KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
ΦIEPΩMA
2-31 AΦIEPΩMA
ⅷ
Bασιλικοί τάφοι στη Bακτριανή. Kείμενο του Mαν λη Aνδρ νικου για τις ανασκαφές του Bίκτωρα Σαριγιαννίδη στο Aφγανιστάν. ⅷ H βασιλική νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ. Eίκοσι χιλιάδες χρυσά κτερίσματα έφεραν στο φως οι ανασκαφές του Bίκτορα Σαριγιαννίδη. ⅷ O Mέγας Aλέξανδρος στην Aνατολή. H νικηφ ρος προέλαση ώς τον Iνδ ποταμ και ο απ ηχος της παρουσίας του στην Kεντρική Aσία. ⅷ Tο ελληνοβακτριαν βασίλειο. H ίδρυσή του, τα χρ νια ακμής και η διάλυσή του απ τη σκυθική φυλή Kουσάν. ⅷ Συνάντηση πολιτισμών. Eπιδράσεις απ την Eλλάδα, το Iράν, τη Σιβηρία, την Aίγυπτο και την Kίνα στα κομψοτεχνήματα του Tιλιά Tεπέ. ⅷ Aνασκαφές στην Tουρκμενία. Mετά το Aφγανιστάν, ο B. Σαριγιαννίδης φέρνει στο φως έναν άγνωστο πολιτισμ της χιλιετίας π.X. στη γη της αρχαίας Mαργιανής.
Bασιλικοί τάφοι στην Bακτριανή
Kείμενο του Mαν λη Aνδρ νικου για τις ανασκαφές του Bίκτωρα Σαριγιαννίδη στο Aφγανιστάν
Aφγανοί εργάτες καθαρίζουν με προσοχή τον πρώτο απ τους έξι τάφους της βασιλικής νεκρ πολης Tιλιά Tεπέ (1ου π.X. αι. - 1ου μ.X. αι.), που ανασκάφτηκαν το 1978, απ Σοβιετικούς επιστήμονες. Eπικεφαλής των ανασκαφών ήταν ο ελληνικής καταγωγής αρχαιολ γος Bίκτωρας Σαριγιαννίδης.
Tου Mαν λη Aνδρ νικου Kαι την Kοινήν Eλληνική Λαλιά ώς μέσα στην Bακτριανή την πήγαμεν, ώς τους Iνδούς.
K.Π. Kαβάφης
Eξώφυλλο: H «Aφροδίτη της Bακτριανής» με φτερά και βούλα στο μέτωπο. Xρυσ ειδώλιο που μαρτυρεί συνάντηση τριών πολιτισμών σε ένα και μ νο άγαλμα: του ελληνικού, του ντ πιου που λάτρευε τις φτερωτές θε τητες και του ινδικού.
Tο φωτογραφικ υλικ του αφιερώματος είναι προσφορά των εκδ σεων «AΔEΛΦOI KYPIAKIΔH» απ το υπ έκδοση έργο «Bασιλικοί τάφοι στη Bακτριανή» του Bίκτωρα Σαριγιαννίδη. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:
BHΣ. ΣTAYPAKAΣ
ΣYXNA θυμ μαστε τους στίχους του Aλεξανδρινού ποιητή και με κεν σπουδη έπαρση τους καταθέτουμε ως τεκμήριο της προγονικής μας κληρονομιάς, που μας επιτρέπει να μεγαλαυχούμε για σα εκείνοι οι παλαιοί κατ ρθωσαν. Σπάνια μως μπορείς να συναντήσεις Nεοέλληνα που να γνωρίζει την ιστορία που έγραψαν οι παλαιοί εκείνοι Eλληνες στη Bακτριανή, κι ακ μη πιο πέρα στη χώρα των Iνδών, ύστερα απ το θάνατο του Mεγάλου Aλεξάνδρου. Aρχικά οι περιοχές αυτές ανήκαν στο κράτος των Σελευκιδών. Aπ τα μέσα μως του 3ου π.X. αιώνα άρχισαν οι πρώ-
τες προσπάθειες τοπικών ηγεμ νων για ανεξαρτησία και λίγο πριν απ το 210 π.X. ο Eυθύδημος, Eλληνας απ τη Mαγνησία, αναγορεύεται βασιλιάς της Bακτριανής και κ βει νομίσματα με την προτομή του απ τη μια και τον καθιστ Hρακλή απ την άλλη. Tο ελληνοβακτριαν βασίλειο συνεEπιμέλεια αφιερώματος:
EΛEYΘEPIA TPAΪOY
χίζει την κυριαρχία του, κάποτε με λαμπρή παρουσία έως τον Γάγγη ποταμ , έως τα μέσα περίπου του 1ου π.X. αιώνα, ταν ο τελευταίος ηγεμ νας, ο Eρμαίος, αναγκάζεται να υποκύψει περί το 30 π.X. στους εισβολείς Kουσάν, που θα δημιουργήσουν το δικ τους ισχυρ βασίλειο απ τα μέσα του 1ου μ.X. αιώνα και ύστερα.
Στη διάρκεια της εξουσίας τους θα αναπτυχθεί ο Bουδισμ ς και θα δημιουργηθεί η τέχνη της Γκαντάρα, που θα χαρακτηρισθεί απ τους ιστορικούς της τέχνης «ελληνοβουδιστική», αφού κάτω απ ισχυρές ελληνιστικές επιδράσεις θα δημιουργήσει τον κλασικ ανθρωπομορφικ τύπο του Bούδα, ενώ οι ίδιες επιδράσεις είναι πρ δηλες τ σο στην αρχιτεκτονική της περιοχής (στα Tάξιλα λ.χ.), σο και στη μικροτεχνία, πως έδειξαν πειστικά τα τελευταία χρ νια Πακιστανοί ερευνητές. Γνωρίζαμε την ιστορία του ελληνοβακτριανού αυτού βασιλείου απ αποσπασματικές ιστορικές πηγές και μπορούσαμε να την εγγίσουμε κυριολεκτικά μ νο σε μερικά απ τα πιο λαμπρά νομίσματα του αρχαίου ελληνικού κ σμου, πως το μεγαλύΣυνέχεια στην 4η σελίδα
2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
O Bίκτωρας Σαριγιαννίδης με φ ντο εικ νες ευρημάτων απ τη νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ (Aφγανιστάν) και απ τον φρουρούμενο χώρο των ανακαφών. H ανακάλυψή του χαρακτηρίστηκε μία απ τις μεγαλύτερες του αιώνα, δι τι έφερε στο φως 20.000 χρυσά κτερίσματα που αντανακλούσαν πολιτιστικές επιδράσεις απ διάφορες περιοχές (Eλλάδα, Iράν, Iνδία, Σιβηρία, Aίγυπτο και Kίνα).
Π ρπη με παράσταση έρωτος πάνω σε δελφίνι. Eργο ντ πιου τεχνίτη του ελληνοβακτριανού βασιλείου, ο οποίος έδωσε στα άγνωστα σε αυτ ν δελφίνια, χαρακτηριστικά ψαριών που ζούσαν στα ποτάμια της χώρας του.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
3
Eπίρραφα χρυσά πλακίδια, με εγκ λλητες χάντρες τυρκουάζ. Kοσμούσαν το μπούστο του νεκρικού φορέματος στον πρώτο τάφο.
Συνέχεια απ την 2η σελίδα
Kαρφίτσα-άνθος με πέντε πέταλα. Στο κέντρο δίσκος τυρκουάζ με ένθετο μαργαριτάρι.
τερο χρυσ ν μισμα της αρχαι τητας, είκοσι αττικών στατήρων ή 168,05 γραμμαρίων του βασιλέα Eυκρατίδου (160 π.X.), με το έξοχο πορτρέτο του, ένα απ τα ωραι τερα που γνωρίζουμε, και το εξίσου εντυπωσιακ αργυρ εικοσάδραχμο του Aμύντου (περίπου 85-87 π.X.), το μεγαλύτερο ασημένιο ν μισμα του αρχαίου κ σμου (διάμετρος 67 χιλιοστά), με το πορτρέτο του απ τη μια, ένα πορτρέτο που θυμίζει εκείνο του Eυκρατίδου, και απ την άλλη τον καθιστ Oλύμπιο Δία με την Aθηνά στο χέρι του και την επιγραφή: Bασιλέως Nικάτορος Aμύντου, ως απ ηχο του τίτλου του πρώτου Σελεύκου του Nικάτορος. Tα τελευταία μως χρ νια η αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή του Aφγανιστάν μας πρ σφερε δυο απροσδ κητες ανακαλύψεις, που μας αιφνιδίασαν ευχάριστα. H πρώτη απ’ αυτές είναι η ανα-
σκαφή του Aϊ-Xανούμ, στο β ρειο Aφγανιστάν απ γαλλική αρχαιολογική αποστολή. H ελληνική εικ να των ευρημάτων είναι εντυπωσιακή: τυπικά ελληνικά κτίρια, πως θέατρο και γυμνάσιο, ελληνικές επιγραφές, με πρώτη και καλύτερη μια δημ σια με τα γνωστά δελφικά ρητά, αλλά και λείψανα παπυρικών κειμένων ελληνικής ποίησης και φιλοσοφίας μαρτυρούν την κυριαρχία του ελληνικού στοιχείου έως τα ύστερα ελληνιστικά χρ νια. Tα αποτελέσματα της ανασκαφής του Aϊ-Xανούμ έγιναν αμέσως γνωστά στη δυτική βιβλιογραφία, μολον τι οι πολιτικές ανωμαλίες των τελευταίων χρ νων στο Aφγανιστάν διέκοψαν την ανασκαφική έρευνα και εμπ δισαν τους ανασκαφείς να συνεχίσουν τη μελέτη των ευρημάτων τους στην αφγανική πρωτεύουσα. Θυμούμαι με π ση στενοχώρια ο ανασκαφέας του AϊXανούμ, P. Bernard, μου μιλούσε
πριν απ λίγα χρ νια για τη διακοπή αυτή και την αγωνία του για την τύχη των ευρημάτων απ τους κινδύνους του εμφυλίου πολέμου και την επικείμενη τ τε αναχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων, που κανείς δεν ήξερε τι θα μπορούσε να σημαίνει. «Aλλά», πρ σθεσε, «αν εμείς δεν μπορούμε να συνεχίσουμε στο AϊXανούμ, ούτε οι σοβιετικοί συνάδελφοι, που σκάβουν ακ μη βορει τερα μπορούν, γιατί γι’ αυτούς υπάρχει ο κίνδυνος των ανταρτών μουζαχεντίν». Oταν τα άκουγα αυτά δεν ήξερα τίποτα για την ανασκαφή των Σοβιετικών ούτε βέβαια μπορούσα να φανταστώ πως ο Σοβιετικ ς συνάδελφος που έσκαβε εκεί δεν ήταν άλλος απ τον δ κτορα Bίκτορα Σαριγιαννίδη, έναν Eλληνα που είχε την ευκαιρία να ανασκάψει και να ανακαλύψει μερικούς απ τους πλουσι τερους τάφους που ανέσκαψε ποτέ
Aσημένιο παρθικ ν μισμα Mιθριδάτη II (123-88 π.X) με ελληνική επιγραφή.
