ΚΩΜΩΔΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ιστορική αναδρομή
Χαρακτηριστικά Παλαιάς Κωμωδίας
(ως τέχνη, ως θεσμός)

Η ένταξη της κωμωδίας στους δραματικούς αγώνες

«Αἱ μὲν οὖν τῆς τραγῳδίας μεταβάσεις καὶ δι’ ὧν ἐγένοντο οὐ λελήθασιν, ἡ δὲ κωμῳδία
διὰ τὸ μὴ σπουδάζεσθαι ἐξ ἀρχῆς ἔλαθεν͘ καὶ γὰρ χορὸν κωμῳδῶν ὀψἐ ποτε ὁ ἄρχων
ἔδωκεν, ἀλλ’εθελονταὶ ἦσαν.»

(Αριστοτέλης, Ποιητική, 1449β 2)

Πιθανόν παραστάσεις από εθελοντές

486π.Χ.

Πρώτη σωζόμενη χρονολογία για θέσπιση αγώνων κωμωδίας

Νικητής: Χιωνίδης
 Το πλαίσιο των παραστάσεων:
οι Διονυσιακές εορτές
Στην κλασσική Αθήνα
θεατρική παράσταση

ένα δρώμενο εντεταγμένο στο ευρύτερο (και ευρύ) πλάισιο μιας εορτής
λατρευτικής προς τον γνωστό σε όλους, αλλοπρόσαλλο και πολυπρόσωπο θεό
Διόνυσο
Γιατί ο Αριστοτέλης μιλά για καθυστερημένη (ὀψε ποτε) ένταξη της κωμωδίας στους
δραματικούς αγώνες;

Η κωμωδία και οι Διονυσιακές εορτές

Μικρά • πιθανόν 4ο αιώνα

Διονύσια

Λήναια • 440 π.Χ.: κωμωδία κυρίως, σε μικρότερο βαθμό

τραγωδία (μόνο 2 τραγικοί ποιητές με διλογίες)

Μεγάλα • 486π.Χ.: αρχικά 5 κωμικοί ποιητές με 1 κωμωδία έκαστος

• Περίοδος Πελοποννησιακού πολέμου: 3 κωμωδίες
Διονύσια (πιθανές αιτίες;)
 Περιοδολόγηση

Σχηματικός χωρισμός σε περιόδους

Νέα κωμωδία
Παλαιά κωμωδία (τέλος 4ου αιώνα
(486-400π.Χ.) κ.ε.)

Μέση κωμωδία
(404-321π.Χ.)

Βασικός περιορισμός: συγκυρία διάσωσης

Ακέραια έργα μόνο Αριστοφάνη και Μενάνδρου

Και άλλου είδους μαρτυρίες: π.χ. ανασκαφές, επιγραφικές διδασκαλίες,

έργα τέχνης που σχετίζονται με το θέατρο (αναπαραστάσεις υποκριτών
κ.ά), παραθέματα από χαμένα δράματα.
Αλλά το κύριο υλικό μας για την Παλαιά Κωμωδία (το κύριο ενδιαφέρον
μας) είναι μόνο τα 11 ακέραια σωζόμενα αριστοφανικά έργα.

Δύο ερωτήματα θα μας απασχολήσουν σύντομα:

