Οι εγγυήσεις του 1960. Ιστορία, προβλήματα, προοπτικές
Οι εγγυήσεις του 1960. Ιστορία, προβλήματα, προοπτικές
4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2009 | ΤΕΥΧΟΣ 084 | ISSN 1986-048X ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ «Π» ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ - MIA ΠPOΣΦOPA THΣ OΠAΠ (ΚYΠPOY) ΛTΔ
4
ΕΝΑ ΝΕΟ ΚΡΑΤΟΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΟ DOLDER
Οι συνομιλίες στη Ζυρίχη μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για
ρύθμιση του κυπριακού προβλήματος • Η υπογραφή των
συμφωνιών στο Lancaster House: αποκλεισμός της ένω-
σης και διχοτόμησης • Αντίδραση της ελληνοκυπριακής
αντιπροσωπείας στο περιεχόμενο των συμφωνιών.
14
τησίας: «...καταδίκαζε και θεωρούσε μη
λειτουργικές τις συμφωνίες Ζυρίχης – Λον-
δίνου. Δεν έθεσε στόχους και οράματα που
έπρεπε να διεκπεραιωθούν με κοινές ενέρ- Η ΕΙΣΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
γειες. Έθεσε πάνω από όλα, τον εθνικό Το πραξικόπημα της ελληνικής χούντας • Το ζήτημα της
αλυτρωτισμό και άφησε στο περιθώριο το νομιμότητας της παραμονής της Τουρκίας στο νησί • Τι θα
όραμα του κοινού μέλλοντος». συνέβαινε αν δεν επενέβαινε η Τουρκία • Η επιστροφή
του Μακαρίου και η αποκατάσταση της συνταγματικής
Μαρία Κωνσταντή
τάξης • Οι παράνομες ενέργειες της Τουρκίας.
ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ
ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ
ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ: Εκδόσεις Αρκτίνος Λτδ
18
ΕΚΔΟΤΗΣ: Γιάννης Παπαδόπουλος Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΓΓΥΗΣΕΩΝ
ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ: Διονύσης Διονυσίου Ο θεσμός των εγγυήσεων στην προοπτική μιας νέας συν-
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Χάρης Νικολαΐδης ταγματικής δομής • Η αποδοχή διεθνών εγγυήσεων στα
ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ ΧΡΟΝΙΚΟΥ: Μαρία Κωνσταντή πλαίσια μιας ομοσπονδιακής κυβέρνησης • Παρουσία
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ: Μιχάλης Φενερίδης ελληνικών και τουρκικών στρατευμάτων • Επανορισμός
ΕΚΤΥΠΩΣΗ: STAVRINIDES PRESS κοινών οραμάτων.
Λονδίνο, Φε-
βρουάριος 1959: ο
αρχιεπίσκοπος
Μακάριος κατά τη
διάρκεια δημο-
σιογραφικής διά-
σκεψης (φωτο-
γραφία: Mark
Kauffman).
Φεβρουάριος 1959:
ο αρχιεπίσκοπος
Μακάριος κατά
την έξοδο του από
το Lancaster Hou-
se, στο Λονδίνο
(φωτογραφία:
Mark Kauffman).
μια υπόδουλη χώρα έσπαζε τα αποικιακά της δεσμά και κα- ση, όσο και η διχοτόμηση θα απαγορεύονταν συνταγματικά και
τακτούσε την ανεξαρτησία της. Τη συμφωνία που επιτεύχθη- οι Κύπριοι, Έλληνες και Τούρκοι, θα έπρεπε να ζήσουν σε
κε χαιρέτησαν όλα τα κράτη που τάσσονταν υπέρ της απο- ένα κοινό κράτος και μαζί να σχεδιάσουν το μέλλον τους. Ο
αποικιοποίησης των λαών. Επίσης, τη συμφωνία χαιρέτησαν Μακάριος, σύμφωνα με τα γραφόμενα του κ. Αβέρωφ, τότε υπουρ-
οι χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ, γιατί θα σταματούσε να τους ταλα- γού εξωτερικών της Ελλάδας, ενημερώθηκε από τον ίδιο τον
νίζει το πρόβλημα που ξεκίνησε μετά το Β΄ παγκόσμιο πό- Πρωθυπουργό, αμέσως μετά την άφιξή του από τη Ζυρίχη, το
λεμο και εμπόδιζε την ανάπτυξη ομαλών σχέσεων ανάμεσα στα βράδυ της 11ης Φεβρουαρίου. Η συνάντηση κράτησε αρκετές
κράτη-μέλη του, που αποτελούσαν τη νοτιοανατολική του ώρες και ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος έδωσε στη δημοσιότη-
πτέρυγα. τα την ακόλουθη ανακοίνωση μετά την ολοκλήρωσή της:
Με τη μονογραφή της συμφωνίας, οι πλευρές ανέλαβαν «Εξέφρασα την ικανοποίησιν μου προς τον Πρωθυπουργόν
από κοινού να ενημερώσουν τη βρετανική κυβέρνηση, που κ. Κ. Καραμανλήν και τον συνεχάρην δια τα αποτελέσματα των
ήταν το άμεσα ενδιαφερόμενο κράτος -η συμφωνία θα έπρε- εν τη Ζυρίχη ελληνοτουρκικών συνομιλιών. Η επιτευχθείσα συμ-
πε να υπογραφεί από όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη και πλευ- φωνία θέτει τα θεμέλια αμέσου και οριστικής λύσεως του Κυ-
ρές. Έτσι, οι υπουργοί εξωτερικών της Ελλάδας και της Τουρ- πριακού, καθισταμένης της Κύπρου ανεξαρτήτου και κυριάρχου
κίας μετέβησαν στη βρετανική πρωτεύουσα, για να ενημε- πολιτείας. Η εν πνεύματι καλής θελήσεως και κατανοήσεως προ-
ρώσουν τη Βρετανία για το περιεχόμενο των συμφωνιών. Συμ- σέγγισις των απόψεων των Κυβερνήσεων Ελλάδος και Τουρκίας
φωνήθηκε νέα συνάντηση στο Λονδίνο στις 17 του ίδιου μή- επί του Κυπριακού ζητήματος, θα διανοίξη δια την Κύπρον νέαν
να για οριστική και πανηγυρική υπογραφή. Ένα νέο κράτος περίοδον ελευθερίας και ευημερίας τόσον δια τους Έλληνας, όσον
θα γεννιόταν... και δια τους Τούρκους της Κύπρου».
Ακολούθως έδωσε τη συγκατάθεσή του για το επόμενο
στάδιο που ήταν η υπογραφή των συμφωνιών στο Lancaster
House στο Λονδίνο. Στο Λονδίνο υπήρξε αρκετός συνωστισμός
Με τη συμφωνία αποκλείονταν οριστικά από το πολιτι- -βρέθηκαν εκεί πολυπληθείς αντιπροσωπείες: οι υπουργοί
κό προσκήνιο το όραμα των Ελληνοκυπρίων που ήταν η ένω- εξωτερικών Αβέρωφ και Φ. Ζορλού με τα μέλη των αντιπρο-
ση, όπως και εκείνο των Τουρκοκυπρίων που ήταν η διχοτό- σωπειών τους, ο Μακάριος με μέλη της ιεράς συνόδου, αντι-
μηση. Σύμφωνα με τις πρόνοιες της συμφωνίας τόσο η ένω- προσωπεία της δεξιάς παράταξης, ο Θεμιστοκλής Δέρβης,
ηγετικά στελέχη της ΕΟΚΑ, όπως ο Τάσος Παπαδόπουλος και Παρόλο που οι Έλληνες διπλωμάτες, Μπίτσος, Άγγελος Βλά-
άλλοι, αντιπροσωπεία του ΑΚΕΛ στο πρόσωπο των Δημάρ- χος, Σεφεριάδης (ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης) και άλλοι προ-
χων, ο Κουτσούκ με την αντιπροσωπεία του και κατώτεροι σπαθούσαν να τους πείσουν, ότι ήταν το καλύτερο αποτέλε-
διπλωμάτες μέλη των πρεσβειών στο Λονδίνο και των δυο σμα που είχε επιτευχθεί υπό τις περιστάσεις, διαφορετικά η
κρατών. διχοτόμηση, σύμφωνα με το σχέδιο Macmillan, θα ακολουθούσε,
οι Κύπριοι παρέμεναν ανένδοτοι. Τότε ο Μακάριος μίλησε
για τη διαφωνία του με τις συνθήκες εγγυήσεως και συμμα-
χίας: οι επιφυλάξεις όλων εστιάστηκαν στο θέμα των εγγυή-
Οι Ελληνοκύπριοι, όταν ενημερώθηκαν για το περιεχό- σεων. Κάποιοι άλλοι αναφέρθηκαν στα υπέρμετρα δικαιώ-
μενο των συμφωνιών εξέφρασαν τη διαφωνία τους. Ο προαιώνιος ματα που κατοχυρώνονταν για τους Τουρκοκύπριους.
