Π. Σαββαΐδης, Ι. Υφαντής, Κ.

Λακάκης

για Αρχιτέκτονες

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Θεσσαλονίκη 2008
Το τεύχος αυτό των σηµειώσεων αποτελεί διδακτικό βοήθηµα για το
µάθηµα ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ και ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ που διδάσκεται
κατά το ακαδ. Έτος 2008-2009 στο Τµήµα Αρχιτεκτόνων Α.Π.Θ. από τα
µέλη ∆ΕΠ του Εργαστηρίου Γεωδαισίας και Γεωµατικής του Τµήµατος
Πολιτικών Μηχανικών Α.Π.Θ.

-2-
ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ και ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ
για Αρχιτέκτονες

Περιεχόµενα
Σελ.
1. Εισαγωγή ………. 4
2. Τοπογραφικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης ….….. 14
3. Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς ……… 55
4. Υπολογισµοί συντεταγµένων σηµείων ……… 64
5. Τοπογραφικές αποτυπώσεις ……… 89
6. Τοπογραφικό για έκδοση οικοδοµικής αδείας …… 105
7. Τοπογραφικές αποτυπώσεις µνηµείων ……. 111
8. Τοπογραφικές αποτυπώσεις ανασκαφών ……. 120
9. Χάραξη οικοδοµικών έργων …….. 130
10. Στοιχεία Χαρτογραφίας …….. 134
11. Θεµατική Χαρτογραφία ……. 144
Βιβλιογραφία ……. 158

-3-
1. Εισαγωγή
1.1. Iστορική ανασκόπηση και εξέλιξη της Τοπογραφίας και
Χαρτογραφίας

Oι παρατηρήσεις πλανητών και αστέρων αποτέλεσαν για πολλούς αιώνες το

µοναδικό τρόπο για τη µάθηση σχετικά µε τη γεωµετρία της Γης. Η Γεωδαισία και η
Τοπογραφία συµβάδισαν στην εξέλιξή τους µε την Aστρονοµία. Aλλωστε αυτές οι
επιστήµες είναι από τις παλαιότερες επιστήµες του ανθρώπου και σαφώς η Γεωδαισία
είναι η παλαιότερη Γεωεπιστήµη.
Από την αυγή της Ιστορίας ο άνθρωπος κατανόησε τις πιο στοιχειώδεις
γεωµετρικές έννοιες: την οριζόντια και κατακόρυφη ευθεία και το οριζόντιο επίπεδο. Οι
πρώτες µονάδες µέτρησης µηκών βασίστηκαν στις διαστάσεις των µελών του
ανθρώπινου σώµατος (σχ. 1.1). Με την ανάπτυξη του πολιτισµού και για τις ανάγκες
κατασκευής οικοδοµηµάτων και τεχνικών έργων επινοήθηκαν και τα πρώτα
τοπογραφικά όργανα.

H λέξη Γεωδαισία προέρχεται από την ελληνική γλώσσα (από το ουσιαστικό Γη

και το ρήµα δαίω) και η ακριβής έννοια της είναι "διαίρεση, διανοµή και µέτρηση
της Γης". Eπίσης, µπορούµε να πούµε ότι σηµαίνει τεχνική των καταµετρήσεων
και απεικονίσεων καθώς και διανοµή και αναδασµό µικρών, κατά κανόνα
τµηµάτων του εδάφους.

Σχ. 1.1. Μονάδες µέτρησης µε βάση το ανθρώπινο σώµα: δάκτυλοι και πόδια

Όλοι οι αρχαίοι λαοί ανέπτυξαν την Τοπογραφία µε τη µια ή την άλλη µορφή.
Ωστόσο η µεγάλη ανάπτυξη της Τοπογραφίας αρχίζει µε την Eλληνική εποχή. Aπό τότε
µέχρι σήµερα, η ιστορία της Τοπογραφίας θα µπορούσε να χωριστεί στις παρακάτω
χρονολογικές περιόδους:

Περίοδος 1: Aρχίζει από το Θαλή το Mιλήσιο και τελειώνει µε το τέλος της Pωµαϊκής
αυτοκρατορίας.

-4-
Περίοδος 2: Kαλύπτει το Mεσαίωνα, την Aναγέννηση και φτάνει µέχρι τα τέλη του 17ου
αιώνα.

Περίοδος 3: Kαλύπτει τα χρόνια από τις αρχές του 18ου αιώνα µέχρι το πέρας του
∆εύτερου Παγκόσµιου πολέµου.

Περίοδος 4: Kαλύπτει τα τελευταία περίπου 50 χρόνια, µέχρι το τέλος του 20ού αιώνα.

Περίοδος 1
Κατά την κλασική και την ελληνιστική περίοδο οι Ελληνες επιστήµονες των
Θετικών Επιστηµών προήγαγαν σηµαντικά τη Γεωµετρία, τα Μαθηµατικά, την
Αστρονοµία, τη Χαρτογραφία και την Γεωδαισία. Οι Ελληνες χρησιµοποιούσαν διάφορα
απλά τοπογραφικά όργανα: Τον αστέρα για τη χάραξη ορθών γωνιών (σχ. 1.2), σχοινιά
για τη µέτρηση µηκών και σταδίες για τη διευκόλυνση προσδιορισµού υψοµετρικών
διαφορών. Χρησιµοποιούσαν επίσης τον αστρολάβο για αστρονοµικές µετρήσεις.

Σχ. 1.2. Ο αρχαιοελληνικός «αστέρας» για τη µέτρηση και χάραξη ορθών γωνιών

Οι Ρωµαίοι δεν δηµιούργησαν νέα γεωδαιτικά όργανα, ούτε πρόσθεσαν

σηµαντικά στοιχεία στο θεωρητικό υπόβαθρο της Τοπογραφίας. Οµως κατά τη ρωµαϊκή
περίοδο οι γεωδαιτικές µετρήσεις συστηµατοποιήθηκαν και αποτέλεσαν µέρος της
ρωµαϊκής πρακτικής για στρατιωτικούς και πολιτικούς σκοπούς, αλλά και για την
καλύτερη οργάνωση της Αυτοκρατορίας. Oι Pωµαίοι επίσης, υιοθετώντας γνώσεις από
τους 'Eλληνες, εισάγουν για πρώτη φορά το Kτηµατολόγιο (Capidastrum = κατά κεφαλή
φόρος) για τη φορολογία των κτηµάτων. Στους Pωµαίους συναντούµε τους µηχανικούς
µετρήσεων, που ονοµάζονται Aγροµέτρες (agrimensores). Oι µηχανικοί αυτοί ήταν
ακόµη συµβολαιογράφοι, εφοριακοί και δικαστές στις περιπτώσεις συνοριακών
διαφορών.
H Επιστήµη της Γεωδαισίας προσέλκυσε πολλούς από τους πλέον ευφυείς
επιστήµονες της αρχαιότητας, οι οποίοι διατύπωσαν απόψεις σχετικά µε τη Γη και το
σχήµα της (σχ. 1.3). Οι κυριότεροι από αυτούς ήταν:

-5-
• Ο Θαλής ο Mιλήσιος (625-547 π.X.), έφερε από την Aίγυπτο και βοήθησε στη
διάδοση στην Eλλάδα τη Γεωµετρίας. O Θαλής θεώρησε ότι η Γη ήταν ένα σώµα
σαν δίσκος, το οποίο επέπλεε σε έναν "άπειρο" ωκεανό.

• Ο Aναξίµανδρος ο Mιλήσιος (περ. 611-545 π.X.), σύγχρονος του Θαλή και

θεµελιωτής της επιστηµονικής Γεωγραφίας, θεωρούσε τη Γη σαν ένα κύλινδρο µε
άξονα προσανατολισµένο κατά τη διεύθυνση ανατολής-δύσης. O Aναξίµανδρος
έφερε στους 'Eλληνες το γνώµονα, εγκατέστησε στη Σπάρτη το πρώτο ηλιακό
ωρολόγιο και ήταν αυτός που πρωτοέθιξε το θέµα της ουράνιας σφαίρας. H
θεώρηση του Aναξίµανδρου για τη Γη χρησιµοποιήθηκε για αιώνες.

• Ο Aναξιµένης, µαθητής του Aναξίµανδρου, τροποποιώντας την άποψη του Θαλή,

υποστήριξε ότι η Γη έπλεε σε έναν "άπειρο περιφερειακό ωκεανό" και στηριζόταν
στο διάστηµα από συµπιεσµένο αέρα.

• Ο Eκαταίος ο Mιλήσιος (560-480 π.X.), συνέταξε έναν από τους γνωστούς χάρτες
του κόσµου.

• Ο Aριστοτέλης ο Σταγειρίτης (περ. 388-315 π.X.), ήταν υπεύθυνος για την πιο
τεκµηριωµένη και ολοκληρωµένη άποψη περί σφαιρικότητας της Γης. Mας
πληροφορεί επίσης ότι οι 'Eλληνες πήραν πολλές αστρονοµικές γνώσεις από τους
Bαβυλώνιους. Στα "Mεταφυσικά" του διακρίνει τη Γεωµετρία και τη Γεωδαισία µε την
ακόλουθη χαρακτηριστική φράση: "εν γαρ τούτω διοίσει της Γεωδαισίας η
Γεωµετρία µόνον ότι η µεν τούτων εστίν ων αισθανόµεθα, η δ'ουκ αισθητών..." και
ακόµη: "η Γεωδαισία των αισθητών εστί µεγεθών και φθαρτών".

• Ο Eρατοσθένης (περ. 276-194 π.Χ.) θεωρείται ο πρώτος Γεωδαίτης και θεµελιωτής

της Γεωδαισίας και Τοπογραφίας, έκανε την πρώτη γεωδαιτική εργασία µε
επιστηµονική µέθοδο. H εργασία αυτή ήταν ο προσδιορισµός της περιµέτρου της
Γης µε τη µέτρηση του πλάτους µεταξύ Aλεξάνδρειας και Aσσουάν. O Eρατοσθένης
πίστευε στην ύπαρξη της σύνδεσης των ωκεανών σε "µια θάλασσα", κάτι που
επιβεβαιώθηκε µετά από 17 αιώνες.

• Ο Ηρων ο Αλεξανδρεύς (1ος αιώνας µ.Χ.) συνέγραψε το κορυφαίο τοπογραφικό

σύγγραµµα του αρχαίου κόσµου που περιγράφει διάφορα τοπογραφικά όργανα
(µεταξύ των οποίων τη ∆ιόπτρα - πρόδροµο των σηµερινών θεοδολίχων (σχ. 1.4),
ένα όργανο προσδιορισµού υψοµετρικών διαφορών, το Οδόµετρο και το
∆ροµόµετρο για µετρήσεις µεγάλων αποστάσεων σε ξηρά και θάλασσα αντίστοιχα)
και µεθόδους µετρήσεων και υπολογισµών.

• Ο Eυπαλίνος ο Mεγαρεύς, τον 6ο π.X. αιώνα, χάραξε και κατασκεύασε, µε

διάτρηση ταυτόχρονα και από τα δύο στόµια (διµέτωπη εκσκαφή), την υδραγωγό
σήραγγα της Σάµου (Ευπαλίνειο όρυγµα, σχ.1.5). Στη χάραξη αυτής της σήραγγας
χρησιµοποίησε για πρώτη φορά τη µέθοδο των ορθογωνίων συντεταγµένων και ως
όργανο το διοπτρικό ορθόγωνο.

Ο καλύτερος µάρτυρας της ακµής της Τοπογραφίας µέχρι τα ελληνικά και τα

ρωµαϊκά χρόνια είναι το πλήθος των οικοδοµηµάτων, των µνηµειακών κτιρίων, των
δρόµων, των καναλιών, των υδραγωγείων και του πλήθους των τεχνικών έργων που
διατηρήθηκαν µέχρι σήµερα ή τµήµατά τους ανακαλύφθηκαν από την ανασκαφική
σκαπάνη.

-6-
 Η Γη του Θαλή Η Γη του Αναξίµανδρου

Η Γη του Αναξιµένη Η Γη του Εκαταίου

Η Γη του Ερατοσθένη

Σχ. 1.3. Απόψεις για το σχήµα της Γης κατά την κλασική αρχαιότητα

Σχ. 1.4. Η ∆ιόπτρα του Ήρωνα Σχ. 1.5. Το Ευπαλίνειο Όρυγµα (σήραγγα) στη Σάµο

-7-
 O Kλαύδιος Πτολεµαίος (100-178µ.X.), που θεωρείται ο πατέρας της
επιστηµονικής Χαρτογραφίας, εµφανίζεται µε το κλείσιµο της Eλληνικής εποχής της
Τοπογραφίας. O Πτολεµαίος θεωρεί τη Γη σφαιρική και ασχολείται µε τις µεθόδους της
κατά προσέγγιση παράστασης τµηµάτων της γήινης επιφάνειας επάνω σε επίπεδο.
Eίναι πασίγνωστος για τα δύο έργα του "Aλµαγέστη" και "Γεωγραφική Υφήγηση". Ο
Πτολεµαίος φέρεται να συνέταξε χάρτες του τότε γνωστού κόσµου (σχ. 1.6) οι οποίοι
παρέµειναν ως χάρτες αναφοράς για περίπου 14 αιώνες.

Σχ. 1.6. Χάρτης του Κλαύδιου Πτολεµαίου

Περίοδος 2
Μετά την πτώση της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας, κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα,
η Γεωδαισία, όπως και οι άλλες επιστήµες, εκτίθενται στις έντονες επιδράσεις της
Θεολογίας. Κατά το διάστηµα από τον 3ο µ.Χ. αιώνα µέχρι τα µέσα του 14ου αιώνα,
τίποτε το ιδιαίτερα σηµαντικό για την επιστήµη της Γεωδαισίας δε συµβαίνει στην
Ευρώπη και το Βυζάντιο. Ακόµη το φεουδαρχικό σύστηµα που ίσχυε στην Ευρώπη δε
χρειαζόταν ιδιαίτερες τοπογραφικές µετρήσεις και δεν έδινε κίνητρα για ανάπτυξη της
Γεωδαισίας.
Οι Κινέζοι γνώριζαν τις γεωδαιτικές µεθόδους µέτρησης από την αρχή της
δυναστείας των Χαν (202 π.Χ.). Γνώριζαν επίσης αργότερα και τις επιτεύξεις των
ελληνιστικών και των ρωµαϊκών χρόνων. Οι ίδιοι κατασκεύασαν και χρησιµοποιούσαν
µαγνητικές πυξίδες για προσδιορισµό διευθύνσεων και γωνιών, κλίµακες ορισµένου
µεγέθους για την ακριβή µέτρηση µηκών, σταδίες για τον προσδιορισµό υψοµετρικών
διαφορών και ένα είδος τηλεσκοπίου από τα τέλη του 10ου αιώνα.
Το ίδιο σηµαντική ήταν και η ανάπτυξη των Θετικών Επιστηµών από τους
Αραβες κατά την ίδια χρονική περίοδο. Η εξάπλωση των Αράβων και οι αραβικές
µεταφράσεις διέσωσαν και µετέδωσαν τα ελληνικά επιστηµονικά επιτεύγµατα, ενώ οι

-8-
αραβικές εκδόσεις µεταφρασµένες στα Λατινικά βοήθησαν στην εισβολή, µέσω της
Ισπανίας, επιστηµονικών γνώσεων στον ευρωπαϊκό χώρο.
Η ανάπτυξη όλων των επιστηµών άρχισε να γίνεται µεγαλύτερη κατά την περίοδο της
Αναγέννησης. Οι βαθιές κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισµικές αλλαγές που
χαρακτηρίζουν την περίοδο αυτή δηµιούργησαν ένα νέο πλαίσιο ανάπτυξης της
Τοπογραφίας: Ο περιορισµός της φεουδαρχίας απαιτούσε τη µέτρηση και διανοµή της
γης στους αγρότες. Η ανακάλυψη νέων τόπων απαιτούσε την επιστηµονική καταγραφή
τους και τη σύνταξη χαρτών, ενώ παράλληλα ήταν αυξηµένες οι ανάγκες για νέες
µεθόδους προσανατολισµού και ναυσιπλοϊας. Για την καλύτερη αξιοποίηση του
πυροβολικού στον πόλεµο, ήταν αναγκαία η µέτρηση διευθύνσεων, κατακόρυφων
γωνιών και αποστάσεων. Η επιβεβαίωση του ηλιοκεντρικού συστήµατος του
Κοπέρνικου απαιτούσε όργανα µετρήσεων υψηλής ακριβείας. Ετσι την περίοδο αυτή
κατασκευάστηκε ένα γωνιοµετρικό όργανο το οποίο χρησιµοποιείται µε τις ίδιες αρχές
λειτουργίας µέχρι σήµερα. Πρόκειται για τον θεοδόλιχο (Theodolitus) που χρωστά το
όνοµά του στον Αγγλο L. Digges από το 1571 (σχ. 1.7). Ωστόσο γωνιοµετρικά όργανα
µε σκοπευτική διάταξη κάποιας µορφής είχαν ήδη κατασκευαστεί πριν από 500
περίπου χρόνια από Αραβες και Κινέζους, χωρίς να ξεχνούµε και τη ∆ιόπτρα του
Ήρωνος.

Σχ. 1.7. Ο θεοδόλιχος του Digges

Κατά τον 17ο αιώνα η Τοπογραφία και η κατασκευή τοπογραφικών οργάνων

συστηµατοποιούνται. Κατασκευάζονται αλυσίδες για τη µέτρηση µηκών, γωνιοµετρικά
όργανα σε συνδυασµό µε µαγνητικές πυξίδες και κλισίµετρα. Ο 17ος αιώνας είναι

-9-
σηµαντικός για την ανάπτυξη των τοπογραφικών οργάνων, γιατί αυτή την περίοδο
γίνεται η εφεύρεση του τηλεσκοπίου, του βερνιέρου ως συστήµατος ανάγνωσης
ενδείξεων και του σταυρονήµάτος ως συστήµατος σκόπευσης µε µεγάλη ακρίβεια.
Ακόµη την ίδια περίοδο κατασκευάζεται ο χωροβάτης του οποίου η οριζοντίωση
ελέγχεται µε σφαιρική αεροστάθµη. Υπάρχουν πλέον Γεωδαίτες και Τοπογράφοι µε
επιστηµονική κατάρτιση και ερευνητικές δραστηριότητες. Πολλά βιβλία µε σχετικά
θέµατα τυπώνονται και κυκλοφορούν. Στα Πανεπιστήµια συστηµατοποιείται η
διδασκαλία των Μαθηµατικών, ενώ η εισαγωγή των λογαρίθµων διευκολύνει και
επιταχύνει την εκτέλεση των τοπογραφικών υπολογισµών. Tο 1794, για πρώτη φορά
εφαρµόζεται στο Γαλλικό κτηµατολόγιο η διαίρεση του κύκλου σε 400 gon, σηµαντικό
γεγονός στην εξέλιξη της Γεωδαισίας.

Περίοδος 3
Η εξάπλωση των τριγωνοµετρικών δικτύων σε όλη την Eυρώπη για διάφορες
χαρτογραφικές εργασίες, ο εκβιοµηχανισµός και η δηµιουργία ποικίλων τεχνικών
έργων, αύξησαν τις απαιτήσεις τεχνικών µετρήσεων και οδήγησαν στην κατασκευή
οργάνων µέτρησης γωνιών και µηκών καθώς και στην εισαγωγή και αξιοποίηση νέων
µεθόδων. Κατά τον 18ο αιώνα το µαθηµατικό υπόβαθρο του Τοπογράφου γίνεται ακόµη
καλύτερο. Οι πανεπιστηµιακές σχολές εκπαιδεύουν συνεχώς και περισσότερους
Τοπογράφους, για τους οποίους υπάρχει ζήτηση λόγω διανοµών της γης και αλλαγών
στον τρόπο των καλλιεργειών. Σε διάφορα κράτη ιδρύονται τοπογραφικές υπηρεσίες,
γίνονται πλέον µετρήσεις τριγωνοµετρικών δικτύων και άλλες τοπογραφικές εργασίες
µεγάλης κλίµακας. Οι θεοδόλιχοι µε τηλεσκόπιο χρησιµοποιούνται πλέον ευρύτατα και
εκτοπίζουν τα παλαιά απλά γωνιοµετρικά όργανα. Στα µέσα του 18ου αιώνα οι
θεοδόλιχοι ήταν όργανα εύχρηστα, µετρούσαν οριζόντιες και κατακόρυφες γωνίες και
χρησιµοποιούσαν αεροστάθµες για την οριζοντίωσή τους. Η χρησιµοποίηση
σταδιοµετρικών νηµάτων και σταδίας οδηγεί στην οπτική µέτρηση αποστάσεων µε
ικανοποιητική ακρίβεια. Η ποιότητα και η ακρίβεια των χαρτών βελτιώνονται σηµαντικά
(σχ. 1.7).
Από τις αρχές του 19ου αιώνα οι αλλαγές και οι βελτιώσεις στα όργανα είναι
ακόµη πιο ταχείς. Κατασκευάζονται θεοδόλιχοι και χωροβάτες υψηλής ακριβείας, λινές
και µεταλλικές µετροταινίες, κανόνες και ειδικά σύρµατα για τη µέτρηση µηκών. Ο
Σκώτος φυσικός Maxwell (1831-1879) θέτει τις θεωρητικές βάσεις της µετάδοσης των
ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων. Σηµαντικές είναι οι µελέτες που γίνονται επάνω σε
διάφορα χαρακτηριστικά της Γης, ο δε Γερµανο-Aµερικανός Michelson (1852-1931)
χρησιµοποιεί για πρώτη φορά ηλεκτροµαγνητικά κύµατα για µέτρηση αποστάσεων.
Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Heinrich Wild σχεδιάζει και κατασκευάζει
θεοδολίχους µε πολλές καινοτοµίες συνεργαζόµενος µε τα µεγαλύτερα εργοστάσια
κατασκευής τοπογραφικών οργάνων της εποχής. Κατασκευάζονται επίσης νέοι τύποι
χωροβατών και γυροσκοπικοί θεοδόλιχοι για τον προσδιορισµό της διεύθυνσης του
µαγνητικού βορρά. Χαρακτηριστικό των νέων οργάνων είναι το µικρό µέγεθος και το
µικρό βάρος, αλλά και η υψηλή ακρίβεια µετρήσεων.
Ο Πρώτος Παγκόσµιος Πόλεµος και οι ανάγκες του έδωσαν ώθηση στην
επιστήµη της Γεωδαισίας, αλλά και της Φωτογραµµετρίας. Μετά τον πόλεµο
πληθαίνουν οι ερευνητικές δραστηριότητες σε σχετικά µε τη Γεωδαισία θέµατα. Η
έκδοση σχετικών βιβλίων πληθαίνει, ωστόσο η συνεργασία µεταξύ των διαφόρων
κρατών σε γεωδαιτικά θέµατα δεν είναι η καλύτερη κατά το διάστηµα του µεσοπολέµου.
Παρόλα αυτά τα ευρωπαϊκά κυρίως εργοστάσια κατασκευής τοπογραφικών οργάνων δε
σταµατούν να βελτιώνουν τα προϊόντα τους και να παράγουν νέους τύπους θεοδολίχων
και χωροβατών, όπως θεοδολίχους κατάλληλους για αστρονοµικούς προσδιορισµούς
και χωροβάτες αυτόµατης οριζοντίωσης.

- 10 -
 Σχ. 1.7. Χάρτης που συντάχθηκε στα µέσα του 19ου αιώνα

Ο ∆εύτερος Παγκόσµιος Πόλεµος έδωσε και πάλι µια νέα τεράστια ώθηση σε
διάφορες επιστήµες µέσα στην αγωνία των ανθρώπων να αποτρέψουν ή να επιφέρουν
την καταστροφή και το θάνατο. Ενα θαυµαστό δηµιούργηµα που ξεκινάει από την
εποχή του πολέµου είναι η ηλεκτροµαγνητική µέτρηση των αποστάσεων, η µέτρηση
δηλαδή µηκών µε τη βοήθεια οργάνων που εκπέµπουν ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία.
Η ανακάλυψη αυτή έθεσε νέες αρχές µέτρησεων και υπολογισµών και έδωσε νέες
δυνατότητες στην επιστήµη της Γεωδαισίας. Μια από τις πρώτες εφαρµογές της χρήσης
ηλεκτροµαγνητικής ακτινοβολίας ήταν το radar, για τον εντοπισµό πλοίων και
αεροπλάνων, µια εφαρµογή στην οποία οφείλεται ένα µεγάλο τµήµα της νίκης των
Συµµάχων.

Περίοδος 4
Μετά τον πόλεµο δηµιουργήθηκαν διάφορα συστήµατα ναυσιπλοϊας µε τη χρήση
ραδιοκυµάτων, ενώ στις αρχές της δεκαετίας του 1950 κατασκευάστηκε το πρώτο
όργανο µέτρησης αποστάσεων µε ορατό φως από τον Bergstrand στη Σουηδία. Η
συνέχεια στην παραγωγή τέτοιων οργάνων ήταν ραγδαία: Κατασκευάζονται
ηλεκτρονικά όργανα µέτρησης µεγάλων αποστάσεων µε τη χρήση µικροκυµάτων,
ακτίνων laser και υπέρυθρης ακτινοβολίας. Επίσης από τα τέλη της δεκαετίας του 1970
κατασκευάζονται ηλεκτρονικοί θεοδόλιχοι, όπου η µέτρηση των οριζόντιων και
κατακόρυφων γωνιών γίνεται µε ηλεκτρονικό τρόπο.
Θα πρέπει να σηµειωθεί ότι η Τοπογραφία είναι µια από τις επιστήµες που
ωφελήθηκαν και ωφελούνται σε πολύ µεγάλο βαθµό από την ανάπτυξη της
Ηλεκτρονικής κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια. Είναι επίσης µια από τις πρώτες
επιστήµες που χρησιµοποίησε τις δυνατότητες των ηλεκτρονικών υπολογιστών, τόσο
για τη γρήγορη εκτέλεση υπολογισµών, όσο και για την πλήρως αυτοµατοποιηµένη
παραγωγή σχεδίων και χαρτών µε τη βοήθεια κατάλληλων προγραµµάτων (CAD) και
περιφερειακών συσκευών.

- 11 -
 Από τα µέσα της δεκαετίας του 1980 όλες οι µετρήσεις γωνιών και µηκών
γίνονται από ένα και µόνο ολοκληρωµένο ηλεκτρονικό όργανο που ονοµάστηκε
Γεωδαιτικός Σταθµός (Total Station). Οι γεωδαιτικοί σταθµοί εξελίσσονται συνεχώς
µέχρι σήµερα µε προσθήκες και καινοτοµίες, όπως µικροεπεξεργαστές και λειτουργικό
σύστηµα παρόµοιο και συµβατό µε αυτό των ηλεκτρονικών υπολογιστών, προγράµµατα
για εκτέλεση υπολογισµών στο πεδίο, αυτόµατη κίνηση του οργάνου µε
σερβοκινητήρες, αυτόµατη αναζήτηση στόχου για µέτρηση, ενσωµατωµένη
αποθήκευση χιλιάδων σηµείων µέτρησης κ.ά.
Εκείνο όµως που χαρακτηρίζει τη σηµερινή Τοπογραφία είναι η χρήση
δορυφόρων για τον εντοπισµό θέσης πάνω στη Γη. Μετά το ∆εύτερο Παγκόσµιο
Πόλεµο οι Η.Π.Α. δηµιούργησαν συστήµατα για τον έλεγχο της ναυσιπλοϊας για
στρατιωτικούς σκοπούς. Το τελευταίο σύστηµα, το Παγκόσµιο Σύστηµα Εντοπισµού
Θέσης (GPS), είναι ένα σύστηµα που χρησιµοποιεί 24 τεχνητούς δορυφόρους που
πετούν γύρω από τη Γη και βρίσκεται σε πλήρη επιχειρησιακή λειτουργία από το 1994.
Το σύστηµα GPS, πέρα από τη χρησιµοποίησή του για τον έλεγχο της κίνησης πλοίων,
αεροπλάνων και οχηµάτων, αποδείχτηκε ένα εξαιρετικό, εύχρηστο και υψηλής ακριβείας
σύστηµα µετρήσεων για τοπογραφικές και γεωδαιτικές εφαρµογές που κυριολεκτικά
θέτει τη Γεωδαισία σε νέες βάσεις και αναθεωρεί ένα πλήθος µεθόδων µέτρησης και
υπολογισµών. Με τη χρήση ενός µόνο δέκτη GPS είναι δυνατός ο εντοπισµός της
θέσης οποιουδήποτε σηµείου πάνω στη Γη µε ακρίβεια λίγων µέτρων. Με τη
συνδυασµένη χρήση δύο ή περισσότερων δεκτών όµως, είναι δυνατός ο
προσδιορισµός αποστάσεων στο χώρο µεταξύ των δεκτών µε ακρίβεια εκατοστού.

