Οι µηχανές και η µεγάλη βιοµηχανία

(Μαρξ-"Το Κεφάλαιο", κεφ. 13ο, Σηµειώσεις: Γιώργος Παπανικολάου)

Οι µηχανές είναι µέσο για την παραγωγή υπεραξίας (όχι ανακούφιση του εργάτη απ το
µόχθο).
Στη µανιφακτούρα, η ανατροπή του τρόπου παραγωγής έχει για αφετηρία της την
εργατική δύναµη.
Στη µεγάλη βιοµηχανία έχει το µέσο εργασίας.
Ο ∆αρβίνος έστρεψε την προσοχή στην ιστορία της φυσικής τεχνολογίας, δηλ στη
διαµόρφωση των οργάνων των φυτών και των ζώων σαν εργαλείων παραγωγής για τη
ζωή των φυτών και των ζώων.
Κάθε ανεπτυγµένη µηχανική εγκατάσταση αποτελείται από 3 µέρη: από την κινητήρια
µηχανή, απ το µηχανισµό µετάδοσης και απ την εργαλειοµηχανή ή εργασιοµηχανή.
Η βιοµηχανική επανάσταση τον 18ο αιώνα, ξεκινάει απ την εργαλειοµηχανή.
Ο αριθµός των εργαλείων µε τα οποία εργάζεται η ίδια εργαλειοµηχανή, είναι απ την
πρώτη στιγµή χειραφετηµένος απ τους οργανικούς περιορισµούς στους οποίους
υποβάλλεται το χειροκίνητο εργαλείο ενός εργάτη.
Η καινούργια δουλειά του ανθρώπου, η επίβλεψη της µηχανής και η διόρθωση των
λαθών της.
Πολλά απ τα εργαλεία εξελίσσονται σε µηχανές ενµέρει ακόµα στην περίοδο της
µανιφακτούρας. Είναι κιόλας µηχανές και στη χειροτεχνική τους µορφή.
Απ τη στιγµή που ο άνθρωπος, αντί να επιδρά πάνω στο αντικείµενο της εργασίας µε
το εργαλείο, επιδρά µόνο στην κινητήρια δύναµη µιας εργαλειοµηχανής, γίνεται πια
ζήτηµα τύχης το γεγονός ότι φορέας της κινητήριας δύναµης είναι οι µύες του ανθρώπου
και µπορεί να πάρουν τη θέση τους ο αέρας, το νερό, ο ατµός κλπ.
Η µηχανή απ την οποία ξεκινάει η βιοµηχανική επανάσταση αντικαθιστά τον εργάτη
που χειρίζεται ένα µόνο εργαλείο, µε ένα µηχανισµό που εργάζεται ταυτόχρονα µ ένα
πλήθος τέτοια ή παρόµοια εργαλεία, και που τον κινεί µια µοναδική κινητήρια δύναµη,
αδιάφορο ποιας µορφής.
Έτσι η ξεχωριστή εργαλειοµηχανή ξεπέφτει σ ένα απλό στοιχείο της µηχανικής
παραγωγής.

Συνεργασία πολλών οµοειδών µηχανών, σύστηµα µηχανών.
Ξαναεµφανίζεται η απλή συνεργασία, σαν συγκέντρωση στον ίδιο χώρο οµοειδών και
ταυτόχρονα εργαζόµενων εργαλειοµηχανών.
Σύστηµα µηχανών: όπου το αντικείµενο εργασίας περνάει από µια σειρά διαφόρων
συναρτηµένων διαδοχικών προτσές που εκτελούνται από µια αλυσίδα διαφορετικών µα
αλληλοσυµπληρωνόµενων εργαλειοµηχανών. Εδώ ξαναεµφανίζεται η συνεργασία σαν
συνδυασµός µερικότερων εργαλειοµηχανών.
Στη µανιφακτούρα, η αποµόνωση των ξεχωριστών προτσές είναι µια αρχή που πηγάζει
απ τον ίδιο τον καταµερισµό της εργασίας, ενώ στο ανεπτυγµένο εργοστάσιο αντίθετα,
επικρατεί η αρχή της συνέχειας των ξεχωριστών προτσές.