πόθος δεν εκπληρωνόταν, η ανεξαρτησία δεν τους ικανο- Οι Έλληνες διπλωμάτες, με επικεφαλής τον υπουργό εξω-
ποιούσε. Ο Μακάριος παρόλο που έδωσε τη συγκατάθεσή τερικών Ευάγγελο Αβέρωφ που χειρίζονταν τις διαβουλεύ-
του και δεν είχε εκφράσει ενστάσεις για το περιεχόμενο της σεις με τους Ελληνοκύπριους, αφού απέτυχαν να τους πεί-
συμφωνίας, υπαναχώρησε. Αντιλαμβάνονταν από το περιεχόμενο σουν, ως υστάτη προσπάθεια κάλεσαν τον Καραμανλή στο
των συμφωνιών, ότι η ένωση ως προαιώνιο όραμα είχε θαφτεί Λονδίνο. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια θα έπρεπε να παρουσια-
οριστικά. Υπήρξε αντίδραση από όλα τα μέλη της αντιπρο- στεί και ο πρωθυπουργός της Τουρκίας, κ. Ατνάν Μεντερές, ο
σωπείας συμπεριλαμβανομένων και των εκπροσώπων της οποίος δεν αρνήθηκε. Φτάνοντας στο Λονδίνο ο Έλληνας
αριστεράς. Η αντιπροσωπεία του ΑΚΕΛ είχε εισηγηθεί στο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής, συναντήθηκε με τον Μακάριο
Μακάριο να μην υπογράψει, να σταματήσει τον ένοπλο αγώ- στην ελληνική πρεσβεία και του δήλωσε τα εξής, όπως ανα-
να και να συνεχίσουν μαζικό ειρηνικό αγώνα με στόχο την φέρει ο αυτόπτης μάρτυρας, Θεμιστοκλής Δέρβης:
ένωση. Αυτή η άποψη απορρίφθηκε ασυζητητί από το Μακά- «Η Ελλάς Μακαριώτατε δεν ήλθεν εις το Λονδίνον δια να μα-
ριο και την ελληνική αντιπροσωπεία. Όμως, όπως γράφει ο σκαυρευθεί. Θα επαναλάβω εκείνο το οποίο είπεν ο Ελευθέριος Βε-
Δημήτριος Μπίτσος, τότε επαγγελματίας διπλωμάτης και αρ- νιζέλος, όταν του εζητήθη να αθετήσει την συμφωνίαν με την
γότερα υπουργός εξωτερικών, οι Κύπριοι δεν συγκεκριμενο- Σερβίαν, ότι η Ελλάς είναι πολύ μικρόν κράτος δια να διαπράξει
ποιούσαν τις διαφωνίες τους. Μιλούσαν γενικά και αόριστα. μια τόσον μεγάλην ατιμίαν. Η Ελλάς είναι αποφασισμένη είτε το
Ο νέος πρόεδρος
της κυπριακής
δημοκρατίας, αρ-
χιεπίσκοπος Μα-
κάριος, μαζί με
τον τελευταίο Άγ-
γλο κυβερνήτη της
Κύπρου Sir Hugh
Foot και την οι-
κογένειά του σε
γιορταστικό δεί-
πνο για την τελετή
της ανακήρυξης
της κυπριακής
ανεξαρτησίας. Αύ-
γουστος 1960
(φωτογραφία: Da-
vid Lees).
Ο αρχιεπίσκοπος
Μακάριος κατά
τη διάρκεια της
τελετής για την
ανακήρυξη της
κυπριακής ανε-
ξαρτησίας. Αύ-
γουστος 1960
(φωτογραφία:
David Lees).
θέλουν οι Κύπριοι είτε όχι να σεβασθεί την υπογραφήν της. Η Ελ-
λάς από τούδε δεν είναι διατεθειμένη να δώσει βοήθειαν εις τον
Κυπριακόν αγώνα και εννοώ βεβαίως διπλωματικήν βοήθειαν. Η τουρκική πλευρά απέκλεισε
Από τούδε, εάν δεν συμφωνήσετε, θα βαδίσομεν κεχωρισμένως και
ο Θεός βοηθός».
τη διχοτόμηση ως πολιτική της.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ, που ήταν επίσης παρόν σ’ αυτή τη Αφού απέτυχε η προσπάθεια
συνάντηση, αναφέρει κάπως διαφορετικά τα λεχθέντα. Ωμά της για εγκαθίδρυση
όπως ελέχθησαν μεν, αλλά διαφορετικά. Ο Καραμανλής δεν
απευθύνθηκε στον ίδιο το Μακάριο, αλλά στους άλλους που
ομοσπονδιακού κράτους,
τον συνόδευαν και τους είπε: απαίτησε να τοποθετηθούν
«Ανεξάρτητα πάντως του τι θα κάνει ο Μακάριος για να μην ασφαλιστικές δικλείδες, που θα
εκθέσω σε γελοιοποίηση την Ελλάδα, θα μετάσχω της διασκέ-
ψεως. Αλλά στο σημείο αυτό τερματίζω την κυπριακή πολιτική της
εγγυούνταν το διαχρονικό
Ελληνικής Κυβερνήσεως. Και αν ο Μακάριος θέλει να συνεχίσει τον στοιχείο της συμφωνίας και την
αγώνα, θα πρέπει ν’ αναζητήσει αλλού συμπαραστάτας». εξασφάλιση της ασφάλειας των
Ακολούθησε όργιο παρασκηνιακών διαβουλεύσεων για
να πεισθούν οι Ελληνοκύπριοι για τα θετικά της ανακήρυξης
Τουρκοκυπρίων.
της Κύπρου σε ανεξάρτητο κράτος. Η πλειοψηφία των μελών
της αντιπροσωπείας είχε ήδη αποδεχθεί τις συμφωνίες και στη συμφωνία εγγυήσεως και συμμαχίας με τις οποίες δε-
πίεζαν τον Μακάριο για υπογραφή. Τελικά ο Μακάριος, ύστε- σμευόταν η Κυπριακή Δημοκρατία, επειδή περιελάμβαναν
ρα από την πρώτη σύνοδο της διάσκεψης, στην οποία ζήτη- τον αποκλεισμό της ένωσης. Ο προαιώνιος πόθος τον εμπό-
σε αναβολή της συζήτησης, διότι όπως είπε αν σήμερα του ζη- διζε να δει τις προοπτικές που ξανοίγονταν με την ανεξαρτησία
τούν να πει την άποψη του θα είναι «όχι», το πρωί της επόμενης για την Κύπρο και το λαό της. Την επομένη όμως, υπέγραψε
μέρας, στις 19 Φεβρουαρίου υπέγραψε τις συμφωνίες. τις συμφωνίες και την 1η Μαρτίου έφτανε στην Κύπρο όπου
Ο Μακάριος διαφωνούσε με τις πρόνοιες που διατυπώνονταν του έγινε υποδοχή ήρωα και είπε το γνωστό «νενικήκαμεν».