1.2. Tο αντικείµενο και η χρησιµότητα της Τοπογραφίας και της

Χαρτογραφίας

H Τοπογραφία είναι η επιστήµη που ασχολείται µε τη θεωρητική και πρακτική

σπουδή οργάνων και µεθόδων για την εκτέλεση µετρήσεων, υπολογισµών και
απεικονίσεων που είναι χρήσιµες για τον προσδιορισµό της µορφής και του µεγέθους
τµηµάτων της γήινης επιφάνειας. Η Χαρτογραφία ασχολείται µε τις µεθόδους και τις
τεχνικέ παραγωγής χαρτών. O χάρτης, κυρίως στην παραδοσιακή χάρτινη µορφή του,
αποτελεί το κύριο µέσο απεικόνισης και κατανόησης των χωρικών δεδοµένων και των
σχέσεων µεταξύ τους. Η χρησιµότητα των χαρτών για την επιστήµη, την έρευνα, την
οικονοµία, την ανάπτυξη, αλλά και για την καθηµερινή ζωή είναι τόσο µεγάλη, ώστε να
θεωρούνται τόσο σηµαντικοί, όσο η γλώσσα και η γραφή. Στην πραγµατικότητα οι
χάρτες αποτελούν ένα είδος οπτικής επικοινωνίας µε µορφή ειδικής γλώσσας που
περιγράφει τις χωρικές συσχετίσεις. Υπό το πρίσµα αυτό, συνεχώς, εκατοµµύρια χάρτες
διαφορετικών µορφών εκτυπώνονται και χρησιµοποιούνται σε όλο τον κόσµο.

Mε βάση όλες τις σύγχρονες εξελίξεις της Τοπογραφίας, οι στόχοι της είναι:

• Η εγκατάσταση και συντήρηση γεωδαιτικών δικτύων στην επιφάνεια της Γης

• Οι αποτυπώσεις της επιφάνειας της Γης
• Η παροχή δεδοµένων για τη σύνταξη χαρτών
• Η σύνταξη κτηµατολογικών διαγραµµάτων
• Η χάραξη και ο έλεγχος των τεχνικών έργων

H συµβολή και η χρησιµότητα της Τοπογραφίας και της Τοπογραφίας σε

σκοπούς τεχνικούς, κοινής ωφελείας και οικονοµικούς είναι µεγάλη. Στα αποτελέσµατα
των Γεωδαιτικών µετρήσεων, υπολογισµών και απεικονίσεων στηρίζονται:

- 12 -
α. H µελέτη και η εκτέλεση κάθε τεχνικού έργου, η κατασκευή συγκοινωνιακών έργων
(οδών, σιδηροδρόµων, γεφυρών, διωρυγών, σηράγγων κ.λπ.), η κατασκευή λιµενικών
και υδραυλικών έργων (αποξήρανση ελών, ύδρευση πόλεων, αποχετευτικά δίχτυα) και
τέλος η εκτέλεση εποικιστικών έργων, η ανοικοδόµηση πόλεων και οικισµών.

β. H επίσηµη αναγνώριση και η εξασφάλιση της ακίνητης ιδιοκτησίας, ο καταρτισµός

κτηµατικών χαρτών και κτηµατολογίου, όπως και η επιβολή δίκαιης φορολογίας σε
ακίνητες ιδιοκτησίες.

γ. H βελτίωση της ακίνητης ιδιοκτησίας και η συστηµατική της εκµετάλλευση διευθέτηση

χειµάρων, εκµετάλλευση λατοµείων, ορυχείων, µεταλλοφόρων κοιτασµάτων και γενικά
του υπογείου πλούτου.

δ. H σύνταξη κάθε λογής χαρτών τοπογραφικών, γεωγραφικών, στρατιωτικών,

γεωλογικών, υδρογραφικών και υδρολογικών, γεωµαγνητικών, ωκεανογραφικών,
ναυτικών κ.λπ.

Τοπογραφία και Χαρτογραφία

- 13 -
2. Τοπογραφικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης

2.1. Τοπογραφικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης µηκών

2.1.1. Μέθοδοι µέτρησης µηκών

Στην Τοπογραφία η µέτρηση ενός µήκους µπορεί να γίνει είτε άµµεσα είτε
έµµεσα:
• 'Αµεση µέτρηση ενός µήκους είναι η µέτρηση, µε οποιαδήποτε µέθοδο, του
µήκους αυτού, διατρέχοντας την περιοχή ανάµεσα στα δύο άκρα που ορίζουν το
µήκος της ζητούµενης απόστασης. ∆ιακρίνονται δύο είδη άµεσης µέτρησης
µηκών: η Mηχανική και η Hλεκτροµαγνητική µέτρηση.
• Έµµεση µέτρηση ενός µήκους ονοµάζεται ο προσδιορισµός του µήκους µιας
απόστασης χωρίς να διατρέξουµε την περιοχή που ορίζεται µεταξύ των άκρων
της. Στις µεθόδους έµµεσης µέτρησης ενός µήκους ανήκουν: η Γεωµετρική, η
Τριγωνοµετρική ή Αναλυτική και η Οπτική.

Ως το 1950 για τη µέτρηση των αποστάσεων χρησιµοποιούνταν µόνο η

µηχανική, η γεωµετρική, η τριγωνοµετρική και η οπτική µέθοδος, επειδή τα µέχρι τότε
γνωστά γεωδαιτικά όργανα ήταν οι κανόνες, οι µετροταινίες, τα σύρµατα Invar και τα
κλασικά οπτικά όργανα. Από τότε µέχρι σήµερα όµως, µε τη µεγάλη εξέλιξη της
ηλεκτρονικής, κατασκευάστηκαν ηλεκτροµαγνητικά όργανα µέτρησης των αποστάσεων
(Electromagnetic Distance Measurement Instruments – EDMI) που χρησιµοποιούν
οπτική ακτινοβολία ή µικροκύµατα. Mε τα όργανα αυτά πραγµατοποιείται η µέτρηση
µικρών ή µεγάλων αποστάσεων µε λιγότερο προσωπικό, σε ελάχιστο χρόνο και µε
µεγάλη ακρίβεια, ανεξάρτητα από την κατηγορία του εδάφους και µε µικρή επίδραση
από τις επικρατούσες ατµοσφαιρικές συνθήκες. Επίσης, χρησιµοποιείται το ∆ορυφορικό
Σύστηµα Εντοπισµού Θέσης (Global Positioning System, GPS) το οποίο έχει θέσει σε
διαφορετική βάση το θέµα των τοπογραφικών µετρήσεων, αφού παρέχει απευθείας
συντεταγµένες σηµείων.

2.1.2. Σήµανση, εξασφάλιση και επισήµανση σηµείων

Για να µετρήσουµε αποστάσεις µεταξύ διαφόρων σηµείων, είτε άµεσα είτε

έµµεσα, θα πρέπει προηγουµένως τα σηµεία αυτά να σηµανθούν.

• Σήµανση ενός σηµείου πάνω στο έδαφος ονοµάζεται ο καθορισµός της θέσης
του µε υλικά µέσα. Aνάλογα µε το είδος του σηµείου (π.χ. ορόσηµο ιδιοκτησίας,
πολυγωνοµετρικό σηµείο, τριγωνοµετρικό σηµείο, Reper), η σήµανση είναι
διαφορετική. Aνάλογα µε το χρόνο ζωής κάθε σήµανσης, τις διακρίνουµε σε
προσωρινές και µόνιµες. Οι προσωρινές σηµάνσεις µπορεί να είναι ξύλινοι
πάσσαλοι, πασσαλάκια, καρφιά, σίδερα Φ8 ή Φ10 κ.λπ. Οι µόνιµες σηµάνσεις
µπορεί να είναι σιδερένιοι πάσσαλοι ή γωνιόλιθοι ή προκατασκευασµένες
σηµάνσεις από µπετόν που έχουν µορφή πυραµίδας ή βιοµηχανικές σηµάνσεις
από συνθετικά υλικά (σχ. 2.1 και 2.2).

- 14 -
 Σχ. 2.1. Προσωρινές σηµάνσεις σηµείων

Σχ. 2.2. Μόνιµες σηµάνσεις σηµείου (αριστερά βάθρο, δεξιά βιοµηχανικές που πακτώνονται σε
σκυρόδεµα)

• Eπειδή παρατηρούµε πολλές φορές µετακινήσεις ή και καταστροφή των

σηµάνσεων, επιβάλλεται η εξασφάλιση αυτών (που έχει σηµασία µόνο για τη
µόνιµη σήµανση). Η εξασφάλιση γίνεται µετρώντας µε µετροταινία και
σηµειώνοντας σε ένα σκαρίφηµα την απόσταση της σηµανσης από τρία σταθερά
γειτονικά σηµεία (π.χ. ακµές κτιρίων, κολώνες ∆ΕΗ κ.λπ.).

- 15 -
• Για να µπορούµε να κάνουµε µετρήσεις µε τα σηµεία που έχουν σηµανθεί και για
να µπορούµε να τα βλέπουµε από µακριά, τοποθετούµε σε αυτά µια
επισήµανση. Για το σκοπό αυτό χρησιµοποιούνται διάφορες διατάξεις και τα
τοπογραφικά ακόντια (σχ. 2.3). Tα ακόντια είναι ξύλινα ή µεταλλικά, έχουν
κυκλική διατοµή διαµέτρου 2-3 cm µε µήκος 2-2.5 m και µπορεί να είναι
πτυσσόµενα ή όχι. Για να φαίνονται καλύτερα από µακριά είναι χρωµατισµένα
διαδοχικά ανά 50 cm µε χρώµατα ερυθρό και λευκό. Στην κορυφή των ακοντίων
µπορούµε να τοποθετούµε µικρές σηµαίες ερυθρόλευκου χρώµατος, για να
φαίνονται καλύτερα από µεγάλες αποστάσεις. Σε περιπτώσεις που το έδαφος
είναι σκληρό, για την τοποθέτηση των ακοντίων χρησιµοποιούµε µικρούς
µεταλλικούς τριποδίσκους. Tην κατακορυφότητα των ακοντίων πετυχαίνουµε µε
τη βοήθεια του νήµατος της στάθµης (λιναίη), σκοπεύοντας από απόσταση 2-3
m και από δύο θέσεις µε γωνία 100 gon (σχ. 2.4).

Σχ. 2.3. Τοπογραφικά ακόντια

Σχ. 2.4. Κατακορύφωση ακοντίου µε νήµα στάθµης

- 16 -
2.1.3. Xάραξη, πύκνωση και επέκταση ευθυγραµµίας

• Eνα µήκος πάνω στο πεδίο µετρήσεων ορίζεται µε δύο σηµεία του A και B. Tα
σηµεία αυτά επισηµαίνονται συνήθως µε ακόντια πριν αρχίσει η εργασία. Aυτά
ορίζουν την αρχή και το τέλος του θεωρούµενου µήκους.

• Ως απόσταση AB εννοείται η οριζόντια απόσταση, δηλ. η απόσταση των

προβολών A' και B' των σηµείων A και B πάνω σ' ένα οριζόντιο επίπεδο

• Eυθυγραµµία ονοµάζεται η τοµή της εδαφικής επιφάνειας από ένα κατακόρυφο

επίπεδο που ορίζεται µε τη βοήθεια των ακοντίων επισήµανσης

• Xάραξη ευθυγραµµίας ονοµάζεται ο προσδιορισµός πολλών ενδιαµέσων σηµείων

µιας ευθυγραµµίας ή της προέκτασής της µε τη βοήθεια ακοντίων

• Πύκνωση ευθυγραµµίας ονοµάζεται η τοποθέτηση ενδιαµέσων σηµείων πάνω στο

έδαφος, π.χ. των Γ, ∆ και E που βρίσκονται στην ευθυγραµµία AB.

• Eπέκταση ευθυγραµµίας ονοµάζεται η τοποθέτηση σηµείων που βρίσκονται στην

προέκταση της ευθυγραµµίας, δηλαδή έξω από τα σηµεία που ορίζουν την αρχή και
το πέρας της.

Για να γίνει η πύκνωση ή επέκταση µιας ευθυγραµµίας µπορούν να χρησιµο-

ποιηθούν οι παρακάτω µέθοδοι:

1. Mε έναν παρατηρητή, ένα βοηθό και ακόντια (σε µικρές ευθυγραµµίες και οµαλά
εδάφη) (σχ. 2.5)
2. Mε έναν παρατηρητή, ένα βοηθό, ένα θεοδόλιχο και ακόντια (σε µεγάλες
ευθυγραµµίες και σχετικά ανώµαλα εδάφη

Σχ. 2.5. Πύκνωση ευθυγραµµίας

- 17 -
2.1.4. 'Oργανα και µέθοδοι άµµεσης µέτρησης µηκών

[Link]. Μηχανική µέτρηση µηκών - Μετροταινία

Το κυριότερο όργανο άµµεσης µηχανικής µέτρησης µηκών είναι η µετροταινία. Οι

µετροταινίες διακρίνονται σε µεταλλικές και λινές ή πλαστικές. Οι µεταλλικές
µετροταινίες χρησιµοποιούνται σε µετρήσεις µηκών µεγάλης ακρίβειας. Οι πιο
συνηθισµένοι τύποι µεταλλικών ή λινών ή πλαστικών µετροταινιών είναι οι
περιστρεφόµενες µε χειρολαβή και οι περιστρεφόµενες χωρίς χειρολαβή που
περιτυλίσσονται µέσα σε δερµάτινη (πλαστική) θήκη (σχ. 2.6). Τα µήκη των
µετροταινιών είναι συνήθως 20, 25, 30 και 50 m. Παρέχουν ακρίβεια της τάξης των ±2-3
cm/100 m, µε κανονική δύναµη έλξης που αναγράφεται συνήθως πάνω στη µετροταινία
και θερµοκρασία περιβάλλοντος 20ο C. Οι µετροταινίες των δύο τύπων που
αναφέρθηκαν πιο πάνω φέρουν στο ένα άκρο τους µεταλλικό κρίκο και η αρχή των
διαιρέσεων ποικίλει (σχ. 2.7).

Σχ. 2.6. Μεταλλική και πλαστική µετροταινία

Σχ. 2.7. Το «µηδέν» της µετροταινίας ποικίλει

- 18 -
 Τα µήκη που µετρούνται στην Τοπογραφία ποικίλλουν από πλευράς µεγέθους,
κυµαίνονται δε από λίγα εκατοστά µέχρι µερικές εκατοντάδες µέτρα στις συνηθισµένες
εργασίες και πολλές χιλιάδες µέτρα στις ειδικές εργασίες (π.χ. τριγωνισµός). Συνήθως
τα µήκη που µετρούνται για τις διάφορες εργασίες είναι γενικά µεγαλύτερα από το
µήκος της µετροταινίας. Αν η απόσταση ΑΒ που πρόκειται να µετρηθεί έχει µήκος
µικρότερο από το µήκος της µετροταινίας που διαθέτουµε, τότε για τη µέτρησή του
αρκεί µία τοποθέτηση της µετροταινίας. Αν όµως συµβαίνει το αντίθετο, τότε χρειάζονται
περισσότερες τοποθετήσεις της µετροταινίας. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να γίνει
πύκνωση της ευθυγραµµίας ΑΒ. Κατά τη µέτρηση θα πρέπει η µετροταινία να κρατείται
οριζόντια. 'Οταν τελειώσει η µέτρηση κατά τη διεύθυνση ΑΒ (µετάβαση) γίνεται
πύκνωση και επαναλαµβάνεται η µέτρηση κατά τη διεύθυνση ΒΑ (επιστροφή). Ως
τελικό αποτέλεσµα λαµβάνεται ο µέσος όρος των δύο τιµών.
Η µέτρηση µηκών σε οµαλά εδάφη, όπως περιγράφηκε παραπάνω, είναι αρκετά
απλή και εύκολη. Η µέτρηση ενός µήκους πάνω σε κεκλιµένο έδαφος (µε κλίσεις µέχρι
10%, µετά δεν µπορεί να χρησιµοποιηθεί αυτή η µέθοδος) µε µετροταινία µπορεί να
γίνει "κλιµακηδόν" σχεδόν όπως και στην περίπτωση µέτρησης ενός µήκους µε
µετροταινία πάνω σε οριζόντιο έδαφος (σχ. 2.8).

Σχ. 2.8. Μέτρηση µήκους µε µετροταινία σε κεκλιµένο έδαφος «κλιµακηδόν»

Οι µετρήσεις µηκών µε µετροταινία υπόκεινται σε µια σειρά σφαλµάτων, όπως

συστηµατικά σφάλµατα (σφάλµα λόγω διαφοράς από το πρότυπο (δηλαδή µια µόνιµη
παραµόρφωση – µεταβολή από το θεωρητικό µήκος της µετροταινίας), σφάλµα λόγω
θερµοκρασίας, σφάλµα λόγω µη κατάλληλης τάσης που εφαρµόζεται στα άκρα της
µετροταινίας κατά τη µέτρηση, σφάλµα λόγω βέλους κάµψης που οφείλεται στο βάρος
της µετροταινίας κατά τη µέτρηση) και τυχαία (σφάλµα λόγω απόκλισης από την
ευθυγραµµία, σφάλµα λόγω απόκλισης από την οριζόντια θέση, σφάλµα λόγω
λανθασµένης καταγραφής αναγνώσεων κ.λπ.).

- 19 -
[Link]. Ηλεκτροµαγνητική µέτρηση αποστάσεων

H χρήση των ηλεκτροµαγνητικών οργάνων και µεθόδων για τη µέτρηση

αποστάσεων σε διάφορες εφαρµογές (οδοποιία, υδραυλικά έργα, χαράξεις κ.λπ.)
οδήγησε σταδιακά στην αντικατάσταση των κλασικών οργάνων και µεθόδων µέτρησης
για την ακριβή µέτρηση των αποστάσεων. H πρώτη προσπάθεια προς την
Hλεκτροµαγνητική Mέτρηση των Aποστάσεων (Electromagnetic Distance
Measurement - EDM), και βέβαια προς τα αντίστοιχα όργανα, πρέπει να αποδοθεί
στους γνωστούς φυσικούς Maxwell και Hertz. Σήµερα, τα όργανα EDM χρησιµοποιούν
κατά κανόνα υπέρυθρη ακτινοβολία ή –σπανιότερα– δέσµη ακτίνων Laser.

Kατά την ηλεκτροµαγνητική µέτρηση αποστάσεων ισχύει η παρακάτω αρχή:

• Aπό ένα όργανο που τοποθετείται στο αρχικό σηµείο της απόστασης που
πρόκειται να µετρηθεί, εκπέµπονται ηλεκτροµαγνητικά κύµατα, τα οποία, αφού
ανακλαστούν σε έναν ανακλαστήρα που βρίσκεται στο άλλο σηµείο της
ευθυγραµµίας (περίπτωση υπερύθρων ακτινοβολιών και Laser), επιστρέφουν
πάλι στον ποµπό (σχ. 2.9). Έτσι υπολογίζεται ο χρόνος που χρειάστηκε η
ακτινοβολία να κινηθεί από το όργανο στον ανακλαστήρα και να επιστρέψει
πίσω.

Σχ. 2.9. Αρχή της ηλεκτροµαγνητικής µέτρησης αποστάεων

• Eποµένως, είναι γνωστός ο χρόνος διαδροµής t των ηλεκτροµαγνητικών

κυµάτων και η ταχύτητα διάδοσής τους c µέσα στον αέρα (ταχύτητα του φωτός),
οπότε η κεκλιµένη απόσταση S ανάµεσα στο αρχικό και το τελικό σηµείο µπορεί
επίσης να υπολογισθεί.

Τα όργανα που χρησιµοποιούν ως φέρον κύµα υπέρυθρη ακτινοβολία

(ηλεκτροοπτικά όργανα) έχουν αρκετά υψηλή ακρίβεια και εµβέλεια που σε ορισµένους
τύπους ξεπερνά τα 20 km. Tα µήκη κύµατος που χρησιµοποιούνται είναι συνήθως
κοντά στα 900 nm. Oι ιδιότητες διάδοσης της υπέρυθρης ακτινοβολίας δεν διαφέρουν
σηµαντικά από εκείνες της ορατής ακτινοβολίας. O κυριότερος παράγοντας που επιδρά
στα µήκη κύµατος αυτής της περιοχής του φάσµατος είναι η απορρόφηση της
ατµόσφαιρας. Ως πηγή ενέργειας χρησιµεύει συνήθως µια φωτοδίοδος Γαλλίου-
Aρσενικού (Ga-As). Tα όργανα της κατηγορίας αυτής χρησιµοποιήθηκαν κατά τις
δεκαετίες του 1970 και 1980 σε συνδυασµό µε κλασικό ή ηλεκτρονικό θεοδόλιχο
(ηλεκτρονικά ταχύµετρα) για την εκτέλεση αποτυπώσεων για τοπογραφικούς ή
κτηµατολογικούς σκοπούς και τη σύνταξη των σχετικών τοπογραφικών διαγραµµάτων
και χαρτών (σχ. 2.10). Από τη δεκαετία του 1990 όµως, τη θέση των ηλεκτρονικών
ταχυµέτρων πήραν οι γεωδαιτικοί σταθµοί (Τotal Station), που είναι ολοκληρωµένα
όργανα µέτρησης συγχρόνως µηκών και γωνιών µε ηλεκτρονικό τρόπο (σχ. 2.11). Στα
όργανα αυτά έχουν πλέον ενσωµατωθεί τα όργανα EDM µε διάφορες βελτιώσεις.
- 20 -
Απαραίτητο συµπλήρωµα για την εκτέλεση µετρήσεων µε τα όργανα αυτά αποτελεί η
χρήση ανακλαστήρα
Οι µετρήσεις µηκών µε ηλεκτροµαγνητικά όργανα υπόκεινται επίσης σε µια σειρά
σφαλµάτων, όπως εσωτερικά σφάλµατα (που οφείλονται στο όργανο) και εξωτερικά
σφάλµατα (που οφείλονται κυρίως στο περιβάλλον των µετρήσεων, δηλαδή τη γήινη
ατµόσφαιρα µέσα στην οποία γίνεται η διάδοση της ηλεκτροµαγνητικής ακτινοβολίας,
π.χ. διάθλαση). Η ακρίβεια που επιτυγχάνεται µπορεί να είναι περίπου της τάξης του
± 1 cm / Km.

(α) (β) (γ)

Σχ. 2.10. Όργανο EDM που λειτουργεί αυτοτελώς (α), όργανο EDM σε συνδυασµό µε ηλεκτρονικό
θεοδόλιχο (β) και ανακλαστήρας σε ράβδο (γ)

Σχ. 2.11. Γεωδαιτικοί σταθµοί

[Link]. Έµµεση µέτρηση µηκών

Με τις µεθόδους έµµεσης µέτρησης ενός µήκους γίνεται ο προσδιορισµός του,

όταν δεν είναι δυνατή η απευθείας µέτρηση, π.χ. γιατί παρεµβάλλεται εµπόδιο µεταξύ

- 21 -
των σηµείων που ορίζουν την ευθυγραµµία. Στη γεωµετρική µέθοδο µέτρησης
αποστάσεων γίνεται χρήση απλών γεωµετρικών ιδιοτήτων. H γεωµετρική µέθοδος δεν
είναι στην κυριολεξία έµµεση µέτρηση µήκους, γιατί στην προκειµένη περίπτωση
επιδιώκεται µε τη χρησιµοποίηση απλών γεωµετρικών ιδιοτήτων άλλοτε µεν η
παράλληλη µεταφορά του µήκους σε προσιτή περιοχή, όπου και µετράται πια αυτό
άµεσα µε τα γνωστά µέσα και όργανα, άλλοτε δε ο έµµεσος προσδιορισµός του µήκους.
Στην τριγωνοµετρική ή αναλυτική µέθοδο το ζητούµενο µήκος υπολογίζεται µε τη
βοήθεια ενός βοηθητικού τριγώνου, του οποίου η µία πλευρά είναι η ζητούµενη
απόσταση. Με κατάλληλες µετρήσεις (ένα µήκος και δύο γωνίες ή τα άλλα δύο µήκη -
πλευρές και η περιεχόµενη γωνία του τριγώνου)υπολογίζεται έµµεσα το ζητούµενο
µήκος µε τη χρήση του νόµου των συνηµιτόνων ή τωνηµιτόνων.

2.2. Τοπογραφικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης γωνιών

Για τις αποτυπώσεις, αλλά και για την κατασκευή διαφόρων τεχνικών έργων
χρειάζεται η µέτρηση οριζόντιων και κατακόρυφων γωνιών. H µέτρηση µιας γωνίας
την οποία σχηµατίζουν δύο τεµνόµενες ευθυγραµµίες πάνω στο έδαφος είναι ένα
καθηµερινό πρόβληµα για τους µηχανικούς.
Στην πράξη οι οριζόντιες γωνίες χρησιµεύουν για τις οριζόντιες αποτυπώσεις
(Γηπεδοµετρία, Πολυγωνοµετρία, Tριγωνισµοί) και για τις χαράξεις τεχνικών έργων
(δρόµοι, σήραγγες) κ.λπ. Oι κατακόρυφες γωνίες χρησιµεύουν για τις κατακόρυφες
αποτυπώσεις, στον προσδιορισµό υψοµετρικών διαφορών µεταξύ διαφόρων σηµείων
και στην ταχυµετρία.
Έστω A και B δύο σηµεία του εδάφους και Σ το σηµείο στάσης στο οποίο
τοποθετείται ένας θεοδόλιχος, όργανο µέτρησης γωνιών (σχ. 1.12). H κατακόρυφος
που διέρχεται από το σηµείο Σ και τα σηµεία A και B ορίζουν ένα κατακόρυφο επίπεδο
που διέρχεται από το A και ένα από το B. Tα κατακόρυφα αυτά επίπεδα τέµνονται κατά
την κατακόρυφο στο σηµείο Σ και ορίζουν µια δίεδρη γωνία. Aν φέρουµε το οριζόντιο
επίπεδο που διέρχεται από το σηµείο στάσης Σ, τότε το επίπεδο αυτό τέµνει τη δίεδρη
γωνία κατά την αντίστοιχη επίκεντρη γωνία A'ΣB'=φ. H γωνία φ είναι η ζητούµενη
οριζόντια γωνία µεταξύ των σηµείων A και B.

Σχ. 2.12. Ορισµός οριζόντιων και κατακόρυφων γωνιών

- 22 -
 Στο έδαφος τα σηµεία A και B µπορούν να βρίσκονται ψηλότερα ή χαµηλότερα
από το σηµείο στάσης Σ. H οριζόντια γωνία που ορίζουν τα σηµεία αυτά προκύπτει
πάντοτε από την προβολή των διευθύνσεων σκόπευσης από το σηµείο Σ προς τα
σηµεία A και B πάνω στο οριζόντιο επίπεδο που διέρχεται από το σηµείο Σ.
H γωνία που σχηµατίζεται στο σηµείο στάσης Σ από τη διεύθυνση σκόπευσης
προς το σηµείο A και την προβολή της πάνω στο οριζόντιο επίπεδο που διέρχεται από
το Σ λέγεται κατακόρυφη γωνία ή γωνία ύψους του σηµείου A (σχ. 2.12). 'Eτσι, η
κατακόρυφη γωνία του σηµείου A είναι η υA και η κατακόρυφη γωνία του σηµείου B είναι
η υB. Για σηµεία που βρίσκονται πάνω από το οριζόντιο επίπεδο η κατακόρυφη γωνία
είναι θετική, ενώ για σηµεία που βρίσκονται κάτω από το οριζόντιο επίπεδο η
κατακόρυφη γωνία είναι αρνητική. Σχεδόν όλα τα γωνιοµετρικά όργανα αντί της
κατακόρυφης γωνίας µετρούν τη συµπληρωµατική της που ονοµάζεται ζενίθια γωνία ή
ζενίθια απόσταση και η οποία αντιπροσωπεύει τη γωνία µεταξύ της κατακορύφου στο
σηµείο στάσης Σ και της διεύθυνσης του σκοπευόµενου σηµείου. 'Eτσι, π.χ. η ζενίθια
γωνία του σηµείου A είναι η zA και του σηµείου B η zB.
Tο περισσότερο χρησιµοποιούµενο σήµερα γωνιοµετρικό όργανο είναι ο
θεοδόλιχος (κλασσικός ή –σήµερα– ηλεκτρονικός), ενώ κατά το παρελθόν
χρησιµοποιήθηκαν η γωνιοµετρική πυξίδα, η γυροσκοπική πυξίδα και το ορθόγωνο για
τη χάραξη ορθών γωνιών.

2.2.1. Ο θεοδόλιχος

Ο θεοδόλιχος είναι όργανο µέτρησης οριζόντιων και κατακόρυφων γωνιών.

Xρησιµοποιείται τόσο σε γεωδαιτικές, όσο και σε αστρονοµικές εργασίες. H λέξη
θεοδόλιχος είναι ελληνική και προέρχεται από τις λέξεις θεώµαι και δόλιχος. O όρος
απαντά για πρώτη φορά στην εργασία Pantometria του 'Aγγλου Leonard Digges που
δηµοσιεύτηκε το 1571. Εκεί περιγράφεται ένα όργανο που χρησιµοποιόταν για τη
µέτρηση γωνιών και που ονοµαζόταν Theodelitus. Ο θεοδόλιχος µπορεί να είναι
κλασσικός (αποτελείται από οπτικοµηχανικά στοιχεία) ή ηλεκτρονικός (αποτελείται από
οπτικοµηχανικά και ηλεκτρονικά στοιχεία) (σχ. 2.13).

(α) (β)

Σχ. 2.13. Κλασσικός (α) και Ηλεκτρονικός (β) θεοδόλιχος

- 23 -
 Στους ηλεκτρονικούς θεοδολίχους η µέτρηση των γωνιών γίνεται µε αυτόµατο
ηλεκτρονικό τρόπο και η τελική τιµή της γωνίας αναγράφεται σε ψηφιακή οθόνη
αναγνώσεων. Τα υπόλοιπα στοιχεία των ηλεκτρονικών θεοδολίχων (σύστηµα
σκόπευσης – τηλεσκόπιο, άξονες) καθώς και οι βασικές αρχές λειτουργίας είναι
παρόµοια µε αυτά των κλασσικών θεοδολίχων.
Oι ηλεκτρονικοί θεοδόλιχοι χρησιµοποιούνται είτε ως αυτοτελή όργανα
γωνιοµετρήσεων, είτε σε συνδυασµό µε ηλεκτροµαγνητικά όργανα µέτρησης
αποστάσεων είτε ως ολοκληρωµένα όργανα γωνιοµετρήσεων και µηκοµετρήσεων ή
γεωδαιτικοί σταθµοί. Tο κόστος των ηλεκτρονικών θεοδολίχων είναι σήµερα χαµηλό,
όσο και των οπτικών, παρέχουν δε διάφορα πλεονεκτήµατα, όπως αυτόµατη
καταγραφή των µετρήσεων, απευθείας σύνδεση µε ηλεκτρονικό υπολογιστή κ.ά.

