Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής

Ανθρωπολογίας

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

1) Τα Annales. Μια «μικρή διανοητική

επανάσταση» στο πεδίο της Ιστοριογραφίας

Ρίκα Μπενβενίστε
 Η κληρονομιά του 19ου αιώνα
• Η Ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη και ως
αυτόνομος πανεπιστημιακός κλάδος.

• Ιστορική μέθοδος = εξειδικευμένη τεχνική

κριτικής των πηγών, καταγραφή των
γεγονότων

• Αξιοποίηση «αξιόπιστων» πηγών, δηλαδή

επίσημων εγγράφων που προέρχονται από
το πεδίο της πολιτικής, της διπλωματικής και
της στρατιωτικής ιστορίας.

Οι ιδρυτές των Αnnales

Στρασβούργο 1929: Annales d’histoire économique et sociale
Marc Bloch (1886-1944) Lucien Febvre (1878-1956)
Από τα έργα των Φεβρ και Μπλοκ

Το πρώτο τεύχος των Annales 1929

 Το πρόγραμμα των Annales

• Άνοιγμα στην οπτική και στα εργαλεία που ανήκουν στις άλλες κοινωνικές επιστήμες
(γεωγραφία, κοινωνιολογία, οικονομία, ψυχολογία) => συνολική θεώρηση του αντικειμένου
της έρευνας. Ανάδειξη των αρθρώσεων ανάμεσα σε διαφορετικές όψεις του κοινωνικού
βίου.

• Κριτική της συμβαντολογικής ιστορίας, που περιόριζε σε μια στενά εννοούμενη πολιτική
ιστορία, την ιστορία των ισχυρών προσωπικοτήτων. Προσανατολισμός στην ιστορία των
κοινωνιών: των ανθρώπων στις σχέσεις τους.

• Αξιοποίηση πηγών που δεν είναι επίσημα γραπτά τεκμήρια.

• Ιστορία-πρόβλημα. Επεξεργασία κατάλληλου ερωτηματολογίου με τη βοήθεια του οποίου

κατασκευάζεται και οριοθετείται το αντικείμενο της έρευνας.

• Αναδρομική μέθοδος. Η παρατήρηση του παρόντος καθοδηγεί την εξέταση του

παρελθόντος.

Από το 1946: Annales. Economies Societes Civilisations

η δεύτερη γενιά των ιστορικών

Δομική ιστορία, σειραϊκή ιστορία

 Fernand Braudel (1902-1985)
Η Μεσόγειος την εποχή του Φίλιππου Β
Οι τρεις χρόνοι της ιστορίας:
Γεωγραφικός χρόνος, μια σχεδόν ακίνητη
ιστορία
Κοινωνικός χρόνος, ο χρόνος των δομών, η
μακρά διάρκεια
Ατομικός χρόνος, ο χρόνος των γεγονότων, η
βραχεία διάρκεια

Η «νέα ιστορία» και η Τρίτη γενιά των Annales

δεκαετίες 1970-1990

• Κοινωνική ανθρωπολογία,
νοητικές παραστάσεις,
νοοτροπίες
• «μια ιστορία σε ψίχουλα»;
 Η «κρίση»
Από τη δεκαετία του 1980 πυκνώνουν
οι συζητήσεις για την κρίση στο
εσωτερικό του κλάδου των ιστορικών.
Το 1994 το περιοδικό αποκτά νέο τίτλο:

Αμφισβητείται η αντικειμενικότητα Annales. Histoires et Sciences Sociales.

της μπρωντελικής μεθόδου, κυριαρχεί
ο αναστοχασμός, κάνουν έντονη την
παρουσία τους η γλωσσική στροφή
και οι αφηγηματολογικές
προσεγγίσεις, συγγενή
ιστοριογραφικά ρεύματα για μια
μικροϊστορία ή για μια νέα πολιτισμική
ιστορία

νέες γενιές ιστορικών φέρνουν

ανακατατάξεις.

Και πάλι οι ιδρυτές…

μια ιδέα που σήμερα τη θεωρούμε

κατακτημένη ή και κοινότοπη
υπήρξε κάποτε ρηξικέλευθη και
ένας τρόπος να κάνουμε ιστορία
που μας συνοδεύει σήμερα
αποτέλεσε κάποτε «μια μικρή
διανοητική επανάσταση». Πολλούς
από εμάς τους σύγχρονους
ιστορικούς η σχολή των Annales
μας συνοδεύει στις αναζητήσεις
μας.
 Βιβλιογραφία

Α) Από τα έργα των Μπλοκ, Φεβρ και Μπρωντέλ στα ελληνικά

• Λυσιέν Φεβρ, Ευαισθησία και Ιστορία. Ιστορία και ψυχολογία, Αθήνα 2015.
• Μαρκ Μπλοκ, Απολογία για την Ιστορία. Το επάγγελμα του ιστορικού, μτφρ. και εισαγωγή
Κ. Γαγανάκης, Αθήνα 1994
• Μαρκ Μπλοκ, Ψευδείς ειδήσεις σε καιρό πολέμου, Τρίκαλα 2015.
• Μαρκ Μπλοκ, Η φεουδαλική κοινωνία. Η διαμόρφωση των σχέσεων εξάρτησης, οι τάξεις και η
διακυβέρνηση των ανθρώπων, Αθήνα 1987
• Φερνάν Μπρωντέλ, Μελέτες για την ιστορία, Αθήνα 1999.
• Φερνάν Μπρωντέλ, Η Mεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β' της
Ισπανίας, 3τ, Αθήνα 1991, 1997,1998.
• Φερνάν Μπρωντέλ, Υλικός πολιτισμός, καπιταλισμός και οικονομία, XV - XVIII αιώνας, Αθήνα
1998.

Β) Για τη σχολή των Annales

• André Burguière, Annales: Une histoire intellectuelle, Παρίσι 2006.

• Peter Burke, The French Historical Revolution, Οξφόρδη 1990.
• François Dosse, Η ιστορία σε ψίχουλα. Από τα Annales στη»Νέα Ιστορία», Ηράκλειο 1993.
• George Huppert, “The Annales Experiment”, Companion to Historiography, M. Bentley (επιμ.),
Οξφόρδη 1997, σ.873-888.
• Γκέοργκ Ίγκερς, Η ιστοριογραφία στον 20ο αιώνα. Από την επιστημονική αντικειμενικότητα στην
πρόκληση του μεταμοντερνισμού, Αθήνα 1999.
• Traian Stoianovich, French Historical Method: The Annales Paradigm, Ίθακα-Νέα Υόρκη, 1976.

2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Πολυμέρης Βόγλης
Παραδοσιακή ιστοριογραφία

 Εδραιώνεται τον 19ο αιώνα (ιστορικισμός)

 Πλαίσιο αναφοράς το έθνος και το κράτος
 Μελέτη των πολιτικών, στρατιωτικών και
διπλωματικών γεγονότων.

Η Σχολή των Annales

 Iδρυτές οι Γάλλοι ιστορικοί Λυσιέν Φέβρ και Μαρκ

Μπλοχ που εκδίδουν το περιοδικό Annales το 1929
 Επίδραση της γεωγραφίας και της κοινωνιολογίας
 Μελέτη οικονομικών δομών και συλλογικών
νοοτροπιών
 Ο Φερνάντ Μπρωντέλ, με το τρίτομο έργο Η
Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του
Φιλίππου του Β΄ (1949) εισάγει μια νέα αντίληψη του
ιστορικού χρόνου.
EP Thompson

 Το βιβλίο του The Making of the English Working

Class (1963) θεωρείται η αφετηρία της κοινωνικής
ιστορίας
 Στροφή στη μελέτη της ζωής και της εμπειρίας των
ανθρώπων από τις λαϊκές τάξεις
 Δεν θεωρεί την εργατική τάξη κάτι αντικειμενικό και
δεδομένο αλλά κάτι που δημιουργείται από τους
ίδιους τους ανθρώπους, οι οποίοι μέσα από την
εμπειρία τους στο εργοστάσιο αλλά και από την
καθημερινή ζωή τους έξω από αυτό διαμορφώνουν
μια κοινή ταυτότητα.

Η δεκαετία του 1960 και η εμφάνιση της

κοινωνικής ιστορίας
 Εμφάνιση των ριζοσπαστικών κοινωνικών
κινημάτων, ειδικά στο χώρο της νεολαίας, που
αμφισβήτησαν τις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της
εξουσίας και της εκμετάλλευσης
 Εμφάνιση των αντι-αποικιακών κινημάτων στο
λεγόμενο Τρίτο Κόσμο (και ιδιαίτερα ο πόλεμος του
Βιετνάμ) που κλόνισαν τις κυρίαρχες αφηγήσεις της
αποικιακής εξάπλωσης και της ιμπεριαλιστικής
πολιτικής
 Μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης
 Τεχνολογικές καινοτομίες (ιδιαίτερα η χρήση των
ηλεκτρονικών υπολογιστών στην οικονομική ιστορία)
Εδραίωση της κοινωνικής ιστορίας

 Έκδοση του περιοδικού Journal of Social

History (1967)
 Έκδοση του περιοδικού History Workshop
Journal (1976) και «ιστορία από τα κάτω»
 Πολλαπλασιασμός των αντικειμένων και των
πεδίων έρευνας της κοινωνικής ιστορίας
(ιστορία των γυναικών, ιστορία της
οικογένειας, ιστορία των Αφροαμερικανών,
ιστορία των πόλεων κλπ.)