Σ
τις συνομιλίες, που συνεχίζονταν με εντατικό ρυθμό βιβασμός για να αποφευχθεί η δημιουργία τουρκικής στρα-
στο ξενοδοχείο της Ζυρίχης, η τουρκική αντιπροσω- τιωτικής βάσης στο νησί, όπως ήταν η απαίτηση της Τουρ-
πεία επανέφερε συνεχώς το ζήτημα της ομοσπον- κίας. Η συνθήκη εγγυήσεως κατοχύρωνε το καθεστώς που
διακής δομής και την παραχώρηση στρατιωτικής βάσης στην εγκαθιδρυόταν με τις συμφωνίες. Από την άλλη, για να νο-
Κύπρο. Η ελληνική αντιπροσωπεία τα απέρριπτε από τη μια, μιμοποιηθεί η παρουσία των ελληνικών και τουρκικών στρα-
Ο ηγέτης των
αλλά υπέβαλλε υπαλλακτικές προτάσεις για να καλυφθούν τευμάτων, τα οποία θα διασφάλιζαν την ακεραιότητα της Κύ- Τουρκοκυπρίων
οι βασικοί φόβοι της Τουρκίας, που αφορούσαν το θέμα της πρου, η συνθήκη συμμαχίας ήταν το πολιτικό και νομικό επα- και αντιπρόεδρος
ασφάλειας των Τουρκοκυπρίων. κόλουθο. Οι δυο συνθήκες αποτέλεσαν παραρτήματα του άρ- της κυπριακής
δημοκρατίας , Δρ
Μέσα από αυτές τις υπαλλακτικές προτάσεις γεννήθηκαν θρου 181 του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Φαζίλ Κουτσούκ
οι συμφωνίες εγγυήσεως και συμμαχίας, οι οποίες συμπερι- Αργότερα, μετά την ανακήρυξη της Κύπρου σε ανεξάρτη- (φωτογραφία: Αρ-
χείο Αβδελόπου-
λήφθηκαν στο Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όπως το κράτος και όταν ξέσπασε η κρίση του 1963, οι Ελληνοκύ- λου – εφημερίδα
γράφει ο Αβέρωφ αλλά και ο Μπίτσος, η Τουρκία στις συνο- πριοι υποστήριζαν ότι οι εγγυήσεις περιόριζαν την ανεξαρ- «Πολίτης»).
μιλίες που έγιναν στη Ζυρίχη, επέμενε στην ομοσπονδιακή
δομή του νέου κράτους, ενώ από την άλλη, η ελληνική δι-
πλωματία έκανε ότι ήταν δυνατό να την αποφύγει. Θα πρέπει
εκ των υστέρων να εκτιμήσουμε, ότι η ελληνική αντιπροσω-
πεία εκπλήρωσε πλήρως τους στόχους της. Σ’ αυτή όμως την
προσπάθεια του δώσε-πάρε, έδωσε για να πετύχει αυτό που
ήθελε.
Οι Ελληνοκύπριοι, γαλουχημένοι από την εκκλησία και
την παιδεία τους στο ενωτικό πνεύμα δεν μπορούσαν να αν-
τιληφθούν τους ευέλικτους και λεπτούς χειρισμούς των Ελ-
λήνων διπλωματών. Ο Μακάριος, ο οποίος είχε περισσότερο
αντίληψη των γενικών συνθηκών αλλά και των ειδικών που επι-
κρατούσαν παγκόσμια αλλά και περιφερειακά, λόγω της ανά-
μειξης του στο Κίνημα των Αδεσμεύτων και των επαφών του
με ηγέτες άλλων κρατών, δεν ήταν, παρόλα αυτά, έτοιμος να
απαλλαγεί από το όραμα της ένωσης. Γι’ αυτό και επικεν-
τρώθηκε η διαφωνία του, όχι στα σημεία που αφορούσαν τη
λειτουργία του κράτους, αλλά στα ποσοστά στη δημόσια υπη-
ρεσία, στη δημιουργία χωριστών δήμων στις κύριες πόλεις
που ο ίδιος εισηγήθηκε, αλλά και στις συμφωνίες εγγυήσεως
και συμμαχίας, που έκλειναν οριστικά το δρόμο προς την
ένωση.
Η τουρκική πλευρά απέκλεισε τη διχοτόμηση ως πολιτι-
κή της. Αφού απέτυχε η προσπάθεια της για εγκαθίδρυση
ομοσπονδιακού κράτους, απαίτησε να τοποθετηθούν ασφα-
λιστικές δικλείδες, που θα εγγυούνταν το διαχρονικό στοι-
χείο της συμφωνίας και την εξασφάλιση της ασφάλειας των
Τουρκοκυπρίων. Σε αντιστάθμισμα της κυριαρχικής θέσης
των Ελληνοκυπρίων στο κράτος, κατοχύρωσε για την κοινό-
τητά της το δικαίωμα veto και τις κοινοτικές συνελεύσεις. Οι
συμφωνίες εγγυήσεως και συμμαχίας, όπως και η παρουσία
των 950 και 650 Ελλήνων και Τούρκων στρατιωτών ήταν ο συμ-
τησία τους και ότι οι συμφωνίες ήταν αντίθετες με τις αρχές μοσπονδίας από τη Γαλλία, την Πρωσία, τη Ρωσία, Αυστρία και
του Διεθνούς Δικαίου. Πορτογαλία. Αργότερα οι εγγυήσεις για την κατοχύρωση της
ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους από τη Γαλλία, τη Βρε-
τανία και τη ρωσική αυτοκρατορία, με την άμεση στρατιωτι-
Οι εγγυήσεις ως διεθνής πολιτική πρακτική δεν είναι κή τους παρέμβαση. Ακολουθεί το 1860 το Λουξεμβούργο με
άγνωστη στις διεθνείς σχέσεις. Αρκετά κράτη της Ευρώπης εγγυήσεις σεβασμού της ανεξαρτησίας του από το Βέλγιο. Το
τους περασμένους δυο αιώνες, πέρασαν από το στάδιο των εγ- 1878 η βρετανική αυτοκρατορία εγγυήθηκε τα σύνορα της
γυήσεων μέχρι που οριστικά ο χρόνος τις κατέστησε ανε- οθωμανικής αυτοκρατορίας που βρίσκονταν υπό την απειλή
Ο δήμαρχος Λευ- νεργές και εξ αντικειμένου χωρίς νομική ισχύ. του τσαρικού στρατού στον Καύκασο και σε αντάλλαγμα της
κωσίας, Θεμιστο-
κλής Δέρβης, στο • Ο θεσμός των εγγυήσεων κατά το 19ο αιώνα: προσφοράς της, ο Σουλτάνος της παρεχώρησε την Κύπρο.
γραφείο του. Φε- Ο 19ος αιώνας έδωσε αρκετή πείρα πάνω σ’ αυτό το ζή- • Ο θεσμός των εγγυήσεων κατά τον 20ο αιώνα:
βρουάριος 1958
(φωτογραφία: Ja-
τημα. Πρώτα, οι εγγυήσεις που υπογράφηκαν στις 8/12/1815 Αν περάσουμε στον εικοστό αιώνα, τον Ιούνιο του 1939 η
mes Whitmore). και αφορούσαν τη μόνιμη ουδετερότητα της ελβετικής Συνο- Βρετανία και η Γαλλία είχαν εγγυηθεί την ανεξαρτησία και το
σεβασμό των συνόρων της Πολωνίας, της Τσεχοσλοβακίας, της
Ελλάδας και της Τουρκίας -σε περίπτωση δε επίθεσης από
τρίτο κράτος ανέλαβαν την υποχρέωση να υπερασπιστούν
την εδαφική ακεραιότητα και την ανεξαρτησία τους. Στη με-
ταπολεμική εποχή, η υπογραφή συμφωνιών της κυβέρνησης
της Αυστρίας, ξεχωριστά με την κάθε μία από τις τέσσερις
συμμαχικές δυνάμεις κατοχής το 1955, με εγγυήσεις που η
ίδια παρείχε και με τις οποίες αυτοδεσμεύθηκε να ακολου-
θήσει πολιτική θετικής ουδετερότητας, είχε σαν επακόλου-
θο την αποχώρηση των στρατευμάτων τους από τα εδάφη της
χώρας της.
Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα στη διεθνή πολιτική
αρένα, χωρίς βέβαια να υποστηρίζεται ότι αποτελεί νομοτέ-
λεια ή καθημερινή πρακτική στις διεθνείς σχέσεις, η υπο-
γραφή συμφωνιών παροχής εγγυήσεων. Όμως δεν είναι
άγνωστος θεσμός, ούτε και δαιμονοποιείται καθεαυτός, εφό-
σον διαδραματίζει για κάποιο χρονικό διάστημα θετικό ρό-
λο και δεν λαμβάνει χαρακτήρα επιβολής αλλά εγγύησης της
ανεξαρτησίας και της εδαφικής ακεραιότητας του κράτους
προς το οποίο του παρέχονται οι εγγυήσεις.
Διεθνείς εγγυήσεις παρέχονται προς κράτος ή κράτη από
άλλα κράτη, όταν υπάρχουν εξ αντικειμένου συνθήκες που
απαιτούν την παροχή εγγυήσεων για κάποιους συγκεκριμένους
λόγους, έτσι που να εξαναγκάζονται τα κράτη που παραβιά-
ζουν καθορισμένη τάξη πραγμάτων, να επαναφέρουν το sta-
tus quo. Το κράτος που δέχεται τις εγγυήσεις άλλων κρατών,
έχει το δικαίωμα να απαιτεί από αυτά να λάβουν πρακτικά
μέτρα για αποκατάσταση της τάξης πραγμάτων που εγγυή-
θηκαν.
Στην περίοδο του ψυχρού πολέμου, τόσο το Σύμφωνο της
Βαρσοβίας, όσο και το ΝΑΤΟ εγγυούνταν την εδαφική ακεραιότητα
Ο ηγέτης των
Τουρκοκυπρίων,
Δρ Φαζίλ Κου-
τσούκ, μαζί με
τον Ραούφ Ντεν-
κτάς, επικεφαλή
της τουρκοκυ-
πριακής αντιπρο-
σωπείας, κατά τη
διάρκεια των συμ-
φωνιών για την
ανεξαρτησία της
Κύπρου. Λονδίνο,
Φεβρουάριος 1959
(φωτογραφία:
Mark Kauffman).
και ανεξαρτησία των μελών τους σε περίπτωση επίθεσης από θρο 181) στο άρθρο ΙΙ υπάρχει πρόνοια για τα ακόλουθα:
τρίτα κράτη. Αρκετά νεο-ανεξάρτητα κράτη στη μεταπολεμι- «Η Ελλάς, η Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειον, λαμβάνουσαι υπό
κή περίοδο, κατά την πρόσκτηση της ανεξαρτησίας τους δέ- σημείωσιν τας εν τω άρθρω Ι της παρούσης συνθήκης αναλη-
χτηκαν εγγυήσεις από τις πρώην αποικιακές μητροπόλεις. Η φθείσας υπό της Κυπριακής Δημοκρατίας υποχρεώσεις, ανα-
Κυπριακή Δημοκρατία δεν αποτέλεσε εξαίρεση. γνωρίζουσι και εγγυώνται την ανεξαρτησίαν, εδαφικήν ακε-
ραιότητα και ασφάλειαν της Δημοκρατίας της Κύπρου ως και
την δημιουργηθείσαν δια των θεμελιωδών άρθρων του συν-
Στο σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας έχουν κατο- τάγματος αυτής κατάστασιν».
χυρωθεί πρόνοιες διεθνών εγγυήσεων από τα άμεσα ενδια- 3. Οι πρόνοιες της συμφωνίας των παρεχομένων εγγυήσεων
φερόμενα κράτη για τους πιο κάτω λόγους: προσέδωσαν σ’ αυτές την αναγκαία νομική υπόσταση για
1. Οι κοινότητες τις Κύπρου δεν αγωνίστηκαν για τη δημι- να γίνουν δεκτές ως συμφωνίες που δεν παραβίαζαν το
ουργία ανεξάρτητου κράτους, αλλά οι μεν Ελληνοκύπριοι Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, εφόσον εγγυούνταν την ανε-
για την ενσωμάτωση του νησιού στην Ελλάδα, οι δε Τουρ- ξαρτησία και τη συνταγματική νομιμότητα της Κυπριακής Δη-
κοκύπριοι για διχοτόμηση ή για επιστροφή του στον πρώην μοκρατίας.
ιδιοκτήτη του, την Τουρκία. Άρα οι εγγυήσεις ήταν ανα- 4. Η υπογραφή των συμφωνιών του Λονδίνου το Φεβρουάριο
γκαίες για να διατηρηθεί στη ζωή το νομικό κατασκεύα- του 1959 κατέστησαν την Κυπριακή Δημοκρατία de jure
σμα που συμφώνησαν τα συμβαλλόμενα μέρη. κράτος που αναγνωρίστηκε διεθνώς, έγινε μέλος της διεθνούς
2. Διαπραγματεύσεις δεν διεξήχθησαν ανάμεσα στις δυο κοι- αμφικτιονίας και η ανατροπή του status έτσι όπως δια-
νότητες και τη Βρετανία, αλλά ανάμεσα στις «μητέρες πα- μορφώθηκε, δεν ήταν πια εύκολη υπόθεση για κανένα από
τρίδες» και τη Βρετανία οι οποίες κατέληξαν στο συμβιβα- τα συμβαλλόμενα κράτη ή μέρη. Ούτε η Κυπριακή Δημο-
σμό της ανεξαρτησίας της Κύπρου, ως την πλέον ιδανική λύ- κρατία μπορούσε να αλλάξει το συνταγματικό καθεστώς
ση. Οι εγγυήσεις που υπέγραψαν τα συμβαλλόμενα κράτη χωρίς τη συγκατάθεση των συμβαλλομένων μερών.
(Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα, Τουρκία) προορίζονταν να 5. Η αποδοχή των συμφωνιών για παραχώρηση ανεξαρτη-
διαδραματίσουν θετικό ρόλο, επειδή εγγυήθηκαν την ανε- σίας στη Κύπρο ανέτρεπε οιαδήποτε σχέδια ενσωμάτωσης
ξαρτησία και το συνταγματικό καθεστώς που είχε εγκαθι- ή διχοτόμησης του νησιού και την παραχώρηση εδαφών
δρυθεί με τις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου. Στη Συνθήκη Εγ- του στις «μητέρες πατρίδες». Με τις παρεχόμενες εγγυή-
γυήσεως που αποτελεί Παράρτημα του Συντάγματος (άρ- σεις, στην Κυπριακή Δημοκρατία υποβαλλόταν η υποχρέ-
ωση να ακολουθήσει το δικό της ανεξάρτητο δρόμο και να επικυρώθηκαν από τον κυπριακό λαό είτε με δημοψήφισμα, εί-
προσδιορίσει τα δικά της κοινωνικο-οικονομικά και πολι- τε μέσον μια συντακτικής συνέλευσης, είτε ακόμη μέσω της βου-
τιστικά οράματα. Η συνθήκη εγγύησεως αναφέρει τα ακό- λής... Κι’ είμαστε πρόθυμοι να δώσουμε ό,τι απαιτηθεί από μας
λουθα αναφορικά με τις συνταγματικές υποχρεώσεις τις στην πάλη για την αναθεώρηση των συμφωνιών και την εκπλή-
οποίες ανέλαβε η Κυπριακή Δημοκρατία: ρωση των εθνικών πόθων του λαού μας».
