Άπό τα πελατειακά δίκτυα στη συλλογική δράση.

Η εμφάνιση του Κομμουνιστικού Κόμματος στις προσφυγικές

ανατολικές συνοικίες της μεσοπολεμικής Άθήνας

Μενέλαος Χαραλαμπίδης

Η ήττα του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος τον Σεπτέμβριο του 1922 στη
Μ. Άσία σηματοδότησε το τέλος της Μεγάλης Ιδέας και είχε ως συνέπεια τη
δημιουργία ενός πρωτόγνωρου, σε παγκόσμιο επίπεδο, προσφυγικού κύματος.
Μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, μια οικονομικά κατεστραμμένη
χώρα, που πληττόταν ταυτόχρονα από βαθύτατη πολιτική κρίση, καλούνταν
να διαχειριστεί τη στρατιωτική ήττα και να αποκαταστήσει άμεσα περισσό-
τερους από 1.200.000 πρόσφυγες που ήρθαν να προστεθούν στους περίπου 5
εκατομμύρια κατοίκους της. Η αποκατάσταση των προσφύγων του 1922 ήταν
το μεγαλύτερο εγχείρημα που ανέλαβε ποτέ το ελληνικό κράτος. Παράλληλα,
η άφιξη των μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα αποτέλεσε σημείο καμπής
όχι μόνο για τη νεότερη ελληνική ιστορία, αλλά για την πολιτική, οικονομική
και πολιτισμική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας.
Άν και η ελληνική κοινωνία βρισκόταν ήδη για μια δεκαετία σε διαρκή στρα-
τιωτική εγρήγορση –λόγω της συνεχούς πολεμικής κινητοποίησης από την έναρ-
ξη των Βαλκανικών Πολέμων τον Οκτώβριο του 1912, έως και την ήττα του
ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στη Μ. Άσία τον Σεπτέμβριο του 1922–,
όσα διαδραματίστηκαν μετά την υποχώρηση του ελληνικού στρατού από το μι-
κρασιατικό μέτωπο, δημιούργησαν μια βαθύτερη ρήξη και προκάλεσαν στην ελ-
ληνική κοινωνία ένα σοκ μεγαλύτερο ακόμη και από αυτό του πολέμου.
Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα των δραματικών αλλα-
γών που συντελέστηκαν στην ελληνική κοινωνία μετά την άφιξη των προσφύ-
γων, μπορεί να εντοπιστεί στην περίπτωση της Άθήνας. Άπλά και μόνο τα στοι-
χεία των απογραφών του πληθυσμού είναι αποκαλυπτικά. Ενώ σύμφωνα με
την απογραφή του 1920 η Άθήνα αριθμούσε 292.991 κατοίκους και ο Πειραιάς
131.170, οκτώ χρόνια αργότερα, στην απογραφή του 1928, οι δύο πόλεις είχαν
188 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

διπλασιάσει τον πληθυσμό τους, φτάνοντας τους 802.000 κατοίκους.1 Μετά

την έλευση των προσφύγων προέκυψε ουσιαστικά μια νέα πρωτεύουσα.
Οι αλλαγές αυτές αποτυπώθηκαν σε πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό
επίπεδο. Οι πρόσφυγες στη συντριπτική τους πλειονότητα υπήρξαν υποστηρι-
κτές του βενιζελικού πολιτικού χώρου και σφόδρα αντιβασιλικοί. Στο πρόσωπο
του Ελευθερίου Βενιζέλου έβλεπαν, τουλάχιστον σε όλη τη δεκαετία του 1920,
τον ηγέτη που ένωσε τους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς των μικρασιατικών
παραλίων με τη μητροπολιτική Ελλάδα, ενώ σε αυτό του βασιλιά τον κύριο
υπαίτιο για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο μεγάλος αριθμός των προσφύ-
γων συγκροτούσε ένα συμπαγές εκλογικό σώμα που μετέβαλλε τις πολιτικές
ισορροπίες στη χώρα.
Σε οικονομικό επίπεδο, οι πρόσφυγες αποτέλεσαν μια μεγάλη δεξαμενή
φτηνού εργατικού δυναμικού και παράλληλα μια σημαντική καταναλωτική
δύναμη, παράγοντες που συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, στην ανάπτυξη της βιο-
μηχανικής και αγροτικής παραγωγής κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου.2 Οι
σημαντικές επιπτώσεις που είχε η άφιξή τους στην ελληνική οικονομία, απο-
τυπώθηκαν στο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης που υιοθετήθηκε από όλες τις
κυβερνήσεις του Μεσοπολέμου. Τόσο αυτές, όσο και το σύνολο των φορέων
που ενεπλάκησαν στη διαδικασία αποκατάστασης των προσφύγων (Επιτροπή
Άποκατάστασης Προσφύγων, Άγροτική και Εθνική Τράπεζα) εφάρμοσαν μια
πολιτική η οποία «εκκινώντας περισσότερο από ιδεολογικούς και πολιτικούς
φόβους για την κοινωνική αντιπαράθεση που δημιουργούσε η ύπαρξη προ-
λεταριάτου, επιζητούσε να τη μετριάσει, ωθώντας προς μορφές μικρής ανε-
ξάρτητης παραγωγής και μικροαστικοποίησης».3 Ο προσανατολισμός προς τη
μικροϊδιοκτησία λειτούργησε ως βαλβίδα αποσυμπίεσης των κοινωνικών εντά-
σεων, συνδέοντας την κοινωνική ενσωμάτωση των προσφύγων, πρωτίστως
με το στόχο της οικονομικής τους ανασυγκρότησης, όπως αυτός οριζόταν στο
πλαίσιο του υπάρχοντος κοινωνικού και πολιτικού καθεστώτος.
Οι τεράστιες αλλαγές που προκλήθηκαν από την άφιξη των προσφύγων δεν
περιορίστηκαν βέβαια στο πολιτικό και οικονομικό τους αποτύπωμα. Μετά την

1. Άλέκα Καραδήμου-Γερολύμπου, «Πόλεις και ύπαιθρος. Μετασχηματισμοί και αναδιαρ-

θρώσεις στο πλαίσιο του εθνικού χώρου», στο Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελ-
λάδας του 20ού αιώνα, τόμ. Β1: Ο Μεσοπόλεμος, 1922-1940, Άθήνα: Βιβλιόραμα, 2002, σ. 62.
2. Για μια αναλυτικότερη παρουσίαση των συνεπειών που είχε η άφιξη των προσφύγων
στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας, Χρήστος Χατζηιωσήφ, «Το προσφυγικό σοκ, οι στα-
θερές και οι μεταβολές της ελληνικής οικονομίας», στο Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία
της Ελλάδας του 20ού αιώνα, τόμ. Β1: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, Άθήνα: Βιβλιόραμα, 2002,
σ. 9-57.
3. Άντώνης Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γρα-
φείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Άθήνα: Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας
της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1993, σ. 53.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 189

άφιξή τους στην Ελλάδα οι προσφυγικοί πληθυσμοί, αν και υπήρξαν φορείς

διαφορετικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών (από τους αστικοποιημένους και
ελληνόφωνους Σμυρνιούς, έως τους καραμανλήδες χωρικούς ή τους τουρκό-
φωνους του Πόντου), εισήλθαν σε μια διαδικασία πολιτισμικής ομογενοποίη-
σης. Προς αυτή την κατεύθυνση συνέβαλε η ανάδυση μιας κοινής προσφυγι-
κής ταυτότητας, στη βάση της εμπειρίας της προσφυγιάς και του πολιτισμικού
ετεροπροσδιορισμού των προσφύγων σε σχέση με τους γηγενείς πληθυσμούς.
Την εμφανή πολιτισμική διάσταση ανάμεσα σε πρόσφυγες και γηγενείς ενί-
σχυε και ο χωροταξικός διαχωρισμός των προσφύγων, με την εγκατάστασή τους
σε συνοικίες που δημιουργήθηκαν στην περίμετρο του οικιστικού ιστού της πό-
λης και σε «ασφαλή» απόσταση από το κέντρο της. Η τακτική αυτή μπορεί να
οδήγησε στην άμβλυνση των εντάσεων που θα προέκυπταν από το διαρκή συγ-
χρωτισμό προσφύγων και γηγενών, όμως παράλληλα διατηρούσε και ενίσχυε
τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις δύο πληθυσμιακές ομάδες. Οι αμιγώς
προσφυγικοί συνοικισμοί αποτελούσαν το ζωτικό χώρο εκδήλωσης της πολιτι-
σμικής ετερότητας των προσφύγων, καθώς η καθημερινή τέλεση και προβολή
των ιδιαίτερων πολιτισμικών τους χαρακτηριστικών ενίσχυε τη συνοχή της κοι-
νότητας και λειτουργούσε ως μια στρατηγική επιβίωσης στην προσπάθειά τους
να αντιμετωπίσουν τα τεράστια προβλήματα της αποκατάστασης.4
Οι έννοιες «πρόσφυγας» και «παλαιοελλαδίτης» λειτούργησαν ως έννοιες-
ομπρέλα, που άμβλυναν τις διαφορές στο εσωτερικό της κάθε ομάδας, τονίζο-
ντας τα μεταξύ τους διαφοροποιητικά στοιχεία. Άν και οι διαφορές των πολι-
τισμικών τους χαρακτηριστικών ήταν εμφανείς, η διάσταση ανάμεσα σε πρό-
σφυγες και γηγενείς οφειλόταν κυρίως στις πολιτικές και οικονομικές τριβές
που προκάλεσε η αναγκαστική συμβίωσή τους κάτω από τις εξαιρετικά δύσκο-
λες συνθήκες της μεσοπολεμικής περιόδου. Για τους «παλαιούς» κατοίκους της
πόλης, οι πρόσφυγες αποτελούσαν ένα ανταγωνιστικό εργατικό δυναμικό, πε-
ριόριζαν τις ατομικές τους ελευθερίες,5 απειλούσαν τις ιδιοκτησίες τους μέσω

4. Η βαρύτητα που είχε η συνοικία, ο ζωτικός χώρος των προσφύγων, στη συγκρότηση
της προσφυγικής ταυτότητας αναδεικνύεται ακόμη και πέντε δεκαετίες μετά τη Μικρασιατική
Καταστροφή στη μελέτη της Renée Hirschon που βασίστηκε σε επιτόπια έρευνα στην Κοκκι-
νιά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1970, βλ. Renée Hirschon, Κληρονόμοι της Μικρασιατικής
Καταστροφής. Η κοινωνική ζωή των Μικρασιατών προσφύγων στον Πειραιά, Άθήνα: ΜΙΕΤ,
2004, ιδιαίτερα σ. 299-339.
5. Άναφέρομαι κυρίως στο μέτρο της επίταξης που εφαρμόστηκε τους πρώτους μήνες
μετά την άφιξη των προσφύγων και είχε ως συνέπεια την αναγκαστική συμβίωση ντόπιων και
προσφύγων στις οικίες των πρώτων, γεγονός που προκάλεσε έντονες μεταξύ τους προστριβές.
Σχετικά με τα Νομοθετικά Διατάγματα περί επίταξης, βλ. Βίκα Γκιζελή, «Επίταξις ακινήτων
κατοικουμένων ή οπωσδήποτε χρησιμοποιουμένων», στο Μαρία Στεφανοπούλου (επιμ.), Ο
ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα. Οι προσφυγουπόλεις στην Ελλάδα, Άθήνα: Εταιρεία Σπουδών
Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1997, σ. 69-87.
190 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

των αναγκαστικών απαλλοτριώσεων για την αποκατάσταση των προσφύγων,

ενώ παράλληλα συνιστούσαν, για τους υποστηρικτές του αντιβενιζελικού πο-
λιτικού χώρου, τον κύριο πολιτικό αντίπαλο.

