Ηλεκτρικές

Μηχανές

Δρ. Δημήτριος
Καλπακτσόγλου

Θεωρία 8
Ηλεκτρικές Μηχανές
Τι είναι η Ηλεκτρική Μηχανή ;

• Ηλεκτρική μηχανή είναι η συσκευή

που μετατρέπει μηχανική ενέργεια σε
ηλεκτρική και αντίστροφα.

• Όταν χρησιμοποιείται για τη

μετατροπή μηχανικής ενέργειας σε
ηλεκτρική ονομάζεται γεννήτρια.

• Όταν χρησιμοποιείται για τη

μετατροπή ηλεκτρικής ενέργειας σε
μηχανική ονομάζεται κινητήρας.

• Οποιαδήποτε ηλεκτρική μηχανή

μπορεί να μετατρέψει ενέργεια και
προς τις δύο κατευθύνσεις.

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Ηλεκτρικές Μηχανές
Που υπάρχει Ηλεκτρική Μηχανή ;

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Ηλεκτρικές Μηχανές

Ποιος είναι ο λόγος που οι

Ηλεκτρικές Μηχανές είναι
τόσο κοινές στην
καθημερινή μας ζωή;

Η Ηλεκτρική ενέργεια
Η Ηλεκτρική ενέργεια
είναι πολύ
είναι καθαρή
αποτελεσματική

Η μεταφορά
Ο ηλεκτροκινητήρας Δεν χρειάζεται Έχει πολύ μεγαλύτερο
ενέργειας από το
δεν αποβάλλει συνεχή τροφοδοσία βαθμό απόδοσης
εργοστάσιο γίνεται με
καυσαέρια με καύσιμο από ΜΕΚ
αγωγούς

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Ηλεκτρικές Μηχανές
Από τι αποτελείται μια Ηλεκτρική Μηχανή ;

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Δύναμη εξ επαγωγής
• Δύναμη εξ επαγωγής σε αγωγό
Η δεύτερη σημαντική επίδραση ενός μαγνητικού πεδίου στο
περιβάλλον του είναι η δύναμη που επάγει σε ένα ρευματοφόρο
αγωγό που βρίσκεται εντός του πεδίου.
𝐹 = 𝑖(𝐿𝑥𝐵)
• i = η ένταση του ρεύματος
• L = Το διάνυσμα που έχει μέτρο το μήκος του
αγωγού και φορά αυτή του ρεύματος B
• Β = Το διάνυσμα της μαγνητική επαγωγής

L F

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Τάση εξ επαγωγής
• Τάση εξ επαγωγής σε αγωγό που κινείται μέσα
σε μαγνητική πεδίο
Η τρίτη σημαντική επίδραση ενός μαγνητικού πεδίου στο περιβάλλον
του. Αν ένας αγωγός κινείται με τον κατάλληλο προσανατολισμό
μέσα σε μαγνητικό πεδίο, τότε στα άκρα του επάγεται μια τάση.
𝑒𝑖𝑛𝑑 = 𝐿(𝑢𝑥𝐵)
• u = η ταχύτητα του αγωγού
• L = το διάνυσμα που έχει μέτρο το μήκος του B
αγωγού που βρίσκεται μέσα στο πεδίο
• Β = η μαγνητική επαγωγή του πεδίου
eind
L u

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Δομή ηλεκτρικών
μηχανών
• Βασικές αρχές μηχανών Συνεχούς Ρεύματος
Οι μηχανές ΣΡ είναι γεννήτριες που
μετατρέπουν μηχανική ενέργεια σε ηλεκτρική
ενέργεια με τη μορφή ΣΡ και κινητήρες που Ηλεκτρική
κινούνται με ΣΡ μετατρέποντας την ηλεκτρική μηχανή
ενέργεια σε μηχανική ενέργεια.