αρχαιολ γος. Aυτ έμελλε να το μάθω λίγο αργ τερα ταν ο παλι ς μου μαθητής Γιάγκος Aνδρεάδης μου τηλεφώνησε να μου ανακοινώσει πως μια ομάδα της σοβιετικής τηλε ρασης θέλει να με συναντήσει στη Bεργίνα, για να κινηματογραφήσει τους βασιλικούς τάφους· το θέμα της ήταν ο Mέγας Aλέξανδρος και ήθελε να ξεκινήσει απ τη γενέθλια γη του. H συνάντηση έγινε και τ τε γνώρισα τον Bίκτορα Σαριγιαννίδη· μου μίλησε για τις ανασκαφές του στον TιλιάTεπέ (τον «Xρυσ Tύμβο») που βρίσκεται ανάμεσα στις π λεις Akcha και Shibargan, στο β ρειο Aφγανιστάν, κοντά στα σύνορα με τη Σοβιετική Eνωση. Kαι προτού χωρίσουμε μου χάρισε το βιβλίο του «Bactrian Gold», μια θαυμάσια έκδοση με λαμπρές έγχρωμες φωτογραφίες των ευρημάτων του. Kαι μ νο το φυλλομέτρημά του με εντυπωσίασε ταν μως το διάβασα προσεκτικά συνειδητοποίησα τη σημασία των ευρημάτων. Σ’ αυτ ν το λ φο, που κάλυπτε ένα λαμπρ κτίριο των αρχών της 1ης χιλιετίας, που στεκ ταν ρθιο ώς τα μέσα περίπου της χιλιετίας, για να ερειπωθεί στη συνέχεια και να δημιουργηθεί επάνω του ο τύμβος, είχαν θάψει τους νεκρούς τους κάποιοι ηγεμ νες απ τους πρώτους νομάδες Kουσάν, που διέλυσαν το ελληνοβακτριαν βασίλειο. Oι έξι τάφοι που πρ λαβαν να ανασκάψουν οι Σοβιετικοί επιστήμονες με επικεφαλής τον Bίκτορα Σαριγιαννίδη χρονολογούνται στα τέλη του 1ου προχριστιανικού - στις αρχές του 1ου μεταχριστιανικού αιώνα, σε μιαν εποχή που έχει πια διαλυθεί το ελληνιστικ κράτος της Bακτριανής, προτού μως δημιουργηθεί το ισχυρ κράτος των Kουσάν, που θα δημιουργήσει την ξακουστή ελληνοβουδιστική τέχνη της Γκαντάρα. Ωστ σο ο πλού-
4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Xρυσ περιδέραιο που βρέθηκε στον τάφο της «φτωχής πριγκίπισσας». Δηλαδή του πέμπτου τάφου που βρέθηκαν τα λιγ τερα κοσμήματα, μεταξύ των οποίων το εικονιζ μενο κομψοτέχνημα, το μ νο αντάξιο της βασιλικής καταγωγής της νεκρής (Bάρος 112,2 γρ.).
τος των ευρημάτων είναι συγκλονιστικ ς· τα 20.000 κομμάτια χρυσά κοσμήματα τα λίγα ασημένια, ελεφαντοστέινα και χάλκινα, μαρτυρούν βέβαια για την κοινωνική τάξη των νεκρών, αλλά συνάμα και για τον πλούτο που διέθεταν οι νέοι αυτοί κάτοικοι της Bακτριανής. H ευχή που εξέφρασα τ τε στον Bίκτορα Σαριγιαννίδη ήταν να υπάρξει μια ελληνική παρουσίαση των ευρημάτων, που αποτελούν τα πιο εντυπωσιακά δείγματα μιας τέχνης που συγχωνεύει τα έσχατα και αδυνατισμένα πια ελληνιστικά στοιχεία της βακτριανής τέχνης με τα πρωτογονικά και γι’ αυτ δυναμικά στοιχεία της ασιατικής τέχνης των νομάδων Kουσάν. Eίμαι πολύ ευτυχής που η ευχή μου πραγματοποιείται σήμερα και θεωρώ τιμή μου και χαρά μου που προλογίζω το σημαντικ αυτ έργο του συμπατριώτη και συναδέλφου Σοβιετικού επιστήμονα.
Σημείωση: Tο κείμενο αυτ του Mαν λη Aνδρ νικου, γραμμένο στις 7.3.1991, προλογίζει το βιβλίο «Bασιλικοί τάφοι στη Bακτριανή» του Bίκτορα Σαριγιαννίδη, εκδ. «Aδελφών Kυριακίδη», Θεσσαλονίκη 1996.
Aριστερά: Δαχτυλίδι με παράσταση γυναικείας μορφής. Tα φτερά και το στεφάνι παραπέμπουν στη θεά Nίκη. Στη θέση μως της μεγαλ πρεπης θεάς εικονίζεται μία καμπουριασμένη μορφή, στηριζ μενη σε ραβδί, γεγον ς που αντικατοπτρίζει ενδεχομένως τη σμίξη των επείσακτων ελληνικών με τις ντ πιες βακτριανές θε τητες. Δεξιά: Xρυσ δαχτυλίδι που προοριζ ταν για σφραγίδα. Στην εγχάρακτη παράσταση εικονίζεται η Aθηνά, καθιστή, με μακεδονικ κράνος, ασπίδα και δ ρυ.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
5
H βασιλική νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ
Eίκοσι χιλιάδες χρυσά κτερίσματα έφεραν στο φως οι ανασκαφές του Bίκτωρα Σαριγιαννίδη
O λ φος Tιλιά Tεπέ κατά τη διάρκεια των ανασκαφών. Tα πλίνθινα ερείπια ανήκαν σε να που ανεγέρθηκε τη 2η προς 1η χιλιετία π.X. Oι κρυφοί τάφοι (1ου π.X. αι. - 1ου μ.X. αι.) κατασκευάστηκαν με μεγάλη μυστικ τητα μέσα στα πλίνθινα ερείπια του προγενέστερου ναού, τα οποία με το χρ νο σχημάτισαν το λ φο.
Tης Eλευθερίας Tραΐου
ΓIA τον Bίκτορα Σαριγιαννίδη, οι αρχαιολογικές ανασκαφές δεν είναι δουλειά, αλλά ζωή. H ζωή του. Στα εξήντα επτά του χρ νια, ακαταπ νητος και ανήσυχος για το μέλλον των ανασκαφών του στην Tουρκμενία, σο βρίσκεται στη M σχα, στιγμή δεν παύει να νοσταλγεί το γαλήνιο, βυθισμένο στη σιωπή τοπίο του Kαρακούμ. Tην τουρκμενική αυτή έρημο, που το 1990, ανακάλυψε, στη γη της αρχαίας Mαργιανής, έναν άγνωστο πολιτισμ ανατολικού τύπου, της 2ης χιλιετίας π.X.
Mε την ανακάλυψη αυτή, ο B. Σαριγιαννίδης, άνοιξε μια άγνωστη σελίδα της ιστορίας, έγραψε, ο αμερικανικ ς Tύπος. Δώδεκα χρ νια νωρίτερα, ο διεθνής Tύπος χαρακτήριζε ως μία απ τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις του αιώνα, τα 20.000 χρυσά κτερίσματα που έφερε στο φως ο B. Σαριγιαννίδης, ταν ανέσκαψε, το 1978, τη βασιλική νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ, περιοχή του σημερινού Aφγανιστάν. Eκεί που άνθησε, για δύο αιώνες μετά το θάνατο του Mεγάλου Aλεξάνδρου, το ελληνιστικ βασίλειο της Bακτριανής.
Hταν η πρώτη φορά που βρέθηκαν συγκεντρωμένα σε ένα σημείο κτερίσματα, τα οποία μαρτυρούσαν πολιτισμικές επιδράσεις, απ διάφορες περιοχές (Eλλάδα, Περσία, Iνδία, Σιβηρία, Aίγυπτο και Kίνα). Eνεικτικ παράδειγμα μία Aφροδίτη με φτερά και βούλα στο μέτωπο, στοιχεία, που σε ένα και μ νο άγαλμα, αποκαλύπτουν συνάντηση τριών πολιτισμών: του ελληνικού, του ντ πιου που λάτρευε τις φτερωτές θε τητες και του ινδικού. Tα μοναδικά ευρήματα του «Xρυσού Tύμβου», πως αποδίδεται στη
γλώσσα μας το τοπωνύμιο Tιλιά Tεπέ, παρουσιάζουν σήμερα οι «Eπτά Hμέρες». Tο φωτογραφικ υλικ προέρχεται απ το βιβλίο «Bασιλικοί Tάφοι στη Bακτριανή» του B. Σαριγιαννίδη, που κυκλοφορεί εντ ς των ημερών απ τις εκδ σεις «Aφών Kυριακίδη». Mε την άρτια αυτή έκδοση, παρουσιάζεται, για πρώτη φορά στη χώρα μας, ένα σημαντικ μέρος απ το ανασκαφικ έργο του ελληνικής καταγωγής αρχαιολ γου. H ζωή του B. Σαριγιαννίδη άρχισε στην Tασκένδη (Oυζμπεκιστάν) και
6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Aυτήν την εντυπωσιακή εικ να αντίκρισαν οι Σοβιετικοί αρχαιολ γοι, μετά τον πρώτο καθαρισμ του δεύτερου τάφου. Διακρίνονται κοσμήματα και σκεύη που συν δευαν τη νεκρή.
Kινεζικ μεταλλικ κάτοπτρο απ γυναικείο τάφο. H επιγραφή μεταφράζεται ως εξής: «Nα είσαι αγνή και καθαρή, να υπηρετείς τον κύρι σου, οι σκέψεις σου να είναι φωτεινές, πως η λάμψη πολύτιμου μετάλλου και να φοβάσαι μ νο πως μια ωραία μέρα θα σε ξεχάσουν και η ομορφιά σου δεν θα χρειάζεται σε κανέναν».
περιέχει λα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον ποντιακ Eλληνισμ . O πατέρας του, Γιάγκος Σαριγιαννίδης γεννήθηκε σε ένα χωρι της Aργυρούπολης, κοντά στην Tραπεζούντα, που και τελείωσε το γυμνάσιο. Σε ηλικία είκοσι πέντε ετών έφυγε για το Mπατούμ και απ εκεί για το Σοχούμι, αναζητώντας μια καλύτερη μοίρα, πως αναγκάστηκαν να το κάνουν, απ τις πρώτες δεκαετίες του 19ου έως τις αρχές του 20ού αιώνα, χιλιάδες Π ντιοι που μετοίκησαν μαζικά προς τον Kαύκασο και τη Pωσία. Yστερα απ σύντομη παραμονή στις δύο αυτές π λεις, πήγε στην Kριμαία που, το 1927, νυμφεύθηκε την Aθηνά Παπαδοπούλου, κ ρη εμπ ρων απ τη Γιάλτα. Tον επ μενο χρ νο εγκαταστάθηκε με τη γυναίκα του στην Tασκένδη, που εργαζ ταν ως αρτοποι ς. Eκεί γεννήθηκε ο B. Σαριγιαννίδης το 1929. Eλληνικά δεν διδάχτηκε ούτε αυτ ς, ούτε οι δύο μικρ τερες αδελφές του, επειδή το 1938 ο Στάλιν έκλεισε τα ελληνικά σχολεία. Eνα χρ νο πριν, το σταλινικ καθεστώς είχε αρχίσει τις εκκαθαρίσεις των εθνικών μειονοτήτων, με στ χο τη σοβιετοποίηση και τον αφανισμ τους. O Γιάγκος Σαριγιαννίδης, που διατηρούσε ελληνικ διαβατήριο, ήταν απ τους πρώτους που μπήκαν φυλακή που παρέμεινε για δύο χρ νια. O B. Σαριγιαννίδης, παιδί τ τε, θυμάται π σο άσχημα ένιωθε, αντικρίζοντας τα βλέμματα που τους κοίταζαν εξεταστικά, ταν η μητέρα του τού μιλούσε ελληνικά, σε δημ σιους χώρους. Θυμάται επίσης τι ο πατέρας του ήθελε να έρθουν στην Eλλάδα. Πάντα μως τύχαινε κάτι και η οικογένεια έμεινε εκεί. Oπως έμεινε βαθιά ριζωμένη στην ψυχή του Bίκτορα και η λαχτάρα του ν στου. Oταν τον ρωτήσαμε εάν επιθυμεί να εγκατασταθεί στην Eλλάδα, που πρωτοταξίδεψε το 1980, απάντησε: «είναι το γλυκ μου νειρο». Aρχαιολογία σπούδασε στο πανεπιστήμιο της Σαμαρκάνδης (π Συνέχεια στην 8η σελίδα
Tο κρανίο και το άνω τμήμα του γυναικείου σκελετού που βρέθηκε στον πρώτο τάφο. Διακρίνονται επίρραφα κοσμήματα και πλακίδια, που κοσμούσαν το μπούστο του νεκρικού φορέματος.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
7
Σχέδιο που αναπαριστά την ακριβή θέση των κοσμημάτων και άλλων αντικειμένων που συν δευαν τον μοναδικ άνδρα της βασιλικής νεκρ πολης Tιλιά Tεπέ.
O B. Σαριγιαννίδης (δεξιά) με Aφγανούς εργάτες και υπαλλήλους του Eθνικού Mουσείου της Kαμπούλ, περιεργάζονται ευρήματα των τάφων.
Συνέχεια απ την 7η σελίδα
Δαχτυλίδι με γρανίτη. Φέρει εγχάρακτη παράσταση άνδρα με επιμελημένη κ μμωση με ταινία.
Περιδέραιο με καμέα. H προτομή παρουσιάζει καταπληκτική ομοι τητα με τις απεικονίσεις βασιλέων στα ελληνοβακτριανά νομίσματα.
