴν καπνώδη ἀναθυμίασιν ἔχει συμ-
μεμιγμένην· οὐκοῦν καὶ ἡ θάλασσα. ταῦτα γὰρ τὰ αὐτοφυῆ θερμὰ ὕδατα,
εἰ μὲν ἐπιτεταμένην ἔχει τὴν θερμασίαν, ἁλυκὰ γίνονται, εἰ δὲ ἀνειμένην,
ὑφαλυκά, ὡς δοκεῖν γλυκέα εἶναι. τοῦτο τὸ τέταρτον ἐπιχείρημα, ὅτι γὰρ
πᾶν ἁλμυρὸν ἐπιμιξίαν ἔχει γεώδους οὐσίας. τὸ γὰρ ὕδωρ καθὸ ὕδωρ
ἄποιόν ἐστι γευστικῆς ποιότητος· μόνον γὰρ ἁπτικὴν ἔχει ποιότητα τὸ ὕδωρ
 760

ὡς ὕδωρ, χυμῶν δέ τινων ἐπιμιγνυμένων γίνεται γευστόν. λοιπὸν δὲ πρὸς

τὴν διαφορὰν τῶν χυμῶν γίνεται τὸ ὕδωρ ἢ ἁλμυρὸν ἢ πικρὸν ἢ ὀξύ·
ἱστορεῖ γὰρ αὐτὸς Ἀριστοτέλης πικρὰ καὶ ὀξέα ὕδατα κατὰ τὴν γεῦσιν.
πᾶς δὲ χυμὸς ἐκ γεώδους οὐσίας συνίσταται. ταῦτα περὶ θαλάσσης φυσιο-
λογήσας καὶ ποταμῶν ὁ φιλόσοφος ἄνεισι πάλιν, ὅθεν καὶ ἀπέστη, καὶ
ἀνακεφαλαιοῦται πάλιν τὸν περὶ ἀνέμων λόγον. ἐλέγομεν γάρ, εἰ μέμνησθε,
ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ, ὅτι προθέμενος εἰπεῖν περὶ ἀνέμων, ἐπειδὴ συγ-
γενῶς εἶχεν ὁ περὶ τούτων λόγος τῷ περὶ ποταμῶν,
περὶ ποταμῶν λόγον ἐάσας τὸν περὶ ἀνέμων ἐκκρεμῆ, εἶτα μετὰ τὸν περὶ
ποταμῶν λόγον διειλέχθη καὶ περὶ θαλάσσης.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 275, line 32

Ἐπειδὴ τέτταρα τὰ αἴτια διώρισται τῶν στοιχείων.

 Τῶν στοιχείων αἴτια λέγει τὰς εἰδοποιοὺς αὐτῶν ποιότητας, λέγω δὴ

τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν καὶ ξηρὸν καὶ ὑγρόν, ὧν αἱ μὲν δραστικαί, αἱ δὲ
ὑλικαὶ κατὰ συζυγίαν. θερμότης γὰρ καὶ ψυχρότης ὕδατι καὶ πυρὶ ἀπονε-
νέμηνται εἰδοποιοὶ αἰτίαι, ξηρότης δὲ καὶ ὑγρότης ἀέρι καὶ γῇ.  

Ἡ δὲ πίστις τούτων ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς.

 Ἐντεῦθεν ἄρχεται κατασκευάζειν, ὅτι δραστικὰ μὲν τὸ θερμὸν καὶ

ψυχρόν, ὑλικὰ δὲ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν, ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς, τουτ-
έστιν ἐκ τῶν φαινομένων. ἡ δὲ αὐτὴ δεῖξις καὶ ἐπὶ τῶν ὑλικῶν· ἐν οἷς
γὰρ ἂν ὤφθησαν αἱ δραστικαὶ ποιοῦσαι, ἐν τούτοις ὁρῶνται αἱ ὑλικαὶ
πάσχουσαι.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 300, line 3

Εἰσὶ δὲ αἱ μὲν ἀρχαὶ τῶν σωμάτων αἱ παθητικαὶ ὑγρὸν

καὶ ξηρόν.

 Παθητικὰς ἀρχὰς ἐκάλεσε τὰς ὑλικὰς ποιότητας. ἔθος γὰρ αὐτῷ μὴ

μόνον τὸ ποιητικὸν αἴτιον ἀρχὴν καλεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ ὑλικόν· τοῦτο γὰρ
καὶ ἐν τῇ Φυσικῇ πεποίηκεν.

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 332, line 18

διαίνει καὶ οὐ διαίνει· διαίνει μὲν τὴν οἰκείαν ἐπιφάνειαν ἐξατμιζομένου τοῦ
ἐν αὐτοῖς ὑγροῦ, καθάπερ οἱ κέραμοι τὴν ἀρχὴν ἐμβληθέντες ἐν τῇ καμίνῳ,
ὅθεν ἐλέγομεν αὐτοὺς καὶ διαστρέφεσθαι· οὐ διαίνει δὲ τὰ παρακείμενα,
ἀλλὰ μόνον μελαίνει. οὕτω τοίνυν ἐπιλύονται τὴν ἀπορίαν. ταῦτα δὲ τὰ
 761

θυμιάματα τριττά εἰσιν· ἢ γὰρ ἐν ξυλώδεσι γίνεται ἡ θυμίασις καὶ καλεῖται

καπνός, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ξύλων, ἢ ἐν λιπαροῖς καὶ γίνεται κνίσσα, ὥσπερ
ἐπὶ ἐλαίου ἢ στέατος ἢ λίπους ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου, ἢ ἐν πίοσι καὶ
λέγεται λιγνύς, ὥσπερ ἐπὶ σαρκὸς λίπος ἐχούσης ἢ λιβάνου ἢ γλυκέος
οἴνου. καὶ γὰρ καὶ οὗτος πίων ἐστὶ καὶ λίπος, καθάπερ τὸ μέλι, διὰ τὸ
γεώδη πολλὴν ἔχειν οὐσίαν· ὅθεν οὔτε μεθύσκει διὰ τὸ ἀπολωλέναι αὐτὸν
τὴν οἰνώδη ποιότητα. ἀλλὰ ζητητέον, τί διαφέρει τὸ λιπαρὸν καὶ τὸ πῖον.
διαφέρει, ὅτι τὸ λιπαρὸν ἐνεργείᾳ ἔχει τὴν ὑγρότητα καὶ προφανῶς ὥσπερ
τοὔλαιον, ὥσπερ τὸ λίπος, τὸ δὲ πῖον οὐκ ἐνεργείᾳ οὔτε προφανῶς, ἀλλὰ
μῖγμά ἐστι στερεωτέρου σώματος καὶ ὑγροῦ, ὥσπερ ἐπὶ τῆς σαρκὸς τῆς
λίπος ἐχούσης. ἀλλὰ καὶ ὁ ποιητὴς οἶδε τὴν τούτου διαφοράν. περὶ γὰρ
τοῦ λιπαροῦ φησι “χρῖσε δὲ λίπ' ἐλαίῳ”· περὶ δὲ τοῦ πίονός φησιν ὁ
αὐτὸς ποιητὴς “πίονα πενταέτηρον”. καὶ ταῦτα μὲν περὶ θυμιατοῦ. εἶτα
πάλιν ἀνακεφαλαιοῦται τὸν περὶ τοῦ καυστοῦ λόγον καὶ τρία περὶ τούτου
παραδίδωσι, τὸν ὁρισμόν, τὴν διαίρεσιν, τὴν πρὸς τὸ τηκτὸν σύγκρισιν.
καί φησιν, ὅτι καυστόν ἐστι τὸ εἰς τέφραν διαλυόμενον. τί φής, Ἀριστότελες;
πᾶν καυστὸν εἰς τέφραν διαλύεται; οὐκοῦν κατὰ σὲ οὐκ ἔστι τὸ ἄχυρον

Ολυμπιόδωρος. In Aristotelis meteora commentaria Page 337, line 26

Τούτοις δὲ τοῖς παθήμασι καὶ ταύταις ταῖς διαφοραῖς

τὰ ὁμοιομερῆ τῶν σωμάτων, ὥσπερ εἴρηται, διαφέρει ἀλλήλων.

 Ποίοις παθήμασι; τῷ ψύχεσθαι, τῷ παχύνεσθαι καὶ μὴ παχύνεσθαι,

τῷ κάεσθαι ἢ θυμιᾶσθαι, ἅπερ εἰσὶν ἁπτικὰ πάθη, τούτοις τοῖς πάθεσι
διαφέρουσιν ἀλλήλων τὰ ὁμοιομερῆ· ποῖα; τά τε ὑπὸ τῶν τεσσάρων στοι-
χείων γεγενημένα, οἷον τὰ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ τοῖς φυτοῖς, τά τε ἐκ τῆς
διττῆς ἀναθυμιάσεως, οἷον τὰ μέταλλα. οὐ μόνον δὲ τούτοις διαφέρουσιν
ἀλλήλων, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰς γευστὰς καὶ ὀσφρητὰς ποιότητας· περὶ ὧν οὐ  
νῦν καιρὸς λέγειν (εἴρηται γὰρ ἐν τῷ Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητοῦ), ἀλλὰ
περὶ μόνων τῶν ἁπτικῶν παθῶν. ἀλλὰ τὴν διάγνωσιν ποιησόμεθα ἔκ τε
τῶν ποιούντων ἔκ τε τῶν πασχόντων, ὡς εἴρηται, ποῖα μὲν τῶν ὁμοιο-
μερῶν γῆς μόνον, ποῖα δὲ ὕδατος μόνον, ποῖα δὲ γῆς καὶ ὕδατος.  

Ολυμπιόδωρος. In Platonis Gorgiam commentaria Chap. 21, sec. 5, line 28

τερον. λείπεται οὖν βλαβερὸν εἶναι· τὸ ἄρα ἀδικεῖν βλαβε-

ρόν, τὸ δὲ βλαβερὸν κάκιον, καὶ κακὸν ἄρα τὸ ἀδικεῖν’.
 Ἄξιον δὲ ζητῆσαι, πῶς λέγει ὁ Σωκράτης ὅτι ὁ μὲν ἀδι-
κῶν λυπεῖ, ὁ δὲ ἀδικούμενος λυπεῖται καὶ λύπης ἐστὶν
ἄξιος. τί οὖν; εἰ ᾖ σπουδαῖος, λυπεῖται; φαμὲν ὅτι ἄλλο
ἐστὶ ζητεῖν τι αὐτὸ καθ' αὑτὸ καὶ ἄλλο κατὰ συμβεβη-
κός. ἰδοὺ γὰρ τὴν γραμμὴν λέγω καὶ ἔχειν πέρατα τὰ
σημεῖα καὶ μὴ ἔχειν· τὴν μὲν γὰρ γραμμὴν τὴν κατ' εὐθὺ
λέγω ἔχειν, τὴν δὲ κυκλοφορικὴν οὐκ ἔχειν, εἴ γε οὐδὲ
ἀρχὴν ἔχει ὁ κύκλος· ὥστε ὅταν λέγω μὴ ἔχειν αὐτήν,
 762

οὐχ ὡς γραμμὴν ἁπλῶς ἐξετάζω, ἀλλ' ὡς ποιότητα ἔχου-

σαν, ὡς τοιάνδε γραμμήν, ἐπεὶ ἡ γραμμὴ ἔχει. οὕτως οὖν
καὶ νῦν ᾗ μὲν ἀδικεῖται ὁ ἀδικούμενος λυπεῖται, ᾗ δὲ
σπουδαῖος κατακρατῶν τῶν παθῶν οὐ λυπεῖται· ὥστε ὁ
ἀδικούμενος ὡς ἀδικούμενος λυπεῖται· οὕτω γοῦν οἱ μὴ
σπουδαῖοι λυποῦνται. καὶ ἄλλως αὐτὸς ὁ Σωκράτης εἶπεν
ὅτι καλὸν μὲν μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι, εἰ δὲ ἄρα,
κρεῖττον τὸ ἀδικεῖσθαι τοῦ ἀδικεῖν.

Ολυμπιόδωρος. In Platonis Phaedonem commentaria Chap. 9, sec. 2, line 2

 Δείξας ὁ Σωκράτης ὅτι ὁ φιλόσοφος ἀδεὴς περὶ τὸν θάνατον διότι ἐλπίζει
παρὰ κρείττοσι δεσπόταις καὶ φίλοις ἀπιέναι, ἐπειδὴ δύο ταῦτα εἰσήγαγεν,
καὶ τὸ εἶναι πρόνοιαν τὸ κατ' ἀξίαν ἑκάστῳ ἀφορίζουσαν, ἵνα καὶ λήξεων
προσηκουσῶν τύχῃ ὁ φιλόσοφος, ἔτι μὴν καὶ τὸ τὴν ψυχὴν ἀίδιον εἶναι, ἵνα
τύχῃ τῶν κατ' ἀξίαν, ὁ Κέβης πρὸς μὲν τὸ πρῶτον, τὸ εἶναι πρόνοιαν, οὐκ
ἀπορεῖ ἅτε δὴ πεπεισμένος τούτῳ, ἐπιζητεῖ δὲ εἰ ἡ ψυχὴ ἀθάνατος· διὸ δια-
δέχονται οἱ περὶ ἀθανασίας τῆς ψυχῆς λόγοι. δείκνυσιν οὖν ὁ Σωκράτης ὅτι ἡ
ψυχὴ ἀθάνατος διὰ λόγου τοιούτου· ‘εἰ τὸ ζῶν καὶ τὸ τεθνεὸς ἐξ ἀλλήλων,
εἰσὶν ἄρα ἡμῶν αἱ ψυχαὶ ἐν Ἅιδου· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· καὶ τὸ δεύτερον ἄρα’.
 Ἵνα δὲ τούτῳ παρακολουθήσωμεν, ἄνωθέν ποθεν ἀρξώμεθα. ἰστέον τοίνυν
ὅτι διττὰ τὰ ἐναντία βούλεται εἶναι ὁ Πλάτων, ἢ γὰρ αὐτὰς τὰς ποιότητας ἢ
τὰ ἔχοντα τὰς ποιότητας [103a11 – c2]· καὶ αὐτὰς μὲν τὰς ποιότητας οὐ βούλεται
μεταβάλλειν εἰς ἀλλήλας, ἀλλὰ μετὰ ἀλλήλας αὐτὰς βούλεται, διότι οὐδὲν
μέρος τῆς λευκότητος ἐν τῇ μεταβολῇ τῇ εἰς τὸ μέλαν, τὰ δέ γε δεδεγμένα
σώματα βούλεται μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα, διότι μένει τι ἐν τῇ μεταβολῇ τῶν
ἐναντίων, οἷον τὸ σῶμα. τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπειδὴ καὶ ζωὴ καὶ θάνατος
ἐναντία ἐστί (καὶ τοῦτο δείκνυσιν ὁ Πρόκλος ἤτοι ὁ Συριανός· συντάττει γὰρ
αὐτὰ τοῖς οἰκείοις ὑπομνήμασιν, λέγω δὴ τὰ Συριανοῦ, μὴ γράφων εἰς αὐτὰ
ὡς τοῦ διδασκάλου γράψαντος· δείκνυσιν οὖν τοῦτο οὕτως· ‘ζωὴ καὶ θάνατος  
σύγκρισις καὶ διάκρισίς ἐστιν, ταῦτα ἐναντία, καὶ δῆλον τὸ συμπέρασμα’)·  
ἐπειδὴ ταῦτα ⟦οὐ⟧ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα ὡς αἱ ποιότητες, ἤτοι μετ' ἄλληλά

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 142, line 9

ἄορ μάχαιρα φάσγανον σπάθη. ἔδειξεν οὖν ὁ λόγος ὅτι καὶ εἰσὶ καὶ τί
ἐστιν ἕκαστον αὐτῶν. τοῦτο δεύτερον. τρίτον εἰ ψευδὴς δείκνυται ὁ λόγος  
ὁ ἀναιρῶν τὰ συνώνυμα ὁ λέγων ὅτι τὰ συνώνυμα ἐν ταῖς δέκα κατηγορί-
αις θεωρεῖται, εἴ γε ἑκάστη τοῦ οἰκείου εἴδους συνωνύμως κατηγορεῖται,
τὸ δὲ ὑπὸ δύο κατηγορίας ἀναγόμενον, οὔτι λέγω ὑπὸ τὰς δέκα, ὁμώ-
νυμον, τὰ ἄρα συνώνυμα οὐκ εἰσίν, εἰ ὁμώνυμα δείκνυται. λύομεν δὲ
τοῦτο οὕτως· ὅτι παραλογίζεσθε· τὸ γὰρ ἀναγόμενον ὑπὸ τὰς δέκα κατηγο-
ρίας διχῶς λέγεται ἀνάγεσθαι· ἢ γὰρ ὡς εἶδος αὐτῶν ἢ ὡς ὕλῃ χρώμενον
αὐταῖς ταῖς κατηγορίαις. ὡς μὲν εἶδος οὕτως· τὸ λευκὸν ὑπὸ διαφόρους
κατηγορίας ὡς εἶδος ἀνάγεται· εἰ γὰρ τὸ λελευκωμένον λάβῃ τις, ὑπὸ τὴν
οὐσίαν ἀνάγεται, εἰ δὲ τὸ χρῶμα, ὑπὸ τὴν ποιότητα. οὕτω μὲν οὖν ὡς
εἶδος. εἰ δὲ ὡς ὕλῃ χρώμενον ταῖς δέκα κατηγορίαις, ὡς τὰ πρός τι·
 763

ταῦτα γὰρ οἰκείαν ὕλην μὴ ἔχοντα ἐν ταῖς δέκα θεωροῦνται κατηγορίαις.

οὕτως οὖν καὶ τὰ συνώνυμα οὐχ ὡς εἶδος ἀνάγονται ὑπὸ τὰς δέκα κατη-
γορίας, ἀλλ' ὡς ὕλῃ χρώμενα ταῖς δέκα ὡς τὰ πρός τι. καὶ τὰ συνώνυμα
δὲ τῶν πρὸς τί εἰσι· τὸ γὰρ συνώνυμον συνωνύμῳ ἐστὶ συνώνυμον. ταῦτα
μὲν περὶ τῶν συνωνύμων.
 Ἐφ' οἷς διαλαμβάνει καὶ περὶ τῶν παρωνύμων. τρίτα δὲ ἔταξε ταῦτα
διὰ τρεῖς αἰτίας· ἢ ὅτι προηγεῖται τὸ ἓν τῶν δύο καὶ τὰ δύο τῶν τεσσά-
ρων, καὶ ἐπὶ μὲν ὁμωνύμων ἑνὸς χρεία (ὀνόματος γὰρ κοινοῦ), ἐπὶ δὲ
τῶν συνωνύμων δύο, ὀνόματος καὶ ὁρισμοῦ, ἐπὶ δὲ τῶν παρωνύμων τεσσά

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 152, line 14

εἶτά φασιν ὅτι δύναται χωρὶς ὑποστῆναι συμβεβηκός· ἰδοὺ γὰρ ἡ εὐωδία
τοῦ μήλου, συμβεβηκὸς οὖσα, καταλείψασα τὸ μῆλον μένει ἐν τῷ αἰσθη-
τηρίῳ ἢ τῷ κιβωτίῳ. λύουσι τοῦτο διάφοροι, ὁ μὲν Πλάτων ὅτι οὐκ
ἐχωρίσθη τοῦ ὑποκειμένου· μετά τινων γὰρ λεπτῶν ἀπορροιῶν χωρεῖ πρὸς
ἡμᾶς, ὡς δηλοῖ ἡ κατὰ μέσον αὐτοῦ ἴσχνανσις· ἐν γὰρ τῷ δένδρῳ οὐκ
ἰσχναίνεται διὰ τὸ πλείονα εἶναι τὴν εἰσροὴν τῆς ἐκροῆς. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης
τὸ διακονικὸν αἰτιᾶται τοῦ ἀέρος, ὅτι ᾧ λόγῳ ἐστὶ διορατὸς καὶ διηχής,
τούτῳ καὶ δίοσμος. ὁ δὲ Πλωτῖνος τὰ Ἀριστοτέλους καὶ Πλάτωνος συνα-
γαγών φησιν ὅτι μεταβάλλεται μέρος τοῦ ἀέρος τῇ εὐωδίᾳ· ἡ γὰρ εὐωδία
μείνασα ἐν τῷ μήλῳ γεννᾷ ὁμοίαν ἑαυτῇ ἑτέραν ποιότητα μεταβάλλουσαν
μέρος τοῦ ἀέρος, ἧς αἰσθανόμεθα. οὐδεμία δὲ τῶν δοξῶν τούτων καθ'
αὑτὴν ἀληθής· οὐδὲ ἡ Πλάτωνος ἡ λέγουσα ἀπορροίας· ἡ γὰρ ἀπόρροια
σῶμα, παντὸς δὲ σώματος μία ἡ κατὰ φύσιν κίνησις (ἢ γὰρ κοῦφον καὶ
ἐπὶ τὰ ἄνω ῥέπει, ἢ βαρὺ καὶ κάτω), τῆς δὲ εὐωδίας τοῦ μήλου πάντες
ὁμοτίμως αἰσθανόμεθα κατὰ κύκλον, δῆλον ὅτι οὐκ ἀρκεῖ ἀπορροίας μόνον
εἰπεῖν. οὐδὲ ἡ Ἀριστοτέλους μόνη ἀληθής· ἰδοὺ γὰρ οἱ χοῖροι πλείονα
ὀρύττουσι τὸν βόρβορον ἐπὶ τῷ πλέον αἰσθέσθαι τῶν ἀπορροιῶν, καὶ δυσώδη
δὲ τόπον παριόντες ῥάκει φράξαντες τὰς ῥῖνας, καίπερ ἀναπνέοντες, τῆς
δυσωδίας οὐκ αἰσθανόμεθα, ἅτε διυλισθεισῶν τῶν ἀπορροιῶν καὶ καθαροῦ
τοῦ ἀέρος χωροῦντος πρὸς ἡμᾶς. οὐδὲ τὸ τοῦ Πλωτίνου μόνον ἀληθὲς τὸ

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 176, line 22

λικὸν ὑποκείμενον αὐτὴν εἶναι καὶ ὅτι οὐκ ἔχει συμβεβηκότα τῷ ἑαυτῆς
λόγῳ, ἅπερ ποιοῦσι τὸ μερικόν (καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν οὐδὲ τὸ καθόλου ἁρμόζει
τῇ ὕλῃ οὐδὲ τὸ μερικόν· ταῦτα γὰρ εἰδοπεποιημένα ὀνόματα, ἡ δὲ ὕλη
οὐκ ἔχει καθ' ἕξιν τὰ εἴδη, ἀλλὰ κατ' ἐπιτηδειότητα), οὐδὲ τῇ θείᾳ ἁρμόζει
οὐσίᾳ μηδενὶ ὑποκείμενον οὔσῃ, οὐδὲ ταῖς δευτέραις· αὗται γὰρ εἰ καὶ τῷ ἑνιαίῳ
τῆς προφορᾶς δοκοῦσι τόδε τι σημαίνειν, ὅταν εἴπω ‘ἄνθρωπος’ ἢ ‘ζῷον’,
ἀλλ' οὐ τόδε τι σημαίνουσιν ἀλλὰ τοιόνδε, τοῦτ' ἔστιν ὁμοιότητα, καθ'
ἣν ἐοίκασιν οἱ ἄνθρωποι ἀλλήλοις, καθό εἰσιν ἄνθρωποι, καὶ τὰ ζῷα, καθὸ
ζῷα. καὶ μὴ νομίσῃς, ἐπειδὴ εἶπον τοιόνδε αὐτὰ σημαίνειν, τὸ δὲ τοιόνδε
ποιότης, ἡ δὲ ποιότης συμβεβηκός, ὅτι αἱ δεύτεραι οὐσίαι συμβεβηκότα·
κἂν γὰρ ποιότητα σημαίνωσιν, ἀλλ' οὐσιώδη ποιότητα. ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ
 764

τὰ καθόλου συμβεβηκότα ὁμοιότητα σημαίνουσι τῶν κατὰ μέρος συμβεβη-

κότων, τίνι διαφέρουσι τῶν δευτέρων οὐσιῶν; καὶ λέγομεν ὅτι αἱ μὲν δεύτεραι
οὐσίαι ὁμοιότητα οὐσιώδη σημαίνουσι τὰ δὲ συμβεβηκότα ἐπουσιώδη· διττὴ
γὰρ ἡ ποιότης, ἡ μὲν οὐσιώδης ἡ δὲ ἐπουσιώδης. μήποτε οὖν τὸ παρὸν
ἴδιον ἄλλο ἐστὶν ἐγκώμιον τῆς οὐσίας τῆς ἀτόμου· μόνη γὰρ ἡ ἄτομος
οὐσία πρὸς τῷ πᾶσιν ὑποκεῖσθαι τοῖς παρ' ἑαυτὴν ἑαυτῆς ἐστι μόνη, τὰ δὲ
ἄλλα πάντα τῆς ἀτόμου οὐσίας εἶναι λέγεται.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 180, line 4

οὐδὲ τούτοις ἐστί τι ἐναντίον, διότι τὸ μέγα ἐκ μικρῶν πολλῶν συνέστηκε

καὶ τὸ πολὺ ἐξ ὀλίγων πολλῶν· εἰ οὖν περιέχουσιν ἑαυτά, οὔκ εἰσιν ἐναντία
συστατικὰ ὄντα ἑαυτῶν· τὰ δὲ ἐναντία ἀεὶ φθαρτικὰ ἀλλήλων καὶ οὐδέποτε
συστατικά. ταῦτα ὁ Ἀριστοτέλης καὶ ἕτερον οὐδέν.
 Ἀποροῦσι δὲ τρία ἄπορα. πρῶτον μὲν πῶς λέγεται ἡ οὐσία μηδὲν
ἔχειν ἐναντίον· ἐν γὰρ τῷ Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς φησι τὰ στοιχεῖα
μάχεσθαι ἀλλήλοις, τὸ πῦρ τῷ ὕδατι καὶ τὸν ἀέρα τῇ γῇ. καὶ λύει ὁ  
Ἀλέξανδρος λέγων ‘οὐ καθόλου ἑαυτοῖς μάχονται τὰ στοιχεῖα· οὐ δήπου
γὰρ καὶ κατὰ τὸ σῶμα, ἀλλὰ ποιότης ποιότητι, θερμότης ψυχρότητι καὶ
ὑγρότης ξηρότητι’. ὁ δὲ Συριανὸς ἐπικρίνας πλέον φησὶν ‘οὐδὲ κατὰ τὰς
ποιότητας μάχονται, εἰ οὐσιώδεις ληφθεῖεν· οὐ γὰρ ἁμιλλᾶται ἡ θερμότης
ψυχρότητί τινι, ἐὰν ἐν πυρὶ γένηται, ἢ ἐν ὕδατι ψυχρότης θερμότητι,
ἐπεὶ ἦν ποτε εὑρεῖν καὶ πῦρ ψυχρόν. ἀλλὰ κἂν φθείρῃ ποιότης ποιότητα,
ὡς ἐν ἀποίῳ σώματι δεῖ τότε αὐτὰς λαβεῖν· τότε γὰρ καὶ συμβεβηκότα
εἰσὶ καὶ γίνονται καὶ ἀπογίνονται χωρὶς φθορᾶς τοῦ ὑποκειμένου.’ δευτέρα
ἀπορία· ὅτι εἰ τῇ οὐσίᾳ οὐδὲν ἐναντίον ἐστί, πῶς ὁ λόγος καὶ ὁ θυμὸς
μάχονται ἀλλήλοις; οὐσίαι γὰρ ταῦτα· τρία γὰρ μέρη τῆς ψυχῆς, λόγος,
θυμὸς καὶ ἐπιθυμία, καὶ μάχεται ὁ θυμὸς καὶ ὁ λόγος, ὥς φησιν ἡ Μήδεια
  θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη. Page 208,
line 34

καθόλου οὖν τὰ πρός τι οὐ δύναται ἀλλήλων μετέχειν ὡς ἀντικείμενα

ἀλλήλων, οὐδὲ τὰ μετέχοντα ἀλλήλων πρός τι δύναται εἶναι. καὶ ἀπο-
ροῦσιν ὅτι ὅσον ἐκ τῶν εἰρημένων οὐδὲ θέσις καὶ θετὸν πρός τι· μετέχει
γὰρ τὸ θετὸν τῆς θέσεως. πρὸς ὅ φαμεν ὅτι ἀληθὲς τοῦτο, ἐὰν θέσιν
λάβωμεν τὴν ποιότητα. ἀλλὰ θέσιν ληπτέον τὴν κατὰ τὸ δεξιὸν καὶ ἀρι-
στερόν, πρόσω καὶ ὀπίσω, ἄνω καὶ κάτω· ταῦτα γὰρ οὐ δύναται μετέχειν
ἀλλήλων· οὐδὲ γὰρ τὸ δεξιὸν τοῦ ἀριστεροῦ μετέχει ποτὲ οὐδὲ τὸ ἄνω
τοῦ κάτω οὐδὲ τὸ πρόσω τοῦ ὀπίσω. ἰστέον ὅτιπάσης θέσεώς τε καὶ
ἀνακλίσεως καὶ στάσεως καὶ καθέδρας, τὰ εἴδη τῆς θέσεως καὶ οἱονεὶ
χαρακτῆρες, ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγεται· πᾶς γὰρ χαρακτὴρ ποιότητος ὑπὸ
τὴν ποιότητα ἀνάγεται· ἐὰν οὖν ταῦτα πρός τι εἶναι συγχωρηθείη, ποιό-
τητες ὄντα καὶ καθ' αὑτά, πᾶν συμβεβηκὸς τῶν πρός τι ποιήσομεν, οἷον
ἡ λευκότης λελευκωμένου λευκότης καὶ ἡ μέλανσις μεμελασμένου μέλανσις,
 765

ὅπερ ἄτοπον. οὐ δύναται οὖν ἡ ἀνάκλισις ἀνακεκλιμένου λέγεσθαι ἀνάκλισις  

οὐδὲ ἡ στάσις ἑστῶτος στάσις οὐδὲ ἡ καθέδρα τοῦ καθημένου καθέδρα,
ἐπειδὴ μετέχον ἐστίν, ὡς εἴρηται, καὶ μετεχόμενον· ἔστι γὰρ ἡ διάκρισις
οὕτως· ἔστιν ἀνακεκλιμένον καὶ τελεῖ τοῦτο ὑπὸ τὴν οὐσίαν, καὶ ἀνάκλισις
καὶ τελεῖ τοῦτο ὑπὸ τὴν ποιότητα, καὶ τὸ ἀνακεκλίσθαι καὶ τελεῖ ὑπὸ τὴν
κεῖσθαι κατηγορίαν. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ οὕτως ἀνάλογον δεῖ νοεῖσθαι.
ταῦτα τὸ πρῶτον ἡμῖν παραδίδωσι κεφάλαιον.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 209, line 4

τοῦ κάτω οὐδὲ τὸ πρόσω τοῦ ὀπίσω. ἰστέον ὅτιπάσης θέσεώς τε καὶ
ἀνακλίσεως καὶ στάσεως καὶ καθέδρας, τὰ εἴδη τῆς θέσεως καὶ οἱονεὶ
χαρακτῆρες, ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγεται· πᾶς γὰρ χαρακτὴρ ποιότητος ὑπὸ
τὴν ποιότητα ἀνάγεται· ἐὰν οὖν ταῦτα πρός τι εἶναι συγχωρηθείη, ποιό-
τητες ὄντα καὶ καθ' αὑτά, πᾶν συμβεβηκὸς τῶν πρός τι ποιήσομεν, οἷον
ἡ λευκότης λελευκωμένου λευκότης καὶ ἡ μέλανσις μεμελασμένου μέλανσις,
ὅπερ ἄτοπον. οὐ δύναται οὖν ἡ ἀνάκλισις ἀνακεκλιμένου λέγεσθαι ἀνάκλισις  
οὐδὲ ἡ στάσις ἑστῶτος στάσις οὐδὲ ἡ καθέδρα τοῦ καθημένου καθέδρα,
ἐπειδὴ μετέχον ἐστίν, ὡς εἴρηται, καὶ μετεχόμενον· ἔστι γὰρ ἡ διάκρισις
οὕτως· ἔστιν ἀνακεκλιμένον καὶ τελεῖ τοῦτο ὑπὸ τὴν οὐσίαν, καὶ ἀνάκλισις
καὶ τελεῖ τοῦτο ὑπὸ τὴν ποιότητα, καὶ τὸ ἀνακεκλίσθαι καὶ τελεῖ ὑπὸ τὴν
κεῖσθαι κατηγορίαν. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ οὕτως ἀνάλογον δεῖ νοεῖσθαι.
ταῦτα τὸ πρῶτον ἡμῖν παραδίδωσι κεφάλαιον.
 Δεύτερον δὲ κεφάλαιον, ἐν ᾧ δύο ἴδια ψευδῆ τῶν πρός τι παραδίδωσι,
τὸ μὴ ἔχειν ἐναντίον καὶ τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον. ταῦτα
δὲ οὐδὲ πᾶσι τοῖς πρός τι ὑπάρχουσιν οὐδὲ μόνοις. ἀλλ' ἵνα γνῶμεν
τίσιν ὑπάρχουσι καὶ τίσιν οὐχ ὑπάρχουσι, κανόνι τοιούτῳ χρησώμεθα· δεῖ
εἰδέναι ὅτι τὰ πρός τι οἰκείαν ὕλην μὴ ἔχοντα ἐν ἐννέα κατηγορίαις θεωρεῖται·
ἐὰν οὖν ἡ κατηγορία ἐκείνη ἐπιδέχηται ἐναντία καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον,
καὶ τὰ ἐν αὐτῇ πρός τι ἐπιδέχονται ταῦτα, εἰ δὲ μὴ ἐπιδέχεται, οὐδὲ τὰ
πρός τι ἐπιδέχονται· πατὴρ γὰρ καὶ υἱὸς τῶν πρός τι, καὶ οὐκ ἐπιδέχονται

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 220, line 2n

καὶ μὴ βιάζεσθαι πάντως λέγειν λύσιν. ἀλλ' ἵνα μή τις εἴπῃ ὅτι μαται-
οπονοῦμεν ἀποροῦντες καὶ μὴ ἐπιλυόμενοι, οὐδὲ αὐτό φησι τὸ διαπορεῖν
καθ' αὑτὸ ἄχρηστον· ἡ γὰρ ἀπορία ὁδός ἐστιν εἰς εὐπορίαν, δριμυτέραν
καὶ πλατυτέραν ποιοῦσα τὴν ψυχὴν πρὸς ὑποδοχὴν πλειόνων, ὡς ἐπὶ τῶν
πυρεκβόλων λίθων τῶν διὰ τῆς παρατρίψεως φῶς ἀφιέντων· καὶ ἡ ψυχὴ
γὰρ θλιβομένη διὰ τῶν ἐφ' ἑκάτερα κινήσεων καὶ ἐπιχειρήσεων ἀπογεννᾷ
τὸ τῆς ἀληθείας φῶς· τὸ γὰρ μηδὲ ὅλως ἀπορεῖν ἢ θεοῦ τοῦ πάντα εἰ-
δότος ἢ λίθου τοῦ μηδὲν εἰδότος. ταῦτα περὶ τῶν πρός τι. ἐν οἷς καὶ
ἡ παροῦσα πρᾶξις.  

Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος.

 766

Ποιότητα δὲ λέγω καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται.