Οι περισσότερες μηχανές ΣΡ μοιάζουν με τις

μηχανές ΕΡ αφού και στις δύο κατηγορίες τα
ρεύματα και οι τάσεις στο εσωτερικό των
μηχανών είναι εναλλασσόμενα.
Γεννήτριες Κινητήρες
Οι μηχανές ΣΡ έχουν συνεχή έξοδο ή είσοδο
λόγο του Συλλέκτη, μιας συσκευής που
μετατρέπει τις εσωτερικές εναλλασσόμενες
τάσεις σε συνεχείς.
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Η γραμμική μηχανή
• Απλό παράδειγμα

Διακόπτης
R Μαγνητικό πεδίο B Ισχύουν:

i 1. 𝐹 = 𝑖 𝐵𝑥𝐿

F 2. 𝑒𝑖𝑛𝑑 = 𝐿 𝐵𝑥𝑢
V eind L
u
3. 𝑉 = 𝑖𝑅 + 𝑒𝑖𝑛𝑑

4. 𝐹 = 𝑚𝑎

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Απλό περιστρεφόμενο
πλαίσιο
• Τάση εξ επαγωγής

𝑒𝑖𝑛𝑑 = 𝑢𝑥𝐵 𝐿 𝑢𝐵𝐿 𝜎𝜏𝜊𝜐𝜍 𝜋ό𝜆𝜊𝜐𝜍

1. Πλευρά ab: 𝑒𝑖𝑛𝑑 = ቊ
0 𝜀𝜅𝜏ό𝜍 𝜀𝜋𝜄𝜑𝛼𝜈𝜀𝜄𝛼𝜍

2. Πλευρά bc: 𝑒𝑖𝑛𝑑 = 0

c 𝑢𝐵𝐿 𝜎𝜏𝜊𝜐𝜍 𝜋ό𝜆𝜊𝜐𝜍

3. Πλευρά cd: 𝑒𝑖𝑛𝑑 = ቊ
b 0 𝜀𝜅𝜏ό𝜍 𝜀𝜋𝜄𝜑𝛼𝜈𝜀𝜄𝛼𝜍

4. Πλευρά da: 𝑒𝑖𝑛𝑑 = 0

d
a

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Η γραμμική μηχανή
• Προβλήματα κατά την εκκίνηση

c
b

d
a

Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου

Ροή ισχύος και
απώλειες
Ο Συντελεστής απόδοσης μιας μηχανής είναι:

P𝑜𝑢𝑡
η= ∗ 100%
𝑃𝑖𝑛
Οι απώλειες της μηχανής ως ποσοστό δινεται από:
𝑃𝑖𝑛 − P𝑜𝑢𝑡
η= ∗ 100%
𝑃𝑖𝑛
• Απώλειες στις μηχανές Συνεχούς Ρεύματος:
1. Απώλειες χαλκού (I2 𝑅)
2. Απώλειες ψηκτρών(VI)
3. Απώλειες πυρήνα
4. Μηχανικές απώλειες
5. Κατανεμημένες απώλειες
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας
• Γεννήτριες Συνεχούς Ρεύματος

Οι γεννήτριες συνεχούς ρεύματος είναι μηχανές συνεχούς ρεύματος που

εργάζονται ως γεννήτριες.

Όλες οι γεννήτριες «οδηγούνται» από μια πηγή μηχανικής ενέργειας που

συνήθως ονομάζεται κινητήρια μηχανή της γεννήτριας. Η κινητήρια μηχανή
αυτή μπορεί να είναι ένας ατμοστρόβιλος, ένας ντιζελοκινητήρας, ή ακόμη κι
ένας ηλεκτροκινητήρας.

Πέντε (5) είναι οι κύριες κατηγορίες γεννητριών ΣΡ.