«Η Δημοκρατία της Κύπρου αναλαμβάνει την υποχρέωσιν
όπως διασφαλίζει την διατήρησιν της ανεξαρτησίας, της εδαφι-
κής ακεραιότητος και της ασφαλείας αυτής ως και τον σεβασμόν
του Συντάγματος αυτής». Η πρώτη προσπάθεια που καταβλήθηκε από τον Μακά-
Με την πιο πάνω πρόνοια, η ένωση και η διχοτόμηση ως ριο για αναθεώρηση του συντάγματος ήταν κατά την επίσημη
πολιτικές και αιτήματα που απαιτούσαν οι δυο κοινότητες, επίσκεψη του στις ΗΠΑ τον Ιούνιο του 1962.
θα έπρεπε να διαγραφούν από το πολιτικό τους λεξιλόγιο. Ο Ν. Κρανιδιώτης σε εμπιστευτική επιστολή που έστειλε
Στη θέση τους είχε τοποθετηθεί η ανεξαρτησία ως όραμα κοι- στον υπουργό εξωτερικών της Ελλάδας, Ευάγγελο Αβέρωφ, του
νής πατρίδας, που δυστυχώς δεν το είχαν συνειδητοποιήσει αναφέρει τον πιο κάτω διάλογο που έγινε κατά τη διάρκεια της
οι δυο κοινότητες. συνάντησης Μακαρίου-Κέννεντυ:
«Σε μια στιγμή γενικής ευφορίας, περί το τέλος του προγεύ-
Μ
ε την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας άρχισαν και
τα προβλήματα. Οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ συνα-
σπίστηκαν σε ενώσεις και άρχισαν να υμνούν τον
αγώνα της ΕΟΚΑ και να συνθηματολογούν και πάλιν υπέρ της
ένωσης. Δειλά-δειλά άρχισαν να εισέρχονται στο πολιτικό
παιχνίδι και τα μέλη της κυβέρνησης Μακαρίου, παρόλο που
ο ίδιος ο Πρόεδρος απέφευγε να τοποθετηθεί σε τέτοια ζητήματα.
Ο ίδιος άφηνε να νοηθεί ότι θα υπέβαλλε προτάσεις για ανα-
θεώρηση βασικών άρθρων του Συντάγματος, για να καταστεί
όπως έλεγε «λειτουργικότερο». Τα άρθρα του Συντάγματος
όμως, που επεδίωκε ο Πρόεδρος να αναθεωρήσει αφορούσαν
κυρίως και αποκλειστικά, τα δικαιώματα της τουρκοκυπρια-
κής κοινότητας. Αντιλαμβανόταν βέβαια, ότι χωρίς τη συγ-
κατάθεση των ενδιαφερομένων μερών το εγχείρημα του θα
ήταν δύσκολο. Το ΑΚΕΛ υποστήριξε την άποψη του Προέδρου
για αναθεώρηση του Συντάγματος για να αρθεί η αδικία και να
καταργηθούν τα προνόμια της τουρκοκυπριακής κοινότητας
«προς αμοιβαίο καλό», όπως τόνιζε ο γενικός γραμματέας, Ε.
Ο πρόεδρος της
Τουρκίας Ismet Παπαϊωάννου. Στην ομιλία του στις 6 Οκτωβρίου 1963, δυο
Inonu. Τουρκία, μήνες πριν από την έναρξη των συγκρούσεων ανάμεσα στις
Άγκυρα (φωτο-
δυο κοινότητες, τόνιζε τα ακόλουθα ενώπιον των 800 περί-
γραφία: Margaret
Bourke-Whit). που αντιπροσώπων στη συνδιάσκεψη του κόμματός του:
«Η συνθήκη εγγυήσεως είναι μια συμφωνία βάσει της οποί- ματος, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, με το σύνηθες φιλοπαίγμον ύφος
ας οι τρεις δυνάμεις Βρεττανία, Τουρκία, Ελλάδα, εγγυούνται την του, απευθυνόμενος προς τον Πρόεδρο Κέννεντυ είπε:
ανάληψη ευθύνης από μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας για -Κύριε Πρόεδρε, αν ήξερα ότι θα εξελέγεσθο Πρόεδρος των Ηνω-
διατήρηση της ανεξαρτησίας, της εδαφικής ακεραιότητας, της ασφά- μένων Πολιτειών δεν θα υπέγραφα το 1959 τις συμφωνίες Ζυρίχης-
λειας της νήσου και το σεβασμό του συντάγματος. Όμως, ούτε Λονδίνου. Με τη δική σας παρέμβαση, τα πράγματα θα μπορού-
η συνθήκη εγγυήσεως, ούτε το σύνταγμα, ούτε η συμφωνία γενικώτερα σαν να είναι πολύ καλύτερα.
Ο Πρόεδρος Κέννεντυ, που ήταν μέχρι τη στιγμή εκείνη φι- Πρώτα όμως, του ζητούσε να εφαρμόσει τις πρόνοιες του
λομειδής, και ευχάριστος, πήρε απότομα σοβαρό ύφος και απάν- συντάγματος όπως είχαν συμφωνηθεί και υπογραφεί πριν
τησε στον Αρχιεπίσκοπο: από δυο χρόνια στο Λονδίνο.
-Όχι Μακαριότατε, πολύ καλά κάνατε και υπογράψατε τις Μερικά χρόνια αργότερα, ο Ισμέτ Ινονού, τότε πρωθυ-
Συμφωνίες. Κάτω από τις συνθήκες που δημιουργήθηκαν, ήταν το πουργός της Τουρκίας, σε δηλώσεις του στην εφημερίδα «Το
καλύτερο που μπορούσατε να επιτύχετε. Άλλωστε, πρέπει να ξέ- Βήμα» στις 19 Ιουλίου 1971 έλεγε:
ρετε ότι πολλά μεσολαβούν μεταξύ των χειλέων του Προέδρου «Ο Αρχιεπίσκοπος επεσκέφθη την Άγκυρα. Ως πρωθυπουρ-
και των εντεταλμένων σ’ αυτές τις περιπτώσεις οργάνων της Πο- γός τότε, συνομίλησα μαζί του. Κάτι υπήρχε κάτω από την γλώσ-
λιτείας». σα του. Έλεγεν: ‘Το σύνταγμα δεν είναι ευαγγέλιον. Βεβαίως θα τρο-
ποποιηθή’. Του απάντησα: ‘Ακούστε. Δεν δύνασθε να τροποποι-
ήσετε μονομερώς το σύνταγμα όπως επιθυμείτε και δεν δύνασθε
να ανατρέψετε την ισορροπίαν την οποίαν αποκατέστησε το
Η δεύτερη προσπάθεια που κατέβαλε ο Πρόεδρος Μακά- σύνταγμα. Υπάρχει μια συνθήκη μεταξύ μας. Δεν αρκεί να επι-
ριος να πείσει για την ανάγκη αναθεώρησης του Συντάγματος τύχετε ένα τετελεσμένο γεγονός από την Τουρκικήν κοινότητα.
στρεφόταν προς την τουρκική κυβέρνηση κατά τη διάρκεια Δεν μπορείτε να κάμετε τίποτε χωρίς την συγκατάθεσιν μας. Σας
της εκεί επίσημης επίσκεψής του, που πραγματοποίησε στις παρακαλώ να το λάβετε υπό συμείωσιν’.
Δεν είπεν τίποτε... Απήλθε και επιχείρησε να το πράξη..
Εμνημόνευσεν κάτι ακόμη. Είχεν επιβάλη φόρους. Η Τουρκι-
κή κοινότης είχεν δικαίωμα βέτο. Το ήσκησε και ηκύρωσε τους
φόρους. Ο Αρχιεπίσκοπος διεμαρτυυρήθη: ‘Πως είναι δυνατόν να
διευθύνω τας υποθέσεις της Κύπρου χωρίς φόρους;’.