Κριτική στην κοινωνική ιστορία

 Κατοχύρωση της επιστημονικότητας μέσα από τη

χρήση ποσοτικών μεθόδων και υιοθέτηση του
μοντέλου των κοινωνικών επιστημών
 Φεμινιστική κριτική: υποτίμηση των σχέσεων
εξουσίας που ενυπάρχει στις έμφυλες σχέσεις
 Εμφάνιση πολιτισμικής ανθρωπολογίας και
μετατόπιση του ενδιαφέροντος σε ζητήματα
κουλτούρας
 «Γλωσσική στροφή»: μελέτη του τρόπου με τον
οποίο ο λόγος (discourse) κατασκευάζει τον κόσμο
στον οποίο ζούν και δρουν τα ιστορικά υποκείμενα
Κυριαρχία της πολιτισμικής ιστορίας

 Έμφαση όχι στη δομή αλλά στο υποκείμενο

 Ανάδειξη της μεταβολής και της
πολλαπλότητας
 Επικέντρωση στη βιωμένη εμπειρία
 Εμφάνιση νέων πεδίων ιστορικής μελέτης
(μνήμη, σωματικότητα, συναισθήματα)
 Μελέτη λόγων, εικόνων και αναπαραστάσεων

Νέες κατευθύνσεις στην κοινωνική ιστορία

 Πώς συγκροτείται η αντίληψη για την

κοινωνία;
 Ποια είναι η λογική με την οποία συνάπτονται
οι κοινωνικές σχέσεις;
 Πώς διαμεσολαβούνται οι σχέσεις εξουσίας;
 Πώς ασκείται η κυβερνητικότητα;
 Πώς παράγεται ο εαυτός στη νεωτερική
κοινωνία;
Η κοινωνική ιστορία στην Ελλάδα

 Ανάπτυξη της οικονομικής ιστορίας

 Επίδραση της γαλλικής ιστοριογραφίας στους
Έλληνες ιστορικούς
 Νίκος Σβορώνος: κομβικό πρόσωπο για την
ανάπτυξη της κοινωνικής και ιδιαίτερα της
οικονομικής ιστορίας
 Επιρροή της κοινωνιολογίας και των
οικονομικών επιστημών

Η ανάπτυξη της κοινωνικής ιστορίας στην Ελλάδα

μετά τη δεκαετία του 1980

 Δημιουργία νέων τμημάτων ιστορίας στα

πανεπιστήμια
 Αύξηση της χρηματοδότησης για την ιστορική
έρευνα
 Πολλαπλασιασμός των αρχειακών
διαθεσιμοτήτων
Ενδεικτικά πεδία κοινωνικής ιστορίας στην
Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες
 Ιστορία της εργασίας
 Έμφυλες σχέσεις
 Ιστορία της μετανάστευσης
 Δεκαετία του 1940 (Κατοχή – Αντίσταση –
Εμφύλιος)
 Ιστορία της νεότητας και του νεολαιίστικου
κινήματος
 Ιστορία των πόλεων

Βιβλιογραφία

 David Cannadine, Τι είναι ιστορία σήμερα;, Αθήνα, Νήσος, 2007

 Geoff Eley και Keith Nield, «Farewell to the Working Class?», International Labor
and Working Class History, 57, 2000, σελ. 1-30
 Thomas Gallant, «Long Time Coming, Long Time Gone: The Past, Present and
Future of Social History», Historein, 12, 2012, σελ. 9-20
 Patrick Joyce, «What is the Social in Social History?», Past and Present, 2010, σελ.
213-248
 Georg Iggers, H ιστοριογραφία στον 20ο αιώνα, Αθήνα, Νεφέλη, 2005
 Lawrence Stone, «The Revival of Narrative: Reflections on a New Old History», Past
and Present, 85, 1979, σελ. 3-24
 E.P. Thompson, Τhe Making of the English Working Class, Λονδίνο, Victor Gollancz,
1963.
 Περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, αφιέρωμα στην ελληνική ιστοριογραφία, τ. 35-37, 1988.
 3) Εισαγωγή στην Ιστορία Πόλεων

Χριστίνα Αγριαντώνη

Α. Η «προϊστορία»: έρευνες και στοχασμός για την πόλη, 19ος-20ος αι.

Πληθυσμός ευρωπαϊκών πόλεων, 1800-1910

Ο 19ος αιώνας Πόλη 1800-1801 1910-1911
κομβική εποχή
στην ανάπτυξη
Λονδίνο 1.117.000 7.256.000
του αστικού
φαινομένου Παρίσι 547.000 2.888.000
Βιέννη 247.000 2.031.000
Βερολίνο 172.000 2.071.000
Μάντσεστερ 90.000 714.000
Λίβερπουλ 80.000 753.000
Αμβούργο 130.000 931.000
Κολωνία 50.000 517.000
Μασσαλία 111.000 551.000

Πηγή: Jean-Luc Pinol, Ο κόσμος των πόλεων τον 19ο αιώνα,

Αθήνα 2000, σ. 63
Οι πρώτες κοινωνιολογικές έρευνες για Friedrich Englels,

τα εργατικά στρώματα της πόλης 1820-1895

Η κατάσταση της
εργατικής τάξης στην
Αγγλία (α’ έκδοση στα
γερμανικά, 1845)

Edwin Chadwick,
1800-1890
Report on the
sanitary condition of
the labouring
population of Great
Britain (1842)

Louis Réné
Villermé, 1782-
1863
Tableau physique
et moral des
ouvriers employés
dans les
manufactures
(1840)

Η μεγάλη έρευνα του Charles Booth για τη

φτώχεια στο Λονδίνο

Life and Labour of the people in London (9 τόμοι,

1889-1897, με χαρτογράφηση των επιπέδων
φτώχειας/πλούτου)

Charles Booth, 1840-1916

 Οι Γερμανοί κοινωνιολόγοι για την πόλη

Max Weber (1864-1920)

Die Stadt, 1921

Georg Simmel (1858-1918)

Die Großstadt und das
Geistesleben, 1903

Οι Γερμανοί γεωγράφοι για την πόλη

Johann Heinrich von Thünen,

1783-1850
Der isolierte Staat, 1826
Το σχήμα του von Thünen για τη
σχέση της πόλης με το περιβάλλον της
Η πόλη στο κέντρο. 1. λευκή ζώνη:
περιβόλια. 2. πράσινη ζώνη: δάση. 3.
κίτρινη ζώνη: χωράφια δημητριακών.
4. η ζώνη: κτηνοτροφία

Walter Christaller, 1893-

1969
Die zentralen Orte, 1933

Tο σχήμα της θεωρίας των κεντρικών

θέσεων του Κριστάλλερ, για την
κατανομή και την ιεράρχηση των
πόλεων στον χωρο
 Πρώιμες μακροσκοπικές-ιστορικές προσεγγίσεις

Lewis Mumford, 1895-1990 Henri Pirenne, 1862-1935

(Αμερικανός ιστορικός και φιλόσοφος) (Βέλγος ιστορικός)
- Les villes du Moyen Âge, essai
- The Culture of Cities, 1938 d’histoire économique et sociale,
- The City in History, 1961 1927
- Les villes et les institutions
urbaines, 1939

)
Domenico Aspari, 1778: “Topografia Milano 1158” (αναπαράσταση
της μεσαιωνικής πόλης του Μιλάνου, μιας από τις κοιτίδες των νέων
θεσμών στις πόλεις του Μεσαίωνα)

Όψη της Νέας Υόρκης το 1939 (Η ταινία The City, που γυρίστηκε το
1939 με τον Mumford στο ρόλο του σχολιαστή είναι προσιτή στη
διεύθυνση: https://www.youtube.com/watch?v=7nuvcpnysjU

B. Ιστορία Πόλεων (Urban History, Histoire Urbaine)

Απαρχές, Ορισμοί

Oι πρωτοπόροι Περιοδικά
• Asa Briggs • Urban History (1974)
– The History of Birmingham, Borough
and City, 1867-1935 (1952)
• Journal of Urban History (1974)
– Victorian Cities (1963)
• Harold James Dyos Ερευνητικό Κέντρο
– The Study of Urban History (1968) • Centre for Urban History, Leicester
University
• Jean Claude Perrot
– Genèse d’une ville moderne: Caen au
XVIIIe siècle (1975) Επιστημονικό Σωματείο
• Bernard Lepetit • European Association of Urban History
– Les villes dans la France moderne (EAUH, 1989)
(1740-1840) (1988)
 Ορισμοί

• «Ο ιστορικός της πόλης διαβάζει την • «η πόλη είναι ένα φαινόμενο πολύ
πόλη, και η ανάγνωση αυτή ενέχει στοι- μακράς διάρκειας, η διάσταση του
χεία τόσο από την αρχιτεκτονική και την χρόνου είναι συνεπώς αναγκαία για να
αρχαιολογία όσο και από τη φιλολογία κατανοηθούν τα συμβαίνοντα σε αυτήν,
και την ανάλυση κειμένων» (Briggs) και είναι ένα φαινόμενο καθολικό, που
• « [Η Ιστορία Πόλεων] ενδιαφέρεται […] αναμιγνύει όλα τα επίπεδα του πραγμα-
για τις ίδιες τις πόλεις και όχι για τα τικού –οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό,
ιστορικά περιστατικά […] που τις αφο- πολιτισμικό. Οι επιμέρους κοινωνικές επι-
ρούν με καθαρά περιστασιακό τρόπο» στήμες δεν μπορούν να διαχειριστούν
(Dyos) αυτή την ολότητα -τη συνθετότητα. Μό-
• «Οι ιστορικοί της πολεοδομίας και της αρ- νον η ιστορική ανάλυση επιδιώκει και
χιτεκτονικής ενδιαφέρονται για τα κτίρια, ίσως μπορεί να αντιληφθεί τις διασυν-
οι ιστορικοί γεωγράφοι για την κατανομή δέσεις ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα»
τους στο χώρο, οι κοινωνικοί ιστορικοί για (Bernard Lepetit)
τις οικογένειες που ζουν μέσα σε αυτά,
αλλά μόνον οι ιστορικοί των πόλεων
ενδιαφέρονται για την αλληλεπίδραση
του αστικού ιστού με τον κοινωνικό ιστό»
(R. Rodger)