1. Γεννήτριες Ανεξάρτητης Διέγερσης (Separately excited)
2. Γεννήτριες Παράλληλης Διέγερσης (Shunt)
3. Γεννήτριες Διέγερσης Σειράς (Series)
4. Γεννήτριες με Αθροιστική Σύνθετη Διέγερση (Comulatively
compounded)
5. Γεννήτριες με Διαφορική Σύνθετη Διέγερση (Differentially
compounded)
13
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Ισοδύναμο κύκλωμα της γεννήτριες ΣΡ

Το κύκλωμα οπλισμού παριστάνεται με μια ιδανική πηγή τάσης ΕΑ

και με μια αντίσταση R𝐴 .

Τα τυλίγματα της διέγερσης που παράγουν την κύρια μαγνητική ροή

παρουσιάζονται με την αυτεπαγωγή L𝐹 και την αντίσταση R 𝐹 .
14
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Γεννήτριες ΣΡ παράλληλης διέγερσης

Η γεννήτρια ΣΡ παράλληλης διέγερσης είναι μία γεννήτρια συνεχούς ρεύματος της
οποίας το κύκλωμα διέγερσης συνδέεται στα άκρα της και τροφοδοτείται από την
τάση εξόδου της μηχανής.

Στο ισοδύναμο κύκλωμα φαίνεται ότι το ρεύμα οπλισμού της μηχανής τροφοδοτεί τόσο
το κύκλωμα διέγερσης όσο και το φορτίο που είναι συνδεδεμένο στην έξοδό της.

15
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Γεννήτριες ΣΡ με Διέγερση Σειράς

Σε αυτές τις γεννήτριες το τύλιγμα διέγερσης συνδέεται στη σειρά με
το τύλιγμα οπλισμού. Είναι φανερό ότι το ρεύμα οπλισμού στις
γεννήτριες αυτού του τύπου είναι πολύ μεγαλύτερο από το ρεύμα
διέγερσης των γεννητριών παράλληλης διέγερσης.

𝐼𝐴 = 𝐼𝑆 =𝐼𝐿
𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 − 𝐼𝐴 (𝑅𝐴 + 𝑅S )
16
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας
• Κινητήρες Συνεχούς Ρεύματος

Οι κινητήρες ΣΡ είναι πολύ διαδεδομένοι και αρκετά δημοφιλείς στις μέρες

μας. Ένας από τους λόγους είναι το γεγονός ότι τα συστήματα ΣΡ είναι
ακόμη αναντικατάστατα στα επιβατικά αυτοκίνητα, φορτηγά και στα
αεροπλάνα. Οι κινητήρες αυτοί εμφανίζονται πολύ συχνά σε εφαρμογές που
απαιτούνται μεγάλες μεταβολές στην ταχύτητα περιστροφής. Σε τέτοιες
εφαρμογές ελέγχου της ταχύτητας οι κινητήρες ΣΡ είναι πραγματικά
αξεπέραστοι. Ακόμη κι όταν δεν είναι διαθέσιμη μια πηγή ΣΡ
χρησιμοποιούνται ηλεκτρονικοί ανορθωτές ή κυκλώματα chopper για την
παραγωγή της απαιτούμενης ΣΡ.
Πέντε (5) είναι οι βασικές κατηγορίες κινητήρων ΣΡ.
1. Κινητήρας ΣΡ Ανεξάρτητης Διέγερσης (Separately excited)
2. Κινητήρας ΣΡ Παράλληλης Διέγερσης (Shunt)
3. Κινητήρας ΣΡ Μόνιμο Μαγνήτη (Permanent-Magnet)
4. Κινητήρας ΣΡ Διέγερσης Σειράς (Series)
5. Κινητήρας ΣΡ Σύνθετης Διέγερσης (Compounded)
17
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Κινητήρες ΣΡ Ανεξάρτητης Διέγερσης

Επειδή ο κινητήρας ΣΡ έχει την ίδια φυσική υπόσταση με τη γεννήτρια ΣΡ, το ισοδύναμο
κύκλωμά του είναι σε όλα όμοιο με αυτό της γεννήτριας, εκτός από τη φορά του
ρεύματος στο εσωτερικό του η οποία είναι προς την κατεύθυνση του κυκλώματος
οπλισμού της μηχανής.