Kάθε θεοδόλιχος, µπορεί δε να χωρισθεί σε δύο τµήµατα:

• Tο ακίνητο κάτω τµήµα, το οποίο φέρει τον οριζόντιο διαιρεµένο δίσκο αναγνώσεων
οριζοντίων γωνιών.
• Tο κινητό άνω τµήµα, το οποίο φέρει το τηλεσκόπιο και τα βοηθητικά µέσα
αναγνώσεων και κινείται γύρω από τους άξονες του θεοδολίχου.

H εξωτερική όψη των θεοδολίχων διαφέρει ανάλογα µε την κατασκευή του κάθε
εργοστασίου, αλλά σε κάθε όργανο διακρίνουµε πάντοτε τα ίδια γενικά χαρακτηριστικά
µέρη. Ενας θεοδόλιχος πρέπει να ανταποκρίνεται σε ορισµένες συνθήκες, για να
µπορέσουµε να µετρήσουµε µια γωνία µε ακρίβεια.

2.2.2. Oι κύριοι µηχανισµοί των γωνιοµετρικών οργάνων

Για να µπορέσουµε να χρησιµοποιήσουµε τα γωνιοµετρικά όργανα πρέπει να

γνωρίζουµε απαραίτητα τους λεγόµενους κύριους µηχανισµούς τους. Oι µηχανισµοί
κατηγοροποιούνται ως εξής:

• Oι µηχανισµοί σκόπευσης
• Oι µηχανισµοί οριζοντίωσης και κατακορύφωσης
• Oι µηχανισµοί αναγνώσεων των κλασικών και των ηλεκτρονικών γωνιοµετρικών
οργάνων

[Link]. Oι µηχανισµοί σκόπευσης - Τηλεσκόπιο

Κάθε όργανο διαθέτει τηλεσκόπιο µε το οποίο γίνεται η σκόπευση των σηµείων για τη
µέτρηση γωνιών. Παράλληλα, υπάρχει ένας εξωτερικός µηχανισµός χονδρικής
σκόπευσης:
• Ο εξωτερικός µηχανισµός σκόπευσης χρησιµοποιείται για πρόχειρη (χοντρική)
σκόπευση, προσαρµόζεται συνήθως πάνω στο τηλεσκόπιο του γωνιοµετρικού
οργάνου (σχ. 2.14) και χρησιµεύει για να σκοπεύουµε κατά προσέγγιση, δηλαδή να
φέρνουµε το αντικείµενο που παρατηρούµε µέσα στο οπτικό πεδίο του τηλεσκοπίου.
• Tο τηλεσκόπιο είναι γενικά µια σκοπευτική διάταξη που προσαρµόζεται στο
θεοδόλιχο, καθώς και σε άλλα γεωδαιτικά όργανα. Mε το τηλεσκόπιο γίνεται η
ακριβής σκόπευση του αντικειµένου, απαραίτητη προϋπόθεση για να αρχίσει µετά
από αυτό οποιαδήποτε µέτρηση. Mε το τηλεσκόπιο πετυχαίνουµε να βλέπουµε τα
αντικείµενα µε γωνία πολύ µεγαλύτερη από εκείνη που τα βλέπουµε µε γυµνό µάτι.

- 24 -
 Kάθε τηλεσκόπιο αποτελείται από δύο συστήµατα φακών, το αντικειµενικό και το
προσοφθάλµιο. Τα τηλεσκόπια των θεοδολίχων διαθέτουν σταυρόνηµα για τη
διευκόλυνση της ακριβούς σκόπευσης. Λέγοντας σκόπευση ενός σηµείου εννοούµε
την τοποθέτηση του ειδώλου του πάνω στο κέντρο του σταυρονήµατος (σχ. 2.14).

(α) (β) (γ)

Σχ. 2.14. Εξωτερικός µηχανισµός σκόπευσης σε τηλεσκόπιο (α), σταυρόνηµα τηλεσκοπίου (β) και
σκόπευση σηµείου µε τη βοήθεια του σταυρονήµατος (γ)

Έτσι, για να κάνουµε µια σκόπευση µε το τηλεσκόπιο:

• σκοπεύουµε αρχικά το σηµείο µε τον εξωτερικό µηχανισµό σκόπευσης
• σκοπεύουµε µέσα από τον προσοφθάλµιο, ρυθµίζοντάς τον συγχρόνως, ώσπου να
δούµε καθαρά το είδωλο του σκοπευόµενου σηµείου
• ρυθµίζουµε το σταυρόνηµα, για να φαίνεται κι αυτό µε ευκρίνεια
• µε τη βοήθεια κατάλληλων κοχλιών φέρνουµε το σκοπευόµενο σηµείο ακριβώς στο
κέντρο του σταυρονήµατος

[Link]. Oι µηχανισµοί οριζοντίωσης και κατακορύφωσης

Στους µηχανισµούς οριζοντίωσης και κατακορύφωσης των γωνιοµετρικών

οργάνων ανήκουν οι αεροστάθµες. ∆ιακρίνουµε δύο είδη αεροσταθµών: τις σφαιρικές
για χοντρική οριζοντίωση και κατακορύφωση και τις σωληνωτές ή κυλινδρικές για
ακριβή οριζοντίωση και κατακορύφωση (σχ. 2.15).

[Link]. Oι µηχανισµοί αναγνώσεων των γωνιοµετρικών οργάνων

Xαρακτηριστικό γνώρισµα των κλασσικών γωνιοµετρικών οργάνων είναι ο

διαιρεµένος κύκλος ή δίσκος, που η εξέλιξή του βοήθησε πολύ στην αύξηση της
ακριβείας τους. Πάνω στο δίσκο είναι χαραγµένες οι διαιρέσεις. Στα σύγχρονα όργανα ο
δίσκος είναι γυάλινος µε τις διαιρέσεις τοποθετηµένες απευθείας πάνω στην περιφέρειά
του. Tα όργανα που κυκλοφορούν σήµερα έχουν διαιρεµένους δίσκους µε διάµετρο από
6 cm µέχρι 25 cm. Oι δίσκοι αυτοί είναι διαιρεµένοι σε 400 gon και οι διαιρέσεις
αυξάνουν σύµφωνα µε τη φορά των δεικτών του ωρολογίου. Σε κάθε όργανο υπάρχει

- 25 -
ένας δίσκος για τη µέτρηση των οριζόντιων γωνιών και ένας για τη µέτρηση των
κατακόρυφων. Για τις αναγνώσεις πάνω στους δίσκους µε ακρίβεια χρησιµοποιούνται οι
µηχανισµοί ανάγνωσης, οι κυριότεροι από τους οποίους είναι το µικροσκόπιο, το
οπτικό µικρόµετρο και ο βερνιέρος. Ο παρατηρητής βλέπει τις ενδείξεις των δίσκων
µέσω ενός προσοφθαλµίου αναγνώσεων (2.16).

Σχ. 2.15. Σφαιρική και σωληνωτή ή κυλινδρική αεροστάθµη

(α) (β)

Σχ. 2.16. Μικροσκόπιο µε κλίµακα (α) και προσοφθάλµιος αναγνώσεων σε θεοδόλιχο (β)

Στα ηλεκτρονικά γωνιοµετρικά όργανα η µέτρηση των γωνιών γίνεται µε

ηλεκτρονικά συστήµατα. Κάθε κατασκευαστική εταιρεία χρησιµοποιεί δικό της σύστηµα.
Πάντως τα διάφορα συστήµατα µέτρησης βασίζονται στις ίδιες βασικές αρχές. Στο πιο
διαδεδοµένο από τα συστήµατα αυτά, η µέτρηση οριζόντιων και κατακόρυφων γωνιών
γίνεται µε τη χρησιµοποίηση δύο λυχνιών LED που φωτίζουν το βασικό δίσκο (οριζόντιο
ή κατακόρυφο). Ο δίσκος έχει χαραγές σε κανονικά διαστήµατα. Μια πλάκα µε
πυκνότερες χαραγές παρεµβάλλεται ανάµεσα στα LED και στο δίσκο. Κάτω από το
δίσκο υπάρχουν φωτοανιχνευτές που µετρούν τη συνολική ένταση του φωτός που

- 26 -
διέρχεται από το δίσκο κατά την επιστροφή του. Η τιµή της γωνίας προκύπτει ακριβώς
από την τιµή αυτής της έντασης µε µετατροπή του αναλογικού σήµατος σε ψηφιακό. Τα
αποτελέσµατα των ενδείξεων εµφανίζονται σε ειδική οθόνη αναγνώσεων σε ψηφιακή
µορφή (σχ. 2.17).

Σχ. 2.17. Οθόνη αναγνώσεων σε ηλεκτρονικό θεοδόλιχο

Έτσι, οι µηχανισµοί αναγνώσεων στους ηλεκτρονικούς θεοδολίχους είναι οθόνες υγρών

κρυστάλλων (LCD) πάνω στα όργανα (συνήθως και στις δύο πλευρές των οργάνων).
Στις οθόνες αυτές παρουσιάζονται απευθείας οι ενδείξεις των δίσκων. Yπάρχουν επίσης
και πλήκτρα ελέγχου της λειτουργίας των οργάνων.

[Link]. Oι άξονες του θεοδολίχου

Tο κινητό µέρος του θεοδόλιχου µπορεί να στρέφεται γύρω από κατακόρυφο

άξονα ΠΠ, που ονοµάζεται πρωτεύοντας άξονας του θεοδολίχου. Tο τηλεσκόπιο, που
βρίσκεται στο κινητό µέρος του θεοδολίχου, φέρει µαζί του συνδεδεµένο δίσκο για τη
µέτρηση κατακόρυφων γωνιών και µπορεί να στρέφεται γύρω από οριζόντιο άξονα ∆∆,
που ονοµάζεται δευτερεύοντας άξονας του θεοδολίχου. Tέλος, ο άξονας του
τηλεσκοπίου, δηλαδή ο σκοπευτικός άξονας ΣΣ, αποτελεί έναν τρίτο άξονα βασικής
σηµασίας για το θεοδόλιχο (σχ. 2.18).

Σχ. 2.18. Οι άξονες ενός θεοδολίχου

- 27 -
 Για να µπορέσουµε µε ένα θεοδόλιχο να µετρήσουµε µια γωνία µε ακρίβεια,
πρέπει αυτός να ανταποκρίνεται στις παρακάτω συνθήκες:
• Ο άξονας ΠΠ να είναι κατακόρυφος
• Ο άξονας ∆∆ να είναι κάθετος στον ΠΠ
• Ο άξονας ΣΣ να είναι κάθετος στον ∆∆
Οταν κάποια ή κάποιες από τις συνθήκες αυτές δεν πληρούται, τότε ο
θεοδόλιχος αντιµετωπίζει δυσλειτουργία που εισάγει διάφορα σφάλµατα στις µετρήσεις.

[Link]. Mέτρηση γωνιών

Ο θεοδόλιχος µετράει οριζόντιες και κατακόρυφες ή ζενίθιες γωνίες. Για να

µετρήσουµε µια γωνία, θα πρέπει να προηγηθούν µια σειρά από προετοιµασίες. Η
µέτρηση των γωνιών γίνεται µε διάφορες µεθόδους. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνούµε ότι
η ακρίβεια επηρεάζεται από τα σφάλµατα των µετρήσεων. Οι κυριότερες φάσεις της
διαδικασίας µέτρησης είναι:
• H προεργασία µιας γωνιοµέτρησης
• H κέντρωση του θεοδολίχου
• H κατακορύφωση του πρωτεύοντα άξονα - Oριζοντίωση του θεοδολίχου
• Η µέτρηση οριζόντιων γωνιών
• H µέτρηση κατακόρυφων γωνιών
H προεργασία µιας γωνιοµέτρησης
Kάθε θεοδόλιχος συνοδεύεται από έναν τρίποδα µη πτυσσόµενο ή πτυσσόµενο,
ξύλινο ή µεταλλικό. Mε τη βοήθεια του τρίποδα τοποθετείται ο θεοδόλιχος πάνω στην
κορυφή της γωνίας που πρόκειται να µετρηθεί (σχ. 19). Προϋποτίθεται ότι έχει γίνει η
σήµανση του σηµείου.

Σχ. 19. Θεοδόλιχος σε τρίποδα

- 28 -
H κέντρωση του θεοδολίχου
Kέντρωση του οργάνου ονοµάζεται η τοποθέτησή του πάνω στην κορυφή της
γωνίας που πρόκειται να µετρήσουµε έτσι, ώστε ο πρωτεύοντας άξονας να διέρχεται
από την κορυφή. H κέντρωση πετυχαίνεται µε το νήµα της στάθµης (σχ. 2.20), οπτικά
µε το ειδικό σύστηµα κέντρωσης που διαθέτει κάθε όργανο, µε ειδικές ράβδους
κέντρωσης και δυναµικά (εξαναγκασµένη κέντρωση ή αυτοκέντρωση).

Σχ. 2.20. Κέντρωση θεοδολίχου µε νήµα της στάθµης

H κατακορύφωση του πρωτεύοντα άξονα - Oριζοντίωση του θεοδολίχου

Απαραίτητη προϋπόθεση για τη µέτρηση των γωνιών είναι η οριζοντίωση του
θεοδολίχου. H κατακορύφωση του πρωτεύοντα άξονα – οριζοντίωση του οργάνου
πετυχαίνεται µε τη βοήθεια της σωληνωτής αεροστάθµης. Προϋποτίθεται ότι έχει γίνει η
χονδρική οριζοντίωση του οργάνου µε τη σφαιρική αεροστάθµη. Για το σκοπό αυτό
φέρουµε την αεροστάθµη έτσι, ώστε να γίνει παράλληλη προς δύο κοχλίες του
τρικοχλίου και φέρουµε τη φυσαλίδα στο κανονικό της σηµείο µε τη βοήθεια αυτών των
κοχλιών (σχ. 2.21).

Σχ. 2.21. Οριζοντίωση θεοδολίχου µε τους κοχλίες του τρικοχλίου - 1

- 29 -
 Στη συνέχεια στρέφουµε το όργανο κατά 100 gon και φέρουµε τη φυσαλίδα της
αεροστάθµης στο κανονικό της σηµείο µε τον τρίτο κοχλία (σχ. 2.22).

Σχ. 2.22. Οριζοντίωση θεοδολίχου µε τους κοχλίες του τρικοχλίου - 2

H παραπάνω εργασία επαναλαµβάνεται πολλές φορές, ώσπου η φυσαλίδα να

παραµένει στο κανονικό της σηµείο σε οποιαδήποτε θέση κι αν βρίσκεται η
αεροστάθµη.

Oι µέθοδοι µέτρησης οριζόντιων γωνιών

Mετά την κέντρωση και οριζοντίωση του θεοδολίχου, αυτός είναι έτοιµος για τη
µέτρηση οριζόντιων γωνιών. 'Eχουµε τις παρακάτω µεθόδους µέτρησης οριζόντιων
γωνιών:

• την απλή περιοδική µέθοδο

• τη µέθοδο των διευθύνσεων
• τη µέθοδο των επαναλήψεων
• τη µέθοδο κατά τοµείς
• τη µέθοδο µε όλους τους συνδυασµούς

Kαθεµιά από τις παραπάνω µεθόδους παρέχει και διαφορετική ακρίβεια. Oι δύο
πρώτες µέθοδοι εφαρµόζονται κυρίως στις απλές τοπογραφικές εργασίες και στην
πολυγωνοµετρία. H τρίτη µέθοδος είναι µεγάλης ακριβείας, για την εφαρµογή της όµως
χρειάζεται ειδικός επαναληπτικός θεοδόλιχος. Tέλος, οι δύο τελευταίες µέθοδοι
εφαρµόζονται κυρίως στον τριγωνισµό.

H απλή περιοδική µέθοδος εφαρµόζεται, όταν από µια στάση Σ έχουµε να

σκοπεύσουµε δύο σηµεία Α και Β (δύο διευθύνσεις). Kάθε µέτρηση γίνεται στρέφοντας
το θεοδόλιχο κατά τη φορά των δεικτών του ωρολογίου (θετική φορά) (σχ. 2.23).

Σχ. 2.23. Μέτρηση οριζόντιας γωνίας ΣΑΒ

- 30 -
 Για τη µέτρηση της γωνίας ΣΑΒ, σκοπεύουµε το σηµείο A, λαµβάνουµε την
ανάγνωση α1 και στη συνέχεια στρέφουµε δεξιόστροφα το όργανο και σκοπεύουµε το
σηµείο B κι έστω β1 η ανάγνωση. 'Oλα τα παραπάνω γίνονται έχοντας το τηλεσκόπιο
στη θέση I (κατακόρυφος δίσκος αριστερά). Mετά αναστρέφουµε το τηλεσκόπιο (θέση II,
κατακόρυφος δίσκος δεξιά), περιστρέφουµε το όργανο και ξανασκοπεύουµε το σηµείο
B. 'Eστω ότι η ανάγνωση είναι τώρα β2'. Στη συνέχεια στρέφουµε αριστερά το όργανο
και σκοπεύουµε το σηµείο A. 'Eστω α2 η νέα ανάγνωση. Oι αναγνώσεις α1, α2 και β1,
β2 πρέπει να διαφέρουν οπωσδήποτε κατά 200 gon. Aποκλίσεις υπάρχουν µόνο στα
δεκαδικά. Ως µέσος όρος λαµβάνεται ο µέσος όρος των δεκαδικών των παραπάνω
αναγνώσεων και το ακέραιο µέρος των αναγνώσεων α1 και β1. 'Eστω ότι τα
αποτελέσµατα είναι α και β. H διαφορά (β-α) είναι η τιµή της γωνίας που µετρούµε. Λέµε
ότι η γωνία µετρήθηκε σε µια περίοδο, όταν εργαζόµαστε κατ'αυτόν τον τρόπο. Για
µεγαλύτερη ακρίβεια και για να εξαλείψουµε τα σφάλµατα διαιρέσεων του δίσκου, η
γωνία µετράται συνήθως σε δύο ή τρεις περιόδους. Kάθε νέα περίοδος αρχίζει και από
διαφορετική θέση του δίσκου. Tα αποτελέσµατα καταγράφονται σε ειδικό έντυπο
(σχ.2.24).

Σχ. 2.24. Έντυπο µέτρησης οριζόντιων γωνιών µε την απλή περιοδική µέθοδο

H µέτρηση κατακόρυφων γωνιών

Για τη µέτρηση µιας κατακόρυφης γωνίας µπορούν να χρησιµοποιηθούν
θεοδόλιχοι που µετρούν είτε απευθείας αυτήν (υ) είτε την αντίστοιχη ζενίθια γωνία (z).
Στην περίπτωση αυτή σκοπεύεται ένα σηµείο µε το άνω, το µέσο και το κάτω νήµα του
σταυρονήµατος του τηλεσκοπίου σε ορθή θέση και καταγράφονται οι αντίστοιχες
ενδείξεις του κατακόρυφου δίσκου σε σχετικό έντυπο µετρήσεων. Mετά ο θεοδόλιχος
γυρίζει σε ανάστροφη θέση, οπότε το κάτω νήµα είναι τώρα στο πάνω µέρος του
τηλεσκοπίου. Mετρούµε και πάλι µε τα τρία νήµατα και σηµειώνουµε τις ενδείξεις για το
κάτω, το µεσαίο και το άνω νήµα στο έντυπο.

- 31 -
2.3. Γεωδαιτικοί σταθµοί
Tα τελευταία χρόνια τα συστήµατα ηλεκτρονικών ταχυµέτρων µε ηλεκτρονική
µέτρηση αποστάσεων και γωνιών αναπτύχθηκαν σε σηµαντικό βαθµό.
Κατασκευάστηκαν ολοκληρωµένα όργανα ηλεκτρονικής µέτρησης γωνιών και µηκών
εφοδιασµένα µε πολλά προγράµµατα υπολογισµών στο πεδίο. Aυτά τα σύγχρονα
όργανα είναι γνωστά ως Γεωδαιτικοί Σταθµοί (Total stations). Στους γεωδαιτικούς
σταθµούς η εκποµπή και η λήψη της υπέρυθρης ακτινοβολίας για τη µέτρηση µηκών
γίνεται κατά µήκος του σκοπευτικού άξονα του τηλεσκοπίου τους (όργανα οµοαξονικά).
Σήµερα το βάρος των εταιρειών κατασκευής γεωδαιτικών οργάνων έχει δοθεί στην
ακόµη µεγαλύτερη ανάπτυξη των Γεωδαιτικών Σταθµών. Oι γεωδαιτικοί σταθµοί
µπορούν να χρησιµοποιηθούν για τη µέτρηση τριγωνοµετρικών και τριπλευρικών
δικτύων, για τη µέτρηση οδεύσεων, για την ταχυµετρική αποτύπωση µιας περιοχής
καθώς και για εργασίες χάραξης διαφόρων τεχνικών έργων µε πολύ καλά
αποτελέσµατα.
Όσα αναφέρθηκαν στις παραπάνω παραγράφους σχετικά µε την ηλεκτρονική
µέτρηση µηκών και γωνιών ισχύουν για τους γεωδαιτικούς σταθµούς.

2.4. Τοπογραφικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης υψοµετρικών

διαφορών
H υψοµετρία είναι το κεφάλαιο εκείνο της Τοπογραφίας που εξετάζει τα όργανα
και τις µεθόδους µε τη βοήθεια των οποίων πετυχαίνεται η µέτρηση ή ο υπολογισµός
της υψοµετρικής διαφοράς µεταξύ δύο σηµείων της επιφάνειας της Γης.
Tο υψόµετρο των διαφόρων σηµείων του εδάφους καθορίζεται µε τη βοήθεια της
κατακόρυφης απόστασής τους από τη µέση στάθµη της επιφάνειας της θάλασσας
(MΣΘ), την οποία φανταζόµαστε να επεκτείνεται και κάτω από τις προεξοχές της Γης
(Γεωειδές). Το υψόµετρο αυτό ονοµάζεται απόλυτο ή ορθοµετρικό υψόµετρο.

Σχ. 2.25. Ο ορισµός του απόλυτου υψοµέτρου ενός τόπου

H µέση στάθµη της θάλασσας προσδιορίζεται µε βάση µακροχρόνιες

παρατηρήσεις και η µεταβολή της αποτελεί γενικά περιοδικό φαινόµενο που ονοµάζεται
παλίρροια. Tα αίτια που την επηρεάζουν είναι οι άνεµοι, τα θαλάσσια ρεύµατα, η έλξη
της Σελήνης και του 'Hλιου στην υδάτινη µάζα της Γης, η διαφορά της βαροµετρικής
πίεσης κ.λπ. O καθορισµός της µέσης στάθµης πετυχαίνεται µε ειδικά όργανα, τους
παλιρροιογράφους. Για να είναι δυνατός ο προσδιορισµός των υψοµέτρων διαφόρων
σηµείων που βρίσκονται µακριά από τους παλιρροιογράφους, είναι απαραίτητη η
εγκατάσταση ενός χωροσταθµικού δικτύου, δηλαδή ενός συνόλου σηµείων των

- 32 -
οποίων το απόλυτο υψόµετρο γνωρίζουµε µε ακρίβεια. Tα σηµεία αυτά ονοµάζονται
χωροσταθµικές ή υψοµετρικές αφετηρίες (Reperes).
O προσδιορισµός της υψοµετρικής διαφοράς µεταξύ δύο σηµείων του εδάφους
µπορεί να γίνει κατά σειρά φθίνουσας ακρίβειας µε τις παρακάτω µεθόδους:

2.4.1. O χωροβάτης

O χωροβάτης είναι το σπουδαιότερο όργανο της γεωµετρικής χωροστάθµησης.

Eίναι ένα όργανο που έχει ως σκοπό να υλοποιεί µια οριζόντια ευθεία, δηλαδή µια
ευθεία κάθετη προς την κατακόρυφο του σηµείου στάσης. Kατά τη στροφή του
χωροβάτη γύρω από ένα κατακόρυφο άξονα η σκοπευτική του γραµµή διαγράφει ένα
οριζόντιο επίπεδο.
O χωροβάτης αποτελείται από τον υποστάτη και το κυρίως όργανο. O
υποστάτης αποτελείται από τον τρίποδα και την κεφαλή του. Aνάλογα µε το σχήµα της
κεφαλής του υποστάτη, διακρίνουµε αυτούς που έχουν κωνική κεφαλή και αυτούς που
έχουν επίπεδη κεφαλή (είναι και οι περισσότεροι στην πράξη). Το κυρίως όργανο
αποτελείται από τη βάση ή τρικόχλιο, το τηλεσκόπιο και την αεροστάθµη.
Σήµερα, χρησιµοποιούνται κατά κύριο λόγο χωροβάτες αυτόµατης οριζοντίωσης
στους οποίους η σωληνωτή αεροστάθµη και ο µικροµετρικός κοχλίας για τη µεταβολή
της κλίσης του σκοπευτικού άξονα του τηλεσκοπίου έχουν αντικατασταθεί από ένα
µηχανισµό ισοστάθµισης που προσαρµόζεται µέσα στο τηλεσκόπιο και φέρει αυτόµατα
το σκοπευτικό άξονα σε οριζόντια θέση σχ.2.26). Aυτό πετυχαίνεται, σχεδόν αµέσως,
µόλις η φυσαλίδα µιας σφαιρικής αεροστάθµης (που φέρουν συνήθως όλοι οι
χωροβάτες) εµφανιστεί µέσα στο χαραγµένο κύκλο της πάνω γυάλινης επιφάνειάς της.
Υπάρχουν ακόµη ηλεκτρονικοί ή ψηφιακοί χωροβάτες που συνεργάζονται µε σταδία
γραµµωτού κώδικα και αυτοµατοποιούν τη διαδικασία µέτερησης (σχ. 2.27).

(α) (β)
Σχ. 2.26. Χωροβάτες αυτόµατης οριζοντίωσης (α) και στοχοφόρος µε σταδία (β)

- 33 -
 Σχ. 2.27. Ψηφιακός χωροβάτης και σταδία γραµµωτού κώδικα

2.4.2. H γεωµετρική χωροστάθµηση

Στη γεωµετρική χωροστάθµηση ο προσδιορισµός των υψοµετρικών διαφορών

γίνεται µε οριζόντιες σκοπεύσεις σε κατακόρυφες σταδίες. Για το σκοπό αυτό
χρησιµοποιούνται ο χωροβάτης και οι σταδίες. Οι σταδίες κατασκευάζονται από ξερό
ξύλο και χρωµατίζονται µε πολλές στρώσεις ελαιοχρώµατος, για να προστατεύονται
από την επίδραση των καιρικών συνθηκών ή από αλουµίνιο. 'Eχουν διατοµή
ορθογωνική ή - για να έχουν µεγαλύτερη αντοχή - διατοµή σε σχήµα Τ ή διπλού Τ.
'Eχουν µήκος (ύψος) µέχρι 5 m, πλάτος µέχρι 12 cm και πάχος 2 µέχρι 3 cm. Μπορεί να
είναι ενιαίες ή πτυσσόµενες και φέρουν διαιρέσεις σε εκατοστά του µέτρου και αρίθµηση
ανά 10 cm.
Για την εκτέλεση της γεωµετρικής χωροστάθµησης ακολουθείται η παρακάτω
διαδικασία:

'Eστω δύο σηµεία A και B στα οποία είναι τοποθετηµένες κατακόρυφα σταδίες (σχ.
2.28). Τα σηµεία Α και Β δεν πρέπει να απέχουν περισσότερο από 50-60 m. Στη µέση
περίπου µεταξύ των σηµείων τοποθετείται ένας χωροβάτης. Eστω ακόµα ότι έχουµε τη
δυνατότητα να πάρουµε την οριζόντια σκόπευση ΣΣ. Aν στη σταδία που βρίσκεται στο
σηµείο A η ανάγνωση (τοµή του οριζόντιου νήµατος του σταυρονήµατος του
τηλεσκοπίου του χωροβάτη µε τις ενδείξεις της σταδίας) είναι ο και στη σταδία που
βρίσκεται στο σηµείο B είναι ε, τότε η υψοµετρική διαφορά των δύο αυτών σηµείων είναι

∆hAB = ο - ε.
H υψοµετρική αυτή διαφορά είναι ορισµένη ως προς το µέγεθος και το πρόσηµο.
H σκόπευση προς το σηµείο A ονοµάζεται οπισθοσκόπευση (ο) και η σκόπευση προς
το σηµείο B εµπροσθοσκόπευση (ε).

- 34 -
 Για να έχουµε καλύτερα αποτελέσµατα, οι σταδίες πρέπει να τοποθετούνται κατά
τη χρήση τους πάνω σε κατάλληλες βάσεις (χελώνες) σε όλη τη διάρκεια των
µετρήσεων (σχ. 2.29). Οι χελώνες είναι κατασκευασµένες από σίδηρο ή αλουµίνιο και
πιέζονται µε το πόδι πάνω στο έδαφος από τον στοχοφόρο προτού τοποθετηθούν
πάνω σε αυτές οι σταδίες.