Γ. Θεματικές

• Ο δομημένος χώρος
– Μορφή αστικού ιστού
– Πολεοδομία, σχεδιασμός
– Αρχιτεκτονική
– Επεμβάσεις/Αναπλάσεις
– Υποδομές

Οι επεμβάσεις του βαρώνου

Haussmann στο Παρίσι (με κόκκινο οι
βασικές λεωφόροι που διανοίχτηκαν
στην πόλη στο 2ο μισό του 19ου αιώνα

Πόλη με «οργανική» ανάπτυξη Σχεδιασμένη πόλη (με το Ιπποδάμειο

(Κόρντομπα) σύστημα, Μίλητος 5ο αι. π.Χ.)
 • Αστική δημογραφία

– Δημογραφικές συμπεριφορές
αστικού πληθυσμού
– Υγεία/ασθένειες/επιδημίες
– Μετανάστευση
– Δομές αστικής οικογένειας

Σκηνή από την πόλη της Nimes κατά την

προσβολή της από τη μαύρη πανούκλα, 1348

Κώστας
Αδαμάκης:
βιομηχανικά
• Οικονομία εργοστάσια
του Βόλου

– Οικονομικές δραστηριότητες
– Καταναλωτικά πρότυπα
– Εργασία
– Επίπεδα ζωής
– Μεταφορές-επικοινωνίες

Φορτοεκφορτωτές στο λιμάνι της Μασσαλίας (J.-M. Inguiberti, 20ος αι.)

Εστιατόριο στο
Παρίσι, (Georg
Emmanuel
Opitz, 1815
• Η κοινωνία της πόλης

– Κοινωνική διαστρωμάτωση/Κοινωνική
διαφοροποίηση του χώρου της πόλης
– Κοινωνικές ομάδες, εθνοπολιτισμικές ομάδες,
μειονότητες, ελίτ, περιθωριακές ομάδες,
υποκουλτούρες
– Κοινωνική κινητικότητα
– Έμφυλες σχέσεις και χρήσεις του χώρου
– Κοινωνικότητα, Συλλογικότητες
– Πολιτισμός, Παιδεία, διασκέδαση
– Εγκληματικότητα Δημόσιο αναγνωστήριο στη Ν. Υόρκη, 1891

Σκηνή δρόμου στη Ν. Υόρκη, 1828 Φτωχογειτονιά (slum) στο Λονδίνο, c. 1830

• Η διοίκηση και η πολιτική ζωή της

πόλης

– Ο δημοτικός θεσμός
– Τοπική πολιτική σκηνή, πολιτικές ηγεσίες
– Έλεγχος και αστυνόμευση
– Κινήματα, κινητοποιήσεις, συγκρούσεις

Το Δημαρχείο των Βρυξελλών. Το παλαιότερο τμήμα

του χρονολογείται από το 1804
Οδομαχίες στο
Παρίσι, Ιούλιος
1830
 • Η εικόνα της πόλης

– Κατασκευή και πρόσληψη της

εικόνας της πόλης/ο λόγος για την
πόλη/η πόλη στις τέχνες
– Στάσεις απέναντι στο αστικό
φαινόμενο
– Αστική ταυτότητα (civic identity)

Αφίσα για τον εορτασμό των 25 αιώνων

από την ίδρυση της Μασσαλίας, 1899
(Dellepiane)

• Μελέτες γενικού χαρακτήρα

– Αστικοποίηση
– Δίκτυα πόλεων
– Συνθετικές μονογραφίες πόλεων
– Έκδοση πηγών, μαρτυριών,
βιβλιογραφικοί οδηγοί, οδηγοί
χαρτών και σχεδίων…
– Θεωρητικά ζητήματα

• Πρόσφατες τάσεις

– Ο γιγαντισμός του αστικού

φαινομένου
– Δι-εθνικές συγκρίσεις
– Κοσμοπολιτισμός
– Περιβαλλοντικά ζητήματα

Σύγχρονες μεγα-πόλεις. Επάνω: το Τόκιο της

Ιαπωνίας. Κάτω: το Καράτσι του Πακιστάν
 4) Ιστορία των γυναικών και του φύλου

Ανδρονίκη Διαλέτη

Η ιστορία των γυναικών

έχει ως στόχο να αναδείξει τις γυναίκες ως

ιστορικά υποκείμενα, να διερευνήσει τις
γυναικείες ταυτότητες, εμπειρίες και δράσεις
κατά το παρελθόν.
 Η ιστορία του φύλου

έχει ως στόχο να ανιχνεύσει την έμφυλη

διαφορά σε διαφορετικά πολιτισμικά και
κοινωνικά συμφραζόμενα, να εξετάσει τις
θηλυκότητες και τους ανδρισμούς ως ιστορικά
παράγωγα και να μελετήσει τις έμφυλες
νοηματοδοτήσεις και αναπαραστάσεις με τις
οποίες επενδύονται οι ανθρώπινες σχέσεις
και ιεραρχίες.

Ιστορία των γυναικών /

Ιστορία του φύλου
• Αναπτύχθηκαν σε στενή συνάρτηση με τη
φεμινιστική θεωρία και πολιτική.
• Συνομιλούν με ευρύτερες θεωρητικές,
μεθοδολογικές και ιστοριογραφικές
θεωρήσεις (ιστορικισμός, κοινωνική και
οικονομική ιστορία, πολιτισμική στροφή κ.ά.)
• Τα όρια μεταξύ της ιστορίας των γυναικών και
της ιστορίας του φύλου είναι συχνά ρευστά.
 Οι πρώτες ιστορίες γυναικών
• Εμφανίζονται στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού
αιώνα, σε άμεση συνάρτηση με το πρώτο κίνημα για τη
γυναικεία απελευθέρωση.
• Προέρχονται συχνά από γυναίκες που δεν κατείχαν
ακαδημαϊκές θέσεις, ή από ακτιβίστριες φεμινίστριες.
• Αποτυπώνουν εν πολλοίς το διανοητικό κλίμα του
ιστορικισμού, είναι αφηγηματικού χαρακτήρα και στόχο
έχουν να αναδείξουν τη δράση των «εξαίρετων γυναικών»
κατά το παρελθόν.
• αναδεικνύουν τις γυναίκες ως ιστορικά υποκείμενα και ως
υποκείμενα της ιστορικής γραφής ενώ συγχρόνως
αμφισβητούν την ηγεμονικότητα του ανδρικού ιστορικού
λόγου, από τον οποίο οι γυναίκες κατά κανόνα
απουσίαζαν.

Το πρώτο φεμινιστικό κίνημα, με ιδιαίτερη ανάπτυξη στη

Βρετανία, είχε ως κύριες διεκδικήσεις το δικαίωμα ψήφου,
ίσα δικαιώματα στην εργασία και την εκπαίδευση
Annie Kenney, Christabel Pankhurst: Η φεμινιστική δράση θα ποινικοποιηθεί:
μέλη της Women’s Social and Political σύλληψη «σουφραζέτας», Λονδίνο 1914.
Union (1903)
Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα
• Παρατηρείται σταδιακή εγκατάλειψη της «ρανκιανής»
πρόσληψης της ιστορίας.
• Η φεμινιστική ιστοριογραφία αρχίζει να συνομιλεί με τις
νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας.
• Εμφανίζονται οι πρώτες αξιόλογες προσπάθειες
διερεύνησης των συναρθρώσεων φύλου και τάξης,
έμφυλης και ταξικής ανισότητας.
• H Alice Clark στο έργο The Working Life of Women in the
Seventeenth Century (1919) θα διερευνήσει τις επιπτώσεις
της έλευσης του καπιταλισμού στη γυναικεία εργασία και η
Ivy Pinchbeck στη μελέτη Women Workers and the
Industrial Revolution, 1750-1850 (1930) θα εξετάσει τη
σημασία της γυναικείας εργασίας στην εκβιομηχάνιση.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως τα

μέσα της δεκαετίας του 1980
• Η ιστορία των γυναικών διευρύνεται, σε άμεση συνάρτηση με το δεύτερο
φεμινιστικό κίνημα, με νέες θεματικές, όπως η οικογένεια, το σώμα και η
σεξουαλικότητα, και με νέες αναλυτικές κατηγορίες όπως η «πατριαρχία» και οι
θεωρίες των «χωριστών σφαιρών» και του «γυναικείου πολιτισμού».
• Το ενδιαφέρον συγχρόνως στρέφεται στην παρουσία των γυναικών στη δημόσια
σφαίρα, την ιστορία των γυναικείων κινημάτων και διεκδικήσεων, τη γυναικεία
έμμισθη εργασία και σε θέματα σχετικά με τη γυναικεία εκπαίδευση και το ρόλο
των γυναικών στην εκπαιδευτική διαδικασία.
• Η ιστορία των γυναικών συχνά θα διασταυρωθεί με την πολιτική ιστορία, την
ιστορία της κρατικής συγκρότησης και εξουσίας, την ιστορία της ταξικής
διαμόρφωσης, των κοινωνικών κινημάτων και πολιτικών ιδεολογιών.
• «Ανακαλύπτονται» νέες πηγές και επανεκτιμούνται οι παλαιότερες, προκειμένου
να καταστεί ορατό και «ομιλούν» το γυναικείο υποκείμενο.
• Η φεμινιστική ιστοριογραφική κριτική διασαλεύει την κυρίαρχη διαχείριση του
ιστορικού χρόνου όπως συγκροτείται στο δυτικό ιστοριογραφικό αφήγημα.
• Το μεγαλύτερο μέρος της σχετικής βιβλιογραφικής παραγωγής προέρχεται από τις
ΗΠΑ και τη Βρετανία, ενώ ιδρύονται τα πρώτα επιστημονικά περιοδικά, όπως το
Feminist Studies και το Signs στις ΗΠΑ και το Women’s Studies International
Quarterly στη Βρετανία.
 Το δεύτερο φεμινιστικό κίνημα συγκροτήθηκε γύρω
από την ιδέα της «γυναικείας αλληλεγγύης» και
εστίασε σε ζητήματα που αφορούν την αναπαραγωγή
και τη σεξουαλικότητα.