𝑉𝐹
Ι𝐹 =
𝑅𝐹
𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 + 𝐼𝐴 𝑅𝐴

Η τάση στο εσωτερικό της μηχανής είναι ίση με 𝐸𝐴 = 𝐾𝜑𝜔 και η επαγόμενη ροπή είναι
ίση με 𝜏 = 𝐾𝜑Ι . Ο νόμος των τάσεων του Kirchoff για το κύκλωμα δρομέων των
κινητήρων αυτών παίρνει την εξής μορφή: 𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 + 𝐼𝐴 𝑅𝐴
18
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Κινητήρες ΣΡ Παράλληλης Διέγερσης

Χαρακτηριστική εξόδου:
𝐸𝐴 =𝐾𝜑𝜔 𝜏=Κφ𝐼𝐴 𝜏
𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 + 𝐼𝐴 𝑅𝐴 𝑉𝑇 = 𝐾𝜑𝜔 + 𝐼𝐴 𝑅𝐴 𝑉𝑇 = 𝐾𝜑𝜔 + 𝑅
Κφ 𝐴
Λύνοντας ως προς την ταχύτητα ω του κινητήρα, δίνει
𝑉𝑇 R𝐴
𝜔= −
Κφ (Κφ)2 𝜏 𝑉𝑇
Ι𝐹 =
𝑅𝐹
𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 + 𝐼𝐴 𝑅𝐴
Ι𝐿 = Ι𝐴 + Ι𝐹

19
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Κινητήρες ΣΡ Διέγερσης Σειράς

Ο νόμος των τάσεων του Kirchoff για τους κινητήρες αυτούς παίρνει την παρακάτω
μορφή:
𝑉𝑇 = 𝐸𝐴 − 𝐼𝐴 (𝑅𝐴 +𝑅S )
Ι𝐿 = Ι𝐴 = Ι𝑆

20
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
 Το σύστημα ζεύγος κινητήριας
μηχανής και ηλεκτρικής γεννήτριας

• Κινητήρες Συνεχούς Ρεύματος

Απώλειες στους κινητήρες Συνεχούς Ρεύματος:

1. Απώλειες χαλκού (I 2 R)
2. Απώλειες ψηκτρών (VI)
3. Μηχανικές απώλειες
4. Απώλειες πυρήνα
5. Κατανεμημένες απώλειες

21
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Αρχές Λειτουργίας Ηλεκτρικών
Μηχανών Εναλλασσόμενου Ρεύματος

• Ηλεκτρικές Μηχανές Εναλλασσόμενου Ρεύματος

Οι ηλεκτρικές μηχανές εναλλασσόμενου ρεύματος είναι γεννήτριες,

που μετατρέπουν μηχανική ενέργεια σε εναλλασσόμενη ηλεκτρική
ενέργεια και κινητήρες, που μετατρέπουν την εναλλασσόμενη
ηλεκτρική ενέργεια σε μηχανική.

Ηλεκτρικές Μηχανές
εναλλασσόμενου
ρεύματος

Σύγχρονες Επαγωγικές
Μηχανές Μηχανές

22
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Αρχές Λειτουργίας Ηλεκτρικών
Μηχανών Εναλλασσόμενου Ρεύματος

• Ηλεκτρικές Μηχανές Εναλλασσόμενου Ρεύματος

Ο χαρακτηρισμός σύγχρονη ή ασύγχρονη έχει να κάνει με την

ταχύτητα περιστροφής του δρομέα της μηχανής (ταχύτητα
λειτουργίας) σε σχέση με το περιστρεφόμενο μαγνητικό πεδίο στον
στάτη.
Η ταχύτητα λειτουργίας μιας ασύγχρονης γεννήτριας είναι
μεγαλύτερη από τη σύγχρονη ταχύτητά της.
Η ταχύτητα λειτουργίας ενός ασύγχρονου κινητήρα είναι
μικρότερη από τη σύγχρονη ταχύτητά του.