Κεντρικός αυτόµατος κινητήρας.
Η µεγάλη βιοµηχανία ήταν υποχρεωµένη να παράγει µηχανές µε µηχανές. Οι µηχανές
πήραν στα χέρια τους την κατασκευή των εργαλειοµηχανών.
Ο τόρνος δεν αντικαθιστά ένα οποιοδήποτε εργαλείο, αλλά το ίδιο το χέρι του
ανθρώπου και παράγει µε τέτοιο βαθµό ευκολίας, ακρίβειας και ταχύτητας, που καµιά
συγκεντρωµένη πείρα και του πιο επιτήδειου εργάτη δεν µπορεί να πετύχει.

Στη µηχανή, το µέσο εργασίας αποχτά έναν υλικό τρόπο ύπαρξης που απαιτεί την
αντικατάσταση της δύναµης του ανθρώπου, µε φυσικές δυνάµεις και την αποχτηµένη µε
την πείρα δεξιότητα, µε τη συνειδητή εφαρµογή των φυσικών επιστηµών.
Στη µανιφακτούρα, η διάρθρωση του κοινωνικού προτσές εργασίας είναι καθαρά
υποκειµενική, είναι συνδυασµός µερικών εργατών.
Στο σύστηµα των µηχανών, η µεγάλη βιοµηχανία έχει έναν απόλυτα αντικειµενικό
παραγωγικό οργανισµό, που ο εργάτης τον βρίσκει σαν έτοιµο υλικό όρο της παραγωγής.
Οι µηχανές λειτουργούν µόνο στα χέρια άµεσα κοινωνικοποιηµένης ή από κοινού
εργασίας. Ο συνεργατικός χαρακτήρας του προτσές της εργασίας γίνεται τώρα τεχνική
ανάγκη, που υπαγορεύεται απ τη φύση του ίδιου του µέσου εργασίας.

Η αξία που δίνει η µηχανή στο προϊόν.
∆εν στοιχίζουν τίποτα στο κεφάλαιο οι παραγωγικές δυνάµεις που απορρέουν απ τη
συνεργασία και τον καταµερισµό της εργασίας. Είναι φυσικές δυνάµεις της κοινωνικής
εργασίας.
Επίσης δεν στοιχίζουν τίποτε και οι φυσικές δυνάµεις που χρησιµοποιούνται για
παραγωγικούς σκοπούς. Το ίδιο και µε την επιστήµη.
(Όταν έχει πια ανακαλυφθεί, δεν στοιχίζει ούτε πεντάρα ο νόµος για την παρέκκληση
της µαγνητικής βελόνας στο πεδίο δράσης ενός ηλεκτρικού ρεύµατος).
Την "ξένη" επιστήµη την προσαρτούν στο κεφάλαιο, όπως την ξένη εργασία.