Τη δεκαετία του 1970 αρχίζουν να εκδίδονται τα

πρώτα φεμινιστικά επιστημονικά περιοδικά
 Οι ερμηνευτικοί και μεθοδολογικοί
μετασχηματισμοί των τελευταίων δεκαετιών
• Δυναμικότερη ενσωμάτωση της ιστορίας των γυναικών και του
φύλου στον ακαδημαϊκό χώρο.
• Ωρίμανση του πεδίου και εμπλουτισμός του με πιο επεξεργασμένα
αναλυτικά εργαλεία.
• Αποδόμηση της «γυναικείας οικουμενικότητας» όπως συνοψιζόταν
στο ιδεώδες της συλλογικής ταυτότητας, εμπειρίας και
αλληλεγγύης.
• Υπονόμευση του ετεροκανονικού μοντέλου και της ηγεμονικότητας
του λευκού βιώματος.
• Μελέτη των πολλαπλών, μεταβαλλόμενων υποκειμενικοτήτων και
ιεραρχήσεων, σε συνάρτηση με άλλους άξονες διαφοράς που
διαπλέκονται με το φύλο (τάξη, φυλή, εθνότητα, σεξουαλικότητα,
κ.ά.)
• Έμφαση στη συγκρότηση της έμφυλης διαφοράς, στις έμφυλες
νοηματοδοτήσεις και αναπαραστάσεις.

Συμπερασματικά, τα τελευταία χρόνια

Η μελέτη του φύλου απομακρύνεται από τις

μεγάλες αφηγήσεις ενώ το ενδιαφέρον
μετατοπίζεται από τις απρόσωπες δομές και
μηχανισμούς εξουσίας στην καθημερινότητα,
την υποκειμενικότητα της εμπειρίας, τις
τακτικές διαχείρισης της εξουσίας και τις
πρακτικές διαπραγμάτευσης.
Η Joan Scott αποτελεί την γνωστότερη εκπρόσωπο
της «γλωσσικής στροφής» στη φεμινιστική
ιστοριογραφία
«[…] το φύλο αποτελεί συστατικό στοιχείο των κοινωνικών
σχέσεων, που στηρίζεται στις αντιληπτές διαφορές ανάμεσα στα
φύλα, και το φύλο είναι πρωταρχικός τρόπος νοηματοδότησης των
σχέσεων εξουσίας».
Τζόουν Ουόλακ Σκοτ, «Το φύλο: μια χρήσιμη κατηγορία της ιστορικής ανάλυσης», στο Ε. Αβδελά-Α.
Ψαρρά (επιμ.), Σιωπηρές ιστορίες: γυναίκες και φύλο στην ιστορική αφήγηση, Αλεξάνδρεια, Αθήνα
1997, σ. 309 [πρώτη δημοσίευση στο American Historical Review 91/5 (1986)]
«η ιστορία δεν αφορά πλέον όσα συνέβησαν σε άνδρες και
γυναίκες και πως αυτοί αντέδρασαν αλλά αφορά τον τρόπο με τον
οποίο συγκροτήθηκαν οι υποκειμενικές και οι συλλογικές σημασίες
των γυναικών και των ανδρών ως κατηγορίες ταυτότητας».
Joan Scott, Gender and the Politics of History, Columbia University Press, Νέα Υόρκη 1999, σ. 6 (1η
έκδοση 1988).

Η ιστορία του ανδρισμού

• Αναπτύσσεται κυρίως από τη δεκαετία του 1990 και εγγράφεται στη
διεύρυνση της εστίασης από την ιστορία των γυναικών στην ιστορία του
φύλου.
• Υποδεικνύει την ανάγκη μελέτης των ανδρών ως έμφυλων υποκειμένων
και του ανδρισμού ως μεταβλητού στο χρόνο κοινωνικού και πολιτισμικού
παράγωγου.
• Αποσκοπεί στην ιστορικοποίηση του ανδρισμού ως βίωμα, ψυχική
διαδικασία ή δράση, ως πολιτισμική αναπαράσταση, λογοθετικό
παράγωγο ή επιτέλεση.
• Οι ανδρισμοί αποτελούν πρωτίστως έμφυλη σχέση παρά σταθερή
κατηγορία ή ταυτότητα, ετεροκαθορίζονται και συγκροτούνται ιεραρχικά
σε σχέση και σε διαπραγμάτευση όχι μόνο ως προς τις «θηλυκότητες»,
αλλά και ως προς μια σειρά διαφορετικών ανδρισμών, στη διαπλοκή τους
με άλλες κατηγορίες διαφοράς όπως η τάξη, η φυλή, η εθνότητα, η
σεξουαλικότητα, η θρησκευτική ταυτότητα, η ηλικία, κ.ά.
Η ιστορία του σώματος και της σεξουαλικότητας

• Το ενδιαφέρον για την ιστορία του σώματος και της

σεξουαλικότητας εκκινεί τόσο από τις θεωρητικές επεξεργασίες και
κοινωνικές διεκδικήσεις του φεμινιστικού κινήματος και των
πολιτικών κινημάτων της σεξουαλικότητας όσο και από την
επίδραση της ανθρωπολογίας και την ανάπτυξη των queer studies.
• Η ανάδειξη του σώματος ως πεδίου εγγραφής της εξουσίας, η
φουκωική θεωρία, και πιο πρόσφατα η αμφισβήτηση
οποιασδήποτε προλογοθετικής σωματικής πραγματικότητας και η
μπατλερική θεωρία περί παραστασιακής επιτέλεσης συνέβαλαν
σημαντικά στην περαιτέρω διερεύνηση της συγκρότησης του
φύλου και και της σεξουαλικότητας.
• Το έμφυλο σώμα έχει εξεταστεί τόσο ως «βιωμένη εμπειρία» όσο
και ως λογοθετικό παράγωγο και φορέας νοήματος. Η μελέτη της
συγκρότησης του έμφυλου σώματος στο πλαίσιο της ιστορίας της
επιστήμης έχει, τέλος, αναδείξει τη στενή διαπλοκή μεταξύ
έμφυλου και επιστημονικού λόγου.
Οι θεωρητικές επεξεργασίες περί σεξουαλικότητας
αναπτύσσονται σε στενή συνάρτηση με τα πολιτικά
κινήματα της σεξουαλικότητας

Η θεωρία της επιτελεστικότητας

«Χωρίς αμφιβολία, υπάρχουν ατομικές αποχρώσεις και ιδιαίτεροι τρόποι
να πραγματώνει κανείς το φύλο του, αλλά το ότι το κάνει, και μάλιστα ότι
το κάνει σύμφωνα με συγκεκριμένους κανόνες και απαγορεύσεις,
σίγουρα δεν αποτελεί καθαρά προσωπικό του ζήτημα […] Η πράξη που
κάνει κανείς, το δρώμενο που επιτελεί είναι κατά κάποιον τρόπο μια
πράξη που έχει ξεκινήσει πολύ προτού το δρών υποκείμενο εμφανιστεί
στη σκηνή. Επομένως το φύλο είναι μια πράξη που έχει προβαριστεί ήδη
– και μοιάζει με το σενάριο που συνεχίζει μεν να υπάρχει και άνευ των
συγκεκριμένων ηθοποιών που το χρησιμοποιούν, αλλά δεν παύει ποτέ να
χρειάζεται τους ηθοποιούς ως άτομα προκειμένου να πραγματωθεί και
να αναπαραχθεί σαν πραγματικότητα για μία ακόμα φορά […] Το φύλο
είναι αυτό που φοράμε, μονίμως, εξαναγκαστικά, καθημερινά και
αδιάκοπα, με άγχος και με ευχαρίστηση».
Judith Butler, «Παραστασιακές επιτελέσεις και συγκρότηση του φύλου: Δοκίμιο
πάνω στη φαινομενολογία και τη φεμινιστική θεωρία», στο Αθηνά Αθανασίου
(επιμ.), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική, εκδ. Νήσος, Αθήνα 2006, σελ.
381-407 (1η δημοσίευση 1988).
 Η ιστορία των γυναικών και του φύλου στην
Ελλάδα
• Στην Ελλάδα η ιστορία των γυναικών και του φύλου υπήρξε θεσμικά υποτυπώδης
έως πρόσφατα, μολονότι το ερευνητικό ενδιαφέρον για το πεδίο ανάγεται στη
δεκαετία του 1980.
• Όπως έχει υποστηρίξει η Ε. Αβδελά, τα κύρια θεματικά πεδία που αναδείχθηκαν
αρχικά αφορούσαν την ιστορία της συλλογικής γυναικείας διαμαρτυρίας και των
διεκδικήσεων στο πλαίσιο του φεμινιστικού κινήματος· την ιστορία της μισθωτής
εργασίας· «ό,τι με σύγχρονους όρους θα ονομάζαμε έμφυλο περιεχόμενο της
ιδιότητας του πολίτη».
• Κατά τη δεκαετία του 2000, κυρίως μέσω χρηματοδοτούμενων ευρωπαϊκών
προγραμμάτων, ευνοήθηκε η δημιουργία προπτυχιακών και μεταπτυχιακών
προγραμμάτων, η οργάνωση συνεδρίων, η εκπόνηση εργασιών και διδακτορικών
διατριβών.
• Σήμερα η σχετική ελληνική βιβλιογραφική παραγωγή καλύπτει ένα εύρος
θεματικών, ερμηνευτικών και μεθοδολογικών κατευθύνσεων που συνομιλούν
ενεργά με τις διεθνείς ιστοριογραφικές τάσεις. Το ενδιαφέρον στρέφεται στην
κοινωνική και πολιτισμική διάσταση της έμφυλης διαφοράς και την πολλαπλότητα
των αναλυτικών αξόνων γύρω από τους οποίους συγκροτείται και
νοηματοδοτείται η έμφυλη ταυτότητα, εμπειρία και δράση των υποκειμένων.
 Η ομάδα των ιστορικών για την έρευνα
στην ιστορία των γυναικών και του φύλου
• δραστηριοποιείται στην Ελλάδα από το 2007 και αποτελεί το
ελληνικό τμήμα της International Federation for Research in
Women’s History (www.ifrwh.com).
• αποτελεί ένα ζωντανό χώρο συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων
για θέματα σχετικά με την ιστορία των γυναικών και του φύλου,
ενώ έχει οργανώσει μια ημερίδα και κύκλους σεμιναρίων.
• είναι υπεύθυνη για τη σύνταξη της «Ελληνικής Βιβλιογραφίας της
Ιστοριογραφίας των Γυναικών και του Φύλου» (επιμ. Γ. Γκότση, Ε.
Ριζάκη) που φιλοξενείται στην ιστοσελίδα http://anemi.lib.uoc.gr
• έχει εκδώσει τον συλλογικό τόμο Το φύλο στην ιστορία:
αποτιμήσεις και παραδείγματα, επιμ. Γ. Γκότση, Α. Διαλέτη, Ε.
Φουρναράκη, Ασίνη, Αθήνα 2015, ο οποίος επιχειρεί να
αποτυπώσει τους πρόσφατους ερευνητικούς προσανατολισμούς
της ιστορίας των γυναικών και του φύλου στη χώρα μας.

Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία 1

• Αβδελά, Ε., Α. Ψαρρά (επιμ.), Σιωπηρές ιστορίες: γυναίκες και φύλο στην ιστορική αφήγηση,
Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997.
• Αβδελά, Ε., «Το φύλο στην ιστοριογραφία. Ένα δυο πράγματα που ξέρω γι’ αυτό», Σύγχρονα
Θέματα 94 (2006): 38-42
• Αβδελά, Ε., «Η ιστορία του φύλου στην Ελλάδα: Από τη διαταραχή στην ενσωμάτωση;», στο
Β. Καντσά, Β. Μουτάφη, Ε. Παπαταξιάρχης (επιμ.), Φύλο και κοινωνικές επιστήμες στη
σύγχρονη Ελλάδα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2010, 89-119.
• Αθανασίου, Α. (επιμ.), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική, Νήσος, Αθήνα 2006.
• Αποστολέλλη, Α., Α. Χαλκιά (επιμ.), Σώμα, Φύλο, Σεξουαλικότητα. ΛΟΑΤΚ πολιτικές στην
Ελλάδα, Εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα 2012.
• Βαρίκα, Ε., Για μια πολιτική γραμματική του φύλου, μτφρ. Π. Μαρκέτου, Πλέθρον, Αθήνα
2009.
• Γκότση, Γ., Α. Διαλέτη, Ε. Φουρναράκη (επιμ.), Το φύλο στην ιστορία: αποτιμήσεις και
παραδείγματα, Ασίνη, Αθήνα 2015.
• Διαλέτη, Α., «Αναζητώντας το γυναικείο υποκείμενο στην πρώιμη νεότερη Ευρώπη:
πρόσφατες ιστοριογραφικές κατευθύνσεις», Τα Ιστορικά 58 (2013): 107-130.
• Λαλιώτου, Ι., Ρ. Μπενβενίστε (επιμ.), «Οι σπουδές του φύλου στο πανεπιστήμιο», Σύγχρονα
Θέματα 94 (2006): 35-88.
• Laqueur, T., Κατασκευάζοντας το φύλο: σώμα και κοινωνικό φύλο από τους αρχαίους Έλληνες
έως τον Φρόιντ, μτφρ. Π. Μαρκέτου, Εκδόσεις Πολύτροπον, Αθήνα 2003.
• Μπάτλερ, Τ., Σώματα με σημασία: οριοθετήσεις του «φύλου» στο λόγο, μτφρ. Π. Μαρκέτου,
Εκκρεμές, Αθήνα 2008.
 Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία 2

• Παπαταξιάρχης, Ε., «Το φύλο στην ανθρωπολογία (και την ιστοριογραφία): ορισμένες
γνωστικές και μεθοδολογικές προεκτάσεις», Μνήμων 19 (1997): 201-210.
• Φουρναράκη, Ε., «Το σύγχρονο εγχείρημα της ιστορίας των γυναικών: πτυχές μιας
μετατόπισης προς μια ιστορία της σχέσης των φύλων», Μνήμων 19 (1997): 186-99.
• Χαντζαρούλα, Π., «Ιστορία του φύλου και η αλλαγή του ιστοριογραφικού παραδείγματος»,
Σύγχρονα Θέματα 94 (2006): 43-9.
• Χαντζαρούλα, Π., “Gender history and the transformation of the politics of historical
knowledge”, Historein: A Review of the Past and Other Stories 10 (2010): 48-70.
• Χαντζαρούλα, Π., «Ιστοριογραφικές προσεγγίσεις του φύλου», στο Β. Καντσά, Β. Μουτάφη,
Ε. Παπαταξιάρχης (επιμ.), Μελέτες για το φύλο στην ανθρωπολογία και την ιστορία,
Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2011, 129-226.

5) Μικροϊστορία

Γιώργος Πλακωτός
Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας
Πανεπιστήμιο Αιγαίου
 Απαρχές και ορισμοί-ερωτήματα

Κύκλος ιστορικών γύρω από το ιταλικό ακαδημαϊκό περιοδικό Quaderni storici:

Carlo Ginzburg, Edoardo Grendi, Giovanni Levi, Carlo Poni.

Το Quaderni storici ως χώρος ιστοριογραφικού προβληματισμού και ανάπτυξης

διεπιστημονικών προσεγγίσεων.

Θεματολογική επιλογή (μελέτη μιας μικρής κλίμακας τοπικότητας, μιας

μικροχρονικότητας, ενός κύκλου ή δικτύου ανθρώπων) ή/και σύνολο διακριτών
μεθοδολογικών αρχών;

Οι ιστορικοί του Quaderni storici

Αφετηριακά κείμενα

E. Grendi, «Micro-analisi e storia sociale», Quaderni storici, 35 (1977), σ. 506-520.

C. Ginzburg και C. Poni, «Il nome e il come: scambio ineguale e mercato storiografico», Quaderni
storici, 40 (1979), σ. 1-10 [αγγλ. μτφ. «The Name and the Game: Unequal Exchange and the
Historical Marketplace», στο Edward Muir και Guido Ruggiero (επιμ.), Sex and Gender in Historical
Perspective, Baltimore, 1991, σ. 1-10.
 Οι ιστορικοί του Quaderni storici
Προγραμματικές «αρχές»:
• Εισαγωγή των όρων «μικροανάλυση» και «μικροϊστορία»
• Ανάλυση εξαιρετικά οριοθετημένων φαινομένων
• Σμίκρυνση της κλίμακας
• Κριτική στην α) παραδοσιακή πολιτική ιστορία,
β) ποσοτική και σειριακή ιστορία υπό την επιρροή των Annales,
γ) ιστορική κοινωνιολογία και ιστορική κοινωνική επιστήμη
• Ιστορική εθνογραφία του καθημερινού
• Ενδιαφέρον για την ανθρωπολογία
• Η μικροϊστορία ως μια επιστήμη του βιωμένου

Ενδεικτικά έργα της ιταλικής μικροϊστορίας

Carlo Ginzburg, Il formaggio e i vermi: il cosmo di un mugnaio del ’500, Τορίνο, 1976 [ελλ. μτφ. Το
τυρί και τα σκουλήκια: ο κόσμος ενός μυλωνά του 16ου αιώνα, Αθήνα, 1994]

Carlo Ginzburg, Clues, Myths and the Historical Method, Baltimore, 1989 [α΄έκδ. Miti emblemi spie:
morfologia e storia, Τορίνο, 1986]

Edoardo Grendi, In altri termini: etnografia e storia di una società di antico regime, Μιλάνο, 2004

Giovanni Levi, Inheriting Power: The Story of an Exorcist, Σικάγο, 1988 [α΄ έκδ. L’eredita
immateriale: carriera di un esorcista nel Piemonte del Seicento, Τορίνο, 1985]
 Παράλληλες διεθνείς ιστοριογραφικές
εξελίξεις και επιδράσεις
Η ιστορία από «τα κάτω» του E. P. Thomson.

Η ιστορία της καθημερινότητας στη Γερμανία (Alltagsgeschichte).

Η ιστορία της λαϊκής κουλτούρας.

Η ιστορία των νοοτροπιών.

Το έργο της ιστορικού Natalie Zemon-Davis.

Η επιστροφή της αφήγησης κατά την επισήμανση του ιστορικού Lawrence Stone.
Η μικροϊστορία ως διεθνές ιστοριογραφικό πεδίο: δεκαετίες ’80 και ’90.
Διαδρομές και χαρακτηριστικά
• Μεθοδολογική προσήλωση στη μικροσκοπικού τύπου παρατήρηση
• Σχέση του/της ιστορικού με το αναγνωστικό κοινό
• Σημασία των αφηγηματικών τεχνικών
• Σχέση με την νέα πολιτισμική ιστορία
• Συστηματική συνομιλία με την ανθρωπολογία
• Θεματολογία: εμπρόθετη δράση των υποκειμένων,
νοηματικές διαδικασίες,
παραγωγή του εαυτού
• Έμφαση στην ιστορία της προνεοτερικής Ευρώπης
• Εντάσεις μεταξύ μικροανάλυσης/μικροϊστορίας και μεγάλων αφηγήσεων

Η μικροϊστορία ως διεθνές ιστοριογραφικό πεδίο: δεκαετίες ’80 και ’90.