Η πολιτική συμπεριφορά των προσφύγων και η ανατροπή των πολιτικών

συσχετισμών στην πρωτεύουσα

Σε μια εξαιρετικά δύσκολη πολιτικά και οικονομικά συγκυρία, η οποία ευνοού-

σε την όξυνση των κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών διαφορών, οι πρό-
σφυγες καλούνταν να προσαρμοστούν σε μια κοινωνία που ήταν διαφορετικά
οργανωμένη από αυτή που γνώριζαν στα μικρασιατικά παράλια. Οι πρόσφυγες
δεν έφεραν την πολιτική κουλτούρα που είχε αναπτυχθεί στην Ελλάδα κατά τη
διάρκεια ενός αιώνα ύπαρξης του ελληνικού έθνους-κράτους. Οι τρόποι λει-
τουργίας του κοινοβουλευτικού συστήματος, η συνδικαλιστική οργάνωση, η
πολιτική δράση και τα πολιτικά κόμματα δεν αποτελούσαν στοιχεία της κα-
θημερινότητας στην πολυεθνική-πολυπολιτισμική οθωμανική αυτοκρατορία, η
οποία ήταν οργανωμένη στη βάση της θρησκευτικής, γλωσσικής και εθνικής
ετερότητας των πληθυσμών που την απάρτιζαν.
Άκριβώς πάνω σε αυτή τη διάσταση βασίστηκε το κεντρικό επιχείρημα των
αντιβενιζελικών, περί χρησιμοποίησης της προσφυγικής ψήφου από το κόμ-
μα των Φιλελευθέρων και, συνεπώς, αλλοίωσης του «πολιτικού φρονήματος»
στην πρωτεύουσα. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, που διατύπωναν ρητά οι
αντιβενιζελικοί, αλλά υιοθετούσαν σε σημαντικό βαθμό και οι κύριοι πολιτι-
κοί τους αντίπαλοι, οι πρόσφυγες στερούνταν «πολιτικής αγωγής» λόγω του
μακρόχρονου «ξενικού ζυγού» κάτω από τον οποίο ζούσαν στα μικρασιατικά
παράλια. Η βάση λοιπόν στην οποία αναπτύχθηκε η στενή σχέση της πολιτι-
σμικής ετερότητας των προσφύγων με την πολιτική τους ταυτότητα, εδραζόταν
σε αυτή ακριβώς την αντίληψη.
Το γεγονός αυτό εκμεταλλεύτηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος για να μετατρέ-
ψει τους πρόσφυγες σε υποχείριά του, όπως υποστήριζε σε άρθρο της με τίτλο
«Ο διαφθορεύς των προσφύγων» η αντιβενιζελική εφημερίδα Εμπρός, κατα-
λήγοντας στο συμπέρασμα ότι «Οι πρόσφυγες εν τούτοις είνε επίσης έλληνες.
Εάν στερούνται πολιτικής αγωγής ανεφίκτου υπό τον μακροχρόνιον ξενικόν
ζυγόν, δεν στερούνται όμως αντιλήψεως και οξυδερκείας, είνε δε βέβαιον, η
στενή επαφή των με τους από μακρού ελευθέρους πολίτας της χώρας ταύτης θα
αναπτύξη και εις αυτούς το πολιτικόν αισθητήριον, διά του οποίου θα δύνανται
μόνοι να διακρίνουν πού έγκειται το πραγματικόν των συμφέρον».6

6. Εμπρός, 29.7.1928.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 191

Η έντονη, έως και ρατσιστική μερικές φορές, αντιμετώπιση των προσφύ-

γων από τον αντιβενιζελικό Τύπο ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής τους συ-
μπεριφοράς, της απόλυτης δηλαδή ταύτισής τους με τον βενιζελικό πολιτικό
χώρο. Ίσως η πλέον χαρακτηριστική περίπτωση ήταν αυτή των ανατολικών
συνοικιών της Άθήνας, όπως καταγράφηκε σε όλες τις εκλογικές αναμετρή-
σεις της δεκαετίας του 1920, με αποκορύφωμα τις εθνικές εκλογές του 1928.
Το κόμμα των Φιλελευθέρων συγκέντρωσε το εντυπωσιακό 98,5% των ψή-
φων στην Καισαριανή και το 97,4% στον Βύρωνα, ίσως τα υψηλότερα ποσο-
στά του πανελλαδικά.7 Όμως το σοκ που προκλήθηκε στους αντιπάλους του
κόμματος των Φιλελευθέρων δεν είχε να κάνει τόσο με τα ποσοστά που αυτοί
συγκέντρωσαν στις προσφυγικές συνοικίες. Στην Άθήνα, όπου –σύμφωνα με
την απογραφή του 1928– ένας στους τρεις κατοίκους της ήταν πρόσφυγας,
το 63,3% των ψήφων που συγκέντρωσαν οι Φιλελεύθεροι στις εκλογές του
1928, αποτέλεσμα που οφειλόταν στη συμπαγή προσφυγική ψήφο, τους κα-
θιστούσε απόλυτους κυρίαρχους στην πρωτεύουσα, εδραιώνοντας την εκλο-
γική τους δύναμη.8
Η χρησιμοποίηση της προσφυγικής ψήφου από το βενιζελικό στρατόπε-
δο στιγματίστηκε από τους πολιτικούς του αντιπάλους ως εκλογικό πραξικό-
πημα. Με άρθρο του ο βουλευτής Άθηνών του Λαϊκού Κόμματος Κων/νος
Δεμερτζής εξαπέλυσε σφοδρή προσωπική επίθεση εναντίον του Ελευθερίου
Βενιζέλου, κατηγορώντας τον ότι μέσω της προσφυγικής ψήφου επιδίωκε
την αλλοίωση του πολιτικού φρονήματος στην πρωτεύουσα με «την εγκαθί-
δρυσιν της προσφυγικής δικτατορίας, μεθ’ όλων των ολεθρίων συνεπειών της
ένεκα του μίσους και της διακρίσεως, ήτις αυτομάτως προκαλείται οσάκις η
μια μερίς της χώρας δεν σέβεται τα ιστορικά και αναμφισβήτητα δικαιώματα
της ετέρας».9
Άντιμέτωποι με αυτή την πραγματικότητα, οι Λαϊκοί κατηγορούσαν τον
Ελευθέριο Βενιζέλο ότι «σπείρει […] το δηλητήριον του φυλετικού μίσους. Καλ-
λιεργεί δι’ όλων των μέσων την μεταξύ αυτών και των γηγενών διάστασιν»10
και επικαλούνταν την πολιτική ανωριμότητα των προσφύγων να αποφασίζουν,
μέσω της ψήφου τους, για το σύνολο του ελληνικού λαού. Άπό την πλευρά τους
οι Φιλελεύθεροι αναδείκνυαν την πολιτισμική διάσταση της προσφυγικής ψήφου
με ένα διαφορετικό τρόπο: Η ψήφος στον Ελευθέριο Βενιζέλο λειτουργούσε ως
ασπίδα προστασίας των προσφύγων απέναντι στο μίσος των γηγενών.

7. Σπύρος Καράβας, «Η προσφυγική ψήφος στο πολεοδομικό συγκρότημα της Άθήνας

την περίοδο του μεσοπολέμου», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 9 (1992) 153.
8. Στο ίδιο.
9. Εμπρός, 13.7.1928.
10. Στο ίδιο.
192 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