 Τέσσαρα δὲ κεφάλαια τῆς παρούσης κατηγορίας δεῖ προλαβεῖν, πρῶτον

μὲν τὴν τάξιν τῆς ποιότητος τὴν πρὸς τὰς λοιπὰς κατηγορίας, δεύτερον τὴν
αἰτίαν τῆς ἐπιγραφῆς, τρίτον τὴν διαίρεσιν αὐτῆς, τέταρτον τὴν τάξιν τῶν
διαιρεθέντων εἰδῶν, ὧν ἡ παροῦσα πρᾶξις δύο τὰ πρῶτα παραδίδωσι,
τὴν τάξιν καὶ τὴν ἐπιγραφήν. διὰ τί τοίνυν τετάρτην εἴληφε τάξιν μετὰ
τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὰ πρός τι; καὶ λέγομεν τούτου πέντε αἰτίας.
πρώτην μέν· αὕτη μόνη ἔλειπεν ἐν ταῖς ἁπλαῖς κατηγορίαις καὶ ἔδει περὶ
ταύτης μετ' ἐκείνας διαλαβεῖν. δευτέρα αἰτία· ὅτι ἐδεήθη τῶν πρός τι ἡ ποι-
ότης ἐν οἰκείᾳ ἐπιγραφῇ αὐτῆς, προσεχῶς δὲ περὶ τῶν πρός τι διελεγό-
μεθα, εἰκότως μετὰ τὰ πρός τι περὶ αὐτῆς διαλέγεται·

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 220, line 17

τὴν τάξιν καὶ τὴν ἐπιγραφήν. διὰ τί τοίνυν τετάρτην εἴληφε τάξιν μετὰ
τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὰ πρός τι; καὶ λέγομεν τούτου πέντε αἰτίας.
πρώτην μέν· αὕτη μόνη ἔλειπεν ἐν ταῖς ἁπλαῖς κατηγορίαις καὶ ἔδει περὶ
ταύτης μετ' ἐκείνας διαλαβεῖν. δευτέρα αἰτία· ὅτι ἐδεήθη τῶν πρός τι ἡ ποι-
ότης ἐν οἰκείᾳ ἐπιγραφῇ αὐτῆς, προσεχῶς δὲ περὶ τῶν πρός τι διελεγό-
μεθα, εἰκότως μετὰ τὰ πρός τι περὶ αὐτῆς διαλέγεται· ἐπιγέγραπται γὰρ
Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος, ἅπερ εἰσὶ τῶν πρός τι· ἡ γὰρ ποιότης πε-
ποιωμένου ποιότης καὶ τὸ πεποιωμένον ποιότητι πεποιωμένον. πῶς δὲ τῶν
πρός τι ἡ ποιότης νοηθείη, ἐν τοῖς ἑξῆς ῥηθήσεται. διὸ καὶ νόμῳ τῶν
πρός τι δι' ἀλλήλων αὐτὰ ὑπογράφει, τὸ ποιὸν διὰ τῆς ποιότητος καὶ τὴν
ποιότητα διὰ τοῦ ποιοῦ· μόνων γὰρ τῶν πρός τι ἴδιον τὸ δι' ἀλλήλων
ὑπογράφεσθαι. τρίτη αἰτία, ὅτι ἔδει λοιπὸν καὶ περὶ τῆς ποιότητος δια-
λαβεῖν μετὰ τρεῖς κατηγορίας διὰ τοὺς λέγοντας μὴ εἶναι φύσει τὰς ποιό-
τητας, ἀλλὰ τῇ θέσει τῶν ἀτόμων ἕπεσθαι, κατὰ τοὺς λέγοντας ‘νόμῳ γλυκύ,
νόμῳ πικρόν’. τετάρτη αἰτία, ὅτι ἔδει περὶ ποιότητος διαλαβεῖν ὡς ἐπει-
γούσης τῆς ζητήσεως διὰ τοὺς λέγοντας μὴ εἶναι καθ' αὑτὰς τὰς ποιότητας,
ἀλλ' ἐν τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τὸ εἶναι ἔχειν· τὸ γὰρ μέλι οὐ καθ' αὑτὸ
γλυκύ, φασίν, ἀλλὰ πρὸς τὸν ὑγιαίνοντα (τῷ γὰρ ἰκτερικῷ πικρὸν φαίνεται),
τὸ πῦρ οὐ καθ' αὑτὸ θερμόν (οὐ γὰρ πᾶσι θερμόν· οὐ δήπου γὰρ καὶ τῇ
σαλαμάνδρᾳ), οὐδὲ ὁ ἥλιος πᾶσι φωτεινός· ταῖς γὰρ νυκτερίσι σκοτεινὸς
δοκεῖ εἶναι. πέμπτη αἰτία, ὅτι ἔδει καὶ περὶ τῆς ποιότητος συντόμως δια

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 220, line 22

μεθα, εἰκότως μετὰ τὰ πρός τι περὶ αὐτῆς διαλέγεται· ἐπιγέγραπται γὰρ

Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος, ἅπερ εἰσὶ τῶν πρός τι· ἡ γὰρ ποιότης πε-
ποιωμένου ποιότης καὶ τὸ πεποιωμένον ποιότητι πεποιωμένον. πῶς δὲ τῶν
 767

πρός τι ἡ ποιότης νοηθείη, ἐν τοῖς ἑξῆς ῥηθήσεται. διὸ καὶ νόμῳ τῶν
πρός τι δι' ἀλλήλων αὐτὰ ὑπογράφει, τὸ ποιὸν διὰ τῆς ποιότητος καὶ τὴν
ποιότητα διὰ τοῦ ποιοῦ· μόνων γὰρ τῶν πρός τι ἴδιον τὸ δι' ἀλλήλων
ὑπογράφεσθαι. τρίτη αἰτία, ὅτι ἔδει λοιπὸν καὶ περὶ τῆς ποιότητος δια-
λαβεῖν μετὰ τρεῖς κατηγορίας διὰ τοὺς λέγοντας μὴ εἶναι φύσει τὰς ποιό-
τητας, ἀλλὰ τῇ θέσει τῶν ἀτόμων ἕπεσθαι, κατὰ τοὺς λέγοντας ‘νόμῳ γλυκύ,
νόμῳ πικρόν’. τετάρτη αἰτία, ὅτι ἔδει περὶ ποιότητος διαλαβεῖν ὡς ἐπει-
γούσης τῆς ζητήσεως διὰ τοὺς λέγοντας μὴ εἶναι καθ' αὑτὰς τὰς ποιότητας,
ἀλλ' ἐν τῇ πρὸς ἕτερον σχέσει τὸ εἶναι ἔχειν· τὸ γὰρ μέλι οὐ καθ' αὑτὸ
γλυκύ, φασίν, ἀλλὰ πρὸς τὸν ὑγιαίνοντα (τῷ γὰρ ἰκτερικῷ πικρὸν φαίνεται),
τὸ πῦρ οὐ καθ' αὑτὸ θερμόν (οὐ γὰρ πᾶσι θερμόν· οὐ δήπου γὰρ καὶ τῇ
σαλαμάνδρᾳ), οὐδὲ ὁ ἥλιος πᾶσι φωτεινός· ταῖς γὰρ νυκτερίσι σκοτεινὸς
δοκεῖ εἶναι. πέμπτη αἰτία, ὅτι ἔδει καὶ περὶ τῆς ποιότητος συντόμως δια-
λαβεῖν δι' Ἀντισθένην καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν λέγοντας ‘ἄνθρωπον ὁρῶ, ἀν-
θρωπότητα δὲ οὐχ ὁρῶ’, ὡς ἀναιροῦντας τὴν ἁπλῶς ποιότητα. ἐν οἷς τὸ
πρῶτον κεφάλαιον.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 224, line 2

ποιότης. ἐν δὲ τοῖς διὰ βάθους διαφέρει παθητικῆς ποιότητος ἡ ἕξις, τῆς

ἀπὸ πάθους μὲν γινομένης μὴ μέντοι πάθος ποιούσης, ὅτι καὶ αὕτη ἐπι-
πολῆς ἡ δὲ διὰ βάθους, ἡ ἕξις φημί, τῆς πάθος ἐμποιούσης οὐ μὴν
ἀπὸ πάθους γεγενημένης διαφέρει, ὅτι ἡ μὲν πρὸς τὸ ἐν ᾧ ὑπάρχει ὑπο-
κείμενον, τὴν ψυχήν, λέγεται, ἡ ἕξις, ἡ δὲ πρὸς τὸ περὶ ὃ ἐνεργεῖ· ἐν ἄλλῳ
γὰρ ποιεῖ τὸ πάθος ἡ θερμότης ἐν ἄλλῳ αὐτὴ οὖσα ὑποκειμένῳ. τῆς δὲ
ἀπὸ πάθους γεγενημένης καὶ πάθος ἐμποιούσης διαφέρει ἡ ἕξις, ὅτι ἡ μὲν
μᾶλλον ἅπτεται τῆς οὐσίας, ἡ ἕξις, ἡ δὲ οὐχ οὕτως. αὗται αὐτῶν καὶ αἱ
διαφοραί.  
 Ἐφ' οἷς εἴπωμεν καὶ τὴν διαίρεσιν τῆς ποιότητος (ἔστι δὲ καὶ ἄλλως
διελεῖν τὴν ποιότητα, ὡς οἶμαι)· ἡ ποιότης ἢ δυνάμει καὶ ποιεῖ δύναμιν
καὶ ἀδυναμίαν, ἢ ἐνεργείᾳ καὶ ἐπιπολῆς καὶ ποιεῖ σχῆμα καὶ μορφὴν καὶ
τὰ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν χρώματα, ἢ διὰ βάθους. καὶ εἰ διὰ βάθους,
ἢ ἅπτεται τῆς οὐσίας ἢ οὐχ ἅπτεται. καὶ εἰ μὴ ἅπτεται, ποιεῖ τὴν
παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην καὶ πάθος μὴ ποιοῦσαν.
εἰ δὲ ἅπτεται τῆς οὐσίας, ἢ πρὸς τὸ περὶ ὃ ἐνεργεῖ καὶ ποιεῖ τὴν
παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους μὲν μὴ γινομένην πάθος δὲ
ποιοῦσαν, ἢ πρὸς τὸ ἐν ᾧ ὑπάρχει ὑποκείμενον καὶ ποιεῖ τὴν ἕξιν. ἢ
μᾶλλον ἅπτεται τῆς οὐσίας καὶ ποιεῖ πάλιν τὴν ἕξιν, ἢ ἧττον καὶ ποιεῖ
τὴν παθητικὴν ποιότητα τὴν ἀπὸ πάθους γινομένην καὶ πάθος ἐμποιοῦσαν.
καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 226, line 26

ποτὲ δὲ καὶ εἴδη ὡς ὑπάλληλα· τὰ γὰρ ὑπάλληλα ὑπὸ ἓν γένος τελοῦσιν.

οἱ δὲ λέγοντες ὅτι ὡς ὁμώνυμος φωνὴ διαιρεῖται ἔλεγον οὕτως, ὅτι λέγει
αὐτὸς ὁ Ἀριστοτέλης ἔστι δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων·
 768

τὸ δὲ πλεοναχῶς λέγεσθαι ὁμωνύμου φωνῆς. ἀλλὰ καὶ τάξιν ἐπεδέξατο

τὰ εἴδη· προτέτακται γὰρ ἡ ἕξις τῶν λοιπῶν· ἐν δὲ τοῖς ὡς γένος εἰς
εἴδη διαιρουμένοις οὐκ ἔστι τάξιν εὑρεῖν. ταῦτα μὲν οὗτοι. ὁ δὲ Συριανὸς
βουλόμενος ὡς τὰ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἓν διαιρεῖσθαι τὴν ποιότητα εἰς τὰ
εἴδη ἀμφότερα ἀποδέχεται τὰ ἐπιχειρήματα, καὶ τὰ ὡς ὁμώνυμον
λέγοντα τὴν διαίρεσιν καὶ τὰ ὡς γένος λέγοντα διαιρεῖσθαι· μέσα γὰρ ὄντα
τὰ ἀφ' ἑνὸς καὶ πρὸς ἓν ὁμωνύμων καὶ γενῶν δύνανται, φησί, τοῖς τῶν
ἄκρων ὀνόμασιν ὀνομάζεσθαι. ὁ δὲ Ἀλέξανδρος βουλόμενος τὴν ποιότητα
ὡς γένος εἰς εἴδη διαιρεῖσθαι, ἀπαντᾷ πρὸς τὰ δύο ἐπιχειρήματα, πρὸς
μὲν τὸ πλεοναχῶς ὅτι οὐκ ἐπὶ ὁμωνύμου φωνῆς ἀεὶ λαμβάνεται· νῦν
γὰρ ἐπὶ τοῦ παρωνύμως ὁμωνύμως ἑτερωνύμως ἀκατονομάστως εἴληπται,
καὶ κεῖται νῦν ἐπὶ συνωνύμου κατηγορίας. οὕτως μὲν πρὸς τὸ πρῶτον
ἐπιχείρημα. πρὸς δὲ τὸ λέγον ὅτι τάξιν ἐπεδέξατο λέγει ὅτι τάξιν
ἐπεδέξατο, οὐ τὴν κατὰ τὸ τῆς φύσεως κοινόν (ποιὰ γὰρ ὁμοίως), ἀλλ'
ἡ ἕξις τῶν λοιπῶν ὡς τιμιωτέρα προβέβληται, διότι μονιμωτέρα ἡ ἕξις
τῶν λοιπῶν. καὶ εἰδοποιός, καὶ εἴποις ἂν τὴν μὲν ἀπὸ ἰατρικοῦ
εἰς ἰατρὸν μεταβολὴν γένεσίν τινα, τὴν ἀπὸ ἀτελοῦς εἰς τέλειον, καὶ
τὴν ἀπὸ ῥητορικοῦ εἰς ῥήτορα, τὴν δὲ ἀπὸ ῥήτορος εἰς ῥητορικὸν καὶ  

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 230, line 32

δεδέχθαι γλυκύτητα ποτὲ δὲ μὴ δέχεσθαι· οὐ δέδεκται γὰρ τὴν συνουσιω-

μένην γλυκύτητα τὸ μέλι, οὐδὲ τὸ πῦρ τὴν θερμότητα· ἑκάτερον γὰρ χωρὶς
τῆς κατ' οὐσίαν ποιότητος οὐδὲ ἐπινοηθῆναι δύναται. δέχεσθαι δὲ ἑκά-
τερον λέγεται τὸ μὲν πῦρ τὴν θερμότητα τὸ δὲ μέλι τὴν γλυκύτητα ὡς
θερμαίνουσαν καὶ γλυκάζουσαν, αἵπερ συμβεβήκασιν αὐτοῖς. καὶ λύεται
καὶ τὸ δεύτερον ἄπορον, ὅτι ποιότητες αἱ προκείμεναι, αἳ ὡς συμβεβηκὸς
λαμβάνονται. ἀποροῦσι δὲ καὶ πρὸς τὰ χρώματα ὅτι πῶς ταῦτα λέγομεν
ἀπὸ πάθους γενέσθαι πάθος δὲ μὴ ποιεῖν· διακρίνουσι γὰρ καὶ συγκρίνουσι.
καὶ λέγομεν ὅτι δικαιότερον ἀφ' ὧν ἐγένοντο ὀνομάζειν αὐτὰς παθητικὰς
ποιότητας ἢ ἀφ' ὧν ποιοῦσιν· οὐ γὰρ παρώνυμον ποιοῦσιν ἑαυτοῖς πάθος·
οὐδὲ γὰρ λευκαίνεται ὁ λευκοῦ ἀντιλαμβανόμενος ἢ γλυκαίνεται ὁ γλυκέος
ἀντιλαμβανόμενος. καὶ ταῦτα μὲν ἡμεῖς. ὁ μέντοι Ἀριστοτέλης ἀπορεῖ
περὶ τῶν χρωμάτων· ὅτι ἐπὶ τούτων τῶν προσκαίρων χρωμάτων δυνατὸν
κρᾶσιν λέγειν αἰτίαν αὐτῶν, ἐπὶ μέντοι τῶν ἐκ φύσεως ἢ ἐκ γενέσεως, εἰ  
καὶ ὅλῳ τῷ εἴδει ὑπάρχουσι, τί ἐροῦμεν, ὡς ἐπὶ τῆς τοῦ κύκνου λευκότητος
καὶ τῆς τοῦ πράσου χλωρότητος; καὶ λύει τοῦτο λέγων ὅτι ἡ κρᾶσις ἡ
ποιήσασα τὸ πρόσφατον χρῶμα καὶ τὸ ἐκ γενετῆς ἐποίησεν, οἷον ὡς ἐπὶ
τοῦ δι' αἰδῶ ἐρυθριάσαντος καὶ διὰ φόβον ὠχριάσαντος· ἐν γὰρ τῷ ἐρυθριᾶν
ἡ φύσις τὸν φίλιον χυμὸν προβάλλεται δίκην τῶν τὰς χεῖρας τοῖς ὀφθαλμοῖς
ἐπιτιθέντων, ἵνα μὴ θεάσωνται ἃ μὴ δεῖ, μονονουχὶ παρέχουσα λέγειν τὸ

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 231, line 24

τρέφοντες τὰς περιστερὰς θαλλοὺς περιπλέκουσι ποικίλα χρώματα ἔχοντας

 769

ἐν τοῖς περιστερεῶσιν, ἵνα οἷα βούλονται σχοῖεν τὰ τεχθησόμενα, καὶ οὐκ

ἀποτυγχάνουσι τῆς ἐλπίδος. καί τις γυνὴ Αἰθίοπα ἔτεκε μήτε Αἰθίοπι
συγγενομένη μήτε Αἰθίοψ οὖσα, ἀλλ' ἐν τῷ καιρῷ τῆς συνουσίας Αἰθίοπα
φαντασθεῖσα. προηγεῖται οὖν ἡ φαντασία καὶ τῶν ἐκ γενετῆς. καὶ ταῦτα
μὲν περὶ τούτου.
 Ἐφ' οἷς διακρίνει τὰ πάθη ἀπ' ἀλλήλων, ὅτι τῷ μᾶλλον καὶ τῷ
ἧττον διαφέρουσιν. εἰπὲ δὲ σὺ ὅτι καὶ ἄλλως διαφέρουσι τὰ πάθη· ὅτι
τὸ μὲν ἐν τῷ γίνεσθαι ἔχει τὸ εἶναι, τὸ δὲ ἐν τῷ γεγονέναι· ἐν μὲν τῷ
γίνεσθαι τὸ ὠχριᾶν καὶ ἐρυθριᾶν, ἃ καὶ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀνάγεται, ἐν τῷ
γεγονέναι δέ, ὅταν μόνιμον τὸ πάθος ἐγγένηται, ὃ καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα
ἀνάγεται. οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς οὐ λέγεται ὀργίλος ὁ διὰ περίστασιν
ὀργισθείς, ἀλλ' ὁ φύσει ὢν τοιοῦτος, περὶ οὗ εἴρηται τῷ βουκολιαστῇ
  καί οἱ ἀεὶ δριμεῖα χολὴ ποτὶ ῥινὶ κάθηται.

Ὅτι μὲν οὖν γίνονται καὶ ἀπογίνονται διὰ πάθος πολλαὶ μεταβολαὶ χρωμάτων.

 Εἰπὼν τὰ χρώματα παθητικὰς ποιότητας εἶναι, τὸ ἀπὸ πάθους γενέσθαι

αὐτὰ κατασκευάζει καὶ δείκνυσιν οὕτως ἔχοντα.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 231, line 30

 Ἐφ' οἷς διακρίνει τὰ πάθη ἀπ' ἀλλήλων, ὅτι τῷ μᾶλλον καὶ τῷ

ἧττον διαφέρουσιν. εἰπὲ δὲ σὺ ὅτι καὶ ἄλλως διαφέρουσι τὰ πάθη· ὅτι
τὸ μὲν ἐν τῷ γίνεσθαι ἔχει τὸ εἶναι, τὸ δὲ ἐν τῷ γεγονέναι· ἐν μὲν τῷ
γίνεσθαι τὸ ὠχριᾶν καὶ ἐρυθριᾶν, ἃ καὶ ὑπὸ τὸ πάσχειν ἀνάγεται, ἐν τῷ
γεγονέναι δέ, ὅταν μόνιμον τὸ πάθος ἐγγένηται, ὃ καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα
ἀνάγεται. οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς οὐ λέγεται ὀργίλος ὁ διὰ περίστασιν
ὀργισθείς, ἀλλ' ὁ φύσει ὢν τοιοῦτος, περὶ οὗ εἴρηται τῷ βουκολιαστῇ
  καί οἱ ἀεὶ δριμεῖα χολὴ ποτὶ ῥινὶ κάθηται.

Ὅτι μὲν οὖν γίνονται καὶ ἀπογίνονται διὰ πάθος πολλαὶ

μεταβολαὶ χρωμάτων.

 Εἰπὼν τὰ χρώματα παθητικὰς ποιότητας εἶναι, τὸ ἀπὸ πάθους γενέσθαι

αὐτὰ κατασκευάζει καὶ δείκνυσιν οὕτως ἔχοντα.

Ὅσα μὲν οὖν τῶν τοιούτων συμπτωμάτων.

 Τὰ χρώματα συμπτώματα εἶπεν εἶναι διὰ τὸ ἄλλοις πάθεσιν ἐπισυμ-

βαίνειν, ὡς τῇ μακρᾷ νόσῳ ἕπεται ἡ ὠχρίασις· ἔστι δέ τι καὶ χρῶμα  
οὐσιῶδες, ὡς τὸ λευκὸν τῷ ψιμυθίῳ ἢ τῇ κιόνι καὶ τὸ ἐρυθρὸν τῷ αἵματι
καὶ τὸ μέλαν ἐν τῷ τῆς σηπίας χυμῷ.

Ὁμοίως γὰρ ποιοὶ κατ' αὐτὰς λεγόμεθα.

 770

 Ποιότης ἐστὶ καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται· εἰ οὖν λέγονται ποιοὶ

ἀπὸ τῶν εὐαποβλήτων παθῶν, δῆλον ὅτι ποιότητες ταῦτα λέγονται.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 233, line 21

μὲν περὶ τούτου. ἀπωθεῖται δὲ ὁ Ἀριστοτέλης τοῦ τετάρτου εἴδους τῆς ποιό-
τητος λειότητα καὶ τραχύτητα· δοκοῦσι γὰρ σχήματά πως εἶναι, καὶ ταῦτα τῆς
ἐπιφανείας· ἢ γὰρ ὅλα τὰ μόρια ἐν ἑνί εἰσιν ἐπιπέδῳ καὶ ποιοῦσι τὴν λειότητα, ἢ
μεταξὺ ἀνισότητα ἔχει, καὶ τῶν μορίων τὰ μὲν ὑπερέχει τὰ δὲ εἰσέχει, καὶ
ποιεῖ τὴν τραχύτητα. διττὸν δὲ τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον· ἢ γὰρ ἐν τῷ
κατὰ παράθεσιν ὅλῳ θεωρεῖται, ὡς ἐν τοίχῳ τὸ λεῖον ἢ τὸ τραχὺ τὸ ἐν
τῷ πρίονι, καὶ τότε ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγεται (σχέσιν γὰρ δηλοῖ τῶν λίθων
καὶ τῆς πηλοῦ τό τε λεῖον τὸ ἐν τῷ τοίχῳ ἢ τὸ τραχὺ τὸ ἐν τῷ πρίονι),
ἢ ἐν συνεχεῖ ὅλῳ θεωρεῖται, ὡς ἐν μήτρᾳ φύσει τραχείᾳ οὔσῃ ἡ τραχύτης
τῆς μήτρας καὶ ὡς ἐν μετώπῳ καὶ μήλῳ ἡ λειότης· ταῦτα γὰρ φύσει
λεῖα καὶ τοῦ ὅλου ἕνα χαρακτῆρα δηλοῦσι, διὸ καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνά-
γονται. ἀπωθεῖται δὲ οὐ μόνον σχήματος καὶ μορφῆς, ἀλλ' ὅλης τῆς
ποιότητος πυκνότητα καὶ μανότητα πᾶσαν. διττὸν δὲ τὸ μανὸν καὶ τὸ
πυκνόν, τὸ μὲν ἐν τοῖς κατὰ παράθεσιν μορίοις θεωρούμενον, ὡς κισσήρει
καὶ σπόγγῳ, ὅτε καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι ἀνάγονται, ἢ ἐν συνεχεῖ ὅλῳ θεωρού-
μενον, ὡς τὸ μανὸν τὸ ἐν πυρὶ καὶ ἀέρι· τότε γὰρ τοῦ ὅλου ἕνα χαρακτῆρα
δηλοῦσι καὶ ὑπὸ τὴν ποιότητα ἀνάγονται· εἴωθε γὰρ Ἀριστοτέλης τὰ λεπτό-
τερα τῶν στοιχείων μανὰ καλεῖν τὰ δὲ παχύτερα πυκνά. τὰ τοιαῦτα οὖν
πυκνὰ καὶ μανὰ ἐπειδὴ τοῦ ὅλου ἕνα χαρακτῆρα δηλοῦσιν, ὑπὸ τὴν ποιό-
τητα ἀνάγονται. ἔτι τὸ μανὸν καὶ πυκνὸν διττόν· ἢ γὰρ τεχνητόν ἐστιν,
ὡς ἐπὶ ἱματίου, καθό φαμεν πυκνὸν τὸ ἔχον πλησίον τοὺς στήμονας καὶ

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 238, line 30

τικὴ φωνῶν, ἀλλ' ἐπιστήμη φωνῶν. καὶ ἰδοὺ οἶδε καὶ ὁ Ἀριστοτέλης τὸ
σημαινόμενεν τῶν πρός τι τὸ μὴ δι' ἑαυτὸ πρός τι, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς τὸ
γένος ἀναφοράν, οἷον ἡ γραμματική. καὶ ἀποροῦσι πρὸς τὴν λύσιν ὅτι πῶς
τοῦ γένους ὑπ' ἄλλην ἀναγομένου τὰ εἴδη ὑπὸ ἑτέραν κατηγορίαν ἀνάγεται·
ἰδοὺ γὰρ ἡ ἐπιστήμη ὑπὸ τὰ πρός τι, ἡ δὲ γραμματικὴ εἶδος οὖσα τῆς
ἐπιστήμης καὶ διὰ τοῦτο τῶν πρός τι ὑπὸ τὴν ποιότητα· καὶ γὰρ ἐλέγετο
ἀνωτέρω ὅτι ὅσα τῶν ἐπάνω κατηγορεῖται, καὶ τῶν ὑποκάτω· διὰ τί οὖν
τὰ πρός τι τῆς ἐπιστήμης κατηγορούμενα τῆς γραμματικῆς οὐ κατηγορη-
θήσεται; καὶ λέγομεν πρὸς τοῦτο ὅτι ἡ ἐπιστήμη ὡς ποιότης κατηγορη-
θήσεται τῆς γραμματικῆς, οὐχ ὡς πρός τι, εἰ καὶ συμβέβηκεν αὐτῇ ἀμφό-
τερα, καὶ πρός τι εἶναι καὶ ποιότητα κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο νοούμενον. καὶ ὡς
ποιότης μὲν οὖσα κατὰ φύσιν, διεβίβασε τὸ κατηγορούμενον αὐτῆς κατὰ φύσιν
εἰς τὰ εἴδη, τὸ δὲ πρός τι ὡς κατὰ δεύτερον λόγον αὐτῇ ὑπάρχον οὐ διεβίβασεν
 771

εἰς τὰ οἰκεῖα εἴδη. λέγει καὶ δευτέραν λύσιν ὁ Ἀριστοτέλης· ὅτι εἰ τὸ αὐτὸ
ὑπὸ δύο κατηγορίας ἀνήγετο, ὧν οὐδὲ ἑτέρα πρός τι, ἀπορεῖν ἐχρῆν, ἀλλ' οὐκ
ἀπορεῖν ἐχρῆν ὅτι εἰ τὸ αὐτὸ δυνατὸν ὑπὸ δύο κατηγορίας ἀνάγεσθαι, ὧν
ἡ ἑτέρα [οὐ] πρός τι. τοὐναντίον ἀπορεῖν ἐχρῆν ὅτι εἰ τὸ αὐτὸ μὴ καὶ ὑπὸ  
ἄλλην κατηγορίαν ἀνήγετο· οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων πρός τι μόνως, ἀλλ' ἢ
πρός τι καὶ οὐσία ἢ πρός τι καὶ ποσὸν ἢ πρός τι καὶ ποιόν. εἰπὲ καὶ
ἄλλην σὺ λύσιν, ὅτι οὐδὲν ἄτοπον τὸ αὐτὸ ὑπὸ δύο κατηγορίας ἀνάγεσθαι
κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο· οἷον ἡ γραμματικὴ ὡς ἐπιστήμη καὶ ὑπὸ τὰ πρός τι

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 250, line 35

Δικαιοσύνη δὲ καὶ ἀδικία ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσι· τοῦ

μὲν γὰρ ἀρετὴ τοῦ δὲ κακία τὸ γένος.

 Ἰστέον ὅτι εἰ καὶ ὑπὸ τὰ ἐναντία τελεῖν γένη ἔφη τὰ ἐναντία, οὐ κατὰ
τὸ γενικώτατον αὐτῶν γένος εἴρηκεν, ἀλλὰ κατὰ τὸ προσεχὲς καὶ ὑπάλληλον·
ἀνάγκη γὰρ πάντα τὰ ἐναντία ὑπὸ τὸ αὐτὸ τελεῖν γένος· εἰ γὰρ καὶ ἡ
ἀδικία ὑπὸ τὴν κακίαν τελεῖ καὶ ἡ δικαιοσύνη ὑπὸ τὴν ἀρετήν, ἀλλὰ καὶ
ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία ὑφ' ἕν τι τελοῦσι κοινὸν γένος, τὴν ἕξιν λέγω καὶ
τὴν διάθεσιν, αὐτὰ δὲ ὑπὸ τὴν ποιότητα, ἥτις ἐστὶ γένος γενικώτατον  
πάντων ἐναντίων. καὶ εἰκότως ὑφ' ἓν τὰ ἐναντία τελοῦσι γένη· ἐσπούδασε
γὰρ ἡ φύσις τὸν πρὸς ἄλληλα αὐτῶν εἰδυῖα πόλεμον ἄνωθέν τε καὶ κάτωθεν
αὐτὰ δῆσαι, ἄνωθεν μὲν τῷ κοινῷ γένει κάτωθεν δὲ τῷ κοινῷ ὑποκει-
μένῳ. ταῦτα καὶ περὶ ἀντικειμένων καὶ ἡ παροῦσα θεωρία.

Elias Phil., Eliae (olim Davidis) Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη.
Page 255, line 31

αὐτῆς παρὰ φύσιν ἐστὶ καὶ ἡ ἀντικειμένη κίνησις. ἓν οὖν ἑνὶ μάχεται ὡς
τῇ κατὰ φύσιν τὰ παρὰ φύσιν. καὶ ταῦτα μὲν περὶ κινήσεως.
 Ἐφ' οἷς διαλέγεται καὶ περὶ τοῦ ἔχειν, οὐ τοῦ ποιοῦντος μίαν τῶν
κατηγοριῶν· ἄτοπον γὰρ ἐν τῷ τρίτῳ τμήματι μετὰ τὰς κατηγορίας περὶ
τῶν κατηγοριῶν πάλιν διαλέγεσθαι ἄλλως τε καὶ αὐτοῦ διαρρήδην εἰπόντος
ἐπὶ τῶν συνθέτων ἓξ κατηγοριῶν μηδὲν πλέον ἔχειν εἰπεῖν ἢ ὅσα περὶ αὐτῶν
εἴρηται καὶ ἀνωτέρω. διαλέγεται οὖν περὶ τῆς τοῦ ἔχειν ὁμωνύμου φωνῆς
τῆς καὶ τὴν κατηγορίαν περιεχούσης. ἓξ δὲ σημαινόμενα τοῦ ἔχειν· λε-
γόμεθα γὰρ ποσότητα ἔχειν, ὡς δίπηχυ ἢ τρίπηχυ μέγεθος, λεγόμεθα
ποιότητα ἔχειν, λευκότητα ἢ μελανίαν. καὶ δύο σημαινόμενα τῆς τοῦ ἔχειν
κατηγορίας τὸ ὅλον περὶ ὅλον καὶ ὅλον περὶ μέρος. ἄλλο σημαινόμενον τοῦ
ἔχειν πέμπτον τὸ ἔχειν τὸν μέδιμνον τοὺς πυρούς. ἕκτον σημαινόμενον τοῦ
ἔχειν, καθ' ὃ λέγομεν τὸν ἄνδρα γυναῖκα ἔχειν καὶ τὴν γυναῖκα ἄνδρα.
ἐκβάλλει δὲ τοῦτον τὸν τρόπον τοῦ ἔχειν ὡς ἀλλότριον· ἄλλο γὰρ δεῖ
ἔχειν τὸ ἔχον παρὰ τὸ ἐχόμενον, οὐδὲν δὲ μᾶλλον ἡ γυνὴ ἔχει τὸν ἄνδρα
ἢ ὁ ἀνὴρ τὴν γυναῖκα. ταῦτα ἔχει ἡ πρᾶξις. συγκαταπαύεται δὲ αὐτῇ
σὺν θεῷ καὶ τὰ σχόλαια τῶν Κατηγοριῶν.  
 772

Σχόλια σὺν θεῷ εἰς τὸ πρῶτον τῶν Προτέρων Ἀναλυτικῶν ἀπὸ φωνῆς
Ἠλιοῦ φιλοσόφου καὶ ἀπὸ ἐπάρχων
Πρᾶξις αʹ

David Phil., Prolegomena philosophiae Page 10, line 23

ἀνομοιογενῆ· ὁμοιγενῆ μέν, ὡς ὅταν τὸ ζῷον διαιρῶμεν εἰς λογικὸν καὶ

ἄλογον, θνητὸν καὶ ἀθάνατον (καὶ διὰ μὲν τοῦ λογικοῦ διακρίνομεν τὸ
ἄλογον, διὰ δὲ τοῦ θνητοῦ τὸ ἀθάνατον· ταῦτα δὲ ὁμοιογενῆ εἰσι, καθὸ
πάντα ζῷά εἰσιν), ἀνομοιογενῆ δέ, ὡς ὅταν διαιροῦντες διαχωρίσωμεν τὸν
δέκα ἀριθμὸν ἀπὸ τῆς γραμματικῆς, λέγοντες ὅτι ἡ μὲν γραμματικὴ ὑπὸ
τὸ ποιὸν ἀνάγεται (ποιότης γάρ τίς ἐστιν), ὁ δὲ δέκα ἀριθμὸς ὑπὸ τὸ
ποσόν (ποσότης γάρ ἐστι)· ταῦτα δὲ ἀνομοιογενῆ εἰσιν· οὐκ ἀνάγονται γὰρ
ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος· ὁ γὰρ δέκα ἀριθμὸς ὑπὸ τὸν ἀριθμὸν ἀνάγεται, ὁ δὲ
ἀριθμὸς ὑπὸ τὸ ποσὸν ἀνάγεται· ἡ δὲ γραμματικὴ οὐκ ἀνάγεται ὑπὸ τὸ
ποσόν, ἀλλ' ὑπὸ τὴν καθόλου τέχνην, ἡ δὲ τέχνη ὑπὸ τὴν ἐπιστήμην, ἡ
δὲ ἐπιστήμη ὑπὸ τὴν ἕξιν, ἡ δὲ ἕξις ὑπὸ τὴν ποιότητα.
 Τούτου οὖν οὕτως ἔχοντος εἴπωμεν ὅρον τῆς φιλοσοφίας καὶ διαίρεσιν
αὐτῆς ποιησώμεθα. ἀλλὰ ζητήσωμεν ποῖον δεῖ πρῶτον ποιῆσαι· ἆρα ὅρον
αὐτῆς ἀποδοῦναι δεῖ πρῶτον ἢ διαίρεσιν αὐτῆς ποιήσασθαι; καὶ ἔστιν
εἰπεῖν ὅτι πρῶτον δεῖ ὁρίσασθαι αὐτὴν καὶ εἶθ' οὕτως διελεῖν αὐτὴν
διὰ τοιαύτην αἰτίαν· ὁ ὅρος ἀναλογεῖ τῇ μονάδι, ἡ δὲ διαίρεσις τῷ πλήθει·
ὥσπερ οὖν ἡ μονὰς προτερεύει τοῦ πλήθους, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ ὅρος
ἀναλογῶν τῇ μονάδι προτερεύει τῆς διαιρέσεως τῆς ἀναλογούσης τῷ πλήθει·
ὅτι μὲν γὰρ ὁ ὅρος ἀναλογεῖ τῇ μονάδι ἡ δὲ διαίρεσις τῷ πλήθει, δῆλον
ἐντεῦθεν· ὥσπερ ἡ μονὰς ἕν τί ἐστι καὶ μία φύσις, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ
ὁ ὅρος τὰ πολλὰ ἕν τι ποιεῖ καὶ μίαν φύσιν ἀποτελεῖ (καὶ γὰρ τὸ ζῷον