Η µηχανή δεν δηµιουργεί αξία, δίνει όµως τη δική της αξία στο προϊόν που χρησιµεύει
για την παραγωγή του (όπως κάθε άλλο συστατικό του σταθερού κεφαλαίου).
Για την εκµετάλλευση όµως αυτών των νόµων στον τηλέγραφο κλπ, χρειάζεται µια
συσκευή πολυδάπανη και πολύπλοκη.
Η µηχανή δεν εκτοπίζει το εργαλείο. Το κεφάλαιο βάζει τον άνθρωπο να εργάζεται όχι
µε το χειροτεχνικό εργαλείο, αλλά µε µια µηχανή που κινεί µόνη τα εργαλεία της.
Η µηχανή αντί να φτωχαίνει το προϊόν, το ακριβαίνει ανάλογα µε τη δική της αξία. Η
µηχανή, το µέσο εργασίας που χαρακτηρίζει τη µεγάλη βιοµηχανία, αυξάνει δυσανάλογα
σε αξία, σε σχέση µε τα µέσα εργασίας της χειροτεχνικής και µανιφακτουρικής
παραγωγής.
Η µηχανή µπαίνει ολόκληρη στο προτσές εργασίας και µόνο ενµέρει στο προτσές
αξιοποίησης.
Υπάρχει µεγάλη διαφορά ανάµεσα στη µηχανή σαν στοιχείο που δηµιουργεί αξία και
στη µηχανή σαν στοιχείο που δηµιουργεί προϊόν.
Η διαφορά ανάµεσα στη χρήση και τη φθορά των εργαλείων παραγωγής είναι πολύ
µεγαλύτερη στις µηχανές, παρά στα εργαλεία.
Μόνο στη µεγάλη βιοµηχανία µαθαίνει ο άνθρωπος να βάζει να δουλεύει δωρεάν σε
µεγάλη κλίµακα σαν φυσική δύναµη το προϊόν της παρωχηµένης εργασίας του, που έχει
πια αντικειµενοποιηθεί.

Στο µηχανοποίητο προϊόν, το συστατικό της αξίας του οφείλεται στο µέσο εργασίας,
αυξάνει σχετικά, µειώνεται όµως απόλυτα. ∆ηλ µειώνεται το απόλυτο µέγεθός του,
αυξάνει όµως το µέγεθός του σε σχέση µε τη συνολική αξία του προϊόντος.
Αν µια µηχανή στοιχίζει όσο ο µισθός χ εργατών, αυτό δεν θα πει πως ισοδυναµεί µε
την εργασία που παράγουν οι χ εργάτες και την προσθέτουν στο αντικείµενο εργασίας,
αλλά ισοδυναµεί µόνο µε εκείνο το µέρος της δουλειάς που εκφράζεται σε µισθό.
Αντίθετα, η χρηµατική αξία της µηχανής, εκφράζει όλη την εργασία που ξοδεύτηκε
κατά την παραγωγή της, αδιάφορο σε ποια αναλογία η εργασία αυτή δηµιουργεί µισθόπ
για τον εργάτη και υπεραξία για τον κεφαλαιοκράτη.
Όταν λοιπόν η µηχανή στοιχίζει όσο και η εργατική δύναµη που αντικαθιστά, τότε η
εργασία που αντικειµενοποιείται σ αυτήν, είναι πάντα πολύ µικρότερη απ τη ζωντανή
εργασία που αντικαθιστά.
Η παραγωγικότητα της µηχανής µετριέται µε το βαθµό που αντικαθιστά εργατική
δύναµη του ανθρώπου.
Σαν µέσο για το φτήναιµα του προϊόντος, η χρήση της µηχανής έχει ένα όριο. Η
εργασία που ξοδεύεται για την παραγωγή της πρέπει να είναι λιγότερη απ την εργασία
που αντικαθιστά η χρησιµοποίησή της.
Για το κεφάλαιο, το όριο αυτό εκφράζεται πιο στενά.
Ο κεφαλαιοκράτης δεν πληρώνει την εργασία που χρησιµοποιεί, αλλά την αξία της
χρησιµοποιούµενης εργατικής δύναµης. Το κέρδος του βγαίνει απ τη µείωση της
πληρωνόµενης εργασίας και όχι της χρησιµοποιούµενης.

Αυτό το τεράστιο υποκατάστατο της εργασίας και των εργατών, µετατράπηκε αµέσως
σε µέσο αύξησης του αριθµού των µισθωτών εργατών, µε την ένταξη όλων των µελών
της εργατικής οικογένειας, χωρίς διάκριση φύλου και ηλικίας, κάτω απ την άµεση
εξουσία του κεφαλαίου.

