Ανατολική Ρωμαϊκή

Αυτοκρατορία

Κουλακιώτης Ηλίας
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
Πηγές της Ιστορίας των ρωμαϊκών χρόνων
A. Υλικά κατάλοιπα
B. Γραπτές πηγές (επιγραφές / γραμματειακές ή φιλολογικές πηγές)
Κείμενα.
Επιγραφές.
Πάπυροι.
Νομίσματα.

Ο ιστορικός και η εργασία του

1. Παρελθόν και ιστορία (μνήμη)
2. Τι είδους ιστορία και για ποιο κοινό
3. Μεθοδολογικά εργαλεία: Κατηγοριοποίηση και περιοδολόγηση

Οι περίοδοι της ρωμαϊκής ιστορίας

753 - 508 π.Χ. Βασιλεία (Regnum, Αρχαϊκή)
508 - 27 π.Χ. Δημοκρατία, Ελεύθερη Πολιτεία (Res publica)
27 π.Χ.- 284 μ.Χ. Αυτοκρατορία,Ηγεμονία (Principatus)

Σημαντικοί σταθμοί των Ρωμαϊκοί Χρόνων

Ίδρυση της πόλης και η περίοδος των βασιλέων της
Η επέκταση της Ρώμης στην Ιταλία.
Η περίοδος της πρώϊμης ρωμαϊκής δημοκρατίας.
Η ρωμαϊκή επέκταση στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Δύση.
Η κοινωνική κρίση του τέλους του 1ου αι. π.Χ.
Οι εμφύλιοι πόλεμοι της ύστερης δημοκρατίας.
Ο Αύγουστος και η εγκαθίδρυση της Ηγεμονίας.
Η ιουλιο-κλαυδιανή δυναστεία.
Ο ρωμαϊκός πολιτισμός την εποχή του Αυγούστου
Οι διάφορες περιοχές της Αυτοκρατορίας και το διοικητικό της σύστημα.
Η δυναστεία των Φλαβίων και των Αντωνίνων.
Η ακμή και οι θεσμοί της Ηγεμονίας.
Η ρωμαϊκή ειρήνη. Η ρωμαϊκή κοινωνία και η θέση των Ελλήνων στην
Αυτοκρατορία. Η έννοια της romanitas
Η δυναστεία των Σεβήρων και η στρατιωτική και δυναστική κρίση του 3ου αι. μ.Χ.
Το έργο του Διοκλητιανού και οι μεταρρυθμίσεις του Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Ο ρόλος του Χριστιανισμού
 Η ίδρυση της Ρώμης
Ο Αινείας, γιος του Αγχίση και της Αφροδίτης, ιδρύει το Λαβίνιο.
Ο Ασκάνιος Ίουλος, γιος του Αινεία, ιδρύει την Άλβα Λόγκα, επικεφαλής της
Λατινικής Συμμαχίας.
Ο Ρωμύλος και ο Ρέμος, δίδυμοι γιοί του Άρη και της Ρέα Σίλβα, μιας Εστιάδας από
την Άλβα, έρχονται από την Άλβα στις όχθες του Τίβερη. Ο Ρωμύλος, απόγονος του
Ασκανίου, ιδρύει τη Ρώμη στις 21 Απριλίου του 753 π.Χ.

Αρχή της δυαρχίας στα αξιώματα (ύπατοι)

Σημαντικοί θεοί και θρησκευτικοί θεσμοί
Juppiter, (πολιτικο/θρησκευτική ηγεσία)
Mars (στρατιωτική ηγεσία),
Quirinus (αναπαραγωγή/ευφορία)
Flamines (collegia 15 ιερέων)
Pontifex (αρχιερέας)

Η περίοδος της βασιλείας

Ιταλοί: Λατινο-Φαλίσκοι (Τίβερης) και Ουμβρο-Σαβέλλοι (Απέννινα). Πολύμορφος
πληθυσμιακά χώρος που ενοποιήθηκε από μια μικρή ομάδα ινδοευρωπαϊκής
καταγωγής. Ο εκρωμαϊσμός θα πρέπει να αποδοθεί μάλλον στην πολιτική υπεροχή
της Ρώμης.
Δύο ακόμη παράγοντες: Η σημασία της Κύμης: Χαλκιδικό αλφάβητο, θρησκευτικές
και νομικές αντιλήψεις, δομή της «πόλης», γενικά εξελληνισμός της κεντρικής
Ιταλίας. Οι Ετρούσκοι, μη ινδοευρωπαίοι, μετέδοσαν στους Ρωμαίους την έννοια της
πόλης ως οικιστικού τύπου.Συγκρότηση ως πόλη πριν την ετρουσκική κατάκτηση
(γύρω στο 600). Η κατάκτηση αυτή φέρνει μαγικο-θρησκευτικά στοιχεία στη
συγκρότηση της πόλης. Ο χώρος της πόλης διαιρείται σε δύο περιοχές: Pomerium,
όπου λαμβάνει χώρα η κατεξοχήν πολιτική λειτουργεία και οι πολίτες είναι πολίτες.
domi-militiae, ο χώρος του πολέμου, εκεί που είχαν εξουσία οι άρχοντες
(magistratus). Augures (οιωνοσκοπεία) haruspices (ιεροσκοπεία).
Υποχώρηση της βασιλείας τον 5ο αι.

Η περίοδος της Ελεύθερης Πολιτείας (Res publica)

Κοινωνική συγκρότηση.
Συνύπαρξη πατρικίων και πληβείων, η οποία έχει μια νομική παγίωση ήδη από τα
πρώτα χρόνια της δημοκρατικής περιόδου.
Κληρονόμοι των βασιλέων οι πατρίκιοι. Κατείχαν το μεγαλύτερρο μέρος των αγρών,
εξέλεγαν τους υπάτους και είχαν τα μεγαλύτερα ιερατικά αξιώματα. Πολλοί από τους
υπόλοιπους Ρωμαίους ήταν εξαρτημένοι ως πελάτες (clientes) από τις gentesτων
πατρικίων.

Η περίοδος των κατακτήσεων

Κυριαρχία στην Ιταλία.
Σαμνιτικός πόλεμος (326-304)
Κυριαρχία στη Μεσόγειο
Α΄ Καρχηδονιακός πόλεμος (264-241)
Β΄ Καρχηδονιακός πόλεμος(218-201)
Α΄ Μακεδονικός Πόλεμος (215-205).
Β΄ Μακεδονικός Πόλεμος (200-197)
Συριακός Πόλεμος (192-188)
Γ΄ Μακεδονικός Πόλεμος (171-168)
Γ΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος (146 Καταστροφή της Καρχηδόνας)
• 148 Επαρχία Μακεδονία.
• 146 Καταστροφή της Κορίνθου.
• 133 Παραχώρηση του Περγάμου από τον Άτταλο Γ΄.

Οι παράγοντες επιτυχίας των Ρωμαίων

Σύμφωνα με τον Πολύβιο οι λόγοι της κυριαρχίας των Ρωμαίων μέσα σε λιγότερο
από 50 χρόνια (216 Κάννες, 168 Πύδνα) ήταν:
1. Το ισορροπημένο σύνταγμα που συμφώνησαν μεταξύ τους η σύγκλητος, οι
άρχοντες και ο λαός. Το σύνταγμα αυτό περιείχε στοιχεία δημοκρατικά, ολιγαρχικά,
και μοναρχικά και είχε έναν έντονο αριστοκρατικό χαρακτήρα. Σύγκριση με Σπάρτη.
Διασφάλισε την πολιτική σταθερότητα στη Ρώμη και τη σταθερότητα της εξωτερικής
της πολιτικής.
2. Η ρωμαϊκή πειθαρχία.
3. Η στρατιωτική ισχύς της που ήταν ανώτερη από αυτή των αντιπάλων της.
4. Ο μακροχρόνιος σχεδιασμός: Στρατηγικός στόχος των Ρωμαίων δεν ήταν η
γρήγορη επέκταση, αλλά η μόνιμη διεύρυνση της σφαίρας επιρροής σύμφωνα με το
υπόδειγμα των σχέσεων πάτρωνα-πελατών, οι οποίες προσδιόριζαν το χαρακτήρα της
εσωτερικής πολιτικής. Χαρακτήριζαν ως «Αφρική» και «Ασία» σχετικά μικρές
επαρχίες όχι γιατί ήθελαν να κατακτήσουν ολόκληρες τις ηπείρους, αλλά γιατί
επιδίωκαν έναν ολοένα διευρυνόμενο έλεγχο («άτυπος ιμπεριαλισμός»)

Η Ρώμη κατά τον 1ο αι. π.Χ.

Κατά τις επόμενες δεκαετίες οι εξωτερικοί κίνδυνοι οδηγούν στην εμφάνιση και
σταθερή παρουσία των στρατηλατών και του στρατού. Στη Β. Αφρική, εξαιτίας του
Ιουγούρθα, ορίστηκε διοικητής ο Μάριος (107). Ο στρατός του, που βασίστηκε σε
πρώην μικροϊδιοκτήτες και προλετάριους, δεν ήταν ακόμη επαγγελματικός αλλά και
ούτε πια μισθοφορικός. Οι νέοι στρατιώτες συνδέονταν με τον στρατηγό τους με έναν
ιδιαίτερο τρόπο. Στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις.
Συμμαχικός πόλεμος, εξαιτίας του ακόμη άλυτου προβλήματος των δημοσίων γαιών.
Απονομή του δικαιώματος του ρωμαίου πολίτη σε όλους τους Ιταλούς ως τον Πάδο
μέχρι το 89 π.Χ. και διαδικασία εκρωμαϊσμού τους.
Κατά τη διάρκεια του Μιθριδατικού πολέμου, αντικανονικά ανατίθεται η αρχηγία του
στρατού στον Μάριο και όχι στον Σύλλα. Αυτός αντιδρά και πείθει τον στρατό του να
στραφεί εναντίον της Ρώμης. Ο λόγος ήταν ο πλούσιος σε λάφυρα πόλεμος της Μ.
Ασίας. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ρώμης ο στρατός βαδίζει εναντίον της
πρωτεύουσας και των θεσμών της (σύγκλητος).

Η κρίση της ρωμαϊκής δημοκρατίας είναι κατά βάση μια κρίση νομιμότητας της
Συγκλήτου, η οποία αρνήθηκε πεισματικά να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των
βετεράνων.
Ο Σύλλας διευθέτησε τα πράγματα στην Ανατολή με τη βοήθεια του Πομπήιου, ο
οποίος ήταν ο πρώτος Ρωμαίος στρατηγός που ηγούνταν ενός στρατού χωρίς να του
έχει ανατεθεί η αρχηγία (privatuscumimperio). Ο Σύλλας επιβλήθηκε στη Σύγκλητο,
εφάρμοσε προγραφές και έλυσε το πρόβλημα των βετεράνων διανέμοντας εδάφη
ιταλικών πόλεων σε παλιούς στρατιώτες του (Δικτάτωρ). Επιχείρησε μεταρρυθμίσεις,
οι οποίες δεν έλυσαν τα προβλήματα. Πέθανε το 78 π.Χ.
Ο Πομπήϊος προσπάθησε να ακολουθήσει το παράδειγμα του Σύλλα. Κατάφερε να
καθαρίσει την Ανατολική Μεσόγειο από τους πειρατές και να νικήσει τον Μιθριδάτη.
Κατήργησε το βασίλειο των Σελευκιδών και ιδρύει την επαρχία της Συρίας.
Η Σύγκλητος θορυβημένη από την επιτυχία του Πομπήιου προσπαθεί να
μηχανορραφήσει εναντίον του. Συνωμοσία του Κατιλίνα. Το 60 π.Χ. συνεννόηση του
Πομπήιου με τον Κράσσο και τον Καίσαρα, για να μην επιτρέψουν να συμβεί στο
κράτος κάτι που δεν τους αρέσει. Επιτυχίες του Καίσαρα στη Γαλατία και θάνατος
του Κράσσου το 53 π.Χ. στις Κάρρες. Προοδευτική αποξένωση του Πομπήιου με τον
Καίσαρα. Ο Πομπήιος συμμαχεί με τους οπτιμάτες, και ο Καίσαρ περνά τον
Ρουβίκωνα (49). Ο Πομπήιος διέφυγε στην Ανατολή. Μάχη στα Φάρσαλα (48), και
κατόπιν στην Αίγυπτο, όπου δολοφονείται. Μέχρι την άνοιξη του 45 τελική
επικράτηση του Καίσαρα εναντίον των δημοκρατικών στη Θάψο της Β. Αφρικής και
εναντίον των γιων του Πομπήιου.