Τα πελατειακά δίκτυα και η ένταξη των προσφύγων στην πολιτική ζωή της
χώρας

Άυτό ουσιαστικά για το οποίο κατηγορούσε το Λαϊκό Κόμμα τον Βενιζέλο, ήταν
ότι χρησιμοποίησε τον κρατικό μηχανισμό για να δημιουργήσει ένα εκτεταμένο
δίκτυο σχέσεων προς ικανοποίηση της εκλογικής του πελατείας. Διότι μπορεί οι
πρόσφυγες να είχαν ταυτιστεί με το πρόσωπο του Βενιζέλου και του Πλαστήρα,
την περίοδο έως το 1922, μπορεί να είχαν νωπές μνήμες από το αντιπροσφυγικό
πογκρόμ των φιλοβασιλικών τον Νοέμβριο του 1916,11 αυτό όμως που χρειάζο-
νταν ως πρόσφυγες πλέον στη νέα τους πατρίδα, ήταν να ενσωματωθούν άμεσα
στην πολιτική και οικονομική ζωή της χώρας. Με άλλα λόγια, λόγω του αριθμού
τους και του κατεπείγοντος χαρακτήρα των πιεστικών τους αναγκών για αποκα-
τάσταση, η ενσωμάτωση των προσφύγων στη νέα τους πατρίδα δεν μπορούσε να
ακολουθήσει τις χρονοβόρες διαδικασίες της οικονομικής και κοινωνικής ανέλι-
ξης ή την ακόμη βραδύτερη διαδικασία της πολιτισμικής αφομοίωσης. Άλλωστε,
την περίοδο του Μεσοπολέμου, η πολιτική ζωή της χώρας χαρακτηριζόταν από
τη λειτουργία των, πελατειακού τύπου, δικτύων πολιτικής εκπροσώπησης.
Τα άτομα που συμμετείχαν στα Διοικητικά Συμβούλια των πολυάριθμων
προσφυγικών ενώσεων, των προσφυγικών πολιτιστικών και αθλητικών συλλό-
γων, οι εκδότες εφημερίδων προσφυγικών συμφερόντων, αποτέλεσαν προνομια-
κούς «συνομιλητές» του βενιζελικού πολιτικού χώρου. Άυτού του είδους οι σχέ-
σεις είχαν μια διττή πολιτική στόχευση για τη βενιζελική παράταξη. Άπό τη μια
αποσκοπούσαν στην κάρπωση της εκλογικής δύναμης των προσφύγων για την
αντιμετώπιση του κύριου πολιτικού αντιπάλου, δηλαδή του Λαϊκού Κόμματος,
και από την άλλη στη χειραγώγηση της συλλογικής δράσης του προσφυγικού
στοιχείου, προς αποφυγή εκτροπής του προς τα, ανατρεπτικά για το κοινωνικό
και πολιτικό καθεστώς, κελεύσματα του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Χαρακτηριστική των σχέσεων που είχαν αναπτύξει οι εκδότες εφημερί-
δων προσφυγικών συμφερόντων με την ηγεσία της βενιζελικής παράταξης,
με στόχο τη διαμόρφωση της προσφυγικής κοινής γνώμης, είναι η επιστολή
που απέστειλε τον Μάιο του 1933 ο διευθυντής και ιδιοκτήτης της εφημερίδας
Προσφυγική Φωνή Χ. Πολάτογλου προσωπικά προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο.
Με την επιστολή αυτή ζητούσε να του δοθούν τα χρήματα που του είχαν υπο-

11. Τον Νοέμβριο του 1916, κατά τη διάρκεια των ταραχών που προκλήθηκαν λόγω του
ναυτικού αποκλεισμού της Άθήνας από τα συμμαχικά στρατεύματα, οι αντιβενιζελικοί προ-
χώρησαν σε διώξεις κατά των μικρασιατών προσφύγων που είχαν διαφύγει στην Άθήνα, μετά
τους πρώτους διωγμούς της περιόδου 1913-1914, με τη δημόσια διαπόμπευση εκατοντάδων
ατόμων και την εκτέλεση δεκάδων άλλων στην περιοχή του Νοσοκομείου Σωτηρία, Γεώργιος
Μαυρογορδάτος, Εθνικός Διχασμός και Μαζική Οργάνωση. Οι Επίστρατοι του 1916, Άθήνα:
Άλεξάνδρεια, 1996, σ. 95-101.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 193

σχεθεί για την τακτικότερη έκδοση της εφημερίδας, με στόχο τη «συγκράτη-

σιν των προσφύγων από της διαρροής –διά λόγους ευνοήτους– προς ζημίαν
του κόμματος», σε μια περίοδο που, όπως θα δούμε στη συνέχεια, οι διαρροές
των προσφύγων ψηφοφόρων προς το Λαϊκό Κόμμα, αλλά και το ΚΚΕ, ήταν
ευρύτατες. Επισημαίνοντας ότι η εφημερίδα κυκλοφορεί κατά πολλές χιλιά-
δες φύλλα σε όλους τους προσφυγικούς συνοικισμούς Άθηνών-Πειραιώς και
τονίζοντας ότι υπήρξε η μοναδική δίγλωσση εφημερίδα (κυκλοφορούσε και
στα καραμανλήδικα, δηλαδή τουρκικά γραμμένα με ελληνικούς χαρακτήρες),
κατέληγε λέγοντας ότι «το ποσόν δε το απαιτούμενον διά την τοιαύτην τακτι-
κήν ετησίαν έκδοσιν της εφημερίδος μου, ήτις προσέφερε και προσφέρει πολυ-
τίμους υπηρεσίας εις το κόμμα, είναι εντελώς ασήμαντον συγκρινόμενον με τα
επενεχθησόμενα ικανοποιητικά αποτελέσματα».12
Στην ίδια λογική κινούνταν και η αλληλογραφία του Ελευθερίου Βενιζέλου
με τους προσφυγικούς συλλόγους. Η αμεσότητα των σχέσεων προκύπτει και
από το γεγονός ότι όλες σχεδόν οι επιστολές απευθύνονταν στον ίδιο τον Βε-
νιζέλο και λάμβαναν απάντηση από τον ίδιο προσωπικά. Έτσι, τον Άύγουστο
του 1928, ο Ελευθέριος Βενιζέλος με επιστολή του προς την Παμβουρλιωτική
Ένωση, τη μαζικότερη και πλέον δραστήρια προσφυγική συλλογικότητα στην
Άθήνα, εξέφραζε τη λύπη του για την παράλειψη συμπερίληψης εκπροσώπου
των Βουρλιωτών στον εκλογικό συνδυασμό του Κόμματος των Φιλελευθέρων,
ενόψει των επερχόμενων βουλευτικών εκλογών, ζητώντας τους «όπως ουχί
μόνον μη μνησικακήσουν διά την παράλειψίν μου, αλλά και εργαστούν με δι-
πλάσιον ζήλον υπέρ της επιτυχίας του κοινού αγώνος», διαβεβαιώνοντάς τους
παράλληλα, ότι «εις την πρώτην ευκαιρίαν θα φροντίσω όπως ικανοποιηθεί η
ευγενής επιθυμίαν των όπως αντιπροσωπεύονται εν τω κοινοβουλίω».13
Άυτού του είδους οι σχέσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους των προσφυγι-
κών συλλογικοτήτων και την κεντρική εξουσία δεν αποσκοπούσαν μόνο στη
δημιουργία μιας συμπαγούς και σταθερής εκλογικής πελατείας. Σε όλη τη δι-
άρκεια της ταραχώδους περιόδου του Μεσοπολέμου, οι προσφυγικές συνοικίες
αποτέλεσαν πεδία στρατολόγησης ατόμων για τη στελέχωση παρακρατικών
ομάδων, που χρησιμοποιήθηκαν κυρίως από τους αντιβασιλικούς. Ένα πολύ
ενδιαφέρον πεδίο που χρήζει εμπεριστατωμένης έρευνας, αφορά τις σχέσεις
που ανέπτυξε με τους πρόσφυγες ο επικεφαλής της επαναστατικής κυβέρνησης
Νικόλαος Πλαστήρας, ο κυριότερος «προστάτης» τους κατά τη διάρκεια του
Μεσοπολέμου.14 Τα όσα διαδραματίστηκαν στην Άθήνα κατά τη διάρκεια του

12. Μουσείο Μπενάκη, Άρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, φάκ. 396/001.

13. Στο ίδιο, φάκ. 396/144.
14. Για παράδειγμα, σε προφορικές μαρτυρίες παλαιών κατοίκων της Καισαριανής, γίνε-
ται συχνή αναφορά στη χρησιμοποίηση των ένοπλων Βουρλιωτών της Καισαριανής, ως μπρά-
194 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

βενιζελικού κινήματος της 5ης Μαρτίου 1933, αποτελούν χαρακτηριστικό πα-

ράδειγμα των σχέσεων αυτών. Σύμφωνα με τον Ριζοσπάστη: «Οι αρχιμπράβοι
του Πλαστήρα, η λεγόμενη “Επαναστατική Επιτροπή”, από το πρωί ξαπέλυσε
σ’ όλους τους προσφυγικούς συνοικισμούς να στρατολογήσει με 2½ χιλιάδες
το μήνα ύποπτους τύπους, χασικλήδες κλπ. για να τους χρησιμοποιήσει εναντί-
ον των εργατών. […] Συγκεκριμένα στο συνοικισμό της Καισαριανής έστει-
λαν τους γνωστούς βενιζελικούς μπράβους Δημ. Άλεξίου ή Μπαμπακιά, Γεωρ.
Ψούνη, Σταύρο Μπαϊμπένση και Άρίστο Σιβρισαριανό για να στρατολογήσουν
μισθοφόρους. Κατώρθωσαν επίσης να προσλάβουν και ανέργους, εκμεταλλευ-
όμενοι την πείνα τους. Όλους αυτούς τούς έντυσαν στο 1ο πεζικό σύνταγμα».15
Σε όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, οι επικεφαλής των πολυάριθμων
προσφυγικών συλλόγων και ενώσεων, οι εκδότες εφημερίδων προσφυγικών
συμφερόντων και οι πρόσφυγες βουλευτές συγκρότησαν ένα δίκτυο μεσαζό-
ντων που συνέδεε το προσφυγικό στοιχείο με την κεντρική εξουσία, μέσα από
πελατειακά δίκτυα που είχαν αναπτύξει προσωπικότητες του βενιζελικού κυρί-
ως πολιτικού χώρου με την εκλογική βάση. Όπως παρατηρεί ο Γεώργιος Μαυ-
ρογορδάτος, οι προσφυγικές συλλογικότητες έγιναν ένα αναπόσπαστο μέρος
του δικτύου των βενιζελικών οργανώσεων, καθώς «αποκλεισμένοι αρχικά από
τα γηγενή πελατειακά δίκτυα, οι πρόσφυγες γρήγορα ανέπτυξαν τα δικά τους
δίκτυα ή καλύτερα πολιτικούς μηχανισμούς, με επικεφαλής πρόσφυγες ή φιλι-
κά προσκείμενους προς αυτούς πολιτικούς, οι οποίοι είχαν πρόσβαση στην ηγε-
σία των βενιζελικών, συμπεριλαμβανομένου και του ιδίου του Βενιζέλου».16

Οι σχέσεις προσφύγων και Κομμουνιστικού Κόμματος. Άπό την αμοιβαία

επιφυλακτικότητα στην προσέγγιση

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920, το Κομμουνιστικό Κόμμα τήρησε

μια έντονα επιφυλακτική στάση απέναντι στους πρόσφυγες. Όπως και για τις
αντιβενιζελικές πολιτικές δυνάμεις, έτσι και για το ΚΚΕ, η πολιτική «ανωριμό-
τητα» των προσφύγων και η «τυφλή» τους αφοσίωση στα πρόσωπα του Ελευ-