Η αξία της εργατικής δύναµης καθορίζονταν όχι µόνο απ τον εργάσιµο χρόνο που ήταν
αναγκαίος για τη συντήρηση του ενήλικου εργάτη σαν ατόµου, αλλά και απ τον
εργάσιµο χρόνο που ήταν αναγκαίος για τη συντήρηση της εργατικής οικογένειας.
Οι µηχανές, ρίχνοντας όλα τα µέλη της εργατικής οικογένειας στην αγορά εργασίας,
κατανέµουν την αξία της εργατικής δύναµης του άνδρα σ όλα τα µέλη της οικογένειάς
του. Γι αυτό κατεβάζουν την αξία της εργατικής του δύναµης.

Οι µηχανές µαζί µε το πλάταιµα του ανθρώπινου εκµεταλλεύσιµου υλικού, αυξάνουν
ταυτόχρονα και το βαθµό εκµετάλλευσης.
Αυξάνουν τα έξοδα παραγωγής της εργατικής οικογένειας και ισοφαρίζουν την
αύξηση του εισοδήµατός της.
Οι µηχανές επαν/ουν το συµβόλαιο ανάµεσα στον εργάτη και τον κεφαλαιοκράτη. Ο
εργάτης πουλάει τη γυναίκα και το παιδί του. Γίνεται δουλέµπορος.
Αν η µηχανή είναι το πιο ισχυρό µέσο για το ανέβασµα της παραγωγικότητας της
εργασίας δηλ για την ελάττωση του χρόνου εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή
ενός εµπορεύµατος, γίνεται σαν φορέας του κεφαλαίου, το ισχυρότερο µέσο για την
παράταση της εργάσιµης µέρας πέρα από κάθε φυσικό όριο.
Η παραγωγικότητα των µηχανών είναι αντιστρόφως ανάλογη προς το µέγεθος του
συστατικού εκείνου µέρους της αξίας που µεταδίδουν στο προϊόν.
Η υλική φθορά της µηχανής είναι διπλή (απ τη χρήση της και απ τη µη χρήση της). Η
ηθική φθορά.
Στην πρώτη περίοδο της ζωής της µηχανής, το ιδιαίτερο κίνητρο για την παράταση της
εργάσιµης µέρας δρα µε τη µεγαλύτερη δύναµη.
Με την παράταση της εργάσιµης µέρας, δεν µεγαλώνει µόνο η υπεραξία, αλλά
µειώνονται και τα έξοδα, τα αναγκαία για την αντικατάστασή της.