Ο Καίσαρ διεξήγε πόλεμο για την δική του dignitasκαι ως dictatorperpetuus, πράγμα
που ερχόταν σε αντίθεση με τις ρεπουμπλικανικές αρχές. Σκόπευε στη δημιουργία
μιας στρατιωτικής μοναρχίας και ενός ενιαίου εδαφικού κράτους, όπου όλοι θα ήταν
υπήκοοι ενός ισχυρού ηγεμόνα, χωρίς ιδιαίτερα προνόμια για τους λαούς της Ιταλίας.
Δεν κατάφερε να σταθεροποιήσει και να νομιμοποιήσει τη θέση του. Σύγκρουση με
τη Σύγκλητο. Η δολοφονία του δεν κατάφερε να βγάλει από το προσκήνιο τις
δυνάμεις εκείνες που δεν ήταν διατεθειμένες να υποταχτούν στην Σύγκλητο, η
σύνθεση της οποίας είχε ούτως ή άλλως αλλάξει.
 Το ιστορικό πλαίσιο της δράσης του Αυγούστου
Η κληρονομιά του Αλέξανδρου και οι Ελληνιστικές Μοναρχίες (Θεοκρατία,
Γραφειοκρατική διοίκηση, Παγκόσμια κυριαρχία)
Η έκταση των κατακτήσεων
Ανεπάρκεια παλαιών θεσμών
Νέοι τρόποι σκέψης και δράσης (φιλοσοφικές σχολές)
Άτομο και ομάδα: Το αίτημα του χαρισματικού ηγεμόνα

Τα ονόματα του Αυγούστου

• 23. 9. 63 π.Χ. Γέννηση του Caius Octaviusαπό τις Βελίτρες στη Ρώμη
• 15 Μαρτ. – Μάιος 44 π.Χ. (Διαθήκη του Καίσαρα) Caius Julius Caesar
Octavianus
• 42 π.Χ. Divi filius Iulius Caesar
• 38 π.Χ. Imperator Caesar Divi Filius
• 16 Ιαν. 27 π.Χ. Augustus (13 Ιαν. 27π.Χ. corona civica)

Ο τρόπος διοίκησης του Αυγούστου

• Βελτίωση της επαρχιακής διοίκησης
• Αυστηρός έλεγχος στους κυβερνήτες των αυτοκρατορικών και συγκλητικών
επαρχιών.
• Αναμόρφωση φορολογικού συστήματος
• Περιοδική απογραφή περιουσιών
• Κατακερματισμός των μεγάλων επαρχιών (Εκείθεν των Άλπεων Γαλατία,
Ισπανία, Μακεδονία)
• Μείωση της εξουσίας εταιρειών ενοικίασης φόρων και σταδιακή μεταβίβαση
της συλλογής των φόρων σε επιτρόπους βοηθούμενους από τοπικούς
υπαλλήλους.
• (Οικονομική ανάκαμψη των επαρχιών)
• Αυτοδιοίκηση και οργάνωση αστικών κοινοτήτων
• Συμβούλια πόλεων (curiae) και ομοσπονδίες (consilia ή κοινά)

Οι ρωμαϊκές επαρχίες επί Αυγούστου

Αίγυπτος (ιππέας έπαρχος)

Η Δύση
Κατάκτηση από το 27 π.Χ. – 9 μ.Χ.
Μη αστικοποιημένες επαρχίες. Χρήση βίας
Ισπανία και Γαλατία (27-22 π.Χ.)
Οι περιφέρειες των Άλπεων (25-14 π.Χ.)
Γερμανία (12 π.Χ. – 9 μ.Χ.) AgriDecumates
Δυτική Βόρεια Αφρική

Τα Βαλκάνια, η Κρήτη και η Κυρήνη

Παραδουνάβιες περιοχές
Μακεδονία και Ελλάδα
Κρήτη και Κυρήνη

Η Ανατολή
Μικρά Ασία και Κοίλη Συρία
Πελατειακά Βασίλεια
Αρμενία και Παρθία
Ερυθρά θάλασσα

Στοιχεία ενοποίησης της Αυτοκρατορίας

Δρόμοι
Cursus publicus (Ταχυδρομείο)
Ίδρυση αποικιών (Εγκατάσταση βετεράνων και στρατιωτικός έλεγχος)
Αστικοποίηση (Δημιουργία αστικών ελίτ)
Αυτοκρατορική λατρεία

Τορωμαϊκόimperium (humanitas, ius gentium)

Άτομα
Πολίτες με πλήρη δικαιώματα (civis romanus)
Πολίτες λατινικού δικαίου
Απόδημοι, ξένοι(peregrini)
Ομάδες
Ιταλικές πόλεις (αφορολόγητες)
Πόλεις ρωμαϊκέςμε ρωμαϊκό δίκαιο (αποικίες, coloniae)
Municipia (Ήδη υπάρχουσες πόλεις – ισοπολίτιδες πόλεις)
Foederati (ομόσπονδοι, π.χ. Αθήνα, Επίδαυρος)
Ελεύθερες (civitas libera) μερικές και αφορολόγητες
Λαοίσύμμαχοι (socii)
Υποτελείς(dediticii – civitates tributariae)

Σημαντικότερα ρωμαϊκά αξιώματα

ConsulesΎπατοι (Στην αρχή ήταν δύο και ονομάζονταν praetores)
ProconsulesΑνθύπατοι. Παράταση της θητείας τους για ένα χρόνο, ώστε να
αναλάβουν τη διοίκηση μιας επαρχίας
PraetoresΑξιώματα που αποσπάστηκαν από το imperium των υπάτων. Απότο 242
π.Χ. Praetor urbanus, Praetor peregrinus (ius edicendi). Κατόπιν οκτώ και μετά τον
Καίσαρα δεκαέξι.
Propraetores(Έπαρχος). Πραίτωρ με παράταση της θητείας του για την ανάληψη της
διοίκησης μιας επαρχίας

Οι δυναστείες των αυτοκρατόρων της Ρώμης

Η ιουλιο-κλαυδιανή δυναστεία (27π.Χ.-68μ.Χ.)
Αύγουστος
Τιβέριος
Καλιγούλας
Νέρων
Κλαύδιος
Ειρήνευση, επαρχιοποίηση και αστικοποίηση
Διατήρηση πελατειακών κρατών
Η δυναστεία των Φλαβίων (69-96 μ.Χ.)
Βεσπασιανός, Τίτος, Δομιτιανός
Προσαρτήσεις και ανασχεδιασμοί
Η δυναστεία των Αντωνίνων (96-192 μ.Χ.)
Νέρβας
Τραϊανός
 Αδριανός
Αντωνίνος Πίος
Μάρκος Αυρήλιος
Κόμμοδος
Αλλαγή πολιτικής: Επέκταση, αναδίπλωση και βαρβαρικές εισβολές
Η δυναστεία των Σεβήρων (192-235 μ.Χ.)
Σεπτίμιος Σεβήρος
Καρακάλλας
Ελαγάβαλος
Αλέξανδρος Σεβήρος
Οργάνωση των ανατολικών επαρχιών (Κοίλη Συρία και Φοινίκη Συρία).
Ο κίνδυνος των Περσών (Σασσανίδες)

Περίοδος κρίσης (235-284 μ.Χ.)

Διοκλητιανός (284-305 μ.Χ.)
Κωνσταντίνος (307-337 μ.Χ.)

ΚΕΙΜ. 1.Αρριανός, Ανάβαση Αλεξάνδρου, 3, 5, 7:

κατανεῖμαι [ Αλέξανδρος] δὲ λέγεται ἐς πολλοὺς τὴν ἀρχὴν τῆς Αἰγύπτου τήν τε
φύσιν τῆς χώρας θαυμάσας καὶ τὴν ὀχυρότητα, ὅτι οὐκ ἀσφαλές οἱ ἐφαίνετο ἑνὶ
ἐπιτρέψαι ἄρχειν Αἰγύπτου πάσης. καὶ Ῥωμαῖοί μοι δοκοῦσι παρ’ Ἀλεξάνδρου
μαθόντες ἐν φυλακῇ ἔχειν Αἴγυπτον καὶ μηδένα τῶν ἀπὸ βουλῆς ἐπὶ τῷδε ἐκπέμπειν
ὕπαρχον Αἰγύπτου, ἀλλὰ τῶν εἰς τοὺς ἱππέας σφίσι ξυντελούντων.

ΚΕΙΜ. 2. Στράβων, Γεωγραφία 17, 3, 25

Αἱ δ’ ἐπαρχίαι διῄρηνται ἄλλοτε μὲν ἄλλως, ἐν δὲ τῷ παρόντι ὡς Καῖσαρ ὁ Σεβαστὸς
διέταξεν. ἐπειδὴ γὰρ ἡ πατρὶς ἐπέτρεψεν αὐτῷ τὴν προστασίαν τῆς ἡγεμονίας, καὶ
πολέμου καὶ εἰρήνης κατέστη κύριος διὰ βίου, δίχα διεῖλε πᾶσαν τὴν χώραν καὶ τὴν
μὲν ἀπέδειξεν ἑαυτῷ τὴν δὲ τῷ δήμῳ, ἑαυτῷ μὲν ὅση στρατιωτικῆς φρουρᾶς ἔχει
χρείαν· αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ βάρβαρος καὶ πλησιόχωρος τοῖς μήπω κεχειρωμένοις ἔθνεσιν
ἢ λυπρὰ καὶ δυσγεώργητος, ὥσθ’ ὑπὸ ἀπορίας τῶν ἄλλων ἐρυμάτων δ’ εὐπορίας
ἀφηνιάζειν καὶ ἀπειθεῖν, τῷ δήμῳ δὲ τὴν ἄλλην ὅση εἰρηνικὴ καὶ χωρὶς ὅπλων
ἄρχεσθαι ῥᾳδία· ἑκατέραν δὲ τὴν μερίδα εἰς ἐπαρχίας διένειμε πλείους, ὧν αἱ μὲν
καλοῦνται Καίσαρος αἱ δὲ τοῦ δήμου. καὶ εἰς μὲν τὰς Καίσαρος ἡγεμόνας καὶ
διοικητὰς Καῖσαρ πέμπει, διαιρῶν ἄλλοτε ἄλλως τὰς χώρας καὶ πρὸς τοὺς καιροὺς
πολιτευόμενος, εἰς δὲ τὰς δημοσίας ὁ δῆμος στρατηγοὺς ἢ ὑπάτους· καὶ αὗται δ’ εἰς
μερισμοὺς ἄγονται διαφόρους, ἐπειδὰν κελεύῃ τὸ συμφέρον.

ΚΕΙΜ. 3. Αύγουστος, Res Gestae Divi Augusti, 24

[Εἰς ν]αοὺς πασῶν πόλεων τῆς Ἀσίας νεικήσας τὰ ἀναθέματα ἀποκατέστησα, [ἃ]
κατεσχήκει ἱεροσυλήσας ὁ ὑπ ἐμοῦ καταγωνισθεὶς πολέμιος. Ἀδριάντες πεζοὶ καὶ
ἐφιπποί μου και ἐφ ἅρμασιν ἀργυροῖ εἱστήκεσαν ἐν τῆι πόλει ἐνγὺς ὀγδοήκοντα, οὓς
αὐτὸς ἦρα, ἐκ τούτου τε τοῦ χρήματος ἀναθέματα χρυσᾶ ἐν τῶι ναῶι τοῦ Ἀπόλλωνος
τῶι τε ἐμῶι ὀνόματι καὶ ἐκείνων, οἵτινές με [τ]ούτοις τοῖς ἀδριᾶσιν ἐτείμησαν,
ἀνέθηκα.
 Οι επαρχίες της Ανατολής

Κυβερνήτες με ειδικές γνώσεις για τα πράγματα της Ανατολής.

Δικαίωμα παραμονής για περισσότερα από ένα χρόνια για τους αυτοκρατορικούς
αξιωματούχους.
Από τα μέσα του 1ου αι. μ.Χ. δικαίωμα πρόσβασης στα ανώτερα αξιώματα και
ανθρώπων από την Ανατολή (Μέλη συγκλητικών οικογενειών της Μ. Ασίας, ή
απόγονοι αποστράτων που είχαν εγκατασταθεί στην Ανατολή, βασιλικών
οικογενειών και ηγεμόνων και σπανιότερα Ελλήνων από τις πόλεις)
Η Διοίκηση βασιζόταν σε αντιπροσώπους (επίτροποι) του αυτοκράτορα και της
συγκλήτου, αλλά και στους θεσμούς των πόλεων και των τοπικών κοινοτήτων.

Η διοίκηση μιας συγκλητικής επαρχίας

Επικεφαλής: Οι διοικητές των συγκλητικών επαρχιών κληρώνονταν ανάμεσα σε

όσους είχαν διατελέσει πραίτορες. Συχνά ονομάζονταν ανθύπατοι, ακόμα και αν δεν
είχαν ανέλθει στο αξίωμα του υπάτου.
Υπόλοιποι αξιωματούχοι: Ταμίας (quaestor, υπεύθυνος για τα οικονομικά)και άλλοι
κατώτεροι αξιωματούχοι που προέρχονταν από τις τάξεις των δούλων και των
απαελεύθερων καθώς και άλλοι σύμβουλοι.

Η διοίκηση μιας αυτοκρατορικής επαρχίας

Επικεφαλής: Οι αυτοκρατορικές επαρχίες διοικούνταν από αξιωματούχους που

επιλέγονταν από τον αυτοκράτορα, μεταξύ των συγκλητικών που είχαν διατελέσει
πραίτορες ή ύπατοι και κατά κανόνα διορίζονταν με το αξίωμα του πρεσβευτή του
Σεβαστού (legatusAugusti).
Υπόλοιποι αξιωματούχοι: Επίτροπος(procurator), από την τάξη των ιππέων, με
οικονομικές αρμοδιότητες. Λογιστής (curator), διορθωτής (corrector)
Μικρές επαρχίες: Επίτροπος. Αίγυπτος: Έπαρχος καιάλλοι ιππείς.

Διοίκηση και οικονομία των πόλεων

Σταδιακή ανάκαμψη από την περίοδο των εμφυλίων.

Αναγέννηση και ευμάρεια, ιδίως τον 2ο αι. μ.Χ.
Οικοδομική δραστηριότητα
Αύξηση επιγραφικών κειμένων
Επανακοπή νομισμάτων
Ανακατατάξεις στην πολιτική γεωγραφία
Παλαιές πόλεις χάνουν την αυτονομία τους και συγχωνεύονται με άλλες.
Νέες πόλεις ιδρύονται.
Διατήρηση των εσωτερικών δομών, των θεσμών και των παραδόσεων.
Διατήρηση της Βουλής και του Δήμου, αλλά μετατόπιση του κέντρου βάρους για τη
λήψη των αποφάσεων στη βουλή και στους άρχοντες.
Τα μέλη της βουλής και οι αξιωματούχοι αναδεικνύονται μέσα από ένα τιμοκρατικό
σύστημα.
Υπάρχει συχνά τίμημα για την ανάληψη ενός αξιώματος (summahonoraria), ή
ανάληψη δαπάνης για κάποιο δημόσιο έργο.
Η αποφάσεις περιορίζονται σε θέματα τοπικού ενδιαφέροντος και μάλλον ήσσονος
σημασίας. Οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται από την κεντρική εξουσία.
Η κεντρική εξουσία ελέγχει τα οικονομικά των πόλεων.
Οι κάτοικοι εξακολουθούν να ασκούν τις παραδοσιακές ασχολίες τους, να αξιοποιούν
τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της περιοχής τους και να εκμεταλλεύονται τις
δυνατότητες πλουτισμού μέσα στα διευρυμένα πλαίσια του ρωμαϊκού κράτους.
Ωστόσο, οι διατάξεις της ρωμαϊκής διοίκησης ρυθμίζουν την οικονομία.
(βλ. Το Διάταγμα του Διοκλητιανού για τις τιμές των προϊόντων.)
Συστηματική αφαίμαξη μέσω των άμεσων και έμμεσων φόρων.
Φορολόγηση οικονομικών δραστηριοτήτων (π.χ. Αλιεία πορφύρας, αγοραπωλησίες
δούλων.
Ύπαρξη αυτοκρατορικής περιουσίας στις επαρχίες που περιελάμβανε εκτάσεις γης,
ορυχεία και λατομεία.