David Phil., Prolegomena philosophiae Page 35, line 6

λέγεται τὸ ὅμοιον. ἰστέον ὅτι τὸ ὅμοιον τετραχῶς λέγεται· λέγεται γὰρ

ὅμοιον, ἡνίκα ἡ αὐτὴ ποιότης ἐν ὅλῳ τῷ εἴδει θεωρῆται, οἷον ὡς ὅταν
ὅλους τοὺς Αἰθίοπας λέγωμεν ὁμοίους εἶναι κατὰ τὸ μέλαν καὶ ὅλους τοὺς
κύκνους ὁμοίους εἶναι κατὰ τὸ λευκόν. πάλιν λέγεται ὅμοιον, ἡνίκα ἡ
αὐτὴ ποιότης ἐν διαφόροις εἴδεσι θεωρῆται κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον,  
οἷον ὡς ὅταν τὸ πέπερι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν λέγωμεν ὅμοιον εἶναι κατὰ
τὸ θερμόν· ἀμφότερα γὰρ θερμά ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον·
τὸ μὲν γὰρ μέλαν πέπερι μᾶλλον θερμόν ἐστι, τὸ δὲ λευκὸν ἧττον θερμόν
ἐστιν. πάλιν λέγεται ὅμοιον, ἡνίκα διάφοροι ποιότητες καὶ αἱ αὐταὶ ἐν δια-
φόροις εἴδεσιν εὑρεθῶσιν, οἷον ὡς ὅταν τὴν φάσσαν καὶ τὴν περιστερὰν
ὅμοια λέγωμεν εἶναι, ἐπειδὴ ὥσπερ ἡ φάσσα διαφόρους ποιότητας ἔχει
(ἔχει γὰρ μέλαν, λευκόν, ξανθόν), οὕτω καὶ ἡ περιστερὰ διαφόρους καὶ τὰς
αὐτὰς ποιότητας ἔχει· ἔχει γὰρ καὶ αὕτη μέλαν, ξανθόν, λευκόν. πάλιν ὅμοιον
λέγεται ὡς ἐπὶ τῆς εἰκόνος καὶ τοῦ παραδείγματος, οἷον ὡς ὅταν τὴν
εἰκόνα Σωκράτους ὁμοίαν εἶναι λέγωμεν τῷ Σωκράτει. ἰστέον δὲ ὅτι παρά-
δειγμα λέγεται τὸ ἀρχέτυπον καὶ οἱονεὶ πρὸς ὃ ἐγένετο ἡ εἰκών· οἷον παρά-
δειγμα τῆς εἰκόνος Σωκράτους λέγομεν τὸν Σωκράτην· πρὸς γὰρ τοῦτον
ἐγένετο ἡ εἰκὼν αὐτοῦ. κατὰ τοῦτο οὖν τὸ σημαινόμενον λέγομεν τὸν
 773

φιλόσοφον ὅμοιον τῷ θεῷ εἶναι· ὥσπερ γὰρ τὴν εἰκόνα Σωκράτους λέγομεν
ὁμοίαν εἶναι τῷ Σωκράτει, εἰ καὶ ἄλλο ἐστὶν ἡ εἰκὼν τοῦ Σωκράτους καὶ
ἄλλος ὁ Σωκράτης (ἡ μὲν γὰρ ἄψυχός ἐστιν, ὁ δὲ ἔμψυχος),
David Phil., Prolegomena philosophiae Page 35, line 8

ὅλους τοὺς Αἰθίοπας λέγωμεν ὁμοίους εἶναι κατὰ τὸ μέλαν καὶ ὅλους τοὺς
κύκνους ὁμοίους εἶναι κατὰ τὸ λευκόν. πάλιν λέγεται ὅμοιον, ἡνίκα ἡ
αὐτὴ ποιότης ἐν διαφόροις εἴδεσι θεωρῆται κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον,  
οἷον ὡς ὅταν τὸ πέπερι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν λέγωμεν ὅμοιον εἶναι κατὰ
τὸ θερμόν· ἀμφότερα γὰρ θερμά ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον·
τὸ μὲν γὰρ μέλαν πέπερι μᾶλλον θερμόν ἐστι, τὸ δὲ λευκὸν ἧττον θερμόν
ἐστιν. πάλιν λέγεται ὅμοιον, ἡνίκα διάφοροι ποιότητες καὶ αἱ αὐταὶ ἐν δια-
φόροις εἴδεσιν εὑρεθῶσιν, οἷον ὡς ὅταν τὴν φάσσαν καὶ τὴν περιστερὰν
ὅμοια λέγωμεν εἶναι, ἐπειδὴ ὥσπερ ἡ φάσσα διαφόρους ποιότητας ἔχει
(ἔχει γὰρ μέλαν, λευκόν, ξανθόν), οὕτω καὶ ἡ περιστερὰ διαφόρους καὶ τὰς
αὐτὰς ποιότητας ἔχει· ἔχει γὰρ καὶ αὕτη μέλαν, ξανθόν, λευκόν. πάλιν ὅμοιον
λέγεται ὡς ἐπὶ τῆς εἰκόνος καὶ τοῦ παραδείγματος, οἷον ὡς ὅταν τὴν
εἰκόνα Σωκράτους ὁμοίαν εἶναι λέγωμεν τῷ Σωκράτει. ἰστέον δὲ ὅτι παρά-
δειγμα λέγεται τὸ ἀρχέτυπον καὶ οἱονεὶ πρὸς ὃ ἐγένετο ἡ εἰκών· οἷον παρά-
δειγμα τῆς εἰκόνος Σωκράτους λέγομεν τὸν Σωκράτην· πρὸς γὰρ τοῦτον
ἐγένετο ἡ εἰκὼν αὐτοῦ. κατὰ τοῦτο οὖν τὸ σημαινόμενον λέγομεν τὸν
φιλόσοφον ὅμοιον τῷ θεῷ εἶναι· ὥσπερ γὰρ τὴν εἰκόνα Σωκράτους λέγομεν
ὁμοίαν εἶναι τῷ Σωκράτει, εἰ καὶ ἄλλο ἐστὶν ἡ εἰκὼν τοῦ Σωκράτους καὶ
ἄλλος ὁ Σωκράτης (ἡ μὲν γὰρ ἄψυχός ἐστιν, ὁ δὲ ἔμψυχος), κατὰ τοῦτο τὸ
σημαινόμενον λέγομεν τὸν φιλόσοφον ὅμοιον εἶναι τῷ θεῷ, εἰ καὶ ἄλλη
ἐστὶν ἡ οὐσία τοῦ θεοῦ καὶ ἄλλη τοῦ ἀνθρώπου· ὅτι γὰρ ὁ φιλόσοφος

David Phil., In Porphyrii isagogen commentarium Page 105, line 15

Σύντομόν σοι παράδοσιν ποιούμενος.

 Ἐντεῦθεν τὸν τρόπον τῆς διδασκαλίας διδάσκει ὁ Πορφύριος· φησὶ γὰρ

ὅτι δεινοῖς θεωρήμασιν οὐ βούλομαι ὁμιλεῖν· ἐκ τούτων γὰρ ἀσάφειά τις
γίνεται. ἐπειδὴ δὲ ἐμνήσθημεν ἀσαφείας, φέρε διδάξωμεν πόθεν ἡ ἀσάφεια
τίκτεται. γίνεται τοίνυν ἡ ἀσάφεια ἢ ἀπὸ τῆς λέξεως ἢ ἀπὸ τῶν θεωρη-
μάτων. καὶ ἀπὸ μὲν θεωρημάτων, ὡς ἔχει τὰ Ἡρακλείτεια· ταῦτα γὰρ
βαθέα καὶ δεινὰ ὑπάρχει· περὶ γὰρ τῶν συγγραμμάτων Ἡρακλείτου εἴρηται
δεῖσθαι βαθέος κολυμβητοῦ. ἀπὸ δὲ λέξεως γίνεται διττῶς ἡ ἀσάφεια· ἢ
γὰρ διὰ τὸ μῆκος τῆς φράσεως γίνεται ἀσάφεια, ὡς ἔχει τὰ Γαλήνεια (κἂν
γὰρ εὐφραδῆ εἰσιν, ἀλλ' οὖν διὰ τὸ μῆκος ἀσαφῆ εἰσιν), ἢ διὰ τὴν ποιότητα
τῆς λέξεως, ὡς ἔχει τὰ Ἀριστογένεια· οὗτος γὰρ ‘καὶ ἡδὺν πόνον καὶ ἐνσε-
σαγμένον’ φησί, ποῖος δὲ πόνος ἡδὺς καὶ ἐνσεσαγμένος οὐκ οἴδαμεν. τί δαὶ
ἀπὸ πολλῶν τοῦτο δεικνύειν ἐπιχειροῦμεν ἡμῶν εὐπορούντων τοῦτο αὐτὸ
ἀπὸ τῶν ἀρχηγῶν καὶ προστατῶν τῆς φιλοσοφίας δεῖξαι, Πλάτωνός τε καὶ
Ἀριστοτέλους; τούτων γὰρ ὁ μὲν εἷς τὴν ἀσάφειαν διὰ τῶν φράσεων
ποιεῖν ἐπετήδευσεν, ὁ δὲ ἕτερος διὰ τῶν θεωρημάτων· τὰ μὲν γὰρ Ἀριστο-
τελικὰ θεωρήματα εὐχερῆ εἰσιν, ἡ δὲ φράσις δύσκολος. ἀμέλει εἰ νοήσεις
 774

τί ἐστιν ἐντελέχεια καὶ ποσὸν καὶ δύναμις, ἡδέα καὶ εὐχερῆ φαίνεταί σοι
τὰ λεγόμενα· ὥστε οὖν ἡ φράσις ἐστὶ δυσχερής. τὰ δὲ Πλατωνικὰ θεωρή-
ματα πάνυ τι δύσκολά εἰσι καὶ δυσχερῆ καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν πάσῃ δόξῃ

David Phil., In Porphyrii isagogen commentarium Page 190, line 6

μέσον χωρεῖ τῶν δύο ἄκρων μεταλαμβάνοντα καὶ στερούμενα. τὸ τοιοῦτον

δὲ δυνάμει λέγεται, οἷον τὸ παιδίον δυνάμει γραμματικόν ἐστι καὶ οὐκ
ἔστι μὲν τῶν ὄντων, καθὸ οὐκ ἔστιν ὡς λέγεται, ἀλλ' οὐδὲ τῶν μηδαμῇ
μηδαμῶς ἐστι, καθὸ δυνάμει ἔχει τὸ εἶναι. τὸ τοιοῦτον δὲ τὰ ἀντικείμενα
ἡμῖν δύο ἄπορα ἐπιλύσεται· ἔστι γὰρ εἰπεῖν ὅτι αἱ διαφοραὶ ἐν τοῖς γένεσίν  
εἰσι δυνάμει, καὶ οὐκ ἐνεργείᾳ, οἷον ἐν τῇ ποιότητι δύναται θεωρεῖσθαι
δυνάμει τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· τὸ γὰρ ἄρτι θερμὸν δυνάμει ψυχρόν
ἐστιν, ὡς ἐπὶ τοῦ ἐλαίου· τοῦτο γὰρ δυνάμει ἔχει τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν,
καὶ ὅσον μὲν αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ μένει, ἄμφω ἔχει, θάτερον δὲ μεταβάλλει
εἰς τὸ ἕτερον πρὸς τὴν ποιότητα τῶν μιγνυμένων· ῥόδων γὰρ ἐπιβαλλο-
μένων τῷ ἐλαίῳ ἐπαύξεται τὸ ψυχρὸν τοῦ θερμοῦ τὴν ποιότητα καθ' αὑτὸ
μεταβάλλοντος, χαμαιμήλου δὲ ἐπιβαλλομένου ἐπαύξεται μὲν τὸ θερμόν,
μεταβάλλει δὲ τὸ ψυχρὸν εἰς ἑαυτό. τούτου οὕτως ἔχοντος δείκνυται τὰ
γένη δυνάμει ἔχειν τὰ ἐναντία· τὸ γὰρ χρῶμα ἔχει τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν
δυνάμει, ἡ ποιότης τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, τὸ ζῷον τὸ λογικὸν καὶ τὸ
ἄλογον. ἔχομεν ἐντεῦθεν ὡς δύνανται αἱ διαφοραὶ ἐναντίως ἔχουσαι δυνάμει
θεωρεῖσθαι ἐν τοῖς γένεσι. τὸ ὕστερον δὲ ἄπορον ἐκ τοῦ πρώτου ἐπι-
λύεται· εἰ γὰρ αἱ διαφοραὶ ἐν τοῖς γένεσι θεωροῦνται, δῆλον ὡς οὔκ εἰσιν
ἐκ τῶν μηδαμῇ μηδαμῶς. τῆς γοῦν τοιαύτης δόξης οἱ ἐκ τοῦ Περιπάτου
ἑαυτοὺς ἀποφαίνονται.

David Phil., In Porphyrii isagogen commentarium Page 198, line 17

ὅτι οὐσία ἐστί· τὰ γὰρ μέρη τῶν οὐσιῶν οὐσίαι εἰσίν, ὥς φησιν ὁ Ἀριστο-
τέλης ἐν ταῖς Κατηγορίαις. πῶς οὖν τὸ πλεῖν συμβεβηκὸς λέγει ὁ Πορφύριος;
ἔστι δὲ ἀπολογήσασθαι ὑπὲρ τούτου οὕτως· ἔστι τι πρῶτον καὶ δεύτερον,
πρῶτον μὲν ὁ ἄνθρωπος, δεύτερον δὲ ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος, γραμματικὸς
ἢ κολοβὸς ἢ μακρός. ἔστι δέ τι καὶ καθ' ἑαυτὸ καὶ συμβεβηκός· καθ'
ἑαυτὸ μὲν τὸ ζῷον, συμβεβηκὸς δὲ τὸ λευκὸν τὸ γελαστικόν. εἰ οὖν ταῦτα
οὕτως ἔχει, ὁ ἄνθρωπος δὲ πρῶτός ἐστι τὸ γραμματικεύεσθαι δὲ δεύτερον,
ὁ Πορφύριος προσέχων τῷ δευτέρῳ τὰ τοιαῦτα λέγει ἐπουσιώδη, ὥσπερ
τὰ δευτερεύοντα τοῦ ζῴου ἐπουσιώδη εἰσίν. ἰστέον δὲ ὡς οὐχ ὁ ὁρισμὸς
οὗτος δηλοῖ τὰς ἀνομοιογενεῖς ἀλλὰ τὰς ὁμοιογενεῖς· ἐν γὰρ τῷ λέγειν ὑπὸ
τὸ αὐτὸ γένος τοῦτο δηλοῖ. ὥστε οὖν τὰς ὑπὸ τὴν οὐσίαν καὶ ποιότητα
οὐ δηλοῖ· ἀνομοιογενεῖς γάρ εἰσιν αἱ τοιαῦται διαφοραί.
 Δύο δέ τινα ἀπορήσαντες ἐπ' αὐτὰ καταπαύσωμεν τὸν λόγον. πρῶτον
εἰ τὰ συνωνυμοῦντα μεταδίδωσιν ὀνόματος καὶ πράγματος, πάντως δὲ λέγουσι
συνωνύμως κατηγορεῖσθαι τὰς διαφορὰς τῶν εἰδῶν, τί δήποτε οὐ μετα-
διδόασιν αἱ διαφοραὶ τοῖς εἴδεσιν ὀνόματος καὶ πράγματος, ἀλλὰ μόνου
πράγματος; οὔτε γὰρ τὴν λογικότητα λογικόν φαμεν οὔτε τὴν θνητότητα
θνητόν. τὸ δὲ μεταδιδόναι πράγματος ὁμολογεῖται. ἔστι δὲ πρὸς ταῦτα
οὕτως εἰπεῖν· τὰ συνωνυμοῦντα διττά ἐστι· τὰ μὲν γὰρ μεταδίδωσιν ὀνό-
ματος καὶ πράγματος, ὥσπερ τὸ ζῷον τῷ ἀνθρώπῳ,
 775

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum

Page 16, line 28

γε τοῖς δέκα οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδενί, εἰ μή τις τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ φαίη
ἐναντίον εἶναι ἢ τὸ μέγα τῷ μικρῷ· τῶν δὲ ἀφωρισμένων ποσῶν οὐδὲν οὐδενί
ἐστιν ἐναντίον. πρὸς δὲ τοὺς ἐνισταμένους ἐπὶ τὰς ἀντιδιῃρημένας τῶν οὐσιῶν,
ἐναντιοῦσθαι λέγοντας τὸ σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ ἢ τὸ λογικὸν τῷ ἀλόγῳ, οὕτω
δεῖ ἀπαντᾶν ὡς εἰ μὲν ἀπόφασις τοῦ σώματος τὸ ἀσώματον ἢ τοῦ λογικοῦ
τὸ ἄλογον, οὐκ ἔστιν ἡ ἀπόφασις ἐναντίον· εἴτε δὲ καταφατικὴν ἔχει δύναμιν
εἶδός τι δηλοῦσαν ἕτερον τοῦ σώματος καὶ τοῦ λογικοῦ, οὐκ ἂν οὐδὲ οὕτως
εἴη ἐναντίον. πῶς γὰρ τὸ παράγον καὶ τάττον ἐναντίως ἔχει πρὸς τὸ παρα-
γόμενον ὑπ' αὐτοῦ καὶ ταττόμενον; νοῦς γὰρ καὶ λόγος ὑφίστησι τά τε σώματα
καὶ τὰ ἄλογα. ἀλλ' οὐδὲ εἶδος εἴδει ἐναντίον, ὡς ἂν εἴποι τις περὶ πυρός τε
καὶ ὕδατος, ἀλλὰ κατὰ τὰς διαφορὰς καὶ ποιότητας τοῖς στοιχείοις ἡ ἀντίθεσις
γίνεται. ἀλλ' οὐδὲ οἱ ἐν ταῖς ἀρχαῖς τὴν ἐναντίωσιν θέμενοι ἧττον ἄτοπα
λέγουσι, καὶ τῇ οὐσίᾳ τὴν μὴ οὐσίαν ἀντιτιθέντες ἢ τῇ τοῦ ἀγαθοῦ φύσει
τὴν τοῦ κακοῦ καὶ τὴν τῶν χειρόνων ἀρχὴν τῇ τῶν βελτιόνων. εἰ μὲν γὰρ
μὴ ὂν λέγουσι τὸ μηδαμῶς ὄν, οὐδεμίαν ἕξει τὴν σχέσιν ἢ τὴν παράθεσιν
πρὸς τὸ ὄν· εἰ δὲ μετέσχε πη τοῦ ὄντος, πῶς πάντη κεχώρισται ἢ τῷ ὄντι
ἀντίκειται, ὅ γε αὐτοῦ μετείληφεν; εἰ δὲ ὡς οὐσίαι δύο κεχωρισμέναι, αὐτὸ
τὸ εἶναι ἓν ἕξουσιν. εἰ δὲ κατ' ἐκβεβηκυῖαν ἑτερότητα ἐξῄρηνται καὶ ἀλλήλων
ἀφίστανται, ὡς καθάπαξ ἠλλοτριωμέναι καὶ μηδὲν κοινὸν ἔχουσαι, οὐδὲ τῆς
τῶν ἐναντίων μεθέξουσι σχέσεως. καὶ εἰ μέν, ὥσπερ εἴωθε λέγεσθαι, ἀπὸ
τοῦ ὄντος τὸ μὴ ὄν, οἷον ἀπὸ τοῦ θείου καὶ ἀύλου καὶ νοητοῦ τὸ αἰσθητὸν  

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum Page 28, line 26

 Τῆς τῶν πρός τι τάξεως οὔσης ἀμφισβητησίμου πως, πότερον ἡγεῖσθαι

δεῖ τοῦ ποιοῦ ἢ ἕπεσθαι, ἡμεῖς μετὰ τὸ ποσὸν τετάχαμεν καὶ πρὸ τῆς ποιότητος.
ἐπεὶ γὰρ συνεχῆ εἶναι τὴν διδασκαλίαν ἔδει καὶ μὴ ἀπηρτημένην διὰ μακροῦ,
πολὺς δ' ἐν τῷ τοῦ ποσοῦ ὁ τοῦ πρός τι λόγος συγκαταμέμικται (μέγα γὰρ
ἐκεῖ καὶ μικρὸν καὶ πολὺ καὶ ὀλίγον οὐχ ὡς ποσὰ ἀλλ' ὡς τῶν πρός τι
συνεξητάζετο, καὶ ἔτι τῷ ποσῷ ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψις συνυφίσταται, ὅθεν οἱ
λόγοι τοῦ τε ὑπερέχοντος πρὸς τὸ ὑπερεχόμενον, ἐν οἷς αἱ τοῦ πρός τι σχέσεις
συνυφεστήκασιν, καὶ προϋφεστῶτος μεγέθους καὶ πλήθους ἐπιγίνεται τὸ μεῖζόν
τε καὶ βραχύτερον καὶ τὸ πλεῖον καὶ ἔλαττον), εἰκότως εὐθὺς τὴν μετὰ τὸ
ποσὸν τοῖς πρός τι χώραν ἐνείμαμεν. εἴ τις δὲ καὶ τὴν ποιότητα ὡς καθ'
αὑτὸ καὶ τῇ οὐσίᾳ συγγενεστέραν προετίθη τῶν πρός τι, φυσικώτερον ἂν ἦν
κἀκεῖνος τῇ τάξει χρώμενος. ἀδιαφόρως δὲ καὶ τὴν ἐπιγραφὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν
ἐκδεξόμεθα· ὅ τε γὰρ λόγος ἀξιοῖ πᾶσαν κατηγορίαν καὶ ἓν εἶναι καὶ πολλά,
ἓν μὲν κατὰ τὴν ἐν τῷ γένει περιοχήν, πολλὰ δὲ διὰ τὸν εἰς πλῆθος τῶν
εἰδῶν μερισμόν, καὶ τὰ πρός τι δήπου, καθ' ὅσον μὲν ἐν πλήθει τὴν σχέσιν
ἔχουσι, πολλὰ ἔσται, καθ' ὅσον δὲ ἡ ἐν πλείοσι σχέσις καθ' ἓν ἕστηκε καὶ νε-
νόηται καὶ μιᾷ ἰδιότητι τῇ σχετικῇ ἀφορίζεται, ἑνικῶς ἐπιγράφεται. ἐπεὶ δὲ
καθάπαξ τὰ πρός τι σχέσεις εἰσίν, πότερον ἡ σχέσις αὕτη ἐν ὑποστάσει ἢ
ὄνομα μόνον ἄλλως συνεκφερόμενον;
 776

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum Page 28, line 36

αὑτὸ καὶ τῇ οὐσίᾳ συγγενεστέραν προετίθη τῶν πρός τι, φυσικώτερον ἂν ἦν

κἀκεῖνος τῇ τάξει χρώμενος. ἀδιαφόρως δὲ καὶ τὴν ἐπιγραφὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν
ἐκδεξόμεθα· ὅ τε γὰρ λόγος ἀξιοῖ πᾶσαν κατηγορίαν καὶ ἓν εἶναι καὶ πολλά,
ἓν μὲν κατὰ τὴν ἐν τῷ γένει περιοχήν, πολλὰ δὲ διὰ τὸν εἰς πλῆθος τῶν
εἰδῶν μερισμόν, καὶ τὰ πρός τι δήπου, καθ' ὅσον μὲν ἐν πλήθει τὴν σχέσιν
ἔχουσι, πολλὰ ἔσται, καθ' ὅσον δὲ ἡ ἐν πλείοσι σχέσις καθ' ἓν ἕστηκε καὶ νε-
νόηται καὶ μιᾷ ἰδιότητι τῇ σχετικῇ ἀφορίζεται, ἑνικῶς ἐπιγράφεται. ἐπεὶ δὲ
καθάπαξ τὰ πρός τι σχέσεις εἰσίν, πότερον ἡ σχέσις αὕτη ἐν ὑποστάσει ἢ
ὄνομα μόνον ἄλλως συνεκφερόμενον; ἀλλ' ὅτι μὲν οὐ πᾶσαν σχέσιν ἀναι-
ρετέον, δῆλον ἐκ τοῦ δεῖν, ὥσπερ τὴν οὐσίαν καὶ ποσότητα καὶ ποιότητα καὶ
τῶν ἄλλων ἕκαστον γενῶν, οὕτω καὶ τὴν σχέσιν ἐν τοῖς οὖσι τίθεσθαι, πολλὴν
χρείαν καὶ αὐτὴν παρεχομένην· οὔτε γὰρ τὰ γένη οὔτε τὰ ὑπ' αὐτὰ ὄντα  
κοινωνίαν πρὸς ἄλληλα ἕξει τινά, εἰ μή τις εἴη σχέσεως ἐν τοῖς οὖσι λόγος.
ἄτοπον δὲ καὶ τὴν τῶν διαφερόντων πρὸς ἄλληλα ἀναιρεῖν κοινωνίαν καὶ τῶν
πρώτων πρὸς τὰ δεύτερα καὶ τῶν ἀσωμάτων πρὸς σώματα, οἷον ψυχῆς πρὸς
σῶμα καὶ νοῦ πρὸς ψυχὴν καὶ ὅλως θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον· οὐ γὰρ ὁμοούσια
ταῦτα οὐδὲ ἡ ἕνωσις αὐτοῖς κατὰ σύμφυσιν, ἀλλὰ τῇ σχέσει συνδέδενται. τὸ
δὲ καὶ ἁρμονίαν ἀναιρεῖν, οὐ τὴν ἐν φθόγγοις μόνην οὐδὲ τὴν ἐν τοῖς ἀριθμοῖς,
ἀλλὰ καὶ τὴν ἐν οὐσίαις τε καὶ δυνάμεσι καὶ ἐνεργείαις, ἥτις ἐγγινομένη τοῖς
οὖσι συνήγαγεν καὶ σχέσιν ἔχειν πρὸς ἄλληλα ἀπειργάσατο,

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum Page 38, line 25

ἔστιν ὡρισμένως εἰδέναι, πρὸς ὃ δὲ λέγεται, οὐκ ἀναγκαῖον· τίνος μὲν γὰρ
αὕτη ἡ κεφαλὴ ἢ τίνος ἡ χείρ, οὐκ ἔστιν εἰδέναι ὡρισμένως. ὥστε οὐκ ἂν
εἴη ταῦτα τῶν πρός τι· εἰ δὲ μή ἐστι τῶν πρός τι, ἀληθὲς ἂν εἴη λέγειν ὅτι
οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τι ἐστίν. ἐντεῦθεν δῆλον ὡς καὶ ἃ πρότερον ὡς τῶν
πρός τι παραδείγματα ἐπὶ τῆς ἀντιστροφῆς ἐλαμβάνομεν, τὴν κεφαλὴν τοῦ ζώου
ἢ τοῦ κεφαλωτοῦ λέγοντες καὶ τοῦ πλοίου τὸ πηδάλιον καὶ τῆς ὄρνιθος τὸ
πτερόν, οὐχ ὡς ἡμῖν ἀρέσκοντα προσελήφθησαν, οὐδ' οἰκείαν ἐκεῖ δόξαν εἰσή-
γομεν, ἀλλὰ τοῖς περὶ τῶν πρός τι παρὰ τῶν πρὸ ἡμῶν διωρισμένοις εἱπόμεθα.
ἴσως δὲ χαλεπὸν περὶ τῶν τοιούτων σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι καὶ μὴ πολλάκις
ἐπεσκεμμένον· τὸ μέντοι διηπορηκέναι ἐφ' ἕκαστον αὐτῶν οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν.
 Ποιότητα δὲ λέγω, καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται, οἷον λευκότητα, θερμό-
τητα, ψυχρότητα· λευκοὶ γὰρ καὶ θερμοὶ καὶ ψυχροὶ ἀπ' αὐτῶν οἱ μετέχοντες
λέγονται. καὶ εἰσὶ ποιότητες μὲν τὰ μεθεκτά, ποιὰ δὲ τὰ μετέχοντα. τετάρτην
δὲ ἀπὸ τῆς οὐσίας ἐν τῇ διδασκαλίᾳ κατηριθμήσαμεν τὴν ποιότητα, τοῦ Ἀρ-
χύτα μετὰ τὴν οὐσίαν τάξαντος (δευτέρα γὰρ ἁ ποιότης, ἐκεῖνός φησιν· ἄνευ
γὰρ τοῦ τί ἐστιν ἦμεν ἀδύνατον ποιόν τι ἦμεν), διά τε τὴν πρότερον λεχθεῖσαν
αἰτίαν καὶ διὰ τὴν ἤδη ῥηθήσεσθαι μέλλουσαν. ὡς γὰρ ἡ οὐσία τῶν ὅλων
προτέτακται τῷ ἐκεῖθεν τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις ἐνδίδοσθαι, οὕτω τὸ ποσὸν τοῦ
πρός τι τῷ τὴν αἰτίαν τῶν λόγων αὐτῷ χορηγεῖν· ἐκ δὲ τῶν λόγων

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum Page 38, line 28

 777

οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τι ἐστίν. ἐντεῦθεν δῆλον ὡς καὶ ἃ πρότερον ὡς τῶν
πρός τι παραδείγματα ἐπὶ τῆς ἀντιστροφῆς ἐλαμβάνομεν, τὴν κεφαλὴν τοῦ ζώου
ἢ τοῦ κεφαλωτοῦ λέγοντες καὶ τοῦ πλοίου τὸ πηδάλιον καὶ τῆς ὄρνιθος τὸ
πτερόν, οὐχ ὡς ἡμῖν ἀρέσκοντα προσελήφθησαν, οὐδ' οἰκείαν ἐκεῖ δόξαν εἰσή-
γομεν, ἀλλὰ τοῖς περὶ τῶν πρός τι παρὰ τῶν πρὸ ἡμῶν διωρισμένοις εἱπόμεθα.
ἴσως δὲ χαλεπὸν περὶ τῶν τοιούτων σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι καὶ μὴ πολλάκις
ἐπεσκεμμένον· τὸ μέντοι διηπορηκέναι ἐφ' ἕκαστον αὐτῶν οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν.
 Ποιότητα δὲ λέγω, καθ' ἣν ποιοί τινες λέγονται, οἷον λευκότητα, θερμό-
τητα, ψυχρότητα· λευκοὶ γὰρ καὶ θερμοὶ καὶ ψυχροὶ ἀπ' αὐτῶν οἱ μετέχοντες
λέγονται. καὶ εἰσὶ ποιότητες μὲν τὰ μεθεκτά, ποιὰ δὲ τὰ μετέχοντα. τετάρτην
δὲ ἀπὸ τῆς οὐσίας ἐν τῇ διδασκαλίᾳ κατηριθμήσαμεν τὴν ποιότητα, τοῦ Ἀρ-
χύτα μετὰ τὴν οὐσίαν τάξαντος (δευτέρα γὰρ ἁ ποιότης, ἐκεῖνός φησιν· ἄνευ
γὰρ τοῦ τί ἐστιν ἦμεν ἀδύνατον ποιόν τι ἦμεν), διά τε τὴν πρότερον λεχθεῖσαν
αἰτίαν καὶ διὰ τὴν ἤδη ῥηθήσεσθαι μέλλουσαν. ὡς γὰρ ἡ οὐσία τῶν ὅλων
προτέτακται τῷ ἐκεῖθεν τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις ἐνδίδοσθαι, οὕτω τὸ ποσὸν τοῦ
πρός τι τῷ τὴν αἰτίαν τῶν λόγων αὐτῷ χορηγεῖν· ἐκ δὲ τῶν λόγων αἱ ποιό-
τητες λαμβάνουσι τὴν ὑπόστασιν, καὶ οὕτως ἡ τάξις τῶν κατηγοριῶν ἐπιπλέ-
κεται. καὶ τοῖς φυσικοῖς δὲ πράγμασιν οἰκείως ἄν τις τὴν τάξιν ὑπολογίσαιτο.
μετὰ γὰρ τὴν οὐσίαν τὸ μέγεθός ἐστι· σὺν ποσῷ γὰρ πᾶσα φυσικὴ οὐσία. τῷ
μεγέθει δ' εὐθὺς τὸ μεῖζον θεωρεῖται καὶ ἔλαττον, ἐν οἷς ἡ σχετικὴ κατηγορία  

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum Page 39, line 6

πρός τι τῷ τὴν αἰτίαν τῶν λόγων αὐτῷ χορηγεῖν· ἐκ δὲ τῶν λόγων αἱ ποιό-
τητες λαμβάνουσι τὴν ὑπόστασιν, καὶ οὕτως ἡ τάξις τῶν κατηγοριῶν ἐπιπλέ-
κεται. καὶ τοῖς φυσικοῖς δὲ πράγμασιν οἰκείως ἄν τις τὴν τάξιν ὑπολογίσαιτο.
μετὰ γὰρ τὴν οὐσίαν τὸ μέγεθός ἐστι· σὺν ποσῷ γὰρ πᾶσα φυσικὴ οὐσία. τῷ
μεγέθει δ' εὐθὺς τὸ μεῖζον θεωρεῖται καὶ ἔλαττον, ἐν οἷς ἡ σχετικὴ κατηγορία  
συνέστηκε. περὶ δὲ τὰ τοῦ ὄγκου μεγέθη αἵ τε παντοῖαι ἀλλοιώσεις καὶ τὰ
πάθη συνίστανται. καὶ περὶ μὲν τῆς τάξεως ταῦτα· περὶ δὲ τῆς ὑποστάσεως
ἤδη ῥητέον. εἰ δὲ καί τινων ὑπὲρ τὴν εἰσαγωγὴν ὁ λόγος ἅψαιτο θεωρημάτων,
οὐκ ὀλιγωρεῖν χρή. καὶ δὴ πρῶτον μὲν οὐκ ἀποδεχόμεθα τοὺς κατὰ τὴν
κοινότητα τὴν ἐκ τῶν πολλῶν καὶ κεχωρισμένην παρ' ἡμῶν ἐννοουμένην ἐφι-
στάνοντας τὴν ποιότητα· κινδυνεύει γὰρ οὕτως ἀνυπόστατος εἶναι καὶ ἡ ποιότης
καὶ τὰ ἑκτά· οὐδεμία γὰρ κατὰ τὰς τοιαύτας ἐπινοίας ὑπόστασις εἰσάγεται, ἐν
δὲ τοῖς καθ' ἕκαστα καὶ συνθέτοις ὑπάρχει οὖσα. καὶ μὴν οὐδὲ εἴ τινες ἀπὸ
τῶν εἰωθότων λέγεσθαι κατηγορημάτων ὁμοίως μὲν ἐπὶ τῶν ὑπαρχόντων κατά
τε κοινὰ συμπτώματα σωμάτων καὶ ἀσωμάτων παράγουσι τὰς ποιότητας, οἷον
ἀπὸ τοῦ δεδοκῶσθαι δόκωσιν καὶ ἀπὸ τοῦ ἰσῶσθαι ἰσότητα καὶ ἀπὸ τοῦ σῶμα
ὑπάρχειν σωματότητα, οὐδὲ οὗτοι ὀρθῶς ἀποφαίνονται. οὐ γὰρ ἀπὸ τῆς συμ-
βάσεως τῶν κατηγορημάτων αἱ ἕξεις ὑπάρχουσιν, οἷον οὐκ ἐπειδὴ τὸ διεστάναι
τοῖς κίοσι συμβέβηκε, διὰ τοῦτο καὶ ἡ διάστασις περὶ αὐτοὺς βλέπεται. τὸ μὲν
γὰρ κατηγόρημα, ἄχρι τοῦ λέγεσθαι μόνως θεωρούμενον, δύναται καὶ ἐπὶ τῶν
μὴ ὑφεστώτων θεωρεῖσθαι· αἱ μέντοι ποιότητες, κατ' αἰτίαν τινὰ πρωτουργὸν