Διαδρομές και χαρακτηριστικά

Mικροϊστορία και ιστορικοί των Annales

Από-αντικειμενικοποίηση των κοινωνικών κατηγοριών στο έργο του Jacques Revel. Jeux d’échelles: La micro-analyse à
l’experience, Παρίσι, 1996.

Μικροϊστορία στην αμερικανική ιστοριογραφία

α. Κοινότητα, λόγος, πρακτικές:
David Sabean, Power in the Blood: Popular Culture and Village Discourse in Early Modern Germany, Cambridge, 1984.
Tommaso Astarita, Village Justice: Community, Family and Popular Culture in Early Modern Italy, Baltimore, 1999.
β. Υποκείμενα και εμπρόθετη δράση - η έμφαση στην αφήγηση και την πλοκή:
Judith C. Brown, Immodest Acts: The Life of a Lesbian Nun in Renaissance Italy, Νέα Υόρκη, 1986.
Gene Brucker, Giovanni and Lusanna: Love and Marriage in Renaissance Florence, Berkeley, 1986.
Steven Ozment, Magdalena and Balthasar: An Intimate Portrait of Life in 16th Century Europe, Νέα Υόρκη, 1986.
Richard L. Kagan, Lucrecia's Dreams: Politics and Prophecy in Sixteenth-Century Spain, Berkeley, 1990.
Peter Linehan, The Ladies of Zamora, Cambridge, 1997.
Η μικροϊστορία ως διεθνές ιστοριογραφικό πεδίο: δεκαετίες ’80 και ’90.
Το έργο της Natalie Zemon Davis

Η σχέση ανάμεσα στο κοινωνικό και το συμβολικό

Ταυτότητες και αξιακοί κώδικες
Συνάρθρωση με ανθρωπολογία
Το ιστορικό έργο ως εργαστήριο ιστορικών πιθανοτήτων

Ενδεικτικά έργα:
Society and Culture in Early Modern France, Stanford, 1975.
The Return of Martin Guerre, Cambridge MA, 1982 [ελλ. μτφ. Η επιστροφή του Μαρτίνου Γκερ, Αθήνα,
2000].
Fiction in the Archives: Pardon Tales and their Tellers in Sixteenth-Century France, Stanford, 1987.
Women on the Margins: Three Seventeenth-Century Lives, Cambridge MA, 1995.
 Μικροϊστορία και ανθρωπολογία
Η επιρροή του έργου του Ernesto de Martino στην ιταλική μικροϊστορία. Ο κόσμος της προνεοτερικής υπαίθρου.

Ο Ιεροεξεταστής ως ανθρωπολόγος

Απόρριψη του «εθνοκεντρισμού»

Η ετερότητα του παρελθόντος

Η επιρροή του Clifford Geertz: η «πυκνή περιγραφή» και ο πολιτισμός ως κείμενο. Το έργο του Robert Darnton, The
Great Cat Massacre and Other Episodes in French Cultural History, Νέα Υόρκη, 1984.

Πρόσφατες εξελίξεις

Περίτεχνη αφήγηση σε βάρος των μεθοδολογικών αναζητήσεων.

Περιθωριακές αλλά χαρισματικές μορφές του παρελθόντος και η δράση τους ως πυρήνας του ιστορικού
έργου.

Δημιουργία ελκυστικής θεματολογίας και ενδιαφέρον προσέλκυσης ενός ευρύτερου αναγνωστικού κοινού.

Η μικροϊστορική οπτική προς ανάδειξη ευρύτερων διαδικασιών όπως η προνεοτερική παγκοσμιότητα, η

μεθοριακότητα και η διαπερατότητα.

Μικροϊστορία και ιστορική βιογραφία.

 Πρόσφατες εξελίξεις
Ενδεικτικά έργα
Mercedes García-Arenal και Gerard Wiegers, A Man of Three Worlds: Samuel
Pallache, a Moroccan Jew in Catholic and Protestant Europe, Baltimore, 2003.

Natalie Zemon Davis, Trickster Travels: A Sixteenth-Century Muslim between

Worlds, Νέα Υόρκη, 2006.

Linda Colley, The Ordeal of Elizabeth Marsh: A Woman in World History, Νέα
Υόρκη, 2007.

Sanjay Subrahmanyam, Three Ways to Be Alien: Travails and Encounters in the

Early Modern World, Waltham, 2011.

Βιβλιογραφία

• Brewer John, «Microhistory and the Histories of Everyday Life», Cultural and Social History, 7/1
(2010), σελ. 87-109.
• Cerutti Simona, «Microhistory: Social Relations versus Cultural Models?», στο Anna-Maija Castrén,
Markku Lonkila και Matti Peltonen (επιμ.), Between Sociology and History: Essays on Microhistory,
Collective Action, and Nation-Building, Ελσίνκι, SKS / Finnish Literature Society, 2004, σελ. 17-40.
• De Vivo Filippo, «Prospect or Refuge? Microhistory, History on the Large Scale», Cultural and Social
History, 7/3 (2010), σελ. 387-397.
• Lanaro Paola (επιμ.), Microstoria: a vent’anni da L’eredità immateriale. Saggi in onore di Giovanni
Levi, Μιλάνο, Franco Angeli, 2011.
• Levi Giovanni, «On Microhistory», στο Peter Burke (επιμ.) New Perspectives on Historical Writing,
Cambridge, Polity Press, 1992, σελ. 93-113.
• Magnússon, Sigurður Gylfi και István M. Szijártó, What is Microhistory? Theory and Practice, Λονδίνο,
Routledge, 2013.
• Peltonen Matti, «Clues, Margins, and Monads: The Micro-Macro Link in Historical Research», History
and Theory, 40/3 (2001), σελ. 347-359.
• Renders Hans και Binne de Haan (επιμ.), Theoretical Discussions of Biography: Approaches from
History, Microhistory, and Life Writing, Leiden, Brill, 2014.
• Revel Jacques, «Microanalysis and the Construction of the Social», στο Jacques Revel και Lynn Hunt
(επιμ.), Histories: French Constructions of the Past, Νέα Υόρκη, The New Press, 1996, σελ. 492-502.
• Stone Lawrence, «The Revival of Narrative: Reflections of a New Old History», Past & Present, 85
(1979), σελ. 3-24.
• Szijártó István, «Four Arguments for Microhistory», Rethinking History, 6/2 (2002), σελ. 209-215.
• Trivellato Francesca, «Is There a Future for Italian Microhistory in the Age of Global History?»,
California Italian Studies, 2/1 (2011) (http://escholarship.org/uc/item/0z94n9hq)
 ΠΟΘΗΤΗ ΧΑΝΤΖΑΡΟΥΛΑ

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ

ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

Διαμόρφωση της Προφορικής Ιστορίας σε

γνωστικό πεδίο:
 Ριζοσπαστικό πολιτικό πρόταγμα

 Τα υποκείμενα που είχαν συμβάλει στο

μετασχηματισμό της κοινωνίας εξοβελίστηκαν
από την ιστορική αφήγηση
Άρα η βασική αφετηρία για τη διαμόρφωση
του πεδίου της προφορικής ιστορίας ήταν η
συνειδητοποίηση ότι η ιστοριογραφία
παράγει σιωπές.

Η προφορική ιστορία ήρθε να καλύψει τις

σιωπές της ιστοριογραφίας.
Οι σιωπές αφορούν
Α. τις πηγές στις οποίες στηριζόμαστε για να
γράψουμε ιστορία
Β. τις ιεραρχίες που αναπαράγει η
ιστοριογραφία αναφορικά με το ποια είναι
αξιόλογα αντικείμενα μελέτης
Το ζήτημα της απουσίας πηγών συνδέεται με
τη θέση των υποκειμένων στα δημόσια
αφηγήματα του παρελθόντος που μελετάμε,
δηλαδή με την αναπαράστασή τους.

Η αναπαράσταση των υποκειμένων ως

μονολιθικών, ομοιογενών και
αδιαφοροποίητων συλλογικοτήτων δεν έλυσε
το ζήτημα της αορατότητας και της
ανωνυμίας.
Ο μονόλογος που τους είχε επιβληθεί σήμαινε
ότι οι άλλοι (αυτοί δηλαδή που είχαν πρόσβαση
στο δημόσιο λόγο και στην κατασκευή των
αφηγημάτων) μπορούσαν να μιλούν για τα
υποκείμενα αυτά χωρίς να διακινδυνεύουν να
τους ανταπαντήσουν.
Toni Morrison, “Unspeakable Things Unspoken: The Afro-American
Presence in American Literature”, στο Terry Lovel (ed), Feminist
Cultural Studies II, p. 490.

 Δικαίωμα στην ιστορία

 Εξανθρωπισμός της ιστορίας

Ο Jan Gross στο βιβλίο του Neighbors
υποστηρίζει ότι πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο
που αντιμετωπίζουμε τις μαρτυρίες και να
στρατευτούμε στο πλευρό της μαρτυρίας των
επιζώντος.

Jan Gross, (2001). Neighbors: The Destruction of the Jewish

Community in Jedwabne, Poland. Princeton University
Press.