Νομικό καθεστώς των πόλεων

Αποικίες(coloniae). Αρχικά εγκαταστάσεις παλαιμάχων, στην αυτοκρατορική εποχή
μπορούσε να δοθεί και ως τιμητικός τίτλος. (Κόρινθος, Πάτρα, Μέγαρα). Διοίκηση
κατά τα ρωμαϊκά πρότυπα (duoviri, επίσημη γλώσσα τα λατινικά)
Ισοπολίτιδεςπόλεις(municipia). Με δικούς τους άρχοντες και νομοθεσία. (π.χ.
Στόβοι)
Οι δύο παραπάνω κατηγορίες υπάγονται σε φορολογία, εκτός αν τους έχει
παραχωρηθεί το ιταλικό δίκαιο (iusitalicum) (π.χ. Φίλιπποι, Δίον)
Ομόσπονδες πόλεις(civitatesfoederatae). Συνθήκη με τη Ρώμη που αναγνώριζε
κάποια προνόμια. (π.Χ. Αθήνα)
Ελεύθερες πόλεις (civitatesliberae):Εκτός της δικαιοδοσίας των διοικητών των
επαρχιών.
Ελεύθερες και αφορολόγητες πόλεις(civitatesliberaeetimmunes) (π.χ. Σπάρτη).
Υποτελείς(civitatestributariae):Υποκείμενες σε φορολογία και έλεγχο των διοικητών
των επαρχιών.

ΚΕΙΜ. 3α. Sylloge3 814 (Επιγραφή από το Ακραίφιο της Βοιωτίας με τον λόγο
του Νέρωνα στον Ισθμό για την ελευθερία των Ελλήνων, που εκφωνήθηκε το 67
μ.Χ.)
Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ λέγει· τῆς εἴς με εὐνοί-
ας τε καὶ εὐσεβείας ἀμείψασθαι θέλων τὴν εὐγε-
νεστάτην Ἑλλάδα κελεύω πλείστους καθ’ ὅ[σ]ο[ν]
ἐνδέχεται ἐκ ταύτης τῆς ἐπαρχείας παρῖναι
5 ἰς Κόρινθον τῇ πρὸ τεσσάρων Καλανδῶν Δε-
κεμβρίων.
συνελθόντων τῶν ὄχλων ἐν ἐκκλησίᾳ προσεφώ-
νησεν τὰὑπογεγραμμένα.
ἀπροσδόκητον ὑμεῖν, ἄνδρες Ἕλληνες, δωρεάν,
10 εἰ καὶ μηδὲν παρὰ τῆς ἐμῆς μεγαλοφροσύνης
ἀνέλπιστον, χαρίζομαι, τοσαύτην, ὅσην οὐκ ἐχωρή-
σατε αἰτεῖσθαι. πάντες οἱ τὴν Ἀχαΐαν καὶ τὴν ἕως
νῦν Πελοπόννησον κατοικοῦντες Ἕλληνες
λάβετ’ ἐλευθερίαν ἀνισφορίαν, ἣν οὐδ’ ἐν τοῖς εὐτυ-
15 χεστάτοις ὑμῶν πάντες χρόνοις ἔσχετε·
ἢ γὰρ ἀλλοτρίοις ἢἀλλήλοις ἐδουλεύσατε.
εἴθε μὲν οὖν ἀκμαζούσης τῆς Ἑλλάδος παρειχό-
μην ταύτην τὴν δωρεάν, ἵνα μου πλείονες ἀπολ-
αύωσι τῆς χάριτος· διὸ καὶ μέμφομαι τὸν αἰῶνα
20 προδαπανήσαντά μου τὸ μέγεθος τῆς χάριτος.
καὶ νῦν δὲ οὐ δι’ ἔλεον ὑμᾶς, ἀλλὰ δι’ εὔνοιαν εὐερ-
γετῶ, <ἀ>μείβομαι δὲ τοὺς θεοὺς ὑμῶν ὧν καὶ διὰ
γῆςκαὶδιὰθαλάττηςαἰείμουπρονοουμένωνπε-
πείραμαι, ὅτιμοιτηλικαῦταεὐεργετεῖνπαρέσχον.
25 πόλειςμὲνγὰρκαὶἄλλοιἠλευθέρωσανἡγεμόνες,
[Νέρωνδὲὅλη]ν̣ ἐπαρχείαν.

ΚΕΙΜ. 4 Επιστολή του Αδριανού σχετικά με την πώληση ψαριών στην Ελευσίνα
(Πειραιάς, 121 μ.Χ) H. W. Pleket, Epigraphica I, Leiden 1964, no 16. [σε μορφή
PDF σε άλλο αρχείο]
 Τα Κοινά

«Εθνικά Κοινά» Σε περιοχές με μικρή αστικοποίηση, όπου διατηρούνται φυλετικές

δομές (π.χ. Κοινόν των Μακεδόνων).
Επαρχιακά Κοινά: συνενώσεις πόλεων ή γεωγραφικών ενοτήτων που εκλέγουν
ηγεμόνα ή στρατηγό.
Ανοικτό παραμένει αν αποτελούν επιβίωση των Κοινών της ελληνιστικής εποχής.
Διαφορετικά είδη οργάνωσης.
Βασική αρμοδιότητα: Η λατρεία του αυτοκράτορα και η εκλογή αρχιερέα

Γενική οικονομική κατάσταση

Η ηπειρωτική Ελλάδα, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής

Αυτοκρατορίας, υπέφερε ήδη από σοβαρά οικονομικά προβλήματα που σταδιακά
εντείνονταν. Αυτό οφειλόταν κυρίως στην ευρεία πλέον εμπορική χρήση της
Μεσογείου και στη διάθεση φθηνότερου εισαγόμενου ελαιόλαδου και κρασιού -των
δύο βασικών προϊόντων που εξήγαν οι ελληνικές πόλεις - σε σύγκριση με εκείνα που
παράγονταν τοπικά.
Ο περιηγητής Στράβων περιέγραψε την Αρκαδία, τη Μεσσηνία και τη Λακωνία ως
περιοχές των οποίων ο πληθυσμός είχε μειωθεί, κάποιες μάλιστα και ως ερημωμένες
περιοχές. Η άποψή του όμως αυτή, διαμορφωμένη σε σύγκριση πάντα με την
ευημερία που επικρατούσε στις ελληνικές περιοχές την Κλασική και Ελληνιστική
περίοδο θεωρείται υπερβολική. H αρχαιολογική έρευνα έχει δείξει ότι, ενώ ο
πληθυσμός στις αγροτικές περιοχές φανερώς μειώθηκε, στις πόλεις συνεχώς
αυξανόταν.
Η άμεση μεσολάβηση της Ρώμης στην ίδρυση αποικιών και στην επανίδρυση πόλεων
στην ελληνική επικράτεια, σίγουρα ώθησε την τοπική οικονομία. Χαρακτηριστική
είναι η περίπτωση της Κορίνθου, όπου η εγκατάσταση κατοίκων άρχισε από τον
καιρό του Ιούλιου Καίσαρα το 44 π.Χ., και της Πάτρας που ιδρύθηκε από τον
Αύγουστο το 14 μ.Χ. Το ίδιο συνέβη και με την αναπτυσσόμενη Νικόπολη, κοντά
στο Άκτιο, η οποία ιδρύθηκε από τον Αύγουστο και κατοικήθηκε από τον πληθυσμό
που μεταφέρθηκε εκεί από τις γύρω περιοχές.
Άλλες πόλεις, πάλι, ένδοξες όπως η Αθήνα, συχνά υποστηρίζονταν με
αυτοκρατορικές χρηματικές δωρεές στο όνομα του λαμπρού παρελθόντος τους.
Ωστόσο, δεν έλειπαν και οι εκδηλώσεις δυσαρέσκειας που ξέσπασαν σε αρκετές
πόλεις κυρίως στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι η
Θεσσαλία τιμωρήθηκε για τέτοιου είδους εκδηλώσεις χάνοντας κάποια στιγμή το
δικαίωμά της να είναι ελεύθερη περιοχή.

Σε γενικές γραμμές, οι περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας -από οικονομικής άποψης

πάντα- παρέμειναν στο περιθώριο. Αυτό εν μέρει συνέβη, επειδή και από
στρατηγικής σημασίας ήταν υποδεέστερες. Δεν μπορούσαν επομένως να ωφεληθούν
από τα αυτοκρατορικά κονδύλια που διατίθεντο για τη συντήρηση των ρωμαϊκών
λεγεώνων στις διάφορες επαρχίες. Οι κοντινότερες λεγεώνες στα ελληνικά εδάφη
ήταν σταθμευμένες στη Μοισία (βόρεια και δυτικά της Θράκης και της Μακεδονίας).
Όσον αφορά τις πόλεις της Μικράς Ασίας, αυτές βρίσκονταν σε σαφώς καλύτερη
οικονομική κατάσταση από εκείνες της κυρίως Ελλάδας. Την εποχή της ρωμαϊκής
κυριαρχίας προσαρμόστηκαν ευκολότερα στη φορολογική πολιτική της Ρώμης,
αντιμετωπίζοντας έτσι τα λιγότερα δυνατά προβλήματα. Οι περισσότεροι εξάλλου
έλληνες αριστοκράτες -μέλη της ρωμαϊκής Συγκλήτου- προέρχονταν από τις περιοχές
της Μικράς Ασίας. Θα μπορούσε, τελικά, να ειπωθεί ότι σε γενικές γραμμές οι
ελληνικές πόλεις αναπτύχθηκαν και ότι σε ορισμένα μέρη η γη περιήλθε στην κατοχή
ενός μικρού αριθμού πλουσίων. Αντίθετα, οι περιοχές που βρίσκονταν μακριά από τα
μεγάλα κέντρα -όπως για παράδειγμα η Εύβοια που τα κοιτάσματα χαλκού της είχαν
πλέον εξαντληθεί- υπέστησαν μία σοβαρή μείωση του πληθυσμού τους και έναν
γενικότερο μαρασμό.
 Οι πληθυσμιακές ομάδες
Η συγκλητική τάξη
H συγκλητική τάξη (ordosenatorius) ήταν μία από τις δύο ηγετικές ομάδες της
ρωμαϊκής κοινωνίας, η οποία κατείχε τα σημαντικότερα αξιώματα στο διοικητικό
μηχανισμό και πιο συγκεκριμένα στην πολιτική, στη δικαιοσύνη και στο στρατό. Ο
Αύγουστος προσδιόρισε τη συγκλητική τάξη σαφέστερα διευκρινίζοντας τα όριά της
σε σχέση με την αμέσως κατώτερη τάξη των ιππέων. Έτσι, οι συγκλητικοί
αποτελούσαν μία ολιγάριθμη και κλειστή κοινωνική ομάδα περίπου 600 μελών. Από
το 2ο αιώνα μ.X. και εξής, παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση στον αριθμό των
υπηκόων των ρωμαϊκών επαρχιών που γίνονταν δεκτοί στη Σύγκλητο. Με αυτό τον
τρόπο έπαψε να αποτελεί ένα πολιτικό σώμα της πόλης Pώμης και έγινε σταδιακά
ένα αποκλειστικό αντιπροσωπευτικό όργανο όλης της αυτοκρατορίας. Τα μέλη
της συγκλητικής τάξης διακρίνονταν ενδυματολογικά από ένα χιτώνα με πλατιά
πορφυρή ταινία.
Ο πλούτος, ο πολυτελής τρόπος ζωής αλλά και συχνά η γενναιοδωρία χαρακτήριζαν
τους συγκλητικούς. Oρισμένες από τις συγκλητικές οικογένειες που διέθεταν μεγάλη
περιουσία έκαναν δωρεές για δημόσια έργα στις ανατολικές επαρχίες. Είναι
γνωστό ότι ο πατέρας του Ηρώδη Αττικού παραχώρησε 4.000.000 δηνάρια για την
ύδρευση της Τροίας, ενώ επίσης ενίσχυε τους Αθηναίους με χρηματικές προσφορές ή
ακόμη και με τη διανομή κρέατος και κρασιού από τις θυσίες. Με τη σειρά του και ο
Ηρώδης Αττικός έκανε πολυάριθμες δωρεές στην Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα
ανοικοδόμησε στην Αθήνα το Παναθηναϊκό στάδιο και το Ωδείο της Ρηγίλλας, ένα
στάδιο στους Δελφούς και ένα υδραγωγείο στην Ολυμπία.