Anonymi In Aristotelis Categorias Phil., Paraphrasis categoriarum

Page 39, line 10
 778

μεγέθει δ' εὐθὺς τὸ μεῖζον θεωρεῖται καὶ ἔλαττον, ἐν οἷς ἡ σχετικὴ κατηγορία  
συνέστηκε. περὶ δὲ τὰ τοῦ ὄγκου μεγέθη αἵ τε παντοῖαι ἀλλοιώσεις καὶ τὰ
πάθη συνίστανται. καὶ περὶ μὲν τῆς τάξεως ταῦτα· περὶ δὲ τῆς ὑποστάσεως
ἤδη ῥητέον. εἰ δὲ καί τινων ὑπὲρ τὴν εἰσαγωγὴν ὁ λόγος ἅψαιτο θεωρημάτων,
οὐκ ὀλιγωρεῖν χρή. καὶ δὴ πρῶτον μὲν οὐκ ἀποδεχόμεθα τοὺς κατὰ τὴν
κοινότητα τὴν ἐκ τῶν πολλῶν καὶ κεχωρισμένην παρ' ἡμῶν ἐννοουμένην ἐφι-
στάνοντας τὴν ποιότητα· κινδυνεύει γὰρ οὕτως ἀνυπόστατος εἶναι καὶ ἡ ποιότης
καὶ τὰ ἑκτά· οὐδεμία γὰρ κατὰ τὰς τοιαύτας ἐπινοίας ὑπόστασις εἰσάγεται, ἐν
δὲ τοῖς καθ' ἕκαστα καὶ συνθέτοις ὑπάρχει οὖσα. καὶ μὴν οὐδὲ εἴ τινες ἀπὸ
τῶν εἰωθότων λέγεσθαι κατηγορημάτων ὁμοίως μὲν ἐπὶ τῶν ὑπαρχόντων κατά
τε κοινὰ συμπτώματα σωμάτων καὶ ἀσωμάτων παράγουσι τὰς ποιότητας, οἷον
ἀπὸ τοῦ δεδοκῶσθαι δόκωσιν καὶ ἀπὸ τοῦ ἰσῶσθαι ἰσότητα καὶ ἀπὸ τοῦ σῶμα
ὑπάρχειν σωματότητα, οὐδὲ οὗτοι ὀρθῶς ἀποφαίνονται. οὐ γὰρ ἀπὸ τῆς συμ-
βάσεως τῶν κατηγορημάτων αἱ ἕξεις ὑπάρχουσιν, οἷον οὐκ ἐπειδὴ τὸ διεστάναι
τοῖς κίοσι συμβέβηκε, διὰ τοῦτο καὶ ἡ διάστασις περὶ αὐτοὺς βλέπεται. τὸ μὲν
γὰρ κατηγόρημα, ἄχρι τοῦ λέγεσθαι μόνως θεωρούμενον, δύναται καὶ ἐπὶ τῶν
μὴ ὑφεστώτων θεωρεῖσθαι· αἱ μέντοι ποιότητες, κατ' αἰτίαν τινὰ πρωτουργὸν
προϋπάρχουσαι, τοσοῦτον ἀπέχουσι τοῦ συνακολουθεῖν τοῖς κατηγορήμασιν, ὥστε
αὐταὶ τὰ ὑπάρχοντα κατηγορήματα ἐπιφέρουσιν, οἷον ἡ φρόνησις τὸ φρονεῖν,
ἢ κατ' ἐνέργειαν ἢ ἐν τῷ μετέχεσθαι. καὶ τοῖς περὶ Δημόκριτον δὲ ἐγκα-
λέσειεν ἄν τις, τί δήποτε τινὰς μὲν διαφορὰς περὶ τὰς ἀτόμους ἀπολείπουσιν,

ΣοφονίαςIn Aristotelis libros de anima paraphrasis Page 25, line 25

ἔστιν ἁρμονίας· κατ' οὐδὲν γὰρ εἶδος κινήσεως ἡ ἁρμονία τὰς χορδὰς κινή-
σειεν, ἀλλ' ὁ τεχνίτης ἔξωθεν, αὕτη δ' ἐπιγίνεται· ψυχὴ δὲ κινεῖ τὸ σῶμα,
καὶ τοῦτο μάλιστα πάντες αὐτῇ ὡς εἰπεῖν ἀπονέμουσιν. ἁρμόζει δὲ μᾶλλον
καθ' ὑγείας λέγειν ἁρμονίαν καὶ ὅλως τῶν σωματικῶν ἀρετῶν, κάλλους, ἰσχύος,
αἰσθήσεως. ἔτι ἡ ἁρμονία τοῖς ἡρμοσμένοις οὐ μάχεται, ἀλλ' ἕπεται οὕτως,
ὡς ἂν ἔχοι τὰ ἡρμοσμένα, ἔχουσα· ψυχὴ δὲ μάχεται σώματι καὶ ἄρχει
αὐτοῦ καὶ παρεμποδίζει τὰς ἐπιθυμίας. ἔτι ἁρμονία ἁρμονίας μᾶλλον καὶ
ἧττον λέγεται, ψυχῆς δὲ ψυχὴ ὁμοειδὴς μᾶλλον ἢ ἧττον οὐ λέγεται. καὶ ἀρε-
τὴν μὲν καὶ κακίαν ἡ αὐτὴ μεταβαλλομένη δέχεται, οὖσαν τὴν μὲν ἁρμονίαν
καὶ συμφωνίαν τῶν ἐν αὐτῇ μερῶν καὶ δυνάμεων, τὴν δὲ ἀναρμοστίαν. ἀπᾴδει
γοῦν ἁρμονίαν λέγειν ἁρμονίαν καὶ ἀναρμοστίαν εἰσδέχεσθαι καὶ ποιότητα ὑπο-
κεῖσθαι ποιότησιν. ἔτι φανερώτατα ὁ λόγος ἐλέγχεται, εἴ τις πειραθείη ἀπο-
διδόναι τὰ πάθη τῆς ψυχῆς τοῖς τῆς ἁρμονίας εἴδεσιν. εἴπερ γὰρ ἡ ὅλη ψυχὴ
τῇ ὅλῃ ἁρμονίᾳ ταὐτόν, καὶ τὰ μέρη τοῖς μέρεσι. μέρη δὲ ψυχῆς μὲν τυχὸν
θυμός, ἐπιθυμία καὶ τἄλλα, ἁρμονίας δὲ Λύδιον, Φρύγιον καὶ τὰ λοιπά. ποῖα
γοῦν ποίοις ἁρμόσαιμεν; πότερον ὁ θυμὸς Λύδιος ἁρμονία ἢ Φρύγιος, καὶ πῶς
οὐ γελοῖον; καὶ τὸ λέγειν δὲ τὸν νοῦν διπλασίονα λόγον ἔχειν τῶν κεκραμένων,
τὸν ἡμιόλιον δὲ τὴν αἴσθησιν καὶ ἄλλον ἄλλο τῶν ἀτοπωτάτων ἐστίν. οὐκ
ἄρα ἡ ψυχὴ ἁρμονία. ἐπεὶ δὲ καὶ διττὸν τὸ τῆς ἁρμονίας,

ΣοφονίαςIn Aristotelis libros de anima paraphrasis Page 36, line 8

ἢ ἐπείπερ τῶν ἀντικειμένων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη, ταῖς δὲ ἀντικειμέναις ποιότησιν

 779

ἢ δυνάμεσιν, ἔτι δὲ ἐνεργείαις καὶ ἕξεσι πρὸς ἄλληλα καὶ τὰ εἰρημένα συνέ-
στηκεν, ὁ τὸ ἓν τῶν ἀντικειμένων γνοὺς καὶ τὸ ἕτερον εἴσεται. ὁ γὰρ τὸ  
λευκὸν εἰδὼς διάκρισιν ὄψεως καὶ τὸ μέλαν σύγκρισιν αὐτῷ τούτῳ γνώσεται,
ὅ τε τὴν ὑγείαν συμμετρίαν τῶν χυμῶν ὁρισάμενος καὶ τὴν νόσον ἀσυμμετρίαν
ἅμα συνελογίσατο· ὥστε κἀν τοῖς στοιχείοις, ἐπεὶ τὰ μὲν αὐτῶν δραστικὰ καὶ
ποιητικὰ καὶ εἴδους ἐπέχει λόγον, τὸ πῦρ ὁ ἀήρ, τὰ δὲ παθητικὰ καὶ ὑλικά,
ὕδωρ καὶ γῆ, ἠναντίωνται δήπου καὶ ταῖς ποιότησιν, ὃς τὸ πῦρ οἶδεν ὅτι θερμὸν
καὶ ξηρὸν δυνάμει, καὶ τὸ ὕδωρ νενόηκεν ὑγρὸν καὶ ψυχρόν· οὕτως ὁ ἀέρα καὶ
γῆν. ἀλλὰ καὶ ὁ ἓν γνοὺς τὰ πάντα εἴσεται, ὡς πάσας τῶν στοιχείων ἑκάστου
ἔχοντος τὰς παρ' ἄλλοις ποιότητας ἢ ἐνούσας ἢ ταῖς οὔσαις ἀντικειμένας.
 Ἐσχάτη δὲ δόξα καὶ τελευταία περὶ ψυχῆς ἥδε· ἐν γὰρ τῷ ὅλῳ
τινὲς αὐτὴν μεμῖχθαί φασι, καὶ ἅπαν σῶμα ἔμψυχον εἶναι ὑπέλαβον, ὅθεν
καὶ Θαλῆς ᾠήθη πάντα πλήρη θεῶν. εἰς τοῦτο δ' ἄν τις ἕλξοι καὶ τοὺς Στωι-
κοὺς σῶμα τὸ θεῖον ὑπολαβόντας καὶ πανταχοῦ παρεῖναι καὶ σωματικῶς,
ἀλλ' οὐ μόναις ταῖς ἐνεργείαις. κἀκεῖνο δὲ πρὸς τοῦτο τείνει·

ΣοφονίαςIn Aristotelis libros de anima paraphrasis Page 62, line 22

εἰσαγόμενον πλέον τοῦ ἀπορρέοντος, πρὸς οἷς τρέφεται καὶ αὔξεται, ὅταν δὲ
ἔλαττον, φθίνει· στάσις δὲ τοῦ ὄγκου καὶ σωτηρία μόνη τοῦ εἴδους, ὅταν ἴσον.
ἔστι δ' ὅτε καὶ πλείονος τῆς τροφῆς οὔσης οὐκ αὔξεται τὸ σῶμα ὡς ἤδη
ἀποκαμόντων τῷ χρόνῳ τῶν μορίων καὶ σκληροτέρων ἢ ὅσον τροφῇ ἐπεκτεί-
νεσθαι γεγονότων· ὅθεν παισὶ μὲν ὑγροτέροις οὖσιν εὐεκτότερα τὰ ὀστᾶ καὶ
τάχιστα αὔξεται, πρεσβυτέροις δὲ τοὐναντίον. ὥσπερ δὲ ἡ θρεπτικὴ δύναμις
καὶ τρέφει καὶ αὔξει κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο, οὕτω καὶ γεννήσεως ἡ αὐτὴ ποιη-
τικὴ οὐ τοῦ τρεφομένου καὶ παρόντος (ἤδη γάρ ἐστιν αὐτοῦ ἡ οὐσία), ἀλλ'
οἷον τὸ τρεφόμενον· γεννᾷ δ' οὐθὲν αὐτὸ ἑαυτό, ἀλλὰ σώζει μόνον. πρός τε
δὲ τῆς τροφῆς τὴν ποσότητα καὶ ποιότητα καὶ τὸ σπέρμα περίττωμα τροφῆς
ὂν ἢ μειοῦται ἢ αὔξεται· ὥστε ἡ μὲν τοιαύτη τῆς ψυχῆς ἀρχή, τὴν θρεπτι-
κὴν λέγω, δύναμίς ἐστιν οἵα σώζειν τὸ ἔχον αὐτὴν ᾗ τοιοῦτον, ἡ δὲ τροφὴ
παρασκευάζειν ταύτῃ ἐνεργεῖν τὰ οἰκεῖα. διὸ τὸ στερηθὲν τροφῆς οὐ δύναται
εἶναι. ἀλλὰ θρεπτικὸν τοῦτο· τἄλλα δέ, εἴπερ δεῖ καὶ ταῦτα ὁρίσασθαι, ἔστιν
αὐξητικὸν δύναμις ψυχῆς ἄγουσα εἰς τελείωσιν εἴδους τοῦ ἔχοντος αὐτήν, εἰς
ὃ γεγονὸς δύναται ἐκτελεῖν πάσας τὰς ἐνεργείας τὰς φυσικάς· γεννητικὸν δὲ
δύναμις καὶ αὐτὸ ψυχῆς οἵα τε οὖσα παρασκευάζειν τὸ ἔχον αὐτὴν ποιεῖν
ἕτερον οἷον αὐτὸ κατ' ἔφεσιν τῆς ἐν τῷ πρώτῳ ἀιδιότητος. ἐπεὶ δ' ἐστὶ τρία
τὸ τρεφόμενον καὶ ᾧ τρέφεται καὶ τὸ τρέφον, τὸ μὲν τρέφον ἐστὶν ἡ ψυχή,
τὸ δὲ τρεφόμενον τὸ ἔχον αὐτὴν σῶμα, ᾧ δὲ τρέφεται, ἡ τροφή.

ΣοφονίαςIn Aristotelis libros de anima paraphrasis Page 66, line 9

μᾶλλον τοῦ ἐκτὸς ἢ τοῦ ἐντὸς ἡ κριτικὴ δύναμις αἰσθανθήσεται. οὐχ ὁρῶμεν
δὲ καὶ μύοντες ταῦτα, καίπερ ἐντὸς ἔχοντες, διὰ τὸ δεῖσθαι τοῦ μεταξὺ καὶ  
τῷ τὴν ὄψιν μὴ ἄνευ φωτὸς ἐνεργεῖν· οὐδὲ γὰρ ἐν σκότῳ τὰ ἐκτὸς παρα-
κείμενα ὄψεται. ἔξωθεν γοῦν ἐνεργοῦσα μετὰ φωτὸς τὸ μὴ καλῶς ἔχειν τὸ
αἰσθητήριον τῇ τῆς ἐνεργείας γινώσκει διαφορότητι· ὅθεν καὶ τοῖς ἔξω τὸ
οἰκεῖον περιάπτει πάθος, ὥσπερ ἡ γεῦσις τοῖς σιτίοις τὴν ἰδίαν πικρότητα, οἵ
τε σκοτοδινιῶντες οἴονται κύκλῳ τὰ ἔξω φέρεσθαι αὐτοὶ στρεφόμενοι. ὡς γὰρ
 780

τὰ κεχρωσμένα τῶν σπέκλων ἐρυθρῷ ἢ κυανῷ βάμματι πάντα τὰ δι' αὐτῶν

ὁρώμενα ὁμόχροα ἑαυτοῖς δείκνυσιν, οὕτω δὴ καὶ ὅταν φθάσῃ τῶν αἰσθητη-
ρίων ἕκαστον ὑπό τινος νόσου προκαταληφθῆναι, πᾶσι τοῖς ἄλλοις αἰσθητοῖς,
ὧν ἐστι κριτικόν, τὴν ἰδίαν ποιότητα περιτίθησιν. ἢ καὶ δυσχεράνειεν ἄν τις·
τί δ' ἂν ἔτι καὶ τοῖς πολλοῖς ἐγκαλέσομεν αὐτοὶ τὰ πράγματα φύροντες· χωρὶς
γὰρ ὄντων κινήσεως πάθους καὶ ἐνεργείας, ἡμεῖς ὡς καθ' ἑνὸς τούτοις χρώ-
μεθα καὶ ὡς τοῦ αὐτοῦ ὄντος τοῦ πάσχειν καὶ κινεῖσθαι καὶ ἐνεργεῖν λέγομεν,
ὡς ἂν καὶ τὸ περὶ τὴν αἴσθησιν ποτὲ μὲν κίνησιν, ποτὲ δὲ πάθος, ἔστιν οἷς
καὶ ἐνέργειαν ὀνομάζοιμεν. ἀλλὰ πᾶσα μὲν κίνησις καὶ ἐνέργεια, οὐκ ἔμπαλιν
δέ· καὶ πᾶν πάθος κίνησις, οὐκ ἀντιστρέφει δέ. δεῖ γὰρ διαιρεῖν· καὶ ἡ
μὲν ἐκ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ἀτελὴς ἐλέγετο πρόοδος, ἐνέργεια δὲ πρὸς
ταύτῃ καὶ ἡ τελεία προβολὴ τῆς ἕξεως, ἥ τε ἀθρόα ὁμοῦ καὶ μὴ συμπροϊοῦσα
τῇ κινήσει μηδὲ τῷ χρόνῳ συρρέουσα, ὥσπερ ἡ τοῦ φωτὸς ἐν τῷ παντὶ
προβολὴ καὶ διάδοσις ἄχρονος (ἅμα γὰρ τῷ φανῆναι φωτιστικόν, καὶ ἀθρόως

Ευστράτιος. In Aristotelis analyticorum posteriorum librum secundum

commentarium Page 20, line 4

χεται θεωρεῖσθαι περὶ αὐτό· περὶ δὲ τῶν ἐν αὐτῷ ζητοῦντες, μερικὴν καὶ
οὐχ ἁπλῶς τὴν περὶ τοῦ ὑποκειμένου ποιούμεθα ζήτησιν. ἔστω γάρ, εἰ
τύχῃ, ἡ σελήνη· περὶ ταύτης ἐνδέχεται ζητῆσαι πολλά, οἷον τὸ σχῆμα,
εἰ σφαιρική ἐστι, τὸ φῶς εἰ ἴδιον ἔχει εἴτε ἐκ τοῦ ἡλίου δέχεται, τῶν
φωτισμῶν τὰ διάφορα σχήματα, τὴν ἔκλειψιν, τὰ τοιαῦτα. περὶ ταύτης
μὲν οὖν ζητοῦντες ἁπλῶς τὴν περὶ αὐτῆς ποιούμεθα ζήτησιν, περί τινος
δὲ τῶν ἐν αὐτῇ μερικῶς ὥς τι ζητοῦντες ἐν αὐτῇ, καὶ οὐχ ἁπλῶς περὶ  
αὐτῆς, ἀλλὰ πῇ. ἔτι δὲ ὥσπερ τὴν μὲν οὐσίαν ἁπλῶς λέγομεν ὄν, τὸ δὲ
λευκὸν καὶ τὸ τρέχειν καὶ καθόλου ὅσα ἐν τῇ οὐσίᾳ καὶ περὶ αὐτὴν πῇ
καὶ τινὰ ὄντα, ὡς μὴ ἁρμοττούσης αὐτοῖς ἁπλῶς τῆς ὀντότητος, ἀλλ' ἢ
μόνον διὰ τὸ εἶναί τι τοῦ ὄντος αὐτά, οἷον ποιότητας, ποσότητας, πηλικό-
τητας, ἐνεργείας, πάθη, ἄλλο τι τοιοῦτον, τὸν αὐτὸν τρόπον ὅταν ζητῶμεν
περί τινος τὸ εἰ ἔστιν αὐτὸ ἢ τί ἐστι, τότε ἁπλῶς ζητοῦμεν περὶ αὐτοῦ·
ὅταν δὲ ζητῶμεν περί τινος τῶν ἐν αὐτῷ, τότε οὐχ ἁπλῶς ζητοῦμεν περὶ
αὐτοῦ, ἀλλ' ἐν μέρει.

Ευστράτιος. In Aristotelis analyticorum posteriorum librum secundum

commentarium Page 223, line 5

ἐν ὄγκῳ ᾧ τὸ ἀμβλύ, ἢ ὅπως ἂν ἄλλως ἐνδέχηται. ἔστι δὲ τὸ μὲν πρό-

τερον παράδειγμα γένους, τὸ δὲ δεύτερον ὁμωνύμου φωνῆς. ἐπὶ μὲν γὰρ
τῶν κατ' εἶδος ὁμοίων ἔστι τι καὶ κατὰ τοὺς ἀποδιδομένους λόγους κοινόν·
ἐπὶ δὲ τῶν ὀξέων οὐχί. δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι δύο γένη λαμβάνει, ἓν
μὲν ὡς ὑποκείμενον, ἕτερον δὲ ὡς τούτῳ ἑπόμενον, καὶ παραγγέλλει μὴ
κατὰ τὸ ὅλον γένος τὸ ὑποκείμενον τὸν τοῦ ἑπομένου λαμβάνειν ὁρισμόν,  
ἀλλὰ κατὰ τὰ εἴδη τοῦ γένους, ἵνα καὶ κατὰ τὰ εἴδη τοῦ ἑπομένου εὐδη-
λότερον καὶ σαφέστερον ὁ ὁρισμὸς ἀποδιδῶται. τὸ γὰρ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον
τῆς ποιότητος ἴδιον· εἴπερ οὖν ἀποδιδόναι τις τὸν τοῦ ὁμοίου ὁρισμὸν βού-
λεται, σαφέστερον ἂν ἀποδώσει κατὰ τὰ εἴδη ἀποδιδοὺς τῆς ποιότητος ἢ
κατ' αὐτὴν ἁπλῶς τὴν ποιότητα. εἰ δὲ καὶ ὁμώνυμον ᾖ τὸ κοινόν,
 781

ἀνάγκη πάντως καὶ καθ' ἕκαστον τῶν σημαινομένων ἴδιον ἀποδιδόναι καὶ
τὸν λόγον τὸν κατὰ τοὔνομα.

Καὶ οὕτως ἐπὶ τὸ κοινὸν βαδίζειν.

 Μετὰ τὴν τῶν εἰδῶν, φησί, λῆψιν καὶ ἀπόδοσιν τῶν ἰδίων ἑκάστου
λόγων χρὴ βαδίζειν ἐπὶ τὸ κοινόν. τὸ δὲ εὐλαβούμενον μὴ ὁμωνύμῳ
ἐντύχῃ διττῶς ἔστι νοῆσαι· ἢ γὰρ ὅτι οὕτω ποιητέον, ὡς εἴπομεν, δι'
εὐλάβειαν τοῦ μὴ ὁμωνύμῳ ἐμπεσεῖν (εἴτε γὰρ γένος εἴτε ὁμώνυμος φωνὴ
τὸ κοινόν, οὕτω ῥᾷον ἐπιγνωσόμεθα, εἰ ἕκαστον ἰδίᾳ τῶν εἰδῶν ἀπολαβόντες
ὁρισόμεθα, καὶ οὕτω διαγνόντες ὡς ἔχει τὸ κοινὸν οὐκ ἂν ὡς γένει τῇ
ὁμωνύμῳ φωνῇ ἐντευξοίμεθα) ἢ οὖν οὕτως, ἢ ὅτι ὁπόταν διὰ τῶν εἰδῶν

Ευστράτιος. Σχόλια στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Page 41, line 20

οὖσαι· ἐν τοῖς μέρεσι δέ, ὅτι ἐν τοῖς καθ' ἕκαστα, πρὸς ἃ καὶ ὁλότητες λέ-
γονται, τὰ περὶ αὐτῶν λεγόμενα ἀναφαίνεται· ἐπὶ τοῖς πολλοῖς δέ, ὅτι μετὰ
τὴν ὕπαρξιν τῶν πολλῶν αὐτὰ ἐν ἑαυτῇ ἡ ψυχὴ ὑπεστήσατο. διὰ τοῦτο
καὶ τὸ ζῷον τὸ καθόλου οὐδὲν ἢ ὕστερον, αὐτὸς ὁ Ἀριστοτέλης ἐν τοῖς
Περὶ ψυχῆς εἶπεν· οὐδὲν μὲν ὅτι καθ' ἑαυτὸ μὴ ὑφέστηκεν, ὕστερον δέ,
ὅτι τῇ τῶν πολλῶν ὑπάρξει καὶ καταλύσει ἡ αὐτοῦ ἐπηκολούθησεν ἔννοια.
καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ καθόλου πως ἐνταῦθα λαμβάνεται· ἔλεγον δὲ τὰ
εἴδη οἱ λέγοντες παραδείγματα προκεῖσθαι τῷ δημιουργῷ, ἵν' ἀφορῶν πρὸς
αὐτὰ ὡς προκεντήματα καὶ προχαράγματα κατασκευάζῃ τὰ ἔνυλα, λόγους
ὄντα ἐκεῖνα δημιουργικοὺς καὶ οἱονεὶ νοήματα τοῦ ποιοῦντος καὶ θεωρή-
ματα. οὐχ ὡς ποιότητάς τινας ἢ ἐπιστήμας ἐπιγινομένας ἔξωθεν, ἀλλ' ὡς
κυρίως ὄντα καὶ ὑφεστηκότα δραστικά τε καὶ νοερὰ καὶ τῶν ἐν ὕλῃ ἀρχέ-
τυπα. λόγους γὰρ θείους πάντα τὰ εἴδη φασί, τοὺς μὲν ὑφειμένους, τοὺς
δ' ὑπερέχοντας· καὶ οὐδὲν αὐτῶν εἶναι ἀδρανές, ὃ μὴ τὴν οἰκείαν ἐνέρ-
γειαν κατὰ πρόβασιν εἰς τὰ ὑπ' αὐτὸ ἐπιδείκνυται, καθὼς τέτακται. ἔστι
μὲν δὴ καὶ ἡ φύσις εἶδος, ἀλλὰ σωμάτων ἀχώριστον, διεισδῦνον διὰ σω-
μάτων καὶ ἔνδον αὐτὰ διαπλάττον καὶ διοικοῦν. τὰς δὲ ἰδέας οὐχ οὕτω
φασίν, ἀλλὰ λόγους ἐνυποστάτους, ὑπερανεστηκότας πάντῃ καὶ σωμάτων
καὶ φύσεων, ἀριθμόν τινα θεῖον, δι' οὗ ὡς παραδείγματος τὸν δημιουργὸν
ἐνεργεῖν τὴν ἔνυλον ποίησιν. τοσαῦτα καὶ περὶ τούτων, ἵν' εἰδῶμεν πῶς
ταῦτα ἐτίθουν οἱ περὶ Πλάτωνα, οἷς Ἀριστοτέλης ἀντιτίθεται,

Ευστράτιος. Σχόλια στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Page 52, line 7

ἀνακαλεῖσθαι, διὰ τοῦτο νοσοῦντος μέν τινος ἀποχάς τινων παρακελεύεται,

ἃ τὴν νόσον αὔξει, προσαγωγὰς δὲ τῶνδε, ἃ τῇ νόσῳ ἀντίκειται, ἢ οὐκ
αὔξει τὸ παρὰ φύσιν, καὶ ἀφαιρέσεις ἐπιτηδεύει καὶ κενώσεις ὕλης, ὑγιαί-
νοντος δὲ καὶ ὑποπτευομένου νοσῆσαι ἢ δι' ἐξαλλαγὴν ἀέρων ἢ καιρῶν  
ἢ διὰ δρᾶσίν τινα τῆς φθορᾶς τοῦ παντὸς ἢ διὰ φροντίδα καὶ κόπον καὶ
λύπην καὶ τοιαῦτά τινα ἐνίοτε τρόπους πολυειδεῖς προφυλακῆς εὑρίσκει τὰς
νόσους ἀποτρεπομένους. εὕροι δ' ἄν τις ὁμοίως κἀπὶ τῆς ψυχῆς καὶ συν-
τηρητικὰς ἐπιτηδεύσεις τῆς ἀρετῆς καὶ ἀποτρεπτικὰς τῆς κακίας. ταῦτα
δὲ πάντα διὰ τὴν ὑγίειαν ἐπιτετήδευται καὶ τὴν ἀρετὴν τῇ ἠθικῇ ἢ τῇ
 782

πολιτικῇ. ποιητικὰ δὲ τῆς ἀρετῆς ἢ τῆς τοῦ σώματος ὑγιείας ἐνταῦθα

λέγεται τὰ κατὰ ποιότητα πρὸς τὰς δυσκρασίας ἢ τὰς διαφορὰς ἴσως τῶν
ἠθῶν ἀντικείμενα.

Δῆλον οὖν ὅτι διττῶς λέγοιτ' ἄν.

 Εἰπὼν ὅτι διττῶς τὰ ἀγαθά, τὰ μὲν καθ' αὑτά, τὰ δὲ ὡς εἰς αὐτὰ

συμβαλλόμενα, οὔπω μὲν τοῦτο ἔδειξε, λαμβάνει δ' ἐν τῷ παρόντι ὡς
ἐναργές, μόνον ὑπομνήσας ὅτι διχῶς τὰ ἀγαθὰ λέγεται, ἐφεξῆς δὲ δείκνυσι
τοῦτο διὰ τῆς ἐπαγωγῆς. χωρίσαντες οὖν φησι ἀπὸ τῶν ὠφελίμων.
ἔοικε τοιοῦτόν τι λέγειν, ὅτι ἴσως ἄν τις ἡμᾶς αἰτιάσαιτο ζητοῦντας μέν,
εἰ ἔστι τις ἰδέα τοῦ ἀγαθοῦ, λαβόντας δὲ συγκεχυμένως τὰ ἀγαθὰ καὶ μὴ
διαστείλαντας τῶν δι' ἕτερα αἱρετῶν τὰ καθ' αὑτὰ διωκτά, ἵν' οὕτω
δειχθῇ, ὑπὸ μίαν ἰδέαν ἀνάγεται τὰ καθ' αὑτά. τὰ γὰρ δι' ἕτερα ἀγαθά,

Ευστράτιος. Σχόλια στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Page 74, line 12

ὡς ὁ οἰκοδόμος ὥστε στῆσαι κίονα ὄρθιον τῷ λεγομένῳ ἄλφα ὀργάνῳ

πρὸς τὴν ὄρθωσιν ἑκάτερος χρώμενος. τὸ δὲ ἄλφα τρίγωνόν ἐστιν ὀρθο-
γώνιον, οὗ τὴν ὀρθὴν γωνίαν τῷ ἀνισταμένῳ ξύλῳ εἴτε λίθῳ ἐφαρμόζοντες
καὶ πρὸς αὐτὴν αὐτὰ ἀπευθύνοντες ὀρθά τε ποιήσουσιν ἵστασθαι καὶ ἑδραῖα
τῇ στάσει διὰ τὴν ὀρθότητα γίνεσθαι. ἀλλ' οὗτοι μὲν τοῦτο ὡς τέκτων
καὶ οἰκοδόμος ποιήσουσιν. ὥσπερ καὶ ἡ κάθετος ἐν χρήσει τῷ οἰκοδόμῳ
γίνεται κατ' ὀρθὰς γωνίας πρὸς τὸ τοῦ παντὸς μέσον διὰ τῆς μολιβδίδος
τὸ ἔργον εὐθύνοντι καὶ τὸν τοῖχον ἀνιστῶντι ὀρθόν τε καὶ ἀπαρέγκλιτον.
καὶ τούτοις μὲν ἴσως μέχρι τοσούτου ἡ περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν ἀκρίβεια,
ὡς μηδὲν πλεῖον ἐπιζητοῦσιν αὐτῆς ἢ ὅσον πρὸς τὸ ἔργον αὐτοῖς συμβάλ-
λεται, ὁ δὲ γεωμέτρης τήν τε οὐσίαν καὶ ποιότητα τῆς ὀρθῆς ἐπιζητεῖ,
τί τέ ἐστιν ἐξετάζων καὶ τίνα ἔχει διαφορὰν πρὸς τὴν ὀξεῖαν καὶ ἀμβλεῖαν.
οὐ γὰρ εἰ συμβάλλεταί τι θεωρεῖ πρὸς ὑλικὸν ἔργον καὶ ἀποτέλεσμα ἀλλὰ
τί ἐστιν ἡ ὀρθὴ καὶ ὁποῖόν ἐστι, τουτέστι τίς ἡ οὐσία αὐτῆς καὶ τί ὑπάρ-
χει. δεῖ γὰρ ἐπὶ ταῖς τῶν πραγμάτων οὐσίαις καὶ τὰ ὑπάρχοντα αὐταῖς
εὑρίσκειν καὶ τὸ ἑπόμενα. οὕτω γὰρ ἡ περὶ αὐτῶν τελεία γνῶσις ἡμῖν
περιγίνεται. τοῦτο δ' ἂν σαφὲς γένοιτο καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς γραμματικῆς.
ἕκαστον γὰρ μέρος τοῦ κατὰ σύνταξιν λόγου μανθάνοντες οὐ μόνον εἰς τὰ
εἴδη διαιροῦμεν καὶ εἰς τοὺς τύπους, εἰ τύχοι, καὶ τοιαῦτά τινα ἐξετάζομεν,
ἀλλ' ἐρευνῶμεν καὶ τὰ ἑπόμενα, ὡς οὕτω τελείαν τὴν γνῶσιν ἑαυτοῖς
αὐτῶν περιποιησόμενοι. τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ γεωμετρίαν

Ευστράτιος. Σχόλια στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Page 76, line 26

παραδίδωσι τοὺς τρόπους, δι' ὧν ἡμῖν ἡ γνῶσις τῶν ἀρχῶν περιγίνεται,

ἄλλους παρὰ τὴν ἐπιστήμην ὄντας. ἐπαγωγῇ μὲν θεωροῦνται ὡς αὗται·
τὰ τῷ αὐτῷ ἴσα καὶ ἀλλήλοις ἴσα, καὶ ἐὰν ἴσοις ἴσα προστεθῇ, τὰ ὅλα
ἐστὶν ἴσα. εἰ γάρ τις περὶ τούτων ἀμφιβάλλει, ἀποδεῖξαι μὲν οὐκ ἔχομεν,
παριστῶμεν δὲ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς, ἀριθμοὺς καὶ μεγέθη προσλαμβάνοντες
καὶ ἄλλα ὅσα μετρεῖσθαι δύνανται. εἰ γάρ τις τυχὸν ἐν μέτρῳ θεῖτο μο-
 783

νάδας δέκα καὶ ἑτέρας δέκα ἴσας αὐταῖς, εἶθ' ἑκατέρᾳ δεκάδι ἑτέρας ἴσας
προσθήσει οἷον δ καὶ δ ἢ ε καὶ ε ἢ ϛ καὶ ϛ, ἴσα τὰ ὅλα ἔσται, ἤτοι
τὰ πρότερα τεθειμένα μετὰ τῶν προστεθέντων αὐτοῖς. ταῦτα μὲν ἐπαγωγῇ
γνωρίζονται, αἰσθήσει δὲ ὡς τὰς ἑκάστου τῶν πρώτων στοιχείων οἰκείας
γνωρίζομεν ποιότητας, οἷον πυρὸς μὲν τὴν θερμότητα, ἀέρος δὲ τὴν ὑγρό-
τητα, ὕδατος τὴν ψυχρότητα, γῆς τὴν ξηρότητα, ἐθισμῷ δὲ ὡς αἱ ἀρεταί.
πῶς γὰρ ἄλλως καλὰ εἶναι γνωρίσομεν τὰ σωφρονικὰ ἢ ἐκ τοῦ πράττειν
ταῦτα καὶ οὕτως ἐν τούτοις ἐθίζεσθαι ταῖς πράξεσιν; ἐμπειρίᾳ δὲ γινώ-
σκομεν τὰ ὠφέλιμα, ὃ ἐπὶ φαρμάκων καὶ τροφῶν γίνεται. ἐκ γὰρ τοῦ πολ-
λάκις πεῖραν λαβεῖν τῆςδε τῆς τροφῆς ἢ τοῦδε τοῦ φαρμάκου τὸ ὠφέλιμον
αὐτὸ ἢ βλαβερὸν εἶναι πιστούμεθα.

Ευστράτιος. Σχόλια στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη.

Page 105, line 15

εὐδαίμονα. τὸ γοῦν δύναμιν εἶναι παραιτησάμενος ζητεῖ ἐφεξῆς, εἴτε τῶν

ἐπαινετῶν ἐστιν εἴτε τῶν τιμίων. δείξει δ' ἐφεξῆς ὅτι ὑπὲρ τὰ ἐπαινετὰ ἡ
εὐδαιμονία ἐστὶ καὶ τοῖς θείοις τῶν ἀγαθῶν καὶ τιμίων συνάπτεται.

Φαίνεται δὲ πᾶν τὸ ἐπαινετὸν τῷ ποιόν τι.