23
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Αρχές Λειτουργίας Ηλεκτρικών
Μηχανών Εναλλασσόμενου Ρεύματος

• Ηλεκτρικές Μηχανές Εναλλασσόμενου Ρεύματος

Πλεονεκτούν σε σχέση με τις μηχανές Σ.Ρ. διότι:

• οι επαγωγικές δεν χρησιμοποιούν συλλέκτη, οπότε
κατασκευαστικά είναι απλούστερες.
• παρέχουν μεγαλύτερη ευκολία στην παραγωγή ισχύος
• παρέχουν ευκολία στο μετασχηματισμό χαμηλών τάσεων σε
υψηλές και αντίστροφα, κάτι που εξασφαλίζει μικρές απώλειες
μεταφοράς

24
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Αρχές Λειτουργίας Ηλεκτρικών
Μηχανών Εναλλασσόμενου Ρεύματος
• Σχέση ταχύτητας περιστροφής του μαγνητικού
πεδίου με την ηλεκτρική συχνότητα

Εδώ στη διάρκεια μιας ηλεκτρικής περιόδου ο ένας από τους δύο πόλους
διαγράφει το μισό της περιμέτρου του στάτη οπότε η σχέση μεταξύ της
ηλεκτρικής (𝜃𝑒 ) και μηχανικής (𝜃𝑚 ) γωνίας είναι:
𝜃𝑒 = 2𝜃𝑚 τέσσερεις πόλοι

Έτσι στο στάτη που διαθέτει τέσσερις πόλους η ηλεκτρική συχνότητα είναι
διπλάσια από τη συχνότητα περιστροφής:
𝑓𝑒 = 2𝑓𝑚 τέσσερεις πόλοι
𝜔𝑒 = 2𝜔𝑚 τέσσερεις πόλοι
Γενικεύοντας έχουμε για μηχανή που διαθέτει P πόλους
𝑃 𝑃 𝑃
𝜃𝑒 = 2 𝜃𝑚 𝑓𝑒 = 2 𝑓𝑚 𝜔𝑒 = 2 𝜔𝑚

𝑛𝑚
Επίσης η 𝑓𝑒 γράφεται χρησιμοποιώντας την 𝑓𝑚 =
60
𝑛𝑚 𝑃
𝑓𝑒 =
120 25
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου
Αρχές Λειτουργίας Ηλεκτρικών
Μηχανών Εναλλασσόμενου Ρεύματος
• Ροή ισχύος και απώλειες
Οι κατηγορίες απωλειών ισχύος είναι οι ίδιες με αυτές των μηχανών ΣΡ:
1. Απώλειες χαλκού στο στάτη και στο δρομέα (P = 3𝐼 2 𝑅),(P = 𝐼 2 𝑅)
2. Απώλειες πυρήνα
3. Μηχανικές απώλειες
4. Κατανεμημένες απώλειες

Οι μηχανικές απώλειες συνίστανται στις απώλειες λόγω τριβών μεταξύ των

μηχανικών τμημάτων της μηχανής

Οι απώλειες πυρήνα οφείλονται στα φαινόμενα υστέρησης των δινορευμάτων

Τέλος οι κατανεμημένες απώλειες περιλαμβάνουν όλες τις απώλειες που δεν

υπολογίζονται σε καμία από τις προηγούμενες κατηγορίες και συνήθως γίνεται η
υπόθεση ότι αντιστοιχούν στο 1% της ισχύος εξόδου.

Ο συνολικός συντελεστής απόδοσης είναι:

𝑃
𝜂 = 𝑃𝑜𝑢𝑡 𝑥 100% 26
Δρ. Δημήτριος Καλπακτσόγλου 𝑖𝑛