Βουλευτική τάξη
Η αριστοκρατία των πόλεων που είχαν οργανωθεί σύμφωνα με τα ρωμαϊκά πρότυπα
σχημάτιζε τη βουλευτική τάξη (ordodecurionum)στην κάθε πόλη χωριστά και
περιελάμβανε περίπου 100 μέλη. Σε σπάνιες περιπτώσεις, και κυρίως στις πόλεις
των ανατολικών επαρχιών, ο αριθμός αυτός κυμαινόταν σε πολύ υψηλότερα επίπεδα.
Στην τάξη αυτή ανήκαν οι άρχοντες της πόλης και τα μέλη της Βουλής, οι οποίοι
είχαν σαφή διάκριση από τους πληβείους της πόλης. Η ένταξη σε αυτή την τάξη
δεν ήταν κληρονομική, αφού κάθε εύπορος πολίτης μετά τη συμπλήρωση του 25ου ή
30ου έτους της ηλικίας του καλούνταν να συμμετάσχει στη Βουλή και αναλάμβανε
δημόσια αξιώματα.
Καθώς όμως οι γιοι των βουλευτών κληρονομούσαν τις περιουσίες εκείνων, ήταν
συχνό φαινόμενο κάποιες οικογένειες να ανήκουν επί πολλές γενιές στην τάξη αυτή.
Στα μεγάλα εμπορικά κέντρα, η βουλευτική τάξη απαρτιζόταν από πολλούς εμπόρους
και επιχειρηματίες. Είναι βέβαια ευνόητο ότι η σύνθεση της βουλευτικής τάξης
διέφερε από πόλη σε πόλη, ακόμη και μέσα στην ίδια επαρχία της ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας, και η μορφή της εξαρτιόταν από την κοινωνική δομή της
συγκεκριμένης πόλης. Παράγοντες που έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στο χαρακτήρα της
τάξης ήταν η περιουσία, η οικονομικήδραστηριότητα, η μόρφωση και η
καταγωγή. Παρ' όλα αυτά τόσο το έργο όσο και τα προνόμιά τους ήταν κοινά. Οι
βουλευτές συχνά αναλάμβαναν τα έξοδα για την ανέγερση δημόσιων οικοδομημάτων
μέσα στην πόλη ή έκαναν άλλες δαπάνες προς όφελός της, γνωστές με το λατινικό
όρο munificentia (ευεργεσίες).
Συχνά η βουλευτική τάξη μίας πόλης παρουσίαζε διαφοροποίηση και στο εσωτερικό
της, κυρίως από το 2ο αιώνα μ.X. και εξής, όταν πολλοί βουλευτές άρχισαν να
αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα και δεν ήταν πια σε θέση να αντέξουν το
οικονομικό βάρος της συμμετοχής στην τάξη τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα
προέρχεται από τις Κλαζομενές της Μικράς Ασίας. Σε αυτή την πόλη, κατά την
περίοδο της διακυβέρνησης του Αδριανού, η βουλευτική τάξη είχε δύο υποομάδες:
τους viriprimores και τους viriinferiores, τους ανώτερους και κατώτερους άντρες
αντίστοιχα

Ιππείς
Η τάξη των ιππέων (ordoequester) ήταν πιο πολυάριθμη από τη συγκλητική.
Μάλιστα την εποχή του Αυγούστου έφθανε τα 20.000 μέλη. Ο αριθμός αυτός
αυξήθηκε κατά τους δύο πρώτους αιώνες της Αυτοκρατορικής εποχής, εξαιτίας της
ολοένα μεγαλύτερης εισροής υπηκόων από τις επαρχίες στη συγκεκριμένη τάξη.
Η ένταξη στην τάξη των ιππέων δεν ήταν απαραίτητα κληρονομική, καθώς
υπήρξαν περιπτώσεις που ο γιος ιππέα δεν κατείχε τον ίδιο βαθμό. Επομένως, σε
κάποιες οικογένειες ιππέων -σε αντίθεση με των συγκλητικών- δεν ήταν δυνατόν να
διατηρήσουν την ένταξή τους στην τάξη τους για αρκετές γενιές. Ωστόσο, οι άρρενες
απόγονοί τους μπορούσαν να ανέλθουν στη συγκλητική τάξη.
Η κοινωνική σύνθεση της ιππικής τάξης ήταν ετερογενής. Υπήρχαν και μέλη
ταπεινής καταγωγής, όπως και κάποιοι που προέρχονταν από τους απελεύθερους. Η
οικονομική τους κατάσταση, οι σχέσεις που σύναπταν με ισχυρούς Ρωμαίους, αλλά
και οι προσωπικές υπηρεσίες στο στρατό αποτελούσαν βασικούς παράγοντες που
έπαιζαν ρόλο σε αυτή την κατάταξη. Κατά την Πρώιμη Αυτοκρατορική εποχή ο
βαθμός του ιππέα παραχωρούνταν επίσης σε ηγετικά στελέχη των τοπικών
αριστοκρατικών γενών στις επαρχίες, όπως φαίνεται και από επιγραφικές μαρτυρίες
των επαρχιών της Ελλάδας και της Ασίας.
Η ιππική τάξη -σε αντίθεση με τη συγκλητική- χαρακτηριζόταν από μεγαλύτερη
εθνική ανομοιογένεια, αφού με μεγαλύτερη ευκολία οι κάτοικοι των επαρχιών
μπορούσαν να συγκεντρώσουν το ελάχιστο απαιτούμενο χρηματικό ποσό για την
εισαγωγή τους σε αυτήν. Τον 1ο αιώνα μ.X., τόσο οι επαρχιώτες ιππείς όσο και οι
συγκλητικοί προέρχονταν στην πλειοψηφία τους από τις αστικοποιημένες επαρχίες,
όπως ήταν η Ασία στην Ανατολή. Η ίδρυση ρωμαϊκών πόλεων σε διάφορες επαρχίες
οδήγησε σταδιακά στη δημιουργία οικονομικά ευκατάστατων οικογενειών
εμφορούμενων από τη ρωμαϊκή νοοτροπία, μέλη των οποίων μπορούσαν να τιμηθούν
με το δημόσιο ίππο (equuspublicus).

Πληβείοι
Τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία δεν είχαν τόσο
εμφανή ιεραρχικά χαρακτηριστικά όσο τα ανώτερα, αλλά συμπεριελάμβαναν τις εξής
ομάδες του πληθυσμού: τους εκ γενετής ελεύθερους, τους απελεύθερους και τους
δούλους. Οι ομάδες αυτές είχαν συχνά μία περαιτέρω κοινωνική ιεράρχηση με βάση
τη νομική τους θέση, αλλά δεν είναι δυνατόν να οριστούν σαφώς οι κοινωνικές
διαφορές ανάμεσα στις ομάδες. Ένας βασικός διαχωρισμός, εντούτοις, μπορεί να
γίνει ανάμεσα στους πληβείους των αστικών και των αγροτικών περιοχών, ο οποίος
και δικαιολογείται από τις επαγγελματικές, οικονομικές, ακόμη και πολιτισμικές
διαφορές που υπήρχαν μεταξύ του αγροτικού και του αστικού πληθυσμού.

Δούλοι
Η δουλεία ήταν ευρύτατα διαδεδομένη σε όλες τις επαρχίες της ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας, όπως φαίνεται από τις πολυάριθμες επιγραφές που έχουν βρεθεί σε
διάφορες πόλεις της. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Περγάμου στην
επαρχία της Ασίας, όπου στα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ. το ένα τρίτο σχεδόν του
πληθυσμού της ήταν δούλοι.
Ο αριθμός των δούλων που είχε η κάθε οικογένεια εξαρτιόταν από την οικονομική
της κατάσταση. Oι τιμές απόκτησής τους κυμαίνονταν μεταξύ 800 και 2500
σηστερτίων και σε μεγάλο βαθμό εξαρτιόνταν από τις τιμές που ίσχυαν στην αγορά
κάθε περιοχής της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Επηρεάζονταν όμως και από άλλα
κριτήρια, όπως το φύλο -οι γυναίκες κόστιζαν λιγότερο από τους άντρες- την ηλικία
και τη μόρφωση των δούλων.
Tηνεποχή του Aυγούστου, οι δούλοι -τόσο στη Pώμη όσο και στις επαρχίες της-
προέρχονταν από τον ίδιο τον πληθυσμό της αυτοκρατορίας, καθώς το φαινόμενο
της υποδούλωσης αιχμαλώτων πολέμου δεν ήταν πια τόσο συχνό. Για παράδειγμα,
μετά από τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας ομάδες του ντόπιου πληθυσμού
υποβιβάστηκαν σε δούλους, φαινόμενο που παρατηρήθηκε και σε διάφορες άλλες
περιοχές τόσο της Ελλάδας όσο και της επαρχίας της Ασίας.
Επιπλέον ως δούλοι χρησιμοποιούνταν και τα παιδιά που γεννιούνταν από δούλους,
και τα οποία ονομάζονταν οικογενείς. Άλλη πηγή απόκτησης δούλων αποτελούσε η
εκούσια υποδούλωση, κατά την οποία οι οικονομικά άπορες οικογένειες συνήθιζαν
να "εκθέτουν" τα παιδιά τους και αυτός που θα τα μεγάλωνε είχε το δικαίωμα να τα
χρησιμοποιεί ως δούλους (θρεπτοί, alumni). Αυτή η συνήθεια είχε πάρει
ανεξέλεγκτες διαστάσεις σε ορισμένες περιοχές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, όπως
για παράδειγμα στη Βιθυνία, κυρίως λόγω της ευνοϊκότερης μεταχείρισης των
δούλων στη συγκεκριμένη επαρχία.
Η απελευθέρωση των δούλων (manumissio), πρωτίστως αυτών των πόλεων, ήταν
συχνό φαινόμενο κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Μάλιστα, την εποχή του
Αυγούστου, ο αριθμός των απελεύθερων είχε αυξηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να
θεωρηθεί ότι εγκυμονεί πολιτικό και κοινωνικό κίνδυνο για το κράτος και να γίνουν
προσπάθειες να ρυθμιστεί το θέμα νομοθετικά. Η απελευθέρωση των δούλων στις
αγροτικές περιοχές ήταν σπανιότερη, αφού οι μεγαλοκτηματίες ενδιαφέρονταν να
διατηρήσουν ακέραιο τον αριθμό των δούλων που είχαν στην ιδιοκτησία τους.
Πολλοί δούλοι τέλος προσέβλεπαν στην απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων μετά την
απελευθέρωσή τους.

Η οικογένεια
Η οικογένεια αποτελούσε τη βασική κοινωνική μονάδα της ρωμαϊκής κοινωνίας,
αφού μέσω αυτής μεταφέρονταν στα μέλη της ο πλούτος και η κοινωνική τους θέση.
Το ρωμαϊκό ιδιωτικό δίκαιο αποτελεί την κύρια πηγή πληροφοριών για τη ρωμαϊκή
οικογένεια (familia), τα μέλη της οποίας βρίσκονταν κάτω από την εξουσία ενός
ατόμου, του πατέρα, ο οποίος ονομαζόταν paterfamilias.

Ο ρόλος του άνδρα

Ηγετικός ήταν ο ρόλος του άντρα στη ρωμαϊκή οικογένεια, καθώς είχε το δικαίωμα
να ασκεί εξουσία στα μέλη της, να επιβάλλει τιμωρίες και να είναι ο κύριος του
οίκου. Το γεγονός ότι η σύζυγός του δεν ήταν νομικά κάτω από την εξουσία του -
συχνά μόνο ένα τμήμα της περιουσίας της περνούσε στην κατοχή του συζύγου της-
δε σημαίνει αναγκαστικά ότι εξαιρούνταν και από την κυριαρχία του. Οι άντρες των
υψηλών κοινωνικών τάξεων είχαν το δικαίωμα να παντρευτούν περισσότερες από μία
φορές κατά τη διάρκεια της ζωής τους, όπως συχνά συνέβαινε σε περίπτωση
διαζυγίου ή θανάτου της γυναίκας τους. Ο αυταρχισμός ήταν το βασικό
χαρακτηριστικό της εξουσίας του πατέρα μέσα στον οίκο, ο οποίος μάλιστα είχε
δικαιώματα ζωής και θανάτου απέναντι στα παιδιά του(vitaenecisquepotestas).
Μέχρι το τέλος του 3ου αιώνα μ.Χ. ο πατέρας ήταν εκείνος που αποφάσιζε αν θα
εγκατέλειπε τα παιδιά του (έκθεση νεογέννητων), ή θα αναλάμβανε την ανατροφή
τους. Εάν επέλεγε να τα αναθρέψει, είχε αυτομάτως απέναντί τους νομική εξουσία
μέχρι το θάνατό τους. Η συγκατάθεσή του ήταν αναγκαία για το γάμο των παιδιών
του ανεξαρτήτως φύλου, ενώ μόλις το 2ο-3ο αιώνα μ.X. περιορίστηκε η δικαιοδοσία
που είχε να διαλύει αυτούς τους γάμους. Ο πατέρας είχε στην κατοχή του όλη την
οικογενειακή περιουσία και μπορούσε να τη διαθέσει, μετά το θάνατό του, με τον
τρόπο που ο ίδιος επιθυμούσε. Υπάρχουν μάλιστα και περιπτώσεις που ο πατέρας
αποκλήρωνε τα παιδιά του, γεγονός όμως που προϋπέθετε ρητή αναφορά στη
διαθήκη του. Η καταπίεση που ασκούσε συχνά δημιουργούσε στους γιους του
αισθήματα εχθρότητας, σε σημείο που να θεωρούνται τυχεροί εκείνοι που τον είχαν
χάσει από νωρίς.