 Μέλλων τὴν εὐδαιμονίαν τῶν ἐπαινετῶν μὲν διαστῆσαι, τοῖς τιμίοις

δὲ συντάξαι, λέγει τί τὸ ἴδιον τῶν ἐπαινετῶν καὶ τί τῶν τιμίων, ἵνα ὧν
τὸ ἴδιον εὑρήσει τῇ εὐδαιμονίᾳ προσὸν τούτοις ἀποδείξῃ κοινωνοῦσαν καὶ
συνταττομένην αὐτήν. τοίνυν πᾶν, φησί, τὸ ἐπαινετὸν διὰ τοῦτο ἐπαινεῖται,
ὅτι τε ποιότητός τινος ἀγαθοῦ μετέχει καὶ πρός τι ἀναφέρεται, ἤτοι ἔργον
ὃ κατορθοῖ. καὶ παράδειγμα τίθησι τοῦ μετέχοντος τῆς ἀγαθῆς ποιότητος
τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀνδρεῖον καὶ ὅλως τὸν δι' ἀγαθὴν ποιότητα ἀγαθὸν
καὶ τὴν ἀρετὴν αὐτήν. εἰπὼν δὲ ὅλως τὸν ἀγαθὸν ἐπήγαγε καὶ τὴν
ἀρετὴν κατατάττων καὶ αὐτὴν ἐν τῇ τῶν ἐπαινουμένων ὁλότητι. ἐπεὶ
καὶ πᾶν ἐπαινούμενον κατὰ τὴν ἁρμόζουσαν αὐτῷ ἀρετὴν τὸν ἔπαινον
δέχεται, καὶ ἐπαινεῖσθαι ταῦτά φησι διὰ τὰς πράξεις καὶ τὰ ἔργα πρὸς ἃ
ἀναφέρονται καὶ ἃ πεφύκασι κατορθοῦν. καὶ ταῦτα μὲν ψυχικά. ἐπεὶ δὲ
καὶ σωματικά τινά εἰσιν ἐπαινούμενα, ἀπαριθμεῖται καὶ ταῦτα. τὸν γὰρ
ἰσχυρὸν τῷ σώματι καὶ τὸν δρομικὸν καὶ τῶν τοιούτων ἕκαστον ὡς ἔχοντα
ἕξιν ἀγαθὴν σώματος ἐπαινοῦμεν, διότι καὶ αὐτὸς ποιός ἐστί τις καὶ ἔχει
πῶς, ἤγουν ἑτοίμως πρὸς τὸ ἀγαθόν τε καὶ σπουδαῖον, ὁ μὲν ἰσχυρὸς ὡς
ἀντέχειν πεφυκέναι πρὸς τὰ βάρη καὶ τὰ ἐπίπονα, ὁ δὲ δρομικὸς πρὸς τὸ

Ευστράτιος. In Aristotelis ethica Nicomachea vi commentaria

Page 273, line 12

πράγματός ἐστιν αἴτιος, οὐ μόνον τοῦ συμπεράσματος, καὶ ἀναγκαίως

 784

ἔχων καὶ τὰ κατηγορούμενα κατηγορούμενα καὶ τὰ ὑποκείμενα ὑποκείμενα,

ἢ μόνου τοῦ συμπεράσματος αἴτιος καὶ ἐνδεχομένως ἔχων τὰς κατηγο-
ρίας καὶ τὰς ὑποθέσεις κἀντεῦθεν δυνάμενος λύεσθαι, τὸν δὲ νοῦν
ὑπερέχειν, ὅτι καὶ ὑπὲρ αἰτίαν τῶν γνωστῶν ἐντὸς γίνεται ἀμέσοις ἐπι-
βολαῖς καταλαμβάνων αὐτά, ὥσπερ αὐτόπτης αὐτῶν γινόμενος καὶ ἑαυ-
τῷ αὐτοῖς συγγινόμενος μηδενὸς μεσιτεύοντος. αἱ μὲν λογικαὶ οὕτως·
ἴδωμεν δὲ καὶ τὰς ἀλόγους καὶ γνωστικάς, ὅπως καὶ ἐπ' αὐτῶν ἡ κατὰ
γνῶσιν ἐνέργεια γίνεται. αἴσθησις μὲν γὰρ περὶ τὰ καθ' ἕκαστα καταγίνεται,
οὐσίας μὲν αὐτῶν οὐ καταλαμβάνουσα (τοῦτο γὰρ ταῖς λογικαῖς ἥρμοσται),
μόνας δὲ ποιότητας ἢ ποσότητας ἢ ἄλλο τι τῶν συμβεβηκότων αὐταῖς,
φαντασία δὲ τῶν αἰσθήσει φανέντων τύπους καὶ εἰκόνας ἐν αὑτῇ εἰσοι-
κίζουσα παραφυλάττειν αὐτὰς ἐντὸς πέφυκε. τίνες δή σοι δοκοῦσιν εἶναι
κρείττονες, αἱ λογικαὶ τῶν ἀλόγων ἢ τὸ ἀνάπαλιν; καὶ τίς ἀντερεῖ πρὸς
τὸ πρότερον τῷ δευτέρῳ συντιθέμενος, εἰ μὴ καὶ τὰ ἄλογα προκρίνει τῶν
λογικῶν καὶ τῶν ἀύλων τὰ ἔνυλα καὶ τῶν θείων τὰ φυσικὰ καὶ τὰ ἐν
γενέσει καὶ φθορᾷ τῶν εἰς ἀεὶ μενόντων ἐν τῇ ταυτότητι; τὰ μὲν οὖν
περὶ τῶν γνωστικῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων ταῦτα, μεταβῶμεν δὲ ἐπὶ τὰς
ὀρεκτικάς. διαιροῦνται γὰρ καὶ αὗται κατὰ τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον εἰς τές-
σαρα συμποσούμενα, βούλησιν καὶ προαίρεσιν, θυμὸν καὶ ἐπιθυμίαν· ὧν
ἡ μὲν βούλησις καὶ προαίρεσις λογική, ὅτι μόνοις τοῖς λογικοῖς

Ευστράτιος. In Aristotelis ethica Nicomachea vi commentaria Page 307, line 2

νὰ λαμβάνων τῆς ἐπιστήμης τε καὶ τέχνης καὶ τῆς φρονήσεως (πᾶσαι

γὰρ αἱ ἐνταῦθα ἀπαριθμούμεναι ἕξεις εἰσὶν ἀληθῶς μετὰ λόγου), τὸ δὲ
πρακτικὴν ὡς μὲν πρὸς τὰς εἰρημένας ἴδιον τῆς φρονήσεως, κοινὸν δὲ καὶ
ταῖς πρακτικαῖς τῶν τεχνῶν. τὸ δὲ περὶ τὰ ἀνθρώπῳ ἀγαθὰ καὶ κακά,
τοῦτο ὡς ἴδιον τίθησι τῆς φρονήσεως καὶ ἀπαρτίζει τὸν ὁρισμὸν πρὸς
αὐτὴν ἀντιστρέφοντα. περὶ γὰρ τὰ ἀνθρώπῳ ἀγαθὰ καὶ κακὰ ἡ φρόνησις
καταγίνεται, ὡς τὰ μὲν αὐτῶν εὑρίσκειν ἵνα αἱρήσηται καὶ πῶς αὐτῶν
ἐπιτύχῃ βουλεύσηται, τὰ δὲ εὑρίσκειν ἵνα ἐκφεύξηται, καὶ πῶς αὐτῶν ἐξε-  
τάσει ἡ ἀποφυγὴ αὐτῷ περιγένηται. ἄμφω γὰρ ταῦτα φρονήσεως κατορ-
θώματα, τό τε εὑρίσκειν τὰς τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων ποιότητας καὶ
περὶ τῶν τρόπων βουλεύεσθαι, καθ' οὓς ἡ ἐπίτευξις καὶ ἡ ἀποφυγὴ αὐ-
τῶν περιέσεται.

Τῆς μὲν γὰρ ποιήσεως ἕτερον τὸ τέλος, τῆς δὲ πρά-

ξεως οὐκ ἀεί. ἔστι γὰρ αὐτὴ ἡ εὐπραξία τέλος.

 Ἐπειδὴ τὴν πρὸς τὴν τέχνην διαφορὰν τῆς φρονήσεως παραδιδοὺς

τὰς ποιητικὰς παρέλαβε τέχνας, κἂν τούτῳ εἶπε διαφέρειν πρὸς ἀλλήλας
τέχνην καὶ φρόνησιν, τῷ τὴν τέχνην ποίημά τι ἔχειν ἐκ τῆς κατ' αὐτὴν
ἐνεργείας ἀποτελούμενον, ὡς οἰκοδομικὴν μὲν οἶκον, ἀνδριαντοποιητικὴν
δὲ ἀνδριάντα καὶ ἑκάστην τῶν ποιητικῶν τὰ ἑαυτῆς, φρόνησιν δὲ τοιοῦτον
οὐδέν, εἰσὶ δὲ καὶ τέχναι πρακτικαί τινες ἕτεραι παρὰ τὰς ποιητικάς, ὧν

Ευστράτιος. In Aristotelis ethica Nicomachea vi commentaria Page 341, line 2

 785

λιτευομένοις. ὁ μὲν γὰρ φρόνιμος περὶ τῶν οἰκείων φροντίζων ἰδίᾳ περί
τε τοῦ οἰκείου σώματος φροντίσει καὶ τῆς ψυχῆς, πῶς ἕξει αὐτῷ καλῶς
ἀμφότερα κατὰ φύσιν ἔχον ἑκάτερον, ὥστε τὸ σῶμα συνίστασθαι καὶ ὑγι-
αίνειν καὶ τὴν ψυχὴν εὖ ἔχειν λογισμοῦ καὶ πράξεων καὶ παθῶν, ἡ δὲ
οἰκονομική, πῶς ἕξει ἡ οἰκία οὐ μόνον ὀχυρότητος καὶ μονίμου συστάσεως
ἀλλὰ καὶ εὐπνοίας καὶ εὐαερίας εὖ διακειμένη πρὸς ψύχη καὶ θάλπη
κατά τι τῶν ἐνοικούντων ὠφέλιμον καὶ πῶς αὐτῇ περιέσται φυλακὴ καὶ
ἀσφάλεια εἰς ἔργα τε καὶ λόγους καὶ πῶς τοῖς συζῶσιν ἱκανῶς ἕξει τὰ
πρὸς ζωήν, μήτε βλαπτομένοις παρά του μήτε μήν τινα βλάπτουσι, καὶ  
πῶς τῶν συνοικούντων ἕκαστος τὸ οἰκεῖον ἕξει ἑαυτῷ κατὰ τὴν οἰκείαν
ποιότητα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος καὶ κατὰ ἡλικίαν καὶ κατὰ γένος,
λέγω δὲ ἄρρεν καὶ θῆλυ καὶ κατὰ τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι καὶ ὅσα τοι-
αῦτα ἐν ταῖς οἰκίαις ὁρῶμεν πρὸς ἄλληλα διαφέροντα, καὶ μέχρις ἐπιτη-
δευμάτων αὐτῶν περιβολῆς τε καὶ βρώσεως καὶ πόσεως. ἡ δὲ πολιτικὴ
περὶ νόμον τε σκοπήσει, ὅπως ἔσονται ἄριστοι καὶ ὠφέλιμοι κατά τε τὰ
ἤθη τῶν συμπολιτευομένων ἀλλήλοις καὶ τὴν θέσιν τῆς γῆς, ἐν ᾗ ἡ πό-
λις διάκειται, καὶ κατὰ τοὺς πλησιάζοντας καὶ κατὰ τοὺς πόρρω μέν, ἐχ-
θρωδῶς δὲ ἢ φιλικῶς τῇ πόλει διακειμένους καὶ κατὰ τὰ χρειώδη, πόθεν
τε καὶ κατὰ ποίους τρόπους συγκομισθήσονται, πῶς ἕξει τὰ τείχη τῆς πό-
λεως, πῶς ἔσται ἡ καθαριότης ἐντός, οὐ μόνον εἰς ὑγίειαν τοῖς πολίταις
συμβαλλομένη, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ μὴ χραίνεσθαι καὶ μολύνεσθαι,

Ευστράτιος. In Aristotelis ethica Nicomachea vi commentaria Page 352, line 32

ἄλλο εἶδος. ἐπεὶ περὶ τῶν πρακτῶν καὶ βουλευτῶν εἴρηκε καὶ ταῦτα
εἶναι καθ' ἕκαστα καὶ αἰσθητά, καὶ περὶ ταῦτα τὴν φρόνησιν καταγίνεσθαι,
ὡς εἶναι τὸ λογιζόμενον προσεχῶς αὐτῶν ἐφαπτόμενον, ὥσπερ σύγκρισιν
ποιεῖται τοῦ μετὰ φρονήσεως αἰσθάνεσθαι τοῦ καθ' ἕκαστα καὶ τοῦ ἁπλῶς,
ἤτοι κατὰ τὴν κοινὴν αἴσθησιν. τὸ γὰρ οἵᾳ αἰσθανόμεθα τοῦτο δηλοῖ,
ἤτοι τῇ κοινῇ αἰσθήσει καθ' ἣν ἡμῖν προσγίνεται τὸ αἰσθάνεσθαι, ἥτις
μία τέ ἐστι καὶ κοινῇ πρὸς πάντα ἐνεργοῦσα τὰ αἰσθητά. ἡ γὰρ εἰς πέντε
διαίρεσις κατὰ τὰ αἰσθητὰ γίνεται, ὧν δεῖ τῇ κοινῇ αἰσθήσει, ἵν' ὡς ὀρ-
γάνοις χρωμένη αὐτοῖς τοῖς διαφόροις κατὰ γένος προσβάλλῃ δι' αὐτῶν
αἰσθητοῖς. ἐκείνη δὲ μία καὶ ἡ αὐτή ἐστι, καὶ ὥσπερ ποιότητά τινα ταυ-
τηνὶ τὴν κοινότητα τῇ ἁπλῶς προσάπτων αἰσθήσει. οὐ λέγομεν, φησίν, αἴ-
σθησιν τὴν τῶν ἰδίων αἰσθητῶν τῇδε ἢ τῇδε, ὃ δι' αἰσθητηρίου τινὸς
ἐνεργεῖ, ἀλλὰ τοιαύτην λέγομεν ὁποίᾳ αἰσθήσει ἁπλῶς καὶ κοινῶς αἰσθα-
νόμεθα. φησὶ δὲ ταύτην μᾶλλον εἶναι αἴσθησιν, τὴν μετὰ φρονήσεως,
ὅτι σὺν λόγῳ καὶ ἐπιστασίᾳ, ἐκείνη δὲ ἄλογός τε καὶ ἀνεπίστατος. ὅσον
οὖν τὸ μετὰ λόγου κρεῖττον τοῦ ἄνευ λόγου, τοσοῦτον κρεῖττον αἰσθήσεως  
ἡ φρόνησις τῆς τοῦ αἰσθητοῦ ἰδίας αἰσθήσεως· διὸ καὶ ἄλλο εἶδος
ἐκείνη ἡ αἴσθησις ταύτης τῆς αἰσθήσεως, ὡς καὶ τὸ λογικὸν τοῦ ἀλόγου
ἕτερον.

Anonymi In Aristotelis Ethica Nicomachea Phil., In ethica Nicomachea ii-v

commentaria Page 221, line 25

καὶ τὰς ἀντιδόσεις τὰς γινομένας ἔχειν τῶν ἔργων τῶν γινομένων ὑπὸ τῶν
 786

τεχνῶν. ὃ δὲ λέγει διὰ τῆς τάξεως ταύτης τοιοῦτον ἂν εἴη· ὡς γὰρ ἐπὶ
τοῦ ἐπανορθωτικοῦ δικαίου ὁ δικαστὴς τὴν ὑπεροχὴν τοῦ πλέον ἔχοντος
ἀφελὼν τῷ ἐλαττωμένῳ καὶ παθόντι προστίθησιν (ἥτις ὑπεροχὴ πόση τίς
ἐστι, γίνεται φανερὰ ἀπὸ τοῦ μέσου καὶ ἴσου), οὕτως φησὶν ἔχειν καὶ ἐπὶ
τῶν τεχνιτῶν καὶ τῶν κατ' αὐτὰς κοινωνιῶν τε καὶ ἀποδόσεων. εἰ γὰρ
ἐν τοῖς ἔργοις τοῖς διαφέρουσι μὴ ἦν τοῦ καλλίονος πρὸς τὸ χεῖρον ὑπεροχὴ
ὡρισμένη καὶ μεμετρημένη (ὡς γὰρ ἐπὶ τοῦ ποιοῦντος καὶ πλεονεκτοῦντος
καὶ τοῦ πάσχοντος καὶ πλεονεκτουμένου), οὐκ ἂν ἠδύνατο κοινωνεῖν
ἀλλήλοις. ἢ οὕτως· εἰ μὴ κατ' ἀξίαν τῶν γινομένων ὑπὸ τῶν τεχνιτῶν
κατά τε τὸ μέγεθος καὶ τὴν ποιότητα ἦν ἡ χρεία τῶν δεομένων αὐτῶν,
οὓς πάσχοντας διὰ τὴν χρείαν εἶπεν, ἀνῃροῦντο ἂν αἱ τέχναι. οὐ γὰρ
ἂν εἰργάζοντο, μὴ μέλλοντές γε τὸ ἴσον ἀνταπολήψεσθαι. εἰ μὴ οὖν
ἐποίει τὸ ποιοῦν, τουτέστιν εἰ μὴ ἡ τοῦ καλλίονος πρὸς τὸ χεῖρον
ὑπεροχὴ ὡρισμένη τε καὶ μεμετρημένη, ὡς ἐπὶ τοῦ πλεονεκτοῦντος καὶ
πάσχοντος καὶ πλεονεκτουμένου. τῶν παρὰ τὸ ἑκούσιον, τὸ ἴσον
ἔχειν πρότερον καὶ ὕστερον. τοῦτο ἀσαφῶς εἴρηται, δηλωτικὸν δέ
ἐστι τοῦ τὸ δίκαιον κέρδους καὶ ζημίας παρὰ τὸ ἑκούσιον γινομένων
μέσον εἶναι ἐν τῷ ὃ πρότερον μέσον εἶχεν ὅ τε πλεονεκτῶν καὶ ὁ πλεο-
νεκτούμενος πρὸ τῆς πλεονεξίας, τοῦτο καὶ ὕστερον αὐτοῖς γίνεσθαι παρὰ  
τοῦ δικαίου. τὸ ἴσον ἔχειν· εἰ προστεθείη τὸ ὅ, λυθείη ἂν ἡ ἀσάφεια,

Anonymi In Aristotelis Ethica Nicomachea Phil., In ethica Nicomachea paraphrasis

(pseudepigraphum olim a Constantino Palaeocappa confectum et olim sub auctore He
Page 147, line 24

Τίσι διαφέρουσιν ἀλλήλων ἐγκράτεια καὶ καρτερία καὶ σωφρο-σύνη καὶ αἱ

ἀντικείμεναι κακίαι. κεφ. ιαʹ.

 Νῦν δὲ ἔτι θεωρήσωμεν τὰς διαφορὰς σωφροσύνης καὶ ἐγκρατείας καὶ

καρτερίας καὶ τῶν ἀντικειμένων ταύταις, ἀκολασίας ἀκρασίας καὶ μαλακίας.
τῶν γὰρ σωματικῶν ἡδονῶν αἱ μέν εἰσιν ἀνθρωπικαί, αἱ δὲ θηριώδεις, αἱ
δὲ νοσηματώδεις· ἀνθρωπικαὶ μὲν τοιαῦται, οἷαι τέρπειν φύσει τὸν ἄν-
θρωπον, τοσαῦται, ὅσαις χαίρει ἄνθρωπος ἢ ἀγαθὸς ἢ κακὸς τὴν ἀνθρω-
πίνην κακίαν, οἷον ἐπὶ πλούτῳ ἢ δόξῃ ἢ τροφῇ ἢ γάμῳ· ὁ γὰρ ἡδό-
μενος καὶ διώκων ἢ ὡς δεῖ ἢ ἐλλείπων ἢ ὑπερβάλλων τὸν λόγον, οὐ
τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, ὁ τοιοῦτος ἥδεται τὴν ἀνθρωπικὴν ἡδονήν· θηριώδεις
δὲ αἱ τῆς φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης ἐκπίπτουσαι κατὰ τὴν ποιότητα καὶ
κατὰ τὴν ποσότητα· καὶ αἱ ὑπερβολαὶ δὲ τῶν ἀνθρωπίνων ἡδονῶν, ὅταν
ὑπερβάλλωσιν ἑαυτὰς καὶ τῶν ἀνθρωπίνων ὅρων ἐκτὸς γένωνται, θηριώ-
δεις εἰσί· νοσηματώδεις δὲ αἱ διὰ νόσον ἢ μανίαν ὑπερβάλλουσαι τὴν ἀν-
θρωπίνην ἡδονήν, καὶ αἱ παρὰ φύσιν· καὶ ὅλως, καθὼς ἐν τοῖς ἀνωτέρω
διῄρηται περὶ τῆς θηριώδους ἡδονῆς, περὶ ταύτας τὰς ἡδονὰς παραπλή-
σιαί εἰσιν ἕξεις. ἀλλ' ἡ σωφροσύνη καὶ ἀκολασία περὶ τὰς ἀνθρωπικὰς
μόνον εἰσί. διὸ καὶ τὰ θηρία οὐ λέγομεν σώφρονα οὐδὲ ἀκόλαστα, εἰ μή
που κατὰ μεταφορὰν καὶ οὐ κυρίως·
 787

Michael Phil., In ethica Nicomachea ix-x commentaria Page 539, line 32

φόμεθα. τὰ μηδέτερα δὲ μηδ' ὄντα μήτε κακὰ μήτε ἀγαθὰ μηδέτερον ἢ

ὁμοίως, τουτέστιν οὔτε φεύγομεν οὔτε διώκομεν, ἢ ὁμοίως, ἤτοι ἐπίσης
ἢ διώκομεν ἢ φεύγομεν. οὔτε γὰρ μᾶλλον ὁρμῶμεν πρὸς τεῦξιν αὐτῶν
οὔτε μᾶλλον ἀφορμῶμεν πρὸς ἀποφυγήν, ἀλλ' ἐσμὲν ἐν μέσῃ τινὶ κατα-
στάσει πρὸς οὐδέτερον μᾶλλον ἐκκλίνοντες ἢ νεύοντες, ὥστε καὶ εἰ ἡ ἡδονὴ
ἦν τῶν κακῶν, ἐφεύγομεν ἂν αὐτήν, εἰ δὲ τῶν μήτε ἀγαθῶν μήτε κακῶν
ἀλλὰ τῶν μηδετέρων, οὔτ' ἂν ἐφιέμεθα αὐτῆς οὔτ' ἂν ἐδιώκομεν. ἐπεὶ
οὖν οὔτε τῶν κακῶν ἐστιν οὔτε τῶν οὐδετέρων, ἔστιν ἄρα τῶν ἀγαθῶν·
οὐ μὴν οὐδ' εἰ μὴ τῶν ποιοτήτων ἐστὶν ἡ ἡδονὴ διὰ τοῦτο οὐδὲ
τῶν ἀγαθῶν. ὁ συνάγων τὴν ἡδονὴν μὴ εἶναι ἀγαθὸν διὰ τὸ μὴ εἶναι
ποιότητα, ἐν δευτέρῳ σχήματι τοιοῦτός ἐστιν· ἡ ἡδονὴ οὐκ ἔστι ποιότης,
πᾶν ἀγαθὸν ποιότης ἐστίν· ἡ ἡδονὴ ἄρα οὐκ ἀγαθόν. αἰτιᾶται δὲ τὴν
λέγουσαν πρότασιν πᾶν ἀγαθὸν ποιότητα ἢ ποιὸν εἶναι. εἰσὶ γὰρ ἀγαθά
τινα μὴ ὄντα ποιὰ μηδὲ ποιότητες, ὥστε τί κωλύει καὶ τὴν ἡδονὴν ἀγα-
θὸν εἶναι, κἂν μὴ εἴη ποιὸν ἡ ποιότης; τίνα δέ εἰσιν ἀγαθὰ τὰ μὴ ὄντα
ποιότητες, ἐπήγαγε τὰς κατ' ἀρετὴν ἐνεργείας, αἵ τινες ἀγαθὰ μέν εἰσι,
ποιότητες δὲ οὔκ εἰσιν, εἴπερ ἡ ἐνέργεια κίνησίς ἐστι δραστική, ἡ δὲ
κίνησις οὐ ποιότης· καὶ ἡ εὐδαιμονία ἐνέργεια μέν ἐστιν, ὡς εἶπε καὶ
ἐρεῖ, οὐ μὴν ποιότης, καὶ ἔστιν ἀγαθόν.  

Michael Phil., In parva naturalia commentaria Page 91, line 29

Ἢ τοῦτο τῇ μὲν ἀληθές, τῇ δ' οὔ· ἀδύνατον γὰρ τῷ

ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πως τὸ ἐναντίον.

 Ἐντεῦθεν λύει τὴν ἀπορίαν καί φησιν ἀληθὲς μὲν εἶναι τὸ πᾶν τὸ
φθειρόμενον ὑπὸ ἐναντίου φθείρεσθαι, ψεῦδος δὲ τὸ μὴ εἶναι ἐνταῦθα, του-
τέστιν ἐν τῷ ἄνω τόπῳ, ἐναντίον τῷ πυρί. ἀδύνατον γάρ, φησί, τῷ
ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πως τὸ ἐναντίον. εἰ γὰρ τῇ ὕλῃ τὸ εἶναι
ὕλη ἐστὶν ἐν τῷ δεκτικὴν εἶναι τῶν ἐναντίων, ἀδύνατον μὴ μάχεσθαί πως τῇ
θερμότητι καὶ ξηρότητι καὶ σπεύδειν ἀποπτύσαι μὲν αὐτάς, δέξασθαι δὲ ἄλλας.
ὥστε καὶ ἐν τῷ ἀνωτάτω τόπῳ ὂν τὸ πῦρ φθαρήσεται. μάχεται γάρ πως
ἡ ὕλη τῷ εἴδει, ἄλλως τε καὶ ποιότητά τινα ἐχούσης τῆς ἑκάστῳ προσε-
χοῦς ὑποκειμένης ὕλης. ἡ μὲν γὰρ νοουμένη κατὰ ἀπόφασιν καὶ ἀπογύ-
μνωσιν πάντων τῶν εἰδῶν, ἥτις νοεῖται μέν, οὐκ ἔστι δέ, ἐκείνη μὲν δὴ
ἄποιος· ἡ δὲ ὑποκειμένη τῷ πυρὶ ἢ τῷ ὕδατι ἔχει τινὰ ποιότητα· ποιὰ
γάρ τις πρότερον γεγονυῖα οὕτω δέχεται τὸ θερμὸν καὶ ξηρόν. τοῦτο δ'
ἤδη ἔστι πῦρ. εἰσὶ γὰρ ἀμφότεραι δυνάμει πῦρ, καὶ ἡ χωρίς τινος ποιότητος  
νοουμένη, μὴ οὖσα δέ ποτε τοιαύτη, καὶ ἡ ἤδη ποιά τις οὖσα· ἀλλ' ἐκείνη
μὲν πορρωτέρω, ἡ δὲ ποιωθεῖσα ἐγγυτέρω. ὥσπερ γὰρ λέγομεν δυνάμει
ἐπιστήμονα καὶ τὸ ἤδη τεχθὲν παιδίον, λέγομεν δὲ ἐπιστήμονα καὶ τὸν
μανθάνοντα, ἀλλ' ἐκεῖνο μὲν πορρώτερον, οὗτος δ' ἐγγύτερον, οὕτω καὶ
ἐπὶ τῆς ὕλης τῆς τε ἀποίου καὶ τῆς ἤδη ποιᾶς τινος γεγονυίας

Michael Phil., In parva naturalia commentaria Page 91, line 32

 788

 Ἐντεῦθεν λύει τὴν ἀπορίαν καί φησιν ἀληθὲς μὲν εἶναι τὸ πᾶν τὸ
φθειρόμενον ὑπὸ ἐναντίου φθείρεσθαι, ψεῦδος δὲ τὸ μὴ εἶναι ἐνταῦθα, του-
τέστιν ἐν τῷ ἄνω τόπῳ, ἐναντίον τῷ πυρί. ἀδύνατον γάρ, φησί, τῷ
ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πως τὸ ἐναντίον. εἰ γὰρ τῇ ὕλῃ τὸ εἶναι
ὕλη ἐστὶν ἐν τῷ δεκτικὴν εἶναι τῶν ἐναντίων, ἀδύνατον μὴ μάχεσθαί πως τῇ
θερμότητι καὶ ξηρότητι καὶ σπεύδειν ἀποπτύσαι μὲν αὐτάς, δέξασθαι δὲ ἄλλας.
ὥστε καὶ ἐν τῷ ἀνωτάτω τόπῳ ὂν τὸ πῦρ φθαρήσεται. μάχεται γάρ πως
ἡ ὕλη τῷ εἴδει, ἄλλως τε καὶ ποιότητά τινα ἐχούσης τῆς ἑκάστῳ προσε-
χοῦς ὑποκειμένης ὕλης. ἡ μὲν γὰρ νοουμένη κατὰ ἀπόφασιν καὶ ἀπογύ-
μνωσιν πάντων τῶν εἰδῶν, ἥτις νοεῖται μέν, οὐκ ἔστι δέ, ἐκείνη μὲν δὴ
ἄποιος· ἡ δὲ ὑποκειμένη τῷ πυρὶ ἢ τῷ ὕδατι ἔχει τινὰ ποιότητα· ποιὰ
γάρ τις πρότερον γεγονυῖα οὕτω δέχεται τὸ θερμὸν καὶ ξηρόν. τοῦτο δ'
ἤδη ἔστι πῦρ. εἰσὶ γὰρ ἀμφότεραι δυνάμει πῦρ, καὶ ἡ χωρίς τινος ποιότητος  
νοουμένη, μὴ οὖσα δέ ποτε τοιαύτη, καὶ ἡ ἤδη ποιά τις οὖσα· ἀλλ' ἐκείνη
μὲν πορρωτέρω, ἡ δὲ ποιωθεῖσα ἐγγυτέρω. ὥσπερ γὰρ λέγομεν δυνάμει
ἐπιστήμονα καὶ τὸ ἤδη τεχθὲν παιδίον, λέγομεν δὲ ἐπιστήμονα καὶ τὸν
μανθάνοντα, ἀλλ' ἐκεῖνο μὲν πορρώτερον, οὗτος δ' ἐγγύτερον, οὕτω καὶ
ἐπὶ τῆς ὕλης τῆς τε ἀποίου καὶ τῆς ἤδη ποιᾶς τινος γεγονυίας καὶ ἐλθού-
σης ἀπὸ τοῦ πρώτου δυνάμει εἰς τὸ δεύτερον. τούτων οὕτως ἐχόντων
πάνυ ἀκριβῶς πρόσκειται τὸ πῶς ἐν τῇ λέξει τῇ ἀδύνατον γὰρ τῷ
ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πῶς τὸ ἐναντίον. οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐστιν

Michael Phil., In parva naturalia commentaria Page 92, line 14

μανθάνοντα, ἀλλ' ἐκεῖνο μὲν πορρώτερον, οὗτος δ' ἐγγύτερον, οὕτω καὶ
ἐπὶ τῆς ὕλης τῆς τε ἀποίου καὶ τῆς ἤδη ποιᾶς τινος γεγονυίας καὶ ἐλθού-
σης ἀπὸ τοῦ πρώτου δυνάμει εἰς τὸ δεύτερον. τούτων οὕτως ἐχόντων
πάνυ ἀκριβῶς πρόσκειται τὸ πῶς ἐν τῇ λέξει τῇ ἀδύνατον γὰρ τῷ
ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πῶς τὸ ἐναντίον. οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐστιν
ἡ ὕλη ᾗ ὕλη ἐναντίον τῷ τοῦ πυρὸς εἴδει, οἷον τῇ θερμότητι καὶ ξηρότητι,
ἀλλ' ᾗ σύνεστιν ἐν αὐτῇ ἡ τῶν ἄλλων στέρησις, καὶ ᾗ ἡ μέν ἐστι
δύναμις, τὸ δὲ ἐνέργεια, καὶ ᾗ πέφυκεν ἀποπτύειν μὲν τόδε τὸ εἶδος,
δέχεσθαι δὲ ἄλλο, καὶ ᾗ ποιωθεῖσα μᾶλλόν ἐστι δυνάμει. ἡ γὰρ τοιαδὶ
ποιότης σπεύδουσα μεταβαλεῖν τὸ εἶδος εἰς ἑαυτήν, ὁμοίως καὶ τὸ εἶδος
τὴν ποιότητα εἰς ἑαυτό, ἀνάγκη φθείρεσθαι τὸ πῦρ κρατηθέντος τοῦ πυροει-
δοῦς ὑπὸ τῆς ποιότητος τῆς ἐκ τοῦ δυνάμει οὔσης πῦρ μεταβεβληκυίας
εἰς τὸ δυνάμει εἶναι ἀὴρ ἢ ἄλλο τι. ὥστε ἔχει πῶς ἐν ἑαυτῷ τὸ πῦρ
ἐναντίον ἄνω ὄν.