1. Σε ποιο βαθμό μπορούμε να αναπαραγάγουμε την ιστορία του είδους
της Παλαιάς κωμωδίας εως και τις απαρχές του κωμικού είδους με
βάση τις πληροφορίες μας;
2. Σε ποιο βαθμό ο Αριστοφάνης μπορεί να αποτελεί οδοδείκτη για την
αντίληψη του είδους; Είναι τυπικός εκπρόσωπος του είδους του;
Ιστορία πρώϊμου κωμικού Αριστοφάνη Ιππείς, Πρώτη παράβαση, 518 κ.ε.:
δράματος και παλαιάς κωμωδίας «...Ξέρει εκείνος (εννοείται ο Αριστοφάνης)
εξάλλου, έχει δεί από καιρό,
Επικριτική αναδρομή του είδους του από πώς η γνώμη σας εύκολα αλλάζει
τον ίδιο τον Αριστοφάνη και ξεχνάτε, απαρνιέστε τους πρώτους ποιητές,
τα γεράματα μόλις τους βρούνε͘
ξέρει πόσες το Μάγνη έχουν βρεί συμφορές,
Γνωρίζουμε: μόλις άρχισε ο δόλιος ν’ασπρίζει,
Και άλλα σημαντικά ονόματα, π.χ. ενώ ενάντια σε αντιπάλους είχε Χορούς
Χιωνίδης, Εύπολης, Φερεκράτης, Πλάτων νίκης τρόπαια στημένα ένα πλήθος
και απ’το στόμα του ακούατε φωνές,
κ.ά. .....
Ο Κρατίνος-θυμάται κι αυτόν ο ποιητής-
σαν ποτάμι σε ολόστρωτους κάμπους
Κατέχουμε:
από έπαινους ζωσμένος εκύλαε γραμμή
Σημαντικά αποσπάσματα ....
Μα κι ο Κράτης σαν πόσους θυμούς από σας
δε δοκίμασε, πόσα στραπάτσα,
που από στόμα ηχερό, σαν πιτούλες για σας
εξεφούρνιζε έξυπνα αστεία...»

Α) τα Μέγαρα της μητροπολιτικής Ελλάδας: τα Μεγαρικά σκώμματα (δείγματα

Ιστορία πρώιμου ακόλαστης αστειολογίας), τα οποία αναπτύσσονται εν καιρώ δημοκρατίας (περί το
κωμικού δράματος 500π.Χ.). Άλλες πόλεις διεκδικητές της ευρέσεως του είδους σύμφωνα με την Ποιητική:
τα Σικελικά Μέγαρα (με τον Επίχαρμο), η Αττική (με τον Σουσαρίωνα).
και παλαιάς Β) τα Μέγαρα της Σικελίας και τον σημαντικό ποιητή Επίχαρμο, ο οποίος δρά στο πρώτο
μισό του 5ου αιώνα συνθέτοντας έργα τα οποία κυρίως αποτελούν παρωδίες μύθων,
κωμωδίας προγενέστερος όπως αναφέρει των Χιωνίδη και Μάγνητα, ευρέτης της
μυθικής/φανταστικής πλοκής, όπως θα πεί σε άλλο σημείο ο Αριστοτέλης. *
Γ) την σκωπτική ιαμβική ποίηση: τον ψόγον τον οποίο ανάγει στον Ομηρικό Μαργίτη
Δ) τα φαλλικά (ἡ μὲν ἀπὸ τῶν έξαρχόντων τὸν διθύραμβον, ἡ δὲ ἀπὸ τῶν τὰ φαλλικά):
τραγούδια πειρακτικά που τραγουδούσαν ομάδες μεθυσμένων (κῶμοι) περιφέροντας
τεράστιον φαλλόν, ιερό σύμβολο της γονιμότητας της φύσης. Κάτι αντίστοιχο με τις
Όπως και για την σημερινές Απόκριες ίσως, αλλά με πολύ πιο έντονες τις σεξουαλικές συνυποδηλώσεις
τραγωδία, σημαντική και μια αθυρόστομη βωμολοχία. Από αυτές τις τελετές έλκει τα στοιχεία της
αλλά και ελευθεροστομίας και το ὀνομαστί κωμῳδεῖν η κωμωδία (θα επανέλθουμε). Δείτε ΟΣΣ
Πετρίδη για οφειλές χαρακτήρα κωμωδίας στα είδη από τα οποία έλκει την καταγωγής
προβληματική πηγή: της.
Αριστοτέλους,
Ποιητική
* η κωμωδία ως είδος υπόκειται κατα τον Αριστοτέλη μια τελεολογική εξέλιξη: από τη
μορφή πρωτόγονης αισχρολογίας και πολιτικής σάτιρας στη ραφιναρισμένη κωμωδία
(χωρία: 1448α3κ.ε., χαρακτήρων:
Η τελεολογική αυτή θεωρία του Αριστοτέλη από το ‘πρωτόγονο’ στο ‘τέλειο’ αποτελεί
1448β 7κ.ε.,1449α μια μηχανιστική Αριστοτελική υπεραπλούστευση. Δεν ισχύει γιατί αγνοεί το γεγονός
12κ.ε.,1449β 1κ.ε.) ότι στην πολιτισμική παραγωγή υπάρχουν τάσεις που γίνονται δημοφιλείς για μια
περίοδο, αλλά υποχωρούν σε άλλες, μόνο για να ξανα-ανέβουν σε δημοτικότητα σε μια
άλλη περίοδο (π.χ. το μελόδραμα, τα talent-shows κτλ.)
Παρέκβαση:
Αριστοφάνης, τυπικός εκπρόσωπος
του είδους;
Ο δημιουργός και η εποχή του
Ο δημιουργός και το έργο του