Ο ρόλος της γυναίκας

Στη ρωμαϊκή κοινωνία, όπως και στην ελληνική, η γυναίκα είχε τη φροντίδα του
σπιτιού και την ανατροφή των παιδιών. Οι βαριές οικιακές εργασίες εκτελούνταν από
τους δούλους, τουλάχιστον στις αριστοκρατικές οικογένειες που είχαν στην κατοχή
τους μεγάλο αριθμό τους. Οι γυναίκες των υψηλών κοινωνικών στρωμάτων
μορφώνονταν και είχαν τη δυνατότητα να συνοδεύουν τους συζύγους τους σε
εκδηλώσεις κοινωνικού (συμπόσια) ή ακόμη και πολιτικού χαρακτήρα. Σε ορισμένες
περιπτώσεις, μάλιστα, η γυναίκα αναλάμβανε ένα ρόλο μέσα στην οικογένεια που
έμοιαζε αρκετά με εκείνον του συζύγου της.
Η δράση της δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στο χώρο του σπιτιού, αλλά εκτεινόταν
και σε δημόσιους χώρους της πόλης, όπως στην αγορά. Επιπλέον, γυναίκες από
όλες τις κοινωνικές τάξεις -ακόμη και δούλες και πόρνες- προσέρχονταν στα ιερά, για
να συμμετάσχουν σε θρησκευτικές τελετές. Ενδεικτικά αναφέρεται η περίπτωση της
Iουνίας Θεοδώρας από τη Λυκία, η οποία είχε εγκατασταθεί στην Κόρινθο στα μέσα
του 1ου αιώνα μ.Χ. ως πρέσβειρα των Λυκίων εκεί αναλαμβάνοντας ποικίλες
δραστηριότητες πολιτικού, θρησκευτικού ή ακόμη και εμπορικού χαρακτήρα.
Η ρωμαϊκή αντίληψη για τη θέση της γυναίκας είχε θετικό αντίκτυπο και στην
Ελλάδα, όπως δείχνει η αναβάθμιση του κοινωνικού ρόλου της στη Βέροια της
Μακεδονίας αλλά και η ανάδειξή της σε σημαντικά αξιώματα, κυρίως θρησκευτικά.
Ενδεικτικοί είναι οι τίτλοι που αποκτούσαν ορισμένες γυναίκες, σύζυγοι των
Μακεδονιαρχών (αξιωματούχων που τα καθήκοντά τους σχετίζονταν με τη
διοργάνωση της αυτοκρατορικής λατρείας στην πόλη), καθώς και η απονομή
δημόσιων τιμών σε γυναίκες. Η Φλάβια Ισιδώρα είχε και αυτή τον τίτλο του άντρα
της (Μακεδονιάρχισσα), ενώ άλλες -όπως η Αιλία Αλεξάνδρα και η Λουκία Αυρηλία-
ήταν ανώτερες ιέρειες της δημόσιας λατρείας. Οι γυναίκες επίσης, όπως φαίνεται από
τις επιγραφές της Βέροιας, είχαν τη δυνατότητα να απελευθερώνουν δούλους και να
κάνουν δωρεές. Στις περισσότερες περιπτώσεις ενεργούσαν ανεξάρτητα, ενώ σε
κάποιες άλλες μόνο μετά τη συγκατάθεση των αδερφών, του άντρα ή της κόρης τους.

Τα παιδιά
Η ανατροφή των παιδιών ανετίθετο στους δούλους. Η αυξημένη βρεφική και
παιδική θνησιμότητα -το ένα τέταρτο του αριθμού των νεογέννητων δεν επιβίωναν
πάνω από ένα έτος- δεν επέτρεπε στους γονείς να επενδύσουν συναισθηματικά στα
παιδιά τους. Δεν υπάρχουν πληροφορίες που να προσδιορίζουν τη σχέση ανάμεσα
στη μητέρα και τα παιδιά στη ρωμαϊκή κοινωνία. Σε περίπτωση διαζυγίου των γονιών
τα παιδιά παρέμεναν με τον πατέρα τους, ο οποίος συχνά ξαναπαντρευόταν. Τα
παιδιά των εύπορων οικογενειών είχαν την οικονομική δυνατότητα να σπουδάσουν.
Οι κόρες εγκατέλειπαν το σπίτι τους κατά την ενηλικίωση -περίοδο κατά την οποία
συνήθως παντρεύονταν- ή ακόμη νωρίτερα, όπως συνέβαινε με τις κόρες των
αριστοκρατικών οικογενειών, που παντρεύονταν σε ηλικία μόλις 12 ετών. Αντίθετα
τα άρρενα μέλη της οικογένειας -αν και η ηλικία γάμου τους ήταν γύρω στα 30-
εγκατέλειπαν νωρίτερα το πατρικό τους σπίτι, είτε για να υπηρετήσουν τη θητεία
τους στο στρατό, είτε για να διαχειριστούν ένα μέρος της πατρικής περιουσίας που
βρισκόταν μακριά από το σπίτι τους, ή ακόμη και για να ανεξαρτητοποιηθούν από
την καταπιεστική πατρική εξουσία.
Οι Ρωμαίοι, τουλάχιστον των αριστοκρατικών τάξεων, είχαν μία ατομιστική
αντίληψη για τη ζωή και δεν έδειχναν άμεσο ενδιαφέρον ούτε για την επιτυχία της
οικογένειας ούτε για τη διαδοχή τους, σε αντίθεση με τους Έλληνες. Πολλές φορές
συνέβαινε ο πατέρας να αποφασίσει ότι η κόρη του θα αποτελούσε το συνεχιστή του
οίκου του -οπότε δεν επιδίωκε την απόκτηση γιου- ή ακόμη προτιμούσε να
υιοθετήσει ένα γιο και μάλιστα ενήλικα.

Κοινωνική δικτύωση και πατρωνεία

Με τον όρο πατρωνεία εννοείται η αμοιβαία σχέση μεταξύ ανθρώπων που δεν
ανήκαν στην ίδια κοινωνική τάξη και δεν είχαν τους ίδιους οικονομικούς πόρους. Τη
θέση ενός Ρωμαίου στην κοινωνία της εποχής του καθόριζαν οι εξής παράγοντες: η
κατάταξή του στην κοινωνική ιεραρχία, ο ρόλος του στην οικογένεια και η εμπλοκή
του σε ένα πλέγμα σχέσεων εκτός του οίκου του. Πιο συγκεκριμένα, οι Ρωμαίοι είχαν
υποχρεώσεις απέναντι στις οικογένειές τους, στα συγγενικά τους πρόσωπα, στους
φίλους τους· γενικά σε όσους εξαρτιόνταν από αυτούς μέσα και έξω από τον οίκο,
και περίμεναν την υποστήριξή τους. Επειδή η ευεργεσία και η ανταπόδοση
αποτελούσαν θέματα τιμής στη ρωμαϊκή κοινωνία, αυτή η δυναμική της ανταλλαγής
καθόριζε εν μέρει και την κοινωνική θέση όσων εμπλέκονταν.
Με βάση τις σχέσεις πατρωνείας, ο κάθε Ρωμαίος είχε "ανώτερους", "κατώτερους",
"ίσους φίλους" και "ταπεινούς" πελάτες, κατηγοριοποιήσεις που εξαρτιόνταν από τις
οικονομικές δυνατότητες των επιμέρους ομάδων. Μερικοί μόνο είχαν τη δυνατότητα
να ανταλλάσσουν ισάξια οφέλη, οι οποίοι και χαρακτηρίζονταν φίλοι "ίσης"
κοινωνικής στάθμης. Οι υπόλοιποι βρίσκονταν υψηλότερα ή χαμηλότερα στην
ιεραρχία, σύμφωνα με τη δυνατότητά τους να παρέχουν ανώτερες ή κατώτερες
υπηρεσίες ως ανταπόδοση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι Ρωμαίοι προσπαθούσαν να
αποκρύψουν την ευνοϊκή τους μεταχείριση, προκειμένου να αποφύγουν να
χαρακτηριστούν κοινωνικά κατώτεροι, επειδή απευθύνθηκαν σε κάποιο πρόσωπο για
βοήθεια. Το ρωμαϊκό σύστημα της πατρωνείας επικράτησε στην κοινωνία των
ανατολικών επαρχιών της αυτοκρατορίας, και παρέμεινε σε ισχύ στην Ελλάδα και
στην Ασία για πολλούς αιώνες.

ΚΕΙΜ. 5. Επιγραφή για τον Δημοσθένη από τα Οινόανδα (M. Wörrle,

StadtundFestimkaiserzeitlichenKleinasien, München 1988, σελ. 4, στ. 1-13) [σε
μορφή PDF σε άλλο αρχείο]
 Η απονομή του δικαίου

Το τοπικό (ιθαγενές) δίκαιο εξακολουθούσε να ισχύει, αλλά η διατήρησή του

προκαλούσε αρκετές συγχύσεις. Οι υπόλογοι κρίνονταν κυρίως ως προς την
καταγωγή τους και την ατομική κοινωνική τους θέση. Η πολυμορφία οδηγούσε στην
αναζήτηση βοήθειας από ειδικούς (πραγματικοί, νομικοί).
Ωστόσο: Ο αυτοκράτορας νομοθετούσε για όλη την αυτοκρατορία και οι αποφάσεις
του υπερίσχυαν του τοπικού δικαίου. Οι διοικητές των επαρχιών καθόριζαν με τα
διατάγματά τους κανόνες για όλη την επαρχία.
Η σταδιακή αύξηση του αριθμού των Ρωμαίων πολιτών συνέβαλε στην εξάπλωση της
χρήσης του ρωμαϊκού δικαίου.

Ο στρατός και η άμυνα

Ο ρόλος του στρατού αποβλέπει τόσο στην εξωτερική, όσο και στην εσωτερική
ειρήνη.
Δεν υπάρχει limesστην Ανατολή (όπως υπήρχε στο Ρήνο και το Δούναβη).
Ένα μέρος των στρατευμάτων ασχολείται με τον έλεγχο των επαρχιών, όπου
σταθμεύουν.
Εκτός από τα στρατεύματα των λεγεώνων υπήρχαν και βοηθητικές ομάδες
στρατευμάτων (auxilia) που σκοπό τους είχαν την επίβλεψη και την προστασία των
πληθυσμών (βλ. πρόβλημα ληστών).

Στρατολόγηση και εκρωμαϊσμός

Η στρατολόγηση βρισκόταν σε εξάρτηση με τον τύπο στρατεύματος και στην
Ανατολή ήταν κυρίως τοπική. Πολλές φορές όμως στρατιώτες στέλνονταν σε
διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίες.
Το ανεπτυγμένο οδικό δίκτυο βοηθούσε τις γρήγορες συνδέσεις μεταξύ
στρατοπέδων, συνόρων και ενδοχώρας.
Η απονομή του δικαιώματος πολίτη μετά από ευδόκιμη υπηρεσία αποτελούσε
παράγοντα εκρωμαϊσμού.

Φορολογία

Α. ΄Αμεση φορολογία (τακτική):

1. φόρος επί της γης (tributum soli)
Πληρώνεται για οποιαδήποτε κατοχή έγγειας ιδιοκτησίας εκτός Ιταλίας.
2. φόρος επί των σωμάτων (tributum capitis)
Αφορά όλους τους ενήλικες (14-65 ετών) και τα μη κτηματικά περιουσιακά στοιχεία
μιας οικογένεις.
Ακόμα: έκτακτος στεφανικός φόρος
Τακτικές απογραφές ανά επαρχία και κτηματολόγιο
Β. Έμμεση φορολογία
Διαφέρει σε κάθε επαρχία, ανάλογα με το είδος πληθυσμού και τη γεωμορφολογία.
1. Φόροι επί της οικονομικής δραστηριότητας. Αυτοί πληρώνινται όχι μόνο για το
εξωτερικό εμπόριο, αλλά και για το εσωτερικό (π.χ. Μεταξύ επαρχιών ή μεταξύ
πόλεων και ενδοχώρας)
Ελλιμένια (portoria)
Δασμοί , Τελωνεία(vectigalia)
2. Επί της αγοράς δούλων (Πεντεικοστή επί των ανδραπόδων πράσει, δηλ. 1/25)
3. Φόροι για τους τεχνίτες και τους διάφορους επαγγελματίες.
4. Επί των ζώων και βοσκοτόπων (εννόμιον)
5. Επί της απελευθέρωσης δούλων (εικοστή ελευθερίας)
6. Επί των κληρονομιών (εικοστή κληρονομιών)
Ανισότητα ως προς τον προσωπικό (κοινωνική και φυλετική προέλευση)
και κτηματικό φόρο (ποιότητα γης)
Επιτάξεις και αγγαρείες (βλ. Επισκευή δρόμων)

ΚΕΙΜ. 6: Rizakis, Achaie II, 28 (164/5 μ.Χ.)

Ιmp(erator) Caesa[r]
M(arcus) Aureliu[s]
Antoninu[s]
Aug(ustus) Armeni<a>
5 cus et Imp(erator) Caes(ar) L(ucius) Aurelius Verus Aug(ustus)
Armeni<a>cus
viam corruptam
10 refici iusserunt

Τρόποςσυλλογήςτωνφόρων

Οι άμεσοι φόροι κατακρατούνταν απευθείας από τα αυτοκρατορικά όργανα ή ααπό

τις τοπικές αρχές (= οικονομία ειδικού προσωπικού).
Οι έμμεσοι εισπραττονταν από τους δημοσιώνες που κατά κανόνα βρίσκονταν υπό
την επίβλεψη των επιτρόπων (procuratores).
Η συλλογή φόρων σταδικά γινόταν όλο και πιο δύσκολη και συχνά την αναλάμβαναν
ισχυροί τοπικοί προύχοντες. Έγινε μέρος των αστικών λειτουργιών (munera) και
αρκετές φορές οδηγούσε σε καταπίεση των φορολογουμένων.
Οι καταβολές δίνονταν κυρίως σε χρήμα αλλά και σε είδος.
Ένα μέρος της φορολόγησης ανακυκλωνόταν και επέστρεφε στις επαρχίες με τη
μορφή δημοσίων έργων, επισιτισμού, μισθού δημοσίων λειτουργών και στρατού,
αγοράς αγροτικών

Το νόμισμα
Η Ανατολή διατήρησε μέχρι τα μέσα του 3ου αι. ένα πλήθος νομισματικών κοπών που
ανταποκρινόταν στις παραδόσεις των επαρχιών και στις τοπικές ανάγκες.
Τρία είδη νομισμάτων, αλλά αυτοκρατορικό προνόμιο κοπής
Αυτοκρατορικά: Χρυσά (aurei), αργυρά (denarii), χαλκά (sestertii, as)
Επαρχιακά(με ελληνικές υποδιαιρέσεις). Κυρίως στην Αλεξάνδρεια και Πέργαμο-
Έφεσο (κιστοφορικά)
«Αυτοκρατορικά ελληνικά» Σε ελληνικές πόλεις στο όνομα του αυτοκράτορα, σε
άτακτα διαστήματα και κυρίως με αφορμή εξαιρετικά γεγονότα

Διαφορετικοί σταθμητικοί κανόνες

1 ρωμαϊκό δηνάριο = 1 αττική δραχμή 3.60 γρ.

Ροδιακός κανόνας
Αιγυπτιακός κανόνας (κλειστό σύστημα)
Το δηνάριο αποτελεί νόμισμα αναφοράς για την πληρωμή των φόρων.
Ανταλλαγές νομισμάτων από τραπεζίτες.
Ενδιαφέρον του κράτους για σταθερές ισοτιμίες.
 Η λατρεία της Ρώμης και του αυτοκράτορα

Εξάπλωση ήδη από τον 2ο αι. π.Χ. Ρωμαία.