Michael Phil., In libros de partibus animalium commentaria Page 69, line 37

γλυκὺ ἑλκόμενον ὑπὸ τῆς χολῆς πρὸς ἑαυτὴν διά τε τὴν συγγένειαν καὶ
τὴν γειτνίασιν, λείπεται τὸ γλυκύτατον καὶ ἀνόμοιον τῇ χολῇ ἀνεπίμικτον
καὶ καθαρόν. ὅτι δὲ ὅλως ἡ χολὴ περίττωμά ἐστι, καὶ ἐκ τῶνδε δῆλον.
ἐπεὶ γὰρ τῇ τροφῇ ἐναντίον τὸ περίττωμα (τὸ γὰρ μὴ πεφθὲν μηδὲ γενέ-
 789

σθαι δυνηθὲν τροφὴ περίττωμα) ἐπεὶ οὖν τὸ περίττωμα ἐναντίον τῇ τροφῇ

καὶ τῷ γλυκεῖ τὸ πικρόν, ἔστι δὲ ἡ τροφὴ γλυκεῖα, δῆλον ὡς ἡ χολὴ
πικρὰ οὖσα οὐκ ἔστι τροφή, εἰ δὲ μὴ τροφή, περίττωμα· εἰ γὰρ ἦν τροφή,
ἦν ἂν γλυκεῖα. λέγει δὲ καὶ ὅτι εὔλογον τὴν τοῦ ἥπατος φύσιν ἐπίκαιρον
οὖσαν, τουτέστιν εἰς ἐπιτηδειότατον τόπον κειμένην (ἐν γὰρ τῷ δεξιῷ
μέρει κεῖται) εὔλογον οὖν ἐπίκαιρον οὖσαν αἰτίαν εἶναι τοῦ ζῆν ἢ πολὺν
ἢ ὀλίγον χρόνον τὰ ζῷα κατὰ τὴν αὐτοῦ ποιότητά τε καὶ κρᾶσιν. λέγει
δὲ καὶ διὰ τί ἐν τῷ ἥπατι μόνῳ καὶ οὐκ ἐν ἄλλῳ τινὶ τῶν σπλάγχνων  
γίνεται ἡ χολή, καί φησιν ὅτι ἐν τῇ καρδίᾳ ἀδύνατον αὐτὴν γενέσθαι·
ἡνίκα γὰρ πικρὸν ἢ ἄλλο τι πάθος πλησιάσει ἐν αὐτῇ, θνήσκει τὸ ζῷον.
ἐν ἄλλῳ δὲ σπλάγχνῳ εἰ μέλλει γενέσθαι, εὔλογον ἐν ἐκείνῳ γίνεσθαι,
ὅπερ ἐν ἅπασιν εὑρίσκεται· εὑρίσκεται δὲ ἐν ἅπασιν ἢ ἧπαρ ἢ τὸ ἀνά-
λογον τῷ ἥπατι, νεφροὶ δὲ ἢ σπλὴν ἢ πνεύμων οὐκ ἐν ἅπασιν εὑρίσκεται
τοῖς ἐναίμοις. ἐπεὶ δέ τινες ἦσαν οἱ λέγοντες ὡς εἴπερ ἦν ἡ χολὴ
περίττωσις, εὑρίσκετο ἂν ὅπου καὶ ἡ τῆς ξηρᾶς καὶ ὑγρᾶς τροφῆς περίτ-
τωσις, ἀλλ' οὐκ ἐν τῷ ἥπατι, λέγει ὅτι ‘ὥσπερ γὰρ ὅπου ἄν τις ἴδῃ
φλέγμα ἢ τὸ ὑπόστημα τῆς κοιλίας, εἴτε ἐν τῇ κοιλίᾳ εἴτε ἀλλαχοῦ,

Michael Phil., In librum quintum ethicorum Nicomacheorum commentarium

Page 15, line 30

δίκαιον κατὰ τὴν γεωμετρικὴν ἀναλογίαν. ἓν μὲν οὖν εἶδος τῆς ἐν μέρει
δικαιοσύνης τοῦτο, ἕτερον δὲ τὸ ἐπανορθωτικόν, ὃ ὁρῶμεν καθ' ἑκάστην
τοὺς δικαστὰς ποιοῦντας· τὰς γὰρ γινομένας ἐν τοῖς συναλλάγμασιν ἀνισότητας
καὶ ἀδικίας πειρῶνται ἰσάζειν, καὶ γίνεται τοῦτο κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀνα-
λογίαν. ἐπεὶ δὲ τὰ τοιαῦτα εἴδη κατὰ τὰς ἀναλογίας ταύτας γίνονται, ῥη-
τέον πρότερον τίνες εἰσὶν αὗται καὶ πῇ διαφέρουσιν ἀλλήλων, εἶθ' οὕτω
τὴν Ἀριστοτέλους λέξιν μετιτέον. καὶ πρῶτον ῥητέον, τίς ἐστιν ἡ ἀριθμητικὴ
ἀναλογία. ἔστι δὲ ἀριθμητικὴ ἀναλογία, ὅταν τριῶν ἢ καὶ πλειόνων ὅρων
ἐφεξῆς κειμένων ἡ μὲν πρὸς ἀλλήλους διαφορὰ κατὰ τὸ ποσὸν ἡ αὐτὴ
ὑπάρχῃ, τουτέστιν ἐν ἰσότητι, κατὰ δὲ τὸν λόγον καὶ τὴν τῶν λόγων
ποιότητα μὴ ἡ αὐτὴ ἀλλ' ἑτέρα. οἷον ἔστωσαν ὅροι ὁ ὀκτώ, ὁ ἑπτά, ὁ
ἕξ, ἢ ὁ δ, ὁ γ, ὁ β. ἐν τούτοις ὅσον ὑπερέχει ὁ ὀκτὼ τοῦ ἑπτά, τοσοῦτον
καὶ ὁ ἑπτὰ τοῦ ἕξ· μονάδι γὰρ ἑκάτερος ἑκατέρου. ὁμοίως καὶ ὅσον ὁ
τέσσαρα τοῦ τρία, τοσοῦτον καὶ οὗτος τοῦ δύο· ἐν μονάδι γοῦν καὶ τούτων
ἡ πρὸς ἀλλήλους διαφορά· ἐν ἰσότητι ἄρα τῇ κατὰ τὸ ποσόν. καὶ μετέχουσιν
ἐν ταῖς πρὸς ἀλλήλους διαφοραῖς ποσοῦ μὲν ἴσου, ποιοῦ δὲ οὐδαμῶς. ὁ  
γὰρ τέταρτος πρὸς τὸν τρίτον τὸν τοῦ ἐπιτρίτου λόγον ἔχει· περιέχει γὰρ
ὁ δ τὸν τρία καὶ τὸ τρίτον αὐτοῦ τὴν μονάδα· ὁ δὲ τρίτος πρὸς τὸν β τὸν τοῦ
ἡμιολίου· ἔχει γὰρ ὁ τρίτος ἐν ἑαυτῷ τὸν δύο καὶ τὸ ἥμισυ του δύο τὴν
μονάδα. ὥστε ἡ πρὸς ἀλλήλους τούτων διαφορὰ τῷ μὲν ποσῷ καὶ τῇ
ἰσότητι ἡ αὐτή ἐστι, τῷ δὲ λόγῳ καὶ τῇ ποιότητι ἑτέρα·

Michael Phil., In librum quintum ethicorum Nicomacheorum commentarium

Page 25, line 32

καὶ ποία ἡ κατὰ τὴν βλάβην διαφορά, καὶ τὴν ἀνισότητα τὴν γενομένην
κατὰ τὴν τῆς βλάβης διαφορὰν ἐπανορθοῦν πειρᾶται καὶ εἰς ἰσότητα ἁπλῶς
 790

ἐπανάγειν σπουδάζει, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῶν ὑποκειμένων εἰς κρίσιν
προσώπων. χρῆται δὴ οὖν ὡς ἴσοις τῷ ἀδικήσαντι καὶ ἀδικηθέντι ἢ τῷ
βλάψαντι καὶ βλαβέντι. ἰστέον δὲ ὅτι τὴν ἀδικίαν καὶ βλάβην ὁ Ἀριστο-
τέλης λέγει, κἂν οἱ Πλατωνικοὶ ἀδικεῖσθαι μὲν λέγωσι τὸν τὴν ψυχὴν
κακυνόμενον, βλάπτεσθαι δὲ τὸν εἰς σῶμα ἢ χρήματα. διὰ τοῦτο καὶ
Σωκράτης κατηγορηθεὶς ἔλεγε “Σωκράτην Ἀθηναῖοι βλάψαι μὲν δύνανται,
ἀδικῆσαι δὲ οὐ δύνανται”, τουτέστι φονεῦσαι μὲν δύνανται, κακῦναι δέ μου
τὴν ψυχὴν οὐ δύνανται. ὅτι δὲ ὁ νομοθέτης οὐ πρὸς ποιότητα προσώπων
βλέπων ἢ ὁ δικαστὴς ὁ μὲν νομοθετεῖ ὁ δὲ δικάζει, δῆλον ἐκ τοῦ μὴ
γεγράφθαι τέως τῷ νομοθέτῃ ὅτι ὁ ὑβρίσας εὐγενῆ ἢ σπουδαῖον ἄρχοντα  
ζημιούσθω πλείω ζημίαν ἢ τυπτέσθω πλείους πληγάς, ὁ δὲ φαῦλον ἄρχοντα
ἢ οὐκ εὐγενῆ ὑβρίσας ἐλάττω ζημιούσθω ἢ μετρίως κολαζέσθω, ἀλλὰ
ἁπλῶς καὶ καθόλου γέγραφεν ὅτι ὁ τὸν ἄρχοντα ὑβρίσας ζημιούσθω μνᾶς
δέκα ἢ τῆς πόλεως διωκέσθω. ἐπεὶ οὖν οὐκ ἄλλο μὲν πρόστιμον οἷον
πλέον μὲν ὥρισεν ἐπὶ τοῦ εὐγενοῦς ἢ σπουδαίου ἄρχοντος, ἕτερον δὲ οἷον
ἔλαττον ἐπὶ τοῦ ἀγενοῦς ἢ οὐ σπουδαίου, δῆλον ὡς ἴσους πάντας τοὺς ἀδι-
κοῦντας καὶ τοὺς ἀδικουμένους λαμβάνει, βλέπει δὲ πρὸς μόνην τὴν τοῦ
βλάβους διαφοράν· εἰ μὲν γάρ ἐστι τὸ βλάβος μέγα, καὶ εὐθύνη καὶ πρός

Michael Phil., In librum quintum ethicorum Nicomacheorum commentarium

Page 30, line 38

ἤτοι ὁ ἀφαιρῶν ἀπὸ τοῦ ἠδικηκότος τὸ ἀδίκημα) καὶ τὸ πάσχον ἤτοι ὁ

ἀδικήσας ἔπασχεν, εἰ οὖν μὴ ὁ δικαστὴς ἐποίει καὶ ὁ ἀδικήσας ἔπασχεν,
οὐκ ἂν ἡ πολιτεία ἦν, ὡς οὖν ἐπὶ τούτων, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν τεχνῶν καὶ τῶν
κατ' αὐτὰς κοινωνιῶν καὶ ἀντιδόσεων· εἰ μὴ τὸ τοῦ ποιοῦντος ἔργον καὶ
ἡ ὑπεροχὴ αὐτοῦ πρὸς τὸ τοῦ πάσχοντος ἔργον καὶ τὴν ἔλλειψιν αὐτοῦ ἦν
ὡρισμένη καὶ μεμετρημένη, ὡς ἐπὶ τοῦ ποιοῦντος καὶ πλεονεκτοῦντος καὶ
πάσχοντος καὶ πλεονεκτουμένου, οὐκ ἂν ἠδύναντο κοινωνεῖν ἀλλήλοις. οὐδὲν
δὲ θαυμαστόν, εἰ ὁ πλεονέκτης καὶ ποιεῖν καὶ πάσχειν λέγεται· πρότερον
μὲν γὰρ ὅτε πλεονεκτεῖ ποιεῖ, ὕστερον δὲ ὅτε ἰσάζεται πάσχει. ῥητέον
δὲ καὶ οὕτως· εἰ μὴ κατ' ἀξίαν τῶν γινομένων ἔργων ὑπὸ τῶν τεχνι-
τῶν κατά τε τὸ μέγεθος, ὅπερ αὐτὸς ὅσον εἶπε, καὶ τὴν ποιότητα, ὅπερ  
πάλιν οἷον εἴρηται, ἦν ἡ χρεία τῶν δεομένων καὶ πασχόντων, ἀνῃροῦντο ἂν
αἱ τέχναι· οὐ γὰρ ἂν εἰργάζοντο μὴ μέλλοντες τὸ ἴσον ἀντιλήψεσθαι. ἐλή-
λυθε τὰ ὀνόματα ταῦτα ἥ τε ζημία καὶ τὸ κέρδος ἐκ τῆς ἑκουσίου
ἀλλαγῆς. ἐπειδὴ τὸν μὲν πλεονεκτοῦντα ἔθος ἦν αὐτοῖς κερδαίνειν λέγειν, τὸν
δ' ἀδικούμενον ζημιοῦσθαι, φησὶν ὅτι τὸ κερδαίνειν καὶ ζημιοῦσθαι κυρίως
ἐπὶ τῶν ἑκουσίως ἀλλασσόντων λέγεται, μετήχθη δὲ ταῦτα καὶ ἐπὶ τοὺς
ἀδικοῦντας καὶ ἀδικουμένους. ὥστε κέρδους τινὸς καὶ ζημίας μέσον
ἐστὶ τὸ δίκαιον. τῶν δὲ παρὰ τὸ ἑκούσιον κέρδος ἐστὶ τὸ πλέον, ζημία
δὲ τὸ ἔλαττον· μέσον δὲ τούτων τὸ δίκαιον. ἔστιν οὖν, φησί, τὸ δίκαιον

Πρόκλος. Κατά Πλάτωνα Θεολογία(lib. 1-5) Vol. 1, p.70, line 3

κινήσεως αἴτιοι πάντες ὄντες, οἱ μὲν οὐσιώδεις καὶ ζωτικοὶ

κατὰ τὴν αὐτοκίνητον καὶ αὐτόζωον καὶ αὐτενέργητον
δύναμιν, οἱ δὲ νοεροὶ καὶ αὐτῷ τῷ εἶναι τὰ δεύτερα
πάντα πρὸς τὴν τελειότητα τῆς ζωῆς ἀνεγείροντες κατὰ
 791

τὴν πηγήν τε καὶ ἀρχὴν πασῶν τῶν δευτέρων τε καὶ

τρίτων τῆς κινήσεως προόδων, οἱ δὲ ἑνιαῖοι καὶ πάντα
τὰ ὅλα γένη ταῖς ἑαυτῶν μεθέξεσιν ἐκθεοῦντες κατὰ τὴν
πρωτουργὸν καὶ παντελῆ καὶ ἄγνωστον τῆς ἐνεργείας  
δύναμιν, οὐ τῆσδε μέν εἰσιν ἡγεμόνες τῆς κινήσεως τῆς δὲ
ἄλλοις ἀφεῖσαν τὴν ἀρχήν, οὐδ' αὖ τὴν μὲν κατὰ τόπον
ἢ κατὰ ποιότητα κίνησιν χορηγοῦσι τοῖς δευτέροις τὴν
δὲ κατ' οὐσίαν ἢ κατὰ ποσότητα παρ' ἑαυτῶν ἔχει τὰ τῇδε.
Πᾶν γὰρ τὸ τῆς οὐσίας αἴτιον ἑαυτῷ πολλῷ πρότερόν ἐστι
καὶ τῶν ἐνεργειῶν τῶν οἰκείων καὶ τῆς τελειότητος αἴτιον.
Ἔτι τὸ αὐτοκίνητον πᾶσίν ἐστιν ἀρχὴ κινήσεως καὶ τὸ
εἶναι τοῖς ἐν τῷ κόσμῳ πᾶσι καὶ τὸ ζῆν ἀπὸ ψυχῆς, καὶ
οὐχ ἡ τοπικὴ μόνον οὐδὲ αἱ ἄλλαι κινήσεις, ἀλλὰ καὶ ἡ εἰς
τὸ εἶναι πάροδος ἀπὸ ταύτης, καὶ πολλῷ πρότερον ἐκ τῆς
νοερᾶς οὐσίας, ἣ καὶ τὴν τῶν αὐτοκινήτων ζωὴν εἰς ἑαυτὴν
ἀνεδήσατο καὶ προηγεῖται κατ' αἰτίαν ἁπάσης χρονικῆς
ἐνεργείας, καὶ ἔτι μειζόνως ἐκ τῆς ἑνιαίας ὑπάρξεως, ἣ

Πρόκλος. Κατά Πλάτωνα Θεολογία(lib. 1-5) Vol. 3, p.24, line 21

ἢ φαντασίας οὐ μέτεστι, πλὴν εἴ τις τὴν συναίσθησιν

λέγει τῶν τε ἡδέων αὐτοῖς καὶ τῶν λυπηρῶν. Καὶ ὅλως αἱ
ὀρεκτικαὶ πανταχοῦ δυνάμεις ζωαί τέ εἰσι καὶ τῆς ὅλης
ζωῆς ἰνδάλματα καὶ ποιήσεις ἔσχαται, νοῦ δὲ [καὶ]
ἄμοιροι καθ' ἑαυτὰς καὶ τῆς γνωστικῆς ἀμέτοχοι δυνά-
μεως· διὸ δὴ καὶ ἄμετροι καθ' ἑαυτάς εἰσι καὶ ἀόριστοι,
γνώσεως ἁπάσης παρῃρημέναι. Πάλιν τοίνυν τὰ μὲν ζῷα
πάντα καὶ τοῦ ὄντος δέχεται μοῖραν, τὰ μὲν ἄλλην, τὰ
δὲ ἄλλην, κατὰ τὴν αὐτῶν ἕκαστα φύσιν· τὰ δὲ ὄντα
πάντα τῆς ζωῆς οὐκέτι μετέχειν ὁμοίως δυνατόν. Ἐπεὶ καὶ
τὰς ποιότητας καὶ τὰ πάθη πάντα καὶ τῶν σωμάτων τὰ
ἔσχατα τοῦ μὲν εἶναι καὶ αὐτὰ τὴν ἐσχάτην ποίησιν
ὑποδέχεσθαί φαμεν, ζωῆς δὲ οὐκέτι καὶ τούτοις μετεῖναι
λέγομεν.

Πρόκλος. Πλάτωνα Παρμενίδης Page 778, line 20

τοῦ πάθους εἰς τὴν ἀρετὴν ποιησάμενος τὴν με-

τάληψιν. Ἢ πῶς ἄλλως ἥρμοζε νέῳ πρὸς τὸν
ἑαυτοῦ διαλέγεσθαι κρείττονα; Ἐπαινεῖ μὲν
οὖν, ὅπερ εἶπον, τὴν Ζήνωνος πραγματείαν μετὰ
δή τινος λαμπρᾶς ἐπιστάσεως· μετάγει δὲ τὴν
θεωρίαν ἀπὸ τῶν ὁρωμένων ἐπὶ τὰ ἀφανῆ. Δε-
δείχθω γὰρ ὅτι ἐν τούτοις τοῖς ὁρωμένοις εἰσί
τινες μονάδες. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Ζήνων περὶ παντὸς
 792

πλήθους ἔλεγεν ὡς οὐκ ἔστιν ἔρημον ἑνὸς, εἴτε

νοητόν τις ὑποθῇ τὸ πλῆθος, εἴτε διανοητὸν,
εἴτε καὶ αἰσθητόν· οὐ γὰρ προσετίθη ποιότητα
τοῖς πολλοῖς, ἀλλὰ πολλὰ μᾶλλον ὑποθέμενος
ἐδείκνυ τῶν ἀτόπων ἕκαστον· ἀλλ' οἵ γε πολ-
λοὶ, πρὸς οὓς ὁ λόγος, περὶ τῶν ὁρωμένων μό-
νον ἑκάστων ἐδόκουν γίγνεσθαι τὸν λόγον. Δε-
δείχθω οὖν τοῖς πολλοῖς ὅτι ἐν τοῖς ὁρωμένοις
εἰσί τινες μονάδες καὶ σύνδεσμοι τοῦ πλήθους·
οὕτω δή μοι δείξατε, φησὶν ὁ Σωκράτης, καὶ
ἐν τοῖς νοητοῖς τὴν κοινωνίαν τῶν εἰδῶν· ἵνα,
ὥσπερ τὰ ὁρώμενα καὶ πολλὰ καὶ ἓν ἐδείξατε
τοῖς πολλοῖς, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπιδείξητε

Πρόκλος. Πλάτωνα Παρμενίδης Page 1119, line 13

μετιοῦσι τὴν τοῦ προκειμένου ζήτησιν ῥᾳδίως

ἀναφανήσεται πᾶν τὸ Πλάτωνος βούλημα. Τὴν
τοίνυν ἀπειρίαν, ἵνα κάτωθεν ποιησώμεθα τὴν
ἀρχὴν, θεατέον μὲν καὶ ἐπὶ τῆς ὕλης, διότι
ἀοριστὸς καθ' αὑτὴν καὶ ἄμορφος καὶ ἀνείδεος,
τὰ δὲ εἴδη καὶ αἱ μορφαὶ πέρατα τῆς ὕλης·
θεατέον καὶ ἐπὶ τοῦ ἀποίου σώματος κατὰ τὴν
διαίρεσιν· ἐπ' ἄπειρον γὰρ τοῦτο πρῶτον διαί-
ρετον, ἅτε πρῶτον διαστατόν· θεατέον δὲ
κατὰ τὰς περὶ τὸ ἄπειρον πρώτας ὑφισταμένας
ποιότητας, ἐν αἷς τὸ μᾶλλόν ἐστι καὶ ἧττον
πρώταις· τούτοις γὰρ καὶ ὁ ἐν Φιλήβῳ Σω-
κράτης ἐχαρακτήρισε τὸ ἄπειρον· θεατέον μὴν
καὶ ἐπὶ πάσης τῆς γενέσεως· καὶ γὰρ αὕτη τὸ
ἄπειρον ἔχει κατά τε τὴν ἀειγεννησίαν καὶ
τὸν ταύτης ἄπαυστον κύκλον, καὶ κατὰ τὰς
ἀορίστους τῶν γεννητικῶν ἐξαλλαγὰς γινομέ-
νων ἀεὶ καὶ φθειρομένων, ἐν οἷς καὶ ἡ κατὰ
πλῆθος ἀπειρία τὴν γένεσιν ἔχει ἐν τῷ γίνεσθαι
μόνον οὖσα, περιδεομένου δὲ μηδέποτε οὖσα.
Πρὸ δὲ τούτων τὸ ἄπειρον θεατέον ἐπὶ τῆς τοῦ

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 1, p.163, line 9

δὲ λανθάνει τὴν ἰδιότητα σωματικὴν ποιῶν καὶ ταῖς ἀπορίαις

ἐνισχόμενος, ἃς καὶ ὁ Πορφύριος αὐτῷ προσφέρει· μία γὰρ  
ἰδιότης ἀέρος πῶς πρὸς διάφορα ποιεῖ ἐπιτηδείους; ἔπειτα
τῆς ἰδιότητος ἔτι μενούσης τῆς ὁμοίας πῶς οὐκέτι ἡ αὐτὴ
εὐφυΐα τῶν οἰκούντων ἐστίν; εἰ δὲ φθαρτὴ ἡ ἰδιότης, τί τὸ
φθαρτικὸν αὐτῆς λεκτέον; ἄμεινον δὲ λέγειν, ὅτι τῶν θεῶν
διελομένων τὸν σύμπαντα τόπον κατὰ τὴν δημιουργικὴν τάξιν
ἑκάστη τοῦ τόπου μερὶς ὑποδέχεται ψυχὰς τὰς αὐτῇ προς-
 793

φόρους, ἡ μὲν Ἀρεϊκὴ τὰς θυμοειδεστέρας, ἡ δὲ Ἀπολλωνιακὴ

τὰς μαντικάς, ἡ δὲ Ἀσκληπιακὴ τὰς ἰατρικάς, ἡ δὲ Ἀθηναϊκὴ
τὰς φρονίμους, τοῦτο δὲ διὰ τὸ ποιότητά τινα, μᾶλλον δὲ
δύναμιν ἔχειν τοιαύτην ἐκ τοῦ λαχόντος θεοῦ καὶ εὐαρμοστίαν
πρὸς τὰς τοιάσδε ζωάς. τὴν μὲν οὖν εὐαρμοστίαν ταύτην εὐκρα-
σίαν ἐκάλεσεν, ἐπειδὴ πολλαὶ μὲν ἑκάστῃ μερίδι δυνάμεις ἔνεισιν
φυσικαὶ καὶ ψυχικαί, δαιμόνιοι καὶ ἀγγελικαί, πάσας δὲ αὐτὰς
ἑνίζει καὶ συγκίρνησιν ἀμιγῶς ἑνώσασα πάσας ἡ ἑνὰς τοῦ
λαχόντος ἑκάστην θεοῦ. διότι δὲ καὶ τῶν μερίδων τούτων καὶ
τῶν κλήρων τὴν φρουρὰν αἱ Ὧραι παρὰ τοῦ πατρὸς εἰλήχασι,
 ταῖς ἐπιτέτραπται μέγας οὐρανὸς Οὔλυμπός τε,
φησὶν Ὅμηρος [Ε 750],

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 2, p.4, line 21

ἄκρα τῶν αἰσθητῶν, ὡς ἡ ὄψις καὶ ἡ ἁφὴ τῶν αἰσθήσεων

ἄκραι. ἐκεῖ μὲν οὖν, ὡς ἔφην, ἐν τοῖς περὶ τοῦ γενητὸν
εἶναι τὸν κόσμον λόγοις τὸν ὅρον ἀντέστρεψεν, ἐνταῦθα δὲ
κατὰ φύσιν ἀποδέδωκεν· ἦν γὰρ τὸ μὲν γιγνόμενον ἐν ὁρι-
στοῦ τάξει, τὸ δὲ δόξῃ μετ' αἰσθήσεως ληπτὸν ἐν ὁρισμοῦ,
καθάπερ εἴρηκεν ἐν ταῖς ὑποθέσεσι· δεῖ οὖν, φησίν, αἰσθη-
τὸν εἶναι τὸ γενητόν, οὐ πᾶν, ἀλλὰ τοῦτο, ὃ καὶ πρότερον
εἴπομεν γενητόν, τὸ σύνθετον καὶ ἀεὶ γιγνόμενον εἰς ἅπαντα
τὸν χρόνον· ἐπεὶ καὶ ἡ ψυχὴ γενητόν· ἀλλ' οὐ περὶ ταύτης
ὁ λόγος. εἰ δέ τις καὶ τὰ ἔνυλα εἴδη καὶ αὐτὰς λέγοι τὰς
ποιότητας αἰσθήσει μὲν εἶναι ληπτάς, ἀσωμάτους δέ, καὶ
ὅμως γένεσιν ἔχειν, ἴστω, φησὶν ὁ θεῖος Ἰάμβλιχος, ὅτι
συντελεῖ καὶ ταῦτα πρὸς τὴν ὑπόστασιν τῶν σωμάτων καὶ
μετ' ἐκείνων συνθεωρεῖται. ἐπειδὴ δ' οὖν ὁ κόσμος ἔχει
μέν τινα καὶ σωματικὴν ἐν ἑαυτῷ μοῖραν, ἔχει δὲ καὶ ἀσώ-
ματον καὶ ταύτην διττήν, τὴν μὲν ἀχώριστον τοῦ σώματος,
τὴν δὲ χωριστήν, καὶ ταύτην πάλιν διπλῆν, τὴν μὲν ψυχι-
κήν, τὴν δὲ νοεράν, καὶ ἔχει τὸ μὲν ἀγένητον ἐν ἑαυτῷ,
τὸ δὲ γενητόν, πᾶν δὲ τὸ ἐξ ἀγενήτου καὶ γενητοῦ συγκεί-
μενον τὸ ὅλον ἐστὶ γενητόν, εἰκότως γιγνόμενόν τε προσεῖπε
τὸν σύμπαντα κόσμον καὶ σωματοειδῆ·

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 2, p.25, line 8

 σειρὴν χρυσείην ἐξ αἰθέρος ἀρτήσαντα.

τῆς δὲ ἀναλογίας τοιαύτης οὔσης τῆς φυσικῆς κατίδωμεν.
ἐν τίσι καὶ διὰ τίνων συνίστασθαι πέφυκεν. οὐκοῦν, ὥς  
φησιν αὐτός, ἐν ἀριθμοῖς καὶ ὄγκοις καὶ δυνάμεσιν. εἰσὶ
δὲ ἀριθμοὶ μὲν οἱ φυσικοὶ τὰ εἴδη τὰ ἔνυλα, τὰ μεριζόμενα
περὶ τὸ ὑποκείμενον, ὄγκοι δὲ αἱ ἐκτάσεις αὐτῶν καὶ αἱ
διαστάσεις αἱ περὶ τὴν ὕλην, δυνάμεις δὲ αἱ ποιότητες αἱ
συνεκτικαὶ καὶ εἰδοποιοὶ τῶν σωμάτων. ἄλλο γὰρ τὸ εἶδος
καὶ ἄλλη ἡ ἀπ' αὐτοῦ δύναμις· αὐτὸ μὲν γὰρ ἀμερές ἐστι
 794

καὶ οὐσιῶδες, ἐκταθὲν δὲ καὶ ὀγκωθὲν οἷον πνοὴν ἀφ'

ἑαυτοῦ προΐεται τὰς ἐνύλους δυνάμεις, ποιότητάς τινας οὔ-
σας· οἷον ἐπὶ τοῦ πυρὸς τὸ μὲν εἶδος αὐτοῦ καὶ οὐσία
ἀμερής ἐστι καὶ ὄντως ἄγαλμα τῆς αἰτίας τοῦ πυρός· ἔστι
γάρ τι καὶ ἐν τοῖς μεριστοῖς ἀμερές· ἀπὸ δὲ τοῦ εἴδους
ἀμερῶς ὄντος ἐν τῷ πυρὶ διάστασις αὐτοῦ γίγνεται καὶ ἔκ-
τασις περὶ τὴν ὕλην, ἀφ' ἧς αἱ δυνάμεις προβέβληνται τοῦ
πυρός, οἷον θερμότης ἢ ψύξις ἢ ὑγρότης ἢ ἄλλη τις τοι-
αύτη, καὶ εἰσὶν αὗται ποιότητες μὲν οὐσιώδεις, οὐσία δὲ
τοῦ πυρὸς οὐδαμῶς· οὐ γὰρ ἐκ ποιοτήτων αἱ οὐσίαι οὐδὲ
ταὐτὸν οὐσία καὶ δύναμις, ἀλλὰ προηγεῖται πανταχοῦ τὸ
οὐσιῶδες τῆς δυνάμεως, καὶ ἐξ ἑνὸς ἐκείνου πλῆθος πρό

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 2, p.39, line 7

δῆλον, ὅτι ἐναντιώτατά ἐστιν· ὡς γὰρ τῶν ἁπλῶν ἁπλαῖ αἱ

κινήσεις, καὶ ὧν ἁπλαῖ αἱ κινήσεις, ἁπλᾶ, οὕτως ὧν ἐναν-
τιώταται αἱ κινήσεις, ἐναντιώτατα ταῦτά ἐστιν. ὃ καὶ θαυ-
μάσειεν ἄν τις τοῦ Ἀριστοτέλους ἐν μὲν τοῖς περὶ κι-  
νήσεως λόγοις ἐναντιωτάτην τῷ πυρὶ τιθεμένου τὴν γῆν,
ἐν δὲ τοῖς περὶ δυνάμεων φιλτέραν τῶν ἐγγύς, τὴν πορ-
ρωτάτω τῶν ὁμοίων, τὴν ἐναντιώτατα κινουμένην· ὡς γὰρ
ἔχουσιν ἐν ταῖς θέσεσι τοὺς ἐναντίους τόπους, ὡς ἐν ταῖς
φοραῖς τὰς ἐναντίας κινήσεις, ὡς ἐν τοῖς εἴδεσι τὰς ἐναν-
τίας δυνάμεις, βαρύτητα καὶ κουφότητα, δι' ὧν αἱ κινήσεις,
οὕτω καὶ τὰς παθητικὰς ποιότητας ἐναντίας ἔχουσι. δηλοῖ
δὲ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης, ὡς ἡ γῆ τῷ πυρὶ ἐναντίον· βου-
λόμενος γὰρ καὶ αὐτὸς δεῖξαι, πῶς ἐστιν ἀναγκαῖον εἶναι
πλείω σώματα, τοιαῦτά φησιν· ἀλλὰ μὴν εἰ γῆν, ἀνάγκη
καὶ πῦρ εἶναι· ὧν γὰρ ἐναντίων θάτερον φύσει,
καὶ θάτερον φύσει. ὥστε οὐδὲ αὐτὸς ἄλλον δεδύνηται
τρόπον δεῖξαι πλείω τὰ στοιχεῖα, ἢ τῇ γῇ τὸ πῦρ ἐναντίον
εἰπών. ἔτι τοίνυν στερεὰ ὄντα πῶς διὰ μιᾶς συνδεῖται
μεσότητος; τοῦτο γὰρ ἀδύνατον ἐπὶ στερεῶν, ὡς εἴρηται καὶ
πρότερον [p. 34, 18 ss]. οὔτε ἄρα μαθηματικῶς οὔτε φυσι-
κῶς διατάττονται οἱ ταῦτα λέγοντες, ἀλλ' ἀμφοῖν διημαρτή

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 2, p.303, line 1

πρώτη τοιάδε τίς ἐστιν· ὅταν οὐσίαν σκεδαστὴν ἔχον-

τός τινος ἐφάπτηται καὶ ὅταν ἀμέριστον, ἐνταῦθα
μικρὸν ὑποστίξασα ἐπάγει τὰ ἑξῆς· λέγει κινουμένη διὰ
πάσης αὐτῆς, ὅτῳ τε ἄν τι ταὐτὸν ᾖ καὶ ὅτου ἄν τι
ἕτερον, πρὸς ὅ, τί τε μάλιστα καὶ ὅπῃ καὶ ὅπως καὶ
ὁπότε ξυμβαίνει κατὰ τὰ γιγνόμενά τε πρὸς ἕκαστον
ἕκαστα εἶναι καὶ πάσχειν καὶ πρὸς τὰ κατὰ ταὐτὰ
ἔχοντα ἀεί· ταῦτα γὰρ πάντα λέγει κινουμένη διὰ πά-
σης αὐτῆς ἡ ψυχή, φησί, τῆς τε ἀμερίστου καὶ μεριστῆς
 795

οὐσίας ἐφαψαμένη, τὴν ταυτότητα τὴν ἐν ἀμφοῖν, τὴν ἑτερό-  

τητα, τὰς σχέσεις, τὰς ποιότητας, τὰς ποιήσεις, τὰ πάθη·
πάντα γὰρ ταῦτα καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς εἶναι καὶ ἐν τοῖς
αἰσθητοῖς ἀνὰ λόγον. ἡ δὲ δευτέρα μίαν μὲν ποιεῖ ῥῆσιν
ἣν πρότερον ἀνεγράψαμεν, δευτέραν δὲ ταύτην οὕτως· ὅτῳ
τε ἄν τι ταὐτὸν ᾖ καὶ ὅτου ἄν τι ἕτερον, λέγει κινου-
μένη, πρὸς ὅ, τί τε μάλιστα καὶ ὅπῃ καὶ ὅπως καὶ ὁπότε
ξυμβαίνει κατὰ τὰ γιγνόμενά τε πρὸς ἕκαστον καὶ
ἐφεξῆς· διαφέρει δὲ αὕτη τῆς προτέρας, ὅτι χωρὶς μὲν τὸν
περὶ τῆς οὐσίας διακρίνει λόγον, χωρὶς δὲ τὸν περὶ τῶν
περὶ τὴν οὐσίαν. ἡ δὲ λοιπὴ τριχῇ διεῖλε τὰ κῶλα· τίθησι
γὰρ ἓν μὲν τὸ προειρημένον,

Πρόκλος. Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα Vol. 3, p.357, line 7

FRAG. A PARTIS DEPERDITAE

 IOANNES PHILOPONVS de aetern. mund. 11, 11 p. 364

Rabe Ὁ γοῦν Πρόκλος ἐν τῷ πέμπτῳ λόγῳ τῶν εἰς
τὸν Τίμαιον ἐξηγητικῶν τὴν Πλάτωνος περὶ τῶν ἐνύ-
λων εἰδῶν διδασκαλίαν σαφηνίζων φησίν, ὡς ὅτι καὶ τὰς
ποιότητας καὶ τὰ ἔνυλα πάντα εἴδη ἔκ τε τοῦ μὴ ὄντος
ὑφίστασθαι λέγει Πλάτων καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν αὖθις τοῦ συν-
θέτου διαλυομένου ἀπόλλυσθαι· ἔχει δ' ἡ λέξις οὕτως·
μήποτε δὲ ἄμεινον λέγειν, ὅτι καὶ τὰ εἴδη τὰ ἔνυλα
καὶ οὐ μόνον αἱ ποιότητες εἰσιόντα κέκληται καὶ
ἐξιόντα· ταῦτα γάρ ἐστιν τὰ ὁμοιώματα τῶν νοη-
τῶν, οὐχ αἱ ποιότητες. ἄξιον τοίνυν ὁρᾶν τοῦτο τὸ
εἶδος ποῦ ἄπεισιν· εἰ μὲν γὰρ εἰς τὴν φύσιν εἰσίοι,
ἄτοπον· εἰσδέξεται γάρ τι τῶν μεθ' ἑαυτὴν καὶ ἀφ'
ἑαυτῆς ἡ φύσις· ὅμοιον ὡς εἰ καὶ εἰς τὸ νοητὸν ἔλε-
γέν τις ἀπὸ τῆς γενέσεως ἀπιέναι καὶ ὁτιοῦν. εἰ δὲ

Πρόκλος. In primum Euclidis elementorum librum commentarii

Page 116, line 12

εἰκόσιν αὐτοῦ τοῦ περατουμένου τὸ περατοῦν γεγονὸς

οὕτως αὐτῷ δίδωσι τὸν ὅρον.
 Εἰ δέ τις ἐπιζητοίη κἀνταῦθα, πῶς πάσης ἐπιφα-
νείας πέρατα γραμμαί, μὴ δὲ τῆς πεπερασμένης πάσης
– ἡ γὰρ ἐπιφάνεια τῆς σφαίρας πεπέρασται μέν, οὐχ
ὑπὸ γραμμῶν δέ, ἀλλ' αὐτὴ ὑφ' αὑτῆς – ἐροῦμεν,
ὅτι τὴν ἐπιφάνειαν, καθόσον ἐστὶ διχῇ διαστατή, λα-
βόντες εὑρήσομεν ὑπὸ γραμμῶν ὁριζομένην κατά τε
τὸ μῆκος καὶ τὸ πλάτος, εἰ δὲ τὴν σφαιρικὴν θεω-
 796

ροῖμεν ἐσχηματισμένην αὐτὴν καὶ προσλαβοῦσαν ἄλ-

λην ποιότητα, λαμβάνομεν καὶ πέρας ἀρχῇ συνάψασαν
καὶ ἐκ τῶν δύο περάτων ἓν ποιήσασαν, καὶ τοῦτο δυ-
νάμει μόνον ἓν ὑπάρχον καὶ οὐ κατ' ἐνέργειαν.

Def. VII. Ἐπίπεδος ἐπιφάνειά ἐστιν, ἥτις ἐξ  ἴσου ταῖς ἐφ' ἑαυτῆς εὐθείαις κεῖται.

 Τοῖς μὲν παλαιοτέροις τῶν φιλοσόφων οὐκ ἐδόκει

τῆς ἐπιφανείας εἶδος τίθεσθαι τὸ ἐπίπεδον, ἀλλ' ὡς
ταὐτὸ ἑκάτερον παραλαμβάνειν εἰς παράστασιν τοῦ
διχῇ διαστάντος μεγέθους. οὕτω γὰρ καὶ ὁ θεῖος
Πλάτων τὴν γεωμετρίαν τῶν ἐπιπέδων ἔφατο θεω-
ρητικὴν εἶναι, πρὸς τὴν στερεομετρίαν

Πρόκλος. In primum Euclidis elementorum librum commentarii

Page 123, line 9

σχέσιν τῶν γραμμῶν ἢ τῶν ἐπιπέδων, τίς μηχανὴ

μίαν μὲν εἶναι τὴν σχέσιν, πλείους δὲ γωνίας; εἰ  
τοίνυν νοήσειας κῶνον τῷ διὰ τῆς κορυφῆς ἐπὶ τὴν
βάσιν τριγώνῳ τετμημένον ἐν τῷ ἡμικωνίῳ κατὰ τὴν
κορυφὴν μίαν μὲν θεωρήσεις κλίσιν τῶν γραμμῶν τῶν
τοῦ τριγώνου, δύο δὲ ἀφεστώσας γωνίας, τὴν μὲν
ἐπίπεδον, τὴν αὐτοῦ τοῦ τριγώνου, τὴν δὲ ἐπὶ τῆς
μικτῆς ἐπιφανείας τοῦ κώνου, περιεχομένην δὲ ἑκατέ-
ραν ὑπὸ τῶν προειρημένων δυεῖν γραμμῶν. οὐκ
ἄρα ἡ τούτων σχέσις ἐποίει τὴν γωνίαν, ἀλλὰ μὴν
ἀναγκαῖον αὐτὴν ἢ ποιότητα λέγειν, ἢ ποσόν, ἢ τῶν
πρός τι. τὰ μὲν γὰρ σχήματα ποιότητες, οἱ δὲ λόγοι
τούτων πρὸς ἄλληλα τῶν πρός τι. δεῖ τοίνυν καὶ
τὴν γωνίαν ὑφ' ἕν τι τούτων ἀνάγεσθαι τῶν τριῶν
γενῶν.