«Όταν λαμβάνουμε υπόψη τις μαρτυρίες των

επιζώντων, πρέπει να ξεκινάμε από μία
προϋπόθεση: να αποδεχόμαστε την μαρτυρία για
το τι συνέβη ως πραγματικότητα έως ότου
βρούμε πειστικά επιχηρήματα που να στηρίζουν
την αντίθετη άποψη. Ακολουθώντας αυτή την
αρχή είναι πολύ πιο πιθανό να αποφύγουμε λάθη.
Αν ακολουθήσουμε την αντίθετη τακτική -της
αμφισβήτησης της μαρτυρίας και του
σκεπτικισμού απέναντι στη μαρτυρία- τότε είναι
πολύ πιθανότερο να οδηγηθούμε σε λάθη».
Σε ποια χαρακτηριστικά έγκειται η ιδιαιτερότητα της
Προφορικής Ιστορίας:
1. Προφορικότητα
Τα τεκμήρια παρουσιάζονται με προφορική μορφή
2. Μνήμη-Άρρηκτη σχέση της μαρτυρίας με τη
μνήμη
Η μαρτυρία διαμεσολαβείται από τη μνήμη
Η μνήμη ως δυναμική και ενεργή διαδικασία και ως
αναστοχαστική εμπειρία.

Χαρακτηριστικά της προφορική μορφής:

1. Ακριβής καταγραφή της προφορικής συνέντευξης:
μοναδική ακρίβεια της μαγνητοφωνημένης
κασέτας/ψηφιακού αρχείου.
2. Μεταφέρει όλα τα χαρακτηριστικά της προφορικής
επικοινωνίας που τη διακρίνουν από τη γραπτή.
Ενυπάρχουν κοινωνικές ενδείξεις, αποχρώσεις
αβεβαιότητας, υφή διαλεκτικών μορφών, χιούμορ.
Αυτά τα στοιχεία ενισχύουν την αξιοπιστία της, καθώς από
το χρώμα της φωνής, τους δισταγμούς, τις εκφράσεις, το
γέλιο αποκαλύπτουν και φωτίζουν στον ερευνητή/τρια
πτυχές και διαστάσεις των λεγομένων που μπορεί να
παρέμεναν σκοτεινές διαφορετικά.

3. Έχει απέναντί του κανείς τον πληροφορητή/τρια και

μπορεί να αμφισβητήσει, να προκαλέσει, να θέσει
ερωτήματα σε αυτά που λέει, κάτι που δεν μπορεί να
το κάνει με τη γραπτή πηγή.

Βλ. Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν (μτφ. Ρ.Β.Μπούσχοτεν-Ν.

Ποταμιάνος) Πλέθρον 2002.
 Δηλαδή όταν αντιμετωπίζουμε τις προφορικές
μαρτυρίες σαν ένα ακόμα έγγραφο, σαν ένα
ακόμα τεκμήριο, είναι σαν να αγνοούμε την
ιδιαίτερη αξία που έχουν ως υποκειμενική,
προφορική μαρτυρία.

Sandro Portelli. «Η ‘υποκειμενικότητα’ αποτελεί

αντικείμενο της ιστορίας όσο και τα πιο ορατά
‘γεγονότα’. Αυτά που πιστεύει ο πληροφορητής είναι
πράγματι εξίσου ένα γεγονός (δηλαδή το γεγονός ότι
αυτός ή αυτή το πιστεύει) όπως αυτό που ‘πραγματικά’
συνέβη».
"What makes oral history different?", in R. Perks and A. Thompson
(eds.), The Oral History Reader, London, Routledge, 1998, σ. 63-74.
«Η αξιοπιστία των προφορικών πηγών είναι μια
διαφορετική αξιοπιστία… Η σημασία της προφορικής
μαρτυρίας μπορεί συχνά να έγκειται όχι στην
προσκόλληση στα γεγονότα αλλά μάλλον στην
απόκλιση από αυτά, όπου υπεισέρχεται η φαντασία, ο
συμβολισμός και η επιθυμία».

Σχέση μαρτυρίας και μνήμης: Αυτή η σχέση είναι

διπλή:

 Α. Η μνήμη ως υποκειμενική διαδικασία

 Β. Η μνήμη ως διϋποκειμενική διαδικασία

• Η προφορική ιστορία δεν είναι μια
ιστορία των γεγονότων αλλά μια ιστορία της
υποκειμενικότητας.

 Η έννοια της υποκειμενικότητας προέκυψε

από την ανάγκη να αναγνωρίσουμε το
υποκείμενο στην ιστορία.

 Η συγκρότηση κάθε υποκειμένου είναι μια

διαρκής και ιδιοσυγκρασιακή διαδικασία.
«Ο όρος υποκειμενικότητα καλύπτει επίσης
τις πολλαπλές θέσεις των υποκειμένων ως
δρώντων και ως αντικειμένων, ως ούτε
αμιγώς καθορισμένων ούτε εντελώς
αυτόνομων».
Luisa Passerini, «Υποκειμενικότητα και Ιστορία». Στο Σπαράγματα
του 20ού αιώνα, Νεφέλη 1998, 13-19.

Ποια είναι τα υποκείμενα της ιστορίας

και πώς παίρνουν αποφάσεις;
  Στο πρώτο σημείο, η δυσκολία είναι να
αναγνωρίσουμε τις σχέσεις μεταξύ του
ατομικού και του συλλογικού.

Στο δεύτερο σημείο, το κύριο ερώτημα είναι

η διάκριση μεταξύ αυτονομίας και ετερονομίας,
αυτοπροσδιορισμού και ετεροπροσδιορισμού,
το να είναι κανείς ελεύθερος και περιορισμένος.
 Εδώ και οι ιστορικοί και οι κοινωνικοί
επιστήμονες αποδίδουν συχνά αποφάσεις στη
μίμηση (για παράδειγμα των ανώτερων από
τις χαμηλότερες τάξεις).

Λίγοι έχουν αναγνωρίσει την ύπαρξη

στρατηγικών ζωής που δίνουν ώθηση στο
άτομο και στις συλλογικές διαδρομές, όπως
στην περίπτωση των αναλύσεων του κύκλου
ζωής.
 Τέλος, αυτή η περιοχή θα έπρεπε να
περιλαμβάνει συνειδητούς, υποσυνείδητους
και ημι-συνειδητούς λόγους ως κίνητρα που
δρουν στην ανθρώπινη υποκειμενικότητα.

 Να δούμε δηλαδή την υποκειμενικότητα ως

δυναμική διαδικασία όπου το υποκείμενο
συγκροτείται μέσα από διϋποκειμενικές
σχέσεις που ξεπερνούν τη γενιά και
συνδέονται με κληρονομημένες μνήμες,
συλλογικές αφηγήσεις και δημόσιες
αφηγήσεις.
ΥΙΟΘΕΤΗΣΗ ΕΝΟΣ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΟΥ
ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ:
Η αποκατάσταση της υποκειμενικότητας στα
υποκείμενα που μελετάμε

Πώς διαμορφώνεται το υποκείμενο;

Α. Σε αυτή τη διαδικασία κεντρικός είναι ο ρόλος
της μνήμης

Για την λειτουργία της προφορικής μνήμης:

Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Ανάποδα χρόνια: συλλογική μνήμη και
ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών (1900-1950). Αθήνα: Πλέθρον 1997.
Για τη σχέση μνήμης και υποκειμενικότητας:
Δήμητρα Λαμπροπούλου, Οικοδόμοι: οι άνθρωποι που έχτισαν την
Αθήνα, 1950-1967. Αθήνα: Βιβλιόραμα 2009
Β. Αντικατάσταση της έννοιας της
αντικειμενικότητας με την έννοια της
διϋποκειμενικότητας.

 Η διττή σχέση μεταξύ του πληροφορητή

και του συνεντευκτή παραμένει θεμελιακή
στην δημιουργία/αναπαραγωγή της
μνήμης και στην παραγωγή της
προφορικής ιστορίας.
 Το να ακούμε τις εμπειρίες των άλλων μας
οδηγεί να αναθεωρήσουμε την πορεία των
ιστοριών μας, να κοιτάξουμε τον εαυτό μας
στον καθρέπτη και να στοχαστούμε.
 Πρόκειται για μια διπλή κίνηση στοχασμού
πάνω στον εαυτό μας, στο άτομο και στο
συλλογικό.

«Όπως έγραψα στην Αυτοβιογραφία μιας

γενιάς, η εμπειρία του να ακούω τη μνήμη
των άλλων μου επέτρεψε μετά από μια
δεκαετία αυτή της πρακτικής να ακούσω τη
δική μου μνήμη».
Luisa Passerini, “A Passion for Memory”, History Workshop
Journal (2011), 72: 241-250
Η ευέλικτη δομή της συνέντευξης βασίζεται στην
πεποίθηση ότι κάθε ιστορία ζωής είναι μια
δημιουργική δουλειά που παράγεται από τη
συνάντηση δύο ανθρώπων που και οι δύο
καταλαβαίνουν την αξία της σχέσης μεταξύ δύο
υποκειμενικοτήτων καθώς και την προβληματική και
την ρηξικέλευθη φύση αυτής της σχέσης

Το κριτήριο που καθοδηγεί τη συνέντευξη

είναι ότι οι συμμετέχοντες θα είναι ανοιχτοί ο
ένας στον άλλο και επομένως ανοιχτοί στις
απροσδόκητες και μη συστηματικές πλευρές
της συνέντευξης.
Βλ. Ένωση Προφορικής Ιστορίας (Πρακτικές οδηγίες)
http://www.epi.uth.gr/index.php?page=practice3
Το πάθος για τη μνήμη, για το οποίο γράφει η
Luisa Passerini, μας δείχνει ότι η ιστορία δεν
είναι υπόθεση του παρελθόντος αλλά της
σχέσης μας με το παρελθόν.

Δεν κάνουμε προφορική ιστορία για

εξακριβώσουμε γεγονότα, ούτε για να
επιβεβαιώσουμε ή να διαψεύσουμε τις
επίσημες πηγές. Στόχος μας είναι να
προσφέρουμε μια εναλλακτική αφήγηση για
το παρελθόν.
Αυτή η εναλλακτική αφήγηση για το
παρελθόν συνίσταται τόσο σε μια
διαφορετική οπτική του τι συνέβη στο
παρελθόν αλλά και στην μετατόπιση από το
γεγονός στην υποκειμενικότητα.