βων, από το «Γραφείο Επαναστάσεως» του Πλαστήρα. Σε αυτές τις «υπόγειες» σχέσεις θα
πρέπει να διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο το σύνταγμα εθελοντών που συγκροτήθηκε από την
επαναστατική κυβέρνηση Πλαστήρα, αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το οποίο
μετεξελίχθηκε στα περίφημα Δημοκρατικά Τάγματα, που πρωτοστάτησαν στα αλλεπάλληλα
στρατιωτικά κινήματα των ετών 1923-1926. Για τη δράση των Δημοκρατικών Ταγμάτων, βλ.
Θάνος Βερέμης, Ο στρατός στην ελληνική πολιτική, Άθήνα: Κούριερ, 2000, σ. 137 και Ριζοσπά-
στης, 26.2.1928.
15. Ριζοσπάστης, 8.3.1933.
16. George Mavrogordatos, Stillborn Republic. Social Coalitions and Party Strategies in
Greece, 1922-1936, Καλιφόρνια: University of California Press, 1983, σ. 202.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 195

θερίου Βενιζέλου και του Νικολάου Πλαστήρα λειτουργούσαν ως τροχοπέδη

στην προσπάθεια προσέγγισής τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα.
Όμως οι σχέσεις των προσφύγων με το Κομμουνιστικό Κόμμα χαρακτη-
ρίζονταν και από την εξίσου επιφυλακτική στάση που τήρησαν οι πρόσφυγες
απέναντί του. Άυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην πολιτική του ΚΚΕ για το
Μακεδονικό, που προκαλούσε εντάσεις στις σχέσεις του με τους πρόσφυγες,
καθώς πιθανή αυτονόμηση της Μακεδονίας θα οδηγούσε σε νέα προσφυγιά
χιλιάδες Μικρασιάτες που εγκαταστάθηκαν σε αυτή. Παράλληλα, το γεγονός
ότι το ΚΚΕ προσλάμβανε την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα βασι-
ζόμενο αποκλειστικά στην ταξική οπτική, λειτουργούσε ανασταλτικά ως προς
την προσέγγισή του με το προσφυγικό στοιχείο. Η συνδικαλιστικής λογικής
οργάνωση του ταξικού αγώνα, άγνωστη για τη συντριπτική πλειονότητα των
προσφύγων, δεν μπορούσε να απαντήσει αποτελεσματικά στα άμεσα και ζωτι-
κά προβλήματα που αυτοί αντιμετώπιζαν, κυρίως στις φτωχές συνοικίες. Ήταν
διαφορετικό να αγωνίζεσαι για την αύξηση των μισθών ή τη βελτίωση των
συνθηκών εργασίας και διαφορετικό για τη στέγαση ή τη δημιουργία βασικών
υποδομών (ύδρευση, δρόμοι, αποκομιδή απορριμμάτων) στις νέες συνοικίες
που δημιουργήθηκαν στην Άθήνα. Επιπλέον, η συστηματική χρησιμοποίηση
από την εργοδοσία των συνδικαλιστικά ανοργάνωτων προσφύγων ως απεργο-
σπαστών αποτελούσε ένα ακόμη μεγάλο εμπόδιο στην προσέγγισή τους από το
Κομμουνιστικό Κόμμα. Όπως ανέφερε σε επιστολή του στις 2 Μαρτίου 1927
προς τον A. Thomas, διευθυντή του Διεθνούς Γραφείου Εργασίας, ο γνωστός
συνδικαλιστής του Μεσοπολέμου Δημήτρης Στρατής: «η εργατική τάξη είναι
αδύνατο να επιβληθεί στους εργοδότες οι οποίοι σε κάθε εργατική διεκδίκηση
των οργανωμένων εργατών απαντούν με μαζικές απολύσεις, αντικαθιστώντας
τους συνδικαλισμένους εργάτες με ασυνδικάλιστους από τους πρόσφυγες».17
Θέτοντας ως στόχο τη διάρρηξη της σχέσης των προσφύγων με τη βενιζελι-
κή παράταξη, το ΚΚΕ πρόβαλλε από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 την επιδί-
ωξη της συσπείρωσης και κινητοποίησης των κατοίκων στις προσφυγικές συνοι-
κίες σε αμιγώς πολιτική βάση. Σε αυτό το πλαίσιο, ο πολιτικός λόγος του ΚΚΕ
επισήμαινε την ταξική διάσταση του προσφυγικού προβλήματος και καλούσε σε
κοινή δράση πρόσφυγες και παλαιοελλαδίτες εργάτες για να προασπιστούν τα
κοινά τους ταξικά συμφέροντα, ξεπερνώντας την αποπροσανατολιστική πολιτι-
σμική τους διάσταση, που γινόταν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης από τα
αστικά κόμματα. Με αφορμή μια σειρά δυναμικών κινητοποιήσεων των προσφύ-
γων σε Άθήνα και Μακεδονία τον Σεπτέμβριο του 1924, άρθρο του Ριζοσπάστη
έκανε αναφορά στο γεγονός ότι, αν και σε πολλές περιπτώσεις οι πρόσφυγες
ως «τυφλωμένοι οπαδοί του βενιζελισμού» στράφηκαν ενάντια σε εργάτες και

17. Παρατίθεται στο Ά. Λιάκος, ό.π., σ. 48.

196 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

αγρότες, το Κομμουνιστικό Κόμμα «έδωκε πάντα την εξήγηση» των λόγων για
τους οποίους οι πρόσφυγες «ασυνείδητα μετεβλήθησαν σε μπράβους του βενιζε-
λισμού». Καταλήγοντας ο αρθρογράφος διατύπωνε την ελπίδα ότι αυτή τη φορά
οι πρόσφυγες θα «ξυπνήσουν» και θα ακούσουν το κάλεσμα του ΚΚΕ για την
απομάκρυνση των οργανώσεών τους από την «επιρροή των αστικών κομμάτων
της καταστροφής», με στόχο να οργανωθούν μαζικά σε αυτό «αδελφωμένοι με
τους ντόπιους εργάτες και χωρικούς».18
Ο τρόπος με τον οποίο οι διαφορές ανάμεσα σε πρόσφυγες και γηγενείς
γίνονταν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης από τα αστικά πολιτικά κόμ-
ματα, αποτυπώνεται στα όσα διαδραματίστηκαν το καλοκαίρι του 1928, όταν
ξεκίνησαν εργασίες για την κατεδάφιση οικημάτων γηγενών τα οποία είχαν
απαλλοτριωθεί με στόχο την εγκατάσταση προσφύγων στην περιοχή του Κο-
πανά, στα σύνορα Βύρωνα και Υμηττού. Με την υποστήριξη παραγόντων
του αντιβενιζελικού πολιτικού χώρου, οι γηγενείς του Κοπανά ξεσηκώθηκαν,
καταγγέλλοντας τη «σκανδαλώδη» υποστήριξη των προσφυγικών συμφερό-
ντων από την κυβερνητική πολιτική. Σε άρθρο της αντιβενιζελικής εφημερίδας
Εμπρός με τίτλο «Άπό τα σκάνδαλα των απαλλοτριώσεων. Η συνοικία Κοπα-
νά εν αναστατώσει. Άπειλείται αιματοχυσία», γινόταν λόγος για το «κράτος
των προσφύγων», το οποίο στερούσε από τους γηγενείς τις ιδιοκτησίες τους,
για να τις προσφέρει στους διάφορους «Άρπαξόγλου και Άποζημιωσόγλου»
(η κατάληξη -όγλου ήταν χαρακτηριστική στα επώνυμα πολλών προσφύγων,
πράξη που πιστοποιούσε, σύμφωνα με την εφημερίδα, το διωγμό των γηγε-
νών). Ο αρθογράφος προειδοποιούσε ότι, εάν δεν σταματήσει η κατεδάφιση
των οικημάτων, «ασφαλώς θα ευρεθώμεν τάχιστα προ εμφυλίου σπαραγμού
εις την γωνίαν αυτήν των Άθηνών». Πράγματι, σύμφωνα με το άρθρο, οι γηγε-
νείς κάτοικοι του Κοπανά έλαβαν την απόφαση να «αντιτάξουν την βίαν κατά
της βίας, αποφασισμένοι να αποκρούσουν διά των όπλων, κάθε νέαν επιδρομήν
των πειρατών αυτών της ξηράς».19
Σε αντίθεση με αυτό το κλίμα αναταραχής ανάμεσα σε πρόσφυγες και γηγε-
νείς, και δεδομένου ότι η χώρα είχε εισέλθει πλέον σε προεκλογική περίοδο, η
απάντηση του ΚΚΕ ήρθε μέσω επιστολής κατοίκων του Κοπανά, που δημοσιεύ-
τηκε στον Ριζοσπάστη. Σε αυτή τονιζόταν η ανάγκη υπέρβασης των μεταξύ τους
διαφορών, υποστηρίζοντας ότι καθώς η «απόλυτη πλειονότητα» των κατοίκων
της συνοικίας είναι εργάτες, δεν μπορούσαν «να περιμένουνε καλυτέρεψη της
θέσης τους από οποιαδήποτε αστική κυβέρνηση». Στιγματίζοντας δημόσια τη
δράση τοπικών παραγόντων του κόμματος των Φιλελευθέρων –«όσο για τα που-
λημένα τομάρια που πήγαν και δήλωσαν “φιλία” στο Βενιζέλο, δεν αντιπροσω-

18. Ριζοσπάστης, 22.9.1924.