λη του Oυζμπεκιστάν), απ που αποφοίτησε το 1953. Δύο χρ νια αργ τερα εγκαταστάθηκε στη M σχα, για να εργαστεί στο Iνστιτούτο Aρχαιολογίας της Pωσικής Aκαδημίας Eπιστημών. Στην Tουρκμενία συμμετείχε σε ανασκαφές απ το 1949, με την ιδι τητα τ τε του φοιτητή. Στο Aφγανιστάν πήγε για πρώτη φορά το 1969. Eκείνο το χρ νο η ρωσική αποστολή εντ πισε το λ φο Tιλιά Tεπέ που βρίσκεται σε απ σταση 5 χλμ. απ την π λη Σιμπεργκάν και 100 περίπου χλμ. απ τον AμούNταριά, τον αρχαίο ζωοδ τη ποταμ Ωξο. Oι κακές καιρικές συνθήκες ανάγκασαν τους Σοβιετικούς επιστήμονες να διακ ψουν τις ανασκαφές. Eπανήλθαν το 1970, για να διαπιστώσουν έντρομοι τι ένα μέρος του λ φου καταστράφηκε απ εκσκαφέα που μετέφερε απ εκεί χώμα, για κατασκευή παρακείμενου αυτοκινητ δρομου. H δραστική επέμβασή τους απέτρεψε περαιτέρω καταστροφή του μνημείου, που αποκάλυψε τους θησαυρούς του οκτώ χρ νια αργ -
8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Περιδέραιο με δέκα μεγάλες χάντρες απ χρυσ . Tις διακοσμούν λεπτοί ρ δακες με ένθετες κουκίδες τυρκουάζ. (Bάρος 14 γρ.)
τερα, ταν η σοβιετική αποστολή μπ ρεσε να επανέλθει για ανασκαφές. Eπικεφαλής αυτή την φορά ήταν ο B. Σαριγιαννίδης.
Tιλιά Tεπέ
Oι ανασκαφές άρχισαν το Nοέμβριο του 1978, με τη βοήθεια εκατ Aφγανών εργατών και τη συμμετοχή υπαλλήλων του Eθνικού Mουσείου της Kαμπούλ. Σύντομα έγινε φανερ τι ο τύμβος έκρυβε αρχαι τητες δύο διαφορετικών εποχών. Tα ερείπια εν ς ναού που ανεγέρθηκε τη 2η προς 1η χιλιετία π.X. και τη βασιλική νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ (1ου π.X. αι. - 1ου μ.X. αι.) της σκυθικής φυλής Kουσάν. Oι τάφοι έγιναν μέσα στα πλίνθινα ερείπια του προγενέστερου ναού, τα οποία με το χρ νο σχημάτισαν το λ φο. Στις 15 Nοεμβρίου, στο φτυάρι εν ς εργάτη έλαμψε ένας μικρ ς χρυσ ς δίσκος. Yστερα απ πο-
λύωρο σχολαστικ καθαρισμ του χώρου, φάνηκε ένας ανθρώπινος σκελετ ς, ενώ εκατοντάδες χρυσά κοσμήματα, πλακίδια και άλλα αντικείμενα έλαμψαν ξαφνικά κάτω απ τα μάτια των έκπληκτων ερευνητών. Στο χώρο των ανασκαφών εγκαταστάθηκε αμέσως ένοπλη φρουρά για την προστασία των ευρημάτων και της αποστολής. Oι εργασίες διήρκεσαν τέσσερις μήνες, μέσα σε ιδιαίτερα σκληρές καιρικές συνθήκες. Aνασκάφηκαν έξι τάφοι, εκ των οποίων ένας ανδρικ ς και πέντε γυναικείοι. O πλούτος των ευρημάτων εδραίωσε την άποψη τι οι τάφοι ανήκαν σε ηγεμ νες της σκυθικής φυλής Kουσάν, που ζούσαν στην παρακείμενη π λη Γιεμσί Tεπέ. Aπ το παλάτι τους έβλεπαν το λ φο. Eτσι μπορούσαν κάθε στιγμή να ελέγχουν τους κρυφούς τάφους (τους έσκαβαν νύχτα με μεγάλη μυστικ τητα) που έκρυβαν αμύθη-
τα πλούτη. Tα κομψοτεχνήματα που ήρθαν στο φως απέδειξαν επίσης τι οι νομάδες που διέλυσαν το προγενέστερο ελληνοβακτριαν βασίλειο για να δημιουργήσουν εκεί τη δική τους αυτοκρατορία των μεγάλων Kουσάν, πολύ σύντομα γοητεύτηκαν και μιμήθηκαν τον ελληνικ πολιτισμ των ελληνιστικών χρ νων.
Πώς χάθηκε ο θησαυρ ς
Tο Φεβρουάριο του 1979, η σοβιετική αποστολή αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Xρυσ Tύμβο, χωρίς να ανασκάψει τον έβδομο τάφο που μ λις είχε εντοπίσει. Tο Δεκέμβριο του ίδιου χρ νου, ο σοβιετικ ς στρατ ς εισέβαλλε στο Aφγανιστάν, γεγον ς που εξηγεί την άρνηση των σοβιετικών αρχών να επιτρέψουν και να χρηματοδοτήσουν τη συνέχεια των εργασιών.
Πριν αναχωρήσουν για τη M σχα, οι αρχαιολ γοι παρέδωσαν τα ευρήματα στο Eθνικ Mουσείο της Kαμπούλ. Λίγους μήνες αργ τερα με πικρία πληροφορήθηκαν, τι ο έβδομος τάφος και οι άλλοι δύο που αποκαλύφθηκαν λ γω κατάρρρευσης χωμάτων, συλήθηκαν, μάλλον απ την αφγανική φρουρά, μέσα στην αναταραχή που δημιουργήθηκε κατά τη σοβιετική εισβολή. Παρ μοια τύχη είχαν τα 20.000 χρυσά κτερίσματα. Mετά την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων (1988-1989) στο Aφγανιστάν ξέσπασε εμφύλιος π λεμος. Σε μία συμπλοκή ανταρτών Mουτζαχεντίν με δυνάμεις του καθεστώτος, βομβαρδίστηκε το μουσείο της Kαμπούλ. Aγνωστο τι απέγινε ο θησαυρ ς. Oρισμένες δυτικές εφημερίδες έγραψαν τι είχε νωρίτερα μεταφερθεί στη M σχα με φορΣυνέχεια στην 11η σελίδα
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
9
K σμημα κεφαλής. Φέρει παράσταση βασιλιά με δράκοντες. H σύνθεση αναπαριστά την πάλη του βασιλιά Δρακομάχου, θέμα ευρέως διαδεδομένο στην αρχαι τατη τέχνη της πρ σω Aσίας.
10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
H θέση των χρυσών πλακιδίων στη ράχη του μοναδικού ανδρικού σκελετού, διατηρήθηκε σχεδ ν αδιατάρακτη καθώς διασώθηκαν τα χρυσά νήματα του ενδύματος πάνω στο οποίο ήταν ραμμένα τα πλακίδια.
Συνέχεια απ την 9η σελίδα
Xρυσά νήματα απ ένδυμα. Tα άλλα νήματα (βαμβακερά, μάλλινα, μεταξωτά) δεν διασώθηκαν, με αποτέλεσμα την αναπ φευκτη καταστροφή των ενδυμάτων.
τηγά του σοβιετικού στρατού. Tη φήμη αυτή διέψευσαν Aμερικανοί και Iταλοί αρχαιολ γοι, ενώ, το 1992, η έκκληση του B. Σαριγιαννίδη προς την OYNEΣKO, να ζητήσει και να μεταφέρει η ίδια σε κάποια ουδέτερη χώρα τα ευρήματα, μέχρι να ομαλοποιηθεί η κατάσταση στο Aφγανιστάν, δεν βρήκε ανταπ κριση. Λίγο αργ τερα τα ευρήματα άρχισαν να εμφανίζονται στα δημοπρατήρια αρχαιοτήτων λου του κ σμου, για να καταλήξουν σε ιδιωτικές συλλογές. Aπ το θησαυρ του Xρυσού Tύμβου απέμειναν μ νο οι φωτογραφίες και τα σχέδια των σοβιετικών αρχαιολ γων.
Δυσκολίες
Mεγάλη είναι η πικρία του B. Σαριγιαννίδη για την τραγική κατάληξη του θησαυρού, που με τ σο κ πο έφερε στο φως. H ζωή στάθηκε γενναι δωρη με αυτ ν τον μειλίχιο, αφοπλιστικά απλ και δυναμικ άνθρωπο, ανταμείβοντας τις προσπάθειές τους με μοναδικές ανακαλύψεις. Tίποτε μως δεν έγινε εύκολα. Aπ δειξη οι ανασκαφές στην έρημο Kαρακούμ, που ο ίδιος και οι αφοσιωμένοι συνεργάτες του αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα αντίξοες
Eπίρραφα χρυσά πλακίδια σε σχήμα ρ δακα με οκτώ φύλλα. Λ γω της καταστροφής των ενδυμάτων, οι Σοβιετικοί αρχαιολ γοι ανασύνθεσαν με μεγάλη δυσκολία, ποτε αυτ ήταν δυνατ , την αρχική διάταξη των πλακιδίων επάνω στα ενδύματα. Aρκετά απ τα μικροσκοπικά αυτά πλακίδια μεταφέρθηκαν στην επιφάνεια του λ φου Tιλιά Tεπέ απ αρουραίους. Γι’ αυτ ν το λ γο οι κάτοικοι της περιοχής τον ον μασαν «Xρυσ Tύμβο» ανυποψίαστοι για το θησαυρ που έκρυβε μέσα του και δικαίωσε τελικά το νομά του.
συνθήκες διαβίωσης και εργασίας (ανεπαρκής διατροφή, απαγορευτικές θερμοκρασίες, έλλειψη φαρμάκων, αναγκαίου εξοπλισμού, κ.ά.). Σαν να μην έφθαναν λα αυτά, τα τελευταία χρ νια η ρωσική και η τουρκμενική κυβέρνηση αδυνατούν να συνεχίσουν τη χρηματοδ τηση των ανασκαφών, λ γω οικονομικών δυσχερειών. Aρωγοί, στην κρίσιμη αυτή στιγμή του Eλληνα αρχαιολ γου, ήρθαν το YΠΠO, το Eθνικ Iδρυμα Yποδοχής και Aποκατάστασης Παλιννοστούντων Oμογενών Eλλήνων (EIYAΠOE) και η Oμοσπονδία Ποντιακών Σωματείων Nοτίου Eλλάδας. Πέρυσι, τα έξοδα των ανασκαφών του που ανέρχονται σε πέντε εκατομμύρια δραχμές ετησίως, κάλυψαν το EIYAΠOE και η Oμοσπονδία, ενισχύοντας το έργο του με ποσά 15.000 και 6.000 δολαρίων, αντιστοίχως. Λ γω διοικητικών προβλημάτων της Oμοσπονδίας, τα 20.000 δολάρια που κατέβαλε για τον ίδιο λ γο το YΠΠO, δεν έχουν ακ μα εκταμιευθεί. Mε αυτά πάντως τα χρήματα θα εργαστεί φέτος, ελπίζοντας τι το YΠΠO θα τηρήσει τη δέσμευση του πρώην υπουργού κ. Θάνου Mικρούτσικου, για χρηματοδ τηση των ανασκαφών του στην Tουρκμενία, έως το 2000.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
11
Eπίρραφα πλακίδια πάνω στα οποία απεικονίζεται ανδρική μορφή με δελφίνι στους ώμους. Tο τελευταίο είναι διακοσμημένο με λέπια, δι τι οι ντ πιοι τεχνίτες του ελληνοβακτριανού βασιλείου, έδωσαν χαρακτηριστικά ψαριών που γνώριζαν, στο ξεν φερτο θέμα.
O M. Aλέξανδρος στην Aνατολή
H νικηφ ρος προέλαση ώς τον Iνδ ποταμ και ο απ ηχος της παρουσίας του στην Kεντρική Aσία
Tης Xρυσούλας Σαατσ γλου-Παλιαδέλη
Eπικ. καθηγήτριας Kλασικής Aρχαιολογίας στο A.Π.Θ.
Xυτά ψέλια με ένθετα τυρκουάζ. Bρέθηκαν περασμένα στους αστραγάλους της νεκρής του έκτου τάφου. (Xρυσ ς, βάρος 2 ψελίων 243,3 γρ.).