Σχ. 2.28. H αρχή της γεωµετρικής χωροστάθµησης

Σχ. 2.29. Χελώνες

Στην περίπτωση που η απόσταση µεταξύ των σηµείων Α και Β είναι µεγάλη και
η υψοµετρική διαφορά µεταξύ τους δεν µπορεί να προσδιοριστεί µε µια µόνο στάση του
οργάνου, εκτελούµε χωροστάθµηση "καθ' όδευση". Στην περίπτωση αυτή εργαζόµαστε
µε τον ακόλουθο τρόπο:

'Εστω ότι έχουµε δύο σηµεία Α και Β πάνω στη επιφάνεια του εδάφους που απέχουν
µεταξύ τους µεγάλη απόσταση και ζητούµε να προσδιορίσουµε, µε τη βοήθεια της
γεωµετρικής χωροστάθµησης, την υψοµετρική διαφορά ∆hΑΒ µεταξύ τους (σχ. 2.30).
'Εστω ότι αρχίζουµε τη χωροστάθµηση από το Α προς το Β. Η διαδροµή αυτή
ονοµάζεται µετάβαση.

- 35 -
 Για το σκοπό αυτό τοποθετούµε κατακόρυφα την πρώτη σταδία πάνω από το
σηµείο Α και το χωροβάτη πάνω από ένα σηµείο Σ1, που βρίσκεται περίπου στην
ευθυγραµµία ΑΒ. Στη συνέχεια οριζοντιώνουµε το χωροβάτη και λαµβάνουµε την
ένδειξη στη σταδία, που τη συµβολίζουµε µε το ο1 (οπισθοσκόπευση). Η απόσταση
σταδίας – χωροβάτη εξαρτάται από την κλίση του εδάφους και την ακρίβεια που
επιδιώκουµε, προσδιορίζεται δε συνήθως µε βήµατα. Για χωροσταθµήσεις µεγάλης
ακριβείας και σε οµαλό έδαφος δεν υπερβαίνει τα 20 µε 30 m.

Σχ. 2.30. Χωροστάθµηση καθ’ όδευση

Μετά στρέφουµε το τηλεσκόπιο του χωροβάτη κατά 200 gon περίπου και
τοποθετούµε τη δεύτερη σταδία κατακόρυφα πάνω από ένα σηµείο Α1 έτσι, ώστε η
απόστασή της από το χωροβάτη να είναι πάλι περίπου ίση µε την προηγούµενη. Μετά,
αφού αποκαταστήσουµε και πάλι την οριζοντιότητα του χωροβάτη, που µε τη στροφή
του τηλεσκοπίου θα έχει διαταραχτεί, λαµβάνουµε την ένδειξη ε1 (εµπροσθοσκόπευση)
πάνω στη σταδία που αντιστοιχεί στο οριζόντιο νήµα του σταυρονήµατος. Εύκολα
φαίνεται ότι η υψοµετρική διαφορά των σηµείων Α και Α1 παρέχεται από τη σχέση

∆hAΑ1 = ο - ε1
Στη συνέχεια επαναλαµβάνουµε ακριβώς τα ίδια, αφού θεωρήσουµε ως πρώτη
σταδία εκείνη που τοποθετήσαµε ήδη πάνω από το σηµείο Α1, που τώρα έχει στραφεί
κατά 200 gon. Η στροφή αυτή διευκολύνεται πολύ, γιατί κάτω ακριβώς από τη σταδία
υπάρχει συνήθως η χελώνα. Ο χωροβάτης και η πρώτη σταδία τοποθετούνται τώρα σε
νέες κατάλληλες θέσεις Σ2 και Α2 αντίστοιχα. 'Ετσι, αφού εργαστούµε µε τον ίδιο τρόπο,
καταλήγουµε στο σηµείο Β.

Αν οi και εi (i = 1, 2, ..., n) είναι οι διαδοχικές τιµές των οπισθοσκοπεύσεων και

εµπροσθοσκοπεύσεων και ∆hAiAi+1 είναι οι µερικές υψοµετρικές διαφορές, τότε η
υψοµετρική διαφορά µεταξύ των σηµείων Α και Β θα υπολογίζεται από τη σχέση

- 36 -
 Αν ΗΑ είναι το απόλυτο υψόµετρο του σηµείου Α, τότε το απόλυτο υψόµετρο HB
του σηµείου Β θα υπολογίζεται από τη σχέση

HB = HA + ∆hΑΒ
Τα σηµεία Σ1, Σ2, ..., Σn είναι οι διαδοχικές στάσεις του χωροβάτη κατά τη
µετάβαση και ονοµάζονται σηµεία στάσης. Τα σηµεία Α1, Α2, ..., Αn είναι οι διαδοχικές
θέσεις των ενδιάµεσων σταδιών και ονοµάζονται σηµεία αλλαγής. Κατά την αλλαγή των
σηµείων στάσης ο χωροβάτης µεταφέρεται πάνω στον τρίποδά του και δεν
αποσυνδέεται. Αυτό γίνεται για να αποφεύγεται η απώλεια χρόνου.
Μετά επαναλαµβάνεται η χωροστάθµηση κατά τον ίδιο τρόπο από το Β προς το
Α. Η διαδροµή αυτή, που ονοµάζεται επιστροφή, γίνεται από διαφορετικά σηµεία
στάσης και αλλαγής.
Έτσι έχουµε µια νέα τιµή ∆hΒΑ για την υψοµετρική διαφορά των σηµείων Α και Β.
Η τιµή αυτή θα έχει αντίθετο πρόσηµο και δεν πρέπει να διαφέρει από την προηγούµενη
κατά ποσότητα µεγαλύτερη από εκείνη που επιτρέπουν οι κανονισµοί. Αν η συνθήκη
αυτή δεν εφαρµόζεται, η χωροστάθµηση επαναλαµβάνεται από την αρχή. Όταν τελικά
η συνθήκη εφαρµόζεται, λαµβάνουµε ως τελική τιµή της υψοµετρικής διαφοράς των
σηµείων Α και Β τον (κεντροβαρικό) µέσο όρο των δύο τιµών που αντιστοιχούν στη
χωροστάθµηση κατά µετάβαση και στη χωροστάθµηση κατά επιστροφή. Τα βάρη, εάν
χρησιµοποιηθούν, εκλέγονται αντιστρόφως ανάλογα µε τα µήκη των αντίστοιχων
διαδροµών.

Η διαδικασία µιας χωροστάθµησης «καθ’ όδευση» περιγράφεται αναλυτικά στον

πίνακα 2.1.

Σε πολλές περιπτώσεις (π.χ. στις κατασκευές δρόµων, σιδηροδροµικών

γραµµών, µελέτες αστικής οδοποιΐας κ.λπ.) παρουσιάζεται συνήθως η ανάγκη να
προσδιορίσουµε τα υψόµετρα πολλών βοηθητικών (ενδιάµεσων σηµείων, τα οποία δεν
µπορούν να χρησιµοποιηθούν ως σηµεία αλλαγής). Στην περίπτωση αυτή χρησιµο-

- 37 -
ποιείται η ακτινοειδής χωροστάθµηση κατά την οποία ο χωροβάτης τοποθετείται έξω
από την ευθυγραµµία που ορίζουν τα σηµεία αλλαγής.

Στον πίνακα 2.2 περιγράφεται αναλυτικά η διαδικασία µιας ακτινοειδούς

χωροστάθµησης.

Στον πίνακα 2.2, η υψοµετρική διαφορά µεταξύ των γνωστών υψοµετρικών

σηµείων R1 = 202.265 m και R2 = 200.910 m είναι -1.355 m. Η διαφορά αυτή είναι
αυτό που σηµειώνεται ως "πρέπει" R2 - R1 = -1.355 m. Από τη γεωµετρική
χωροστάθµηση όµως προκύπτει ότι η υψοµετρική διαφορά µεταξύ των ίδιων σηµείων
είναι ο - ε = -1.345 m. Στον ίδιο πίνακα η διαφορά αυτή είναι αυτό που σηµειώνεται ως
"είναι". 'Αρα το σφάλµα είναι w = "πρέπει" - "είναι" = -0.010 m. Οι υψοµετρικές διαφορές
∆h προκύπτουν µε αφαίρεση των ενδείξεων "έµπροσθεν" και "µεταξύ" από τις ενδείξεις
"όπισθεν". Το σφάλµα w= -0.010 m ισοκατανέµεται (-0.010÷5 = -0.002 m). Για
µεγαλύτερη ακρίβεια, θα πρέπει να κατανέµεται ανάλογα µε την απόσταση µεταξύ των
σταθερών σηµείων. Στη συνέχεια προκύπτουν οι οριστικές τιµές των υψοµετρικών
διαφορών µεταξύ των σταθερών σηµείων.

Κατά τη γεωµετρική χωροστάθµηση σε σχετικά µικρές αποστάσεις υπεισέρχονται

διάφορα συστηµατικά και τυχαία σφάλµατα. Τα περισσότερα συστηµατικά σφάλµατα
εξουδετερώνονται, όταν το σηµείο στάσης του οργάνου βρίσκεται στη µέση της
απόστασης των δύο διαδοχικών σηµείων αλλαγής (καµπυλότητα της Γης, συστηµατικά
σφάλµατα του χωροβάτη και υποδιαιρέσεων της σταδίας) και αποφεύγουµε σκοπεύσεις
σε ύψος µικρότερο από 0.50 m από την επιφάνεια του εδάφους (µη συµµετρική
διάθλαση των οπτικών ακτίνων). Στα τυχαία σφάλµατα περιλαµβάνονται η ατέλεια του
παρατηρητή, η λήψη λανθασµένων αναγνώσεων, η ατελής οριζοντίωση του οργάνου ή
η ατελής κατακορύφωση της σταδίας κ.λπ.

- 38 -
2.4.3. Η ταχυµετρική υψοµέτρηση µε ηλεκτρονική µέτρηση µήκους

Έστω Α και Β τα σηµεία που θέλουµε να προσδιορίσουµε την υψοµετρική τους

διαφορά µε ταχυµετρική υψοµέτρηση (σχ. 2.31). Για το σκοπό αυτό, στο σηµείο Α
κεντρώνεται και οριζοντιώνεται ένας γεωδαιτικός σταθµός και στο σηµείο Β ράβδος µε
ανακλαστήρα. Η υψοµετρική διαφορά δύο σηµείων Α, Β δίνεται από τη σχέση

∆hAB = Sκ cos z
και το υψόµετρο του σηµείου Β, αν είναι γνωστό το υψόµετρο του Α, δίνεται από τη
σχέση
HB = HA + Sκ cos z + Yo - Yσ
όπου Sκ είναι η µετρηµένη κεκλιµένη απόσταση, z η µετρηµένη ζενίθια γωνία, Υο το
ύψος του οργάνου και Υσ είναι το ύψος σκόπευσης.

Σχ. 2.31. Ταχυµετρική υψοµέτρηση µε ηλεκτρονική µέτρηση µήκους

Το πλεονέκτηµα της ταχυµετρικής υψοµέτρησης σε σχέση µε τη γεωµετρική

χωροστάθµηση είναι η άµεση µέτρηση σηµαντικών υψοµετρικών διαφορών, αν και µε
σχετικά µικρότερη ακρίβεια. Ωστόσο, η ακρίβεια αυτή είναι απόλυτα επαρκής για µεγάλο
αριθµό πρακτικών εφαρµογών και τοπογραφικών εργασιών. Η απόσταση των σηµείων
που προσδιορίζουµε την µεταξύ τους υψοµετρική διαφορά µπορεί να είναι µεγάλη,
ανάλογα µε την εµβέλεια µέτρησης µηκών του γεωδαιτικού σταθµού. Περιοριστικοί
παράγοντες είναι η επίδραση της ατµόσφαιρας κατά τη µέτρηση των ζενίθιων ή
κατακόρυφων γωνιών και διάφορα συστηµατικά και τυχαία σφάλµατα του µετρητικού
εξοπλισµού και του συνεργείου µέτρησης.

- 39 -
2.5. Το ∆ορυφορικό Σύστηµα Εντοπισµού Θέσης GPS

Ο προσδιορισµός θέσεων στη φυσική γήινη επιφάνεια και η ένταξή τους σε ένα
κατάλληλο σύστηµα αναφοράς είναι ο κύριος σκοπός του εφαρµοσµένου µέρους της
Γεωδαισίας. Οι κλασικές τεχνικές που εφαρµόζονται είναι ο τριγωνισµός, ο
τριπλευρισµός, ή συνήθως ο συνδυασµός των δύο αυτών µεθόδων, που παρέχουν τις
επιφανειακές ελλειψοειδείς συντεταγµένες και η υψοµετρία, που παρέχει την τρίτη
παράµετρο, τα υψόµετρα. Η χρήση των τεχνητών δορυφόρων αλλά και η ανάπτυξη των
ηλεκτρονικών υπολογιστών έχουν αλλάξει την κατάσταση τελείως, ώστε ο
τρισδιάστατος εντοπισµός µεγάλης ακρίβειας να είναι ένα εύκολο αποτέλεσµα µε
σύντοµες εργασίες υπαίθρου.
Με τον όρο δορυφορικός εντοπισµός θέσης εννοείται ο προσδιορισµός των
απόλυτων και σχετικών συντεταγµένων σηµείων (επί της Γης, στην ξηρά, στη θάλασσα
ή επάνω από τη Γη) µε την επεξεργασία µετρήσεων προς και/ή από τεχνητούς
δορυφόρους.
Οι πρώτες σχετικές εφαρµογές εµφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960
µε προβλήµατα λόγω του εξαιρετικά µεγάλου χρόνου παρατηρήσεων και της χαµηλής
ακριβείας. Παρόλα τα προβλήµατα, οι εφαρµογές αυτές σε γεωδαιτικές εργασίες
µεγάλης κλίµακας, κατόρθωσαν να δώσουν λύσεις σε θέµατα σχετικά µε τη σύνθεση
εθνικών τριγωνοµετρικών δικτύων και µε τον προσδιορισµό της θέσης, της κλίµακας και
του προσανατολισµού εθνικών συστηµάτων αναφοράς.

Η χρήση των δορυφόρων (σε σχέση µε τις παραδοσιακές επίγειες µεθόδους)

προσφέρει δύο πολύ σηµαντικά πλεονεκτήµατα:

▪ Οι προσδιορισµοί θέσης είναι αυθεντικά τρισδιάστατοι.

▪ ∆εν υπάρχει καµιά απαίτηση αµοιβαίας ορατότητας µεταξύ των

εµπλεκόµενων σε µετρήσεις σταθµών.

Σήµερα, υπάρχουν σε χρήση δύο δορυφορικά συστήµατα, τα οποία

κατασκευάσθηκαν και συντηρούνται από τις Η.Π.Α.: το παλαιότερο που δεν
προσφέρεται για γεωδαιτικές εφαρµογές σύστηµα TRANSIT (ή NAVSAT ή NNSS,
Navy Navigation Satellite System) και το νεότερο GPS (Global Positioning System ή
NAVSTAR) που χρησιµοποιείται πλέον για καθηµερινές εργασίες. Ένα αντίστοιχο
σύστηµα αναπτύχθηκε από την πρώην Σοβιετική Ένωση και είναι γνωστό µε το όνοµα
GLONASS (Global Navigation Satellite System). Τέλος, λαµβάνοντας υπόψη τη
σπουδαιότητα που έχει ένα τέτοιο σύστηµα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ξεκινήσει τις
διαδικασίες για τη δηµιουργία ενός ευρωπαϊκού δορυφορικού συστήµατος εντοπισµού
θέσης µε το όνοµα GALILEO. Τα δορυφορικά συστήµατα εντοπισµού θέσης είναι
γνωστά και ως Global Navigation Satellite Systems, GNSS.
Το GPS (Global Positioning System - Παγκόσµιο σύστηµα εντοπισµού θέσης)
είναι ένα δορυφορικό σύστηµα εντοπισµού θέσης, ταχύτητας και διανοµής χρόνου. Το
σύστηµα αυτό χρησιµοποιεί ραδιοσήµατα από δορυφόρους που βρίσκονται σε τροχιά
γύρω από τη Γη. Ο βασικός προορισµός του συστήµατος αυτού από το 1978, οπότε
έγινε η εκτόξευση του πρώτου δορυφόρου, ήταν ο έλεγχος της κίνησης οχηµάτων,
πλοίων και αεροπλάνων σε παγκόσµια κλίµακα και αρχικά για στρατιωτικούς σκοπούς.
Με την πάροδο του χρόνου όµως και µε τη βελτίωση της ακριβείας του συστήµατος, οι
εφαρµογές του επεκτάθηκαν ή επεκτείνονται και σε άλλους τοµείς, όπως η
παρακολούθηση µετακινήσεων του στερεού φλοιού της Γης (Γεωδυναµική), η
παρακολούθηση µικροµετακινήσεων µεγάλων τεχνικών έργων (Γεωδαισία), υδρο-

- 40 -
γραφικές εφαρµογές, εφαρµογές στις διαστηµικές επιστήµες, εφαρµογές στις µεταφορές
κ.λπ.
Το GPS αναπτύσσεται και λειτουργεί µε τη συµβολή του Υπουργείου Αµύνης των
Η.Π.Α. και τέθηκε σε πλήρη λειτουργία το 1995.

2.5.1. Τα τµήµατα του GPS

Το GPS αποτελείται από τρία τµήµατα: το δορυφορικό τµήµα, το τµήµα ελέγχου
και το τµήµα χρήσης (σχ. 2.30).

Σχ. 2.30. Τα τρία βασικά τµήµατα από τα οποία αποτελείται το σύστηµα GPS

α. Το δορυφορικό τµήµα αποτελείται από 24 δορυφόρους που είναι κατανεµηµένοι σε

6 τροχιακά επίπεδα (σχ. 2.31) µε 4 δορυφόρους σε κάθε επίπεδο. Στις αρχές του 1990
υπήρχαν 6 πειραµατικοί δορυφόροι (Block I) και 5 δορυφόροι δεύτερης γενιάς (Block II)
(σχ. 2.32) που εκπέµπαν σήµατα GPS και ήταν κατανεµηµένοι σε δύο τροχιακά
επίπεδα. Προβλέπεται η κατασκευή 28 δορυφόρων δεύτερης γενιάς, µερικοί από τους
οποίους θα είναι εφοδιασµένοι µε αισθητήρα πυρηνικών καταλοίπων. Οι δορυφόροι
αυτοί θα αντικαταστήσουν τους πειραµατικούς δορυφόρους, θα έχουν χρόνο ζωής 7.5
περίπου έτη και θα αντικατασταθούν µε δορυφόρους τρίτης γενιάς (Block III) που ήδη
βρίσκονται υπό κατασκευή.

Σχ. 2.31. Το δορυφορικό τµήµα του GPS

Η κλίση των τροχιακών επιπέδων των δορυφόρων είναι 55ο ως προς τον
Ισηµερινό. Η περίοδος περιστροφής των δορυφόρων είναι 12ω. Οι τροχιές τους είναι
κυκλικές και βρίσκονται σε ύψος περίπου 20000 km. Ο παραπάνω τροχιακός
σχηµατισµός παρέχει σχεδόν πλήρη κάλυψη 24 ώρες την ηµέρα σε όλο τον κόσµο (4

- 41 -
τουλάχιστον και συνήθως 7 δορυφόροι ορατοί από έναν τόπο) περίπου από τα µέσα
του 1993.

(α) (β)

Σχ. 2.32. ∆ορυφόροι Block I (α) και Block IΙ (β) του GPS

Κάθε δορυφόρος χαρακτηρίζεται µε δύο αριθµούς (ταυτότητα). Ο πρώτος είναι ο

αύξων αριθµός εκτόξευσης και ο δεύτερος ο αριθµός PRN (Pseudo Random Noise),
που είναι ένας ειδικός κωδικός αριθµός ο οποίος σχετίζεται µε τον P - κώδικα που θα
δούµε παρακάτω.
Κάθε δορυφόρος εκπέµπει ηλεκτροµαγνητικά σήµατα στην συχνότητα L1 =
1575.42 MHz και στην συχνότητα L2 = 1227.60 MHz. Το σήµα L1 (19 cm) περιέχει τον
κώδικα C/A (Coarse/ Acquisition - Code). To σήµα L2 (24 cm) φέρει µόνο τον P -
κώδικα (Precise - Code) και χρησιµοποιείται για τη διόρθωση της καθυστέρησης των
σηµάτων που οφείλεται στην ιονόσφαιρα. Και οι δύο αυτοί κώδικες χρησιµοποιούνται
για τη µέτρηση της απόστασης µεταξύ δορυφόρου και δέκτη. Εκτός από τους P και C/A
κώδικες υπάρχει και ο κώδικας δεδοµένων ή D - κώδικας (Data - Code) που
υπερτίθεται και στα σήµατα L1 και L2 και περιέχει διάφορες πληροφορίες, όπως π.χ.
για την πρόβλεψη της θέσης του δορυφόρου σε κάθε χρονική στιγµή, χρονικές
καθυστερήσεις των δορυφορικών χρονοµέτρων κ.λπ.

β. Το τµήµα ελέγχου αποτελείται από τους σταθµούς παρακολούθησης των

δορυφόρων τους σταθµούς εκποµπής πληροφορίας προς τους δορυφόρους, που είναι
κατανεµηµένοι σε όλο τον κόσµο (σχ. 2.33) και τον κύριο σταθµό ελέγχου που βρίσκεται
στο Colorado στις ΗΠΑ. Εκεί γίνεται επεξεργασία όλων των παρατηρήσεων, που
στέλνονται από τους σταθµούς παρακολούθησης και καθορίζονται (προβλέπονται) οι
δορυφορικές τροχιές και η συµπεριφορά των δορυφορικών χρονοµέτρων. Η
πληροφορία αυτή διαβιβάζεται στους δορυφόρους και αποθηκεύεται στη µνήµη των
υπολογιστών τους. Στη συνέχεια εκπέµπεται µε τον D - κώδικα προς τους χρήστες, για
να κάνουν τους υπολογισµούς και τις αναγωγές για τον καθορισµό του στίγµατός των.

γ. Το τµήµα χρήσης αποτελείται από τους δέκτες. Κάθε δέκτης αποτελείται από την
κεραία, τον προενισχυτή, τον κυρίως δέκτη και διάφορες µονάδες επεξεργασίας των
σηµάτων και των δεδοµένων GPS. Στο σχήµα 2.34 φαίνονται διάφοροι τύποι δεκτών
GPS.
Μετά από κάποια αποκωδικοποίηση των σηµάτων GPS, που λαµβάνονται
αυτόµατα από τους δέκτες, µετράται η απόσταση που αντιστοιχεί από το δορυφόρο
µέχρι το δέκτη και η ταχύτητα µεταβολής της. Πρέπει να σηµειωθεί ότι η απόσταση
αυτή δεν είναι η καθαρή γεωµετρική απόσταση δορυφόρου - δέκτη, αλλά µια απόσταση
που, ονοµάζεται ψευδοαπόσταση, προσδιορίζεται από τα ηλεκτρονικά κυκλώµατα του

- 42 -
δέκτη και περιλαµβάνει καθυστερήσεις λόγω ατµόσφαιρας (ιονόσφαιρα, τροπόσφαιρα
κ.λπ.) καθώς και χρονικές καθυστερήσεις των χρονοµέτρων δορυφόρων και δέκτη.

Σχ. 2.33. Οι σταθµοί ελέγχου του GPS

Σχ. 2.34. ∆ιάφοροι τύποι δεκτών GPS

Εσωτερικά στο δέκτη παράγεται ένα ακριβές αντίγραφο του κώδικα P ή C/A. Στη
συνέχεια ο δέκτης προσπαθεί να συσχετίσει τον δικό του εσωτερικό κώδικα µε τον
κώδικα (σήµα) που λαµβάνει από το δορυφόρο. Έτσι µετράται ο χρόνος άφιξης του
σήµατος του δορυφόρου. Με την ανάγνωση και αποκωδικοποίηση του D - κώδικα ο
δέκτης µπορεί να αναγνωρίσει και τη στιγµή εκποµπής του σήµατος από το δορυφόρο.
Η διαφορά του χρόνου άφιξης και του χρόνου εκποµπής καθορίζει το χρόνο που
χρειάζεται το σήµα να διανύσει την απόσταση δορυφόρου - δέκτη. Πολλαπλασιάζοντας
το χρόνο αυτό µε την ταχύτητα του φωτός µπορούµε να υπολογίσουµε την απόσταση
δορυφόρου - δέκτη, µια ψευδοαπόσταση που περιλαµβάνει πολλών ειδών
καθυστερήσεις του σήµατος, όπως αναφέρθηκε και προηγουµένως. Οι θέσεις των
δορυφόρων όµως είναι γνωστές (από τον D - κώδικα) σε χώρο και χρόνο, µπορούµε
συνεπώς να καθορίσουµε τη θέση ενός δέκτη αν µετρήσουµε ταυτοχρόνως τέσσερις
ψευδοαποστάσεις προς τέσσερις διαφορετικούς δορυφόρους. Έτσι µπορεί να
προσδιοριστεί η τρισδιάστατη θέση του δέκτη (x y z ή φ λ h) σε ένα ελλειψοειδές
αναφοράς, π.χ. το γεωκεντρικό, γεωσταθερό σύστηµα αναφοράς World Geodetic
System - 84 (WGS84), καθώς και η χρονική καθυστέρηση dT του χρονοµέτρου του
δέκτη. Επιλύοντας ένα σύστηµα 4 εξισώσεων µε 4 αγνώστους (x y z dT) προκύπτει η
λύση του προβλήµατος (σχ. 2.35). Περισσότερες µετρήσεις ψευδοαποστάσεων µας
επιτρέπουν τον προσδιορισµό θέσης µε τη µέθοδο των ελαχίστων τετραγώνων και
προτιµούνται.

- 43 -
 Οι δέκτες χωρίζονται σε αυτούς που µετρούν µόνο τη µια συχνότητα L1 (δέκτες
µιας συχνότητας) και σε αυτούς που µετρούν και τις δύο συχνότητες L1 και L2 (δέκτες
δύο συχνοτήτων). Οι δέκτες της δεύτερης κατηγορίας χρησιµοποιούνται σε εφαρµογές
όπου απαιτείται υψηλή ακρίβεια.

Σχ. 2.35. Η αρχή εντοπισµού θέσης µε το σύστηµα GPS

Στο σηµείο αυτό θα πρέπει να γίνει υπενθύµιση ότι το GPS σχεδιάστηκε σαν ένα
στρατιωτικό σύστηµα. Για τον περιορισµό της χρήσης του συστήµατος από µη
εξουσιοδοτηµένους χρήστες το Υπουργείο Άµυνας των ΗΠΑ έχει στη διάθεσή του δύο
διαφορετικές τεχνικές:
▪ Η κρυπτογράφηση του P - κώδικα. Ήδη από τον Νοέµβριο του 1993 οι
δορυφόροι δεν εκπέµπουν τον P - κώδικα που είναι γνωστός, αλλά τον Υ
- κώδικα η δοµή του οποίου είναι άγνωστη. Έτσι δέκτες που µετρούσαν
τον P - κώδικα δεν µπορούν να λειτουργήσουν. Η τεχνική αυτή λέγεται
Anti-spoofing (AS). Οι διάφορες εταιρείες για να ξεπεράσουν το
πρόβληµα αυτό ανέπτυξαν διάφορες τεχνικές, όπως τετραγωνισµός του
σήµατος ή η z - τεχνική που αντιµετωπίζουν το θέµα αυτό µε αρκετή
επιτυχία.
▪ Η «Επιλεκτική ∆ιαθεσιµότητα» (Selective Availability) είναι µια τεχνική
κατά την οποία η ακρίβεια του C/A κώδικα µειώνεται σηµαντικά
εισάγοντας τεχνητά ένα σηµαντικό σφάλµα στα ρολόγια των δορυφόρων.
Αν εφαρµοσθεί η τεχνική αυτή οδηγεί σε σφάλµατα απόλυτου
προσδιορισµού της θέσης ενός σηµείου της τάξης των 100 m. Η
Επιλεκτική ∆ιαθεσιµότητα εφαρµόσθηκε σε διάφορες περιπτώσεις, από το
Μάιο του 2000, όµως, έχει αρθεί προς το παρόν η πιθανότητα εφαρµογής
της. Σαν αποτέλεσµα, η ακρίβεια εντοπισµού που παρέχει το σύστηµα
GPS είναι και πάλι της τάξης των 10 – 15 m περίπου (σχ. 2.36).

- 44 -
2.5.2. Τεχνικές προσδιορισµού θέσης

H απόσταση ανάµεσα στον κινητό και τον ακίνητο δέκτη µπορεί να είναι µέχρι 10
km για δέκτες που µετρούν µόνο C/A κώδικα στη συχνότητα L1 και µέχρι 50 - 60 km για
δέκτες που µετρούν C/A κώδικα στη συχνότητα L1 και φάση στη συχνότητα L2. Οι
τελευταίοι αυτοί δέκτες έχουν κανάλια συσχέτισης ή τετραγωνισµού στη συχνότητα L1
και κανάλια τετραγωνισµού στην L2. Οι δέκτες που µετρούν και τον P - κώδικα
µπορούν να µετρήσουν αποστάσεις µέχρι 200 - 300 km και γενικά οι χρόνοι
παρατήρησης είναι µικρότεροι από τους άλλους δέκτες.