Πρόκλος. In primum Euclidis elementorum librum commentarii

Page 124, line 11

λέγεται καὶ ἴσα, τὸ μὲν ἀπ' ἄλλης ἔχοντα κατηγορίας,

τὸ δὲ ἀπ' ἄλλης. οὕτω τοίνυν καὶ ἡ γωνία πάντως
μὲν δεῖται τῆς ἐν τῷ μεγέθει ποσότητος ὑποκειμένης,
δεῖται δὲ καὶ ποιότητος, καθ' ἣν οἷον μορφὴν οἰκεῖαν
ἔχει καὶ χαρακτῆρα τῆς ὑπάρξεως, δεῖται δὲ καὶ τῆς
σχέσεως τῶν ἀφοριζουσῶν αὐτὴν γραμμῶν ἢ τῶν
περιεχόντων ἐπιπέδων. καὶ τὸ ἐκ πάντων ἐστὶν ἡ
γωνία καὶ οὐχ ἕν τι τούτων, καὶ διαιρετὴ μέν ἐστι
καὶ ἰσότητος δεκτικὴ καὶ ἀνισότητος κατὰ τὸ ἐν αὐτῇ
ποσόν, οὐκ ἀναγκάζεται δὲ τὸν λόγον ἐπιδέχεσθαι τῶν
ὁμογενῶν μεγεθῶν διὰ τὸ καὶ ποιότητα ἰδιάζουσαν
 797

ἔχειν, καθ' ἣν ἀσύμβλητοι πολλάκις εἰσὶν γωνίαι ἄλ-

λαι ἄλλαις, οὐδὲ μίαν ἀποτελεῖν τὴν γωνίαν, εἰ μία ἡ
κλίσις, ἐπειδὴ καὶ τὸ μεταξὺ τῶν κεκλιμένων ποσὸν
συμπληροῖ τὴν οὐσίαν αὐτῆς. εἰ δὴ πρὸς τούτους
ἀποβλέποιμεν τοὺς διορισμούς, καὶ τὰ ἄπορα διαλύ-
σομεν καὶ τὴν ἰδιότητα τῆς γωνίας εὑρήσομεν συνα-
γωγὴν μὲν οὐκ οὖσαν, ὥσπερ καὶ ὁ Ἀπολλώνιός
φησιν, ἐπιφανείας ἢ στερεοῦ, συμπληρούντων δὲ καὶ
τούτων τὴν οὐσίαν αὐτῆς, αὐτὴν δὲ τὴν συνηγμέ-
νην ἐπιφάνειαν πρὸς τῷ σημείῳ καὶ περιεχομένην

Πρόκλος. In primum Euclidis elementorum librum commentarii

Page 125, line 8

ὑπὸ τῶν κεκλιμένων γραμμῶν ἢ τῆς μιᾶς γραμμῆς

πρὸς αὑτὴν κεκλιμένης, καὶ αὐτὸ τὸ συνηγμένον στε-
ρεὸν ὑπὸ ἐπιπέδοις πρὸς ἄλληλα κεκλιμένοις, ἵνα τὸ  
πεποιωμένον ποσὸν καὶ ὑπὸ τοιᾷδε σχέσει συνιστά-
μενον αὐτὴν ἀφορίζῃ, καὶ οὔτε ἡ ποσότης καθ' αὑτὴν
οὔτε ἡ ποιότης μόνον οὔτε ἡ σχέσις.
 Τοσαῦτα περὶ τῆς τῶν γωνιῶν ὑποστάσεως εἰρή-
σθω κοινὴν προλαμβάνοντα θεωρίαν ἁπάσης γωνίας
πρὸ τῆς τῶν εἰδῶν αὐτῆς διαιρέσεως. τριῶν δὲ δο-
ξῶν οὐσῶν περὶ τῆς γωνίας Εὔδημος μὲν ὁ περι-
πατητικὸς βιβλίον περὶ γωνίας γράψας ποιότητα αὐτὴν
εἶναι συνεχώρησεν. γένεσιν γὰρ γωνίας ἐπινοῶν οὐκ
ἄλλην εἶναί φησιν ἢ τὴν κλάσιν τῶν γραμμῶν – εἰ
δὲ ἡ εὐθύτης ποιότης καὶ ἡ κλάσις ποιότης – ἐν
ποιότητι οὖν ἔχουσαν αὐτὴν τὴν γένεσιν πάντως εἶναι
ποιότητα. Εὐκλείδης δὲ καὶ ὅσοι κλίσιν εἰρήκασιν
ἐν τοῖς πρός τι καταλέγουσι. ποσότητα δὲ εἰρήκασιν
αὐτήν, ὅσοι φασὶ τὸ πρῶτον διάστημα ὑπὸ τὸ ση-
μεῖον εἶναι τὴν γωνίαν, ὧν καὶ ὁ Πλούταρχός ἐστιν,
εἰς τὴν αὐτὴν δόξαν συνωθῶν καὶ τὸν Ἀπολλώ-
νιον. δεῖ γὰρ εἶναί τι, φησὶ, διάστημα πρῶτον ὑπὸ

Πρόκλος. In primum Euclidis elementorum librum commentarii

Page 125, line 13

οὔτε ἡ ποιότης μόνον οὔτε ἡ σχέσις.

 Τοσαῦτα περὶ τῆς τῶν γωνιῶν ὑποστάσεως εἰρή-
σθω κοινὴν προλαμβάνοντα θεωρίαν ἁπάσης γωνίας
πρὸ τῆς τῶν εἰδῶν αὐτῆς διαιρέσεως. τριῶν δὲ δο-
ξῶν οὐσῶν περὶ τῆς γωνίας Εὔδημος μὲν ὁ περι-
πατητικὸς βιβλίον περὶ γωνίας γράψας ποιότητα αὐτὴν
εἶναι συνεχώρησεν. γένεσιν γὰρ γωνίας ἐπινοῶν οὐκ
ἄλλην εἶναί φησιν ἢ τὴν κλάσιν τῶν γραμμῶν – εἰ
δὲ ἡ εὐθύτης ποιότης καὶ ἡ κλάσις ποιότης – ἐν
 798

ποιότητι οὖν ἔχουσαν αὐτὴν τὴν γένεσιν πάντως εἶναι

ποιότητα. Εὐκλείδης δὲ καὶ ὅσοι κλίσιν εἰρήκασιν
ἐν τοῖς πρός τι καταλέγουσι. ποσότητα δὲ εἰρήκασιν
αὐτήν, ὅσοι φασὶ τὸ πρῶτον διάστημα ὑπὸ τὸ ση-
μεῖον εἶναι τὴν γωνίαν, ὧν καὶ ὁ Πλούταρχός ἐστιν,
εἰς τὴν αὐτὴν δόξαν συνωθῶν καὶ τὸν Ἀπολλώ-
νιον. δεῖ γὰρ εἶναί τι, φησὶ, διάστημα πρῶτον ὑπὸ
τὴν κλάσιν τῶν περιεχουσῶν γραμμῶν ἢ ἐπιφανειῶν,
καίτοι γε συνεχοῦς ὄντος τοῦ ὑπὸ τὸ σημεῖον δια-
στήματος ἀδύνατον τὸ πρῶτον λαβεῖν. ἐπ' ἄπειρον
γὰρ πᾶν διάστημα διαιρετόν. πρὸς τῷ καὶ ἐὰν ὁπως

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη.

Codex 185, Bekker p.130a, line 11

ὑγρῶν πάχος καὶ διαπνοὴν ἡ ἀπογλαύκωσις γί-

νεται· λγʹ ὅτι ἡ φρενῖτις κατὰ διάστασιν τῆς μήνιγγος
καὶ φθορὰν τοῦ αἵματος γίνεται, λδʹ καὶ ὅτι οὐ διὰ ταύτην
ἡ φρενῖτις γίνεται· λεʹ ὅτι κατὰ θερμασίας πλεονασμὸν
ἡ φρενῖτις συμβαίνει, λϛʹ καὶ ὅτι οὐ διὰ τοῦτο· λζʹ ὅτι
διὰ φλεγμονὴν ἡ φρενῖτις συμβαίνει, ληʹ καὶ ὅτι οὐ
διὰ φλεγμονήν· λθʹ ὅτι ὁ λήθαργος κατὰ φλεγμονὴν
γίνεται, μʹ καὶ ὅτι ὁ λήθαργος οὐ γίνεται κατὰ φλεγμο-
νήν· μαʹ ὅτι κατὰ διάστασιν οἱ ληθαργικοὶ καὶ φθοράν,
μβʹ ὅτι ληθαργικὸς οὐ παρὰ τὸ πλῆθος ἀλλὰ τὴν ποιό-
τητα τῶν διαπνεομένων συμβαίνει· μγʹ ὅτι περὶ ὅλον
τὸ σῶμα ἡ ὄρεξις τοῦ φαγεῖν καὶ τοῦ πιεῖν ὑπάρχει, μδʹ
καὶ ὅτι οὐ περὶ ὅλον, ἀλλὰ περὶ τὸν στόμαχον, μεʹ ὅτι
ἡ τοῦ φαγεῖν καὶ πιεῖν ὄρεξις περὶ διάνοιάν ἐστι· μϛʹ
ὅτι καθ' ὑγρῶν ἔνδειαν γίνεται τὸ δίψος, μζʹ καὶ ὅτι
οὐχ ὑγρῶν ἐλλείψει γίνεται τὸ δίψος· μηʹ ὅτι περὶ τὸν
στόμαχόν ἐστί τις διπλῆ ἐνέργεια, μθʹ καὶ ὅτι οὐκ ἔστι
διπλῆ τις ἐνέργεια περὶ τὸν στόμαχον· νʹ ὅτι ἡ ἐκτὸς
μῆνιγξ, ἡ ἐν τῷ κοιλώματι, ἀρχὴ τῶν νεύρων ἐστί, ναʹ
ὅτι οὐχ ἡ ἐκτὸς μῆνιγξ ἀρχὴ τῶν νεύρων ἐστί· νβʹ ὅτι
ἀναδιδόμενα τὰ φάρμακα καθαίρει, νγʹ ὅτι οὐκ

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 230, Bekker p.279b, line 5

ἑαυτὰς ὑφεστώσαις, ὅπερ οὐδεὶς ἂν νοῦν ἔχων ἐπὶ τῶν

ἰδιωμάτων παραδέξαιτο.
              Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων,  
τὰς μὲν ὑποστάσεις ἡ ἁγία πρώτη σύνοδος ὁμοουσίους
ἀνεκήρυξε, τὰ δὲ ἰδιώματα πῶς ἄν τις μὴ μελαγχο-
λῶν ἀποφήνοι ὁμοούσια; Εἰ δέ τις ὁμοούσια ἀποθρα-
συνθείη λέγειν τὰ ἰδιώματα, ὅτι ἐν τῇ αὐτῇ πολλά-
κις οὐσίᾳ συντρέχοντα ὁρᾶται, λέληθε μὲν αὐτὸς ἑαυ-
 799

τὸν ἕτερον ἀναπλάττων ὁμοουσίου σημαινόμενον, ἄλ-

λως τε δὲ καὶ τὰ ἑτερογενῆ οὗτος, ποσότητά φημι καὶ
ποιότητα καὶ ὅσα ἄλλα ἀδύνατον εἰς μίαν φύσιν συνελ-
θεῖν, ταῦτα πάντα ὁ καινὸς νομοθέτης οὗτος παρα-
κελεύεται νοεῖν τε καὶ λέγειν ὁμοφυῆ τε καὶ ὁμοούσια·
ἐν γὰρ τῇ ἡμετέρᾳ οὐσίᾳ φανερῶς ὁρᾶται καὶ ποιότης καὶ
ποσότης καὶ πρός τι καὶ εἴ τι τούτοις εἰς ἀκοινωνή-
τους ἀρχὰς συνδιῄρηται. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν αὐτάρκως ἔδω-
κε τὸν ἔλεγχον τὸ ἀτόπημα.
 Ἀλλ' οὐδ' οὕτω σιγᾶν οἶδε τὸ φίλερι. Φασὶ γάρ τι-
νες συμπλοκὴν οὐσίας καὶ ἰδιώματος εἶναι τὴν ὑπόστα-
σιν· ὃ περιφανῶς συνεισάγειν οἶδε τὴν σύνθεσιν, καὶ
ποῦ ἂν εἴη τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀσύνθετον τῆς ἐν τῇ Τριάδι

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 234, Bekker p.299a, line 12

αὐτῇ», λέγων, καὶ «Ὁ θάνατος καὶ ὁ Ἅιδης ἔδωκαν τοὺς νε-  

κροὺς τοὺς ἐν αὐτοῖς», τὰ ἀπὸ τῶν στοιχείων ἀναδι-
δόμενα πρὸς ἀποκατάστασιν ἑκάστου μόρια ἐδήλωσε· τὴν
μὲν γὰρ θάλασσαν εἶναι τὴν ὑγρὰν οὐσίαν, Ἅιδην δὲ τὸν
ἀέρα παρὰ τὸ ἀειδές, διὰ τὸ μὴ ὁρᾶσθαι καθάπερ ἐλέχθη
καὶ Ὠριγένει, καὶ θάνατον τὴν γῆν παρὰ τὸ ἐν αὐτῇ
κλίνεσθαι τὰ θνῄσκοντα, ὅθεν καὶ χοῦς ἐκλήθη θανάτου
ἐν ψαλμοῖς, εἰς χοῦν θανάτου κατῆχθαι εἰρηκότος Χριστοῦ.
 Ὅτι φησί, πᾶν γὰρ τὸ ἐκ καθαροῦ ἀέρος καὶ καθαροῦ
πυρὸς συνιστάμενον σύγκριμα, καὶ τοῖς ἀγγελικοῖς ὁμοού-
σιον ὑπάρχον, οὐ δύναται γῆς ἔχειν ποιότητα καὶ ὕδατος,
ἐπεὶ συμβήσεται ἔσεσθαι αὐτὸ γεῶδες. Τοιοῦτον καὶ ἐκ τού-
των τὸ ἀναστῆναι μέλλον σῶμα ἀνθρώπου ὁ Ὠριγένης
ἐφαντάζετο, ὃ καὶ πνευματικὸν ἔφη.
 Ὅτι φησί, ποδαπὸν ἄρα σοι καὶ σχῆμα τὸ ἀνιστά-
μενον, εἰ ὅλως τὸ ἀνθρωποειδὲς τοῦτο, ὡς ἄχρηστον ὂν
κατ' αὐτόν, ἐξαφανίζεται· ὃ πάντων ἐστὶ τῶν εἰς ζῷα
συγκεκριμένων σχημάτων ἐρασμιώτερον· ᾧ καὶ τὸ θεῖον
χρῆται εἰκόνι, καθάπερ καὶ ὁ σοφώτατος Παῦλος δη-
λοῖ· «Ἀνὴρ μὲν γὰρ οὐκ ὀφείλει κατακαλύπτεσθαι τὴν κε-
φαλήν, εἰκὼν καὶ δόξα Θεοῦ ὑπάρχων». Εἰς ὃ καὶ τὰ

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 234, Bekker p.300a, line 35

ὑφεστῶσα ἔτι κατ' οὐσίαν. Ἐπεὶ δὲ λέγεται ἐν τῷ θανάτῳ

τὸ εἶδος χωρίζεσθαι ἀπὸ τῆς σαρκός, φέρε τὸ χωριζό-
μενον ποσαχῶς λέγεται χωρίζεσθαι ἐπισκεψώμεθα.
                          Λέγεται
τοίνυν χωρίζεσθαί τι ἀπό τινος ἢ ἐνεργείᾳ καὶ ὑπο-
στάσει, ἢ ἐπινοίᾳ, ἢ ἐνεργείᾳ μέν, οὐ μὴν καὶ ὑποστάσει.
Ὡς εἰ πυρούς τις καὶ κριθὰς μεμιγμένα χωρίσειεν ἀπ'
ἀλλήλων· ᾗ μὲν γὰρ κατὰ κίνησιν χωρίζεται, ἐνεργείᾳ
 800

λέγεται, ᾗ δὲ χωρισθέντα ὑφέστηκεν, ὑποστάσει λέγεται κε-

χωρίσθαι. Ἐπινοίᾳ δέ, ὅταν τὴν ὕλην ἀπὸ τῶν ποιοτήτων
χωρίζωμεν καὶ τὰς ποιότητας ἀπὸ τῆς ὕλης. Ἐνεργείᾳ
δέ, οὐ μὴν καὶ ὑποστάσει, ὅταν χωρισθέν τι ἀπό τινος
μηκέτι ὑπάρχοι, ὑπόστασιν οὐσίας οὐκ ἔχον. Γνοίη δ' ἄν
τις καὶ ἐν τοῖς χειροτεχνήμασιν ὡς ἔχει, ἀνδριάντα
ἰδὼν ἢ ἵππον χαλκοῦν. Ταῦτα γὰρ λογιζόμενος ὄψεται τὴν  
ἔμφυτον μορφὴν διαλλάττοντα, εἰς δὲ ἑτέραν ὄψιν
μεθιστάμενα ὑφ' ἧς τὸ ξυγγενόμενον εἶδος ἀφανίζεται·
εἰ γάρ τις τὰ ἔργα τὰ σχηματιζόμενα εἰς εἶδος ἀνθρώπου
ἢ ἵππου συντήκοι, εὑρήσει τὸ μὲν τοῦ σχήματος
εἶδος ἀφανιζόμενον, αὐτὴν δὲ ὕλην μένουσαν.

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη.

Codex 236, Bekker p.305b, line 2

κῶν τούτων αἴτιον. Καὶ ὅρα γὰρ ὡς ὕλην ὑποτιθέμενος,  

ἵνα μὴ τῶν κακῶν ποιητὴν εἴπῃς τὸν Θεὸν, δοχεῖον
αὐτὸν τῶν κακῶν εἶναι λέγεις.
 Λέγε δὲ καὶ ὧδε. Φῂς τοίνυν ἄποιον ὕλην συνυ-
πάρχειν τῷ Θεῷ, ἐξ ἧς τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδη-
μιούργησεν; { – } Οὕτω μοι δοκεῖ. { – } Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγ-
χανεν ἡ ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος πρὸς τοῦ Θεοῦ, ἐν δὲ τῷ
κόσμῳ αἱ ποιότητες, τῶν ποιοτήτων γέγονε ποιητὴς ὁ Θεός;
{ – } Οὕτως ἔχει. { – } Ἐπεὶ δέ σοι δοκεῖ καὶ ὡς ἀδύνατον ἐξ οὐκ
ὄντων γίνεσθαί τι, πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀποκρίναι.
Δοκεῖ σοι τὰς ποιότητας τοῦ κόσμου μὴ ἐξ ὑποκειμένων γε-
γονέναι ποιοτήτων; { – } Δοκεῖ. { – } Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐ-
σίας ὑπάρχειν αὐτάς; { – } Οὕτως ἔχει. { – } Οὐκοῦν εἰ μήτε ἐξ
ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ
Θεός, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν ὑπάρχουσι τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς
εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ Θεοῦ γεγονέναι ἀνάγκη
εἰπεῖν. Περιττὸν ἄρα τὸ δοξάζειν ὡς οὐδὲν ἐξ οὐκ ὄντων
γίνεται πρὸς τοῦ Θεοῦ.
             Ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τούτου λόγος ὧδε
ἐχέτω. Καὶ γὰρ παρ' ἡμῖν ὁρῶμεν ἀνθρώπους ἐξ οὐκ ὄν-
των ποιοῦντάς τινα, οἷον ἐπὶ τῶν ἀρχιτεκτονικῶν τὸ

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.305b, line 5

 Λέγε δὲ καὶ ὧδε. Φῂς τοίνυν ἄποιον ὕλην συνυ-

πάρχειν τῷ Θεῷ, ἐξ ἧς τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν ἐδη-
μιούργησεν; { – } Οὕτω μοι δοκεῖ. { – } Οὐκοῦν εἰ ἄποιος ἐτύγ-
χανεν ἡ ὕλη, γέγονε δὲ κόσμος πρὸς τοῦ Θεοῦ, ἐν δὲ τῷ
κόσμῳ αἱ ποιότητες, τῶν ποιοτήτων γέγονε ποιητὴς ὁ Θεός;
{ – } Οὕτως ἔχει. { – } Ἐπεὶ δέ σοι δοκεῖ καὶ ὡς ἀδύνατον ἐξ οὐκ
ὄντων γίνεσθαί τι, πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀποκρίναι.
Δοκεῖ σοι τὰς ποιότητας τοῦ κόσμου μὴ ἐξ ὑποκειμένων γε-
 801

γονέναι ποιοτήτων; { – } Δοκεῖ. { – } Ἕτερον δέ τι παρὰ τὰς οὐ-

σίας ὑπάρχειν αὐτάς; { – } Οὕτως ἔχει. { – } Οὐκοῦν εἰ μήτε ἐξ
ὑποκειμένων ποιοτήτων τὰς ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ
Θεός, μήτε ἐκ τῶν οὐσιῶν ὑπάρχουσι τῷ μηδὲ οὐσίας αὐτὰς
εἶναι, ἐκ μὴ ὄντων αὐτὰς ὑπὸ Θεοῦ γεγονέναι ἀνάγκη
εἰπεῖν. Περιττὸν ἄρα τὸ δοξάζειν ὡς οὐδὲν ἐξ οὐκ ὄντων
γίνεται πρὸς τοῦ Θεοῦ.

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.305b, line 29

τῷ λόγῳ, ὅτι τεχνίτης τῇ ἐν τῇ οὐσίᾳ τέχνῃ ποιεῖ.  

Φημὶ δὲ πρὸς τοῦτο ὅτι οὐδὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἔκ τινος
ὑποκειμένης τέχνης προσγίνεται. Οὐδὲ γὰρ ἔνεστι τὴν ἐφ'
ἑαυτῆς οὐσίαν δοῦναι τὴν τέχνην· τῶν γὰρ συμβεβηκότων
ἐστί, καὶ τῶν τότε τὸ εἶναι ἐχόντων, ὁπόταν ἐν οὐσίᾳ
τινὶ γένηται. Ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος καὶ χωρὶς τῆς τεκτο-
νικῆς ἔσται. Ἡ δὲ οὐκ ἔσται ἐὰν μὴ πρότερον ἄνθρωπος
ᾖ. Ὅθεν τὰς τέχνας ἐξ οὐκ ὄντων εἰς ἀνθρώπους πεφυ-
κέναι γίνεσθαι λέγειν ἀναγκαῖον. Εἰ τοίνυν τοῦτο οὕτως
ἔχειν ἐπ' ἀνθρώπων ἐδείξαμεν, πῶς οὐχὶ προσῆκε τὸν
Θεὸν μὴ μόνον ποιότητας ἐξ οὐκ ὄντων φάναι δύνασθαι
ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ οὐσίας; Τῷ γὰρ δυνατὸν φανῆναι, τὸ γίνε-
σθαί τι ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ τὰς οὐσίας οὕτως ἔχειν δείκνυται.
 Πάλιν δὲ διαληπτέον τῶν κακῶν πέρι. Τὰ κακὰ
πότερον οὐσίαι σοι δοκοῦσιν εἶναι ἢ ποιότητες οὐσιῶν;
{ – } Ποιότητες. { – } Ἡ δὲ ὕλη ἄποιος ἦν καὶ ἀσχημάτιστος; { – }
Οὕτω. { – } Πέπλεκται ἄρα τὰ ὀνόματα ταῦτα τῇ οὐσίᾳ ἐκ τῶν
συμβεβηκότων αὐτῇ· οὔτε γάρ ἐστιν ὁ φόνος ἡ οὐσία
οὔτε τι τῶν ἄλλων κακῶν, ἀλλ' ἐκ τῶν ἐνεργειῶν παρο-
νομάζεται. Οὔτε γὰρ φόνος ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ τῷ ἐνηρ-
γηκέναι τοῦτον παρωνύμως φονεὺς παρονομάζεται,

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.306a, line 26

δὲ καὶ ταῦτα τὰ κακά. Εἰ δ' οὕτως ἔχει, οὐκ ἔστιν ἀνάρχως

τις κακός, οὐδὲ ἀγένητα τὰ κακά.
 Ἀλλὰ τὸ μὲν πρὸς τὸν ἑταῖρον λόγον ἱκανῶς, ὦ φίλε,
πεποιηκέναι μοι δοκεῖς. Ἐξ ὧν γὰρ προλαβὼν ἔδωκε τῷ
λόγῳ, ἐκ τούτων συνάγειν ἔδοξας καλῶς. Ὡς ἀληθῶς
γάρ, εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη τῶν δὲ ποιοτήτων δη-
μιουργὸς ὁ Θεός, ποιότητες δὲ τὰ κακά, ποιητὴς τῶν
κακῶν ὁ Θεός. Ἐμοὶ δὲ ψεῦδος δοκεῖ τὴν ὕλην ἄποιον
λέγειν· οὐδὲ γὰρ ἔνεστιν εἰπεῖν περὶ τῆς τινος οὐσίας ὡς
ἐστιν ἄποιος. Ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν ᾧ ἄποιον εἶναι λέγει,
τὴν ποιότητα αὐτῆς μηνύει, ὁποία ἐστὶν ἡ ὕλη διαγρα-
φόμενος, ὅπερ ἐστὶ ποιότητος εἶδος. Ὅθεν, εἴ σοι φίλον
ἐστίν, ἄνωθεν ἄρχου τοῦ λόγου. Ἐμοὶ γὰρ ἡ ὕλη ποιότητας
ἀνάρχως ἔχειν δοκεῖ· οὕτω γὰρ καὶ τὰ κακὰ ἐκ τῆς ἀπορ-
 802

ροίας αὐτῆς εἶναι λέγω. { – } Ὦ φίλε, εἰ ἔμποιος ἦν ἀνάρ-

χως ἡ ὕλη, τίνος ἔσται ποιητὴς ὁ Θεός; Εἴτε γὰρ
οὐσίας ἐροῦμεν, προεῖναί φαμεν· εἴτε αὖ ποιότητας,
καὶ αὐτὰς ὑπάρχειν λέγομεν. Οὐκοῦν οὐσίας τε οὔσης
καὶ ποιοτήτων, περιττὸν εἶναι μοι δοκεῖ δημιουργὸν
λέγειν τὸν Θεόν.
 Ἀλλ' ἀπόκριναι ἐρωτώμενος· τίνι τρόπῳ δημιουργὸν  

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.306a, line 28

 Ἀλλὰ τὸ μὲν πρὸς τὸν ἑταῖρον λόγον ἱκανῶς, ὦ φίλε,

πεποιηκέναι μοι δοκεῖς. Ἐξ ὧν γὰρ προλαβὼν ἔδωκε τῷ
λόγῳ, ἐκ τούτων συνάγειν ἔδοξας καλῶς. Ὡς ἀληθῶς
γάρ, εἰ ἄποιος ἐτύγχανεν ἡ ὕλη τῶν δὲ ποιοτήτων δη-
μιουργὸς ὁ Θεός, ποιότητες δὲ τὰ κακά, ποιητὴς τῶν
κακῶν ὁ Θεός. Ἐμοὶ δὲ ψεῦδος δοκεῖ τὴν ὕλην ἄποιον
λέγειν· οὐδὲ γὰρ ἔνεστιν εἰπεῖν περὶ τῆς τινος οὐσίας ὡς
ἐστιν ἄποιος. Ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν ᾧ ἄποιον εἶναι λέγει,
τὴν ποιότητα αὐτῆς μηνύει, ὁποία ἐστὶν ἡ ὕλη διαγρα-
φόμενος, ὅπερ ἐστὶ ποιότητος εἶδος. Ὅθεν, εἴ σοι φίλον
ἐστίν, ἄνωθεν ἄρχου τοῦ λόγου. Ἐμοὶ γὰρ ἡ ὕλη ποιότητας
ἀνάρχως ἔχειν δοκεῖ· οὕτω γὰρ καὶ τὰ κακὰ ἐκ τῆς ἀπορ-
ροίας αὐτῆς εἶναι λέγω. { – } Ὦ φίλε, εἰ ἔμποιος ἦν ἀνάρ-
χως ἡ ὕλη, τίνος ἔσται ποιητὴς ὁ Θεός; Εἴτε γὰρ
οὐσίας ἐροῦμεν, προεῖναί φαμεν· εἴτε αὖ ποιότητας,
καὶ αὐτὰς ὑπάρχειν λέγομεν. Οὐκοῦν οὐσίας τε οὔσης
καὶ ποιοτήτων, περιττὸν εἶναι μοι δοκεῖ δημιουργὸν
λέγειν τὸν Θεόν.

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.306b, line 12

μεν τὸν Θεόν· καὶ ὥσπερ εἰ τύχοι λέγειν ἐκ λίθων οἰκίαν

γεγονέναι, ἐφ' ὧν οὐκ ἔνεστιν εἰπεῖν ὡς οὐκέτι λίθοι μέ-
νουσι τῇ οὐσίᾳ οἰκία λεγόμενοι οἱ λίθοι (τῇ γὰρ ποιότητι
τῆς συνθέσεως τὴν οἰκίαν γεγονέναι φημί), οὕτω μοι
δοκεῖ καὶ τὸν Θεόν, ὑπομενούσης τῆς οὐσίας, τροπήν
τινα τῶν ποιοτήτων αὐτῆς πεποιηκέναι, καθ' ἣν τὴν
τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσιν πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγονέναι φημί.
{ – } Πότερον καί σοι δοκεῖ τὰ κακὰ ποιότητες οὐσιῶν εἶναι;
{ – } Δοκεῖ. { – } Ἄνωθεν δὲ ἦσαν αἱ ποιότητες αὗται ἐν τῇ ὕλῃ,
ἢ ἀρχὴν ἔσχον τοῦ εἶναι; { – } Συνεῖναί φημι ἀγενήτως τῇ
ὕλῃ ταύτας, ἢ τὰς ποιότητας. { – } Οὐχὶ δὲ τὸν Θεὸν φῂς
τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πεποιηκέναι; { – } Τοῦτό φημι.
{ – } Εἰς τὸ κρεῖττον; { – } Ἐμοὶ δοκεῖ. { – } Οὐκοῦν εἰ ποιότητες
ὕλης τὰ κακά, τὰς δὲ ποιότητας αὐτῆς εἰς τὸ κρεῖττον
ἔτρεψεν ὁ Θεός, πόθεν τὰ κακά, ζητεῖν ἀνάγκη. Ἢ γὰρ
πᾶσαι κακαὶ οὖσαι ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐτράπησαν· ἢ αἱ
 803

μὲν οὖσαι κακαί, αἱ δὲ μή, αἱ μὲν κακαὶ οὐκ ἐτρά-

πησαν ἐπὶ τὸ κρεῖττον, αἱ δὲ λοιπαί, ὅσαι διάφοροι
ἐτύγχανον, τῆς διακοσμήσεως ἕνεκα πρὸς Θεοῦ ἐτρά-
πησαν. { – } Οὕτως ἄνωθεν εἶχον ἐγώ. { – } Πῶς τοίνυν τὰς τῶν

Φώτιος. Θεολόγος, βιβλιοθήκη. Codex 236, Bekker p.306b, line 15

δοκεῖ καὶ τὸν Θεόν, ὑπομενούσης τῆς οὐσίας, τροπήν

τινα τῶν ποιοτήτων αὐτῆς πεποιηκέναι, καθ' ἣν τὴν
τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσιν πρὸς τοῦ Θεοῦ γεγονέναι φημί.
{ – } Πότερον καί σοι δοκεῖ τὰ κακὰ ποιότητες οὐσιῶν εἶναι;
{ – } Δοκεῖ. { – } Ἄνωθεν δὲ ἦσαν αἱ ποιότητες αὗται ἐν τῇ ὕλῃ,
ἢ ἀρχὴν ἔσχον τοῦ εἶναι; { – } Συνεῖναί φημι ἀγενήτως τῇ
ὕλῃ ταύτας, ἢ τὰς ποιότητας. { – } Οὐχὶ δὲ τὸν Θεὸν φῂς
τροπήν τινα τῶν ποιοτήτων πεποιηκέναι; { – } Τοῦτό φημι.
{ – } Εἰς τὸ κρεῖττον; { – } Ἐμοὶ δοκεῖ. { – } Οὐκοῦν εἰ ποιότητες
ὕλης τὰ κακά, τὰς δὲ ποιότητας αὐτῆς εἰς τὸ κρεῖττον
ἔτρεψεν ὁ Θεός, πόθεν τὰ κακά, ζητεῖν ἀνάγκη. Ἢ γὰρ
πᾶσαι κακαὶ οὖσαι ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐτράπησαν· ἢ αἱ
μὲν οὖσαι κακαί, αἱ δὲ μή, αἱ μὲν κακαὶ οὐκ ἐτρά-
πησαν ἐπὶ τὸ κρεῖττον, αἱ δὲ λοιπαί, ὅσαι διάφοροι
ἐτύγχανον, τῆς διακοσμήσεως ἕνεκα πρὸς Θεοῦ ἐτρά-
πησαν. { – } Οὕτως ἄνωθεν εἶχον ἐγώ. { – } Πῶς τοίνυν τὰς τῶν
φαύλων ποιότητας ὡς εἶχον καταλελοιπέναι λέγεις;
Πότερον δυνάμενον μὲν ἐκείνας ἀνελεῖν, ἢ βουληθέντα
μὲν μὴ δυνάμενον δέ; Εἰ μὲν γὰρ δυνάμενον λέγεις μὴ
βουληθέντα δέ, αὐτὸν τούτων ποιητὴν εἰπεῖν ἀνάγκη,

Φώτιος. , Scr. Eccl., Theol., Lexicon (Ε – Ω) Alphabetic letter pi, p.412, line 15

Πεπιλημένη: συνεσφιγμένη.
Πεπλαδικός: ὑγρανθέν· σεσηπός.
Πεπλασμένον: κακοῦργον.
Πέπλεκται: ἥττηται· Μένανδρος.
Πέπλος: περὶ τοῦ πέπλου τοῦ ἀναγομένου τηῖ Ἀθηναῖ
 τοῖς μεγάλοις Παναθηναίοις, οὐ μόνον παρὰ τοῖς
 ῥήτορσιν ἐστιν ἡ μνήμη, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς
 κωμικοῖς.
Πέπλον: περιβόλαιον· ἱμάτιον γυναικεῖον.
Πεπνυμένος: συνετός.
Πεποιωμένον: ποιότητα ἔχον.
Πέπον: προσηνέστατε· προσφιλέστατε.
Πέπονες: ἔκλυτοι· ἀσθενεῖς.
Πεπρωμένη: εἰμαρμένη· τύχη· γένεσις.
Πεπρωμένον: εἰμαρμένον· ὡρισμένον· πεπερασμένον
 ἀπὸ μοίρας εἰς πέρας.
Πέποσχα: Δωριέων τινὲς τούτωι κέχρηνται· ὧν καὶ
 Στησίχορός ἐστιν.
Πεπραδίδαι: πορδαί· ἢ γένος ἰχθύων ὅμοιον μεμβράδι.
 804

Κοσμάς Ινδικοπλεύστης. Topographia Christiana Book 1, sec. 28, line 2

ἐνδοτέρω τῆς Θηβαΐδος εἰς τὴν Αἰθιοπίαν, ἔνθα πολὺ πλέον

θερμότης ὑπάρχει, πολλοὶ ὑετοὶ γίνονται;
 Πῶς δὲ δύνανται λέγειν τὸν ἥλιον ἀνιμᾶσθαι οἱ πολλοὶ
καὶ ἀκρότατοι σοφοί, ἐκ τῆς περιφορᾶς συντρίβεσθαι καὶ
θερμαίνειν διισχυριζόμενοι, καὶ οὐχὶ ἐνυπάρχειν αὐτῷ κατὰ
φύσιν τὸ θερμὸν ὑποτιθέμενοι; Οὐδὲ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸν ἀέρα
ὑγρὸν καὶ θερμὸν λέγοντες εἶναι, τίς ἔτι χρεία σοφίζεσθαι τοὺς
σοφοὺς καὶ λέγειν ἑτέρωθεν ἀνιμᾶσθαι τὸ ὑγρόν, αὐτόθεν
ἄνωθεν ἔχοντες τὸ θερμὸν καὶ τὸ ὑγρόν;
 Εἰ δέ τις ἀπαιτήσειεν αὐτοὺς στοιχεῖον ἓν καθ' ἑαυτὸ
ἤγουν τὴν αὐτοῦ ποιότητα δεῖξαι, εὐθέως ἀποροῦντες τῷ ἑνὶ
στοιχείῳ δύο ποιότητας χαρίζονται καί φησιν· Ἡ γῆ, ξηρὸν
καὶ ψυχρόν, τὸ ὕδωρ, ψυχρὸν καὶ ὑγρόν, ὁ ἀήρ, ὑγρὸς καὶ
θερμός, τὸ πῦρ, θερμὸν καὶ ξηρόν, ὥστε ἀπορίᾳ πολιορκού-
μενοι ὀκτὼ ποιότητας λέγουσι τῶν τεσσάρων στοιχείων.
Ποτὲ δὲ τὰς ποιότητας πάσας ἐν ἑκάστῳ στοιχείῳ λέγουσιν
εἶναι. Πάλιν οὖν ἀντίκεινται τοῖς ἑαυτῶν λόγοις ἕκαστον τῶν
τεσσάρων στοιχείων τετραχῶς μὴ ὀνομάζοντες, ἀλλὰ διχῶς μόνον.