Του απάντησα: ‘Πράγματι δεν δύνασθε να κυβερνήσετε χω-
ρίς φόρους. Αν υφίστανται παρόμοιαι ατέλειαι είναι δυνατόν να
εξαλειφθούν. Αι εγγυήτριαι δυνάμεις είναι κράτη σοβαρά και σώ-
φρονα. Δεν θα επιχειρήσωμεν να επιβάλωμεν δια της βίας την
τήρησιν άρθρου το οποίον δεν δύναται να εφαρμοσθή...’».
Για το ίδιο θέμα ο τότε Τούρκος υπουργός εξωτερικών Φ.
Ερκίν σε δηλώσεις του στην τουρκική εφημερίδα «Τζιουμ-
χουριέτ» στις 25 Μαΐου 1964 υπογράμμιζε:
«Εδήλωσα στον Μακάριο μπροστά στον Πρωθυπουργό Ινο-
νού και τον Πρόεδρο Γκιουρσέλ ότι η Τουρκική Κυβέρνηση είναι
έτοιμη να τον βοηθήσει να υπερπηδήσει τις συνταγματικές δυ-
σχέρειες...».
Ο πρωθυπουργός
της Τουρκίας Ad-
Ο Πρόεδρος Μακάριος προσέκρουσε σε δυο απόλυτες nan Menderes.
αρνήσεις μέσα στον ίδιο χρόνο, η μια μάλιστα από τον εκ- Τουρκία, 1958
(φωτογραφία: Ja-
πρόσωπο της υπερδύναμης που θεωρούσε ότι θα τον υπο- mes Whitmore).
22 Νοεμβρίου 1962 χωρίς την παρουσία του Αντιπροέδρου Φ. στήριζε σ’ αυτή την προσπάθειά του. Παράλληλα ένας άλλος
Κουτσούκ. Στο αεροδρόμιο τον υποδέχθηκε ολόκληρη η πο- ουσιαστικός παράγοντας που δεν του επέτρεπε να προχω-
λιτική ηγεσία της Τουρκίας με επικεφαλής τον Πρόεδρο Γκιουρ- ρήσει ήταν η επίσης αρνητική στάση της Ελλάδας για τρο-
σέλ. Η προσπάθεια του Μακαρίου δεν είχε επιτυχία, παρόλο ποποίηση των βασικών άρθρων του Συντάγματος. Ενόσω ο
που η τουρκική κυβέρνηση φρόντισε να αφήσει ανοικτό το πα- Καραμανλής βρισκόταν στην εξουσία ήταν δύσκολο για τον
ράθυρο για συνταγματικές αλλαγές, αναφερόμενη στο μέλλον. Μακάριο να προχωρήσει στα σχέδια του. Αυτό το αντιλαμ-
Ο Κωνσταντίνος
Καραμανλής και ο
Βρετανός πρωθυ-
πουργός, Harold
Mac Millan, κατά
την έξοδο τους
από το Lancaster
House στο Λονδί-
νο. Φεβρουάριος
1959 (φωτογραφία:
Mark Kauffman).
δεχτεί τις προτάσεις Μακαρίου. Οι δυο πλευρές είχαν ήδη ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, άνοιξε τις πόρτες για στρα-
εξοπλισθεί και τη νύκτα της 20ης προς την 21η του Δεκέμβρη τιωτικές ενέργειες της Τουρκίας στην Κύπρο.
ξεκίνησαν οι συγκρούσεις ανάμεσα στις παρακρατικές ορ-
Η
γανώσεις ΑΚΡΙΤΑΣ και ΤΜΤ που είχαν στο μεταξύ οργανω- εισβολή της Ελλάδας στην Κύπρο, με τη χρήση των
θεί από τις ηγεσίες των κοινοτήτων και εξοπλισθεί με τη βοή- στρατευμάτων της που στάθμευαν στο νησί και των
θειά τους. αξιωματικών που διοικούσαν την αντισυνταγματικά
Η Τουρκία με την έναρξη των συγκρούσεων το Δεκέμβρη ιδρυθείσα από τους Ελληνοκύπριους «Εθνική Φρουρά» με
του 1963 απείλησε να εισβάλει στην Κύπρο με βάση το δι- πρόθεση την ένωση με την Ελλάδα, συνιστούσε πράξη ου-
καίωμα της διαφύλαξης του συνταγματικού καθεστώτος του σιαστικής παραβίασης της συνταγματικής τάξης που είχε εγ-
1960. Αεροπλάνα της πολεμικής της αεροπορίας πέταξαν πά- καθιδρυθεί με τις συμφωνίες του Λονδίνου, το 1959. Στη συν-
νω από την Κύπρο, θέλοντας με αυτό τον τρόπο να υπενθυμίσει θήκη συμμαχίας που αποτελεί το δεύτερο Παράρτημα του άρ-
το δικαίωμα επέμβασης της στην Κύπρο, σε περίπτωση που ο θρου 181, στο άρθρο ΙΙ, διατυπώνεται η ακόλουθη πρόνοια:
Μακάριος προχωρούσε σε αναθεώρηση του συντάγματος χω- «Τα υψηλά συμβαλλόμενα μέρη αναλαμβάνουσι την υποχρέ-
ρίς τη συγκατάθεσή της. ωσιν όπως αντιστώσι κατά πάσης αμέσου ή εμμέσου επιθέσεως
Η παρέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης ύστερα από παρά- στρεφομένης κατά της ανεξαρτησίας ή της εδαφικής ακεραι-
κληση της Κυβέρνησης Μακαρίου, ήταν ιδιαίτερα έντονη: εκ- ότητος της Δημοκρατίας της Κύπρου».
μεταλλευόταν το γεγονός για να παρέμβει σε μια περιοχή που Η Ελλάδα παραβίαζε κατάφωρα αυτή την πρόνοια και η
βρισκόταν κάτω από τον στρατηγικό έλεγχο του ΝΑΤΟ και Τουρκία επικαλείτο αυτή την πρόνοια των συμφωνιών. Είχε
των ΗΠΑ. Η πλέον βέβαια, καθοριστική παρέμβαση ήταν εκεί- πει για το πραξικόπημα τότε ο Μακάριος, ότι δεν ήταν ένα
νη του Προέδρου των ΗΠΑ, Λ. Τζόνσον, όπως και η δυναμι- ελληνοκυπριακό ζήτημα, αλλά εισβολή της Ελλάδας στην Κύ-
κή του παρέμβαση το 1967, που με τη γνωστή επιστολή που προ.
έστειλε στον Τούρκο Πρόεδρο απέτρεψε την Τουρκία να κά- «Πρόκειται σαφώς για εισβολή εκ των έξω, μαζί με κατάφω-
νει χρήση του δικαιώματος επέμβασης. ρη παραβίαση της ανεξαρτησίας και της κυριαρχίας της Δημοκρατίας
Αυτό όμως, δεν μπορούσε να γίνει το 1974 όπως είχαν της Κύπρου. (…)Το πραξικόπημα της ελληνικής χούντας αποτε-
εξελιχθεί τα γεγονότα. Η εισβολή της Ελλάδας και η ανατρο- λεί εισβολή, και οι συνέπειές του πλήττουν ολόκληρο τον κυ-
πή του συνταγματικού καθεστώτος, με άμεσο κίνδυνο την πριακό λαό, Έλληνες και Τούρκους».
στη Γραμματεία του ΟΗΕ και έχουν γίνει αποδεκτές, ότι πλη-
ρούν τις προϋποθέσεις διεθνούς νομιμότητας και είναι συμ-
βατές με τις πρόνοιες του Καταστατικού. Αποτελεί διακήρυ-
ξη αρχής και δεν δεσμεύει τα κράτη, από την άποψη των συμ-
φωνιών που υπογράφουν και τις υποχρεώσεις που αναλαμ-
βάνουν και οι οποίες απορρέουν από την υπογραφή διεθνών
συμφωνιών. Οι συμφωνίες Λονδίνου του 1959 κατατέθηκαν στη
Γραμματεία, κρίθηκαν συμβατές με τη διεθνή έννομη τάξη,
δεν συγκρούονταν με το Καταστατικό Χάρτη και έγιναν απο-
δεκτές. Το άρθρο 103 του Καταστατικού Χάρτη προνοεί:
«Αν υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στις υποχρεώσεις που έχουν
τα Μέλη των Ηνωμένων Εθνών σύμφωνα με αυτόν τον Χάρτη και
στις υποχρεώσεις που πηγάζουν από οποιαδήποτε άλλη συμ-
φωνία, θα υπερισχύουν οι υποχρεώσεις που πηγάζουν από αυ-
τόν τον Χάρτη».