19. Εμπρός, 21.7.1928.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 197

πεύουν παρά τον εαυτό τους»– η επιστολή έκλεινε με την επισήμανση ότι «όλοι
οι καταπιεζόμενοι του Συνοικισμού Κοπανά θα ψηφίσουν Σφυρί-Δρεπάνι».20
Η πολυπόθητη, για το ΚΚΕ, «αποδέσμευση» των προσφύγων από το κόμ-
μα των Φιλελευθέρων συντελέστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Δύο
ήταν οι βασικοί παράγοντες που οδήγησαν ένα σημαντικό τμήμα του προσφυ-
γικού κόσμου στην αποστασιοποίησή του από τον βενιζελικό πολιτικό χώρο.
Ο πρώτος είχε να κάνει με την υπογραφή του Ελληνοτουρκικού Συμφώνου
το 1930, το οποίο διευθετούσε οριστικά το ζήτημα των αποζημιώσεων, εξι-
σώνοντας ουσιαστικά τις περιουσίες των χριστιανών που εγκατέλειψαν τη Μ.
Άσία με αυτές των κατά πολύ λιγότερων μουσουλμάνων που ακολούθησαν την
αντίθετη διαδρομή. Η πράξη αυτή θεωρήθηκε ως προδοσία του Ελευθερίου
Βενιζέλου και προκάλεσε τη ρήξη στις σχέσεις του με το προσφυγικό στοιχείο,
καθώς συνιστούσε ένα ευθύ οικονομικό πλήγμα για τους πρόσφυγες.
Ο δεύτερος παράγοντας αφορούσε τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης
που οδήγησε στην πτώχευση του 1932, αποτυχία την οποία χρεώθηκε προσω-
πικά ο Βενιζέλος. Η χρεοκοπία της χώρας επιβάρυνε ακόμη περισσότερο τη
θέση των προσφύγων στην πόλη, καθώς αυτοί αποτελούσαν ένα σημαντικό
τμήμα του βιομηχανικού εργατικού δυναμικού, το οποίο υπέστη τις μεγαλύ-
τερες απώλειες σε σχέση με άλλες εισοδηματικές ομάδες. Σύμφωνα με τον
Μαρκ Μαζάουερ, η ταχεία ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής, κατά τη
διάρκεια της οικονομικής κρίσης και κυρίως αμέσως μετά τη χρεοκοπία της
χώρας, βασίστηκε στη συμπίεση των μισθών των βιομηχανικών εργατών, με
τους πραγματικούς μισθούς να υποχωρούν κατά 13% περίπου στο πρώτο μισό
της δεκαετίας του 1930. Άν παράλληλα ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι «το μέσο
ετήσιο εργατικό εισόδημα έφτανε μετά βίας τις 15.109 δραχμές, σε σύγκριση
με το αντίστοιχο γεωργικό των 19.218 δραχμών ή με εκείνο των ελευθέρων
επαγγελματιών, το οποίο ήταν 59.029 δραχμές» και «με δεδομένη την εξαιρετι-
κά αντίστροφη προοδευτικότητα της φορολογίας, οι εισοδηματικές ανισότητες
μετά το φόρο θα πρέπει να ήταν ακόμη μεγαλύτερες».21
Άυτές οι εξελίξεις είχαν ως συνέπεια την απομάκρυνση ενός σημαντικού
τμήματος των προσφύγων από τη βενιζελική επιρροή, κάτι που –σύμφωνα με
τον Σπύρο Καράβα– στοίχισε στο κόμμα των Φιλελευθέρων την ήττα στις εθνι-
κές εκλογές του 1933.22 Στους ανωτέρω «εξωγενείς» παράγοντες που ευνόη-
σαν την προσέγγιση του Κομμουνιστικού Κόμματος με τους πρόσφυγες, θα
πρέπει να συνυπολογιστεί και μια κομβικής σημασίας εξέλιξη στο εσωτερικό

20. Ριζοσπάστης, 10.8.1928.

21. Mark Mazower, Η Ελλάδα και η οικονομική κρίση του μεσοπολέμου, Άθήνα: ΜΙΕΤ,
2009, σ. 341.
22. Σπ. Καράβας, ό.π., σ. 149.
198 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

του κόμματος. Η επέμβαση της Κομμουνιστικής Διεθνούς το 1931, που είχε ως

αποτέλεσμα την επιβολή μιας νέας ηγετικής ομάδας, έθεσε τέρμα στις σκληρές
διαμάχες στο εσωτερικό του κόμματος, οι οποίες χαρακτήρισαν τη δράση του
σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920, και οδήγησε στην οργανωτική του
ανασυγκρότηση.23
Σύμφωνα με τον Άγγελο Ελεφάντη, από αυτό το χρονικό σημείο και μετά,
το ΚΚΕ γνώρισε μια σημαντική ανάπτυξη στον προσφυγικό πληθυσμό. Άυτό
το γεγονός μπορεί να σχετίζεται και με τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά που
έφερε η νέα ηγεσία του κόμματος, προσφυγικής καταγωγής στην πλειοψηφία
της, καθώς τα μέλη της «όχι μόνο δεν προέρχονται πια από ιδεολογικά και
πολιτικά ρεύματα που είχαν αναπτυχθεί στο χώρο του ελληνικού σοσιαλερ-
γατικού κινήματος, αλλά ως πνευματικές προσωπικότητες έχουν διαμορφωθεί
στο πλαίσιο άλλων πολιτιστικών και μορφωτικών πεδίων, στα κέντρα της ελ-
ληνικής “διασποράς” και τις παροικίες».24

Η παρουσία του Κομμουνιστικού Κόμματος στις ανατολικές συνοικίες της

Άθήνας

Το Κομμουνιστικό Κόμμα εκμεταλλεύτηκε την κρίσιμη οικονομικά και πολι-

τικά συγκυρία για να εισαγάγει μια νέα πολιτική κουλτούρα στις φτωχές προ-
σφυγικές συνοικίες. Οι κομμουνιστές επιδίωξαν την εδραίωση της πολιτικής
τους επιρροής μέσα από το μετασχηματισμό της σχέσης των κατοίκων με την
πολιτική. Άναδεικνύοντας τον αντιλαϊκό χαρακτήρα των πελατειακών σχέσεων
εξουσίας, τόνιζαν την κομβική σημασία της συλλογικής οργάνωσης και δρά-
σης για την ικανοποίηση των τοπικών προβλημάτων. Τον Νοέμβριο του 1932,
έρευνα του Ριζοσπάστη στην Καισαριανή αναφερόταν στην «εγκληματική»
στάση όσων διοικούσαν τα τοπικά προσφυγικά σωματεία, κατηγορώντας τους
ότι «ποτέ δεν ενδιαφέρθηκαν πραγματικά για τα ζητήματα του συνοικισμού,
παρά πώς να τσεπώνουν τις μίζες από τους διάφορους κομματάρχες». Η έρευ-
να κατέληγε στο συμπέρασμα ότι: «μπρος σ’ αυτή την κατάσταση οι φτωχοί
πρόσφυγες μόνο με την οργανωμένη τους δύναμη θ’ αγωνιστούν […] να βελτι-
ώσουν τη θέση τους όχι πια περιμένοντας τις υποσχέσεις των διάφορων κηφή-
νων, τσαρλατάνων πολιτικών και τσορμπατζήδων».25
Πέρα όμως από την αλλαγή του τρόπου οργάνωσης και των πρακτικών

23. Άγγελος Ελεφάντης, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης. ΚΚΕ και αστισμός στο
Μεσοπόλεμο, Άθήνα: Θεμέλιο, 1999, σ. 66-126.
24. Στο ίδιο, σ. 146.
25. Ριζοσπάστης, 13.11.1932. Τσορμπατζήδες ονομάζονταν οι χριστιανοί προύχοντες και
πρόκριτοι στα εδάφη της Οθωμανικής Άυτοκρατορίας.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 199

διεκδίκησης, η νέα πολιτική κουλτούρα αφορούσε και τη διαφορετική απόδοση

νοήματος στη συλλογική δράση. Ο διεκδικητικός αγώνας των προσφύγων δεν
καθοδηγούνταν πλέον μόνο από τους «μεσάζοντες» των προσφυγικών συλλό-
γων και ενώσεων, οι οποίοι εξυπηρετούσαν σε μεγάλο βαθμό τις προσωπικές
και κομματικές τους επιδιώξεις, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως εκφραστές της
λαϊκής δυσαρέσκειας, αλλά και ως εγγυητές ότι αυτή δεν θα βρει ανατρεπτι-
κούς τρόπους έκφρασης που θα έθεταν σε κίνδυνο το πολιτικό και κοινωνικό
καθεστώς. Επιπλέον, η συλλογική δράση των προσφύγων μέσα στις κομμα-
τικές και εξωκομματικές οργανώσεις του ΚΚΕ δεν ερμηνευόταν στη βάση
της πολιτισμικής τους ετερότητας με τους αντιβενιζελικούς γηγενείς, αλλά με
όρους πολιτικής-ταξικής αντιπαράθεσης.
Η πρώτη καταγεγραμμένη κινητοποίηση κομμουνιστικού πυρήνα στην
Καισαριανή ήταν αυτή της 27ης Οκτωβρίου 1929, για τον εορτασμό των
δώδεκα ετών από την Οκτωβριανή Επανάσταση.26 Λίγους μήνες νωρίτερα,
τον Μάιο του 1929, είχε πραγματοποιηθεί στην Καισαριανή η πρώτη μεγά-
λη απεργία, από εργαζόμενες στα τοπικά ταπητουργεία, όταν οι εργοδότες
αποφάσισαν τη μείωση των ημερομισθίων κατά 16%. Περισσότερες από 600
εργάτριες έκλεισαν τις μηχανές, αποχώρησαν από τα ταπητουργεία Τσολάκη,
Άβραμίδη και της αγγλικής εταιρίας «Γκρίφφετ – Κάρπετ» και συγκεντρώ-
θηκαν σε υπαίθριο χώρο της συνοικίας, όπου εξέλεξαν κεντρική επιτροπή
για το συντονισμό της απεργίας.27 Τελικά, η απεργία οδηγήθηκε σε αποτυχία,
λόγω της «προδοτικής» στάσης του «σοσιαλφασίστα» προέδρου του Εργατι-
κού Κέντρου Άθηνών, «ο οποίος έτρεξε στους απεργούς και με τις δυνάμεις
της αστυνομίας τούς τρομοκράτησε και τους ξεγέλασε ότι πρέπει πρώτα να
ιδρύσουν σωματείο και ύστερα να αγωνισθούν».28 Είναι χαρακτηριστικό ότι
και τα δύο σχετικά άρθρα του Ριζοσπάστη καταγράφουν τις εξελίξεις χωρίς
να αναφέρονται σε οποιαδήποτε ανάμιξη κομμουνιστικής κομματικής οργά-
νωσης, γεγονός που πιστοποιεί ότι μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1920
δεν υπήρξε σημαντική παρουσία του κομμουνιστικού κόμματος σε μια από
τις πλέον φτωχές και με αμιγώς εργατική σύνθεση συνοικίες της Άθήνας.
Άντίθετα, από τις αρχές του 1930, παρατηρείται για πρώτη φορά μια, θα
μπορούσε να χαρακτηριστεί, συστηματική κινητοποίηση του ΚΚΕ στις ανα-
τολικές συνοικίες της πόλης. Άπό αυτό το χρονικό σημείο και μετά, η ενα-
σχόληση του ΚΚΕ με τις προσφυγικές συνοικίες δεν θα έχει το ρόλο του «πα-
ρατηρητή» μέσα από άρθρα στον Ριζοσπάστη που ουσιαστικά κατέκριναν τον
οπισθοδρομικό χαρακτήρα των προσφύγων. Το ΚΚΕ θα εμπλακεί άμεσα στις

26. Στο ίδιο, 30.10.1929.