Σχ. 2.36. Βελτίωση της ακριβείας του απλού GPS µε την κατάργηση της Επιλεκτικής ∆ιαθεσιµότητας

Υπάρχουν δύο τρόποι προσδιορισµού θέσης µε το GPS: ο απόλυτος και ο

σχετικός προσδιορισµός θέσης:
Ο απόλυτος εντοπισµός αναφέρεται στον προσδιορισµό θέσης ενός σηµείου µε
το GPS στο κοινά αποδεκτό σύστηµα αναφοράς του WGS84. Στην περίπτωση αυτή, η
επεξεργασία των δεδοµένων παρατήρησης γίνεται κατευθείαν στο δέκτη και
καθορίζονται οι συντεταγµένες του. Η ακρίβεια εντοπισµού των 100 m (SA On) αλλά
ακόµα και εκείνη των 15 m (SA Off) είναι αρκετή για πολλές από τις πολιτικές
εφαρµογές.
Ο σχετικός εντοπισµός (διαφορικός εντοπισµός) αφορά τον καθορισµό των
συντεταγµένων ενός δέκτη σε σχέση µε κάποιον άλλον που συνήθως είναι σταθερός
και βρίσκεται σε γνωστή θέση. Στην περίπτωση αυτή οι δύο ή περισσότεροι δέκτες
παρατηρούν ταυτοχρόνως τους ίδιους δορυφόρους. Συνεπώς, κοινά σφάλµατα που
οφείλονται στους δορυφόρους, στην ατµόσφαιρα κ.λπ. όπως παρατηρούνται από τους
δέκτες, αν αφαιρεθούν, µπορούν να εξαλειφθούν και να βελτιωθεί η ακρίβεια
εντοπισµού.
Ο απόλυτος εντοπισµός δεν ενδιαφέρει ιδιαίτερα τις γεωδαιτικές εφαρµογές,
αφού η ακρίβεια είναι της τάξης των 15 - 100 m. Με τις εφαρµογές του σχετικού
εντοπισµού θέσης είναι δυνατό να προκύψουν ακρίβειες προσδιορισµού του
διανύσµατος ανάµεσα στους δύο δέκτες της τάξης του ± (5 - 10 mm + 1 ppm).
Ο σχετικός στατικός προσδιορισµός αφορά κύρια γεωδαιτικές εφαρµογές. Στην
περίπτωση αυτή ένας δέκτης (σταθµός αναφοράς) παραµένει σταθερός σε κάποιο
σηµείο π.χ. τριγωνοµετρικό σηµείο. Ένας δεύτερος δέκτης, ή και περισσότεροι δέκτες,
µετακινούνται γύρω από το σταθµό αναφοράς σε σταθµούς των οποίων η θέση ζητείται

- 45 -
να προσδιοριστεί. Έτσι, προσδιορίζονται τα διανύσµατα βάσης µεταξύ των δύο δεκτών.
Οι προσδιοριζόµενες συντεταγµένες των σηµείων αναφέρονται στο ελλειψοειδές
αναφοράς WGS84, όπως και τα υψόµετρά τους. Γνωρίζοντας τα υψόµετρα του
γεωειδούς µπορούµε να υπολογίσουµε και τα ορθοµετρικά υψόµετρά τους (σε σχέση
δηλαδή προς τη µέση στάθµη της θάλασσας). Στη συνέχεια οι συντεταγµένες µπορούν
να µετασχηµατιστούν σε άλλο datum ή προβολικό σύστηµα µε τη βοήθεια των
κατάλληλων µαθηµατικών σχέσεων. ∆εν απαιτείται οπτική επαφή ανάµεσα στους
δέκτες και οι µετρήσεις µπορούν να γίνουν οποιαδήποτε ώρα και µε οποιεσδήποτε
καιρικές συνθήκες. Υπάρχουν διάφορες τεχνικές σχετικού εντοπισµού, όπως ο σχετικός
στατικός εντοπισµός (static), ο γρήγορος στατικός εντοπισµός (rapid static), ο
ψευδοκινηµατικός (pseudokinematic), o stop and go και ο κινηµατικός σχετικός
προσδιορισµός:

1. Όταν θέλουµε να µετρήσουµε ένα νέο τριγωνοµετρικό δίκτυο ή να κάνουµε

πύκνωση ενός υφιστάµενου δικτύου, τότε ο πρώτος δέκτης τοποθετείται σε ένα
από τα (νέα ή υπάρχοντα) τριγωνοµετρικά σηµεία και ο δεύτερος τοποθετείται σε
κάποιο άλλο, όπου παραµένει και µετράει συγχρόνως µε τον πρώτο για όσο
χρονικό διάστηµα απαιτείται (στατικός υπολογισµός, static). Η διαδικασία αυτή
επαναλαµβάνεται µέχρι να µετρηθούν όλες οι πλευρές του δικτύου. Σε
περιπτώσεις όπως αυτή, όπου απαιτείται υψηλή ακρίβεια, εφαρµόζεται η στατική
µέθοδος µέτρησης για χρονικό διάστηµα που προτείνει ο κατασκευαστής των
δεκτών που χρησιµοποιούνται.
2. Για τον ίδιο σκοπό της µέτρησης ενός νέου τριγωνοµετρικού δικτύου ή της
πύκνωσης ενός υφιστάµενου δικτύου, θα µπορούσε να χρησιµοποιηθεί και η
ψευτοκινηµατική µέθοδος µέτρησης (pseudokinematic ή re-occupation) κατά
την οποία ο πρώτος δέκτης τοποθετείται σε ένα γνωστό τριγωνοµετρικό και ο
δεύτερος περιφέρεται σε άλλα σηµεία, όπου µετράει για χρονικό διάστηµα 5 - 10
min για να επανέλθει στα σηµεία αυτά µετά από την πάροδο µιας τουλάχιστον
ώρας, για να επαναληφθούν οι µετρήσεις για άλλα 5 - 10 min µε διαφορετική
γεωµετρία δορυφόρων. Οι επιτυγχανόµενες ακρίβειες είναι σχεδόν ταυτόσηµες
µε τη στατική µέθοδο.
3. Όταν θέλουµε να µετρήσουµε σηµεία για να χρησιµοποιηθούν ως στάσεις
αποτύπωσης, υποκαθιστώντας έτσι την πολυγωνοµετρία, τότε µπορούν να
χρησιµοποιηθούν η ψευτοκινηµατική µέθοδος που περιγράφηκε παραπάνω,
καθώς και η γρήγορη στατική (rapid static) µε δέκτες δύο συχνοτήτων.
Σύµφωνα µε τη µέθοδο αυτή ο πρώτος δέκτης τοποθετείται σε ένα (γνωστό)
τριγωνοµετρικό σηµείο, ενώ ο δεύτερος µετρά άλλα σηµεία για χρονικό διάστηµα
5 - 10 min (τα σηµεία που µετρώνται δεν πρέπει να απέχουν περισσότερο από
15 Km από το σταθερό δέκτη).
4. Όταν θέλουµε να αποτυπώσουµε µια περιοχή (π.χ. για ψηφιακό υπόβαθρο GIS,
κτηµατογράφηση, αποτύπωση ζώνης οδοποιίας, αποτύπωση υφιστά-µενου
οδικού δικτύου κτλ.) µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε τη µέθοδο stop and go ή
την κινηµατική µέθοδο που είναι παραπλήσιες. Κατά τη χρησιµοποίηση της
µεθόδου stop and go είναι προτιµότερο να χρησιµο-ποιούνται δέκτες δύο
συχνοτήτων για αυξηµένη ακρίβεια και µέγιστη απόδοση. Ο πρώτος δέκτης
τοποθετείται σε γνωστό τριγωνοµετρικό σηµείο, ενώ ο δεύτερος τοποθετείται σε
ένα άλλο σηµείο (γνωστό ή όχι) κοντά συνήθως στον πρώτο. Οι δύο δέκτες
µετρούν τα σήµατα των δορυφόρων για περίπου 10 min (δέκτες δύο
συχνοτήτων) ή 20 - 30 min (δέκτες µιας συχνότητας) µε σκοπό τον προσδιορισµό
των ασαφειών φάσης. Στη συνέχεια ο δεύτερος δέκτης µετακινείται πάνω σε
ράβδο και τοποθετείται σε σηµεία που πρέπει να αποτυπωθούν, όπου
παραµένει καταγράφοντας 2 - 10 µετρήσεις σηµάτων των δορυφόρων (epochs).

- 46 -
 Οι δέκτες είναι κατά τη µέθοδο αυτή ρυθµισµένοι να καταγράφουν µετρήσεις
συνήθως ανά 5 sec, οπότε ο χρόνος που απαιτείται για τη µέτρηση ενός σηµείου
(λεπτοµερειών) είναι από 10 - 50 sec. Αυτά ισχύουν για δέκτες δύο συχνοτήτων
και η τελικώς επιτυγχανόµενη ακρίβεια µπορεί να είναι της τάξεως των ± 1 - 3 cm
ή και καλύτερη. Για δέκτες µιας συχνότητας οι χρόνοι µέτρησης αυξάνουν και η
ακρίβεια µπορεί να είναι της τάξεως των ± 2 - 10 cm. Κατά την εφαρµογή της
µεθόδου stop and go είναι απαραίτητο να διατηρείται συνεχής επαφή µε τέσσερις
τουλάχιστον δορυφόρους, τόσο από τον σταθερό, όσο και από τον κινητό δέκτη.
Αν αυτό κάποια στιγµή δεν τηρείται, τότε είναι απαραίτητο ο κινητός δέκτης να
σταµατήσει σε ένα σηµείο και να µετρήσει για 10 min περίπου συγχρόνως µε τον
σταθερό κάνοντας επανέναρξη των µετρήσεων. Στη συνέχεια συνεχίζονται οι
µετρήσεις, όπως περιγράφηκαν παραπάνω. Πάντως συνιστάται σε κάθε
περίπτωση κατά την εφαρµογή της µεθόδου να σταµατούµε κατά διαστήµατα σε
κάποιο σηµείο και να κάνουµε εκεί ένα γρήγορο στατικό υπολογισµό, γεγονός
που βελτιώνει την ακρίβεια των παρατηρήσεων. Αυτό µπορεί να γίνεται κάθε 2
περίπου ώρες µετρήσεων ή κάθε 200 m περίπου, εάν κάνουµε αποτύπωση
µηκοτοµών ή κατά πλάτος διατοµών για αποτύπωση ζώνης οδοποιίας.
5. Παρόµοια µέθοδος µέτρησης είναι και η κινηµατική (kinematic), όπου όµως
γίνεται συνεχής καταγραφή της θέσης του δεύτερου (κινητού) δέκτη ανά χρονικό
διάστηµα που ορίζεται από τον χρήστη (π.χ. 1 sec). Έτσι µπορεί να γίνει
παρακολούθηση της κίνησης οχήµατος, αποτύπωση οδικού δικτύου,
υδρογραφικές αποτυπώσεις κ.λπ. Η µέθοδος προβλέπει πάλι µια σύγχρονη
γρήγορη στατική µέτρηση των δύο δεκτών και στη συνέχεια τη µετακίνηση του
δεύτερου δέκτη. Σε µία παραλλαγή της µεθόδου ο υπολογισµός της θέσης του
κινούµενου δέκτη µπορεί να γίνεται σε πραγµατικό χρόνο (Real Time). Η
µέθοδος αυτή έχει µεγάλη εφαρµογή για την παρακολούθηση της κίνησης κάθε
είδους µεταφορικού µέσου και θα αποτελέσει αντικείµενο ιδιαίτερης
παραγράφου.

2.5.3. ∆ιαφορικός εντοπισµός θέσης σε πραγµατικό χρόνο

O διαφορικός εντοπισµός θέσης (Differential GPS, DGPS) χρησιµοποιεί δύο

τουλάχιστον δέκτες, από τους οποίους ο ένας παραµένει σταθερός και κεντρώνεται σε
σηµείο µε γνωστές συντεταγµένες και ο άλλος ή οι άλλοι περιφέρονται για τις µετρήσεις.
Αυτός ο σταθερός δέκτης είναι το κλειδί στην ακρίβεια του DGPS και λέγεται σταθµός
αναφοράς ή βάσης (Base Station). Με τη βοήθειά του, όλες οι µετρήσεις που γίνονται
από τους κινητούς δέκτες (Rover Stations) διορθώνονται και υπολογίζονται οι
συντεταγµένες της τροχιάς τους σε πραγµατικό χρόνο.
Οι δορυφόροι είναι τόσο µακριά στο διάστηµα που οι µικρές αποστάσεις πάνω
στη γη είναι ασήµαντες. Αυτό σηµαίνει ότι αν δύο δέκτες είναι αρκετά κοντά µεταξύ τους,
π.χ. µερικές εκατοντάδες χιλιόµετρα, τα σήµατα που φθάνουν και στους δύο, στην
πραγµατικότητα θα έχουν ταξιδέψει µέσα από την ίδια περιοχή της ατµόσφαιρας και θα
έχουν τις ίδιες καθυστερήσεις, δηλαδή σφάλµατα. Έτσι, αφού και οι δύο δέκτες στην
πραγµατικότητα θα έχουν τα ίδια σφάλµατα, µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε τον ένα
δέκτη για να προσδιορίζει αυτά τα σφάλµατα και να παρέχει αυτές τις πληροφορίες των
σφαλµάτων στον άλλο δέκτη. Για το σκοπό αυτό ο δέκτης αναφοράς πρέπει να
τοποθετηθεί σε ένα σηµείο, του οποίου οι συντεταγµένες έχουν µετρηθεί µε πολλή
µεγάλη ακρίβεια µε τοπογραφικές µεθόδους. Αυτός ο σταθµός αναφοράς δέχεται τα ίδια
σήµατα του GPS, όπως και ο περιφερόµενος δέκτης, αλλά, αντί να δουλεύει όπως ένα
κανονικός δέκτης GPS, εκτελεί τους υπολογισµούς µε αντίστροφο τρόπο. Αντί να

- 47 -
χρησιµοποιεί σήµατα χρόνου για να υπολογίσει τις συντεταγµένες του, χρησιµοποιεί τις
γνωστές συντεταγµένες του για να υπολογίσει τους χρόνους.
Η λογική του συστήµατος είναι απλή: Αφού ο σταθµός αναφοράς γνωρίζει που
υποτίθεται ότι βρίσκονται οι δορυφόροι στο διάστηµα και γνωρίζει την ακριβή θέση του,
µπορεί να υπολογίσει µία θεωρητική απόσταση µεταξύ του εαυτού του και κάθε
δορυφόρου. Κατόπιν διαιρεί αυτή την απόσταση µε την ταχύτητα του φωτός και παίρνει
ένα χρόνο. Αυτός ο χρόνος είναι το χρονικό διάστηµα που έπρεπε να ταξιδέψουν τα
σήµατα για να φτάσουν στον σταθµό αναφοράς. Έπειτα συγκρίνει αυτόν τον θεωρητικό
χρόνο µε το χρόνο που πραγµατικά χρειάστηκαν τα σήµατα για να φθάσουν σ' αυτόν. Η
οποιαδήποτε διαφορά είναι το σφάλµα (ή καθυστέρηση) στο σήµα των δορυφόρων. Ο
δέκτης αναφοράς υπολογίζει τέτοιες καθυστερήσεις για όλους τους δορυφόρους από
τους οποίους δέχεται σήµατα. Στην πραγµατικότητα δεν υπολογίζει µόνο τα σφάλµατα
χρόνου για κάθε δορυφόρο, αλλά υπολογίζει και µεταδίδει επίσης και το ρυθµό
µεταβολής αυτών των σφαλµάτων. Με αυτόν τον τρόπο ο περιφερόµενος δέκτης
µπορεί να κάνει παρεµβολή για να βρει τη θέση του µέχρι την επόµενη φορά που ο
δέκτης αναφοράς θα του δώσει καινούργια στοιχεία.
Το επόµενο στάδιο είναι η αποστολή αυτών των σφαλµάτων ή διορθώσεων (που
λέγονται διαφορικές διορθώσεις) προς τους κινητούς δέκτες σε ένα τυποποιηµένο
format ηλεκτρονικού µηνύµατος που λέγεται RTCM. Υπάρχουν διάφορες τεχνικές, αλλά
η περισσότερο πρακτική είναι η εγκατάσταση και λειτουργία ενός ραδιοδικτύου. Άλλες
µέθοδοι περιλαµβάνουν τη χρήση της κινητής τηλεφωνίας και τη µετάδοση προς
τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους προς επαναµετάδοση στη Γη. Αυτό σηµαίνει ότι ο
δέκτης αναφοράς συνδέεται µε έναν ραδιοποµπό, ενώ οι κινούµενοι δέκτες GPS
συνδέονται µε έναν ραδιοδέκτη ή, συνήθως, ποµποδέκτη. Η εµπειρία έχει δείξει ότι ένας
ρυθµός ανανέωσης (εκποµπής) των διορθώσεων µία φορά ανά πέντε (5) δευτερόλεπτα
είναι πολύ καλός, ειδικά αν είναι ενεργοποιηµένη η Επιλεκτική ∆ιαθεσιµότητα.. Σε
πολλές περιπτώσεις, όπως και στα συστήµατα διαχείρισης στόλου οχηµάτων, οι
διορθωµένες συντεταγµένες που υπολογίζει ο κινητός δέκτης εκπέµπονται µε ειδικό
format (ΝΜΕΑ) προς ένα κέντρο ελέγχου.
Βέβαια, όλες οι εφαρµογές του DGPS δε χρειάζονται αυτή τη ραδιοζεύξη αφού,
µερικές εργασίες δεν απαιτούν διορθώσεις σε πραγµατικό χρόνο. Άλλη υπόθεση είναι
να προσπαθείς να τοποθετήσεις ένα γεωτρύπανο µε ελάχιστη απόκλιση σε ένα
συγκεκριµένο σηµείο του πυθµένα του ωκεανού από ένα πλοίο που κλυδωνίζεται από
τα κύµατα και τελείως διαφορετική, εάν απλά γίνεται αποτύπωση ένός νέου δρόµου για
να συµπεριληφθεί σε ένα χάρτη. Για εφαρµογές όπως η τελευταία ο κινητός δέκτης
χρειάζεται µόνο να καταγράψει όλες τις µετρηµένες θέσεις και τον ακριβή χρόνο που
έγινε κάθε µέτρηση. Αργότερα αυτά τα στοιχεία µπορούν να συγκριθούν µε τις
διορθώσεις που καταγράφηκαν στο δέκτη αναφοράς για έναν τελικό υπολογισµό των
συντεταγµένων. Αυτή η µέθοδος είναι γνωστή σαν DGPS µε επεξεργασία στο
γραφείο (Post - Processed DGPS).
Η µεθοδολογία DGPS βασίζεται στις µετρήσεις των αποστάσεων προς τους
δορυφόρους µε χρήση του κώδικα του φέροντος κύµατος. Οι µετρήσεις µε χρήση του
κώδικα είναι σαν µια µετροταινία η οποία έχει διαβαθµίσεις µέτρου και µόνο. Οι
διαβαθµίσεις εµφανίζονται αυτόµατα, όταν εγκλωβίσουµε το σήµα των δορυφόρων µε
τον δέκτη µας, εποµένως µπορούµε να υπολογίσουµε τις αποστάσεις ως προς τους
δορυφόρους άµεσα, αλλά όχι µε µεγάλη ακρίβεια. Η ακρίβεια στην περίπτωση αυτής
της µεθόδου ανέρχεται στα 1 έως 3 m (SA Οff).
Στην περίπτωση που ο διαφορικός εντοπισµός γίνεται µε τη χρήση της φάσης
του φέροντος κύµατος σε πραγµατικό χρόνο η ακρίβεια βελτιώνεται σηµαντικά. Η
µέθοδος αυτή λέγεται διαφορικός κινηµατικός εντοπισµός σε πραγµατικό χρόνο
(Real Time Kinematic DGPS, RTK DGPS) (σχ. 2.37). Οι µετρήσεις µε χρήση της φάσης
του φέροντος κύµατος είναι σαν µια µετροταινία µε διαβαθµίσεις χιλιοστού. Σε αυτή την

- 48 -
µετροταινία οι διαβαθµίσεις των µέτρων δεν φαίνονται άµεσα όταν λαµβάνουµε το σήµα
των δορυφόρων µε τον δέκτη µας. Πρέπει να περιµένουµε κάποιο χρονικό διάστηµα για
να εµφανιστούν οι διαβαθµίσεις των µέτρων και να ολοκληρώσουµε τις µετρήσεις.
Αυτός είναι ο χρόνος που απαιτείται για να επιλυθεί η ασάφεια φάσης. Όσο
περισσότερο χρόνο περιµένουµε τόσο και πιο καθαρές γίνονται οι διαβαθµίσεις των
µέτρων. Όταν οι διαβαθµίσεις των µέτρων εµφανιστούν, παραµένουν ξεκάθαρες και
µπορούµε να κάνουµε άµεσες µετρήσεις ασταµάτητα, όσο ο δέκτης µας λαµβάνει
σήµατα από τους δορυφόρους. Όταν χαθεί η επαφή µε τους δορυφόρους οι
διαβαθµίσεις των µέτρων εξαφανίζονται και χρειάζεται να περιµένουµε πάλι για να
επιλυθεί η ασάφεια φάσης και να εµφανιστούν οι διαβαθµίσεις των µέτρων. Σε
περίπτωση που η επαφή µε τους δορυφόρους διακόπτεται για µικρό χρονικό διάστηµα,
ο δέκτης µπορεί να βασιστεί στον υπολογισµό των ακεραίων κύκλων από τις
προηγούµενες µετρήσεις.

Σχ. 2.37. Η αρχή του διαφορικού εντοπισµού θέσης σε πραγµατικό χρόνο (Real Time Kinematic
Differential GPS)

Όταν ένας δέκτης έχει επιλύσει την ασάφεια φάσης, η ακρίβεια στον υπολογισµό
της θέσης είναι µεταξύ 0.5 cm και 2 cm οριζοντιογραφικά και µεταξύ 1 cm µε 5 cm
υψοµετρικά συν 1 ppm για δέκτες δύο συχνοτήτων και 2 ppm για δέκτες µίας
συχνότητας.
Το RTΚ DGPS είναι ένα σύστηµα αξιόπιστο και υψηλής ακριβείας, αποτελεί δε τη
βάση πολλών συστηµάτων AVL και IVHS. Το κρίσιµο στοιχείο της µεθόδου είναι η
χωρίς πρόβληµα εκποµπή και λήψη των διαφορικών διορθώσεων που εκπέµπει ο
σταθµός αναφοράς µε τη βοήθεια ενός κατάλληλου συστήµατος τηλεµετάδοσης. Aκόµη,
σε πολλές εφαρµογές το ίδιο σύστηµα τηλεµετάδοσης χρησιµοποιείται από το όχηµα για
να εκπέµψει τη δική του διορθωµένη θέση προς το σταθµό ελέγχου. Υπάρχουν
διάφορες δυνατότητες χρησιµοποίησης συστηµάτων τηλεµετάδοσης δεδοµένων των
οποίων η αποτελεσµατικότητα και το κόστος διαφέρουν.

- 49 -
2.5.4. Παράγοντες που επηρεάζουν την ακρίβεια του GPS

Όπως κάθε µετρητικό σύστηµα, το GPS παρουσιάζει περιορισµούς στη

χρησιµοποίησή του και σφάλµατα που οφείλονται σε διάφορους παράγοντες οι οποίοι
προκαλούν τελικά µείωση της απόδοσής του. Τέτοιοι παράγοντες είναι:

α. Η όχι καλή λήψη των σηµάτων από τους δορυφόρους στο δέκτη. Η επιτυχής
µέτρηση της απόστασης δορυφόρου - δέκτη προϋποθέτει ορατότητα µεταξύ τους και
απρόσκοπτη λήψη των σηµάτων. Εµπόδια, όπως κτίρια, πυκνά δέντρα κ.λπ. είναι
δυνατόν να προκαλέσουν σηµαντικά προβλήµατα, µεταξύ των οποίων και σφάλµατα
που προκαλούνται από ανεπιθύµητες ανακλάσεις εδάφους των σηµάτων των
δορυφόρων (multipath errors).
β. Λάθη στον κώδικα προσδιορισµού της θέσης του δορυφόρου. Πρόκειται για τον
D - κώδικα που περιλαµβάνει πληροφορίες για τη θέση του δορυφόρου κάθε
χρονική στιγµή και εκπέµπεται από κάθε δορυφόρο συγχρόνως µε τις συχνότητες
µετρήσεων. Ο έλεγχος για την αποφυγή σφαλµάτων από την πηγή αυτή γίνεται είτε
µε τοποθέτηση του δέκτη σε σηµεία γνωστά από πριν, οπότε ελέγχεται η ακρίβεια
των δεδοµένων θέσης του δορυφόρου, είτε µε τη χρησιµοποίηση περισσοτέρων
από τέσσερις δορυφόρους για τον προσδιορισµό της θέσης κάθε σηµείου µέτρησης,
οπότε υπάρχει δυνατότητα ελέγχων.
γ. Η ακρίβεια των εκπεµπόµενων σηµάτων. Το GPS µετρά το χρόνο που
παρέρχεται από την εκποµπή του σήµατος από το δορυφόρο µέχρι τη λήψη του
από το δέκτη. Από τη µέτρηση αυτή προκύπτει η απόσταση δορυφόρου - δέκτη.
Στη διαδικασία της µέτρησης αυτής όµως υπεισέρχονται διάφορα σφάλµατα που
τελικά µειώνουν την ακρίβεια του συστήµατος. Η όχι τελείως ακριβής πρόγνωση της
θέσης του δορυφόρου, µικρά σφάλµατα µέτρησης του χρόνου στα χρονόµετρα των
δορυφόρων, σφάλµατα διάδοσης των σηµάτων µέσα στην ιονόσφαιρα και την
τροπόσφαιρα, µεγαλύτερα σφάλµατα µέτρησης του χρόνου στο χρονόµετρο του
δέκτη και η γεωµετρία του σχήµατος δορυφόρων - σηµείου µέτρησης είναι µερικοί
παράγοντες που επιφέρουν σηµαντικά κατά περίπτωση σφάλµατα.

Η βελτίωση της ακριβείας του συστήµατος GPS µπορεί να γίνει τόσο µε βελτίωση
των συσκευών, όσο και µε βελτίωση των µεθόδων µέτρησης και επεξεργασίας. Για
γεωδαιτικές εφαρµογές, όπου απαιτείται µεγάλη ακρίβεια, χρησιµοποιείται κατά κανόνα
ο σχετικός στατικός υπολογισµός θέσης ανάµεσα σε διάφορα σηµεία όπου
τοποθετούνται οι δέκτες GPS. Η µέθοδος επεξεργασίας περιλαµβάνει χρησιµοποίηση
διαφόρων µετρήσεων που µπορεί να είναι απλές, διπλές ή τριπλές (σχ. 2.38). Οι απλές
διαφορές αναφέρονται σε παρατηρήσεις από δύο σηµεία προς κοινό δορυφόρο. Έτσι
ελαχιστοποιούνται τα σφάλµατα του δορυφόρου.

(α) (β) (γ)

Σχ. 2.38. Μετρήσεις προς δορυφόρους για απαλοιφή σφαλµάτων: (α) απλές διαφορές, (β) διπλές
διαφορές, (γ) τριπλές διαφορές

- 50 -
 Οι διπλές διαφορές αναφέρονται σε κοινές µετρήσεις από δύο σηµεία προς δύο
δορυφόρους, οπότε εξαλείφονται και σφάλµατα των δεκτών. Τέλος, οι τριπλές διαφορές
αναφέρονται σε κοινές µετρήσεις από δύο σηµεία προς δύο διαφορετικούς
δορυφόρους σε διαφορετικές χρονικές στιγµές, οπότε πετυχαίνεται ακόµη µεγαλύτερη
ακρίβεια µε την απαλοιφή περισσότερων πηγών σφάλµατος.
Mία παράµετρος που παρέχει την αναµενόµενη ακρίβεια του προσδιορισµού της
θέσης ενός σηµείου είναι το DOP (Dilution of Precision), το οποίο βασίζεται στη
γεωµετρία των δορυφόρων. Το DOP παρέχεται από τους δέκτες κατά τη διάρκεια των
µετρήσεων ή από το λογισµικό κατά τη διάρκεια του προγραµµατισµού των µετρήσεων.
Εµφανίζεται µε διάφορες µορφές:

• GDOP για τη γεωµετρία

• PDOP για την ακρίβεια θέσης στο χώρο
• TDOP για την ακρίβεια στη µέτρηση του χρόνου
• HDOP για την ακρίβεια οριζόντιας θέσης
• VDOP για την ακρίβεια των υψοµέτρων

Το DOP θα πρέπει να χρησιµοποιείται ενδεικτικά, διότι δεν καλύπτει όλες τις

πιθανές πηγές σφαλµάτων, οπότε µπορεί να δώσει κάποια υπερεκτίµηση της ακριβείας.
Οι τιµές του DOP (στις διάφορες παραλλαγές του) θα πρέπει να βρίσκονται κάτω από
την τιµή 5, ενώ η εµφάνιση υψηλών τιµών κατά τον προγραµµατισµό της εκτέλεσης
µετρήσεων θα πρέπει να µας οδηγήσει σε αλλαγές των χρονικών περιόδων
παρατήρησης.