Ο δημιουργός και η εποχή του

Βίος (450-386 π.Χ.)

o Γέννημα-Θρέμμα μιας ριζοσπαστικής δημοκρατίας

Κατα τη νεαρή του ηλικία ο Αριστοφάνης ζεί την πολιτική άνθηση της Αθήνας υπό τη διακυβέρνηση Περικλή. Η
αντίδραση του προς την ολιγαρχία και τους νέους πολιτικούς από νέες τάξεις (διάδοχοι Περικλή) διατρέχει το
έργο του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Ιππείς με την δριμεία επίθεση κατά της ιδιοτέλειας των πολιτικών με
άμεσο θύμα τον Κλέωνα.

o Διανόηση που αναπτύσσεται εντός βαθύτατης κρίσης εποχής: πόλεμος-παρακμή και ανάκαμψη
Από τα εφηβικά του χρόνια μέχρι τα 40 περίπου, ο Αριστοφάνης βιώνει τον εμφύλιο Πελοποννησιακό πόλεμο
και τη διάβρωση που επιφέρει σε πολίτευμα και κοινωνία. Οι δύο τραγικοί (Σοφοκλής 405, Ευριπίδης 406π.Χ.),
δεν προλαμβαίνουν να δουν την επόμενη φάση της Αθήνας. Ο Αριστοφάνης είναι ο μόνος από τους μεγάλους
δραματουργούς της κλασσικής περιόδου (για τους οποίους μας σώζονται ακέραια έργα) ο οποίος υπερβαίνει
το χρονικό όριο του 404 π.Χ. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του συμπίπτουν με τις προσπάθειες ανάκαμψης του
πολιτεύματος εκ μέρους των δημοκρατικών και με τη σταδιακή αναγέννηση της Αθήνας το 390 π.Χ.
 Ο δημιουργός και το έργο του
• Δραματική καριέρα: Εμφανίζεται στη δραματική σκηνή το 427 π.Χ. με το πρωτόλειο Δαιταλείς.
Τελευταίο σωζόμενο έργο του ο Πλούτος (388π.Χ.). Μεταθανάτιες παραγωγές (από τον γιο του
Άραρο): Αιολίσκος, Κώκαλος.

• Παραγωγή: 46 τίτλοι έργων αποδίδονται στον ποιητή. Σώζονται γύρω στα 900 αποσπάσματα και 11
ακέραια έργα: Αχαρνείς (425), Ιππείς (424), Νεφέλες (423), Σφήκες (422), Ειρήνη (421), Ορνιθες (414),
Θεσμοφοριάζουσες (411), Λυσιστράτη (411), Βάτραχοι (405), Εκκλησιάζουσες (393-391), Πλούτος
(δεύτερος, 388).