27. Στο ίδιο, 22.5.1929.
28. Στο ίδιο, 13.6.1929.
200 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

συνοικίες, συγκροτώντας κομματικές και εξωκομματικές οργανώσεις, με στό-

χο την ανάληψη πρωτοβουλιών από την πλευρά των κατοίκων, στον αγώνα
τους να βελτιώσουν το άθλιο βιοτικό τους επίπεδο.
Τον Άπρίλιο του 1930, ο κομμουνιστικός πυρήνας Καισαριανής, από κοι-
νού με τον πυρήνα της Νεολαίας των Άρμενίων, έκανε δύο συγκεντρώσεις
εργατριών αρμενικής καταγωγής, από τις οποίες προέκυψε το συντονιστικό
όργανο της συνδικαλιστικής τους δράσης.29 Στον Βύρωνα η δράση των πρώτων
κομμουνιστικών ομάδων επικεντρώθηκε στο χώρο των εργατών στα λατομεία
του Κοπανά και της Νέας Ελβετίας, καθώς και σε αυτόν των πολυάριθμων υπο-
δηματοποιών. Παράλληλα, την περίοδο αυτή «άνοιξε» και το μέτωπο με τους
εκπροσώπους των προσφύγων και το ρόλο που αυτοί διαδραμάτιζαν ως «μεσά-
ζοντες» ανάμεσα στην κομματική βάση και την κεντρική εξουσία. Με άρθρο
στο επίσημο όργανό του, το ΚΚΕ στρεφόταν κατά των «τσορμπατζήδων» της
Παμβουρλιωτικής Ένωσης, με αφορμή συγκέντρωση που πραγματοποιήθηκε
στην Καισαριανή, αναφέροντας χαρακτηριστικά ότι «Οι τσορμπατζήδες αυτοί
για να ξεγελάσουν τους πρόσφυγες και να τους παρασύρουν με το μέρος των,
μεταχειρίστηκαν αριστερή φρασεολογία, καταφέρθηκαν δήθεν ενάντια στον
Βενιζέλο και τα αστικά κόμματα, απέφυγαν όμως να πουν τις γνώμες τους […]
για το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν οι πρόσφυγες για να γλυτώσουν απ’
την πείνα και την εκμετάλλευση».30
Σύντομα η κινητικότητα των κομμουνιστών έστρεψε τις διωκτικές Άρχές
εναντίον τους. Στις 8 Μαΐου 1932, ύστερα από πρόσκληση της Β΄ Άχτίδας
της Κομμουνιστικής Νεολαίας Άθηνών, πραγματοποιήθηκε στην Καισαρια-
νή αντιπολεμική συγκέντρωση με την παρουσία 600 εργατών. Όταν κάποιος
ύψωσε μια κόκκινη σημαία, επενέβησαν άνδρες της Άσφάλειας με πολιτικά
για να τον συλλάβουν. Η κίνηση αυτή προκάλεσε εκτεταμένα επεισόδια, με
τους συγκεντρωμένους να πετούν πέτρες και τους άνδρες της Άσφάλειας να
πυροβολούν εναντίον τους.31
Η συλλογική οργάνωση και δράση υπήρξαν διεργασίες που απομάκρυναν
ένα μικρό αλλά δραστήριο τμήμα των προσφύγων από την προηγούμενη πολι-
τική τους εμπειρία. Οι πρώτες επιτυχείς κινητοποιήσεις έδειξαν στην πράξη τη
διαφορά ανάμεσα στην έμμεση διεκδίκηση, μέσω τοπικών εκπροσώπων, και
στην άμεση, μέσω της συμμετοχής των ιδίων των κατοίκων στην οργάνωση
και την υλοποίησή τους.
Πράγματι, τον Νοέμβριο του 1932, μέλη του Εργατικού Κέντρου Καισαρια-
νής, με επικεφαλής τον ξυλουργό Γιάννη Χατζηπαναγιώτου, πρωτοστάτησαν

29. Στο ίδιο, 30.4.1930.

30. Στο ίδιο, 16.3.1931.
31. Στο ίδιο, 9.5.1932.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 201

σε κινητοποίηση για την ικανοποίηση δύο σημαντικών προβλημάτων που αντι-

μετώπιζαν οι κάτοικοι στην καθημερινότητά τους: την εκκένωση των οχετών
και την παροχή νερού στη συνοικία. Οι ξέφρενοι πανηγυρισμοί που προκάλεσε
η θέαση του βυτίου στην κεντρική πλατεία της Καισαριανής, «σημάδεψαν» τη
μνήμη του 13χρονου τότε Θεόδωρου Κουλίτσου-Νικολαΐδη. Σύμφωνα με τον
Νικολαΐδη, οι κομμουνιστές, αφού κατάφεραν να αποσπάσουν ένα βυτιοφόρο
από το Υπουργείο, κατέφθασαν θριαμβευτές στην κεντρική πλατεία της Και-
σαριανής, όπου είχαν συγκεντρωθεί πολλοί κάτοικοι: «θυμάμαι κρέμονταν στο
παρμπρίζ του αυτοκινήτου […] ότι νικήσαμε, σου φέραμε το σκατατζίδικο […]
Εθεωρείτο ας πούμε μια επιτυχία».32
Το συμβάν αυτό παρουσιάστηκε από τον Ριζοσπάστη ως υπόδειγμα δράσης
όχι μόνο για την Άθήνα αλλά για ολόκληρη τη χώρα. Σε άρθρο με τον χαρακτη-
ριστικό τίτλο «Η Καισαριανή μάς δίνει ένα μπολσεβίκικο παράδειγμα», τονιζό-
ταν η σωστή εφαρμογή της λενινιστικής αρχής: «τα πιο ζωτικά και στοιχειώδη
ζητήματα που συγκινούν τις μάζες, πρέπει να τα πιάνουμε, να οργανώνουμε
και να [τις] κινητοποιούμε γύρω τους [...] Ξεκινώντας απ’ αυτή τη βάση, απ’
τις άμεσες διεκδικήσεις, ανεβάζουμε και πολιτικοποιούμε τους αγώνες των ερ-
γαζομένων […]»33
Σε αντίθεση με το Κόμμα των Φιλελευθέρων –που χρησιμοποιούσε τους
πρόσφυγες ως φόβητρο για τους αντιβενιζελικούς γηγενείς στην Άθήνα– το
Κομμουνιστικό Κόμμα επιδίωξε όχι μόνο τη συμμετοχή τους στις τοπικές κινη-
τοποιήσεις, αλλά και την ένταξή τους στις οργανωτικές του δομές. Το σύνολο
των κομματικών και εξωκομματικών ομάδων και οργανώσεων που δημιουρ-
γήθηκαν στις ανατολικές συνοικίες της Άθήνας, απαρτίζονταν από πρόσφυγες
κατοίκους τους, οι οποίοι γνώριζαν πολύ καλά τα προβλήματα των συνοικιών.
Άυτή ήταν η αφετηρία μιας διαδικασίας πολιτικοποίησης στη βάση των ταξι-
κών και όχι των πολιτισμικών διαφορών. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η μεσο-
πολεμική αρθογραφία του Ριζοσπάστη, στην οποία συμμετείχαν κάτοικοι των
ανατολικών συνοικιών ως ανταποκριτές, όχι μόνο δεν υιοθετούσε τη διάκριση
πρόσφυγες-γηγενείς, αλλά με κάθε ευκαιρία αναδείκνυε τα κοινά προβλήματα
που αντιμετώπιζαν.
Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, οι κομμουνιστικοί πυρήνες
εντατικοποίησαν τη δράση τους στις ανατολικές συνοικίες. Ήδη από τα μέσα
του 1932 λειτουργούσε στον Βύρωνα ο τοπικός Όμιλος Εργατικής Βοήθειας,
με στόχο να συνδράμει τους φυλακισμένους και εξόριστους κομμουνιστές. Τον

32. Θεόδωρος Κουλίτσος-Νικολαΐδης, συνέντευξη στον γράφοντα 11.7.2005. Δύο χρόνια

αργότερα ο Νικολαΐδης εντάχθηκε στους Πρωτοπόρους, τη μαθητική οργάνωση της Ομοσπον-
δίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος (ΟΚΝΕ).
33. Ριζοσπάστης, 29.11.1932.
202 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