2.5.5. Εφαρµογές των δορυφορικών συστηµάτων εντοπισµού θέσης

[Link]. Γεωδαιτικές – τοπογραφικές εφαρµογές

Η ακρίβεια προσδιορισµού του µήκους βάσεων µε τη χρησιµοποίηση του GPS

έχει φθάσει την τάξη του 0.1 ppm. Η ακρίβεια αυτή σηµαίνει π.χ. 3 cm σφάλµα στη
µέτρηση µιας απόστασης περίπου 300 km. Τέτοιες ακρίβειες καθιστούν ικανοποιητική
την εφαρµογή του GPS σε περιπτώσεις γεωδυναµικής, όπως είναι η παρακολούθηση
της µικροµετακίνησης τεκτονικών πλακών, η παρακολούθηση της µικροµετακίνησης
σηµείων σε σεισµογενείς περιοχές πριν και µετά από κάποιον σεισµό και η
παρακολούθηση της παραµόρφωσης της επιφάνειας του εδάφους που προκαλείται
πριν από την έκρηξη κάποιου ηφαιστείου. Η µέθοδος µέτρησης µε δέκτες GPS είναι
σχετικά γρήγορη, ανεξάρτητη καιρικών συνθηκών και δεν απαιτεί πολυµελές
προσωπικό. Συνηθισµένη πρακτική χρησιµοποίηση του GPS παρατηρείται σε
περιπτώσεις παρακολούθησης µεγάλων γεωλογικών ρηγµάτων, όπου εγκαθίστανται
και µετρούνται περιοδικά σταθµοί από τη µια και την άλλη πλευρά του ρήγµατος.
Ένα βασικό πλεονέκτηµα του GPS είναι το γεγονός ότι παρέχει τρισδιάστατη
πληροφορία (x, y, z) για τα σηµεία µέτρησης. Το χαρακτηριστικό αυτό σε συνδυασµό
µε την ικανοποιητική ακρίβεια καθιστούν το σύστηµα κατάλληλο και για την εφαρµογή
του σε παρακολούθηση παραµορφώσεων τεχνικών έργων και εδαφών. Έτσι σε
περίπτωση παρακολούθησης µεγάλων τεχνικών έργων, όπως π.χ. τα υδροηλεκτρικά
φράγµατα, η ακρίβεια λίγων mm για 1 km ή πολύ λίγων cm για δεκάδες km που
παρέχει το GPS κρίνονται γενικά κατάλληλες για την εκτέλεση µετρήσεων. Ένα ακόµη
πλεονέκτηµα του GPS είναι η δυνατότητα µόνιµης εγκατάστασης δέκτη ή δεκτών σε
επιλεγµένα σηµεία του έργου τα οποία θα εκτελούν συνεχή καταγραφή της θέσης µε
τηλεχειρισµό και on - line σύνδεση µε κεντρικό υπολογιστή.

- 51 -
 Τέλος, µε τις διάφορες µεθόδους σχετικού προσδιορισµού είναι δυνατή σήµερα
και η εκτέλεση απλών σχετικά τοπογραφικών εργασιών, όπως η µέτρηση των στάσεων
για την αποτύπωση µιας περιοχής, αντί για τις κλασσικές µεθόδους της
πολυγωνοµετρίας, αλλά και η κτηµατογράφηση, δηλαδή η αποτύπωση ορίων
ιδιοκτησιών. Θα πρέπει όµως εδώ να γίνει η παρατήρηση ότι το GPS παρέχει είτε
διανύσµατα στο χώρο, είτε τρισδιάστατες διαφορές συντεταγµένων που αναφέρονται
στο WGS-84. Για την χρησιµοποίηση των στοιχείων αυτών στον ελλαδικό χώρο, θα
πρέπει να γίνονται κατάλληλες αλλαγές datum και προβολικών συστηµάτων, ώστε το
τελικό αποτέλεσµα των µετρήσεων να είναι συντεταγµένες στα ελληνικά συστήµατα
αναφοράς.

[Link]. ∆ιαχείριση φυσικών πόρων

Με τα δορυφορικά συστήµατα εντοπισµού θέσης η διαχείριση των φυσικών

πόρων, όπως εκτάσεις ορυχείων, ακόµη και περιοχές ψαρέµατος είναι ευκολότερη και
ακριβέστερη από παλαιότερα. Οι δέκτες χειρός του GPS επιτρέπουν στην ουσία ο κάθε
ενδιαφερόµενος να είναι εξοπλισµένος µε µία συσκευή πολύ µεγάλης ακρίβειας για τη
συλλογή δεδοµένων. Η διαχείρισης πυρκαγιών στα δάση είναι ένα καλό παράδειγµα της
δύναµης του DGPS. Ένα ελικόπτερο εξοπλισµένο µε DGPS µπορεί πετώντας κατά
µήκος της περιµέτρου µιας πυρκαγιάς και σχεδόν στιγµιαία να αποτυπώσει έναν ακριβή
χάρτη του µεγέθους της πυρκαγιάς. Αυτή η πληροφορία είναι πολύ σηµαντική για τη
συγκέντρωση του σωστού αριθµού πυροσβεστών στα σηµεία που πρέπει για να
κατασβήσουν την πυρκαγιά.

[Link]. Αεροπλοΐα

Μέχρι τώρα τα συστήµατα προσγείωσης µε συνθήκες χαµηλής ορατότητας είναι

τόσο ακριβά που µόνο τα µεγαλύτερα αεροδρόµια έχουν την οικονοµική άνεση για να τα
αποκτήσουν. Τα συστήµατα του DGPS είναι τόσο φθηνότερα που σχεδόν κάθε
αεροδρόµιο θα µπορεί να εγκαταστήσει ένα. Αυτά τα συστήµατα µπορούν να
διαχειριστούν ακόµη και προσεγγίσεις µε στροφή. Η απαραίτητη συσκευή που πρέπει
να βρίσκεται πάνω σε κάθε αεροπλάνο είναι επίσης πολύ φθηνότερη και κάθε
αεροσκάφος µπορεί να είναι εξοπλισµένο µε αυτή. Η χρήση τέτοιων συστηµάτων οδηγεί
σε βελτίωση της ασφάλειας των πτήσεων. Οι σχετικοί διεθνείς οργανισµοί ήδη µελετούν
και αξιολογούν το σύστηµα GPS και πιστεύεται ότι θα είναι το επόµενο πρότυπο
ναυτιλίας για την αεροπλοΐα. Μαζί µε τις βελτιώσεις στην ασφάλεια έρχονται και
µεγαλύτερη οικονοµία στα καύσιµα, καθώς και καλύτερη χρήση των αεροδιαδρόµων,
όπου παρατηρείται συνωστισµός. Το DGPS µπορεί επίσης να δώσει στους ελεγκτές
εναέριας κυκλοφορίας έναν ακριβή τρόπο να οδηγούν τα αεροπλάνα και τα οχήµατα
συντήρησης και εξυπηρέτησης, καθώς αυτά κινούνται σε διαδρόµους και δρόµους
στους χώρους των αεροδροµίων.

[Link]. Ναυσιπλοΐα

Το GPS µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως µία ακριβής πηγή πλοήγησης, ώστε να

διατηρείται το κάθε πλοίο στην πορεία που πρέπει να ακολουθήσει. Τα διαφορικά
συστήµατα χρησιµοποιούνται επίσης για να χαρτογραφήσουν το βάθος των λιµανιών
και των ναυστάθµων. Η ακρίβεια του DGPS βοηθάει να εξασφαλίζεται ότι τα
καθαρισµένα κανάλια ανταποκρίνονται στους δηµοσιευµένους χάρτες, γίνεται η
εξαγωγή των φερτών υλών µε βυθοκόρους πιο αποτελεσµατική και καθιστά δυνατό στις
λιµενικές αρχές να παρακολουθούν τον ρυθµό αύξησης των ιζηµάτων.

- 52 -
 Το DGPS παρέχει την ακρίβεια που απαιτείται ώστε να καθοδηγούνται τα πλοία
σε επικίνδυνες εισόδους λιµανιών και συνωστισµένους θαλάσσιους διαδρόµους. Με τα
συστήµατα GPS, ολόκληροι στόλοι από τάνκερ µπορούν να παρακολουθούνται από
κεντρικούς σταθµούς. Άλλες παράκτιες εφαρµογές ποικίλουν από διακρίβωση
µόλυνσης της θάλασσας από πλοία έως τον καθορισµό περιοχών νόµιµης αλιείας. Τα
οικονοµικά και περιβαλλοντολογικά πλεονεκτήµατα που προσφέρει το σύστηµα είναι
τεράστια.
Πολλές ακόµη εργασίες διευκολύνονται µε τη χρήση του GPS, όπως η πόντιση
καλωδίων, οι επιχειρήσεις διάσωσης στη θάλασσα, υδρογραφικές εργασίες κ.λπ.

[Link]. Οδικές Μεταφορές και διαχείριση στόλων οχηµάτων

Η τεχνολογία του GPS έχει βελτιώσει δραµατικά τις οδικές µεταφορές και την
παρακολούθηση της κίνησης οχηµάτων στην ξηρά. Οι εταιρίες διανοµής και οι στόλοι
παροχής υπηρεσιών θέλουν να γνωρίζουν τη θέση που βρίσκονται τα οχήµατά τους µε
πολύ µεγάλη ακρίβεια και το DGPS είναι αυτό που µπορεί να τους την παρέχει.
Μεταφορικές εταιρείες µπορούν να γνωρίζουν που βρίσκονται κάθε στιγµή τα οχήµατα
που µεταφέρουν προϊόντα. Με βάση αυτές τις πληροφορίες µπορούν να βελτιώνουν το
σχεδιασµό των δροµολογίων, να αυξάνουν την παραγωγικότητα και την
ανταγωνιστικότητα. Το ίδιο ισχύει και για τα µέσα µαζικής µεταφοράς (δηµόσια και
ιδιωτικά), η βελτίωση της λειτουργίας των οποίων έχει άµεση επίπτωση σε καλύτερες
υπηρεσίες προς τον επιβάτη, σε συνδυασµό µάλιστα µε συστήµατα πληροφόρησης. Η
ίδια τεχνολογία µπορεί ακόµη να χρησιµοποιηθεί για την ασφαλή εργασία των
εργαζοµένων στις µεταφορές, αλλά και για τον εντοπισµό κλεµµένων οχηµάτων. Με
βάση το σύστηµα GPS σχεδιάζονται ακόµη αυτόµατα συστήµατα αποφυγής
συγκρούσεων, ελέγχου ταχύτητας και πολλές ακόµη εφαρµογές.
Τέλος, για τους σιδηροδρόµους, η ακρίβεια του DGPS δίνει στους ελεγκτές την
ανάλυση που χρειάζονται για να καθοδηγήσουν τους συρµούς σε συγκεκριµένες
σιδηροτροχιές, σε σταθµούς αλλαγής γραµµής µε πολύ µεγάλη κίνηση, κ.λπ.

[Link]. Εφαρµογές σε θέµατα περιβάλλοντος

Το GPS παρέχει πολλές δυνατότητες εφαρµογής σε περιβαλλοντικά θέµατα.

Έτσι, χρησιµοποιείται για τη χαρτογράφηση των οικοσυστηµάτων, την παρακολούθηση
των πετρελαιοκηλίδων, την παρακολούθηση της διακίνησης επικίνδυνων και τοξικών
φορτίων. Ακόµη, µπορεί να παίξει σηµαντικό ρόλο στη µελέτη των άγριων ζώων µε την
παρακολούθηση της µετακίνησης µεµονωµένων ζώων ή και κοπαδιών.
Μια ακόµη σηµαντική περιβαλλοντική εφαρµογή αφορά τη δυνατότητα των
σηµάτων του GPS να παρέχουν µεταφέρουν πληροφορίες µετεωρολογικών
παραµέτρων (ατµοσφαιρική πίεση, υγρασία, δραστηριότητα στην ιονόσφαιρα, κ.λπ.)
που επηρεάζουν τον καιρό.

[Link]. Γεωργία

Το GPS ανοίγει µία καινούργια εποχή στη γεωργία. Ένας αγρότης π.χ. µπορεί να
αναλύσει την κατάσταση του εδάφους σε κάθε περιοχή της καλλιεργούµενης έκτασης
και να σχηµατίσει ένα χάρτη «απαίτησης λιπάσµατος». Αυτός ο χάρτης είναι ψηφιακός
και αποθηκευµένος στον υπολογιστή του συστήµατος του GPS. Καθώς ο ψεκαστής
χηµικών προχωράει µέσα στα χωράφια, η θέση του µετριέται από το GPS και
συσχετίζεται µε τον αποθηκευµένο χάρτη απαίτησης για να καθορίσει την ακριβή
ποσότητα λιπάσµατος ή παρασιτοκτόνου που πρέπει να χρησιµοποιηθεί σε κάθε
σηµείο. Ο αγρότης κερδίζει υψηλότερες αποδόσεις των καλλιεργειών του, ενώ το
- 53 -
περιβάλλον επιβαρύνεται στο ελάχιστο δυνατό από τη χρήση χηµικών ουσιών. Αυτή η
ίδια ακρίβεια βρίσκει επίσης εφαρµογή στους αεροψεκασµούς είτε λιπασµάτων είτε
παρασιτοκτόνων. Με ένα σύστηµα καθοδήγησης DGPS οι πιλότοι µπορούν να
σχεδιάσουν ακριβείς διαδροµές, για διαφόρων ειδών αποστολές και κατόπιν µε τη
βοήθεια του συστήµατος να οδηγηθούν µε πολύ µεγάλη ακρίβεια σ' αυτές. Αυτά τα
συστήµατα µπορούν επίσης να καταγράψουν την πραγµατική διαδροµή πτήσης για
σκοπούς αναφοράς.

[Link]. ∆ηµόσια Ασφάλεια

Για την αστυνοµία, την πυροσβεστική υπηρεσία και την υπηρεσία πρώτων
βοηθειών ο χρόνος ανταπόκρισης είναι εξαιρετικά σηµαντικός. Με το σύστηµα DGPS
ελεγκτές µπορούν να οδηγήσουν τα οχήµατα µε πολύ µεγάλη ακρίβεια, ώστε να είναι
σίγουρο ότι η βοήθεια θα φτάσει εκεί που χρειάζεται στο συντοµότερο δυνατό χρόνο.
Κεντρικές αίθουσες ελέγχου µε ψηφιοποιηµένα χαρτογραφικά υπόβαθρα που δείχνουν
τους δρόµους δίνουν στους διευθυντές των επιχειρήσεων µια πολύ καλύτερη εικόνα για
την ανάπτυξη και διάταξη των δυνάµεων που έχουν στη διάθεσή τους και αυτό µπορεί
να τους βοηθήσει, ώστε να στείλουν τις ελάχιστες απαιτούµενες δυνάµεις µακρύτερα.
Το DGPS µπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιµο σε σοβαρές καταστροφές, όπως
µεγάλες πυρκαγιές ή σε σεισµικά συµβάντα.
Παραδοσιακά, οι υπηρεσίες παροχής βοήθειας έχουν σε κίνηση στόλους
οχηµάτων και µπορούν να κάνουν χρήση του GPS σε συνδυασµό µε συστήµατα GIS.

Σύστηµα GPS

- 54 -
3. Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς

3.1. Επιφάνειες αναφοράς

Τα Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς ή Datum καθορίζουν το σχήµα και το
µέγεθος της Γης. Μέχρι σήµερα έχουν χρησιµοποιηθεί εκατοντάδες διαφορετικά Datum
για τη γήινη σφαίρα ή τοπικά σε διάφορα κράτη. Σήµερα τα γεωδαιτικά συστήµατα
αναφοράς µπορεί να είναι από επίπεδες επιφάνειες για µικρής έκτασης τοπογραφικές
εργασίες µέχρι σύνθετα συστήµατα που καλύπτουν ολόκληρη τη Γη και περιγράφουν το
µέγεθος και τη µορφή της, καθώς και άλλα στοιχεία, όπως το πεδίο της γήινης
βαρύτητας και τη γωνιακή ταχύτητα περιστροφής της Γης.
Για να προσδιορίσει τη θέση των σηµείων του εδάφους στο χώρο η Τοπογραφία
βασίζεται στη µέθοδο των προβολών. Ως γνωστόν, η σχετική θέση ενός σηµείου Α στο
χώρο µπορεί να οριστεί µε την προβολή του Α' πάνω σε γνωστή επιφάνεια (επίπεδο,
σφαίρα κ.λπ.) και µε το µήκος της προβάλλουσας ΑΑ', η οποία είναι γραµµή γνωστού
νόµου (ευθεία, τόξο κύκλου κτλ) µε γνωστή προς την επιφάνεια διεύθυνση (π.χ.
κάθετη) (σχ. 3.1).

Σχήµα 3.1. Γενική σχηµατική παράσταση της µεθόδου των προβολών

Η θέση του σηµείου Α' πάνω στην επιφάνεια προβολής ορίζεται από τις
συντεταγµένες του (ορθογώνιες x, y, πολικές δ, s), που αναφέρονται σε ένα σύστηµα
αξόνων YΟX µε γνωστή αρχή Ο.

3.2. Η µορφή της Γης (της γήινης επιφάνειας)

Ο όρος Φυσική Γήινη Επιφάνεια χρησιµοποιείται για να περιγράψει την επιφάνεια
του γήινου πλανήτη. Το σχήµα της επιφάνειας αυτής έχει κατά ιστορικούς καιρούς
περιγραφεί γεωµετρικά ως επίπεδο, σφαίρα, σφαιροειδές και ελλειψοειδές (σχ. 3.2). Για
τη µελέτη του ακριβούς σχήµατος της Γης ορίζουµε µία επιφάνεια απαλλαγµένη κατά το
δυνατό από τις επιδράσεις των ανωµαλιών του αναγλύφου (σχ. 3.3). Μιά τέτοια
επιφάνεια µπορεί να είναι η µέση στάθµη της θάλασσας (ΜΣΘ) που, όταν προεκτείνεται
κάτω από την ξηρά και να περικλείει ολόκληρη τη Γη, σχηµατίζει µια νέα επιφάνεια η
οποία ονοµάζεται γεωειδές (Geoid). Η ΜΣΘ της θάλασσας δεν είναι µία σταθερή
επιφάνεια, αλλά µεταβάλλεται υπό την επίδραση διαφόρων γεωδυναµικών και µη
παραγόντων, προσδιορίζεται δε µε µακροχρόνιες µετρήσεις µε τη βοήθεια ειδικών
οργάνων, των παλιρροιογράφων. Ως εκ τούτου και το γεωειδές είναι επιφάνεια
πολύπλοκη, την οποία δεν µπορούµε να αναπαραστήσουµε µε κάποιες απλές
µαθηµατικές εκφράσεις. Για τον προσδιορισµό του γεωειδούς χρησιµοποιούνται

- 55 -
γεωδαιτικές µετρήσεις, µετρήσεις GPS, µετρήσεις του πεδίου της γήϊνης βαρύτητας και
αστρονοµικές παρατηρήσεις. Είναι δεδοµένο ότι το γεωειδές, που είναι η βάση του
προβολικού συστήµατος στην Τοπογραφία, είναι µια ιδιόσχηµη επιφάνεια που δεν
ανήκει σε καµιά από τις γνωστές µαθηµατικές επιφάνειες και µε µορφή που δεν είναι
ακόµη εντελώς καθορισµένη στις λεπτοµέρειές της. 'Ετσι όµως είναι αδύνατη η
εκτέλεση µαθηµατικών υπολογισµών πάνω στο γεωειδές µε τις οριζόντιες προβολές.
Για να γίνει δυνατή η εισαγωγή των µαθηµατικών, πρέπει να αντικατασταθεί η
ιδιόσχηµη επιφάνεια του γεωειδούς από άλλες (κάθε φορά διαφορετική ανάλογα µε τον
επιδιωκόµενο βαθµό ακριβείας), που έχουν µαθηµατικώς εντελώς καθορισµένο σχήµα.

Γενική αντίληψη ότι η Γη έχει σχήµα σφαιρικό Ενώ χρησιµοποιείται ένα ελλειψοειδές εκ
περιστροφής

Σχ. 3.2 Γενική άποψη για τη µορφή/σχήµα της γης

Σχ. 3.3. Επιφάνειες της Γης

Στην πράξη, για την αποφυγή πολύπλοκων πράξεων (και των σφαλµάτων που
απορρέουν από αυτές) το πλέον συχνά χρησιµοποιούµενο σχήµα είναι το γήινο

- 56 -
ελλειψοειδές, µια επιφάνεια που πλησιάζει περισσότερο προς το γεωειδές. Αυτό είναι
πεπλατυσµένο στους πόλους, έχει για κέντρο το κέντρο της µάζης της Γης και ο άξονας
περιστροφής του συµπίπτει περίπου µε τον άξονα περιστροφής της Γης. Ένα σηµείο
πάνω στο ελλειψοειδές µπορεί να ορισθεί είτε από τις γεωγραφικές συντεταγµένες του,
γνωστές ως γεωγραφικό µήκος (λ) και γεωγραφικό πλάτος (φ), που είναι γωνιακά
µεγέθη και αναφέρονται στο νοητό κέντρο του ελλειψοειδούς είτε µε τη βοήθεια των
καρτεσιανών συντεταγµένων του x, y, z ως προς το τρισορθογώνιο γεωκεντρικό
σύστηµα συντεταγµένων ΟΧΥΖ (σχ.3.4). Το γεωγραφικό µήκος και πλάτος µετριούνται
σε µοίρες.

Σχ. 3.4. Ορισµός της θέσης σηµείου Ρ στην επιφάνεια του γήινου ελλειψοειδούς µε φ και λ ή Χ, Υ, Ζ

Οι διαστάσεις του γήινου ελλειψοειδούς ορίζονται µε το µεγάλο ηµιάξονα a, που

το µήκος του συµπίπτει περίπου µε το µήκος της ισηµερινής ακτίνας, το µικρό ηµιάξονα
b και την επιπλάτυνση ή πλάτυνση f=(a-b)/a ή µόνο µε τα a και f, που αποτελούν τις
παραµέτρους του γήινου ελλειψοειδούς.
Το κάθετο στον µικρό ηµιάξονα του ελλειψοειδούς επίπεδο που περιέχει τον
µεγάλο ηµιάξονα τέµνει το ελλειψοειδές κατά έναν µέγιστο κύκλο που καλείται
ισηµερινός ή ισηµερινό επίπεδο. Με βάση το κέντρο του ελλειψοειδούς µπορούµε να
ορίσουµε ένα τρισορθογώνιο σύστηµα αξόνων OΧΥZ στο οποίο ο άξονας Z συµπίπτει
µε τον άξονα περιστροφής του ελλειψοειδούς και οι άξονες X, Y κείνται επί του
ισηµερινού επιπέδου (σχ. 3.7). Ο άξονας OZ τέµνει το γήινο ελλειψοειδές στον βόρειο
και το νότιο πόλο. Κάθε επίπεδο που διέρχεται από τους πόλους τέµνει το ελλειψοειδές
κατά µια έλλειψη που καλείται µεσηµβρινός. Το επίπεδο που ορίζεται από τους
ηµιάξονες OΧ και ΟΖ του τρισορθογωνίου αυτού συστήµατος καλείται µηδενικό
µεσηµβρινό επίπεδο και τέµνει το ελλειψοειδές κατά τον µηδενικό µεσηµβρινό.

• Το γεωγραφικό πλάτος φ ενός σηµείου πάνω στην επιφάνεια του γήινου

ελλειψοειδούς είναι η γωνία που σχηµατίζεται, από την κάθετο στο γήινο
ελλειψοειδές (στο σηµείο Ρ) και το ισηµερινό επίπεδο. Η κάθετος αυτή ανήκει

- 57 -
 στο διερχόµενο από το Ρ µεσηµβρινό επίπεδο. Το φ παίρνει τιµές από -90o στο
Νότιο πόλο ως +90o στο Βόρειο πόλο, µε µηδέν στον ισηµερινό.
• Το γεωγραφικό µήκος λ ενός σηµείου Ρ πάνω στην επιφάνεια του γήινου
ελλειψοειδούς είναι η δίεδρη γωνία που σχηµατίζεται από το µηδενικό
µεσηµβρινό επίπεδο και το αντίστοιχο µεσηµβρινό επίπεδο που διέχεται από το
Ρ. Οι τιµές του λ µεταβάλλονται από 0o (στον µεσηµβρινό αφετηρίας) ως 360o
µε φορά προς ανατολάς.

Μέχρι σήµερα έχουν γίνει αρκετοί προσδιορισµοί του γήινου ελλειψοειδούς. Οι

πρώτοι προσδιορισµοί ήταν τοπικοί, αναφέρονταν δηλαδή για µια σχετικά
περιορισµένη περιοχή της Γης (π.χ. ένα ή µερικά κράτη). Σε αντιστοιχία µε τα τοπικά
Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς ένα Παγκόσµιο Γεωδαιτικό Σύστηµα Αναφοράς ή
Παγκόσµιο DATUM χρησιµοποιεί ένα ελλειψοειδές εκ περιστροφής που προσαρ-
µόζεται καλύτερα στο συνολικό σχήµα της Γης και έχει κέντρο το κέντρο µάζας της Γης.
Το Παγκόσµιο DATUM ορίζεται µε διαφορετικό τρόπο από τα τοπικά, αφού το σχήµα
της Γης στην πραγµατικότητα προσδιορίζεται από δυνάµεις που σχετίζονται µε το
πεδίο της βαρύτητας της Γης και τη φυγόκεντρη κίνηση. Το 1967 η ∆ιεθνής 'Ενωση
Γεωδαισίας και Γεωφυσικής (International Union of Geodesy and Geophysics, IUGG)
πρότεινε το Γεωδαιτικό Ελλειψοειδές Αναφοράς (GRS 1967) που ίσχυσε για όλη τη Γη.
Στο σύστηµα αυτό έγιναν διάφορες διορθώσεις και προέκυψε το ελλειψοειδές GRS 80
που και πάλι καλύπτει όλη τη Γη και χρησιµοποιείται σήµερα για τους διάφορους
γεωδαιτικούς υπολογισµούς. Στο GRS 80 αναφέρεται και το Παγκόσµιο Γεωδαιτικό
Σύστηµα 1984 (World Geodetic System 1984, WGS 84) που χρησιµοποιείται για τις
µετρήσεις του δορυφορικού συστήµατος εντοπισµού θέσης GPS.
Εκτός από το οριζόντιο (τοπικό ή όχι) Γεωδαιτικό Σύστηµα Αναφοράς, ιδρύεται
σε επίπεδο κράτους και το χωροσταθµικό ή υψοµετρικό DATUM µε επιφάνεια
αναφοράς το γεωειδές.

3.3. Απεικονίσεις (προβολές) και χάρτες

Απεικόνιση ή προβολή µιας επιφάνειας (αντικειµενική) επάνω σε µια άλλη
(επιφάνεια απεικόνισης) είναι η, µέσω µιας αµφιµονοσήµαντης αντιστοιχίας µεταξύ
σηµείων των δύο επιφανειών, µεταφορά γεωµετρικών και / ή φυσικών µεγεθών της
πρώτης επιφάνειας επάνω στη δεύτερη (σχ. 3.5). Αν η αντικειµενική επιφάνεια είναι η
σφαιρική προσέγγιση της Γης, η απεικόνιση καλείται γεωγραφική. Αν η επιφάνεια αυτή
είναι η ελλειψοειδής προσέγγιση της Γης, η απεικόνιση καλείται γεωδαιτική. 'Οταν
έχουµε γεωγραφική απεικόνιση, ο χάρτης που η επιφάνεια απεικόνισης είναι ένα
επίπεδο καλείται γεωγραφικός. Αντίστοιχα, όταν έχουµε γεωδαιτική απεικόνιση, ο
χάρτης που η επιφάνεια απεικόνισης είναι ένα επίπεδο καλείται γεωδαιτικός ή
τοπογραφικός. Και στις δύο περιπτώσεις, το επίπεδο αυτό καλείται προβολικό επίπεδο
και κατά κανόνα φέρει το όνοµα της εκλεγείσας απεικόνισης.
Οι γεωγραφικοί χάρτες συνήθως έχουν µικρή κλίµακα, απεικονίζουν µεγάλες
επιφάνειες της Γης και είναι σχετικά απλοί στην κατασκευή τους. Οι γεωδαιτικοί ή
τοπογραφικοί χάρτες έχουν µεγαλύτερες κλίµακες και ακρίβεια, εξυπηρετούν τις
χαρτογραφικές ανάγκες και γενικά έχουν µικρότερες αποκλίσεις, λόγω υπεροχής του
ελλειψοειδούς σε σχέση µε τη σφαίρα, αναφορικά µε την προσαρµογή του στο
γεωειδές.