• Πρόσληψη: Ο Αριστοφάνης εισέρχεται στον αγωνιστικό στίβο κατα την τελευταία περίοδο της
Παλαιάς κωμωδίας (427π.Χ.). Ανάμεσα σε καταξιωμένους ποιητές, πετυγχαίνει αρκετές νίκες τόσο
στα Λήναια (ένα φεστιβάλ πιο προσιτό γενικά για πρωτοεμφανιζόμενους ποιητές) αλλά και στα
Μεγάλα Διονύσια (όπου κυριαρχούσαν κυρίως οι καταξιωμένοι ποιητές), εκτοπίζοντας δύο φορές και
τον γέροντα διδάσκαλο και δεξιοτέχνη του είδους του Κρατίνο στα Λήναια. Υπό αυτό το πρίσμα
πρέπει να αξιολογήσουμε την δραματική του καριέρα και να αναγνωρίσουμε τη δημοτικότητα του ως
κωμικού ποιητή στην εποχή του. Στις μέρες μας ανακαλύπτεται στην ουσία στη Δύση από τον Σλέγκελ
τον 18ον αιώνα.

• Οι αριθμοί, 427-388π.Χ., η χρονολογική έκταση της δραματικής του

Τυπικός καριέρας, τον εντάσσουν στη τελευταία γενιά των ποιητών της Παλαιάς
εκπρόσωπος; κωμωδίας.
• Τα 11 σωζόμενα δράματα του αποτελούν μόνο μέρος του ίδιου του δικού
του έργου (θυμηθείτε: 46 τίτλοι, περίπου άλλα 900 αποσπάσματα), ένα
πολύ μικρό μέρος του συνόλου της παραγωγής της Παλαιάς κωμωδίας.
Σε καμιά περίπτωση
Παλαιά κωμωδία δεν
ταυτίζεται απλά και • Γνωρίζουμε και άλλα σημαντικά ονόματα, κατέχουμε σημαντικό μέρος
μόνο με αυτόν τον αποσπασμάτων που μας επιτρέπουν (με δυσκολίες και σε υποθετική βάση)
δημιουργό. να ανασυνθέσουμε στοιχεία και τάσεις της τεχνικής και της τέχνης τους.

• Η ανανέωση και ο πειραματισμός, όπως τονίσαμε πολλές φορές,

Κάθε γενίκευση με αποτελούν κατεξοχήν χαρακτηριστικά του αρχαίου δράματος ως είδους:
βάση ένα και μόνο
μιλάμε για δραματικούς ποιητές που μπαίνουν στην αρένα για να
δημιουργό πρέπει να
είναι πολύ προσεχτική. εντυπωσιάσουν, να πρωτοτυπήσουν και να κερδίσουν. Όπως θα καταδείξει
η ανάλυση κάποιων βασικών χαρακτηριστικών της κωμωδίας, το είδος
αυτό, κατεξοχήν πειραματικό, επιδεικνύει ποικιλία, ελευθερία και ευελιξία
πολύ μεγαλύτερη από τη τραγωδία.
Τυπικός
εκπρόσωπος; • Η περίοδος του είδους την οποία καλύπτει το αριστοφανικό έργο (τέλος
4ου αιώνα) εκπροσωπεί μία ιδιαίτερη έκφανση της Παλαιάς Κωμωδίας,
που ενδεχομένως υπήρξε η δημοφιλέστερη και η τυπικότερη, ιδιαίτερα
κατά την περίοδο αυτή.

Η Αριστοφανική παραγωγή • Οι μαρτυρίες που έχουμε από τα αποσπάσματα άλλων ποιητών ενισχύουν
μπορεί να αποτελέσει σε ένα σχήματα και συμπεράσματα που συναγάγουμε με βάση τον Αριστοφάνη.
βαθμό αξιόπιστο οδηγό για
μια αδρομερή αντίληψη
γενικών τάσεων και
χαρακτηριστικών του είδους.
Μπορούμε να πούμε λοιπόν ότι, τουλάχιστον την περίοδο του
Πελοποννησιακού Πολέμου ο τρόπος του Αριστοφάνη, που δεν ήταν
δικό του εύρημα, συνιστούσε την κυρίαρχη φυσιογνωμία του κωμικού
είδους.