Μ. Αντώνιος ως «Νέος Διόνυσος»
Αύγουστος, ο «Σεβαστός»
Το θρησκευτικό πρόβλημα της «θειότητας»: Επιφανής θεός.
Η οργάνωση της επαρχιακής λατρείας. Τελετουργική σημασία.
Σημαντικότερο αξίωμα: Αρχιερεύς.
Ο ρόλος των Κοινών.
Η σημασία της λατρείας του αυτοκράτορα ως ενοποιητικό στοιχείο της
αυτοκρατορίας, αλλά και με ιδιαίτερη οικονομική διάσταση.

ΚΕΙΜ. 7 Δίων Κάσσιος, 51, 20, 6-9:Καῖσαρ δὲ ἐν τούτῳ τά τε ἄλλα ἐχρημάτιζε,καὶ

τεμένη τῇ τε Ῥώμῃ καὶ τῷ πατρὶ τῷ Καίσαρι, ἥρωα αὐτὸν Ἰούλιον ὀνομάσας, ἔν τε
Ἐφέσῳ καὶ ἐν Νικαίᾳ γενέσθαι ἐφῆκεν· αὗται γὰρ τότε αἱ πόλεις ἔν τε τῇ Ἀσίᾳ καὶ ἐν
τῇ Βιθυνίᾳ προετετίμηντο. καὶ τούτους μὲν τοῖς Ῥωμαίοις τοῖς παρ’ αὐτοῖς ἐποικοῦσι
τιμᾶν προσέταξε· τοῖς δὲ δὴ ξένοις, Ἕλληνάς σφας ἐπικαλέσας, ἑαυτῷ τινα, τοῖς μὲν
Ἀσιανοῖς ἐν Περγάμῳ τοῖς δὲΒιθυνοῖς ἐν Νικομηδείᾳ, τεμενίσαι ἐπέτρεψε. καὶ τοῦτ’
ἐκεῖθενἀρξάμενον καὶ ἐπ’ ἄλλων αὐτοκρατόρων οὐ μόνον ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς
ἔθνεσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὅσα τῶν Ῥωμαίων ἀκούει, ἐγένετο. ἐν γάρ τοι τῷ
ἄστει αὐτῷ τῇ τε ἄλλῃ Ἰταλίᾳ οὐκ ἔστιν ὅστις τῶν καὶ ἐφ’ ὁποσονοῦν λόγου τινὸς
ἀξίων ἐτόλμησε τοῦτο ποιῆσαι· μεταλλάξασι μέντοι κἀνταῦθα τοῖς ὀρθῶς
αὐταρχήσασιν ἄλλαι τε ἰσόθεοι τιμαὶ δίδονται καὶ δὴ καὶ ἡρῷαποιεῖται. ταῦτα μὲν ἐν
τῷ χειμῶνι ἐγένετο, καὶ ἔλαβον καὶ οἱ Περγαμηνοὶ τὸν ἀγῶνα τὸν ἱερὸν ὠνομασμένον
ἐπὶ τῇ τοῦ ναοῦ αὐτοῦτιμῇ ποιεῖν.

Οι τίτλοι των πόλεων και οι ρωμαϊκές τιμές

Ο ανταγωνισμός νέου τύπου

Τιμητικοί τίτλοι
Νεωκόροι
Μητροπόλεις
«Πρώτη της επαρχίας»
«Πρώτη της Ασίας» (Έφεσος)
Τίτλοι με νομικό υπόβαθρο
Ελεύθερη, αυτόνομη, με ασυλία, ιερή

Το νόημα των τίτλων των πόλεων

Πραγματικότητα και συμβολισμός (δόξα)

Ανάγκη επιβεβαίωσης ή επινόησης ενός ένδοξου παρελθόντος
Ο Ελληνισμός και το Πανελλήνιον. Ο Αδριανός.
Η ιστορική μνήμη ως παράγοντας αναγνώρισης και διασφάλισης της θέσης μιας
πόλης σε έναν ιεραρχημένο κόσμο.
Η έννοια της τάξεως για τους Ρωμαίους και τους Έλληνες.
Οι οικονομικές και πολιτικές διαστάσεις της αναγνώρισης του καθεστώτος πόλεως
(ύπαρξη δικαστηρίων, δικαίωμα φιλοξενίας υψηλών απεσταλμένων, κέντρο συλλογής
φόρων.
Ένας πολιτισμός πόλεων.
ΚΕΙΜ. 8 Στράβ., 14, 1, 3:Ταύτης δέ φησι Φερεκύδης Μίλητον μὲν καὶ Μυοῦντα καὶ
τὰ περὶ Μυκάλην καὶ Ἔφεσον Κᾶρας ἔχεινπρότερον, τὴν δ’ ἑξῆς παραλίαν μέχρι
Φωκαίας καὶ Χίον καὶ Σάμον, ἧς Ἀγκαῖος ἦρχε, Λέλεγας· ἐκβληθῆναι δ’ ἀμφοτέρους
ὑπὸ τῶν Ἰώνων καὶ εἰς τὰ λοιπὰ μέρη τῆς Καρίας ἐκπεσεῖν. ἄρξαι δέ φησιν
Ἄνδροκλον τῆς τῶν Ἰώνων ἀποικίας, ὕστερον τῆς Αἰολικῆς, υἱὸν γνήσιον Κόδρου
τοῦ Ἀθηνῶν βασιλέως, γενέσθαι δὲ τοῦτον Ἐφέσου κτίστην. διόπερ τὸ βασίλειον
τῶν Ἰώνων ἐκεῖ συστῆναί φασι, καὶ ἔτι νῦν οἱ ἐκ τοῦ γένους ὀνομάζονται βασιλεῖς
ἔχοντές τινας τιμάς, προεδρίαν τε ἐν ἀγῶσι καὶ πορφύραν ἐπίσημον τοῦ
βασιλικοῦ γένους, σκίπωνα ἀντὶ σκήπτρου, καὶ τὰ ἱερὰ τῆς Ἐλευσινίας
Δήμητρος.
 Κοινωνική και επαγγελματική διαστρωμάτωση

Οι πλούσιοι και οι προύχοντες: Κοινωνική ομάδα ή τάξη.

Βασικά προβλήματα: Η προέλευση του πλούτου και οι επαγγελματικές
δραστηριότητες των ευπόρων. Η βουλευτική τάξη (decuriones) ταυτίζεται με την
οινομική ελίτ; Πόσο οικειοθελώς αναλαμβάνουν πολιτικά αξιώματα;
Σχόλη και εργασία.
Ανωτερότητα της έγγειας ιδιοκτησίας έναντι του εμπορίου.
Οι αμοιβές των καλλιτεχνών, αθλητών, ρητόρων, γιατρών και φιλοσόφων.
Ο ρόλος των τραπεζιτών, εφοπλιστών και επιχειρηματιών.
Ο πλούτος και η ισχύς επιβάλλουν κοινωνικές συμπεριφορές και οι προύχοντες
δέχονται επιδράσεις από τον ρωμαϊκό τρόπο ζωής.

Κοινωνική συνοχή και ομόνοια

Οργάνωση εππαγγελματικών σωματείων και ενώσεων. Δημιουργία συλλογικών
ταυτοτήτων και ομάδων που υπερασπίζονται τα συμφέροντά τους, αλλά και
προσφέρουν αλληλοβοήθεια στα μέλη τους.
Υποχώρηση προηγούμενων κοινωνικών κυττάρων όπως η φυλή και η φρατρία.
Έλλειψη στοιχείων για τις συνθήκες διαβίωσης των εργατών, δούλων και φτωχών.
Προβλήματα στάσεων και εξεγέρσεων, που οφείλονται κυρίως σε επισιτιστικές
κρίσεις.
Διανομές τροφίμων (τροφές). Ο αυτοκράτορας ως τροφεύς.
Προτιμότερη η επίλυση των εσωτερικών προβλημάτων εντός της πόλεως και χωρίς
επίκληση στις ρωμαϊκές αρχές.

ΚΕΙΜ. 9. Δίων Χρυσόστομος, ΠΡΟΣ ΝΙΚΟΜΗΔΕΙΣ ΠΕΡΙ ΟΜΟΝΟΙΑΣ ΤΗΣ

ΠΡΟΣ ΝΙΚΑΕΙΣ (or. 38), 22-25:
καὶ μὴν οὐδὲ ὑπὲρ προσόδων ἀγωνιζόμεθα, ἀλλὰ ἑκάστοις ἀπόχρη τὰ οἰκεῖα· καὶ
ταῦτα δὲ τυγχάνει διωρισμένα, καὶ μήν γε καὶ τἄλλα πάντα, ὥσπερ ἐν εἰρήνῃ καὶ
φιλίᾳ. καὶ καρπῶν εἰσιν ἀντιδόσεις καὶ γάμων ἐπιμιξίαι καὶ ἀπ’ αὐτῶν καὶ συγγένειαι
πολλαί τινες ἤδη γεγενημέναι· καὶ προξενίας δὲ ἔχομεν καὶ φιλίας ἰδιωτικάς. θεούς τε
τοὺς αὐτοὺς νομίζετε καὶ τὰς ἑορτὰς <τὰς> πλείστας ὁμοίως ἄγετε. καὶ μὴν οὐδὲ ὑπὲρ
τῶν ἐθῶν οὐκ ἔστιν οὐδεμία ὑμῖν μάχη. τούτων δὲ ἁπάντων οὐκ ἔχθρας παρεχόντων
αἰτίαν, ἀλλὰ τοὐναντίον φιλίας καὶ ὁμονοίας, μαχόμεθα.
κἄν τις ὑμᾶς ἐπιστὰς ἔρηται, Τί δὲ ὑμᾶς οἱ Νικαεῖς ἀδικοῦσιν; οὐδὲν εἰπεῖν ἕξετε. κἂν
ἐκείνων πύθηται πάλιν, Τίδὲ οἱ Νικομηδεῖς ἀδικοῦσιν ὑμᾶς; οὐδὲ αὐτοὶ λέγειν
ἕξουσιν οὐδὲἕν. ἀλλὰ ἆθλόν ἐστιν ἐν τῷ μέσῳ κείμενον, ὑπὲρ οὗ διαφέρεσθε.[...]·
Ὑπὲρ πρωτείων ἀγωνιζόμεθα. τούτους οὖν αὐτοὺς ἐρήσομαι πάλιν ἐγώ· Τίνων
πρωτείων; καὶ πότερον ἔργῳ καὶ πράγματι δοθησομένων (5)ἢ περὶ ὀνόματος αὐτὸ
μόνον ἐστὶν ὑμῖν ἡ μάχη; καὶ πρότερον γὰρ δήποτε ἀκούω τὸ αὐτὸ τοῦτο γενέσθαι
στάσεως Ἑλληνικῆς αἴτιον, καὶ πολεμῆσαι περὶ τῶν πρωτείων τοὺς Ἀθηναίους καὶ
τοὺς Λακεδαιμονίους. καὶ διότι μὲν οὐδὲ ἐκείνοις ἐλυσιτέλησεν ἡ στάσις καὶ ὁ
πόλεμος, ἀλλὰ πρὸς ἀλλήλους ἀγωνιζόμενοι περὶ τῶν πρωτείων ἀπώλεσαν αὐτὰ
ἀμφότεροι, καὶ ὑμεῖς ἅπαντες ἐκεῖνα ἴστεκαὶ ἴσως κἀγὼ μικρὸν ὕστερον ὑπὲρ αὐτῶν
ἐρῶ.
 Οι επαρχίες της Χερσοννήσου του Αίμου

Νότια Ελλάδα, Μακεδονία, Θεσσαλία, Ήπειρος

Συνδυασμός παλιών οργανισμών ομοσπονδιακού τύπου και πόλεων
Μακεδονία: Επαρχία από το 148 π.Χ., με σταδιακό έλεγχο και του υπόλοιπου
ελλαδικού χώρου.
Μετά το 27 π.Χ. Δύο συγκλητικές επαρχίες: Μακεδονία και Αχαΐα.
15-44 μ.Χ. : Ενιαία επαρχία υπό τη διοίκηση αυτοκρατορικού πρεσβευτή.
Μετά το 44 π.Χ. Η Αχαΐα ανεξάρτητη επαρχία.
67-68 μ.Χ. Ο Νέρωνανακυρήσσει την Αχαΐα ελεύθερη. Αναίρεση των προνομίων από
τον Βεσπασιανό.
Μετά το 67 μ.Χ. Η Θεσσαλία παραχωρείται στη Μακεδονία και η Ήπειρος αποτελεί
ανεξάρτητη επαρχία.

Αχαΐα: Αστικοποίηση με πόλεις που απολαμβάνουν διαφορετικά καθεστώτα. Συχνά

μικρές πόλεις απορροφούνται από μεγαλύτερες μέσω συνοικισμών. Ίδρυση
ρωμαϊκών αποικιών: από τον Ιούλιο Καίσαρα το 44 π.Χ. Κόρινθος και Δύμη στην
ΒΔ Πελοπόννησο, από τον Αύγουστο το 15 π.Χ. η Πάτρα, η οποία απορρόφησε τη
Δύμη.
Ήπειρος Αναβάθμιση του Βουθρωτού και του Δυρραχίου. Ίδρυση της Νικόπολης το
30 π.Χ. Από τον Αύγουστο, με χαρακτηριστικά ελληνικής πόλης και καθεστώς
ελευθερίας και αυτονομίας και εκτεταμένη επικράτεια.
Μακεδονία: Αστικοποίηση ιδιαίτερα στην παραθαλάσσια Μακεδονία. Ίδρυση
αποικιών (στους Φιλίππους από τον Αντώνιο και τον Οκταβιανό, στο Δίον, στην
Πέλλα και στην Κασσάνδρεια από τον Αύγουστο). Οι Στόβοιισοπολίτις πόλη από τον
Βεσπασιανό.
Θεσσαλία: Από τον Αύγουστο και εξής χωρίζεται σε δύο Κοινά των Θεσσαλών και
των Μαγνήτων.