Για να γίνει αποδεκτή η συμφωνία του Λονδίνου από τη
Γραμματεία του ΟΗΕ, να την καταχωρήσει και να τη δημοσι-
εύσει, η συμβατότητα της πρέπει να ήταν και είναι απόλυτη.
Ποτέ τα αρμόδια όργανα του ΟΗΕ δεν έθεσαν ζήτημα τροπο-
ποιήσεων για να αποκατασταθεί η τάξη της συμβατότητας
ανάμεσα στα δυο διεθνή έγγραφα, όπως απαιτεί η πρόνοια του
Καταστατικού.
τη στις διαθέσεις όχι μόνο των Κυπρίων εθνικιστών αλλά και καίου. Η Βουλή των Αντιπροσώπων από το Δεκέμβρη του 1963
των Ελλαδιτών. Με την απραξία της θα μετατρεπόταν σε υπε- συνέχισε να λειτουργεί χωρίς την παρουσία των Τουρκοκυπρίων
ρασπιστή της ανατροπής της συνταγματικής τάξης και διά- βουλευτών, οι Ελληνοκύπριοι βουλευτές κατά παράβαση του
λυσης ενός κράτους για το οποίο δεσμευόταν μες την υπο- συντάγματος ίδρυσαν την «Εθνική Φρουρά» και νομοθετούσαν
γραφή της να διασφαλίσει τη συνέχεια του, την ανεξαρτησία χωρίς να τηρούνται οι συνταγματικές διατάξεις. Οι Ελληνοκύπριοι
του και την εδαφική του ακεραιότητα. υπουργοί ανέλαβαν τα χαρτοφυλάκια των Τουρκοκυπρίων
υπουργών, οι θέσεις των Τουρκοκυπρίων δημοσίων υπαλ-
λήλων συμπληρώθηκαν σε τάχιστο χρόνο από Ελληνοκύπρι-
ους πολίτες. Η επιστροφή Μακαρίου αποκαθιστούσε τη συν-
Ας περάσουμε τώρα στην εξέταση του δεύτερου ερωτή- ταγματική τάξη που αφορούσε μόνο τον Πρόεδρο, ο οποίος
ματος που είναι επίσης πολύ σοβαρό και σχετίζεται με τη συ- εκλέγεται μόνο από την ελληνοκυπριακή κοινότητα αλλά δεν
νέχιση της παρουσίας του τουρκικού στρατού. Η ελληνοκυ- αφορούσε την αποκατάσταση του συνόλου της συνταγματικής
πριακή κοινότητα θεωρεί και το διακήρυξε πάρα πολλές φο- τάξης που είχε παραβιαστεί με τα γεγονότα του 1963.
ρές, ότι με την επιστροφή του Μακαρίου το Δεκέμβρη του Δεν μπορεί κανένας βέβαια να βασιστεί στις πιο πάνω
1974 και την ανάληψη των καθηκόντων του ως Προέδρου του καταστάσεις και απόψεις και να δικαιολογήσει την για τριάν-
κυπριακού κράτους είχε αποκατασταθεί πλήρως η συνταγ- τα πέντε χρόνια παραμονή τουρκικών στρατευμάτων στην Κύ-
ματική νομιμότητα και τα τουρκικά στρατεύματα δεν νομιμο- προ.
ποιούνταν να βρίσκονται στο έδαφος της κυπριακής δημο-
κρατίας. Όμως ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα αυτή η
θέση και επαληθεύει τη νομιμότητα της συνταγματικής τάξης Η Τουρκία είναι δεσμευμένη με τις συμφωνίες του Λον-
που επικαλέστηκε η ελληνοκυπριακή πλευρά; δίνου να σέβεται την ανεξαρτησία, την κυριαρχία, την εδα-
Από το 1964 η νόμιμη συνταγματική τάξη είχε διαρρηχ- φική ακεραιότητα και το συνταγματικό καθεστώς, που είχε
τα πρέπει να τηρούνται) και η Τουρκία είχε αναλάβει ευθύνη δόγμα που διακηρύσσει για «μηδενικά» προβλήματα με τις
με τις συμφωνίες που υπέγραψε. γειτονικές της χώρες, και παραδέχθηκε ότι η κατάσταση στην
Η άρνηση της Τουρκίας να εισέλθει σε ουσιαστικό διάλογο Κύπρο, όπως είναι, δεν είναι λύση. Έτσι ξεκίνησε ένας νέος
για ρύθμιση του προβλήματος, η ενθάρρυνση και η μεταφο- κύκλος συνεχών διαβουλεύσεων και συζητήσεων για να εξευ-
ρά Τούρκων πολιτών για μόνιμη εγκατάσταση στα εδάφη που ρεθεί η νέα τάξη πραγμάτων που θα επιφέρει την εγκαθί-
κατέχει κατά παράβαση διεθνών συμφωνιών, η υποστήριξη που δρυση νέων δικαιικών σχέσεων ανάμεσα στις δυο κοινότητες.
παρείχε σε τάσεις διαχωρισμού και απόσπασης εδαφών από Το ζήτημα όμως των εγγυήσεων παραμένει εκεί και είναι ανα-
την Κυπριακή Δημοκρατία και άλλες παράνομες ενέργειες, γκαίο να ρυθμιστεί οριστικά.
Η
την θέτουν στο εδώλιο του κατηγορουμένου, επειδή παρα- ηγεσία της ελληνοκυπριακής κοινότητας επιμένει Ο αρχιεπίσκοπος
Μακάριος στο
βιάζει τις διεθνείς συμφωνίες που η ίδια υπέγραψε, αλλά και στην άποψη, ότι η ύπαρξη εγγυήσεων αποτελεί ανα-
Lancaster House
άλλες που αφορούν αρχές Διεθνούς Δικαίου. Σύμφωνα με τις χρονιστικό θεσμό στις σύγχρονες συνθήκες, ότι το στο Λονδίνο κατά
υποχρεώσεις που ανέλαβε με βάση τις πρόνοιες της συμφω- κράτος της Κύπρου ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι τη διάρκεια της
υπογραφής των
νίας της 19ης Φεβρουαρίου 1959 στο Λονδίνο, θα έπρεπε να σε θέση να εγγυηθεί το σεβασμό των δικαιωμάτων των Τουρ- συμφωνιών. Φε-
χρησιμοποιήσει κάθε μέσον διαπραγμάτευσης, για να απο- κοκυπρίων και να εγγυηθεί την ασφάλεια και φυσική τους βρουάριος 1959
κατασταθεί η συνταγματική τάξη και η ανεξαρτησία και η εδα- ύπαρξη. Από την άλλη, η τουρκοκυπριακή ηγεσία διαφωνεί έν- (φωτογραφία:
Mark Kauffman).