 Διεύρυνση του ορίζοντα της ιστορικής έρευνας

(εμπειρία καθημερινής ζωής, καταπιεσμένων,
υπάλληλων τάξεων)
 Μέσο για το μετασχηματισμό τόσο του
περιεχομένου όσο και του σκοπού της ιστορίας.
 Κεντρική θέση στους ανθρώπους που
δημιούργησαν και βίωσαν την ιστορία.
 Η ιστορία είναι γεμάτη μακρές σιωπές:
Ολοκαύτωμα.
 Άνοιγμα νέων ερευνητικών πεδίων.
 Βιβλιογραφία 1

-Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Το Ολοκαύτωμα στις μαρτυρίες των ελλήνων Εβραίων.

Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο 2007 (2η έκδοση).
-Ρίκα Μπενβενίστε, Αυτοί που επέζησαν: Αντίσταση, εκτόπιση, επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι
στη δεκαετία του 1940, Πόλις 2014.
Ρ. Βαν Μπουσχοτεν, Τ. Βερβενιώτη, Κ. Μπάδα, Ε. Νάκου, Π. Πανταζής, Π. Χαντζαρούλα
(επιμ.), Γεφυρώντας τις γενιές: Διεπιστημονικότητα και αφηγήσεις ζωής στον 21ο αιώνα.
Προφορική ιστορία και άλλες βιο-ιστορίες. Πρακτικά διεθνούς συνεδρίου, Βόλος 25-27 Μαϊου
2012. (e-book: http://www.epi.uth.gr/index.php?page=publications1)
- Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Τ. Βερβενιώτη, Ε. Βουτυρά, Κ. Μπάδα (επιμέλεια), Μνήμες και λήθη
του ελληνικού εμφύλιου πολέμου, Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008.
-Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Ανάποδα χρόνια: συλλογική μνήμη και ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών
(1900-1950). Αθήνα: Πλέθρον 1997.
-Anne E. Goldman, “Is That What She Said?”, Cultural Critique, no. 25, (Fall 1993): 177-204.
-Ποθητή Χαντζαρούλα, Σμιλεύοντας την υποταγή: Οι έμμισθες οικιακές εργάτριες στην Ελλάδα το
πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Αθήνα: Παπαζήσης 2012.
-Ε. Κούνιο Αμαρίλιο-Α. Ναρ, Προφορικές Μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το
Ολοκαύτωμα, επιμέλεια και επίμετρο Φ. Αμπατζοπούλου, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998.

Βιβλιογραφία 2

-Δήμητρα Λαμπροπούλου, Οικοδόμοι: οι άνθρωποι που έχτισαν την Αθήνα, 1950-1967. Αθήνα:
Βιβλιόραμα 2009.
-Ρένα Μόλχο, «Το αρχείο οπτικοακουστικών μαρτυριών των επιζώντων της ναζιστικής γενοκτονίας
Shoah: Στόχοι, οργάνωση και διαδικασία συνεντεύξεων», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών (2002),
107: 199-217.
-Luisa Passerini, Fascism in Popular Memory. The Cultural Experience of the Turin Working Class,
1987 (μτφ. R. Lumley).
- Luisa Passerini, «Υποκειμενικότητα και Ιστορία». Στο Σπαράγματα του 20ού αιώνα, Νεφέλη 1998,
13-19.
-Luisa Passerini, «Shareable Narratives? Intersubjectivity, Life Stories and Reiterprating the Past», 11-
16 Αυγούστου 2002, Berkeley.
-Luisa Passerini, “A Passion for Memory”, History Workshop Journal (2011), 72: 241-250.
- Alessandro Portelli, "What makes oral history different?", in R. Perks and A. Thompson (eds.), The
Oral History Reader, London, Routledge, 1998, σ. 63-74.
-Vieda Skultans, “Narratives of Survival and the Politics of Memory”. The European Journal of Life-
Writing, vol. 3 (2014): 11-25.
-Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν (μτφ. Ρ.Β.Μπούσχοτεν-Ν. Ποταμιάνος) Πλέθρον 2002.
-Γιώργος Τσιώλης & Ειρήνη Σιούτη, (επιμ.), Βιογραφικές (ανα)κατασκευές στην ύστερη νεωτερικότητα.
Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα της βιογραφικής έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες. Αθήνα:
νήσος, 2013.
-Mercedes Vilanova, Αόρατες πλειοψηφίες: εργατική εκμετάλλευση, επανάσταση και καταστολή (μτφ. Χ.
Ροβύθη), Κατάρτι 2000.
 7) Δημόσια Ιστορία

Δημήτρης Μπιλάλης
Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής
Ανθρωπολογίας

• Η δημόσια ιστορία «γεννιέται» στα μέσα της δεκαετίας του ‘70.

Σημαντικές οι εξελίξεις που έλαβαν χώρα στη δεκαετία του ‘60.

• Γενέθλιος τόπος είναι το αγγλοσαξονικό πλαίσιο.

• Ανάδυση νέων υποκειμένων που διεκδικούν και διεκδικούνται από

τη δημόσια ιστορία.

• Αύξηση των αιτημάτων για μια ιστορία από τα κάτω.

• Έκρηξη των λόγων περί δημόσια ιστορίας από το 1989 και έπειτα.

• Βασικές αιτίες της εξάπλωσής της είναι:

η αύξηση των μεταναστευτικών ροών και γενικότερα της

κινητικότητας που λαμβάνει χώρα στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή
σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η διάδοση των ψηφιακών τεχνολογιών με τη συνακόλουθη

δικτύωση που αυτή παράγει.

• Η εποχή αυτή είναι γνωστή ως η εποχή των πολέμων για την ιστορία.

• Γαλλία: Επιτροπή Επαγρύπνησης/Νόμοι της Μνήμης. Νομοθετικές

απαγορεύσεις σχετικά με το τι πρέπει να θυμόμαστε και τι να
ξεχνάμε.

• Σε αυτό το πλαίσιο η δημόσια ιστορία ορίζεται ως ένας οιονεί

κίνδυνος για την επιστημονική ιστορία.

• Για άλλους αποτελεί έναν εξαιρετικά γόνιμο χώρο για την παραγωγή
ιστορικού λόγου.
• Πώς ορίζει τον εαυτό της η δημόσια ιστορία;

• 3 βασικές εννοιολογήσεις.

Η έκκεντρη εννοιολόγηση: Η δημόσια ιστορία αποτελεί πεδίο στο οποίο εκπαιδεύονται

ιστορικοί επιστήμονες για να εργαστούν εκτός πανεπιστημίου και σχολείου (μουσεία,
ψηφιακές σελίδες με ιστορικό περιεχόμενο κ.λπ).

Εφαρμοσμένη ιστορία: Καλείται να εμπλακεί με τις «πραγματικές» ανάγκες του

παρόντος μέσω project, δράσεων, επιτελέσεις. Η δημόσια ιστορία είναι πράξη.

Ο πιο διαδεδομένος ορισμός: Δημόσια ιστορία είναι οποιαδήποτε ιστορία διαφέρει από
την επιστημονική ιστορία. Αναφέρεται σε κινηματογραφικές αναπαραστάσεις,
τηλεοπτικές εκπομπές, σχόλια σε blogs και γενικότερα σε οτιδήποτε λαμβάνει χώρα στο
δημόσιο μη ακαδημαϊκό χώρο.

• Η δημόσια ιστορία συγκροτήθηκε ως αντίστιξη της επιστημονικής

ιστορίας και τις πρακτικές των επαγγελματιών ιστορικών.

• Επιλέγει να μένει στο «κατώφλι» της επιστημονικής ιστορίας και να

διατηρεί μία αμφίθυμη σχέση με αυτήν.

• Φαίνεται να προτιμά την αποκοπή της από την επιστημονική ιστορία

και όχι τη σύνθεση.
 8) Ψηφιακή Ιστορία

Δέσποινα Βαλατσού (Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών)

& Δημήτρης Μπιλάλης

Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής

Ανθρωπολογίας

• Ο αυστηρός ορισμός της ψηφιακής ιστορίας είναι δύσκολος.

• Ορισμός που δίδεται από το Center for History and New Media: Η
ψηφιακή ιστορία αποτελεί μία προσέγγιση στη μελέτη και στην
αναπαράσταση του παρελθόντος η οποία αξιολογεί τις νέες
τεχνολογίες επικοινωνίας, βασίζεται σε θεμελιώδη χαρακτηριστικά
της ψηφιακής σφαίρας, όπως είναι οι βάσεις δεδομένων, το
υπερκείμενο και τα δίκτυα με στόχο να δημιουργήσει και να
μοιραστεί την ιστορική γνώση (εργαλειακός ορισμός).
• Δεδομένου ότι ο όρος ψηφιακή ιστορία υπαινίσσεται μια δημόσια ιστορία
(επιτελείται στο δημόσιο χώρο του διαδικτύου) λειτουργεί ως ομπρέλα και τείνει
να περιλαμβάνει όλες τις μορφές ιστορίας που πραγματώνονται στο παρόν με
ποικίλα ψηφιακά μέσα.
• Η ψηφιακή ιστορία «προτείνει» μία αίσθηση παροντικής ιστορικότητας.
Συνένωση παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος στη στιγμή της
αφηγηματοποίησης και αναπαράστασης του παρελθόντος.
• Σχετίζεται με την ιστορία που παράγεται και καταναλώνεται από το κοινό που
συμμετέχει (επαγγελματίες ιστορικούς και μη).
• Βιωματική προσέγγιση του παρελθόντος.

• Η ψηφιακή ιστορία αναδύεται τη δεκαετία του ‘80 με τη διάχυση των

ψηφιακών τεχνολογιών και αναπτύσσεται περεταίρω τη δεκαετία
του ‘90.

• Δεύτερη φάση στη δεκαετία του 2000.