Δεν είναι σαφές το καθεστώς των παλαιοτέρων κατοίκων των ρωμαϊκών αποικιών
(π.χ. οι ελεύθεροι Μακεδόνες της επαρχίας της Μακεδονίας).
Οι ρωμαϊκές αποικίες διαθέτουν τεράστιες εδαφικές εκτάσεις, με σκοπό να
αποφευχθεί ο κατακερματισμός των τοπικών κοινοτήτων και η ενίσχυση της
αυτοδιοίκησής τους. Τον ίδιο ρόλο παίζει και η δημιουργία πενταπόλεων,
εξαπόλεων κλπ.
Τα Κοινά που υποδιαιρούνται σε κοινότητες (π.χ. έθνη, πόλεις) και δηλώνουν κάθε
είδους συλλογική οργάνωση. Δικαστικές και θρησκευτικές αρμοδιότητες.
Το Κοινόν των Μακεδόνων, με επικεφαλής τον μακεδονιάρχη και τον αγωνοθέτη,
οργάνωνε τις πόλεις και τα έθνη της επαρχίας.
Η Αμφικτυονία των Δελφών εξακολούθησε να υπάρχει και να διοικείται από τους
ιερομνήμονες (στην αρχή 24, αργότερα 30) και τον επιμελητή.
Το Κοινόν της Αχαΐας, με επικεφαλής τον στρατηγό, είχε πολιτικό και δικαστικό
ρόλο, με αποστολή να επιλύει τοπικές διαφορές χωρίς την άμεση εμπλοκή της Ρώμης.
Σκοπός των Ρωμαίων ήταν αναδιοργάνωση της πολιτικής γεωγραφίας του ελληνικού
χώρου, έτσι ώστε σε παλιές και ανασυγκροτημένες δομές να δοθεί ένας νέος ρόλος.
Ζητούμενο ήταν η συγκρότηση μιας νέας συλλογικής ταυτότητας που θα ήταν
νομιμόφρων απέναντι στη Ρώμη και τον αυτοκράτορα.
ΚΕΙΜ. 10 Πλούταρχος, Ηθικά, 813 Ε:εἰσιόντα δ’ εἰςἅπασανἀρχὴνοὐ μόνον
ἐκείνουςδεῖπροχειρίζεσθαιτοὺςλογισμούς, οὓς ὁ
Περικλῆςαὑτὸνὑπεμίμνησκεν ἀναλαμβάνωντὴν χλαμύδα, “πρόσεχε, Περίκλεις·
ἐλευθέρωνἄρχεις, Ἑλλήνωνἄρχεις, πολιτῶνἈθηναίων”· ἀλλὰκἀκεῖνολέγειν πρὸς
ἑαυτόν, “ἀρχόμενοςἄρχεις, ὑποτεταγμένης πόλεωςἀνθυπάτοις, ἐπιτρόποις Καίσαρος·
‘οὐ ταῦτα λόγχη πεδιάς,’οὐδ’ αἱ παλαιαὶ Σάρδειςοὐδ’ ἡ Λυδῶνἐκείνηδύναμις”·
εὐσταλεστέραν δεῖτὴνχλαμύδα ποιεῖν, καὶβλέπειν ἀπὸ τοῦστρατηγίου πρὸςτὸ βῆμα,
καὶ τῷστεφάνῳμὴ πολὺφρονεῖνμηδὲ πιστεύειν, ὁρῶντα τοὺς καλτίους
ἐπάνωτῆςκεφαλῆς·
 Η κατάρευση και ανόρθωση του ευρύτερου ελλαδικού χώρου

Σημαντική οικονομική και πληθυσμιακή υποχώρηση, αναδιανομή των γαιών και

του πλούτου.
Εμφάνιση εκτεταμένων γαιοκτησιών (Επαμεινώνδας από την Ακραιφία της
Βοιωτίας, Ηρώδης ο Αττικός στην Αττική, Ευρυκλής στη Σπάρτη).
Ρωμαίοι ιδιοκτήτες στη Ν. Ελλάδα και τη Μακεδονία, ιδίως στις αποικίες των
Φιλίππων, Πέλλας). Ενκεκτημένοι Ρωμαίοι και έμποροι (negotiatores)
Οι μεγάλες ιδιοκτησίες περιορίζουν το δικαίωμα βοσκής και διόδου στους
κτηνοτρόφους και δημιουργούν προβλήματα στις κοινότητες. Αποτέλεσμα: εντάσεις
και προστριβές.
Ύπαρξη αυτοκρατορικών γαιών που αφορούν κυρίως λατομεία.
Σε ορισμένες περιοχές σημειώνεται ακόμα εγκατάλειψη καλλιεργήσιμων εδαφών, οι
οποίες πολλές φορές εκχωρούνται σε πλεονεκτικές συνθήκες, έτσι ώστε να
επανακαλλιεργηθούν. Σκοπός ήταν η προσέλκυση νέων πληθυσμών στις
εγκαταλειμένες περιοχές.
Αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ομάδων ελευθέρων ενοικιαστών-καλλιεργητών και
μισθωτών εργατών γης που εργάζονταν για λογαριασμό των μεγαλογαιοκτημόνων,
ιδιαίτερα όταν οι μικροϊδιοκτήτες δεν μπορούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους. Η
δουλεία εξακολούθησε να υφίσταται.
Περιορισμένες πληροφορίες από τις γραμματειακές πηγές και ανάγκη συν-εξέτασης
αρχαιολογικών μαρτυριών (π.χ. κεραμική).
Προβλήματα ασφάλειας λόγω (μάλλον περιορισμένων) ληστρικών και πειρατικών
επιδρομών.

Ο κόσμος των ελληνικών πόλεων

Η Ελλάδα και το παρελθόν της ασκούν γοητεία και έλξη στους Ρωμαίους και κυρίως
στους αυτοκράτορες. Οι αυτοκράτορες ως ευεργέτες των πόλεων, αλλά και ως
λαφυραγωγοί.
Τα αστικά κέντρα τείνουν να συγκεντρώσουν τον πληθυσμό που πριν ήταν
διασκορπισμένος σε όλη την περιφέρεια.
Στην Αθήνα και τη Σπάρτη μπορούμε να μιλήσουμε για την ύπαρξη μιας
πλουτοκρατίας που εξαρτάται από την εύνοια των αυτοκρατόρων.

Η Αθήνα

Η Αθήνα στα χρόνια των εμφύλιων συρράξεων της Ρώμης συνήθως επέλεγε το μέρος
του ηττημένου. Το παρελθόν της και η υπόληψη που έτρεφαν οι Ρωμαίοι για την
πνευματική της ζωή συνέβαλαν στην ευνοϊκή μεταχείριση των κατοίκων της. Παρόλο
που η Αθήνα είχε λάβει το μέρος του Μάρκου Αντωνίου στη διαμάχη του με τον
Οκταβιανό, ο τελευταίος συγχώρεσε τους Αθηναίους και μάλιστα προέβη σε
διάφορες ευεργεσίες, όπως την ολοκλήρωση της Ρωμαϊκής Αγοράς. Οι Αθηναίοι
τίμησαν τον Οκταβιανό και ίδρυσαν ένα κυκλικό ναό στην Ακρόπολη προς τιμή της
θεάς Ρώμης και του Αυτοκράτορα.

Ο 2ος αι. μ.Χ. αποτέλεσε περίοδο ακμής για την Αθήνα, όπως και για πολλές άλλες
πόλεις των ανατολικών επαρχιών, όπως η Έφεσος, η Πέργαμος και η Σμύρνη. Την
περίοδο αυτή πλούσιοι κάτοικοι των πόλεων που ανήκαν στη συγκλητική τάξη καθώς
και αυτοκράτορες, όπως ο Τραϊανός και ο Αδριανός, χρηματοδότησαν εκτεταμένα
διάφορα οικοδομικά προγράμματα.
Τον 3ο αι. η εικόνα της ευμάρειας περιορίζεται από τις την κρίση στην αυτοκρατορία,
που συνοδεύεται από επιδρομές βαρβαρικών λαών και λεηλασίες.

Βασικές πολιτειακές και κοινωνικές δομές της Αθήνας

των ρωμαϊκών χρόνων

Δικαίωμα πολίτη μόνο σε όσους είχαν γονείς Αθηναίους. Περιορισμός της πώλησης
του δικαιώματος πολίτη σε ξένους. Ο θεσμός της εφηβείας απαραίτητη προϋοόθεση
για έναν πολίτη.
Ο δήμος (συγκροτημένος σε εκκλησία με περιορισμένο ρόλο, ιδίως μετά το τέλος
του 2ου αι. μ.Χ.) και η βουλή(600 και μετά τον Αδριανό έχει 500 μέλη). Οι βουλευτές
εκλέγονται ανά φυλή (12 και μετά τον Αδριανό 13) και προέρχονται από τους
εφήβους. Η βουλή έχει δικαστικές αρμοδιότητες, ψηφίζει διατάγματα, οργανώνει την
εφηβεία, είναι υπεύθυνη για τις λατρείες και εποπτεύει τους άρχοντες.
Αναβάθμιση της βουλής του Αρείου Πάγου (100 μέλη που είχαν διατελέσει
άρχοντες και διορίζονται από τον διοικητή της επαρχίας της Αχαΐας). Ο κήρυκας του
Αρείου Πάγου αποτελεί σημαντικό αξίωμα.
Ιεραρχικά ανώτερος ο Άρειος Πάγος, κατόπιν η βουλή, τέλος ο δήμος.
Οι άρχοντες δεν κληρώνονται αλλά εκλέγονται ανά φυλή. Ο επώνυμος άρχων
(αρκετές φορές αυτοκράτορες και πλούσιοι ξένοι και ορισμένες φορές δυσκολία
εξεύρεσης κατάλληλου προσώπου). Ο άρχων βασιλεύς, ο πολέμαρχος, οι έξι
θεσμοθέται, ο γραμματεύς εξακολουθούν να υπάρχουν. Το συμβούλιο των δέκα
στρατηγών εξαφανίζεται, υπάρχει όμως ένας στρατηγός των οπλιτών, αξίωμα που
σχετίζεται με μια σειρά αρμοδιοτήτων εσωτερικής οργάνωσης και ασφάλειας.
Η συσσώρευση πολιτικών αξιωμάτων από τα ίδια πρόσωπα, και πολλές φορές
ταυτόχρονα, εξελίσσεται σε χαρακτηριστικό της νέας κληρονομικής δημοτικής
αριστοκρατίας. Το ίδιο συμβαίνει με τις λειτουργίες: Γυμνασίαρχος, αγωνοθέτης,
πανηγυριάρχης, χορηγός. Ο ρόλος της γερουσίας στην εξασφάλιση του σεβασμού
στην παράδοση, ιδιαίτερα τη θρησκευτική.

Η Αθήνα των αυτοκρατόρων και του Αδριανού

Ενδιαφέρον του Αυγούστου (νέα αγορά), του Κλαυδίου (διευθέτηση Προπυλαίων)

και του Μ. Αυρηλίου (ίδρυση εδρών για τις σχολές της πόλης).
Περιορισμένη οικονομική αναγέννηση, κυρίως στον Πειραιά.
Καλλιτεχνική αναβίωση (βλ. Αττικοί σαρκοφάγοι)
Σχολές ρητορικής, σοφιστικής και φιλοσοφίας.
Ο Αδριανός επεδίωξε να μετατρέψει την Αθήνα σε ένα νέο καλλιτεχνικό και
πνευματικό κέντρο της ελληνικής Ανατολής. Για το σκοπό αυτό, ίδρυσε το 132 μ.Χ.
μια συμμαχία πόλεων, το Πανελλήνιο, με έδρα την Αθήνα. Ενίσχυσε οικονομικά την
οικοδομική δραστηριότητα στην πόλη. Ο περιηγητής Παυσανίας περιγράφει τις
ευεργεσίες του αυτοκράτορα στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι προς ένδειξη ευγνωμοσύνης
στον Αδριανό του απέδωσαν ισόθεες τιμές, εξισώνοντάς τον με τον Ολύμπιο Δία. Το
Πανελλήνιο είχε πολιτιστικά και ιστορικά κριτήρια συμμετοχής και σκοπό είχε την
ανάδειξη των ρωμαϊκών ευεργεσιών και ένδειξη νομιμοφροσύνης στον αυτοκράτορα,
μέσω της λατρείας του.
Την ίδια περίοδο Αθηναίοι ευεργέτες, οι οποίοι είχαν αποκτήσει την ιδιότητα του
Ρωμαίου πολίτη, όπως ο ρήτορας και σοφιστής Ηρώδης ο Αττικός, συνέβαλαν και
αυτοί στον εξωραϊσμό της πόλης και στην ολοκλήρωση δημόσιων έργων.
Έντονη παρουσία ξένων στην πόλη (βλ. Φιλόππαπος)
Η εισβολή των Κοστοβώκων (170 μ.Χ.) δεν ανακόπτει την ευημερία της πόλης.
Η αλλαγή δυναστείας (μετά τους Αντωνίνους οι Σεβήροι) και η απουσία
αυτοκρατορικού ενδιαφέροντος για την Αθήνα μειώνει την εύνοια προς την πόλη
τόσο από πλευράς αυτοκρατόρων όσο και από πλευράς ιδιωτών.
Αποτέλεσμα: από τον 3ο αι. η Αθήνα δεν απολαμβάνει νέα προνόμια και η
οικοδομική δραστηριότητα σταματά.