ME τη δολοφονία του Φιλίππου και μετά τη μεγαλ πρεπη ταφή του στις Aιγές, τη σημερινή Bεργίνα, ο εικοσάχρονος Aλέξανδρος, βασιλιάς πια του μακεδονικού θρ νου, ανακηρύσσεται απ το Συνέδριο της Kορίνθου ηγεμών της συμμαχίας των ελληνικών π λεων και στρατηγ ς αυτοκράτωρ της κοινής εκστρατείας εναντίον των Περσών. Tην άνοιξη του 334 π.X. διασχίζει τον Eλλήσποντο και με τις μάχες στο Γρανικ (Mάιος ή Iούνιος του 334 π.X.) στην Iσσ (Nοέμβριος του 333 π.X.) και στα Γαυγάμηλα (Oκτώβριος του 331 π.X.) καταλύει το περσικ κράτος. H δολοφονία του ηττημένου Δαρείου απ τον Bήσσο, βρίσκει τον Aλέξανδρο απ λυτο μονάρχη των δυτικών σατραπειών της περσικής αυτοκρατορίας. Aπομένουν οι βο-
ρειοανατολικές επαρχίες, που έχει αποσυρθεί και ετοιμάζεται να τον αντιμετωπίσει ο διεκδικητής του περσικού θρ νου και δολοφ νος του Δαρείου, Bήσσος. Aπ τη στιγμή αυτή ξεκινά η πιο δύσκολη φάση της εκστρατείας του Aλεξάνδρου στην Aνατολή, στη διάρκεια της οποίας αντιμετώπισε χι μ νον εσωτερικά προβλήματα, πως η συνωμοσία του Φιλώτα και η καταδίκη του Kαλλισθένη, αλλά κυρίως πανίσχυρες νομαδικές φυλές ασκημένες στον κλεφτοπ λεμο, που για να τις καταβάλει, έπρεπε να δράσει σε ένα ποικιλ μορφο γεωγραφικ χώρο με αδιάβατες οροσειρές, αχανείς ερήμους και ορμητικούς ποταμούς.
Aλεξάνδρειες
Mε ένα εξαιρετικ επιτελείο που υποστήριξε τις ενέργειες και πραγματοποιούσε τα σχέδια και τις προΣυνέχεια στην 15η σελίδα
12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Xάρτης στον οποίο σημειώνεται η νικηφ ρος προέλαση του στρατού του Mεγάλου Aλεξάνδρου και ο πλους του Nεάρχου. Oι νέες π λεις που ίδρυσε ο Mακεδ νας στρατηλάτης και οι περιοχές της αρχαίας Bακτρίας και Mαργιανής, στο έδαφος του σημερινού Aφγανιστάν και Tουρκμενίας αντιστοίχως, που πραγματοποιεί ανασκαφές ο B. Σαριγιαννίδης. Tα σύνορα των δύο χωρών αποδίδονται με έντονο περίγραμμα. Oι δύο κίτρινες κουκκίδες δηλώνουν τις ακριβείς θέσεις των ανασκαφών: την έρημο Kαρακούμ στην Tουρκμενία και το λ φο Tιλιά Tεπέ στο Aφγανιστάν.
Aσημένιο πώμα φαρέτρας. Bρέθηκε στον μοναδικ ανδρικ τάφο της βασιλικής νεκρ πολης Tιλιά Tεπέ, που διασώθηκαν ίχνη μ νο απ τα τ ξα και τις δερμάτινες θήκες τους.
Γυάλινα φιαλίδια. Hταν τοποθετημένα δίπλα στο κεφάλι της πριγκίπισσας του έκτου τάφου. Στον πυθμένα τους βρέθηκαν απομεινάρια κάποιας στερεοποιημένης μάζας.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
13
Kάτοπτρο με ελεφαντοστέινη λαβή. Bρέθηκε δίπλα στα είδη τουαλέτας, εν ς απ τους γυναικείους τάφους της μυστικής νεκρ πολης Tιλιά Tεπέ.
Xρυσά επίρραφα πλακίδια σε σχήμα πεντάφυλλου άνθους. Στην πίσω πλευρά δύο σωληνίσκοι για τη στερέωσή τους στο νεκρικ ένδυμα.
Bραχι λι απ χρυσ στέλεχος και χρυσά πλαίσια που στερεώνονται ημιπολύτιμοι λίθοι. Aνάμεσά τους μια καμέα με βαθυχάρακτη παράσταση Aθηνάς.
Xρυσ ν μισμα της Παρθίας, με αδιάγνωστη ελληνική επιγραφή.
14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Συνέχεια απ την 12η σελίδα
θέσεις του ο Aλέξανδρος με τους Mακεδ νες του επέτυχε, χι χωρίς απώλειες, να υποτάξει την περιοχή, ιδρύοντας σε σύντομο χρονικ διάστημα μερικές απ τις πάμπολλες Aλεξάνδρειες της εκστρατείας του: την Aλεξάνδρεια στις χθες του ποταμού Mάργου (Mουργάμπ) στη Mαργιανή, την Aλεξάνδρεια στην Aρεία, την Aλεξάνδρεια Προφθασία στη Δραγγιανή, την Aλεξάνδρεια στην Aραχωσία, την Aλεξάνδρεια προς Kαύκασον, στους πρ ποδες του Iνδικού Kαυκάσου, την Aλεξάνδρεια στις χθες του ποταμού Ωξου, στη Bακτριανή και την Aλεξάνδρεια Eσχάτη στη Σογδιανή. Δημιούργησε έτσι τις προϋποθέσεις για τη μ νιμη εγκατάσταση στις π λεις αυτές παλαίμαχων Mακεδ νων στρατιωτικών, την επέκταση μετά το θάνατ του, του κράτους των Σελευκιδών μέχρι το σημείο αυτ της Kεντρικής Aσίας και, τέλος, τη δημιουργία του πανίσχυρου ελληνοβακτριανού βασιλείου με τον ιδι μορφο ελληνιστικ χαρακτήρα του που επηρέασε την τοπική τέχνη, μεταφέροντας τα στοιχεία της και στα νομαδικά φύλα των Kουσάν, τους βασιλικούς τάφους των οποίων αποκάλυψε το 1978 ο καθηγητής Bίκτωρ Σαριγιαννίδης με τη συγκλονιστική ανασκαφή του στη θέση Tιλλιά Tεπέ στις χθες του ποταμού Ωξου (Aμού Nτάρια).
Στη Bακτριανή
Στη Bακτριανή ο Aλέξανδρος παρέμεινε αρκετ χρονικ διάστημα, αντιμέτωπος με πρωτ φαντες για τη νικηφ ρα εκστρατεία του δυσκολίες. Παρέμεινε το δύσκολο χειμώνα του 329-8 π.X. στην πρωτεύουσα της Bακτριανής, τα Bάκτρα, ανασυντάσσοντας τις δυνάμεις του, ένα μέρος των οποίων είχε νωρίτερα υποστεί στη Σογδιανή την πρώτη μεγάλη ήττα του. Tην άνοιξη του 328 π.X. ανοίγοντας πηγάδια στις χθες του ποταμού Ωξου (Aμού - Nτάρια), για να εξασφαλίσει π σιμο νερ , ο Aλέξανδρος κατευθύνεται προς τα B.A. για να αντιμετωπίσει –αποτελεσματικά αυτή τη φορά– τον Σπιταμένη, που έχοντας ηγηθεί εν ς αξι μαχου στρατού απ ανυπ τακτους Σογδίους και Bακτρίους, είχε αναδειχτεί στον ισχυρ τερο, μέχρι τ τε, αντίπαλ του. H ασφυκτική τακτική των στρατευμάτων του Aλεξάνδρου, σε μια άξενη χώρα, κατέληξε στη δολοφονία του Σπιταμένη απ τους Σκύθες συμμάχους του, σφραγίζοντας έτσι θετικά για τον Aλέξανδρο την πιο πολύπαθη περίοδο της εκστρατείας του στην Aνατολή. Eχοντας οριστικά καταστείλει τη σθεναρή αντίσταση των κατοίκων της Bακτριανής και της Σογδιανής, μπορούσε να συνεχίσει ανατολικ τερα, πέρα απ τον Iνδ , πως επιθυμούσε, για να φτάσει στον Ωκεαν , πως υπέθετε. Oι στρατιώτες του, έχοντας νικήσει τον ισχυρ Πώρο στην ανατολική χθη του ποταμού Yδάσπη (Tζέ-
Aγκράφα υποδημάτων απ χρυσ και τυρκουάζ. Στο εσωτερικ του κύκλου άρμα με θ λο που το σέρνουν πτερωτοί δράκοντες. Tα άρματα σε σχήμα μανιταριού παραπέμπουν σε ανάλογες παραστάσεις της δυναστείας των Xαν. Aυτ ενισχύει την υπ θεση τι τα πρωτ τυπα των βακτριανών παραστάσεων βρίσκονται στην Aπω Aνατολή, πως άλλωστε δείχνει και το ένδυμα της ανδρικής μορφής (άνετη ρ μπα με ρθιο γιακά) που είναι παρ μοιο με τα ενδύματα της Mογγολίας και της Kίνας.
λουμ) τον Iούλιο του 326 π.X., αρνούνται να τον ακολουθήσουν ανατολικ τερα, αναγκάζοντάς τον να συμβιβαστεί και να πάρει το δρ μο της επιστροφής. Kατηφορίζοντας τον Iνδ ποταμ , κατακτά και εξερευνά τα β ρεια παράλια του Iνδικού Ωκεανού, ιδρύοντας στο διάβα του και άλλες Aλεξάνδρειες. Tον Iούνιο του 323 π.X. σε ηλικία 33 χρ νων πεθαίνει στη Bαβυλώνα.
Σημάδια
Παιδιά απ την περιοχή της αφγανικής π λης Σιμπεργκάν, κοιτάζουν με απορία έναν απ τους σκελετούς που έφεραν στο φως οι ανασκαφές στους τάφους του Tιλιά Tεπέ. Tο β ρειο Aφγανιστάν που βρίσκεται η νεκρ πολη, κατοικείται κυρίως απ Oυζμπέκους και Tουρκμένιους.
Στις Aλεξάνδρειες του Bορρά και ειδικ τερα στις περιοχές της Mαργιανής, της Σογδιανής και της Bακτριανής, τα σημάδια απ το πέρασμα του Aλεξάνδρου διατηρήθηκαν χι μ νον στα μερικώς γνωστά αρχαιολογικά ευρήματα απ το Tουρκμενιστάν, το Aφγανιστάν και το Πακιστάν, αλλά και στην προφορική παράδοση των κατοίκων τους. Oρισμένοι ανάμεσά τους, στο Nοχούρ της Tουρκμενίας ή στο Chitral, στα σύνορα Aφγανιστάν και Πακιστάν, ανάγουν την καταγωγή τους στον Aλέξανδρο και τους στρατιώτες του.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
15
Πλακίδιο με εγχάρακτη παράσταση της Aθηνάς. Φέρει ελληνική επιγραφή με το νομα της θεάς και είναι μάλλον έργο Eλλήνων καλλιτεχνών του ελληνοβακτριανού βασιλείου. (Xρυσ ς, βάρος 8 γρ.).
Π ρπη που φέρει παράστα στερής π ρπης-πάνω) απει Aλέξανδρος ο Δικέρατος, τ λάτης. (Xρυσ ς, βάρος 2 πλ
16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Tο ελληνοβακτριαν βασίλειο
H ίδρυσή του, τα χρ νια ακμής και η διάλυσή του απ την σκυθική φυλή Kουσάν
Mετά το θάνατο του M. Aλεξάνδρου, το απέραντο κράτος του διασπάσθηκε στα βασίλεια που διαμορφώθηκαν απ τους διαδ χους του. Tο βασίλειο του Σελεύκου υπήρξε απ τα σημαντικ τερα των διαδ χων, καθώς συγκέντρωσε υπ την εξουσία του το μεγαλύτερο μέρος των κατακτήσεων του Aλεξάνδρου στην Aσία. H Bακτρία συμπεριλήφθηκε στο κράτος των Σελευκιδών, ως τμήμα των ανατολικών σατραπειών, επικεφαλής των οποίων τον πρώτο καιρ ήταν ο Aντίοχος ο A΄. Στη συνέχεια ο παρατεταμένος π λεμος που ακολούθησε στα δυτικά σύνορα του κράτους των Σελευκιδών απέσπασε την προσοχή της κεντρικής εξουσίας απ τις παραμεθ ριες περιοχές της στα ανατολικά, που αΣυνέχεια στην 18η σελίδα
αση πολεμιστή με πλήρη στρατιωτική εξάρτυση. Στην περικεφαλαία (λεπτομέρεια της αριεικονίζεται ένα κέρατο. Aν λάβουμε υπ ψη τι στην Aνατολή ο M. Aλέξανδρος ονομαζ ταν τ τε ενισχύεται η υπ θεση τι στη μορφή αυτή εικονίζεται ο θρυλικ ς Mακεδ νας στρατηπλακών 78,8 γρ.).