- 58 -
 Σχ. 3.5. Από την καµπύλη Γη στον επίπεδο χάρτη

Υπάρχουν διάφορες κατηγορίες απεικονίσεων που παίρνουν το όνοµά τους από

τη µορφή της επιφάνειας που χρησιµοποιείται για την προβολή. Οι βασικότερες από
αυτές είναι οι κυλινδρικές, οι κωνικές και οι αζιµουθιακές (σχ. 3.6), οι οποίες επίσης
χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα µε το τρόπο που η χρησιµοποιούµενη επιφάνεια
εφάπτεται ή τέµνει την επιφάνεια της γης. Κατά την απεικόνιση της σφαίρας ή του
ελλειψοειδούς (που είναι µη αναπτυκτές επιφάνειες) στο επίπεδο ή σε κώνο ή κύλινδρο
(που είναι αναπτυκτές επιφάνειες), οι γωνίες, τα µήκη, τα εµβαδά κ.λπ. αλλοιώνονται
λόγω προβληµάτων αναγωγών ή παραµορφώσεων. Τα σφάλµατα που προκύπτουν για
µικρές περιοχές είναι συνήθως αµελητέα όµως δεν παύουν να υπάρχουν.
'Ενα Γεωδαιτικό Σύστηµα Αναφοράς εφαρµόζεται µε την απεικόνιση (ή
προβολή) του ελλειψοειδούς αναφοράς σε ένα επίπεδο µέσω µιας από τις µεθόδους
απεικονίσεων που αναφέρθηκαν παραπάνω. 'Ετσι τα σηµεία πάνω στο ελλειψοειδές
αναφοράς προβάλλονται στο επίπεδο και χαρακτηρίζονται από τις επίπεδες πλέον
συντεταγµένες τους (Χ, Υ). Τα διάφορα είδη γεωδαιτικών απεικονίσεων καλούνται και
προβολικά συστήµατα. Ο πίνακας 3.1 δείχνει τις διάφορες κατηγορίες απεικονίσεων

Σχ. 3.6. Βασικές µορφές απεικονίσεων (από αριστερά: κυλινδρική, κωνική, αζιµουθιακή)

- 59 -
3.3.1. Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς και προβολικά συστήµατα που
χρησιµοποιούνται στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα χρησιµοποιούνται σήµερα διάφορα Γεωδαιτικά Συστήµατα

Αναφοράς σε συνδυασµό µε διάφορα προβολικά συστήµατα. Μέχρι πριν λίγα χρόνια
υπήρχαν σε χρήση δύο κυρίως συστήµατα αναφοράς το (παλιό) Ελληνικό Γεωδαιτικό
Σύστηµα Αναφοράς ή (παλιό) Ελληνικό DATUM και το Ευρωπαϊκό Γεωδαιτικό Σύστηµα
Αναφοράς ED50. ∆ιάφορες βελτιώσεις του παλιού ελληνικού DATUM οδήγησαν στον
επαναϋπολογισµό του ως Νέο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστηµα Αναφοράς ή Νέο
Ελληνικό DATUM, που όµως δεν χρησιµοποιήθηκε ιδιαίτερα. Ο ορισµός των
παραπάνω συστηµάτων έγινε µε επίγειες µεθόδους και µετρήσεις.

Τα προβολικά συστήµατα που κύρια χρησιµοποιούνται σήµερα στην Ελλάδα

είναι:

1. Η αζιµουθιακή ισαπέχουσα προβολή του ΗΑΤΤ,

2. Τα δύο συστήµατα Εγκάρσιας Μερκατορικής Προβολής (ΤΜ3 και UTM) και
3. Το τρίτο και πλέον πρόσφατο σύστηµα Εγκάρσιας Μερκατορικής Προβολής
(ΕΓΣΑ87).

[Link]. Το προβολικό σύστηµα ΗΑΤΤ

Το σύστηµα αυτό χρησιµοποιεί ένα επίπεδο αναφοράς, το οποίο εφάπτεται σε
ένα σηµείο του ελλειψοειδούς το οποίο ονοµάζεται κέντρο φύλλου χάρτου (Κ.Φ.Χ.). Έτσι
ορίζονται 130 σφαιροειδή τραπέζια µεγέθους 30' x 30' για την κάλυψη του Ελλαδικού
χώρου (σχ. 3.7). Κάθε τραπέζιο έχει το δικό του σύστηµα συντεταγµένων, µε την αρχή
των αξόνων το Κ.Φ.Χ. Η προβολή αυτή έχει το πλεονέκτηµα ότι οι παραµορφώσεις των
γωνιών, των αζιµουθίων καθώς και των εµβαδών διατηρούνται µικρές (αµελητέες) µέσα
στο ίδιο Φ.Χ. και αυξάνονται ανάλογα µε την αποστάση από το Κ.Φ.Χ., ενώ οι
αποστάσεις που αναφέρονται στο κέντρο και προς οποιοδήποτε σηµείο του ίδιου Φ.Χ.
δεν παραµορφώνονται (για αυτό και η προβολή ονοµάζεται ισαπέχουσα). Για τυχαίες
αποστάσεις και στα άκρα ενός φύλλου ΗΑΤΤ (όπου η απόσταση από το κέντρο του
είναι περίπου 34χλµ) η παραµόρφωση των αποστάσεων είναι της τάξης του 1,000005,
µε άλλα λόγια δεν απαιτείται ο υπολογισµός της παραµόρφωσης για αποστάσεις που

- 60 -
δεν ξεπερνούν το 1 χλµ. Με την επιλογή πολλαπλών κέντρων αποφεύγονται οι
αναγωγές και οι διορθώσεις των γεωµετρικών µεγεθών. Αρκετά συχνά απαιτούνται
περισσότερα του ενός Φ.Χ. για την κάλυψη µιας γεωγραφικής περιοχής όπου απαιτείται
η µετατροπή των συντεταγµένων σε ένα εννιαίο Φ.Χ. (αλλαγή κέντρου φύλλου χάρτου).
Στην περίπτωση αυτή οι παραµορφώσεις των γεωµετρικών µεγεθών αυξάνονται οπότε
και απαιτείται η αναγωγή τους στα πραγµατικά πάνω στο ελλειψοειδές. Το σύστηµα
αυτό χρησιµοποιείται κυρίως στην διανοµή των χαρτών της Γ.Υ.Σ. 1:100.000, 1:50.000
και 1:5.000 οι οποίοι καλύπτουν συστηµατικά όλη την επιφάνεια της χώρας,

Σχ. 3.7. Τα φύλλα χάρτη κλίµακας 1:100.000 στην προβολή HATT για τον ελληνικό χώρο

[Link]. Προβολικό σύστηµα 3 µοιρών (ΕΜΠ3ο ή ΤΜ3ο)

Το σύστηµα αυτό χρησιµοποιούσε το Υ.ΠΕ.ΧΩ.∆.Ε. Ο γεωγραφικός χώρος που
καταλαµβάνει η Ελλάδα έχει χωριστεί σε ζώνες µήκους 3ο, τα άκρα των οποίων
διαφέρουν κατά 1ο 30' από τον κεντρικό µεσηµβρινό (Αστεροσκοπείο Αθηνών). Για τον
κ.µ. θεωρείται λο=0ο, ενώ για τους δύο εκατέρωθεν θεωρείται λο=-3ο και λο=+3ο. Για να
αποφευχθούν αρνητικές τιµές ο κ.µ. έχει τετµηµένη 200000µ. Η αρχή των
συντεταγµένων θεωρείται η τοµή του κ.µ. µε τον παράλληλο φ=34ο. Οι ζώνες που
προκύπτουν είναι συνολικά 3 για όλη την Ελλάδα (σχ. 3.8). Η προβολή αυτή
χρησιµοποιεί το ελλειψοειδές του Bessel. Το σύστηµα αυτό χρησιµοποιήθηκε για την
απεικόνιση της ΕΠΑ (Επιχείρηση Πολεοδοµικής Ανασυγκρότησης) και την σύνταξη
φωτογραµµετρικών διαγραµµάτων σε κλίµακα 1:5.000 και 1:1.000.

- 61 -
[Link]. Προβολικό σύστηµα ΕD50 & U.T.M.

Το Ευρωπαϊκό DATUM ED 50 που βασίζεται στο ∆ιεθνές Ελλειψοειδές του Hayford

χρησιµοποιείται περισσότερο για στρατιωτικούς σκοπούς και διάφορες κρατικές
υπηρεσίες. Το σύστηµα αυτό εκφράζεται στην Παγκόσµια Εγκάρσια Μερκατορική
Προβολή (UTM) µε εύρος ζώνης 6ο. Η Ελλάδα στο σύστηµα αυτό απεικονίζεται σε δύο
ζώνες µε κεντρικούς µεσηµβρινούς αυτούς µε λ=21o και λ=27o. Στο Ευρωπαϊκό Datum
ED50 και την Παγκόσµια Εγκάρσια Μερκατορική Προβολή των 6o αναφέρονται
διάφοροι χάρτες της Ελλάδος (π.χ. τα φύλλα χάρτη κλίµακας 1:50000) που
συντάσσονται από τη Γ.Υ.Σ.

Σχ 3.8. ∆ιανοµή πινακίδων της εγκάρσιας Μερκατορικής προβολής των 3 µοιρών για τον ελληνικό χώρο

[Link]. Προβολικό σύστηµα ΕΓΣΑ87

Χρησιµοποιεί το ελλειψοειδές GRS 80 και τοποθετήθηκε µε παράλληλη
µετάθεση ως προς το Παγκόσµιο Σύστηµα BTS 87 έτσι, ώστε να προσαρµόζεται
καλύτερα στο γεωειδές που καλύπτει τον ηπειρωτικό χώρο της Ελλάδος. Ως προβολικό
σύστηµα εδώ χρησιµοποιείται η εγκάρσια Μερκατορική Προβολή σε µια ζώνη µε
κεντρικό µεσηµβρινό λ=24o και συντελεστή κλίµακας κατά µήκος του κεντρικού
µεσηµβρινού ίσο µε 0.9996 (σχ. 3.9). Το ΕΓΣΑ87, ορίσθηκε µε βάση τα πλέον
πρόσφατα γεωδαιτικά στοιχεία και παρέχει ένα ενιαίο και µοναδικό σύστηµα
συντεταγµένων για όλο τον ελλαδικό χώρο. Το προφανές πλεονέκτηµα του γεγονότος
αυτού είναι η δυνατότητα ενιαίας αναλυτικής έκφρασης των κάθε είδους πληροφοριών

- 62 -
που σχετίζονται µε το χώρο για όλη την Ελλάδα, χωρίς µετασχηµατισµούς που είναι
απαραίτητοι στα άλλα συστήµατα που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ακόµη το ΕΓΣΑ87
δίνει τη δυνατότητα άµεσης εφαρµογής του δορυφορικού συστήµατος εντοπισµού
θέσης GPS, αφού είναι απόλυτα συµβατό µε το Παγκόσµιο Σύστηµα WGS84 που
χρησιµοποιείται από το GPS. Το σύστηµα χρησιµοποιείται για την σύνταξη του Εθνικού
Κτηµατολογίου καθώς έχει υιοθετηθεί από τον ΟΚΧΕ Γενικά, έχει γίνει το επίσηµο
προβολικό σύστηµα για την Ελλάδα καθώς προσφέρει ενιαία αναφορά για το σύνολο
της χώρας. Έχει ήδη υιοθετηθεί από τις περισσότερες δηµόσιες υπηρεσίες και
οργανισµούς.

Σχ. 3.9. Ο χάρτης της Ελλάδας στην Εγκάρσια Μερκατορική Προβολή του ΕΓΣΑ 87

Τα πολλά Γεωδαιτικά Συστήµατα Αναφοράς και τα διάφορα είδη γεωδαιτικών

απεικονίσεων που χρησιµοποιήθηκαν και χρησιµοποιούνται στην Ελλάδα δηµιουργούν
προβλήµατα. Τα προβλήµατα αυτά ξεκινούν από το γεγονός ότι οι διάφορες γεωδαιτικές
εργασίες (αποτυπώσεις, διανοµές, κτηµατογραφήσεις κλπ.) έχουν γίνει κατά καιρούς σε
διαφορετικά συστήµατα. Για να γίνει συνεπώς σύνδεση ή συσχέτιση µεταξύ τους,
απαιτούνται αρκετά πολύπλοκοι µετασχηµατισµοί µεταξύ DATUM και προβολικών
συστηµάτων.

- 63 -
4. Υπολογισµοί συντεταγµένων σηµείων

4.1. Ορισµοί
Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η θέση των σηµείων της γήινης επιφάνειας
ορίζεται µε τις λεγόµενες γεωγραφικές συντεταγµένες, το γεωγραφικό µήκος λ και το
γεωγραφικό πλάτος φ. Όταν όµως η περιοχή που πρόκειται ν'αποτυπωθεί είναι µικρή
(ακτίνα µέχρι 10 km) και εφαρµόζονται οι µέθοδοι της Τοπογραφίας, όσα σηµεία
µετρήθηκαν εκφράζονται µε τη βοήθεια επιπέδων ορθογωνίων συντεταγµένων. Στην
περίπτωση αυτή ως επιφάνεια αναφοράς λαµβάνεται το επίπεδο. Για να καθορίσουµε
τη θέση των οριζόντιων προβολών των διαφόρων σηµείων της γήινης επιφάνειας πάνω
στο επίπεδο αναφοράς µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε είτε τις ορθογώνιες
συντεταγµένες – συνήθως – είτε τις πολικές συντεταγµένες. Εάν χρησιµοποιήσουµε το
σύστηµα των ορθογωνίων συντεταγµένων, Κάθε σηµείο του επιπέδου ορίζεται µε τις
κάθετες αποστάσεις του Χ και Υ, που καλούνται συντεταγµένες, από δύο κάθετους
µεταξύ τους κύριους άξονες x και y (σχ. 4.1).

Σχ. 4.1. Το ορθογώνιο σύστηµα συντεταγµένων

Το σηµείο τοµής Ο των δύο κυρίων αξόνων ονοµάζεται σηµείο µηδέν των
συντεταγµένων. Τα σηµεία Σ1 µέχρι Σ4 έχουν τις ίδιες αποστάσεις από τους κύριους
άξονες, αλλά τα πρόσηµα ορίζουν τη θέση τους πάνω στο σύστηµα. Τα τετράγωνα που
περικλείονται ανάµεσα στους κύριους άξονες Χ και Υ ονοµάζονται τεταρτηµόρια και
αριθµούνται, σύµφωνα µε τη διεύθυνση των δεικτών του ωρολογίου, µε λατινικούς
αριθµούς από Ι µέχρι ΙV. Η θέση ενός σηµείου Σ στο παραπάνω σύστηµα
συντεταγµένων είναι δυνατό να οριστεί µε τις ορθογώνιες συντεταγµένες x και y, αλλά
και µε τη γωνία α και την απόσταση S. Τα µεγέθη α και S ορίζουν τις λεγόµενες πολικές
συντεταγµένες του σηµείου Σ. Η γωνία α µετράται πάντα από τον άξονα Υ σύµφωνα µε

- 64 -
τη φορά των δεικτών του ρολογιού και ονοµάζεται γωνία διευθύνσεως. Αν ο άξονας
των Υ έχει τη διεύθυνση του Βορρά, τότε η γωνία α ονοµάζεται αζιµούθιο.
Τα σηµεία, ανά δύο ή περισσότερα, συνδέονται µεταξύ τους µε σχέσεις που
προκύπτουν από τις συντεταγµένες τους. Τέτοιες σχέσεις περιγράφονται στα
θεµελιώδη προβλήµατα της Τοπογραφίας: το πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο.

4.1.1. Το πρώτο θεµελιώδες πρόβληµα της Τοπογραφίας

Στο πρώτο θεµελιώδες πρόβληµα δίνονται:

- Οι συντεταγµένες ενός σηµείου Α (ΧΑ,ΥΑ)
- H γωνία διεύθυνσης αΑΒ ως προς ένα άλλο σηµείο Β
- Η απόσταση SΑΒ µεταξύ των δύο σηµείων Α και Β.
Ζητούνται:
- Οι συντεταγµένες (ΧΒ, ΥΒ) του σηµείου Β.

Όπως φαίνεται στο σχήµα 4.2, οι συντεταγµένες του σηµείου Β δίνονται από τις
σχέσεις που ισχύουν και για τα τέσσερα τεταρτηµόρια:

XΒ = ΧΑ + ∆x = ΧΑ + SΑΒ sin αΑΒ

YΒ = ΥΑ + ∆y = ΥΑ + SΑΒ cos αΑΒ

Τέλος, οι γωνίες διέυθυνσης αΑΒ και αΒΑ συνδέονται µε τη σχέση

αΒΑ= αΑΒ + 200 gon

Σχ. 4.2. Η γεωµετρία του πρώτου θεµελιώδους προβλήµατος

- 65 -
Παράδειγµα:
∆ίνονται:
XΑ = +11424.36 m, YΑ = -8183.45 m
SΑΒ= 136.43 m, αΑΒ= 125.3645 gon
Zητούνται: οι συντεταγµένες ΧB, ΥB.

Λύση:
Από τις παραπάνω σχέσεις προκύπτει:

XΒ = XΑ + SAB sin αΑΒ = 11424.36 + 136.43 (+0.92167333) = 11550.10 m

YB = YΑ + SAB cos αΑΒ = -8183.45 + 136.43 (-0.38796685) = -8236.38 m

Σηµείωση: Όταν υπολογίζουµε τριγωνοµετρικούς αριθµούς (ηµίτονο, συνηµίτονο, εφαπτοµένη κ.λπ.)

συστήνεται να χρησιµοποιούµε όλα τα δεκαδικά που µας δίνει ο υπολογιστής µας. Έτσι αποφεύγουµε τα
επικίνδυνα πολλές φορές σφάλµατα στρογγύλευσης.

4.1.2. Tο δεύτερο θεµελιώδες πρόβληµα της Τοπογραφίας

Στο δεύτερο θεµελιώδες πρόβληµα δίνονται:

- Οι συντεταγµένες δύο σηµείων Α (XΑ ,YΑ) και Β (XB,YB).
Zητούνται:
- Η απόσταση SAB µεταξύ των σηµείων Α και Β
- Η γωνία διεύθυνσης αΑΒ.

Σχ. 4.3. Η γεωµετρία του δευτέρου θεµελιώδους προβλήµατος

Όπως φαίνεται στο σχήµα 4.3, ισχύει

ΧB – ΧA = ∆x = SAB sin αΑΒ

ΥΒ – ΥA = ∆y = SAB cos αΑΒ

- 66 -
 ∆ιαιρώντας κατά µέλη τις παραπάνω σχέσεις, καταλήγουµε στη σχέση

∆x X B − X A
tan α = =
∆y YB − Y
A
Αυτή η σχέση δεν είναι τελείως σαφής και αυτό γιατί, προσδιορίζει µεν το
µέγεθος της γωνίας αλλά δεν µας δίνει πληροφορίες για τη θέση των τεταρτηµορίων.
Για το λόγο αυτό, χρησιµοποιούνται τα πρόσηµα των συντεταγµένων προβολών
(σύµφωνα µε το σχήµα 4.3 και τον πίνακα 4.1). Σηµειώνεται ότι α είναι η µικρότερη
θετική γωνία που προκύπτει από την παραπάνω σχέση και για την απόλυτη τιµή της
ισχύει 0 < α < 100 (βρίσκεται στο Ι τεταρτηµόριο).
Την απόσταση SAB εύκολα την υπολογίζουµε µε το Πυθαγόρειο Θεώρηµα

S = ∆x 2 + ∆y 2
AB

Πίνακας 4.1
Καθορισµός της γωνίας διεύθυνσης ανάλογα µε το πρόσηµο των
συντεταγµένων προβολών (η τιµή α ισούται µε την απόλυτη τιµή της
υπολογιζόµενης γωνίας)
ΓΩΝΙΑ ΓΩΝΙΑ
ΤΕΤΑΡΤΗΜΟΡΙΟ ΠΡΟΣΗΜΑ
gon ∆ΙΕΥΘΥΝΣΗΣ
∆Χ ∆Υ
Ι 0 - 100 + + αΑΒ = α
ΙΙ 100 - 200 + - αΑΒ = 200-α
ΙΙΙ 200 - 300 - - αΑΒ = 200+α
IV 300 - 400 - + αΑΒ = 400-α

∆ιερεύνηση του Προβλήµατος (ειδικές περιπτώσεις):

Στα προηγούµενα δεν εξετάστηκε η περίπτωση ένα από τα ∆x, ∆y να ισούται µε
µηδέν. ∆ιακρίνουµε τις παρακάτω περιπτώσεις:
Α) ∆x = 0
• Εάν ∆y > 0 τότε αΑΒ = 0
• Εάν ∆y < 0 τότε αΑΒ = 200
B) ∆y = 0
• Εάν ∆x > 0 τότε αΑΒ = 100
• Εάν ∆x < 0 τότε αΑΒ = 300

Παράδειγµα:
∆ίνονται:
xA = -10365.36m xB = -11286.23m
yA = +6525.32m yB = +9125.28m

Ζητούνται: SAB, αΑΒ.

Λύση:
Η τιµή της βοηθητικής γωνίας α δίνεται από τη σχέση

- 67 -
 ∆x x B − x A − 11286.23 − ( −10365.36) − 920.87
tan α = = = = = −0.35418621 82
∆y y B − y A 9125.28 − ( +6525.32) 2599.96

και η τιµή της γωνίας α είναι -21.6705 gon. Επειδή όµως ∆x<0 και ∆y>0, η γωνία
διεύθυνσης της πλευράς ΑΒ βρίσκεται στο τέταρτο τεταρτηµόριο (από τον πίνακα 4.1)
και εποµένως

αΑΒ = 400 + α = 400 + (-21.6705) = 378.3295 gon

και η απόσταση SAB προκύπτει

S AB = ∆x 2 + ∆y 2 = ( −920.87) 2 + (2599.96) 2 = 2758.22 m .

4.1.2. Tο τρίτο θεµελιώδες πρόβληµα της Τοπογραφίας

Στο τρίτο θεµελιώδες πρόβληµα δίνονται:

- Η τεθλασµένη γραµµή Σ0, Σ1, Σ2, ..., Σn, Σn+1
- Η γωνία διεύθυνσης αΣ0Σ1
- Οι διαδοχικές γωνίες θλάσης θ1, θ2, ..., θn.
Ζητούνται:
- Οι γωνίες διεύθυνσης των υπολοίπων πλευρών της τεθλασµένης αυτής
γραµµής.

Σχ. 4.4. Η γεωµετρία του τρίτου θεµελιώδους προβλήµατος

Από το σχήµα 4.4 προκύπτει εύκολα ότι ισχύουν οι σχέσεις:

αΣ1Σ2 = αΣ0Σ1 + ω

ω = 200 gon - φ

φ = 400 gon - θ1

αΣ1Σ2 = αΣ0Σ1 + (200 gon - φ) = αΣ0Σ1 + [200 gon - (400 gon - θ1)].

- 68 -
 Τελικά καταλήγουµε στη σχέση

αΣ1Σ2 = αΣ0Σ1 + θ1 + 200 gon – κ · 400 gon.

Το κ είναι µηδέν ή θετικός αριθµός που εκλέγεται κατάλληλα έτσι, ώστε η γωνία
διεύθυνσης αΣ1Σ2 να λαµβάνει τιµή που να περιέχεται µεταξύ 0 gon και 400 gon.
Με το ίδιο σκεπτικό, έχουµε για τα υπόλοιπα τµήµατα της τεθλασµένης γραµµής

αΣ2Σ3 = αΣ1Σ2 + θ2 + 200 gon - κ · 400 gon.

αΣ3Σ4 = αΣ2Σ3 + θ3 + 200 gon - κ · 400 gon.
.............................................................
.............................................................
αΣnΣn+1 = αΣn-1Σn + θn + 200 gon - κ · 400 gon.

Αν προσθέσουµε κατά µέλη τις παραπάνω σχέσεις καταλήγουµε στη σχέση

αΣnΣn+1 = αΣ0Σ1 + [θ1 + θ2 + ... + θn] + n · 200 gon - κ · 400 gon.

Χρησιµοποιώντας τη γενική αυτή σχέση µπορούµε να υπολογίσουµε τη γωνία

διεύθυνσης οποιουδήποτε τµήµατος της δοθείσης τεθλασµένης γραµµής.

Παράδειγµα
∆ίνονται:
α01 = 135.184 gon
θ1 = 96.325 gon
θ2 = 305.446 gon
θ3 = 86.384 gon
θ4 = 326.251 gon

Ζητείται: η γωνία διεύθυνσης α45.

Λύση
Με βάση τη γενική σχέση έχουµε

α45 = α01 + (θ1 + θ2 + θ3 + θ4) + 4· 200 gon- κ · 400 gon =

= 135.184 + 814.406 + 800.000 - κ · 400 = 1749.59 - κ · 400.

Επειδή η α45 πρέπει να βρίσκεται µεταξύ 0gon και 400 gon θέτουµε κ = 4, οπότε

α45 = 1749.59 - (4· 400) = 1749.59 – 1600 = 149.590 gon.

Σηµείωση:
1. Αν µια γωνία διεύθυνσης σε κάποιο υπολογισµό βρεθεί µεγαλύτερη από 400 gon, τότε αφαιρούµε από
την τιµή της 400 gon.
2. ∆εν υπάρχει αρνητική γωνία. Σε περίπτωση που βρεθούµε σε κάποιο υπολογισµό µε αρνητική τιµή
γωνίας, προσθέτουµε σε αυτήν πάντα 400 gοn.
3. ∆εν υπάρχει αρνητική απόσταση. Σε περίπτωση που βρεθούµε αντιµέτωποι µε αρνητική τιµή
απόστασης, σαφώς έχουµε κάνει λάθος στους υπολογισµούς µας.

- 69 -
4.2. ∆ίκτυα σηµείων για τοπογραφικές µετρήσεις
Ο προσδιορισµός κατά µέγεθος και µορφή ενός τµήµατος της φυσικής γήινης
επιφάνειας µε τις φυσικές και τεχνητές λεπτοµέρειές του γίνεται κατά σηµεία, δηλαδή µε
το να καθορίσουµε στο χώρο τη σχετική θέση ορισµένων (περισσότερων ή λιγότερων)
χαρακτηριστικών σηµείων του. Τα σηµεία που µετρώνται θα πρέπει να αποκτούν
συντεταγµένες σε ένα ενιαίο σύστηµα αναφοράς. Για το σκοπό αυτό πρέπει να
ιδρύονται στο έδαφος σηµεία τα οποία θα έχουν γνωστές συντεταγµένες και υψόµετρα
και από τα οποία θα µετρηθούν τα σηµεία που προσδιορίζουν την επιφάνεια του
εδάφους. Έτσι:
• Για τον καθορισµό της σχετικής θέσης των διαφόρων περιοχών αποτύπωσης
τοποθετείται, σε όλη την έκταση που θα αποτυπώσουµε, ένα δίκτυο σταθερών
βοηθητικών σηµείων και καθορίζεται µε µεγάλη ακρίβεια η θέση τους στο χώρο.
Το δίκτυο αυτό ονοµάζεται τριγωνοµετρικό δίκτυο και τα σηµεία
τριγωνοµετρικά σηµεία. Στο σχήµα 4.5 φαίνεται η µορφή του τριγωνοµετρικού
δικτύου Ι τάξης της Ελλάδας.

Σχ. 4.5.Το τριγωνοµετρικό δίκτυο Ι τάξης της Ελλάδας

• Η εξάρτηση µιας αποτύπωσης από τα σηµεία αυτά γίνεται είτε απευθείας είτε µε
την παρεµβολή δευτερευόντων σηµείων που η θέση τους καθορίζεται από τα
τριγωνοµετρικά σηµεία. Τα σηµεία αυτά λέγονται πολυγωνοµετρικά και το
σύνολο αυτων σε µια περιοχή αποτελεί το πολυγωνοµετρικό δίκτυο (σχ. 4.6).

• Εκτός από τα δίκτυα αυτά (τριγωνοµετρικό και πολυγωνοµετρικό) δηµιουργείται

ακόµη σε όλη την έκταση την οποία θα αποτυπώσουµε ένα δίκτυο ειδικών
υψοµετρικών σταθερών σηµείων (Reperes), που η υψοµετρική τους θέση
καθορίζεται µε µεγάλη ακρίβεια. Τα σηµεία αυτά συνθέτουν το υψοµετρικό ή
χωροσταθµικό δίκτυο και χρησιµοποιούνται για την υψοµετρική εξάρτηση κάθε
εκτεταµένης αποτύπωσης και για την εύρεση των υψοµέτρων των σηµείων ενός
τριγωνοµετρικού ή πολυγωνικού δικτύου (σχ. 4.7).

- 70 -
 Σχ. 4.6. Πολυγωνοµετρικό δίκτυο µιας περιοχής

Σχ. 4.7. Χωροσταθµικό δίκτυο της Θεσσαλονίκης

Για την εξυπηρέτηση των κάθε λογής αποτυπώσεων και για έναν οµοιόµορφο
και αρµνονικό καθορισµό των σηµείων των δικτύων (τριγωνοµετρικού, πολυγωνο-
µετρικού και χωροσταθµικού) ο προσδιορισµός τους σε όλη την κρατική επιφάνεια
γίνεται από ειδικές κρατικές υπηρεσίες. Η σηµαντικότερη γιαυτό το σκοπό υπηρεσία
στην Ελλάδα είναι η Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού (ΓΥΣ).

4.2.1. Τριγωνοµετρικός προσδιορισµός σηµείων

Αν στην ευρύτερη περιοχή των εργασιών υπάρχουν σηµεία των οποίων η θέση
ορίζεται επακριβώς σε ένα γεωδαιτικό σύστηµα αναφοράς, τότε είναι δυνατόν στην
περιοχή µας να προσδιοριστούν οι συντεταγµένες νέων σηµείων. Ο υπολογισµός των

- 71 -
συντεταγµένων των νέων σηµείων µπορεί να γίνει, είτε ανά σηµείο χωριστά είτε για ένα
δίκτυο σηµείων σε µια περιοχή.

Για τη µέτρηση ενός τριγωνοµετρικού δικτύου µπορούν να χρησιµοποιηθούν οι

παρακάτω κύριες τεχνικές (σχ. 4.8):

Σχ. 4.8. Τριγωνοµετρικό δίκτυο.

α. Ο τριγωνισµός, όπου µετρούνται όλες οι γωνίες των διαδοχικών τριγώνων που

σχηµατίζουν τα σηµεία, αν αυτό είναι δυνατό, µαζί µε τον επακριβή προσδιορισµό του
µήκους µεταξύ δύο σηµείων.
β. Ο τριπλευρισµός, όπου µετρούνται αντί για τις γωνίες οι πλευρές των τριγώνων
που σχηµατίζουν τα σηµεία.
γ. Ο συνδυασµός των δύο παραπάνω τεχνικών. Στην περίπτωση αυτή µετρούνται
οι γωνίες και οι πλευρές των τριγώνων που σχηµατίζουν τα σηµεία έτσι, ώστε να είναι
δυνατή η επίλυση αυτών.
δ. Οι δορυφορικές τεχνικές (GPS), όπου χρησιµοποιούνται τεχνητοί δορυφόροι σε
σταθερές τροχιές γύρω από τη Γη για τον προσδιορισµό σηµείων. Η µέθοδος αυτή
παρουσιάζει σηµαντικά πλεονεκτήµατα σε σχέση µε τις προηγούµενες, γιατί παρα-
κάµπτει το πρόβληµα της αµοιβαίας ορατότητας των σηµείων που προσδιορίζονται.