φική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας και όχι να δι- τονα με την κατάργηση των εγγυήσεων, τις θεωρεί εγγυητή της
αιωνίζει την παραμονή των στρατευμάτων της στην Κύπρο. νέας συνταγματικής τάξης που θα εγκαθιδρυθεί και στοιχείο
Δυστυχώς, η τότε κυβέρνηση Ετσεβίτ κάτω από την πίεση που θα εξασφαλίζει τη δική τους ασφάλεια έναντι της αριθ-
των εθνικιστικών και στρατιωτικών κύκλων, θεώρησε ότι ήταν μητικής υπεροχής των Ελληνοκυπρίων. Για να πείσει για το δί-
η ώρα να υλοποιηθεί το όραμα των Τουρκοκυπρίων εθνικι- καιο των απόψεών της, αναφέρεται στο παρελθόν, στις συγ-
στών, που ήταν η διχοτόμηση της Κυπριακής Δημοκρατίας. κρούσεις της δεκαετίας 1964-1974 και στις δολοφονίες αθώων
Αυτή η πολιτική επέφερε διαφοροποίηση στις σχέσεις της Τουρκοκυπρίων πολιτών. Παράλληλα, η Τουρκία ως άμεσα
Τουρκίας με τα άλλα κράτη, τέθηκε υπό συνεχή πίεση και κα- ενδιαφερόμενο κράτος στο κυπριακό πρόβλημα δεν δέχεται
ταδίκη, μέχρι που άλλαξε προσανατολισμό και φιλοσοφία να αποκλειστεί ή και να αναθεωρήσει την πρόνοια που υπέ-
στο κυπριακό και δέχθηκε να το επιλύσει, δηλαδή να απο- γραψε και την κατέστησε εγγυητή της ανεξαρτησίας του κυπριακού
δεχθεί συμβιβαστικούς τρόπους αποκατάστασης της συνταγ- κράτους. Θεωρεί ότι πρέπει να συνεχίσει να είναι εγγυητής προς
ματικής νομιμότητας. Σ’ αυτό βέβαια, συνέτειναν οι ευρω- το συμφέρον της τουρκοκυπριακής κοινότητας.
παϊκοί προσανατολισμοί της κυβέρνησης Ερτογάν και το νέο Στη δεκαετία του 1960, η ανεξαρτησία του κυπριακού κρά-
τους εδραιώθηκε χάρη στην ύπαρξη εγγυήσεων, διαφορετι- τότε ας παραμείνει ως έχει, ας γίνει αποδεκτή και από τις δυο
κά σήμερα δεν θα υπήρχε κυπριακό κράτος. Στην περίοδο πλευρές. Η κάθε πλευρά θα δίνει τη δική της ερμηνεία, αλλά
1960-74 οι εθνικιστές είναι εκείνοι που απέρριπταν τις εγ- αυτό δεν θα δημιουργήσει οιοδήποτε πρόβλημα. Δεν είναι
γυήσεις, επειδή προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν όλες τις πρόνοια που θα βρίσκεται στην καθημερινή διαχείριση από
νόμιμες δυνατότητες για να ενώσουν την Κύπρο με την Ελ- την ηγεσία του κράτους. Η Τουρκία χρησιμοποίησε τις εγ-
λάδα. Θα πρέπει να προβληματίσει όλους η θετική πλευρά γυήσεις όταν η Ελλάδα είχε επέμβει στην Κύπρο.
των εγγυήσεων, που συνίσταται στην απόρριψη ακραίων συν-
θημάτων και πολιτικής έναντι του νέου καθεστώτος που θα
εγκαθιδρυθεί. Η θετική πλευρά συνίσταται ακόμα και στο γε-
γονός, ότι οι εγγυήσεις θα λειτουργήσουν ως ανάχωμα στον Ας εξετασθεί όμως ακόμα μια παράμετρος αυτού του ζη-
εθνικισμό και στις ακραίες πολιτικές των εθνικιστικών κύ- τήματος. Επειδή η νέα συνταγματική τάξη θα τεθεί ως συμ-
κλων. βατό στοιχείο με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, είναι λογικό, ότι
Θα εξετασθεί και μια θέση που στο παρελθόν ανέπτυξε η η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρόλο που δεν διαθέτει μηχανισμούς
ελληνοκυπριακή ηγεσία, στην προσπάθειά της να ανατρέψει ή και δεν συμβάλλεται σε τέτοιες συμφωνίες, θα είναι όμως,
τη θέση της Τουρκίας η οποία υποστήριζε, ότι είχε μονομερές άμεσο ενδιαφερόμενο μέρος στις διαβουλεύσεις -εφόσον η
δικαίωμα επέμβασης: υποστήριξε, ότι οι συμφωνίες εγγυήσεως Κύπρος είναι μέλος της- εάν τυχόν και δημιουργηθούν στη
χώρα μας τέτοιες συνθήκες, που η Τουρκία θα αποφασίσει
για δεύτερη φορά να επέμβει στο κυπριακό δικοινοτικό κρά-
τος. Αλλά θα πρέπει να τεθεί το ερώτημα, αν μια από τις δυο
κοινότητες είναι σε θέση να αναλάβει τις ευθύνες της δημιουργίας
μιας κατάστασης, ασύμβατης με τα ευρωπαϊκά δρώμενα και το
ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, έτσι που να προκαλέσει επέμβαση των
άμεσων ενδιαφερομένων κρατών. Γι’ αυτό θα πρέπει η ελλη-
νοκυπριακή κοινότητα να σταματήσει να διογκώνει το ζήτη-
μα των εγγυήσεων κατά τέτοιο τρόπο που να απειλείται η ίδια
η προοπτική της λύσης, επειδή αυτό το πρόβλημα δεν είναι σε
τελευταία ανάλυση, ιδιαίτερα μεγάλο, εκτός και αν οι Κύπρι-
οι το καταστήσουν στο μέλλον με τις πράξεις τους, ως τέτοιο.
Έτσι λοιπόν, δεν είναι «θανάσιμο» και εγκληματικό αμάρ-
τημα η αποδοχή διεθνών εγγυήσεων για την κατοχύρωση της
ανεξαρτησίας της κυριαρχίας της νέας συνταγματικής δομής
που θα εξευρεθεί. Βέβαια, δεν είναι δυνατόν στη νέα συμ-
φωνία να αναφέρεται ή να κατοχυρώνεται δικαίωμα μονο-
Ο αρχιεπίσκοπος και συμμαχίας δεν παρείχαν το μονομερές δικαίωμα επέμ- μερούς επέμβασης από οποιαδήποτε εγγυήτρια δύναμη, που
Μακάριος με τον
βασης. Με άλλα λόγια, συμφωνούσε, ότι, όπως είναι διατυ- θα υπογράψει τη νέα συμφωνία. Τέτοια πρόνοια δεν μπορεί
Sir Hugh Foot κα-
τά την υπογραφή πωμένο το περιεχόμενο των συμφωνιών δεν κατοχυρώνεται να ανταποκρίνεται στις αρχές του ΟΗΕ, δεν μπορεί να κατα-
της κυπριακής στα συμβαλλόμενα μέρη το δικαίωμα μονομερούς επέμβα- χωρηθεί στη γραμματεία του, αλλά ούτε και η Ευρωπαϊκή
ανεξαρτησίας. Αύ-
γουστος 1960 σης. Όμως, τέτοια άποψη μας προτρέπει να σκεφτούμε και Ένωση δύναται να αποδεχθεί τέτοια πρόνοια. Άρα η παρού-
(φωτογραφία: Da- να καταλήξουμε στο συμπέρασμα, ότι δεν θα είναι για την σα πρόνοια που κατοχυρώνεται στο σύνταγμα θα μπορούσε
vid Lees).
ελληνοκυπριακή ηγεσία «οδυνηρή» υποχώρηση να αποδεχθεί να συνεχίσει να υπάρχει ως τελική διευθέτηση. Είναι ανα-
την παρούσα συνταγματική πρόνοια, ως ένα συμβιβασμό στην γκαίο όμως, η ελληνοκυπριακή ηγεσία να δώσει ιδιαίτερη
πορεία προς τη ρύθμιση του προβλήματος. Αν οι Τουρκοκύ- προσοχή στις διαδικασίες -για υλοποίηση κοινής επέμβασης
πριοι και η Τουρκία αποδέχονται αυτή την πρόνοια ως έχει, των συμβαλλομένων μερών σε περίπτωση ουσιώδους παρα-
