[Βιβλιοκριτική από το oximoro

,
Κυριακάτικη ΑΥΓΗ, Ιούνιος 2007]
«Η αλήθεια για τις αγορές: Γιατί λίγες χώρες είναι πλούσιες και
πολλές παραµένουν φτωχές», John Kay Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ
To βιβλίο του John Kay «Η αλήθεια για τις αγορές», είναι ένα ενδιαφέρον βιβλίο
που µπορεί να διαβαστεί εύκολα, όχι µόνο από οικονοµολόγους, αλλά και από
όποιον ενδιαφέρεται να µάθει κάτι περισσότερο σχετικά µε τη λειτουργία των
αγορών και του ανταγωνισµού από αυτό που περιέχεται στα οικονοµικά εγχειρίδια.
Είναι ένα βιβλίο καλογραµµένο και ο συγγραφέας του χειρίζεται τα επιχειρήµατα
του µε τρόπο ιδιαίτερα παιδαγωγικό, µε την χρήση πληθώρας (ίσως υπερβολικών)
παραδειγµάτων. Εποµένως µπορεί να αποτελέσει σηµαντικό βοήθηµα για φοιτητές
κοινωνικών επιστηµών που επιθυµούν να εµβαθύνουν τις γνώσεις τους στην
µικροοικονοµική.
Το βιβλίο αυτό έχει µια σειρά από ισχυρά σηµεία αλλά και ορισµένα αδύνατα. Ας
ξεκινήσουµε µε τα ισχυρά.
Ο συγγραφέας υιοθετεί µια θέση σύνθετης υποστήριξης των αγορών. Δεν
ισχυρίζεται ότι οι αγορές λύνουν όλα τα προβλήµατα. Αντιθέτως θεωρεί ότι
βασικός στόχος του είναι η κριτική του «αµερικάνικου επιχειρηµατικού µοντέλου»
(ΑΕΜ), αυτό που συνήθως αποκαλούµε «νεοφιλελευθερισµό». Αυτό που πιστεύει
είναι ότι οι αγορές µπορούν να λειτουργήσουν αυξάνοντας την ευηµερία, µόνο
όταν είναι ενσωµατωµένες (embedded) σε ένα πλαίσιο θεσµών, συµβάσεων,
νορµών προσδιορισµένο από την κοινωνία. Έτσι κρατάει αποστάσεις από τους
θιασώτες του άκρατου καπιταλισµού αλλά και από εκείνους του κεντρικό
σχεδιασµό της οικονοµίας.
Για τον Kay τα σύγχρονα ευρήµατα της οικονοµικής σκέψης γύρω από την
πληροφόρηση, και ιδιαίτερα από την ασύµµετρη πληροφόρηση, ενισχύουν τον
σκεπτικισµό για το κατά πόσο µπορούµε να τα αφήσουµε όλα στην αγορά.
Επιχειρήµατα οικονοµολόγων, όπως του Stiglitz και του Akerlof που βραβεύτηκαν
µε Nobel για αυτές τις συνεισφορές, οδηγούν στο συµπέρασµα ότι πολλά αγαθά
δεν παράγονται σε ελεύθερες αγορές ή δεν παράγονται σε επιθυµητές τιµές ή
ποσότητες.
Το συµπέρασµα είναι ότι οι αγορές έχουν πολλές ατέλειες και χρειάζονται ρύθµιση.
Στην σύλληψη λογική του ΑΕΜ οι αγορές πετυχαίνουν ακριβώς επειδή βασίζονται
στην ιδιοτέλεια των ατόµων, και ιδιαίτερα των επιχειρηµατιών που θέλουν να
κάνουν κέρδη. Ο Kay διαφωνεί. Στην πραγµατικότητα, οι πετυχηµένες
καπιταλιστικές οικονοµίες δουλεύουν πάνω σε µια πληθώρα κινήτρων, και όχι
µόνο το προσωπικό όφελος. Οι αγορές είναι ενσωµατωµένες στις κοινωνίες και τα
άτοµα υποκινούνται όχι µόνο από το ιδιοτελές χρηµατικό συµφέρον αλλά και από
µη-χρηµατικά κίνητρα.. Κατά το Kay οι σύγχρονες καπιταλιστικές οικονοµίες είναι
επιτυχηµένες ακριβώς επειδή δεν βασίζονται αποκλειστικά στην ιδιοτέλεια και
επειδή δεν παίρνουν πολύ στα σοβαρά την νεοφιλελεύθερη θεωρία και πρακτική.
Πώς όµως δηµιουργείται ένας κοινωνικός καπιταλισµός, µε την έννοια της
ενσωµάτωσης στο κοινωνικό περιβάλλον, που συγχρόνως είναι και οικονοµικά
αποτελεσµατικός; Η βασική απάντηση του συγγραφέα είναι «εξελικτικά". Τα άτοµα
δεν λειτουργούν µόνο ορθολογικά αλλά και προσαρµοστικά. Κατά τον Kay οι
επιτυχηµένες οικονοµίες βασίζονται στον πειθαρχηµένο πλουραλισµό. Η
τεχνολογική καινοτοµία δεν βασίζεται σε κάποιο κεντρικό σχεδιασµό, αλλά στην
ελευθερία πολλών διαφορετικών ατόµων ή επιχειρηµατιών να προτείνουν λύσεις.
Οι πιο πολλές από αυτές τις λύσεις θα αποτύχουν είτε γιατί δεν είναι εφαρµόσιµες,