Θάλεια, μούσα της κωμωδίας

Παλαιά κωμωδία
Ως τέχνη
Ως θεσμός της πόλεως
 Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:
μορφή
Συντελεστές:
1 κωμωδιογράφος (ποιητής, σκηνοθέτης, παραγωγός-Αριστοφάνης συχνά
αναθέτει σκηνοθεσία έργων του σε άλλους), 4 υποκριτές κατα γενική (όχι
απόλυτη) συμφωνία των μελετητών και ένας χορός 24 ατόμων

Υποκριτές και χορός ενσαρκώνουν μια ευρεία γκάμα χαρακτήρων: κοινούς

ανθρώπους της καθημερινής ζωής, θεούς, ημίθεους, ζωόμορφα όντα (ένα
ολόκληρο καστ σε ρόλο εξωτικών πουλιών στους Ορνιθες), αφηρημένες
έννοιες (θυμηθείτε τον αγώνα μεταξύ δίκαιου και άδικου λόγου στις Νεφέλες).
Η κωμική σκευή είναι λίγο- πολύ σε όλους γνωστή για την ασχήμια και την
γελοιότητα της: εξωφρενικά προσωπεία, κουστούμι με παραγεμίσματα σε
κοιλιές και οπίσθια, μεγάλοι φαλλοί (μαλλον μόνο για ανδρικούς ρόλους).
Αγγειογραφίες, κυρίως της κάτω Ιταλίας, αποτελούν πηγή απεικονίσεων
υποκριτών με κωμική θεατρική αμφίεση.

*Δείτε τον Handley (αναρτημένο στην πλατφόρμα), για κάποιες σημαντικές

απεικονίσεις.

Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:

μορφή
Συστατικά: Λόγος και Σκηνική δράση
Η γλώσσα της κωμωδίας είναι μια ανάμειξη
καθομιλουμένης, μεστής χυδαϊσμών, και
στοιχείων υψηλής ποίησης (αυτούσια
παραθέματα ή παρωδία τους από έπος,
τραγωδία κ.ά.).
Στοιχεία της μουσικής και της όρχησης έχουν χαθεί.
Η ποικιλία των μετρικών σχημάτων μαρτυρεί μια
ποικιλία ενεργητικών χορευτικών σχημάτων.
Αντίστοιχα, η κίνηση των υποκριτών παρουσιάζει
μεγαλύτερη ελευθερία και τόλμη από την
αντίστοιχη της τραγωδίας.

Αριστοφάνη, Νεφέλες
Παράσταση ΘΟΚ
 Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:
μορφή
Συστατικά: Λόγος και Σκηνική δράση

Ο κόσμος της κωμωδίας είναι ένας κόσμος με έντονη σκηνική δράση, πολύχρωμους
μουσικούς ρυθμούς, πληθωρικό θέαμα. Η κωμωδία δεν χάνει την ευκαιρία να
εξάψει τη φαντασία και να δημιουργήσει θέαμα .

Τελετουργικές πομπές και τελετές κλείνουν συνήθως τα αριστοφανικά έργα

(θυμηθείτε τις γαμήλιες πομπές στο τέλος Ειρήνης και Ορνίθων). Έντονη σκηνική
δράση διανθίζει τον λόγο: γρήγορες εναλλαγές στη διαμόρφωση του χώρου ο
οποίος σε αντίθεση με την τραγωδία δεν διατηρεί μια σταθερή ταυτότητα, συχνές
εισόδοι- εξόδοι, περισσότερη κίνηση, εντονότερη σωματική διάδραση υποκριτών,
υποκριτών- χορού, πληθώρα σκηνικών αντικειμένων, έντονο σωματικό χιούμορ.
Φανταστικοί κόσμοι υποστασιοποιούνται επί σκηνής: η σκηνή μετατρέπεται σε
πόλη πάνω από τα σύννεφα στους Όρνιθες, ο Τρυγαίος φτάνει στο βασίλειο των
θεών με το σκαθάρι του στην Ειρήνη κ.ο.κ.. Είναι από τα σημαντικότερα
γνωρίσματα της κωμωδίας η τάση της να υποστασιοποιεί το αφηρημένο:
Το παράδειγμα των θυμηθείτε τον δίκαιο και άδικο λόγο που εμφανίζονται ως συγκεκριμένες μορφές
Θεσμοφοριάζουσων στις Νεφέλες.

Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:

περιεχόμενο-θεματική

Βασικές πηγές έμπνευσης/υλικού

α) σύγχρονη πολιτική, κοινωνική, β) μύθος:
πνευματική ζωή:
μυθολογικές μορφές παρεισφρύουν
ειδικότερα για τον Αριστοφάνη ο στον κόσμο της κωμωδίας (π.χ.
πόλεμος αποτελεί υπόβαθρο σε όλα Διόνυσος, Ηρακλής κ.ά.), παρωδία
τα έργα μέχρι το 405 π.Χ. (θυμηθείτε μύθων (ιδιαίτερα πραγματεύσεις
ιδιαίτερα Αχαρνείς, Ειρήνη, μύθων από την τραγωδία θέτουν τη
Εκκλησιάζουσες). βάση σκηνών ή και ολόκληρων έργων).
 Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:
περιεχόμενο-μηχανισμοί πλοκής
‘Κωμική ιδέα’

Στον κόσμο της κωμωδίας ζητήματα δημόσια απλουστεύονται και συγκεκριμενοποιούνται

με τη μετατόπιση τους στην ιδιωτική σφαίρα των ηρώων της κωμωδίας, με τη μετατόπιση
τους στον κόσμο της φαντασίας.

Χαρακτηριστικός μηχανισμός γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η κωμική πλοκή: η

λεγόμενη ‘ κωμική ιδέα’: μια φανταστική, επαναστατική, συχνά ουτοπική λύση την οποία
ο κωμικός ήρωας προκρίνει για μια κατάσταση που δεν μπορεί πλέον να ανεχτεί. Η
κωμική λύση τίθεται σε εφαρμογή ενάντια σε όλες τις αντιδράσεις και δοκιμάζεται μέσα
από τις συνέπειες της.

Παλαιά κωμωδία ως τέχνη:

περιεχόμενο-μηχανισμοί πλοκής
Δομή

Η τραγωδία χωρίζεται σε επεισόδια και στάσιμα. Η δομή της κωμωδίας εμφανίζει

μεγαλύτερη πολυπλοκότητα αλλά και ποικιλία. Βασικό συστατικό της ένα αμιγές χορικό, η
παράβαση, κατα την οποία ο χορός σταματά τη δράση και απευθύνεται στο κοινό.

Η δομή μιας κωμωδίας του 5ου αιώνα μπορεί να συνοψισθεί στα εξής: Πρόλογος, πάροδος,
επιρρηματικός αγών, παράβαση, επεισόδια (ή «ιαμβικές σκηνές») που αποτελούν ένα
κύκλο συζητήσεων και προωθούν την πλοκή, , ίσως μία δεύτερη παράβαση, και η έξοδος. Το
χορικό στοιχείο φθίνει καθώς προχωράμε στη Νέα κωμωδία. Στις Εκκλησιάζουσες και στον
Πλούτο παρουσιάζεται ήδη σημαντική συρρίκνωση του χορικού στοιχείου.
 ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Η αρχική κατάσταση. ΠΑΡΟΔΟΣ
Η γέννηση της
Κωμικής Ιδέας Είσοδος Χορού.
ΕΞΟΔΟΣ Ιαμβικές (επεισοδικές)
σκηνές που
Γάμος - συνδέονται με αυτήν
Κῶμος

Η δομή που τείνει να

έχει η Αριστοφανική
κωμωδία ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ ΜΕ ΑΓΩΝ
ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ Ο Κωμικός Ήρωας
ΧΟΡΙΚΩΝ εξαναγκάζει τον
Έκθεση της νέας Χορό ή/και τον
τάξης πραγμάτων αντίπαλό του να
ΠΑΡΑΒΑΣΗ
υποχωρήσει –
Ο χορός προβαίνει σε Ιαμβικές σκηνές
σχόλια επί του γενικού
θέματος του έργου / ή
για τον ποιητή και
τους ανταγωνιστές του

Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως

Όπως το ορίζει ο Handley (Easterling-Knox: 496),
η κωμωδία είναι μυθοπλαστική με δύο έννοιες:
α) μεταπλάθει συχνά τα δάνεια της από το μυθικό της υλικό
β) διαπλάθει η ίδια μύθο: τα πορτρέτα επιφανών ανδρών της πολιτικής,
κοινωνικής, πνευματικής ζωής της εποχής της διαμορφώνονται σε μεγάλο
βαθμό από την καταλυτική κωμική κριτική

Ο κωμικός ποιητής λειτουργεί όπως ένας σύγχρονος σκιτσογράφος των

εφημερίδων: εκμεταλλεύεται την κοινή γνώμη, την άποψη του μέσου
ανθρώπου για τα πρόσωπα και παρουσιάζει σατιρικά υβρίδια υπαρκτών
προσώπων
Η ενίοτε διαστρεβλωτική της ματιά έχει εντούτοις σε πολλές περιπτώσεις
επηρεάσει αιώνες ολόκληρους τη μεταγενέστερη κριτική: χαρακτηριστικό
παράδειγμα ο αποτυχημένος Ευριπίδης της κριτικής του 19ου αιώνα
(θυμηθείτε όσα είχαμε πει στην ΟΣΣ3)
 Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως
Εργαλείο κοινωνικο-πολιτικής κριτικής

Η δράση εντάσσεται σε κόσμους φανταστικούς και περιπετειώδεις. Η

φαντασία όμως πατά πάντοτε γερά στην πραγματικότητα: η κωμωδία
του 5ου αιώνα είναι κωμωδία πολιτική.

Δηλαδή περιστρέφεται γύρω από θέματα που αφορούν την κοινότητα και
την πόλη και έχουν να κάνουν με την ιστορία της εποχής, τις πολιτικές,
κοινωνικές καταστάσεις και τις πνευματικές διαμάχες της περιόδου.

Το εύρος τεράστιο: από φευγαλέους υπαινιγμούς σε σύγχρονα πρόσωπα

και γεγονότα ως την αναπαράσταση μιας ολόκληρης πολιτικής
κατάστασης είτε μέσα σε ένα αληθινό κόσμο είτε στο πλαίσιο της
καθημερινής ζωής.

Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως

Εργαλείο κοινωνικο-πολιτικής κριτικής-μορφές:

Α) κωμωδία ως καθρέφτης της κοινωνικής σκηνής:

η κωμωδία αντικατοπτρίζει πολλές πτυχές του δημόσιου βίου:

σχέσεις των δύο φύλων, δραστηριότητες της καθημερινής ζωής
(συμπόσια, θρησκευτικά φεστιβάλ), συμπεριφορές, γλώσσα κ.ά. Όλα
αυτά (γυναίκες, άνδρες, γεγονότα της κοινωνικής ζωής) δεν είναι
πιστές εικόνες της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα τίθεται υπό
την επεξεργασία του κωμικού σκιτσογράφου, μεταπλάθεται
διατηρώντας πάντοτε στον πυρήνα της ένα βαθμό πιθανοφάνειας
(για να πείσει το κοινό), γίνεται μέσο προβληματισμού εντός του
πλαισίου της κωμωδίας.
 Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως
Εργαλείο κοινωνικο-πολιτικής κριτικής-μορφές:

Β) κριτική πολιτικών πρακτικών διακυβέρνησης της πόλης: ιδιαίτερα της

πολεμικής πρακτικής που ταλανίζει την Αθηναϊκή πολιτεία στα χρόνια του
Αριστοφάνη
Γ) προσωπικό σκώμμα, ὀνομαστί κωμῳδεῖν: κριτική κινήτρων και ενεργειών
επιφανών ανδρών της πολιτικής ή πνευματικής ζωής. Από το στόχαστρο
δεν ξεφεύγουν πολιτικοί όπως ο Περικλής (Αχαρνείς), ο Κλέωνας
(Βαβυλώνιοι, Ιππείς), ο διαννοητής Σωκράτης (Νεφέλες), ο δικός μας
Ευριπίδης (Αχαρνείς, Λυσιστράτη, Θεσμοφοριάζουσες). Το είδος αυτό της
κωμωδίας εκλείπει στα τέλη του 5ου, αρχές 4ου αιώνα. Νομοθεσία ενάντια
στο ονομαστί κωμῳδεῖν (γνωρίζουμε με βεβαιότητα την ύπαρξη
διατάγματος εναντίον της πρακτικής το 440/39π.Χ., το οποίο έχει όμως
μόνο πρόσκαιρη ισχύ) και κυρίως οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες μετά την
ήττα της Σικελικής εκστρατείας φαίνεται να συμβάλλουν στην αλλαγή.

Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως

Εργαλείο λογοτεχνικής κριτικής:

Α) της κωμωδίας ως είδος: η κωμωδία στρέφει διαρκώς την προσοχή στη

φύση της ως είδος. Μέσα από τη λεγόμενη μέταθεατρικότητα. Απευθείας
αποστροφές στο κοινό, αναφορές σε προσωπεία, σε θεατρικά
μηχανήματα, σε σκηνικά αντικείμενα ως τέτοια θυμίζουν διαρκώς το
πλαίσιο της εμπειρίας του έργου ως θεατρικής παράστασης. Η θεατρική
ψευδαίσθηση καταρρίπτεται ασυστόλως με στόχο την παραγωγή
χιούμορ, αλλά και την εμβάθυνση σε ερωτήματα για τη φύσης της
κωμωδίας ως θεατρικού είδους.

Πρδγμ από Θέσμοφοριάζουσες:

Θυμηθείτε τον Αγάθωνα που εμφανίζεται συρόμενος πάνω στο εκκύκλημα
(οὑκκυκλούμενος, 96), τις τόσες αναφορές στην σκευή στο έργο (κουστούμι
Αγάθωνα, μεταμφίεση Συγγενή που γίνεται βήμα προς βήμα ενώπιον μας στη
σκηνή κ.ο.κ.).
 Παλαιά κωμωδία ως θεσμός της πόλεως
Εργαλείο λογοτεχνικής κριτικής:
Β) των άλλων ειδών της αρχαίας γραμματείας: Ο Αριστοφάνης επιδεικνύει ένα
σταθερό ενδιαφέρον για τη σοβαρότερη λογοτεχνία. Οι λογοτεχνικές του αναφορές
καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα:από τον Όμηρο εως και τις πιο πρόσφατες του
θεατρικές παραστάσεις. Αγαπημένο λογοτεχνικό είδος ως στόχος παρώδησης: η
τραγωδία με την οποία η κωμωδία βρίσκεται σε συνεχή ανταγωνισμό.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τον τρόπο που η κωμωδία ορίζει εαυτόν σε
(ανταγωνιστική) σχέση με την τραγωδία, ο περίφημος όρος τρυγωδία που ακούμε
στους Αχαρνείς: «Θεατές, μή μου θυμώσετε, αν, ζητιάνος/εγώ, λόγο θα βγάλω για
την πόλη,/εμπρός στους Αθηναίους, σε κωμωδία./το δίκαιο δα κι η κωμωδία το
ξέρει» (497-9). Η κωμωδία εγείρει την προσοχή στο δικό της ρόλο ως διαμορφωτή
του πολιτικού ήθους, διεκδικεί μια θέση δίπλα στην τραγωδία ως εργαλείο πολιτικής
ιδεολογίας.

Αγαπημένη φιγούρα-στόχος: ο Ευριπίδης αντικείμενο σχολιασμού σε πλήθος

περιπτώσεων: πρότυπο για διαμόρφωση σκηνών (π.χ. λόγος Δικαιόπολη στους
Αχαρνείς-στο μοντέλο του Ευριπίδειου Τήλεφου-με τον Τήλεφο παίζει ξανά και εδώ-
δείτε ΟΣΣ Πετρίδη για σύντομο σχολιασμό), θεατρικό πρόσωπο σε τρείς κωμωδίες
του (Αχαρνείς, Θεσμοφοριάζουσες, Βατράχοι).