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
17
Συνέχεια απ την 17η σελίδα
νήκε και η Bακτρία. Στην αρχή η Bακτρία αναγνωρίζει τυπικά την ισχύουσα κυριαρχία των Σελευκιδών, σύντομα μως ο βακτριαν ς διοικητής Δι δοτος ανακηρύσσει την ανεξαρτησία της. O Pωμαίος ιστορικ ς Iουστίνος αναφέρει τι, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Kαρχηδονιακού Πολέμου, οι Πάρθοι εξεγέρθηκαν εναντίον του κράτους των Σελευκιδών, γεγον ς που οδήγησε στην ολοκληρωτική και πλήρη αυτον μηση της Bακτριανής. «Tην ίδια περίοδο αποχώρησε και ο Δι δοτος, κυβερνήτης των χίλιων βακτριανών π λεων, και διέταξε να τον ονομάσουν βασιλιά· ακολουθώντας το παράδειγμα αυτ , αποσπάστηκαν απ τους Mακεδ νες οι λαοί λης της Aνατολής». (Iουστίνος XI, 4, 3-5). Eτσι, η χρονολογία ίδρυσης του νέου ανεξάρτητου ελληνοβακτριανού βασιλείου το 250 π.X. είναι με ακρίβεια καθορισμένη. Eκείνη ακριβώς την εποχή συντελέστηκε η συγχώνευση των δύο πολιτισμών, του ξεν φερτου ελληνικού και του ντ πιου βακτριανού, που είχε ως αποτέλεσμα την διαμ ρφωση του ελληνιστικού πολιτισμού, οι λαμπρές παραδ σεις του οποίου καθ ρισαν για πολλούς αιώνες την μετέπειτα ιστορική πορεία των αρχαίων λαών της Kεντρικής Aσίας.
Eυθύδημος
Γύρω στα 230 π.X., ύστερα απ σειρά συνωμοσιών της αυλής και αιματηρών μηχανορραφιών, τον θρ νο του ελληνοβακτριανού κράτους καταλαμβάνει ο Eυθύδημος, Eλληνας απ την Mικρά Aσία. Aυτ ς ο σπάνιος κυβερνήτης κατ ρθωσε να επιφέρει πολιτική σταθερ τητα στην χώρα και ισχυροποίησε τ σο πολύ την Eλληνοβακτρία, ώστε είχε την δυνατ τητα να ασκεί
Aφγαν ς εργάτης καθαρίζει με απ λυτη προσήλωση τον πρώτο απ τους έξι τάφους που ανέσκαψε η ρωσική αποστολή, στη βασιλική νεκρ πολη Tιλιά Tεπέ.
Aσημένιο δοχείο διακοσμημένο με εγχάρακτες παραστάσεις αμπέλου (αριστερά) και μικροσκοπικ αγγείο απ χρυσ . Aνήκουν στη συλλογή ειδών τουαλέτας που βρέθηκαν στον πρώτο και τον τρίτο τάφο αντιστοίχως και αποκαλύπτουν τα εκλεπτυσμένα γούστα της γυναικείας μ δας της εποχής εκείνης.
18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
πολιτική ανεξάρτητη απ το κράτος των Σελευκιδών. Ωστ σο οι δυνάμεις της κεντρικής εξουσίας δεν είχαν ολ τελα εξαντληθεί, και ο βασιλιάς Aντίοχος ο Γ΄ επιχειρεί εκστρατεία στην ανατολή, για να ενσωματώσει εκ νέου την Bακτρία στο πάλαι ποτέ ισχυρ κράτος των Σελευκιδών. Oι προσπάθειές του στέφθηκαν αρχικά απ στρατιωτικές και εν μέρει απ πολιτικές επιτυχίες. H αποφασιστική μάχη έγινε στον ποταμ Xαρτ-Pουντ, που αποτελεί σήμερα το φυσικ σύνορο μεταξύ Iράν και Aφγανιστάν. Mετά σκληρή μάχη ο Eυθύδημος υποχρεώθηκε να υποχωρήσει στο εσωτερικ της χώρας και να οχυρωθεί πίσω απ τα ισχυρά τείχη της πρωτεύουσας Bάκτρα (σημεριν Mπαλχ στο B ρειο Aφγανιστάν), τα μεγαλοπρεπή ερείπια της οποίας εντυπωσιάζουν έως σήμερα τους επισκέπτες της. Tα τείχη της π λης Bάκτρα είναι ενισχυμένα κατά τον καλύτερο τρ πο. Πάνω τους ακ μη και σήμερα περνάει ελεύθερα άρμα με τρία άλογα. Aυτά τα τείχη επέτρεψαν στον Eυθύδημο να αντέξει την διετή πολιορκία της π λης. O παρατεταμένος π λεμος δεν ήταν στα σχέδια του Aντι χου, γι’ αυτ και αναγκάστηκε να αρχίσει ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με τον Eυθύδημο. O Pωμαίος ιστορικ ς Πλίνιος αφηγείται αρκετά αναλυτικά τις συνομιλίες μεταξύ του πολιορκημένου Eυθυδήμου και του αντιπροσώπου των Σελευκιδών Tελ η. «O Eυθύδημος έλεγε πως δεν εξεγέρθηκε πρώτος εναντίον του βασιλιά, αντίθετα επικράτησε στην Bακτρία εξοντώνοντας τους απογ νους ορισμένων άλλων στασιαστών. Kαι τέλος παρακάλεσε τον Tελ η αφ’ εν ς μεν να συμβάλει στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις, αφ’ ετέρου δε να πείσει τον Aντίοχο να του αφήσει το βασιλικ αξίωμα. Σε περίπτωση που δεν ανταποκριν ταν στο αίτημά του, η κατάσταση θα γιν ταν επικίνδυνη. Στα σύνορα, συνέχιζε, βρίσκονται στίφη νομάδων που απειλούν και τους δύο, και, εάν τυχ ν οι βάρβαροι περάσουν τα σύνορα, τ τε η χώρα είναι σίγουρο τι θα κυριευτεί απ εκείνους». (Πολύβιος XI, 34, 2-5)
K σμημα σχήματος ημισελήνου, απ λεπτ φύλλο χρυσού. (Bάρος 5,4 γρ.).
Aπειλή νομάδων
H «απειλή του Eυθύδημου» παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα μας, καθώς μαρτυρεί αδιαμφισβήτητα τον πραγματικ κίνδυνο που κρεμ ταν πάνω απ την Bακτρία, απ τις πρώτες κι λας μέρες της ανεξαρτησίας της. Oι νομάδες της απέραντης στέπας της Kεντρικής Aσίας εποφθαλμιούσαν ανέκαθεν τις π λεις που ανθούσαν βυθισμένες στη μαλθακ τητα της πολυτέλειας και κατείχαν, κατά τη δική τους αντίληψη, αμύθητα πλούτη. Προς το παρ ν δίσταζαν να καταλάβουν και να λεηλατήσουν με τη δύναμη των πλων ,τι είχε δημιουργηθεί και παρείχε ευημερία με την πολυετή εργασία των παρα-
Xτένα απ ελεφαντ δοντο, με εγχάρακτες παραστάσεις. Oι φθορές οφείλονται στους αρουραίους που κατέφαγαν και το σκελετ του τρίτου τάφου ανακατεύοντας παράλληλα τα χρυσά κοσμήματα. Δυσχέραναν έτσι την προσπάθεια των αρχαιολ γων να εντοπίσουν την ακριβή θέση και διάταξη των κοσμημάτων.
δοσιακών γεωργών της Παρθίας και της Bακτρίας. Aλλά δεν χωρεί αμφιβολία τι οι πολεμοχαρείς κάτοικοι της στέπας παρενοχλούσαν μονίμως τους κατοίκους των παραμεθ ριων π λεων και χωριών, οι οποίοι άλλοτε με δ λο και άλλοτε με πλούσια δώρα διέφευγαν την απειλή των β ρειων βαρβάρων γειτ νων τους. Kαι βεβαίως οι στρατιωτικοί αρχηγοί των νομάδων παρακολουθούσαν προσεκτικά την πολιτική κατάσταση της χώρας, περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για να επιτεθούν. Aς επανέλθουμε μως σε συγκεκριμένα γεγον τα εκείνης της μακρινής περι δου. Tυχ ν παράταση της πολιορκίας θα εξαντλούσε ολοκληρωτικά το ελληνοβακτριαν βασίλειο, το οποίο πιθαν ν να έπεφτε θύμα των γειτονικών νομάδων. Aυτ ακριβώς εννοούσε ο Eυθύδημος, ταν προειδοποιούσε τον Aντίοχο για τον κοιν επαπειλούμενο κίνδυνο: την πιθανή εισβολή των πολυάριθμων νομαδικών ορδών στη χώρα. Aν και στη συγκεκριμένη περίπτωση ο κίνδυνος αποσοβήθηκε, τα λ για του Eυθύδημου αποδείχτηκαν προφητικά. Mετά μισ ν αιώνα τα στίφη των νομάδων εισβάλλουν απ το βορρά
Συνέχεια στην 20ή σελίδα
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
19
Συνέχεια απ την 19η σελίδα
συντρίβοντας το Eλληνο-Bακτρίας.
μεγαλείο
της
Eως την Iνδία
Eν τω μεταξύ ο ίδιος ο Eυθύδημος επιχειρούσε την κατάκτηση των βορειοδυτικών Iνδιών. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, τα ελληνοβακτριανά στρατεύματα κατέλαβαν τεράστιες εκτάσεις, φθάνοντας έως τις εκβολές του Iνδού ποταμού. Oι κατακτήσεις αυτές συνεχίστηκαν απ τους επ μενους βασιλείς της Eλληνο-Bακτρίας, με αποτέλεσμα να αναπτυχθούν στενές επαφές και πολιτιστικές σχέσεις μεταξύ της Bακτρίας και των Iνδιών. Oι δραματικές σελίδες της ιστορίας του ελληνοβακτριανού βασιλείου εξακολουθούν να εντυπωσιάζουν ακ μη και σήμερα τους ιστορικούς. Στην περίοδο της κορύφωσης της ακμής η επίδρασή του έφτανε έως το Aφγανιστάν και την Iνδία, γεγον ς που οδήγησε αναπ φευκτα στον αμοιβαίο εμπλουτισμ διαφορετικών πολιτισμών και παραδ σεων. Ως συνέπεια αυτού του συγκερασμού δημιουργείται ένα κράμα πολιτισμών, το οποίο καθ ρισε για αρκετούς αιώνες την περαιτέρω ανάπτυξη του λεγ μενου ελληνιστικού πολιτισμού στην Aνατολή.
K σμημα κ μμωσης απ χρυσ και μικρά πετράδια. Eπάνω απ τις προτομές των αλ γων, μικρ ς δακτύλιος με τη βοήθεια του οποίου γιν ταν η στερέωση του κοσμήματος. (Xρυσ ς, βάρος 23 γρ.)
Aϊ-Xανούμ
Mέσα στην εκατονταετή θυελλώδη ιστορία του ελληνοβακτριανού βασιλείου οι ανακτορικοί κύκλοι δεν ασχολούνταν μ νο με τις συνωμοσίες της αυλής, αλλά συνέτειναν με κάθε τρ πο στην οικονομική και πολιτιστική άνθηση της χώρας. Aυτ μαρτυρούν τα μεγαλοπρεπή ερείπια της Aϊ-Xανούμ, τυπικής αρχαίας ελληνικής π λης, που χτίστηκε απ
Xρυσ δοχείο καλλωπιστικού περιεχομένου. Φέρει ανάγλυφη ταινία με φύλλα δάφνης, ενώ στον πυθμένα υπάρχει διάστικτα χτυπημένη η ελληνική επιγραφή «ΣTAEB» (5 στατήρες και 2 δραχμές). Δίπλα στο δοχείο μικρ τερο σκεύος απ χρυσ , σε σχήμα μικρής χύτρας.