Νοέμβριο του 1932, δημιουργήθηκε ο αντίστοιχος Όμιλος στην Καισαριανή

από 24 γυναίκες της συνοικίας.34 Στις 29 Ιανουαρίου 1933 συνήλθαν σε κοινή
σύσκεψη οι Όμιλοι Εργατικής Βοήθειας και οι ομάδες Πρωτοπόρων Παγκρα-
τίου και Βύρωνα και αποφάσισαν την προσχώρησή τους στο Ενιαίο Μέτω-
πο Εργατών και Άγροτών, τον πολιτικό σχηματισμό που είχε δημιουργήσει το
ΚΚΕ.35 Στόχος τους ήταν να ενισχύσουν την εκλογική προσπάθεια του Μετώ-
που ενόψει των επερχόμενων εθνικών εκλογών.
Στη συγκυρία λοιπόν της αποστασιοποίησης σημαντικού μέρους των προ-
σφύγων από τον βενιζελικό χώρο, οι συνεχείς δράσεις των κομμουνιστών διεύ-
ρυναν την πολιτική επιρροή του ΚΚΕ. Άπό τα πενιχρά ποσοστά του 0,3% στην
Καισαριανή και 0,7% στον Βύρωνα στις βουλευτικές εκλογές του 1928, το
ΚΚΕ εκτόξευσε την εκλογική του δύναμη στο 12% στην Καισαριανή και στο
10,5% στον Βύρωνα στις εκλογές του 1933.36
Η μεγάλη αυτή επιτυχία δημιούργησε προσδοκίες. Στα τέλη του 1933, δη-
μιουργήθηκε στην Καισαριανή ο Σύλλογος Φτωχών Προσφύγων με επικεφα-
λής τον κομμουνιστή Πύρρο Οικονομίδη. Όπως ανέφερε στην ιδρυτική του
ανακοίνωση, ο σύλλογος είχε ως στόχο μέσα από την κινητοποίηση των κατοί-
κων να παρακάμψει την αδρανή δημοτική Άρχή, τους «βαλτούς δημάρχους των
πλουσίων» και να βάλει ένα τέρμα στην «κοροϊδία» των προσφύγων από τους
βουλευτές και το «ληστρικό κράτος».37
Με τις κομματικές και εξωκομματικές οργανώσεις, το Κομμουνιστικό
Κόμμα δημιούργησε ένα δίκτυο συλλογικοτήτων, μέσα από τις οποίες οι
κάτοικοι μπορούσαν να διεκδικήσουν την ικανοποίηση γενικών αιτημάτων,
αλλά και ειδικότερων προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι εργαζόμενοι, η
νεολαία και οι γυναίκες. Έτσι, το ΚΚΕ απέκτησε πρόσβαση σε κοινωνικές
ομάδες (γυναίκες, νεολαία) με ελλιπή πολιτική εκπροσώπηση στο πλαίσιο
των αστικών πολιτικών κομμάτων. Επιπρόσθετα, η νέα αυτή σχέση με την
πολιτική βασιζόταν στην ενεργοποίηση των κατοίκων. Η επιφόρτισή τους
με καθήκοντα οδήγησε στην ανάπτυξη της αλληλεγγύης και του αισθήματος
ευθύνης απέναντι στην κοινότητα. Ουσιαστικά, οι οργανώσεις του ΚΚΕ πρό-
σφεραν στους κατοίκους μια πλατφόρμα πολιτικής δράσης, που καταργούσε
το χώρο δραστηριοποίησης των κομματικών μεσαζόντων, αντικαθιστώντας
το άτομο από τη συλλογικότητα.
Ο Σύλλογος Φτωχών Προσφύγων εξελίχθηκε σύντομα σε αυτοδιοικητικό
σχήμα και διεκδίκησε, για λογαριασμό του Ενιαίου Μετώπου, το δήμο της Και-

34. Στο ίδιο, 13.11.1932.

35. Στο ίδιο, 31.1.1933.
36. Σπ. Καράβας, ό.π., σ. 153.
37. Ριζοσπάστης, 17.12.1933.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 203

σαριανής στις δημοτικές εκλογές του 1934. Τα κεντρικά αιτήματα των υποψή-
φιων δημάρχων του Ενιαίου Μετώπου στις ανατολικές συνοικίες αφορούσαν
ζητήματα πρόνοιας και υποδομών: «Το Ενιαίο Μέτωπο εγγυάται ν’ αποσπάσει
συσσίτια για τους ανέργους, κατάργηση όλων των χρεών των φτωχών προσφύ-
γων, απαλλαγή της φορολογίας των μικροεπαγγελματιών, βαρειά φορολογία
του μεγάλου κεφαλαίου, δωρεάν ιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη, πλή-
ρη φωτισμό, καλούς δρόμους, ίδρυση παιδοκομικών σταθμών, σχολείων και
λαϊκών μαιευτηρίων και θα παλαίψουν ενάντια στη ληστρική Πάουερ και τη
ρουφήχτρα Ούλεν».38
Ο Ριζοσπάστης πρόβαλε το νέο πολιτικό ήθος των υποψηφίων του Ενιαίου
Μετώπου σε αντιδιαστολή με αυτό των αντιπάλων τους. Χαρακτηριστική ήταν
η αναφορά στον υποψήφιο δήμαρχο του Λαϊκού Κόμματος στην Καισαριανή,
Θεμιστοκλή Καρακάση: «Έτσι δουλεύουν για τα ζητήματα του συνοικισμού,
λοβιτουρατζή Καρακάση κι όχι όπως εσύ, που γυρνούσες να μαζεύεις λεπτά
μαζύ με αστυφύλακες, τάχα για το άδειασμα των βόθρων, αλλά που τάκανες
πλακάκια κι ούτε λογοδότησες καμμιά φορά».39
Όμως, το νέο πολιτικό ήθος, η νέα σχέση με την πολιτική δεν κέρδισε τους
ψηφοφόρους των πρώτων δημοτικών εκλογών σε Βύρωνα και Καισαριανή.
Δώδεκα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η διάσταση ανάμεσα σε
πρόσφυγες και γηγενείς εξακολουθούσε να είναι κυρίαρχη. Σύμφωνα με προ-
κήρυξη τοπικής ομάδας του Λαϊκού Κόμματος, η Καισαριανή αποτελούσε για
τους «[…] γνήσιους γηγενείς και λαϊκούς […] το τελευταίο προπύργιο του Βε-
νιζελισμού, που ψάλλωντες το τραγούδι του “Γιου του αετού” πρέπει να κα-
ταλάβωμεν […]»40 Ο αντίπαλός τους, υποψήφιος των Φιλελευθέρων Γεώργιος
Σούλιος ή Κυπραίος, απαντώντας στην κατηγορία τους ότι προσπαθεί να κάνει
το Δήμο «Βουρλιώτικο», τόνιζε σε προκήρυξή του ότι ο «Θ. Καρακάσης και
η παρέα του θέλουν να κάνουν λαϊκό το Δήμο. Ή πολύ καλλίτερα θέλουν να
τον κάνουν Μανιάτικο εφ’ όσον πέντε Μανιάτες εκδηλωμένοι λαϊκοί έχουν
εκλεγεί ήδη μες τον Προσφυγικό και Δημοκρατικό Συνοικισμό μας Δημοτικοί
Σύμβουλοι [...]»41
Οι υποψηφιότητες του Ενιαίου Μετώπου δεν έφεραν τα αναμενόμενα απο-
τελέσματα. Άυτό ήταν συνέπεια τόσο του πολωμένου κλίματος ανάμεσα σε
πρόσφυγες και γηγενείς, που παραμέρισε την ταξική παράμετρο της εκλογικής
αναμέτρησης, όσο και της τρομοκρατίας που ασκήθηκε ενάντια στο Ενιαίο

38. Στο ίδιο, 11.2.1934.

39. Στο ίδιο, 17.12.1933.
40. Προκήρυξη Ηνωμένης Ομάδος των Πολιτευομένων Λαϊκών Άθηνών, 30.3.1934, ιδιω-
τικό αρχείο Παναγιώτη Σταμπούλου, Δήμος Καισαριανής.
41. Προκήρυξη Γ. Σούλιου, 24.3.1934, ιδιωτικό αρχείο Παναγιώτη Σταμπούλου, Δήμος
Καισαριανής.
204 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

Μέτωπο, με αποκορύφωμα τη σύλληψη και φυλάκιση του κομμουνιστή υπο-

ψηφίου δημάρχου Καισαριανής Πύρρου Οικονομίδη.
Την επόμενη χρονιά, στο κλίμα της δημιουργίας Λαϊκών Μετώπων στη
Γαλλία, την Ισπανία και την Ιταλία και σε πλήρη ευθυγράμμιση με τις αποφά-
σεις του 7ου Συνεδρίου της Κομμουνιστικής Διεθνούς (καλοκαίρι 1935), το
ΚΚΕ επιδίωξε τη δημιουργία συμμαχιών με το σύνολο του δημοκρατικού-α-
ντιμοναρχικού πολιτικού κόσμου.42 Στις 5 Ιουλίου 1935 δημιουργήθηκε ο Άντι-
φασιστικός Δημοκρατικός Συνασπισμός Καισαριανής43 και στις 26 Ιουλίου ο
αντίστοιχος στον Βύρωνα,44 με τη συμμετοχή εκπροσώπων από πολιτικές ορ-
γανώσεις, συλλόγους και κοινωνικές ομάδες.
Η μετωπική δράση στις ανατολικές συνοικίες αναπτύχθηκε γύρω από δύο
κύριους άξονες: τις μεγάλες κινητοποιήσεις των κατοίκων ενάντια στην αύ-
ξηση των δημοτικών φόρων, με κορύφωση το συλλαλητήριο της 5ης Άπριλί-
ου 1936 στην Καισαριανή, όπου συμμετείχαν περίπου 1.000 κάτοικοι, και την
υποστήριξη των εργατικών διεκδικήσεων, με αποκορύφωμα τη μεγάλη απεργία
των λατόμων του Κοπανά τον Άπρίλιο του 1936 που διήρκησε ένα μήνα.45
Στο πλαίσιο αυτών των διεργασιών, οι μετωπικές οργανώσεις των ανατολικών
συνοικιών συντόνισαν τη δράση τους. Στις 19 Ιανουαρίου 1936 πραγματοποι-
ήθηκε στο Παγκράτι μεγάλη συγκέντρωση των οργανώσεων του Παλλαϊκού
Μετώπου Καισαριανής, Γούβας, Βύρωνα και Παγκρατίου με κεντρικό ομιλητή
τον Δημήτρη Γληνό, στην οποία παρευρέθηκαν περισσότερα από 800 άτομα.46
Η δυναμική που δημιουργήθηκε από τη συνεργασία του ΚΚΕ με τις αστικές
πολιτικές δυνάμεις σε τοπικό επίπεδο, δεν μπόρεσε να δώσει απτά αποτελέσμα-
τα. Η επιβολή της δικτατορίας από τον Ιωάννη Μεταξά στις 4 Άυγούστου του
1936 έθεσε τέρμα στις διεργασίες αυτές.
Η δραστηριοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος στις προσφυγικές
ανατολικές συνοικίες της Άθήνας κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου είχε
ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός μικρού αλλά συμπαγούς πυρήνα υποστη-
ρικτών του σε αυτές. Άπό την πλήρη απουσία του τη δεκαετία του 1920, το
Κομμουνιστικό Κόμμα κατέγραψε στις ανατολικές συνοικίες σε όλη τη διάρ-

42. Μετά την 4η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ (Σεπτέμβριος 1935) και
λόγω της ορατής ενίσχυσης του φασισμού πανευρωπαϊκά, οι συμμαχίες που το κόμμα επεδίω-
κε με στόχο να αντιτεθεί στην εξέλιξη αυτή στο εσωτερικό της χώρας διευρύνθηκαν, περιλαμ-
βάνοντας το σύνολο των δημοκρατικών-αντιμοναρχικών κομμάτων, Ά. Ελεφάντης, ό.π, σ. 261.
43. Ριζοσπάστης, 10.7.1935.
44. Σε αυτόν συμμετείχαν –μεταξύ άλλων– και ο εκπρόσωπος του Άγροτοεργατικού Κόμ-
ματος Θωμάς Οικονομίδης, ο πρόεδρος της Φιλελεύθερης Νεολαίας Γιώργος Ευδοξιάδης και ο
εκπρόσωπος του Κομμουνιστικού Κόμματος Θεμιστοκλής Σταματίου, Ριζοσπάστης, 28.7.1935.
45. Ριζοσπάστης, 6 και 21.4.1936 και 19.5.1936.
46. Ριζοσπάστης, 20.1.1936.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 205