1 

είτε γιατί δεν είναι καλές, είτε γιατί ακόµα δεν ήρθε η ώρα τους. Αλλά επειδή
ακριβώς υπάρχει πλουραλισµός η πιθανότητα να βρεθεί µια λύση είναι
µεγαλύτερη. Μεγαλύτερη πιθανότητα δηλαδή από ότι στο γραφειοκρατικό πλαίσιο
του κεντρικού σχεδιασµού, ακόµα και της µεταπολεµικής σοσιαλδηµοκρατίας.
Από αυτή την άποψη ο Kay βρίσκεται πιο κοντά στην Αυστριακή σχολή
οικονοµικής σκέψης η οποία δεν ασχολείται µε την έννοια της ισορροπίας που τόσο
µεγάλο ρόλο παίζει στη νεοκλασική σχολή,. Οι Αυστριακοί δίνουν περισσότερη
έµφαση στην καπιταλιστική οικονοµία ως ένα δυναµικό οργανισµό που βραβεύει
τους επιχειρηµατίες που προβλέπουν καλύτερα τις ανάγκες της αγοράς και τον
τρόπο ικανοποίησης τους. Και πιο σηµαντικό από όλα είναι ότι οι δυναµικές
οικονοµίες λύνουν το προβλήµατος της πληροφόρησης (Hayek). Όπως
χαρακτηριστικά λέει ο Kay, οι αγορές συγχρόνως παράγουν πληροφόρηση και
µειώνουν την ανάγκη για αυτή. Αυστριακής έµπνευσης είναι επίσης η έµφαση του
Kay στο ότι κανένας δεν οργάνωσε τις αγορές, αλλά προέκυψαν ως αποτέλεσµα
«αυθόρµητης τάξης».
Η σηµασία του βιβλίου είναι διπλή. Από την µια, προσφέρει µια καλύτερη και πιο
ρεαλιστική αφήγηση για την δυναµική του καπιταλισµού. Από την άλλη, αυτή η
προσέγγιση θέτει πιο δύσκολα ζητήµατα για τους αριστερούς. Τα επιχειρήµατα του
Friedman, και των άλλων θιασωτών της ελεύθερης αγοράς, είναι από πολλές
πλευρές εύκολος στόχος. Χωλαίνουν όχι µόνο στο αξιακό επίπεδο, αλλά και στο
εµπειρικό, στο επίπεδο της περιγραφής. Επί πλέον, η εφαρµογή του
νεοφιλελευθερισµού δεν φαίνεται να έχει οδηγήσει σε αυξηµένη οικονοµική
αποτελεσµατικότητα. Ο Kay ισχυρίζεται κάτι σαν το γνωστό επιχείρηµα υπέρ της
δηµοκρατίας – ότι αποτελεί τη χειρότερη λύση, εκτός από όλες της άλλες λύσεις
που υπάρχουν. Και ιδιαίτερα ισχυρίζεται ότι τα εναλλακτικά µοντέλα της αριστεράς
δεν έχουν πειστικές λύσεις για το πώς θα αντιµετωπιστεί το πρόβληµα της
πληροφόρησης, των κινήτρων και της καινοτοµίας σε µια σοσιαλιστική οικονοµία.
Μια σηµαντική πρόκληση για την αριστερά στην οποία ακόµα δεν έχουµε καθαρές
απαντήσεις. Είναι λάθος να νοµίζει κανείς ότι θα ξεµπλέξουµε µε τον καπιταλισµό
όταν έχουν χτυπήσει την πιο καθαρή του µορφή – η πιο µετριοπαθής εκδοχή του
Kay µπορεί µακροπρόθεσµα να αποτελέσει πιο δύσκολο αντίπαλο.
Από την άλλη το βιβλίο έχει και αρνητικές πλευρές. Ίσως η πιο σηµαντική είναι η
πολύ φτωχή κατανόηση του ρόλου του κράτους. Έχουµε διάφορα παραδείγµατα
αποτυχηµένων επιλογών του κράτους στο οικονοµικό τοµέα, αλλά σε πολλές
χώρες, όπως στην Ιαπωνία και στην Κορέα είχαµε πολύ επιτυχηµένες πολιτικές.
Επίσης δεν υπάρχει η σύλληψη του κράτους ως πεδίου κοινωνικών συγκρούσεων,
µε νικητές και ηττηµένους. Στην εξελικτική αφήγηση του Kay τα άτοµα βρίσκουν
λύσεις για τα προβλήµατα, ενώ το κράτος απλώς παραθέτει επιβάλλει κάποια
πειθαρχεία στον αναγκαίο πλουραλισµό. Η έλλειψη της έννοιας της ιδεολογίας –
πως και γιατί εµφανίζονται συγκεκριµένες ιδεολογίες, ποια συµφέροντα
εξυπηρετούν - είναι σίγουρα ένα από τα αδύναµα σηµεία του.
Ας πάρουµε για παράδειγµα τον ρόλο της διαφήµισης στις σύγχρονες κοινωνίες. Ο
Kay µας παραθέτει τη σύγχρονη οικονοµική θεώρηση των πραγµάτων που λεει ότι
η διαφήµιση αποτελεί ένα σήµα (signal) σε ένα κόσµο µε ατελή πληροφόρηση. Η
διαφήµιση δεν είναι ανάγκη να δίνει πληροφορίες για το συγκεκριµένο προϊόν. Η
ουσία είναι ότι η εταιρία έχει λεφτά να «σπαταλήσει» σε διαφηµίσεις, και άρα
µπορούµε να την εµπιστευτούµε, να την ξεχωρίσουµε από πιο αδύνατες εταιρίες µε
λιγότερους πόρους. Αλλά ο Kay δεν έχει προσέξει τις σύγχρονες διαφηµίσεις.
Σωστά λεει ότι συχνά δεν δίνουν πολλές πληροφορίες για το ίδιο το προϊόν, αλλά
το περιεχόµενο έχει τη σηµασία του. Οι διαφηµίσεις µας πωλούν ένα ολόκληρο
τρόπο ζωής. Δεν είναι µια παρέµβαση µόνο στο πως θα ικανοποιήσουµε τις
προτιµήσεις µας., είναι µια παρέµβαση στο ποιες πρέπει να είναι οι προτιµήσεις
µας. Αλλά αυτή η πτυχή δε µπορεί να κατανοηθεί µε τα θεωρητικά εργαλεία του