20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Eλληνες στην αριστερή χθη του ποταμού Aμού-Nταριά στη Bακτρία. Πρ κειται για καθαρά ελληνική π λη, πιστ αντίγραφο π λεων της μητροπολιτικής Eλλάδας, που βρίσκεται στα βάθη της Aσίας. Kαι δικαιολογημένα οι ανασκαφές της γαλλικής αρχαιολογικής αποστολής στην π λη Aϊ-Xανούμ προξένησαν αίσθηση σ’ λο τον επιστημονικ κ σμο, φέρνοντας στο φως νέα τεκμήρια του ιδι ρρυθμου και πρωτ τυπου ελληνιστικού πολιτισμού, στην καρδιά της μακρινής Kεντρικής Aσίας. Oι νομάδες της στέπας και οι μ νιμοι κάτοικοι των παραδοσιακά γεωργικών οάσεων της Kεντρικής Aσίας βρίσκονταν απ παλιά σε διαρκή αλληλεπίδραση. Oμως οι μεταξύ τους σχέσεις ήδη απ την αρχαι τητα δεν ήταν ποτέ σταθερές και χαρακτηρίζονταν απ διαρκείς μεταβολές. Oι απέραντες στέπες που εκτείνονται απ την Kασπία και την Aράλη ώς τον Σιρ-Nταριά, είχαν καταληφθεί απ πολυάριθμους νομαδικούς λαούς, που οι Eλληνες τους αποκαλούσαν συνολικά «Σκύθες». Oι λαοί αυτοί έπαιξαν μοιραίο ρ λο στην ιστορία του ελληνοβακτριανού κράτους.
Eγχειρίδιο σιδερένιο με χρυσή λαβή και χρυσή θήκη. Bρέθηκε στον τέταρτο τάφο, τον μ νο απ τους έξι τάφους που ανασκάφτηκαν, που ο σκελετ ς ανήκε σε άνδρα. Tα πλούσια νεκρικά ενδύματα και κτερίσματα μαρτυρούν τι επρ κειτο για πολεμιστή που κατείχε αναμφιβ λως και βασιλικ τίτλο. (Xρυσ ς, βάρος συνολικ 433,9 γρ.)
Kουσάν
Σύμφωνα με κάποια κινεζικά χρονικά, στο έδαφος της σύγχρονης Mογγολίας είχαν εγκατασταθεί οι Oύννοι, ενώ δυτικά κατοικούσαν οι Γιουέντζι ή αλλιώς Kουσάν. Oι Kουσάν, πιεζ μενοι απ τους Oύννους, μετακινήθηκαν τελικά και κατευθύνθηκαν προς τις αχανείς στέπες της Kεντρικής Aσίας. Στη συνέχεια τέθηκαν επικεφαλής μιας συμμαχίας σκυθικών φυλών, η οποία συνέτριψε στα μέσα του 1ου μ.X. αιώνα το ελληνοβακτριαν βασίλειο. O ορμητικ ς χείμαρρος των νομάδων, πως μας πληροφορούν οι ανασκαφές της ελληνικής π λης AϊXανούμ, ξεχύνεται απ τον AμούNταριά και δια πυρ ς και σιδήρου διασχίζει το έδαφος της Bακτρίας, καταστρέφοντας τα πάντα στο δρ μο του. Zοφερή και δραματική μαρτυρία λων αυτών αποτελούν τα ερείπια πολλών π λεων, οι οποίες αποτεφρώθηκαν. Λεηλατημένα ανάκτορα και ναοί σηματοδοτούν τον θλιβερ δρ μο της επέλασής τους στο εσωτερικ της χώρας. Oι π λεις αφανίσθηκαν απ τη Bακτρία. Ωστ σο, περνούν μερικές δεκαετίες και ο αρχαίος πολιτισμ ς ξαναγεννιέται εδώ απ τις στάχτες του σαν το μυθικ πουλί, τον φοίνικα. Oι Σκύθες-Γιουέντζι αρχικά εξολ θρευσαν την EλληνοBακτριανή, σιγά σιγά μως σαγηνεύονται απ τη γοητεία του ελληνικού πολιτισμού, μιμούνται και αντιγράφουν καθετί το ελληνικ . Oι χθεσινοί βάρβαροι νομάδες μετατρέπονται σε μαλθακούς κατοίκους π λεων που κολυμπούν στη χλιδή και τελικά ιδρύουν το δικ τους κράτος, την αυτοκρατορία των Mεγάλων Kουσάν.
Σημείωση: Tο κείμενο είναι απ σπασμα απ το βιβλίο «Bασιλικοί Tάφοι στη Bακτριανή» του Bίκτορα Σαριγιαννίδη.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
21
Συνάντηση πολιτισμών
Eπιδράσεις απ την Eλλάδα, Iράν, Iνδία, Σιβηρία, Aίγυπτο και Kίνα στα κομψοτεχνήματα του Tιλιά Tεπέ
Π ρπη με παράσταση Διονύσου και Aριάδνης, πάνω σε λεοντ μορφο θηρίο. Πτερωτή νίκη ευλογεί το ζευγάρι με στεφάνι και κλαδί, ενώ ο Σειλην ς είναι μισοξαπλωμένος στο έδαφος.
H BAΣIΛIKH νεκρ πολη του Tιλιά Tεπέ χρονολογείται στις αρχές του 1ου μ.X. αιώνα, πράγμα που μαρτυρεί τι ανήκει στη δεύτερη - τρίτη γενιά των νομάδων Γιουέντζι - Kουσάν, οι οποίοι έθεσαν τέλος στο ελληνοβακτριαν κράτος, για να γοητευθούν και εντέλει να αντιγράψουν τον ελληνικ πολιτισμ των Eλληνιστικών Xρ νων. Oι χθεσινοί νομάδες μετατράπηκαν σε κατοίκους των άστεων,
ανήγειραν νέες π λεις, ανοικοδ μησαν τις παλιές, και, προστατευ μενοι απ τα τείχη των παλατιών, άρχισαν να ακολουθούν ολοένα και περισσ τερο την ελληνιστική μ δα, συνήθειες και παραδ σεις. Πειστική μαρτυρία αποτελεί το σύνολο των ευρημάτων του Tιλιά Tεπέ. Oι τραχείς νομάδες μετατράπηκαν σταδιακά σε πλαδαρούς αριστοκράτες ελληνιστικού τύπου. Eως πρ -
σφατα δεν γνώριζαν άλλο τρ πο ζωής, εκτ ς απ το να περιφέρονται καβάλα μέσα στη ζέστη, στο χι νι ή στη βροχή και να μετακινούνται διαρκώς απ το ένα μέρος στο άλλο με τις χιλιάδες τα ζώα τους. Διανυκτέρευαν εκεί που τους έβρισκε το σκοτάδι μέσα στην ελαφριά σκηνή εκστρατείας, συχνά πάνω στο χώμα, σκεπασμένοι με λεπτούς υφαντούς τάπητες (κετσέ-
δες). Tώρα αλείφονται με αρώματα που φυλάγονται μέσα σε χρυσά και ασημένια καλλωπιστικά δοχεία και χρησιμοποιούν ολ κληρη συλλογή καλλυντικών. Mέχρι προ τινος φορούσαν ένα απλ , λιτ πουκάμισο, κοντ σακάκι και παντελ νι, πάνω απ το οποίο έπεφτε μια μακριά ρ μπα. Tώρα οι ενδυμασίες τους διακοσμούνται με χιλιάδες χρυσά πλαΣυνέχεια στην 24η σελίδα
22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
K σμημα με παράσταση της «Aφροδίτης των Kουσάν». Aλλο ένα έργο που οι ελληνιστικές παραδ σεις συγχωνεύονται με τις αρχαίες βακτριανές. Σε αντίθεση με το τέλειο σώμα της Eλληνίδας θεάς, εδώ βλέπουμε μια γυναίκα με αναλογίες που μαρτυρούν το πρ τυπο της γυναικείας ομορφιάς στους νομάδες Kουσάν. Oσον αφορά τα φτερά, οι πτερωτές θηλυκές θε τητες ήταν διαδεδομένες στη Bακτριανή απ τη 2η χιλιετία π.X. και επιβίωσαν προφανώς μέχρι τους Eλληνιστικούς Xρ νους, οπ τε και συγχωνεύτηκαν με τις ξεν φερτες θε τητες. (Xρυσ ς, βάρος 14,8 γρ.)
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
23
Xρυσ ινδικ ν μισμα με επιγραφές και στις δύο ψεις. Στη μία ψη ανδρική μορφή γυρίζει τον «τροχ του κάρμα», ενώ στην άλλη εικονίζεται λέων με ανασηκωμένο π δι. (Xρυσ ς, βάρος 4,3 γρ.)
Συνέχεια απ την 22η σελίδα
κίδια που δεν αφήνουν αστ λιστο ούτε ένα εκατοστ του υφάσματος. Oι ηγεμ νες Γιουέντζι - Kουσάν διέθεταν αμύθητα πλούτη, που είχαν περιέλθει στην κατοχή τους ως λάφυρα. Kαι επειδή γνώριζαν την πλεονεξία των ανθρώπων, δημιούργησαν μυστική νεκρ πολη για το δικ τους γένος, στον απ καιρ εγκαταλελειμμένο κακ σχημο λ φο του Tιλιά Tεπέ. H ταφή γιν ταν πιθαν τατα μέσα στο σκοτάδι, πολύ βιαστικά, πριν ακ μα ξημερώσει, και γι’ αυτ οι λάκκοι των τάφων έχουν απλή διαμ ρφωση, χωρίς οποιοδήποτε επιτάφιο οικοδ μημα. Oι τάφοι συγκεντρώνονται στο δυτικ τμήμα του λ φου, το οποίο ελεγχ ταν αρκετά καλά απ το κάστρο της π λης Γιεμσί Tεπέ που βρισκ ταν προφανώς το παλάτι της ντ πιας βασιλικής δυναστείας. Oι συγγενείς μέσα απ το παλάτι, κοιτάζοντας απλώς απ το παράθυρο, ήταν σε θέση να έχουν υπ τον έλεγχ τους τους τάφους που έκρυβαν αμύθητα πλούτη (...)
Συνάντηση πολιτισμών
(...) Στη συλλογή ευρημάτων του Tιλιά Tεπέ ξεχωρίζουν ορισμένες ομάδες αντικειμένων, οι οποίες αντανακλούν και διαφορετικές πολιτιστικές τεχνοτροπίες και παραδ σεις. H πρώτη ομάδα αποτελείται απ λιγοστά αντικείμενα εισαγωγής, στα οποία συμπεριλαμβάνονται καθρέπτες που προέρχονται απ την Kίνα, οστέινα τεχνουργήματα απ την Iνδία, μαζί και το χτένι με εγχάρακτη διακ σμηση, νομίσματα απ την Παρθία, την Iνδία, τη Pωμαϊκή Aυτοκρατορία. Στη δεύτερη εν τητα ανήκουν αντικείμενα κατασκευασμένα με ελ-
Σφραγιδ λιθος απ χαλκηδ νιο με εγχάρακτη παράσταση γρύπα. Aπ τα λίγα αριστουργήματα ελληνιστικής τέχνης που ανευρέθησαν στη νεκρ πολη του Tιλιά Tεπέ.
24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
ληνιστική τεχνοτροπία, τα οποία έπεσαν λάφυρα στα χέρια των νομάδων κατακτητών. Παράδειγμα αποτελεί το υπέροχο αγαλματίδιο αίγαγρου, το οποίο είναι κατασκευασμένο σύμφωνα με τις καλύτερες ρεαλιστικές παραδ σεις της ελληνιστικής τέχνης. H καμέα που ανακαλύφθηκε στον τέταρτο τάφο και η οποία απεικονίζει την προσωπογραφία κάποιου Eλληνοβακτριανού βασιλιά, πιθαν ν του Eυθύδημου, είναι κομψοτέχνημα των ντ πιων τεχνιτών. H τυπική για τα ελληνικά πρ τυπα φιάλη απ τον τέταρτο τάφο και το μικρ στρογγυλ , χρυσ κουτί για τα καλλυντικά απ τον τρίτο τάφο με ελληνικές επιγραφές είναι έργα πιθαν ν ντ πιων Eλλήνων καλλιτεχνών. Στο ένθετο μέρος του ψέλιου απ τον πέμπτο τάφο απεικονίζεται η Aθηνά, σύμφωνα με τους ελληνορωμαϊκούς καν νες, ρθια με την ασπίδα και το δ ρυ. Σύμφωνα με τους ελληνορωμαϊκούς καν νες αποδίδεται επίσης και η Nίκη. Tην τρίτη, σπουδαι τερη εν τητα, την απαρτίζουν τα αντικείμενα με τεχνοτροπία της ύστερης ελληνιστικής περι δου, τοπικής προελεύσεως. Eδώ ανήκουν τα ελάσματα, με την παράσταση ανθρώπου με π δια φιδιού, με δελφίνι στον ώμο και κουπί στο χέρι. Oι δύο π ρπες απ τον δεύτερο και τον τρίτο τάφο που αποδίδουν το δημοφιλές στον κ σμο της Mεσογείου θέμα των «ερώτων πάνω στα δελφίνια», υπογραμμίζουν ακ μα περισσ τερο την απομάκρυνση απ τις παλιές ελληνικές παραδ σεις. H παρακμή των ελληνιστικών παραδ σεων αντανακλάται στο δαχτυλίδι απ τον δεύτερο τάφο, που ο κοσμηματοποι ς απεικ νισε την Aθηνά καθισμένη «ξεχνώντας» να χαράξει το δ ρυ πάνω στο οποίο πρέπει να στηρίζεται. Σε άλλο δαχτυλίδι παριστάνεται μια γυναίκα με παραμορφωμένη μύτη. M νο η ελληνική επιγραφή «Aθηνά» μας αποκαλύπτει πως πρ κειται για τη μορφή της ένδοξης αυτής θεάς. Παράλληλα με τα αντικείμενα που υποδηλώνουν την παρακμή της άλΣυνέχεια στην 26η σελίδα
K σμημα κ μμωσης, χυτ , διάτρητο με ένθετα τιρκουάζ και μαύρο σμάλτο. Στο κέντρο παράσταση, πιθαν ν της θεάς Aναχίτα, η οποία, σε αντίθεση με την σεμνή και ντυμένη με κλειστά ενδύματα Aναχίτα του αρχαίου Iράν, εδώ αποδίδεται ημίγυμνη, σύμφωνα με τους ελληνιστικούς καν νες. (Xρυσ ς, βάρος 15,8 γρ.)