κεια της δεκαετίας του 1930 μια πολιτική επιρροή της τάξης περίπου του 10%.
Παρά το γεγονός όμως ότι το ΚΚΕ κατάφερε να κάνει αισθητή την παρουσία
του στις συνοικίες, απείχε πολύ από το στόχο της εμπέδωσης μιας διαφορετι-
κής πολιτικής κουλτούρας που θα οδηγούσε τους κατοίκους στη συνειδητο-
ποίηση του εκμεταλλευτικού χαρακτήρα του αστικού πολιτικού καθεστώτος
και συνεπώς στην απομάκρυνσή τους από τα πελατειακά δίκτυα, που τους
κρατούσαν εγκλωβισμένους στις παραδοσιακές λογικές πολιτικής εκπροσώ-
πησης. Ο Άγγελος Ελεφάντης κάνει λόγο για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε
η προσπάθεια εισαγωγής, σε μια παραδοσιακή κοινωνία, μιας νέας πολιτικής
κουλτούρας, που βασιζόταν στην ταξική συνείδηση και στην πρωτοπορία του
εργατικού κινήματος. Η διασπορά της εργατικής τάξης σε μικρές επιχειρήσεις,
η εποχιακή και ευκαιριακή απασχόληση, το υψηλό ποσοστό αναλφαβητισμού,
η νοσταλγία της χαμένης πατρίδας για τους πρόσφυγες και του χωριού για τους
εσωτερικούς μετανάστες, αλλά και οι παραδοσιακές μορφές κοινωνικής οργά-
νωσης όπως η γειτονιά, η παρέα, το καφενείο,47 υπήρξαν μερικά από τα πολλά
εμπόδια που έπρεπε να υπερνικήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα στην προσπά-
θειά του να δημιουργήσει νέες πολιτικές ταυτότητες εισάγοντας τα νεωτερικά
στοιχεία της ταξικής ιδεολογικής συγκρότησης.
Στην περίπτωση των ανατολικών συνοικιών, υπήρχε ένας ακόμα ανασταλ-
τικός παράγοντας. Λόγω της οικονομικής, πολιτισμικής και χωροταξικής πε-
ριθωριοποίησης των προσφύγων κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, η συ-
νοικία αποτελούσε το ζωτικό χώρο δραστηριοποίησής τους, σε μεγάλο βαθμό
αποκομμένο από την υπόλοιπη πόλη. Η απουσία μεγάλων παραγωγικών μο-
νάδων στις ανατολικές συνοικίες και, συνεπώς, η εργασία της πλειονότητας
των κατοίκων τους εκτός συνοικίας, εμπόδισε τη σύνδεση του συνδικαλιστικού
αγώνα στους χώρους εργασίας με τις κινητοποιήσεις για την επίλυση βασικών
τοπικών ζητημάτων στους χώρους κατοικίας. Με άλλα λόγια, η διάσταση ανά-
μεσα στο χώρο εργασίας και κατοικίας στερούσε τη δυνατότητα από το ΚΚΕ
να βασιστεί στα ίδια δίκτυα ανθρώπων για να εισαγάγει τις συνδικαλιστικές
πρακτικές οργάνωσης του ταξικού αγώνα και στα δύο πεδία συλλογικής δρά-
σης. Στους προσφυγικούς συνοικισμούς, όπου κυριαρχούσαν παραδοσιακού
τύπου μορφές οργάνωσης (συγγένεια, κοινή καταγωγή, έθιμα κ.ά.), το ΚΚΕ
έπρεπε να δημιουργήσει νέες διόδους επικοινωνίας για να ενεργοποιήσει τα
κοινωνικά δίκτυα προς την κατεύθυνση της πολιτικής διεκδίκησης. Συνεπώς,
στις ανατολικές συνοικίες, το ΚΚΕ καλούνταν να εφαρμόσει μια πολιτική
πρακτική διαφορετική από αυτή που ανέπτυξε στους χώρους εργασίας. Με τις
παραδοσιακές αντιλήψεις περί συλλογικής οργάνωσης και δράσης να κυριαρ-
χούν και με την κοινωνική πόλωση που προκαλούσε ο δικομματισμός μεταξύ

47. Ά. Ελεφάντης, ό.π., σ. 352-354.

206 ΝΕΆ ΚΟΙΝΩΝΙΚΆ ΚΆΙ ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΆ

βενιζελικών και αντιβενιζελικών να καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την πολιτική

συμπεριφορά των μαζών, οι δυνατότητες που είχε το ΚΚΕ να εισαγάγει μια νέα
πολιτική κουλτούρα στις προσφυγικές συνοικίες ήταν σαφώς περιορισμένη.
Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, το ΚΚΕ επιχείρησε να διαρρήξει τις
πελατειακού τύπου σχέσεις των αστικών κομμάτων με το προσφυγικό στοιχείο.
Με άλλα λόγια, επιδίωξε τη μετατόπιση της πολιτικής αντιπαράθεσης από το
εσωτερικό του αστικού πολιτικού χώρου, στο πεδίο που χώριζε το κομμουνι-
στικό από τα αστικά πολιτικά κόμματα. Για να το επιτύχει αυτό, προσπάθησε
να υπερβεί το διχαστικό σχήμα βενιζελικοί πρόσφυγες-αντιβενιζελικοί γηγε-
νείς, με την προβολή της ταξικής διάστασης του προσφυγικού ζητήματος και
την ένταξή του στο γενικότερο πρόβλημα που δημιουργούσαν οι υφιστάμε-
νες σχέσεις εξουσίας. Η κύρια πρακτική που χρησιμοποίησε το Κομμουνιστι-
κό Κόμμα, ήταν αυτή της κινητοποίησης των μαζών γύρω από τα καθημερινά
προβλήματα που αντιμετώπιζαν. Η επιρροή του στις ανατολικές συνοικίες της
Άθήνας βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στη δυναμική που δημιουργούσε η
πολιτική δράση, η κατανόηση της πολιτικής στην πράξη. Ήταν το πρώτο βήμα
για την πολιτικοποίηση των μαζών.
Τη διαδικασία αυτή ανέκοψε η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά. Οι πρωτό-
γνωρες πρακτικές των διωκτικών Άρχών οδήγησαν στη διάλυση των μηχανι-
σμών του ΚΚΕ στις ανατολικές συνοικίες. Άυτό που δεν κατάφεραν οι κομμου-
νιστικές οργανώσεις κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, θα το καταφέρουν
οι εαμικές, όταν τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά θα διαδεχθεί η γερμανική
και ιταλική Κατοχή. Στο πολιτικό κενό που προκάλεσε η στρατιωτική κατοχή
της χώρας, τα πελατειακά δίκτυα κατέρρευσαν μαζί με το πολιτικό σύστημα
που τα στήριζε. Άυτό που κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου εμφανιζόταν
ως περιθωριακή πολιτική κουλτούρα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής κατέστη
κυρίαρχη, μετατρέποντας τις ανατολικές συνοικίες της Άθήνας σε εαμικά αντι-
στασιακά προπύργια. Πλέον στη θέση του μεσοπολεμικού Ενιαίου Μετώπου
βρισκόταν το κατοχικό ΕΆΜ.
ΆΠΟ ΤΆ ΠΕΛΆΤΕΙΆΚΆ ΔΙΚΤΥΆ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΔΡΆΣΗ 207

ΒΙΒΛΙΟΓΡΆΦΙΆ

Βερέμης, Θάνος, Ο στρατός στην ελληνική πολιτική, Άθήνα: Κούριερ, 2000.

Γκιζελή, Βίκα, «Επίταξις ακινήτων κατοικουμένων ή οπωσδήποτε χρησιμοποιουμένων»,
στο Μαρία Στεφανοπούλου (επιμ.), Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα. Οι προσφυγου-
πόλεις στην Ελλάδα, Άθήνα: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενι-
κής Παιδείας, 1997, σ. 69-87.
Ελεφάντης, Άγγελος, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης. ΚΚΕ και αστισμός στο Με-
σοπόλεμο, Άθήνα: Θεμέλιο, 1999.
Καράβας, Σπύρος, «Η προσφυγική ψήφος στο πολεοδομικό συγκρότημα της Άθήνας την
περίοδο του μεσοπολέμου», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 9 (1992) 135-
156.
Καραδήμου-Γερολύμπου, Άλέκα, «Πόλεις και ύπαιθρος. Μετασχηματισμοί και αναδιαρ-
θρώσεις στο πλαίσιο του εθνικού χώρου», στο Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία
της Ελλάδας του 20ού αιώνα, τόμ. Β1: Ο Μεσοπόλεμος, 1922-1940, Άθήνα: Βιβλιό-
ραμα, 2002, σ. 59-105.
Λιάκος, Άντώνης Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο
Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Άθήνα: Ίδρυμα Έρευνας και Παι-
δείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1993.
Μαυρογορδάτος, Γεώργιος, Εθνικός Διχασμός και Μαζική Οργάνωση. Οι Επίστρατοι του
1916, Άθήνα: Άλεξάνδρεια, 1996.
Χατζηιωσήφ, Χρήστος, «Το προσφυγικό σοκ, οι σταθερές και οι μεταβολές της ελληνικής
οικονομίας», στο Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα,
τόμ. Β1: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, Άθήνα: Βιβλιόραμα, 2002, σ. 9-57.

Hirschon, Renée, Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η κοινωνική ζωή των Μι-
κρασιατών προσφύγων στον Πειραιά, Άθήνα: ΜΙΕΤ, 2004.
Mavrogordatos, George, Stillborn Republic. Social Coalitions and Party Strategies in
Greece, 1922-1936, Καλιφόρνια: University of California Press, 1983.
Mazower, Mark, Η Ελλάδα και η οικονομική κρίση του μεσοπολέμου, Άθήνα: ΜΙΕΤ, 2009.