2 

συγγραφέα παρά µόνο µε τις έννοιες ιδεολογία, συµφέροντα, ισχύς που λείπουν
από την ανάλυση του Kay.
Το αποτέλεσµα αυτών των προβληµάτων στην ανάλυση σηµαίνει ότι το βιβλίο
τελικά δεν ικανοποιεί στο επίπεδο της ιστορικής αφήγησης. Γιατί επικράτησε το
ΑΕΜ στις αγγλοσαξονικές χώρες; Γιατί χρειάστηκε να ξεπεραστεί το µεταπολεµικό
σοσιαλδηµοκρατικό µοντέλο; Τελικά τι εξηγεί οποιαδήποτε µετάβαση από ένα
οικονοµικό και κοινωνικό πλαίσιο σε ένα άλλο; Η έννοιες της αυθόρµητης τάξης
και των µικρών αλλαγών που προσεγγίζουν βελτιωµένες καταστάσεις δεν θα µας
πάνε πολύ µακριά. Αν µη τι άλλο έχουν µια βαθύτατη οικονοµίστικη χροιά. Και εδώ
έχουµε το τελευταίο παράδοξο του βιβλίου. Ο συγγραφέας κριτικάρει την ιδέα ότι
η ιστορία κινείται αποκλειστικά από συµφεροντολογικά κίνητρα. Όπως είδαµε
ισχυρίζεται ότι οι αγορές είναι βαθύτατα ενσωµατωµένες στο κοινωνικό πλαίσιο.
Αλλά αυτό το κοινωνικό πλαίσιο τελικά έχει ένα µάλλον παθητικό ρόλο. Βοηθάει
να βρούµε τις καλύτερες οικονοµικές λύσεις. Με αυτή την προσέγγιση η κοινωνία,
το κράτος, η ιδεολογία δεν µπορούν να έχουν ούτε καν σχετική αυτονοµία από το
οικονοµικό στοιχείο.

Oximoro: οµάδα αριστερών οικονοµολόγων

3