Xυτ χρυσ αγγείο. Στην πίσω πλευρά αναγράφεται με ελληνικά γράμματα η λέξη «ΣTAMA» (ένθετη φωτογραφία), η οποία δηλώνει το βάρος του αγγείου εκφρασμένο σε στατήρες.
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
25
Συνέχεια απ την 25η σελίδα
λοτε ακμάζουσας εδώ ελληνιστικής τέχνης, υπάρχουν κοσμήματα, τα οποία αποτελούν και την τέταρτη εν τητα, που οι ελληνιστικές παραδ σεις συγχωνεύονται με τις αρχαίες βακτριανές. Tυπικά δείγματα της τεχνοτροπίας αυτής είναι οι δύο ομοιτυπες μορφές πτερωτών θεοτήτων, η «Aφροδίτη της Bακτριανής» και η «Aφροδίτη των Kουσάν», πίσω απ τους ώμους των οποίων ορθώνονται φτερούγες. Πρ κειται για λεπτομέρεια άγνωστη στην ελληνορωμαϊκή τέχνη και αντίθετα πολύ συνηθισμένη για το αρχαίο βατριαν πάνθεο της 2ης χιλιετίας π.X. Eίναι αδιαμφισβήτητο γεγον ς τι οι πτερωτές θηλυκές θε τητες ήταν διαδεδομένες στη Bακτριανή στο τέλος της εποχής του χαλκού, και οι μορφές τους επιβίωσαν προφανώς μέχρι τους ελληνιστικούς χρ νους, οπ τε και συγχωνεύτηκαν με τις ξεν φερτες ελληνορωμαϊκές θε τητες. Στα πλακίδια της ζώνης απεικονίζεται η Kυβέλη, η μικρασιατική προέλευση της οποίας είναι γενικώς γνωστή, χωρίς να αποκλείεται μως η προέλευσή της απ την αρχαία Bακτριανή.
Aναχίτα
Στα περίαπτα που ανακαλύφθηκαν στον έκτο τάφο παριστάνεται μια ημίγυμνη θεά με ρ δι στο χέρι, πλαισιωμένη απ πουλιά, ζώα και ψάρια, η οποία μοιάζει με τη θεά Aναχίτα του αρχαίου Iράν. H παράσταση έχει μάλλον την αρχή της στα πρωτ τυπα θηλυκών θεοτήτων του πάνθεου της αρχαίας Bακτριανής της 2ης π.X. χιλιετίας, που απεικονίζεται η «αρχ ντισσα του κ σμου των ζώων» πλαισιωμένη απ πουλιά και ζώα. Aλλά και αυτή η καθαρά βακτριανή μορφή παρουσιάζεται μεταλλαγμένη, και στη θέση της Aναχίτα του Iράν, που με σεμν τητα φορά κλειστά ενδύματα, αντικρίζουμε μια ημίγυμνη θε τητα, η οποία αποδίδεται σύμφωνα με τους ελληνιστικούς καν νες. Tο δημοφιλές στον ελληνορωμαϊκ κ σμο θέμα του διονυσιακού γάμου απεικονίζεται στις π ρπες του έκτου τάφου, που ο Δι νυσος αγκαλιάζει το στήθος της Aριάδνης που γέρνει πάνω του. Kαι μάλιστα είναι καθισμένοι και οι δύο στη ράχη εν ς λεοντ μορφου θηρίου, θυμίζοντας την πρ τυπη παράσταση, που οι μορφές κάθονται σε πάνθηρα. H λη σύνθεση της σκηνής και ιδιαίτερα ο μεθυσμένος Σειλην ς, μ νιμος συνοδ ς στις διονυσιακές σκηνές, δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία τι πρ κειται για καθαρά ελληνικ θέμα. Kαθαρά ελληνιστικοί έρωτες απεικονίζονται στα ενώτια του ίδιου τάφου, μως με εγχάρακτες στο μέτωπ τους ημισελήνους, κάτι που είναι χαρακτηριστικ για το ανατολικ Iράν, που τα σεληνιακά σύμβολα είναι δημοφιλή απ τους πανάρχαιους χρ νους. Aλλη εν τητα απαρτίζουν τα σκυθοελληνιστικά τεχνουργήματα, στα οποία υπάρχουν στοιχεία τ σο της νομαδικής σο και της ελληνορωμαϊΣυνέχεια στην 28η σελίδα
Oμοίωμα δέντρου απ χρυσ και μαργαριτάρια (καρποί). Hταν στραμμένο προς το μέτωπο του νεκρού και κολλημένο σε χρυσ αγγείο που τοποθετήθηκε στο προσκέφαλ του. (Bάρος 16,4 γρ.)
26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Eιδώλιο αιγάγρου. Xυτ αγαλματίδιο κατασκευασμένο με ελληνιστική τεχνοτροπία. Mαζί με το ομοίωμα δένδρου (αριστερή σελίδα), αποτελούσαν πιθαν ν κομμάτια κάποιου διαδήματος που περιήλθε ως λάφυρο στα χέρια των νομάδων Kουσάν, ταν διέλυσαν το ελληνοβακτριαν βασίλειο. (Xρυσ ς, βάρος 18,1 γρ.)
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
27
Bραχι λια με αντιλ πες. Aνοιχτά στα άκρα που με ανάγλυφες λεπτομέρειες αποδίδονται τα κεφάλια των ζώων. Tα μάτια, τα αφτιά και τα κέρατα τονίζονται με ένθετες ψηφίδες τιρκουάζ. (Xρυσ ς, βάρος 507,5 γρ.)
Συνέχεια απ την 26η σελίδα
κής τέχνης. Eνδεικτικ παράδειγμα αποτελούν οι αγκράφες, στις οποίες παριστάνεται ένας πολεμιστής, πιθαν ν ο Aρης. Στα π δια των πολεμιστών απεικονίζονται δράκοντες ρθιοι στα πίσω τους π δια, μορφές άγνωστες στην ελληνορωμαϊκή τέχνη. Παρ μοιες μως μορφές είναι πλατιά διαδεδομένες στη σκυθική τέχνη των Aλτάιων. Ξεχωριστή εν τητα αποτελούν τα αντικείμενα, οι παραδ σεις των οποίων έχουν τις ρίζες τους στον βακτριαν πολιτισμ της εποχής του χαλκού. Σε αυτά ανήκει το χρυσ στέμμα απ τον έκτο τάφο, τα διάτρητα τμήματα του οποίου έχουν σχήμα δέντρων με πουλιά καθισμένα πάνω τους. Στο Iράν οι Aχαιμενίδες βασιλείς φορούσαν στέμματα μοια με εκείνα του Tιλιά Tεπέ. Tο δε θέμα του δέντρου με πουλιά ήταν ευρέως διαδεδομένο στην τέχνη της Πρ σω Aσίας. Iδιαίτερο μως ενδιαφέρον
παρουσιάζει το γεγον ς τι το ίδιο θέμα ήταν πολύ δημοφιλές στη γλυπτική της Bακτριανής την εποχή του χαλκού. Σκυθοσαρματικής τεχνοτροπίας είναι τα αντικείμενα με παραστάσεις πάνθηρα, ο οποίος άλλοτε κατασπαράζει μιαν αντιλ πη και άλλοτε απλώς παριστάνεται με τα π δια στραμμένα προς τα πίσω, τα αντικείμενα με παραστάσεις λύκων που επιτίθενται σε άλογο, το οποίο είναι πεσμένο στο έδαφος κ.ά. Oι παραστάσεις αυτές έχουν τις ρίζες τους στην τέχνη των νομάδων, στη σκυθική τεχνοτροπία αναπαράστασης άγριων ζώων και έφθασαν στη Bακτριανή μαζί με τους νομάδες κατακτητές. H τέχνη της χρυσοχοΐας του Tιλιά Tεπέ χαρακτηρίζεται απ τη μορφική ακαμψία, την εγκατάλειψη της ρεαλιστικής κατεύθυνσης της προηγούμενης περι δου, μια ιδιαίτερα εμφανή παρακμή σε σύγκριση με την ελληνιστική τέχνη. Aυτ δεν οφείλεται
στην έλλειψη δεξιοτεχνίας των τεχνιτών στην τ τε Bακτρία (αργυροχρυσοχ ων και λιθοξ ων), αλλά στο γεγον ς τι το χαμηλ πολιτιστικ επίπεδο των νομάδων κατακτητών της Bακτριανής προσδι ρισε και την πτώση του επιπέδου εκτέλεσης των έργων. Oι πάγιες ιερατικές στάσεις, οι δυσανάλογες διαστάσεις των μορφών, το μέγεθος και η βαρύτητα των γενικών σχημάτων απέχουν πολύ απ τη ρεαλιστική τέχνη της ελληνιστικής εποχής. Kαι απ αυτή τη σκοπιά η χρυσοχοΐα της πρώιμης κουσανικής περι δου φανερώνει έκδηλη παρακμή στην ανάπτυξη της τέχνης της Kεντρικής Aσίας κατά τις παραμονές της ίδρυσης της αυτοκρατορίας των Mεγάλων Kουσάν.
Eλληνικ υπ βαθρο
Kατά τα φαιν μενα μως, ίσως για πρώτη φορά απαντάται και μια τ σο μεγάλη ανάμιξη διαφ ρων τεχνο-
τροπιών και πολιτιστικών παραδ σεων, συγχώνευση που υποδηλώνει μια εντελώς νέα κατεύθυνση στην ανάπτυξη της κεντροασιατικής τέχνης. Aυτ αφορά ιδιαίτερα την ανάμιξη των ξεν φερτων νομαδικών, σαρματικών και των ντ πιων ελληνοβακτριανών παραδ σεων, που φαίνεται να συνεχίζεται η σκυθική τεχνοτροπία των β ρειων παραευξείνιων περιοχών, που διαμορφώθηκε χάρη στο ταλέντο των άγνωστων Eλλήνων τεχνιτών, οι οποίοι δημιούργησαν την περίφημη «σκυθική τέχνη» της προηγούμενης περι δου. Kαι στις δύο περιπτώσεις είναι έκδηλο το ελληνικ υπ βαθρο, το οποίο, αναμειγνυ μενο με το σκυθικ στοιχείο, δημιούργησε μια νέα κατεύθυνση στην παγκ σμια τέχνη του πρώτου μισού της 1ης μ.X. χιλιετίας.
Σημείωση: Tο κείμενο είναι απ σπασμα απ το έργο «Bασιλικοί Tάφοι στη Bακτριανή» του Bίκτορα Σαριγιαννίδη.
28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Πλακίδιο απ χρυσή ζώνη. Στη γυναικεία μορφή αναγνωρίζεται η Nάνα-Aρτεμις, θεά της σκυθικής φυλής Kουσάν, που διαμορφώθηκε απ τη συγχώνευση ελληνικών (Aρτεμις) και ιρανικών στοιχείων (Nάνα). O λέοντας, πάνω στον οποίο κάθεται, είναι αντιπροσωπευτικ ς της σκυθικής ζωομορφικής τεχνοτροπίας.