Στη χρήση των µηχανών για την παραγωγή υπεραξίας, ενυπάρχει µια εσωτερική
αντίφαση, επειδή απ τους 2 παράγοντες της υπεραξίας που παράγει ένα κεφάλαιο
δοσµένου µεγέθους, οι µηχανές δεν µεγαλώνουν τον ένα παράγοντα, το ποσοστό της
υπεραξίας, παρά µόνο µικραίνοντας τον άλλο παράγοντα, τον αριθµό των εργατών. Είναι
αυτή η αντίφαση που σπρώχνει το κεφάλαιο στην πιο βίαιη παράταση της εργάσιµης
µέρας. Η µηχανή ανατρέπει όλα τα ηθικά και φυσικά όρια της εργάσιµης µέρας.
Το πιο ισχυρό µέσο συντόµευσης του χρόνου εργασίας µετατρέπεται στο πιο αλάθευτο
µέσο για τη µετατροπή όλου του χρόνου ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του σε
διαθέσιµο χρόνο εργασίας για την αξιοποίηση του κεφαλαίου.
Πάνω στη βάση της περιορισµένης εργάσιµης µέρας, αναπτύσσεται η εντατικοποίηση
της εργασίας.
Στη µανιφακτούρα και στη χειροτεχνία, ο εργάτης εξυπηρετείται απ το εργαλείο, ενώ
στο εργοστάσιο, ο εργάτης υπηρετεί τη µηχανή.
Εκεί η κίνηση του µέσου εργασίας ξεκινάει απ αυτό, εδώ είναι υποχρεωµένος ν
ακολουθεί αυτός τις κινήσεις του µέσου εργασίας.
Στη µανιφακτούρα, οι εργάτες είναι µέλη ενός ζωντανού µηχανισµού. Στο εργοστάσιο
υπάρχει ένας νεκρός µηχανισµός, ανεξάρτητα απ τους εργάτες, και οι εργάτες
προσαρτούνται σ αυτόν, σαν ζωντανά εξαρτήµατα.
Η µηχανή δεν απελευθερώνει τον εργάτη απ την εργασία, αλλά την εργασία απ το
περιεχόµενό της.
Χρειάζεται χρόνος και πείρα, για να µάθει ο εργάτης να διακρίνει τις µηχανές, απ την
κεφαλαιοκρατική τους χρησιµοποίηση, κι έτσι να στρέφει τις επιθέσεις του, όχι ενάντια
στα ίδια τα υλικά µέσα παραγωγής, αλλά ενάντια στην κοινωνική µορφή της
εκµετάλλευσής τους.
Οι µηχανές πετούν εργάτες στο δρόµο, όχι µόνο στον κλάδο παραγωγής που
εισάγονται, αλλά και στους κλάδους παραγωγής στους οποίους δεν εισάγονται.
Οι µηχανές εξεταζόµενες αυτές καθαυτές, περιορίζουν το χρόνο εργασίας, ενώ όταν
χρησιµοποιούνται καπιταλιστικά, παρατείνουν την εργάσιµη µέρα. Επειδή αυτές
καθαυτές ευκολύνουν την εργασία, ενώ όταν χρησιµοποιούνται καπιταλιστικά, αυξάνουν
την εντατικότητά της. Επειδή αυτές καθαυτές αποτελούν νίκη του ανθρώπου πάνω στις
δυνάµεις της φύσης, ενώ όταν χρησιµοποιούνται καπιταλιστικά, υποδουλώνουν τον
άνθρωπο στις δυνάµεις της φύσης. Επειδή αυτές καθαυτές αυξάνουν τον πλούτο του
παραγωγού, ενώ όταν χρησιµοποιούνται καπιταλιστικά, εξαθλιώνουν τον παραγωγό κλπ.

Με την επέκταση της µηχανικής παραγωγής σ έναν κλάδο της βιοµηχανίας αυξάνει η
παραγωγή στους άλλους κλάδους που του προσφέρουν τα µέσα παραγωγής του.

Ένγκελς (Σύνοψη του κεφαλαίου):
Η παραγωγικότητα της µηχανής µετριέται µε τον βαθµό στον οποίο αντικαθιστά την
ανθρώπινη εργασία.
Όταν η µηχανή στοιχίζει όσο και η εργασιακή δύναµη την οποία αντικαθιστά, τότε η
ανθρώπινη εργασία που εµπεριέχεται σ αυτή, είναι πάντοτε πολύ λιγότερη απ εκείνη την
οποία αντικαθιστά.
Η µηχανή σαν µέσο για τη µείωση του κόστους της παραγωγής, πρέπει να κοστίζει
λιγότερο απ την εργασία που αντικαθιστά.
Για το κεφάλαιο όµως η αξία της πρέπει να είναι µικρότερη απ την εργασιακή δύναµη
που αντικαθιστά.
Εφόσον οι µηχανές εµπεριέχουν την κινητήρια δύναµή τους, η αξία της µυϊκής
δύναµης πέφτει.
Καθώς γενικεύεται η χρήση των µηχανών, η µονοπώληση των κερδών εξαφανίζεται, η
υπεραξία δεν πηγάζει απ την εργασία που έχουν αντικαταστήσει που µηχανές, αλλά απ
την εργασία που αυτές απασχολούν, δηλ απ το µεταβλητό κεφάλαιο.