• ΚΕΙΜΕΝΟ 11: Επιτάφια επιγραφή του Γάΐου Ιουλίου Φιλοππάππου, 114-

116 μ.Χ. (CILIII 552.II)
• C(aius) Iulius C(ai) f(ilius)
• Fa(bia) Antio
chus Philo
pappus co(n)s(ul),
• 5 frater ar
• valis, alle
• ctusinter praetori
os ab imp(eratore)
• 10 Caesare
• NervaTraia
• no Optu
• moAugus
• to Germa
• 15 nico Da
• cico.
 ΗΣπάρτη

Μια πόλη-μουσείο.
Ο κόσμος του Λυκούργου αντικαταστάθηκε από νέα στοιχεία.
Η αγωγή δεν έχει πια λόγο ύπαρξης.
Οι πατρονόμοι αντικαθιστούν τους βασιλείς, αλλά οι έφοροι εξακολουθούν να είναι
ισχυροί.
Η γερουσία λειτουργεί όπως η βουλή των άλλων πόλεων.
Διατήρηση των φυλών και των συσσιτίων, καθώς και της (διαφοροποιημένης)
σπαρτιατικής εφηβείας.
Ο ρόλος «τυράννων» όπως ο Ευρυκλής και ο γιος του Λάκων.
Πλουτοκρατική δομή.
Αντιπαράθεση μεταξύ «παραδοσιακών» και «νεωτεριστών».
Η Σπάρτη και η ιστορική μνήμη της περιόδου. Παράδειγμα για τη Ρώμη.

Η Κόρινθος

146 π.Χ. καταστροφή από τους Ρωμαίους.

44 π.Χ. επανίδρυση από τον Καίσαρα.
Αναβάθμιση από τον Αύγουστο και τον Τιβέριο. Πρωτεύουσα της επαρχίας.
Πλούσια εμπορική δραστηριότητα, λόγω της προνομιακής γεωγραφικής θέσης και
της ποιότητας της βιοτεχνικής παραγωγής.
Μέχρι τον Αδριανό κυριαρχεί το ρωμαϊκό στοιχείο στην πόλη. Στο εξής υπερισχύει η
ελληνική κοινότητα με παράλληλη ύπαρξη και ακμάζουσας εβραϊκής κοινότητας (βλ.
Απόστολος Παύλος).
Αίγλη λόγω της διοργάνωσης των Ισθμίων και της αυτοκρατορικής λατρείας της
επαρχίας της Αχαΐας.

KEIM. 12 Τιμητική επιγραφή για τον Γάϊο Ιούλιο Σπαρτιατικό στην Κόρινθο
(CorinthVIII 2, 68)
C(aio) Iulio Laconis f(ilio)
Euryclis n(epoti) Fab(ia) Spartiati[co],
[p]rocuratori Caesaris et Augustae
Agripp̣ inae,
̣ trib(uno) mil(itum), equo p[ublico]
5 [ex]ornato a divo Claudio, flam[ini]
divi Iuli, pontif(ici), duovir(o) quinq(uennali) iter(um),
agonothete Isthmion et Caese(reon)
[S]ebasteon, archieri domus Aug(ustae)
[in] perpetuum, primo Achaeon,
10 ob v[i]rtutem eius et animosam
f[usi]ss[im]amque
̣ erga domum
divinam et erga coloniam nostr(am)
munificientiam tribules
tribu[s] Calpurnia[e]
15 [pa]trono

Τα μεγάλα Πανελλήνια Ιερά

Η Δήλος εξακολούθησε να επιβιώνει μετά τις καταστροφές του 1ου π.Χ. αι., αλλά το
εμπόριό της συρρικνώθηκε και η κοινωνική της ζωή παρήκμασε.
Η Ολυμπία υπέστη καταστροφές, αλλά εξακολούθησε να είναι σημαντικό κέντρο
λόγω των αγώνων και του ενδιαφέροντος των αυτοκρατόρων (βλ. Νέρων)
Παρακμή των μαντείων του ελληνικού χώρου λόγω των νέων εκφάνσεων της
θρησκευτικότητας που συνδέεται με την ανάπτυξη των μυστηριακών λατρειών.
Οι Δελφοί ερημώθηκαν έως την εποχή του Αυγούστου, οι θησαυροί τους
λεηλατήθηκαν από τους Ρωμαίους, ωστόσο το ιερό διατηρεί ακόμη το κύρος του, όχι
όμως και την παλιά του αίγλη.
Το ιερό του Ποσειδώνα στον Ισθμό γνώρισε μεγάλη ακμή λόγω της σύζευξης των
Ισθμίων με τα Καισάρεια της Αχαΐας. Μετά τα Πανελλήνια του Αδριανού η λάμψη
του υποχωρεί.
Η Ελευσίνα ασκούσε μεγάλη γοητεία λόγω των Μυστηρίων (Αύγουστος, Αδριανός,
Λεύκιος Βήρος, Μάρκος Αυρήλιος)
Το ιερό των Καβείρων στη Σαμοθράκη εξακολουθεί να λειτοθργεί με μάλλον τοπική
ακτινοβολία.
 Οι επαρχίες της Μικράς Ασίας

Η Μ. Ασία διακρίνεται από σημαντική αστικοποίηση και εξελληνισμό το δυτικό

μέρος (Βιθυνία, Λυκία, Παμφυλία, Κιλικία Πεδιάς). Στο κεντρικό και το ανατολικό
διατηρούνται οι δομές των ιθαγενών πληθυσμών.
Μέχρι το 31π.Χ. υφίστανται δύο επαρχίες: Ασία και Βιθυνία-Πόντος
25 π.Χ. Γαλατία (μετά το 64 μ.Χ. προσαρτεί τον Ανατολικό Πόντο)
17 μ.Χ. Καππαδοκία
43 μ.Χ. Λυκία-Παμφυλία
72 μ.Χ. Κιλικία
Πελατειακά κράτη και βασίλεια στις παρυφές του Καυκάσου.
Μόνιμα προβλήματα με την Αρμενία και την Παρθία στην Ανατολή.
Συχνές αλλαγές της πολιτικής γεωγραφίας και των διοικητικών συνόρων των
επαρχιών, χωρίς να μπορούμε πάντα να εντοπίσουμε τους λόγους αυτών των
αλλαγών.

Βασικές διοικητικές δομές των επαρχιών

Διοίκησις(conventus): Περιφέρεια απονομής δικαιοσύνης εντός μιας επαρχίας που

σκοπό της είχε γενικότερα την αναδιοργάνωση του διοικητικού χάρτη σε νέα βάση
από τους Ρωμαίους, συχνά εις βάρος παλαιότερων φυλετικών δομών.
Κοινά: πολιτική και θρησκευτική σημασία.

Η πληθυσμιακή σύνθεση και η σχέση με τον Ελληνισμό

Έλληνες: Πληθώρα ελληνικών αλλά και εξελληνισμένων πληθυσμών, που διατηρούν

σε κάποιο βαθμό και τις δικές τους παραδόσεις.
Ιθαγενείςτης Ανατολίας (π.χ. Παφλαγόνες, Καππαδόκες, Γαλάτες): Κριτήρια για
τη διαφοροποίηση των λαών: γλώσσα, ονοματολογία, λατρείες, γιορτές, τρόπος ζωής,
ένδυση, πολιτική και κοινωνική οργάνωση, τέχνη.
Η ιδιότητα του Έλληνα που διεκδικούν πολλές ομάδες και άτομα αποτελεί τίτλο
τιμής και απόδειξη κοινωνικής επιτυχίας.
Διατήρηση, ωστόσο, πολλαπλών ταυτοτήτων (π.χ. ο Απόστολος Παύλος
προσδιορίζεται ως Εβραίος, Έλληνας και Ρωμαίος).
Γραπτές πηγές βρίσκουμε κυρίως σε περιοχές με αστικοποίηση. Υπάρχει μια
προφορική παράδοση και διάλεκτοι που παραμένουν αφανείς.
Ρωμαίοι και Ιταλοί: Εγκατάσταση μέσω των αποικιών, αλλά και σε αποικιακού
τύπου οικισμούς με διατήρηση των προηγούμενων κατοίκων (οι συμπολιτευόμενοι),
κυρίως στη Φρυγία και την Πισιδία. Οργανώνονται σε ομάδες (οι κατοικούντες, οι
Ρωμαίοι), αλλά δεν πετυχαίνουν τον εκρωμαϊσμό των αυτοχθόνων ή των ελληνικών
πληθυσμών. Μετά τον Αδριανό, οι περισσότερες ρωμαϊκές εγκαταστάσεις
εξελληνίζονται.
Ιρανοί: Κυρίως στην κεντρική και δυτική Μ. Ασία, απόγονοι των στρατιωτών-
αποίκων των Αχαιμενιδών. Μιλούν την αραμαϊκή, επίσημη γλώσσα της
αχαιμενιδικής αυτοκρατορίας. Ιρανική ονοματολογία και θρησκευτικές παραδόδεις
(π.χ. Αναχίτα-Άρτεμις).
Εβραίοι: Πολυπληθείς παροικίες, σε πολλές μεγάλες, κυρίως παράκτιες πόλεις.
Αρκετές χρονολογούνται από την εποχή της Αχαιμενιδικής Αυτοκρατορίας.
ΚΕΙΜ. 13. Ψήφισμα από τα Θυάτειρα της Λυδίας (131-135 μ.Χ.) [A. Spawforth,
The Panhellenion Again, Chiron 29 (1999), σελ. 340, στ. 11-16]

11 ... τόδε ψήφισμα ἐνχαράξαι λιθίνηι σ[τήλη καὶ] σ[τῆ-

12 σαι ἐν Ἀκροπόλει, [ἵνα] ἔκδηλον [γένοιτο τοῖς Ἕλ]λησι ἅπασιν ὅσων [δὴ
τ]ετύχηκεν (εννοείται η πόλις)
13 ἀπὸ τοῦ μεγίστου β[ασι]λέως, ὅτι ἰδίαι καὶ κοινῆι πᾶν τὸ τῶν Ἑλλήνων
εὐεργέτησεν
14 ὁ βασιλεὺς, συναγαγὼν ἐξ αὐτῶν ἐκεῖνο τὸ συνέδριον, ὡς φ[ιλο]τειμίαν
κοινήν,
15 εἰς τὴ[ν λαμ]προτάτην Ἀθην[αίων] πόλιν τὴν Εὐεργέτιν, καρπὸν τῶν
Μυστηρίων
16 ὁμοῦ πᾶσι διδοῦσαν, τὸ [δὲ σεμνότα]τον Πανελλήνιον...

Οικονομία και ιδιοκτησία στη Μ. Ασία

Αγροτική οικονομία με πολυσχιδείς καλλιέργειες λόγω της κλιματικής

διαφοροποίησης.
Υπάρχει μικρή, μεσαία και μεγάλη ιδιοκτησία γης, αλλά σταδιακά συρρικνώνεται η
μικρή και μεσαία, προς όφελος των μεγαλοϊδιοκτητών (πρβ. και την ύπαρξη
αυτοκρατορικών κτημάτων, μέρος του patrimonium, δηλ. της αυτοκρατορικής
περιουσίας).
Εμφάνιση αστικών μαζών που εξαρτώνται από τις δωρεάν διανομές τροφών.
Συχνά βρίσκουμε ξένους μεγαλοϊδιοκτήτες, εφόσον δικαίωμα στην έγγειο ιδιοκτησία
δεν έχουν μόνο οι πολίτες μιας πόλης. Η ύπαρξη μεγάλων εκτάσεων σε χέρια
Ρωμαίων πολλές φορές απειλεί τα οικονομικά των πόλεων στις οποίες ανήκουν οι
εκτάσεις αυτές, διότι οι εκτάσεις αυτές δεν φορολογούνται.
Τα ιερά κατέχουν συχνά μεγάλα κτήματα, λόγω δωρεών, αλλά και μέσα από τις
χρηματοπιστωτικές τους δραστηριότητες (τα ιερά δάνειζαν συχνά χρήματα).

Οικονομικές και οικοδομικές δραστηριότητες στις πόλεις

Έντονη οικονομική δραστηριότητα στις μεγάλες πόλεις, κυρίως λιμάνια.
Ίδρυση νέων πόλεων μέχρι την εποχή του Αδριανού.
Αναβάθμιση πολλών κωμών σε πόλεις.
Από την εποχή των Σεβήρων υποχώρηση της ανάπτυξης.
 Θρησκευτικές και πολιτισμικές εξελίξεις

Ανάπτυξη των μυστηριακών λατρειών και του Χριστιανισμού.

Η ενίσχυση της λατρείας του Ασκληπιού και των θεοτήτων που θεραπεύουν.
Ανάπτυξη προσωπικής ευλάβειας και προσκυνηματικού τουρισμού.
Αναγέννηση του αστικού πολιτισμού.
Η διάρκεια και η έκταση των ρωμαϊκής κυριαρχίας οδηγεί σε νέες εννοιοδοτήσεις του
Ελληνισμού και της ρωμαϊκότητας.
Ο ρόλος των διανοουμένων της Δεύτερης Σοφιστικής στον επανακαθορισμό της
θέσης των Ελλήνων μέσα στην Αυτοκρατορία.
Η σταδιακή ιδιοποίηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τους Έλληνες.

Επισκόπηση και Επίλογος

Ορισμένα μεθοδολογικά και ιστοριογραφικά ζητήματα:

Ενότητα των ανατολικών επαρχιών της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας;
Ποιος ήταν ο ρόλος του Ελληνισμού ως κυρίαρχο πολιτισμικό παράδειγμα στον
ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου;
Μετασχηματισμός της Αρχαιότητας μετά τον 2ο αι. μ.Χ. ή Ύστερη Αρχαιότητα;

ΚΕΙΜ. 14. Αίλιος Αριστείδης, Εἰς ῾Ρώμην, 63:

Καὶ τὸ ῾Ρωμαῖον εἶναι ἐποιήσατε οὐ πόλεως ἀλλὰ γένους ὄνομα κοινοῦ τινος, καὶ
τούτου οὐχ ἑνὸς τῶν πάντων, ἀλλ’ ἀντιρρόπου πᾶσι τοῖς λοιποῖς. Οὐ γὰρ εἰς
Ἕλληνας καὶ βαρβάρους διαιρεῖτε νῦν τὰ γένη, οὐδὲ γελοίαν τὴν διαίρεσιν
ἀπεφήνατε αὐτοῖς πολυανθρωποτέραν τὴν πόλιν παρεχόμενοι ἢ κατὰ πᾶν, ὡς εἰπεῖν,
τὸ Ἑλληνικὸν φῦλον, ἀλλ᾽ εἰς ῾Ρωμαίους τε καὶ οὐ ῾Ρωμαίους ἀντιδιείλετε, ἐπὶ
τοσοῦτον ἐξηγάγετε τὸ τῆς πόλεως ὄνομα.