Aνασκαφές στην Tουρκμενία
Mετά το Aφγανιστάν, ο B. Σαριγιαννίδης φέρνει στο φως έναν άγνωστο πολιτισμ στην αρχαία Mαργιανή
Tου Γιώργου X. Xουρμουζιάδη
Kαθηγητή της προϊστορικής Aρχαιολογίας στο A.Π.Θ.
TON Bίκτωρα Σαριγιαννίδη τον γνώρισα μέσα απ ένα βιβλίο1 που αναφέρεται στην προϊστορική αρχαιολογία της Tουρκμενίας. Kαλίπτει, με άλλα λ για, τους πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν στην Kεντρική Aσία πριν απ τους Aχαιμενίδες, απ την ύστερη παλαιολιθική μέχρι την εποχή του σιδήρου. H γνωριμία μου αυτή με βοήθησε να θεμελιώσω αρχαιολογικά την άποψή μου για τις σημαντικές ομοι τητες που υπάρχουν στο επίπεδο του υλικού πολιτισμού ανάμεσα στους προϊστορικούς πολιτισμούς του Aιγαίου και σ’ εκείνους της Kεντρικής Aσίας. Aπ την άλλη με βοήθησε να συνειδητοποιήσω τη σημασία της ερευνητικής δράσης του B. Σαριγιαννίδη που άρχισε στη νεαρή ηλικία του φοιτητή και κρατάει μέχρι σήμερα, 45 ολ κληρα χρ νια. Mια δράση μέσα σε συνθήκες
μιας αρχαιολογικής έρευνας στις άνυδρες και χωρίς ίχνος βλάστησης έκτάσεις ανατολικά απ την Kασπία Θάλασσα, στην έρημο του Kαρά Kουμ (Mαύρη άμμος). Πέρασε απ τ τε πολύς καιρ ς· οι ηλικίες μεγάλωσαν, τα προβλήματα της έρευνας έγιναν πιο σύνθετα, οι computers πήραν σιγά τη θέση των φίλων και να που ήρθε μια μέρα για να βρεθώ στην έρημο του Kαρά Kουμ μαζί με τον άνθρωπο που συνάντησα μέσα σ’ ένα βιβλίο πριν απ 23 χρ νια. Nαι, τον Oκτώβριο του 1995 έσφιγγα το στιβαρ χέρι του Bίκτωρα Σαριγιαννίδη στο Γκανούρ, εκεί που αυτή η «βιβλική» μορφή της κεντροασιατικής αρχαιολογίας πραγματοποιεί τις ανασκαφές του τα τελευταία 20 χρ νια. Eίκοσι χρ νια, γιατί υπολογίζω λο το χρονικ διάστημα που καλύπτουν οι έρευνές του στη Bακτρία και στη Mαργιανή, στο β ρειο Aφγανιστάν, δηλαδή και στο β ρειο Tουρκμενι-
στάν. Mια συνάντηση συγκλονιστική, γιατί αυτή τη φορά δεν περιορίστηκα απλώς σ’ αυτ που μου έλεγαν οι ψυχρές σελίδες εν ς βιβλίου. Eίχα τη δυνατ τητα να ρωτάω και να απαντώ, να σχολιάζω και να φέρνω αντιρρήσεις. Eίχα τη δυνατ τητα να μάθω τον ίδιο τον άνθρωπο και τον ερευνητή μαζί. Eίχα την ίδια την έρημο μπροστά μου, ανοιχτή σαν ένα μυθικ βιβλίο και πρ θυμη να μου εκμυστηρευτεί τις δικές της αλήθειες. Tο Bίκτωρα Σαριγιαννίδη πρέπει να το γνωρίσει κανείς στην έρημο και χι μέσα στο βιβλίο. Nα τον συναντήσει εκεί που είναι ζωνταν ς. Γιατί το ομολογεί και ο ίδιος: στη M σχα δουλεύω, στην έρημο ζω. Περιδιαβάζοντας, λοιπ ν την έκταση των συγκλονιστικών αρχαιολογικών ερειπίων του Γκανούρ, κουτσοπίνοντας β τκα μέσα στο γραφικ «τσαλμάρ»2, γύρω απ τη φωτιά, που κοχλάζουν οι μαύρες τσαγέρες
με το πράσινο τσάι και, προπαντ ς, παίζοντας τάβλι κάτω απ μια πρ χειρα στημένη τέντα, την «τραπεζαρία» της ανασκαφής, γεύτηκα γουλιά - γουλιά και με άνεση την αρχαιολογική σοφία εν ς ανθρώπου και μαζί την ανθρώπινη ουσία εν ς αρχαιολ γου, του Bίκτωρα Iβάνοβιτς Σαριγιαννίδη.
Oικουμενικ τητα του Eλληνικού
Eκεί, στην έρημο της Mαργιανής, 700 χλμ. BA του Aσχαμπάντ, της πρωτεύουσας του Tουρκμενιστάν, πρώτ’ απ’ λα έρχεσαι «ενώπιος ενωπίω» με την ανασκαφική δουλειά του Bίκτωρα, κατανοείς τις μεθοδολογικές του επιλογές, βιώνεις τις δυσκολίες και την ουσία μιας ερευνητικής περιπέτειας, πως αυτή παίρνει υπ σταση ιστορική, εκεί που ο Mεγαλέξαντρος κυνήγησε τον
Συνέχεια στην 31η σελίδα
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
29
Στιγμι τυπο απ τα γυρίσματα της ταινίας-ντοκιμαντέρ «Στα πρ σωπα της Aνατολής κοιμάται ο χρ νος» του Nίκου Aναγνωστ πουλου. H ταινία καταγράφει τις ανασκαφικές έρευνες του B. Σαριγιαννίδη στην έρημο Kαρακούμ (Tουρκμενία). O Eλληνας αρχαιολ γος και οι αφοσιωμένοι συνεργάτες του (διακρίνονται στο κέντρο της φωτογραφίας) εργάζονται εκεί κάτω απ ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες, χωρίς επαρκή διατροφή, χωρίς τα απαραίτητα φάρμακα, με πρωτ γονα μέσα και σε θερμοκρασίες 45-50 βαθμών Kελσίου την ημέρα και -1° τη νύχτα. Παράλληλα η ρωσική και η τουρκμενική κυβέρνηση αδυνατούν πλέον να χρηματοδοτήσουν τις ανασκαφές αυτές, που κινδυνεύουν ανά πάσα στιγμή να διακοπούν. Σημειώνουμε τι το ετήσιο κ στος των ανασκαφών είναι μ νο 5 εκατ. δρχ., ποσ ασήμαντο για τους ελληνικούς φορείς που είναι αρμ διοι και οφείλουν να στηρίζουν τέτοιες προσπάθειες. Aναχίτα, θεά της γονιμ τητας. Λατρευ ταν στην αρχαία Mαργιανή απ την 3η χιλιετία π.X. (Φωτ. H. Kωνσταντακ πουλος)
Πήλινα αγγεία απ τις ανασκαφές στην έρημο Kαρακούμ. Tα χρησιμοποιούσαν οι ιερείς του ναού, στα ερείπια του οποίου βρέθηκαν. (Φωτ. H. Kωνσταντακ πουλος)
30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996
Eρείπια πρωτοζωροαστρικού ναού της αρχαίας Mαργιανής, της 2ης χιλιετίας π.X. Tο οικοδ μημα περιελάμβανε τείχη με πύργους, στο εσωτερικ των οποίων βρισκ ταν ο να ς και τα κτίσματα των ιερέων και λων σοι υπηρετούσαν σε αυτ ν. Eίναι ο τρίτος να ς που ανασκάπτει ο B. Σαριγιαννίδης, απ το 1990, στην έρημο Kαρακούμ. Mαζί με τους δύο προηγούμενους ανήκουν σε έναν τύπο ναού που ανασκάπτεται για πρώτη φορά στην Kεντρική Aσία.
Συνέχεια απ την 29η σελίδα
Σπιταμένη, τον πιο σκληρ του αντίπαλο στις BA εσχατιές του περσικού κράτους· συζητάς, ακ μα και κατανοείς τις θεωρητικές του απ ψεις με βάση τις οποίες αναπτύσσει την έρευνά του και ερμηνεύει τα αποτελέσματά της. Συνειδητοποιείς, σε τελική ανάλυση, τη δομή της αρχαιολογικής του υπ στασης. Eτσι, σο γνωρίζεις βαθιά τον άνθρωπο Σαριγιαννίδη, τ σο τακτοποιείς μέσα σου αυτά που με τ ση ένταση πιστεύει και προσπαθεί να θεμελιώσει. Kαταλαβαίνεις γιατί πιστεύει στη θεωρία
Σφραγίδες απ την αρχαία Mαργιανή. Παρουσιάζουν θεματική ομοι τητα με αντίστοιχες του κρητομυκηναϊκού πολιτισμού. Aυτ συμβαίνει και με άλλα ευρήματα της περιοχής, γεγον ς που ενισχύει την υπ θεση τι τα φύλα των Aχαιών που έφθασαν στην Eλλάδα στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.X. και τα φύλα που την ίδια περίοδο κατευθύνθηκαν στην έρημο Kαρακούμ συνυπήρχαν την 4η ή 5η χιλιετία σε μια κοινή πολιτισμική κοιτίδα, στην Aνατολία.
των σοβιετικών γλωσσολ γων T. Gamkrelidze - V. Ivanov3 και υποστηρίζει πως «...τα ινδοευρωπαϊκά φύλα είχαν μια προγενέτειρα στην Πρ σω Aσία. Tο ανατολικ μέρος αυτής της προγενέτειρας αποτελούσε την ελληνοαρμενιο-αρεία κοιν τητα, που χρονολογείται χι αργ τερα απ την Γ΄ χιλιετία π.X.» και γιατί σε μια άλλη θέση τονίζει «...ο πολιτισμ ς της Eλλάδας των Aχαιών αναπτυσσ ταν σε στενή σχέση με την τέχνη της Πρ σω Aσίας, μως ως προς τους ηθικο-φιλοσοφικούς καν νες του συνέχιζε τις παραδ σεις που ήταν διαδεδομένες μεταξύ των αχαϊκών φύ-
λων κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στη μικρασιατική προγενέτειρά τους4. Kαι αυτές οι απ ψεις βέβαια δεν αποτελούν μια τυπική θεωρητική διατύπωση που τοποθετούνται απλώς απέναντι στη συζήτηση που αφορά το μεγάλο και στριφν θέμα των Iνδοευρωπαίων. Προχωρούν βαθιά και αντιμετωπίζουν πιο άμεσα και επιστημονικά το ν ημα της παρουσίας του Mεγαλέξαντρου στις περιοχές της Bακτρίας και της Mαργιανής ως κίνησης ιστορικής μοίρας προς τις ρίζες εν ς ευρύτερου Eλληνισμού. Yπαινίσσονται, με άλλα λ για,
αυτ που πρέπει να υποστηρίξουμε και μεις κάποια στιγμή με τ λμη πως είναι καιρ ς να ξεπεράσουμε τους συναισθηματισμούς των πανηγυρικών λ γων και να αναζητήσουμε την ουσία της οικουμενικ τητας του Eλληνικού, εκεί που αυτή ορίζεται ως Πράξη, ως αρχαιολογική μαρτυρία, με άλλα λ για.
M νος
O Σαριγιαννίδης μως αυτή τη στιγμή, σο και αν είναι σημαντικ ς και μεγάλος, άνθρωπος και ερευνητής, είναι μ νος και αβοήθητος. H αρμ δια ελληνική πολιτεία παρακολουθεί απ μακριά, παγιδευμένη στα επιχειρήματα της γραφειοκρατίας και της ευθυνοφοβίας. Tα χρήματα που χρειάζονται για να υποστηριχθεί η έρευνά του και η άμεση έναρξη μιας έρευνας απ την ελληνική πλευρά στην Tουρκμενία είναι ελάχιστα. Πολύ, μα πάρα πολύ λιγ τερα απ τα χρήματα των τελετών και των δεξιώσεων, των επετείων και των αναπαραστάσεων!
Σημειώσεις: 1) Sarlandi, I.V. - Masson, M.V. 1972, «Central Asia Turkmenia before the Achaemenids». 2) Kυκλική κατασκευή φτιαγμένη με ξερά φυτά της ερήμου που εμποδίζουν την άμμο, ταν φυσάει και το κρύο της νύχτας να σ’ ενοχλεί. 3) Mallory, P.J., 1995, «Oι Iνδοευρωπαίοι». 4) Sarlandi, I.V., 1993, «H Eλλάδα των Aχαιών και η Kεντρική Aσία» (στο BECTHUK DPEBHEU UCTOPUU).
KYPIAKH 11 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH
31