Κοσμάς Ινδικοπλεύστης. Topographia Christiana Book 2, sec. 104, line 12

γῆν πρῶτον, ξηρὰν οὖσαν, ἑδράσας ὁ Θεὸς θεμέλιον τοῦ

παντὸς ὡς βαρεῖαν τέθεικε· πάλιν τὸ ὕδωρ, τουτέστι τὸ ὑγρόν,
ὡς ῥευστὸν ὄν, ἐπάνω τῆς γῆς ἔταξεν· ὡς δὲ ἐναντία ταῖς
ποιότησιν ὁμοῦ ἐδικαίωσεν εἶναι διὰ τὴν εὐκρασίαν. Πάλιν
ἀνώτερον τούτων τὸν ἀέρα ἔταξε ψυχρόν, καὶ πάλιν ἀνώτερον
τὸ πῦρ, τουτέστι τὸ θερμόν, ἀμφότερα πάλιν ὡς κουφότερα,
ὡς δὲ πάλιν ἐναντία. Ὁμοῦ τὰ δύο οὖν μέσα, τό τε ὕδωρ ὡς
ὑγρὸν καὶ τὸν ἀέρα ὡς ψυχρόν, πολλὴν συγγένειαν ἔχοντα πρὸς
ἄλληλα, τὸ μὲν ῥευστῆς φύσεως ὄν, τὸ δὲ χαύνης, ἀμφότερα
δὲ ἁπαλὰ καὶ εὐχερῶς εἰσδεχόμενα εἰς ἑαυτὰ καὶ ἀλλήλων
καὶ τῶν ἐναντίων τὰς ποιότητας καὶ ἀλλήλοις μεταδιδόντα καὶ
τὸ πᾶν συγκιρνῶντα, τοῖς ἄλλοις δύο μεσάζειν ἐδικαίωσε, τῷ
τε ξηρῷ καὶ θερμῷ, ἵνα μὴ τὸ πᾶν διαφθαρῇ καὶ ἀποτεφρωθῇ.
Ἐκ τοῦ γὰρ εὐχερῶς μεταλαμβάνειν ἀλλήλων τὰ δύο μέσα
στοιχεῖα πλάνην ὑπέμειναν οἱ ἐκτὸς καὶ ἐξ ἀντιστρόφου τὸν
μὲν ἀέρα ὑγρόν, τὸ δὲ ὕδωρ ψυχρὸν προσηγόρευσαν· λοιπὸν
καὶ ἐκ τούτου δύο ποιότητας τῷ ἑνὶ χαρίζονται, πολλάκις δὲ
καὶ τέσσαρας.  

Κοσμάς Ινδικοπλεύστης. Topographia Christiana Book 2, sec. 104, line 18

ὡς δὲ πάλιν ἐναντία. Ὁμοῦ τὰ δύο οὖν μέσα, τό τε ὕδωρ ὡς

 805

ὑγρὸν καὶ τὸν ἀέρα ὡς ψυχρόν, πολλὴν συγγένειαν ἔχοντα πρὸς

ἄλληλα, τὸ μὲν ῥευστῆς φύσεως ὄν, τὸ δὲ χαύνης, ἀμφότερα
δὲ ἁπαλὰ καὶ εὐχερῶς εἰσδεχόμενα εἰς ἑαυτὰ καὶ ἀλλήλων
καὶ τῶν ἐναντίων τὰς ποιότητας καὶ ἀλλήλοις μεταδιδόντα καὶ
τὸ πᾶν συγκιρνῶντα, τοῖς ἄλλοις δύο μεσάζειν ἐδικαίωσε, τῷ
τε ξηρῷ καὶ θερμῷ, ἵνα μὴ τὸ πᾶν διαφθαρῇ καὶ ἀποτεφρωθῇ.
Ἐκ τοῦ γὰρ εὐχερῶς μεταλαμβάνειν ἀλλήλων τὰ δύο μέσα
στοιχεῖα πλάνην ὑπέμειναν οἱ ἐκτὸς καὶ ἐξ ἀντιστρόφου τὸν
μὲν ἀέρα ὑγρόν, τὸ δὲ ὕδωρ ψυχρὸν προσηγόρευσαν· λοιπὸν
καὶ ἐκ τούτου δύο ποιότητας τῷ ἑνὶ χαρίζονται, πολλάκις δὲ
καὶ τέσσαρας.  

Damascius Phil., De principiis Vol. 1, p.32, line 8

ἐνέργειαν, ζῴῳ τῷ ὅλῳ πρέπουσαν, ὅλην τινὰ καὶ αὐτὴν οὖσαν, ἐν ᾗ τι καὶ
ἀσώματον ἐνορᾶται καὶ σωματοειδὲς ἅμα συγκεκραμένον, ὡς ἐν τῇ διακρι-  
τικῇ τῆς ὄψεως ἔνεστι τὸ συναμφότερον· διὸ καὶ πάσχομεν ὑπὸ τοῦ λευκοῦ
σώματος ἑκατέρως, σωματικῶς διακρινόμενοι τὸ αἰσθητήριον, ἀσωμάτως δὲ
τοῦ πάθους ἀντιλαμβανόμενοι, οἷον αὐτὸ γνωρίζοντες. Ὥσπερ οὖν τὸ δρῶν σύν-
θετον, οὕτω καὶ τὸ πάσχον, ἡ ὄψις, σύνθετόν τί ἐστιν ἐκ δυνάμεως ὀπτικῆς
ἀσωμάτου καὶ ὑποκειμένου σώματος. Τοιοῦτον ἄρα θετέον αὐτοκινησίας εἶδος
ἐνεῖναι τῇ ὀπτικῇ δυνάμει, καὶ ὅλως εἰπεῖν τῇ αἰσθήσει, οἷον καθ' ἑαυτὸ μὲν
μὴ ἐνεργεῖν, μηδὲ γὰρ ὑφίστασθαι, τῷ σώματι δὲ ἐγγενόμενον καὶ ποιῶσαν
αὐτό, κατὰ δή τινα ἀξιολογωτέραν ποιότητα καὶ ἔλλαμψιν, ἀποτελεῖν τὸ ὅλον
φαινόμενον αὐτοκίνητον. Διὰ τί δὲ φαινόμενον; ὅτι οὐκ ἀμερὲς καὶ τὸ αὐτὸ
κινοῦν καὶ κινούμενον, ἀλλ' ὡς αἱ κεχωρισμέναι ἀλλήλων οὐσίαι, τρόπον
δὲ ἄλλον συνιοῦσαι, καθάπερ ἡ λογικὴ ψυχὴ καὶ τὸ ζῷον ἢ τὸ ὀστρέϊνον
ζῷον καὶ τὸ πνευματικόν, ἢ τοῦτο καὶ τὸ αὐγοειδές· καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων τῶν
συμπλοκῶν τὸ μὲν κινεῖ, τὸ δὲ κινεῖται, διότι οὐκ ἔστιν τὸ μὲν ὑποκείμενον,
τὸ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ, ὅταν δὲ οὕτως ἔχῃ τὸ σύνθετον εἶδος, οὔτε ἑκάτερον
ἰδίᾳ ἐνεργεῖ, οὐδὲ γὰρ ὑφέστηκεν, οὔτε ἐν τῇ συνθέσει τὸ μέν ἐστι κινοῦν,
τὸ δὲ κινούμενον· πάλιν γὰρ διεστήξεται ταῖς ἐνεργείαις, ὥστε καὶ ταῖς
ὑποστάσεσιν.
      

Geoponica, Geoponica
Book 2, chap.p, sec. 1, line 10

ΒΙΒΛΙΟΝ Β

 Τάδε ἔνεστιν ἐν τῇδε τῇ βίβλῳ, δευτέρα μὲν οὔσῃ

τῶν περὶ γεωργίας ἐκλογῶν, περιεχούσῃ δέ, ὁπόσα τοῖς
 806

ἀγροῖς συμβάλλεται, καὶ περὶ διαφόρων γενημάτων,

σίτου φημὶ καὶ κριθῶν καὶ τῶν λοιπῶν φρυγανωδῶν
λεγομένων καρπῶν, κατὰ τὰ ὑποτεταγμένα κεφάλαια.
Δεῖ τοίνυν ὃ πρῶτόν ἐστι κεφαλαιωδέστερον, τουτὶ
προτάξαι.
 αʹ. ὅτι πολὺ τῷ ἀγρῷ ὠφέλιμος ἡ τοῦ δεσπότου
παρουσία. βʹ. ὅτι μάλιστα παῖδες πρὸς τὴν γεωργίαν
ἐπιτήδειοι καὶ ὅτι πρὸς τὴν ποιότητα τῶν ἔργων τὰ
σώματα τῶν ἐργαζομένων ἐπιλέγεσθαι προσήκει, καὶ
ἑκάστῳ ἔργῳ τὸν ἁρμόζοντα ἀφορίζειν. γʹ. ἐν ποίοις
τόποις καὶ κλίμασι χρὴ τὰς οἰκήσεις ποιεῖσθαι καὶ
πρὸς ποῖον ἄστρον ἀποβλεπούσας καὶ περὶ βαλανείων.
δʹ. ὑδροσκοπικόν. εʹ. ἄλλο περὶ ὑδροσκοπίας. ϛʹ. Δη-
μοκρίτου ὑδροσκοπικόν. ζʹ. περὶ ὑδάτων καὶ πῶς δεῖ
τὸ ὄμβριον ὕδωρ συνάγειν. ηʹ. ὅτι δεῖ ἐν τοῖς μεγά-
λοις ἀγροῖς δασέα εἶναι ὄρη καὶ πῶς ἂν φυτευθείη.
θʹ. ποία καλλίων γῆ. ιʹ. περὶ δοκιμασίας γῆς. ιαʹ. ἄλλο

Geoponica, Geoponica Book 2, chap.2, sec. t, line 2

Ὅτι πολὺ τῷ ἀγρῷ ὠφέλιμος ἡ τοῦ

δεσπότου παρουσία.

 Πολλῷ τὸν ἀγρὸν ἀμείνω ποιεῖ δεσπότου συνεχὴς

παρουσία. πάντας γὰρ ἐπὶ τὴν τῶν ἔργων προτρέπε-
ται ἐπιμέλειαν, καὶ τὰ ἐλλιπῆ ὑπομιμνήσκων πληροῦ-
σθαι ποιεῖ, καὶ τοὺς μὲν ἐπὶ ἔργον προθύμους ἐπαι-
νῶν, τοὺς δὲ ῥαθυμοῦντας αἰτιώμενος, ἕνα σκοπὸν
πᾶσι σπουδῆς τε καὶ φιλοκαλίας ἀπεργάζεται.  

Ὅτι μαλίστα παῖδες πρὸς γεωργίαν ἐπι-τήδειοι, καὶ ὅτι πρὸς τὴν ποιότητα τῶν
ἔργων τὰ σώματα τῶν ἐργαζομένων ἐπιλέγεσθαι προσήκει, καὶ ἑκάστῳ ἔργῳ τὸν
ἁρμόζοντα ἀφορίζειν. Βάρωνος.

Geoponica, Geoponica Book 5, chap.16, sec. 3, line 4

λον, ἀλλὰ διάφορα γένη κεχωρισμένως φυτεύ-

ειν. Σωτίωνος.

 Εὐβουλότατα ποιοῦσιν, ὅσοι τρία ἢ τέσσαρα

γένη ἀμπέλων κεχωρισμένως ἐν τῷ ἀμπελῶνι φυτεύ-
ουσιν.
         ἢ γὰρ εὐφορήσει σύμπαντα, ἢ οὐ πάντα
ὁμοῦ ἀποτυγχάνει, τὸ γὰρ ἐπὶ μιᾶς ὁρμεῖν σφαλερόν.
διὰ τοῦτο δὲ οὐ χρὴ χύδην, ἀλλὰ κατὰ γένος κεχω-
ρισμένως φυτεύειν, ἐπειδὴ πλείστη ἐστὶν ἐν ταῖς
 807

ἀμπέλοις διαφορά, οὐ μόνον περὶ τὰ χρώματα, ἀλλὰ

καὶ τὴν ποιότητα.
         καὶ ὁ ἐκ διαφόρων δὲ ἀμπέλων
γινόμενος οἶνος, πλείστην ἔχει διαφοράν.

Περὶ διαφορᾶς γένους ἀμπέλων. Φλωρεντίνου.

 Οὐ πᾶσα μὲν ἄμπελος ἐν παντὶ τόπῳ τὸν αὐ-τὸν οἶνον ποιεῖ. πολὺ γάρ τι καὶ ἡ τῶν
ἀέρων ποιότης πρὸς καλλιοινίαν συμβάλλεται, καὶ τοὐναντίον   βλάπτει

Geoponica, Geoponica Book 7, chap.15, sec. 2, line 7

νομένους, μή τις μεταβολὴ γίνεται περὶ τὴν τρύγα,

ἢ ζωογονοῦνται κώνωπες, ἤ τι τῶν τοιούτων· καὶ
νομιστέον, καὶ τὸν οἶνον διαφθαρήσεσθαι. ἐὰν δὲ
μηδὲν τοιοῦτον γένηται, πιστευτέον καὶ τῷ οἴνῳ.
 Τινὲς δὲ κάλαμον ἐπ' εὐθείας τρήσαντες, καθιᾶσι
μέχρι τοῦ πυθμένος ἐπὶ τὴν τρύγα, καὶ πωμάσαντες
τοῦ καλάμου τὸ ἄνω τρῆμα τῷ μεγάλῳ δακτύλῳ, μετὰ
ταῦτα ἀφελόντες τὸν δάκτυλον, διὰ τῆς ὀσφρήσεως
ἐπισπῶνται τὴν ἀπὸ τῆς κάτω τρυγὸς ἀναπνοήν· εἶτα
διεκμυζῶντες ἀνασπῶσι μέρος τῆς τρυγός, καὶ πρὸς  
τὴν ποιότητα τῆς τρυγός, καὶ τὸν οἶνον ἔσεσθαι
τεκμαίρονται.

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΝ

Anonymi Grammatici Gramm.,, 264, 265 αὐστηρὰν ποιότητα, 227, 228

Lexicon Platonicum, 5 Γαληνός ιατρός, 137, 138, 139, 140, 141,
Rhetorica Anonyma, 332, 333, 334 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149,
Αθανάσιος θεολόγος, 53, 54, 55, 56, 482, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157,
483 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165,
Αθηναίος Δειπνοσοφιστές., 127 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173,
ἀθρόοι ποιότητας, 129 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181,
Αίλιος Αριστείδης, 283, 284, 285, 286, 182, 183, 184, 185, 186, 187,188, 189,
287 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197,
Αίτιος ιατρός, 346, 347, 348, 349 198, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206,
Άννα Κομνηνή, 101, 102 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214,
ἄπειρον εἶναι ἢ ποιότητα, 279 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222,
Απολλώνιος Δύσκολος, 17, 18, 19, 20, 21, 223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230,
22, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 239,
274, 275 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 248,
ἀριθμοῖς ποιότητα, 376 249, 250, 251, 252, 254, 255, 256, 257,
Αριστείδης Κουιντιλιάνος, 531, 533 258, 259, 260, 261, 262, 298, 299, 300,
Αριστοτέλης, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308
15, 276, 277, 278, 279, 280 γένος ποιότητος, 482
 808

Γεώργιος Ακροπολίτης, 613, 614 καλεῖται, 127, 128, 131, 132, 143, 150,
Γεώργιος Κεδρηνός, 600 194, 199, 202, 205, 215, 237, 258, 264,
Γρηγόριος Ναζιανζηνός, 464, 465 265, 266, 397, 421, 523, 530, 531, 548,
Γρηγόριος Νύσσης, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 590, 612, 649, 718, 751
42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, καμπυλότης ἤγουν στρεβλότης τῆς
447, 448, 449, 450, 451 ποιότητός εἰσιν, 590
Δέξιππος, 484, 485, 486, 487, 488 κατὰ ποιότητα μεταβάλλει, 299, 632
Δημόκριτος, 108, 125, 313, 406, 407, Κλαύδιος Πτολεμαίος, 288, 289, 290, 291,
408, 673, 674 292, 293, 294, 295
διαφέρει δὲ κατὰ τὰς ποιότητας, 651 Κλήμης Αλεξανδρινός, 320, 321, 322,
Δίδυμος Καίκος, 57, 58, 59, 539, 540, 541, 323, 324
542, 543, 544, 545, 546, 547, 549, 550, κοινὴν ποιότητα, 107
551, 552 Κύριλλος, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87,
Διογένης Λαέρτιος, 106, 107, 108, 109 88, 89
ἐδεσμάτων ποιότητας, 137 λεγομένας ποιότητας, 430, 434, 435
ἑκάστης ἀρχῆς ποιότης ἀδιάφορος, 305 Λεξικόν αρχαίας Ελληνικής γλώσσας, 5
ἐκλελυμένην ἔχει τὴν ποιότητα, 244 Λεξικόν Δημητράκου, 3
ἐμφαίνει ποιότητα, 142 Λεόντιος, 92, 93
Εννεάδες, 423, 424, 425, 426, 427, 428, Λουκιανός, 263
429, 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436, Μάξιμος, 22, 414, 415, 416, 417, 418
437, 438, 439, 440, 441 Μελέτιος ιατρός, 366, 367, 368, 369, 370
Επίκουρος., 16, 309, 310 μεταβολὰς τῶν ποιοτήτων, 381, 392
Επιφάνιος, 461, 462, 463 Μιχαήλ Γλύκας, 603, 604
Ερμογένης, 329, 330, 331 Μιχαήλ Ψελλός, 99, 100, 101
Εύδημος, 411, 412 μοχθηρὰν ἐχούσας ποιότητα, 247
Ευσέβιος, 451, 452, 453, 454, 455 Νεμέσιος, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33,
Ηφαιστίων, 516, 517, 518, 519, 520, 521, 34, 35, 36, 380, 381, 382, 383, 384
522 Νικηφόρος Γρηγοράς, 102, 103, 104, 105,
Θεμίστιος, 441, 442, 443, 444, 445, 650 106
Θεοδόσιος γραμματκός, 456, 457, 458, ὀνομάζεται, 81, 141, 143, 185, 189, 200,
459, 460 243, 244, 247, 361, 362, 363, 365, 379,
Θεοδώρετος, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80 387, 744
Θεόφιλος πρωτοσπαθάριος, 361, 362, ὀξεῖαν ποιότητα, 200
363, 364, 365, 366, 386, 387, 388 Ορειβάσιος, 350, 351, 352, 353, 354
Θεοφύλακτος Σιμοκάτα, 607 οὐσιῶν ποιότητες, 62
θεωρουμένης ποιότητος, 450 Παλλάδιος ιατρός, 357, 358, 359, 360
Ιάμβλιχος, 466, 467 περὶ τῆς ποιότητος λόγον, 747
ἰδίαν ποιότητα,, 107, 408, 409 περὶ τὸ μῆλον ποιοτήτων, 312
Ιωάννης Ακτουάριος, 615, 616, 617, 618, πικρὰν ποιότητα, 183, 199
619, 620, 621, 622 Πλάτων, 6, 20, 34, 99, 100, 112, 128, 150,
Ιωάννης Δαμασκηνός, 96, 97, 589, 590, 263, 275, 309, 328, 332, 338, 370, 384,
591, 592, 593, 594, 595, 596, 597, 598 412, 420, 489, 492, 509, 513, 532, 534,
Ιωάννης Ζωναράς, 608, 609, 610, 611, 612 571, 572, 632, 673, 674, 687, 699, 700,
Ιωάννης Χρυσόστομος, 59, 60, 61, 62, 63, 723, 726, 753, 754, 786, 787
64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, Πλούταρχος, 110, 111, 112, 113, 114,
535, 536, 537, 538 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122,
κακὰς ποιότητας, 417, 418 123, 124, 125, 126, 283
κάλει, 334 Πλωτίνος, 423, 424, 425, 426, 427, 428,
καλεῖσθαι, 18, 127, 164, 273, 296, 379, 429, 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436,
490, 533, 651 437, 438, 439, 440, 441
ποιητικὴν, 8, 9, 277, 482
 809

ποιὸν, 11, 12, 13, 17, 57, 140, 270, 278, 232, 233, 234, 235, 238, 239, 240, 241,
282, 297, 328, 375, 390, 391, 399, 400, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249,
401, 403, 424, 426, 427, 428, 429, 430, 250, 251, 252, 254, 255, 257, 259, 260,
437, 438, 439, 440, 478, 479, 480, 482, 261, 262, 263, 264, 265, 268, 269, 270,
485, 486, 488, 491, 521, 543, 544, 564, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 278, 279,
566, 575, 589, 590, 592, 642, 645, 649, 280, 281, 282, 283, 284, 286, 287, 289,
650, 659, 661, 662,665, 687, 688, 690, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298,
691, 693, 703, 704, 708, 713, 724, 725, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306,
729, 730, 731, 732, 733, 738, 739, 757, 307, 308, 310, 311, 313, 314, 315, 316,
763, 778 317, 318, 319, 320, 322, 323, 325, 326,
ποιότης, 6, 7, 9, 13, 14, 16, 24, 28, 36, 44, 327, 328, 329, 331, 332, 333, 334, 335,
56, 57, 64, 87, 100, 109, 112, 138, 139, 336, 337, 339, 340, 341, 342, 343, 344,
145, 146, 148, 154, 155, 166, 182, 187, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352,
194, 199, 262, 263, 277, 284, 295, 305, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360,
310, 318, 329, 331, 333, 334, 339, 343, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368,
345, 346, 357, 358, 367, 368, 374, 376, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376, 377,
377, 378, 386, 387, 391, 395, 398, 400, 378, 379, 380, 381, 382, 384, 385, 386,
401, 402, 412, 424, 428, 429, 430, 431, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394,
432, 433, 437, 439, 440, 441, 450, 469, 395, 396, 398, 399, 400, 401, 402, 403,
470, 472, 479, 480, 524, 527, 528, 529, 404, 405, 407, 408, 409, 410, 411, 412,
531, 561, 562, 563, 568, 569, 570, 575, 413, 414, 416, 419, 420, 421, 423, 424,
576, 590, 591, 592, 598, 605, 610, 611, 425, 426, 427, 429, 430, 433, 437, 438,
621, 623, 624, 628, 629, 642, 643, 644, 439, 440, 441, 442, 443, 446, 448, 449,
646, 647, 648, 652, 653, 660, 662, 663, 450, 451, 454, 455, 456, 458, 459, 460,
664, 666, 667, 668, 670, 671, 688, 704, 461, 462, 463, 464, 466, 467, 469, 470,
708, 718, 719, 728, 729, 732, 735, 736, 472, 473, 474, 475, 476, 477, 478, 479,
737, 738, 739, 742, 743, 744, 745, 746, 480, 482, 483, 484, 485, 486, 487, 488,
747, 754, 755, 757, 758, 761, 763, 764, 489, 490, 491, 493, 494, 495, 496, 497,
765, 767, 768, 769, 778, 779, 788, 790, 498, 499, 500, 501, 503, 504, 508, 509,
798 510, 511, 512, 515, 517, 518, 519, 520,
ποιότης μία διήκουσα, 402 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528,
ποιότητα, 6, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 529, 530, 531, 532, 533, 534, 535, 536,
23, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 34, 35, 36, 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 544,
37, 38, 39, 40, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 545, 546, 547, 548, 549, 550, 551, 553,
51, 52, 53, 54, 55, 57, 59, 60, 61, 62, 63, 554, 555, 556, 557, 558, 559, 560, 561,
64, 65, 66, 67, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 562, 563, 564, 565, 566, 568, 569, 570,
76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 571, 573, 575, 577, 578, 579, 580, 581,
86,89, 90, 91, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 582, 583, 584, 585, 586, 587, 588, 589,
100, 101, 102, 104, 105, 106, 107, 109, 590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 597,
112, 113, 114, 117, 118, 122, 123, 124, 598, 599, 600, 601, 602, 603, 604, 605,
125, 126, 128, 133, 134, 135, 136, 138, 606, 607, 608, 609, 610, 611, 612, 613,
140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 616, 618, 619, 620, 622, 623, 624, 625,
148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 156, 627, 632, 633, 635, 637, 642, 643, 644,
157, 158, 159, 160, 161, 163, 164, 165, 646, 647, 648, 649, 650, 652, 653, 654,
166, 167, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 656, 657, 658, 659, 660, 661, 662, 663,
175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 664, 665, 666, 667, 668, 669, 670, 671,
183, 184, 185, 187, 188, 189, 190, 192, 672, 673, 674, 675, 676, 679, 680, 681,
193, 194, 195, 196, 197, 198, 201, 202, 682, 683, 687, 688, 690, 691, 692, 693,
203, 204, 207, 208, 209, 211, 212, 213, 694, 695, 696, 697, 699, 700, 701, 702,
215, 216, 217, 218, 219, 221, 222, 223, 703, 705, 706, 707, 708, 709, 710, 711,
224, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 712, 713, 714, 715, 716, 717, 718, 719,
 810

720, 721, 722, 723, 724, 725, 726, 727, 561, 562, 563, 567, 571, 572, 573, 574,
728, 729, 730, 731, 732, 733, 734, 735, 575, 576, 580, 581, 583, 584, 587, 588,
736, 737, 738, 739, 740, 741, 742, 743, 591, 595, 599, 609, 610, 613, 614, 615,
744, 745, 746, 747, 748, 750, 751, 752, 616, 617, 618, 619, 621, 622, 623, 625,
753, 754, 755, 756, 757, 758, 760, 761, 626, 627, 628, 629, 630, 631, 632, 634,
762, 763, 764, 765, 766, 767, 768, 769, 635, 636, 637, 638, 639, 640, 641, 643,
770, 771, 772, 773, 774, 776, 777, 778, 645, 646, 647, 651, 652, 653, 655, 658,
779, 780, 781, 782, 786, 787, 788, 789, 660, 663, 666, 667, 668, 670, 672, 676,
790, 792, 793, 794, 795, 796, 797, 798 677, 678, 679, 680, 681, 683, 684, 685,
Ποιότητα, 7, 277, 423, 457, 664, 736, 756, 686, 687, 688, 689, 692, 693, 694, 695,
767, 768 698, 699, 700, 701, 702, 703, 704, 706,
ποιότητά, 16, 97, 102, 106, 109, 206, 211, 707, 708, 713, 723, 725, 726, 727, 728,
216, 236, 257, 267, 305, 309, 324, 340, 729, 733, 739, 742, 743, 744, 745, 749,
348, 351, 436, 461, 480, 529, 570, 577, 751, 752, 753, 755, 757, 758, 759, 760,
598, 659, 665, 667, 684, 685, 703, 709, 763, 764, 766, 768, 769, 770, 771, 774,
710, 716, 717, 776, 778, 779, 780, 783 775, 782, 783, 784, 785, 786, 790, 791,
ποιότητα αἰσθητὴν ἔχον, 648 792, 793, 794, 795
ποιότητα δὲ ὡς εἰδοποιόν, 596 ποιότητας ἐδημιούργησεν ὁ θεὸς, 452,
ποιότητα μεταβάλλει, 75, 498, 499 453
ποιότητα τροφῆς ἢ ποσότητα, μαθεῖν, 303 ποιότητας ἐναντίας, 161, 197, 635, 636,
ποιότητας, 6, 8, 12, 15, 20, 21, 24, 26, 29, 785
31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 42, 43, 47, ποιότητας μεταβολή, 630
50, 51, 52, 54, 75, 76, 82, 90, 93, 96, ποιότητας μεταβολὴν, 649
100, 101, 104, 108, 110, 111, 112, 115, ποιότητας ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα, 638
116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 126, Ποιότητες, 11, 792
127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, ποιότητές, 8, 13, 34, 35, 277, 294, 295,
135, 136, 137, 138, 139, 144, 145, 147, 330, 481, 487, 651, 652, 677, 706
148, 150, 155, 157, 158, 160, 161, 162, ποιότητες λέγονται, 8, 9, 10, 277, 428,
166, 168, 169, 173, 174, 179, 181, 182, 482, 744, 745
184, 185, 186, 189, 191, 193, 194, 195, ποιότητες τὴν ὑπόστασιν λαμβάνουσιν,
196, 197, 202, 205, 206, 207, 210, 213, 643
214, 218, 219, 220, 222, 223, 224, 227, ποιότητες τῆς ὕλης, 417, 418
228, 230, 232, 233, 234, 236, 237, 238, ποιότητι, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 31, 37, 38,
239, 240, 241, 242, 253, 258, 259, 260, 39, 40, 41, 44, 45, 47, 48, 50, 55, 56, 59,
263, 264, 267, 275, 278, 279, 283, 285, 61, 62, 64, 65, 66, 67, 68, 70, 71, 72, 73,
288, 289, 290, 293, 294, 295, 296, 300, 74, 75, 76, 77, 78, 83, 84, 86, 88, 91, 97,
307, 309, 311, 312, 313, 321, 323, 324, 105, 123, 124, 144, 161, 176, 200, 213,
326, 328, 336, 338, 339, 341, 342, 346, 252, 274, 296, 301, 330, 343, 372, 375,
354, 355, 360, 366, 367, 368, 369, 371, 390, 394, 398, 400, 412, 416, 427, 433,
372, 375, 376, 378, 382, 384, 385, 391, 440, 451, 454, 489, 511, 552, 566, 570,
396, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 622, 623, 633, 643, 646, 660, 674, 675,
406, 408, 409, 410, 411, 414, 415, 416, 680, 683, 690, 716, 717, 737, 746, 755,
417, 418, 420, 423, 426, 427, 428, 429, 757, 765, 780, 788, 793
430, 431, 432, 433, 434, 435, 436, 437, ποιότητος, 7, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19,
439, 440, 443, 444, 445, 447, 449, 451, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 34, 35, 36,
452, 453, 458, 459, 463, 464, 465, 466, 41, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 53,
467, 468, 473, 474, 481, 482, 484, 485, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65,
486, 488, 490, 491, 492, 495, 496, 497, 66, 67, 68, 69, 70, 73, 77, 78, 79, 80, 81,
498, 499, 503, 504, 505, 506, 507, 511, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 95,
512, 513, 514, 515, 521, 527, 529, 532, 98,99, 101, 102, 103, 105, 122, 123,
533, 539, 542, 545, 550, 554, 558, 560, 124, 125, 143, 166, 167, 169, 171, 173,
 811

178, 179, 190, 193, 202, 203, 207, 211, Ποσειδώνιος, 296, 297, 389, 390, 391,
224, 234, 235, 242, 244, 253, 259, 262, 392, 489
265, 268, 271, 275, 276, 277, 278, 279, Πρόκλος, 89, 90, 91, 640, 700, 753, 786
289, 290, 291, 293, 295, 298, 301, 318, Προκόπιος, 91, 92
327, 328, 348, 355, 358, 359, 364, 366, πρώτας ποιότητάς, 186
367, 375, 376, 378, 381, 392, 398, 416, Σέξτος Εμπειρικός., 311, 312, 313, 314,
428, 432, 433, 439, 440, 450, 451, 454, 315, 316, 317, 318, 319
457, 458, 463, 472, 474, 479, 480, 481, σκοπὸς ἐπιφέρει τὴν ποιότητα, 95
482, 485, 486, 487, 488, 490, 491, 497, Στέφανος ιατρός, 355, 356, 357, 379
498, 500, 501, 508, 512, 517, 528, 530, Στράτων δὲ ὁ φυσικὸς τὰς ποιότητας, 420
543, 546, 551, 553, 559, 562, 563, 568, στυπτικὴν ποιότητα, 199
569, 581, 582, 590, 591, 592, 594, 598, σύμμετρος κατὰ ποιότητα, 345, 346
604, 605, 615, 617, 618, 619, 620, 643, Συμπλίκιος, 93, 94, 95, 623, 624, 625,
645, 646, 647, 651, 652, 662, 663, 664, 626, 627, 628, 629, 630, 631, 632, 633,
665, 668, 669, 670, 671, 673, 680, 681, 634, 635, 636, 637, 638, 639, 640, 641,
682, 683, 685, 690, 691, 704, 705, 714, 642, 643, 644, 645, 646, 647, 648, 649,
719, 728, 729, 733, 736, 737, 739, 742, 650, 651, 652, 653, 654, 655, 656, 657,
743, 744, 745, 746, 747, 750, 755, 756, 658
757, 758, 759, 761, 766, 771, 774, 778, Σχόλια στις κατηγορίες του Αριστοτέλη,
779, 787, 792, 793 484, 485, 486, 487, 488, 642, 643, 644,
Ποιότητος, 81 645, 646, 647, 658, 659, 660, 661, 662,
ποιότητος καὶ οὐσίας, 53, 485, 486 663, 664, 665, 666, 667, 668, 669, 670,
ποιότητος τὸ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον, 12, 278 732, 733, 734, 735, 736, 737, 738, 739,
ποιότητος τὸ ποιόν, 328 740, 741, 742, 743, 744, 745, 746, 747,
ποιοτήτων, 8, 9, 11, 13, 16, 22, 27, 30, 31, 748, 753, 754, 755, 756, 757, 758, 759,
36, 38, 40, 41, 50, 52, 58, 63, 69, 89, 90, 760, 761, 762
93, 94, 96, 100, 102, 119, 124, 132, 133, Σωπάτερ, 469, 470, 471, 472, 473, 474,
138, 139, 150, 173, 174, 177, 182, 186, 475, 476
197, 229, 236, 243, 245, 277, 292, 298, τεθερμασμένου κατὰ ποιότητα., 357
312, 313, 319, 346, 353, 359, 371, 372, ὑδατώδη ποιότητα, 351
374, 381, 383,384, 392, 400, 402, 403, φαύλων ποιότητας, 418, 794
405, 407, 414, 415, 416, 417, 424, 428, Φίλων Ιουδαίος, 128, 129, 130, 131, 132,
432, 433, 452, 453, 477, 482, 490, 495, 133, 134, 135, 136, 137
506, 514, 546, 554, 561, 562, 571, 590, Φλάβιος Αρριανός, 266
591, 592, 593, 599, 610, 617, 619, 620, Φλάβιος Κλάυδιος Ιουλιανός, 446, 447
621, 628, 629, 630, 631, 634, 636, 637, φυσικὰς ποιότητας, 323
638, 643, 651, 652, 655, 663, 664, 666, χείρονα ποιότητα, 547
667, 668, 669, 670, 678, 681, 684, 688, Χρύσιππος, 28, 107, 396, 397, 398, 399,
696, 708, 728, 729, 749, 778, 785, 790, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 408, 409
791, 792, 793, 794 ψιλὴν ποιότητα, 356
ποιοτήτων ἀντεμβολή, 591, 593, 610 Ωριγένης, 24, 25, 503, 504, 505, 506, 507,
ποιοτήτων γλυκεῖα, ἡ δὲ λιπαρά, ἡ δ' 508, 509, 511, 512, 513, 514, 515
ὀξώδης,, 620 Ωριγένης. Frag. a in evangelium Joannis
πολλαὶ ποιότητες οὐκ εἰσὶν ὀνομασταί, (in catenis) {2042.006}, 24
508
Πορφύριος., 478, 479, 480, 481, 482