Τα τριγωνοµετρικά σηµεία που συνθέτουν ένα δίκτυο τα διακρίνουµε σε

διάφορες τάξεις ανάλογα µε τη µεταξύ τους απόσταση. 'Ετσι έχουµε:

• Τριγωνοµετρικά δίκτυα Ι τάξης µε πλευρές τριγώνων µεγαλύτερες των 30 km.

• Τριγωνοµετρικά δίκτυα ΙΙ τάξης µε πλευρές τριγώνων από 15-30 km.
• Τριγωνοµετρικά δίκτυα ΙΙΙ τάξης µε πλευρές τριγώνων από 5-15 km.
• Τριγωνοµετρικά δίκτυα IV τάξης µε πλευρές τριγώνων µικρότερες των 5 km.

- 72 -
 Με µια τέτοια δοµή στο τριγωνοµετρικό δίκτυο προκύπτει ότι τελικά το έδαφος
καλύπτεται από τριγωνοµετρικά σηµεία, που έχουν µια µέση απόσταση µεταξύ τους 2-
3 km, πράγµα που σηµαίνει ότι για οποιοδήποτε τεχνικό έργο υπάρχει δυνατότητα
εξάρτησής του από τριγωνοµετρικά σηµεία.
Σε όλες τις περιοχές της Ελλάδος, µε τη φροντίδα της ΓΥΣ, έχουν εγκατασταθεί
και υπολογισθεί τριγωνοµετρικά σηµεία µέχρι IV τάξης και εποµένως η εξάρτηση µιας
αποτύπωσης µπορεί να γίνει, είτε απευθείας από τα τριγωνοµετρικά σηµεία της
περιοχής, είτε από σηµεία που προκύπτουν µετά από πύκνωση του υπάρχοντος
δικτύου της περιοχής.
Οι σηµάνσεις των τριγωνοµετρικών σηµείων είναι τέτοιες, ώστε να εξασφαλίζεται
όσο το δυνατό η µεγαλύτερη διάρκεια ζωής τους και σε περίπτωση απώλειας να
υπάρχει δυνατότητα για την επανεύρεσή τους. Στο σχήµα 4.9 φαίνεται η σήµανση
τριγωνοµετρικού σηµείου IV τάξης, σύµφωνα µε τις τεχνικές προδιαγραφές
γεωδαιτικών, τοπογραφικών, κτηµατολογικών και χαρτογραφικών εργασιών που
ισχύουν στην Ελλάδα καθώς και η σήµανση που χρησιµοποιεί η ΓΥΣ για τα
τριγωνοµετρικά σηµεία ανώτερης τάξης.

Σχ. 4.9 Σηµάνσεις τριγωνοµετρικού σηµείου

4.2.2. Η πύκνωση του τριγωνοµετρικού δικτύου

Επειδή τα σηµεία του τριγωνοµετρικού δικτύου µιας περιοχής συνήθως δεν

επαρκούν για την τοπογραφική εργασία που θέλουµε να κάνουµε, πυκνώνουµε το
δίκτυο, δηλαδή εγκαθιστούµε ένα αριθµό νέων σταθερών σηµείων.

- 73 -
 Για την πύκνωση ενός τριγωνοµετρικού δικτύου µιας περιοχής και ανάλογα µε
την απαιτούµενη ακρίβεια στον προσδιορισµό των νέων σηµείων, χρησιµοποιούµε τις
παρακάτω µεθόδους:

• Τη µέθοδο της απλής εµπροσθοτοµίας (σχ. 4.10α)

• Τη µέθοδο της πλευρικής εµπροσθοτοµίας (σχ. 4. 10β)
• Τη µέθοδο της απλής οπισθοτοµίας (σχ. 4. 10γ)
• Τη µέτρηση των πολικών συντεταγµένων (σχ. 4. 10δ)
• Το συνδυασµό γωνιακών και γραµµικών µετρήσεων, µε τη µέτρηση των
δύο αποστάσεων από γνωστά σηµεία και της περιεχόµενης γωνίας
(σχ. 4. 10ε)
• Τη µέθοδο της όδευσης, µετρώντας διαδοχικές γωνίες και µήκη
(σχ. 4. 10στ)
• Την ίδρυση ενός δικτύου οδεύσεων
• Τη µέθοδο του καταβιβασµού προσιτού ή απρόσιτου τριγωνοµετρικού
σηµείου.

Σχ. 4.10. Μέθοδοι πύκνωσης τριγωνοµετρικού δικτύου

Από τις παραπάνω αναφερθείσες µεθόδους για την πύκνωση ενός

τριγωνοµετρικού δικτύου στα επόµενα θα ασχοληθούµε µε την εµπροσθοτοµία και την
όδευση που πιο συχνά χρησιµοποιούνται στην πράξη.

- 74 -
[Link]. Η µέθοδος της απλής εµπροσθοτοµίας

Έστω ότι έχουµε πάνω στο έδαφος ένα σηµείο Μ του οποίου ζητάµε να
υπολογίσουµε τις συντεταγµένες (σχ. 4.11).

Σχ. 4.11. Απλή εµπροσθοτοµία µε γωνίες

Έστω ότι στην περιοχή του σηµείου Μ, που υποτίθεται ότι είναι προσιτό,
υπάρχουν δύο γνωστά τριγωνοµετρικά σηµεία Α (ΧΑ, ΥA) και Β (ΧB, ΥB) που είναι
επίσης προσιτά και αµοιβαίως ορατά τόσο µεταξύ τους, όσο και µε το σηµείο Μ (η
διαδοχή των σηµείων Α, Β και Μ θεωρείται δεξιόστροφη). Στην περίπτωση αυτή, για να
προσδιορίσουµε τις συντεταγµένες του σηµείου Μ (ΧM, ΥM), χρησιµοποιούµε τη µέθοδο
της απλής εµπροσθοτοµίας.
Για τον προσδιορισµό των συντεταγµένων του νέου σηµείου τοποθετούµε
διαδοχικά ένα θεοδόλιχο στα σηµεία Α και Β και µετρούµε τις γωνίες α και β και τη γωνία
γ στο σηµείο Μ. Με τη βοήθεια των στοιχείων αυτών µπορούµε να υπολογίσουµε τις
συντεταγµένες του σηµείου Μ ως εξής:

Για τις µετρηµένες γωνίες του τριγώνου ΑΒΜ ισχύει

α+β+γ + w = 200 gon

όπου w είναι το σφάλµα µέτρησης των γωνιών του τριγώνου. Αυτό ισοκατανέµεται έτσι
ώστε
α=α+w/3 β=β+w/3 γ=γ+w/3

Από τις γνωστές συντεταγµένες των σηµείων Α και Β υπολογίζουµε, µε τη

βοήθεια του δεύτερου θεµελιώδους προβλήµατος, το µήκος SΑΒ και τη γωνία
διεύθυνσης αΑΒ της ΑΒ.
∆x X B − X A
S = ∆x 2 + ∆y 2 tan α = =
AB AB AB ∆y YB − YA

Τα µήκη SΑΜ και SΒΜ υπολογίζονται από τις σχέσεις (νόµος ηµιτόνων)

- 75 -
 sinβ sinα
S =S SΒΜ = S
AΜ AB sin(α + β) AB sin(α + β)

Στη συνέχεια υπολογίζουµε τις γωνίες διεύθυνσης αΑΜ και αΒΜ των πλευρών ΑΜ
και ΒΜ από τις σχέσεις

αΑΜ = αΑΒ + α αΒΜ = αΒΑ - β

Για τις πλευρές ΑΜ και ΒΜ γνωρίζουµε ακόµη τις συντεταγµένες της αρχής, τα
µήκη τους και τις γωνίες διεύθυνσης, οπότε από το πρώτο θεµελιώδες πρόβληµα
έχουµε τις συντεταγµένες του σηµείου Μ:

XM = XA+SAM sin(αΑΜ) XM = XB + SBM sin(αBM)

ΥM = ΥA+SAM cos(αΑΜ) YM= YB + SBM cos(αBM)

Έτσι υπολογίζονται οι συντεταγµένες του σηµείου Μ από δύο ανεξάρτητους

δρόµους. Οι συντεταγµένες αυτές, τις οποίες παριστάνουµε αντίστοιχα µε ΧM (A), ΥM
(A) και ΧM (B), ΥM (B), πρέπει να παρουσιάζουν γενικά ελάχιστες διαφορές µεταξύ
τους, εφόσον δεν παρεισέφρυσαν σφάλµατα κατά τις µετρήσεις και τους υπολογισµούς.
Ως τελικές τιµές των συντεταγµένων του νέου σηµείου Μ λαµβάνουµε τους µέσους
όρους των τιµών που προκύπτουν µε αφετηρία τα σηµεία Α και Β αντίστοιχα.

Παράδειγµα
Για τον προσδιορισµό των συντεταγµένων του σηµείου Μ µετρήθηκαν οι γωνίες
α, β, και γ (σχ. 4.12) και βρέθηκαν οι παρακάτω τιµές

α = 60.0020 gon
β = 63.1308 gon
γ = 76.8732 gon

Σχ. 4.12. Εµπροσθοτοµία µε γωνίες

Aν οι συντεταγµένες των σηµείων Τ1 και Τ2 είναι αντίστοιχα:

ΧΤ1 = 12022.613 m ΥΤ1 = 9202.724 m

XT2 = 11275.156 m YT2 = 8917.579 m

ζητούνται οι συντεταγµένες του σηµείου Μ.

- 76 -
Λύση:
Στο παράδειγµά µας α+β+γ=200.006 gon. Εποµένως το ολικό σφάλµα των
γωνιών του τριγώνου είναι w=0.006 gon. Το σφάλµα αυτό ισοκατανέµεται στις τρεις
γωνίες, άρα:

α = 60.0020-0.006/3 = 60.0000 gon

β = 63.1308-0.006/3 = 63.1288 gon
γ = 76.8732-0.006/3 = 76.8712 gon

• Η πλευρά Τ1Μ υπολογίζεται µε την εφαρµογή του νόµου των ηµιτόνων στο
τρίγωνο Τ1Τ2Μ
• Η πλευρά SΤ1Τ2 = 800.0m υπολογίζεται από τις γνωστές συντεταγµένες των
σηµείων Τ1 και Τ2
• Η γωνία διεύθυνσης αΤ1Τ2 της πλευράς Τ1Τ2 υπολογίζεται από το δεύτερο
θεµελιώδες πρόβληµα και είναι

αT1T2=200+76.7987 gon,

διότι τα ∆x και ∆y είναι αρνητικά οπότε η γωνία αT1T2 βρίσκεται στο τρίτο
τεταρτηµόριο.

Γνωρίζοντας τη γωνία αΤ1Τ2 υπολογίζουµε τη γωνία διεύθυνσης αΤ1Μ από τη

σχέση

αΤ1Μ = αΤ1Τ2 – α = 276.7987 - 60.0000 = 216.7987 gon

και µε εφαρµογή του πρώτου θεµελιώδους προβλήµατος λαµβάνουµε:

ΧΜ(Τ1) = ΧΤ1 + ST1M sin(αΤ1Μ) = 11835.790 m

ΥΜ(Τ1) = ΥΤ1 + ST1M cos(αΤ1Μ) = 8511.229 m

Οι συντεταγµένες του σηµείου Μ µπορούν να υπολογισθούν µε τον ίδιο τρόπο

και από το σηµείο Τ2.

[Link]. Η µέθοδος της πλευρικής εµπροσθοτοµίας

Έστω ότι πάνω στο έδαφος έχουµε ένα σηµείο Μ του οποίου ζητάµε να
υπολογίσουµε τις συντεταγµένες (σχ. 4.13). Έστω επίσης ότι στην περιοχή του σηµείου
Μ υπάρχουν δύο γνωστά τριγωνοµετρικά σηµεία Α (ΧΑ, ΥA) και Β (ΧB, ΥB), τα οποία
υποτίθεται ότι είναι προσιτά και αµοιβαίως ορατά µε το σηµείο Μ, όχι όµως και
αµοιβαίως ορατά µεταξύ τους.
Με τη βοήθεια ενός οργάνου ηλεκτρονικής µέτρησης αποστάσεων ή ενός
γεωδαιτικού σταθµού µετρούµε τα µήκη S1 και S2. Από τις γνωστές συντεταγµένες (ΧΑ,
ΥA) και Β (ΧB, ΥB) υπολογίζουµε το µήκος SΑΒ από τη σχέση

S AB = ∆x 2 2
AB + ∆y AB

- 77 -
 Σχ. 4.13. Εµπροσθοτοµία µε µέτρηση πλευρών

Αλλά από το σχήµα 4.13 προκύπτει µε εφαρµογή του νόµου των συνηµιτόνων

Οµοίως

Από τις πιο πάνω σχέσεις υπολογίζονται οι γωνίες α και β, οπότε το πρόβληµα
ανάγεται και πάλι στην αρχική βασική του µορφή επίλυσης απλής εµπροσθοτοµίας µε
γωνίες.

Παράδειγµα
∆ίνονται τα σηµεία Α και Β γνωστών συντεταγµένων. Από αυτά µετρούνται οι
αποστάσεις S1 και S2 προς το σηµείο Μ. Ζητούνται οι συντεταγµένες του σηµείου Μ.
(σχ. 4.14).

Σχ. 4.14. Πλευρική εµπροσθοτοµία

- 78 -
 ∆ίνονται:

ΧΑ = 12280.931 m ΧΒ = 13008.084 m
ΥΑ = 4532.068 m ΥΒ = 3822.624 m
S1=1128.777 m S2=728.729 m

Λύση
Από τις συντεταγµένες των σηµείων Α και Β υπολογίζουµε την πλευρά SΑΒ και
τη γωνία διεύθυνσης αΑΒ.

SAB = 1015.905 m

Επειδή όµως ∆x θετικό και ∆y αρνητικό, βρισκόµαστε στο δεύτερο τεταρτηµόριο

και συνεπώς

αΑΒ=200+α'ΑΒ=149.2153 gon

Από το νόµο των συνηµιτόνων έχουµε

Εποµένως µπορούµε να υπολογίσουµε την αΑΜ από τη σχέση

αΑΜ = αΑΒ + α = 192.8652 gon

και

Οι συντεταγµένες του σηµείου Μ µπορεί να υπολογισθούν και από το σηµείο Β

και το µήκος S2.

4.2.3. Πολυγωνοµετρικό δίκτυο – πολυγωνικές οδεύσεις

Πολλές φορές εξαιτίας των εδαφικών ανωµαλιών της περιοχής που πρόκειται να
αποτυπωθεί ή επειδή αυτή είναι πυκνοκατοικηµένη, δεν είναι δυνατό να εφαρµοστούν οι
πύκνωσης ενός τριγωνοµετρικού δικτύου που αναφέρθηκαν παραπάνω.

Στην περίπτωση αυτή, εφαρµόζεται µια άλλη µέθοδο προσδιορισµού σηµείων

πάνω στο έδαφος, τη µέθοδο της πολυγωνοµετρίας. Για το σκοπό αυτό συνδέονται τα
τριγωνοµετρικά σηµεία µε τεθλασµένες γραµµές που ονοµάζονται πολυγωνικές
οδεύσεις (σχ.4.15).

- 79 -
 Σχ. 4.15. Πολυγωνική όδευση

Τα σηµεία Κ1, Κ2, ..., Κn-1, Kn ονοµάζονται κορυφές της όδευσης ή σηµεία στάσης
ή πολυγωνοµετρικά σηµεία. Το σύνολο των πολυγωνοµετρικών οδεύσεων τις οποίες
εγκαθιστούµε σε µια περιοχή, για να επιτύχουµε µε αυτές την αποτύπωση της περιοχής,
αποτελεί το ονοµαζόµενο πολυγωνοµετρικό δίκτυο της περιοχής (σχ. 4.16).

Σχ.4.16. Πολυγωνοµετρικό δίκτυο (δίκτυο οδεύσεων)

Τα πολυγωνοµετρικά σηµεία, όπως και τα τριγωνοµετρικά, είναι σηµεία των

οποίων υπολογίζουµε τελικά τις οριζόντιες συντεταγµένες Χ, Υ και ενδεχοµένως τα
απόλυτά τους υψόµετρα Ζ. Γενικά όµως, οι συντεταγµένες των πολυγωνοµετρικών
σηµείων είναι γνωστές µε µικρότερη ακρίβεια από εκείνη των τριγωνοµετρικών
σηµείων.
Σε κάθε πολυγωνική όδευση διακρίνουµε την αρχή, δηλαδή την πρώτη κορυφή
της, το τέλος, δηλαδή την τελευταία κορυφή και την φορά διαγραφής της όδευσης. Η
φορά είναι εκείνη που οδηγεί από την αρχή στο τέλος της όδευσης. Σε κάθε όδευση
διακρίνουµε επίσης και τις γωνίες θλάσης της.
Αν θεωρήσουµε την όδευση Κ1, Κ2, ..., Κn-1, Kn η οποία έχει n κορυφές, τότε αυτή
θα έχει (n-1) πλευρές, δηλαδή τις S1, S2, ..., Sn-1, και (n-2) γωνίες θλάσης, δηλαδή τις
θ1, θ2, ..., θn-2.

- 80 -
[Link]. Οι κατηγορίες των πολυγωνικών οδεύσεων

Οι πολυγωνικές οδεύσεις διακρίνονται γενικά σε ανοικτές και κλειστές (σχ.

4.17).
• Ανοικτή πολυγωνική όδευση ονοµάζεται εκείνη στην οποία η αρχή δεν συµπίπτει
µε το τέλος της
• Κλειστή πολυγωνική όδευση ονοµάζεται η όδευση εκείνη στην οποία η αρχή και
το τέλος συµπίπτουν

Σχ.4.17. Ανοικτή (α) και κλειστή (β) όδευση

Επίσης, οι οδεύσεις διακρίνονται στις εξής κατηγορίες:

α. Στις πρωτεύουσες ή κύριες οδεύσεις.

β. Στις δευτερεύουσες οδεύσεις.

Οι πρωτεύουσες ή κύριες οδεύσεις, ανάλογα µε τον αριθµό των γνωστών

σηµείων που υπάρχουν σε αυτές, χωρίζονται στις παρακάτω κατηγορίες κατά σειρά
φθίνουσας ακριβείας:
• Πλήρως εξαρτηµένες από τριγωνοµετρικά σηµεία ή εξαρτηµένες από
τριγωνοµετρικά σηµεία µε προσανατολισµό. Στις ανοικτές οδεύσεις, εκτός από
την αρχή και το τέλος, είναι γνωστά στην περιοχή της όδευσης και δύο άλλα
τριγωνοµετρικά σηµεία που ονοµάζονται σηµεία προσανατολισµού. Τα σηµεία
προσανατολισµού µπορεί να είναι απρόσιτα, αλλά οπωσδήποτε ορατά, το ένα
από την αρχή της όδευσης και το άλλο από το τέλος της. Πολλές φορές είναι
δυνατό ο προσανατολισµός της όδευσης να γίνεται µόνο από ένα σηµείο το
οποίο είναι ενδεχοµένως απρόσιτο, αλλά ορατό από την αρχή και το τέλος της
όδευσης. Οι γωνίες π1 και π2 ονοµάζονται γωνίες προσανατολισµού της
όδευσης. Στις κλειστές οδεύσεις, µια κορυφή της όδευσης είναι γνωστό
τριγωνοµετρικό σηµείο, ενώ υπάρχει στην περιοχή ακόµη ένα γνωστό ορατό
τριγωνοµετρικό σηµείο για τον προσανατολισµό της πρώτης και της τελευταίας
πλευράς της όδευσης αντίστοιχα.
• Εξαρτηµένες από τριγωνοµετρικά σηµεία µε προσανατολισµό κατά το ένα άκρο.
Στην περίπτωση αυτή η αρχή και το τέλος της όδευσης είναι γνωστά
τριγωνοµετρικά σηµεία που διαθέτουµε στην περιοχή, ενώ στην αρχή ή στο
τέλος της όδευσης υπάρχει ακόµη ένα ορατό τριγωνοµετρικό σηµείο, για τον
προσανατολισµό της όδευσης στο ένα άκρο της.
• Απλώς εξαρτηµένες από τριγωνοµετρικά σηµεία χωρίς προσανατολισµό. Στις
ανοικτές οδεύσεις, η αρχή και το τέλος της όδευσης είναι τα µόνα γνωστά
τριγωνοµετρικά σηµεία που διαθέτουµε στην περιοχή. Στις κλειστές οδεύσεις, µια

- 81 -
 κορυφή της όδευσης είναι γνωστό τριγωνοµετρικό σηµείο και δεν υπάρχει άλλο
ορατό για τον προσανατολισµό της.
• Εξαρτηµένες κατά το ένα άκρο µε προσανατολισµό. Στην περίπτωση αυτή το
πρώτο σηµείο της όδευσης είναι γνωστό τριγωνοµετρικό σηµείο, ενώ υπάρχει
στην περιοχή ακόµη ένα τριγωνοµετρικό σηµείο για τον προσανατολισµό της
πρώτης πλευράς της.
• Απλώς εξαρτηµένες κατά το ένα άκρο οδεύσεις. Στην περίπτωση αυτή είναι
γνωστή η αρχή ή το τέλος της όδευσης, χωρίς όµως δυνατότητα
προσανατολισµού. Η όδευση είναι ουσιαστικά ανεξάρτητη µε µόνη πρόσθετη
πληροφορία τη θέση ενός σηµείου της ως προς το σύστηµα συντεταγµένων της
περιοχής. Υπάρχει βέβαια πάντοτε η δυνατότητα εκτίµησης του
προσανατολισµού της πρώτης πλευράς, ώστε το τελικό αποτέλεσµα να έχει
κάποια σύνδεση/αναφορά στο τοπικό δίκτυο.

Σε πολλές περιπτώσεις, µετά την εγκατάσταση του δικτύου των πρωτευουσών

οδεύσεων στην περιοχή που πρόκειται να αποτυπωθεί, είµαστε υποχρεωµένοι για τη
διευκόλυνση της αποτύπωσης να χρησιµοποιήσουµε και ορισµένες συµπληρωµατικές
οδεύσεις εξαρτηµένες από κορυφές των πρωτευουσών οδεύσεων µε ή χωρίς
προσανατολισµό. Οι οδεύσεις αυτές ονοµάζονται οδεύσεις εξαρτηµένες από πολυγω-
νικά σηµεία ή δευτερεύουσες οδεύσεις. Οι συντεταγµένες των κορυφών των
δευτερευουσών οδεύσεων είναι γνωστές µε µικρότερη ακρίβεια από τις συντεταγµένες
των κορυφών των πρωτευουσών οδεύσεων.
Τέλος, εκτός από τις εξαρτηµένες πολυγωνικές οδεύσεις έχουµε και τις ανοικτές
ανεξάρτητες στις οποίες η αρχή και το τέλος είναι τυχαία σηµεία. Αντίστοιχα, στις
ανεξάρτητες κλειστές οδεύσεις, καµία κορυφή δεν είναι γνωστό τριγωνοµετρικό σηµείο.

[Link]. Η εγκατάσταση και µέτρηση των πολυγωνικών οδεύσεων

Οι πολυγωνικές οδεύσεις έχουν µεγάλη πρακτική σηµασία κι έτσι κατά την

εγκατάστασή τους πρέπει να δίνεται µεγάλη προσοχή, ώστε αυτές να εξυπηρετούν την
αποτύπωση της περιοχής που ακολουθεί στη συνέχεια. Οι πολυγωνικές οδεύσεις
ακολουθούν τις διευθύνσεις των δρόµων, των ποταµών, των ορίων ιδιοκτησιών και των
δηµοσίων κτηµάτων. Κατά την εκλογή της θέσης των κορυφών της όδευσης πάνω στο
έδαφος πρέπει να δίνεται µεγάλη προσοχή, ώστε το µήκος των πλευρών να είναι
οµοιόµορφο και οι κορυφές να βρίσκονται πάνω στην ίδια πλευρά του δρόµου ή όχθη
του ποταµού. Στη συνέχεια θα πρέπει να λαµβάνεται υπόψη η θέση που θα
τοποθετηθεί κάθε κορυφή της όδευσης, ώστε να µπορεί να εργάζεται κανείς µε άνεση,
όταν πάνω σ'αυτήν κεντρώνεται ο γεωδαιτικός σταθµός ή ο θεοδόλιχος, καθώς επίσης
και η αµοιβαία ορατότητα µεταξύ των κορυφών.
Η σήµανση των κορυφών των πολυγωνικών οδεύσεων γίνεται πριν από τη
µέτρηση των στοιχείων της όδευσης, δηλαδή των πλευρών και των γωνιών. Αυτή
γίνεται ή µε λαξευµένους φυσικούς λίθους που φέρουν στο άνω µέρος µια µικρή οπή ή
µε µπετόν που έχει µορφή κόλουρης πυραµίδας µε τετραγωνική διατοµή και µε ορατή
κεφαλή, στο κέντρο της οποίας στερεώνεται πασσαλίσκος από σίδηρο Φ 8 ή µε ειδική
ορειχάλκινη σήµανση που πακτώνεται στο κράσπεδο των πεζοδροµίων.
Η θέση των πολυγωνοµετρικών σηµείων εκλέγεται κατάλληλα, ώστε αυτά να
προφυλάσσονται από καταστροφή ή µετατοπίσεις. Επίσης, τα πολυγωνοµετρικά
σηµεία εξασφαλίζονται µε µετρήσεις από τρία σταθερά γειτονικά σηµεία. Τα στοιχεία
εξασφάλισης των πολυγωνοµετρικών σηµείων µε σκίτσα και περιγραφή της θέσης τους
γράφονται σε ιδιαίτερο σηµειωµατάριο µε τον τίτλο πρωτόκολλο εξασφάλισης
πολυγωνοµετρικών σηµείων.

- 82 -
 Η µέτρηση των γωνιών της όδευσης µπορεί να γίνει µε τη χρήση οπτικών ή
ηλεκτρονικών θεοδολίχων ή γεωδαιτικών σταθµών, µε κάποια από τις µεθόδους που
αναπτύχθηκαν στο κεφάλαιο των γωνιοµετρήσεων. Η επιλογή της µεθόδου και του
οργάνου που θα χρησιµοποιηθεί εξαρτάται από την επιζητούµενη ακρίβεια. Κάθε γωνία
µετράται συνήθως σε δύο ή τρεις περιόδους. Εξαιτίας των µικρών αποστάσεων από τις
οποίες γίνονται οι σκοπεύσεις η ακρίβεια των γωνιοµετρήσεων εξαρτάται από την
ακρίβεια µε την οποία γίνεται η κέντρωση του θεοδολίχου και των επισηµάνσεων πάνω
από τις κορυφές της όδευσης. Μεγάλη σηµασία πρέπει επίσης να δίνεται στις
διαστάσεις του σκοπευοµένου αντικειµένου (επισήµανση). Για µικρές αποστάσεις
συνιστάται να σκοπεύονται λεπτά αντικείµενα που τοποθετούνται πάνω από τα
σκοπευόµενα σηµεία (π.χ. νήµα της στάθµης, βελόνες, καρφιά κ.λπ.).
Η µέτρηση των πλευρών της όδευσης γίνεται συνήθως µε τη χρήση
ηλεκτροµαγνητικών οργάνων. Τα όργανα αυτά, αφενός παρέχουν πολύ µεγάλη
ακρίβεια στη µέτρηση των αποστάσεων, αφετέρου απαλοίφουν την πιθανότητα
σφάλµατος εκτίµησης του µετρούµενου µεγέθους, αφού το αποτελέσµα αναγράφεται
στην οθόνη που αυτό διαθέτει.

[Link]. Η διόρθωση και ο υπολογισµός ανοικτής εξαρτηµένης όδευσης µε

προσανατολισµό

Ο υπολογισµός µιας πολυγωνικής όδευσης, ανάλογα µε το είδος της, µπορεί να

περιλαµβάνει το σύνολο ή µέρος των παρακάτω εργασιών:
α. τη διόρθωση των γωνιών
β. τη διόρθωση των µηκών
γ. τον υπολογισµό των συντεταγµένων των κορυφών της όδευσης.

Έστω η ανοικτή εξαρτηµένη όδευση µε προσανατολισµό Κ1, Κ2, ..., Κn, στην
οποία διαθέτουµε τις συντεταγµένες των σηµείων Κ1 (Χ1,Υ1) και Κn (Χn,Υn) και επί
πλέον δύο άλλα γνωστά τριγωνοµετρικά σηµεία Κο (Χο,Υο) και Κn+1 (Χn+1,Υn+1), από τα
οποία το Κο είναι ορατό από το Κ1 και το Κn+1 είναι ορατό από το Κn (σχ. 4.18).

Σχ. 4.18. ∆ιόρθωση και υπολογισµός ανοικτής εξαρτηµένης µε προσανατολισµό όδευσης

Είναι δυνατό αντί για δύο σηµεία προσανατολισµού Κο και Κn+1, να διαθέτουµε
µόνο ένα, το οποίο όµως να είναι ορατό από τα Κ1 και Κn. Ας υποθέσουµε ότι, µε τη
βοήθεια µετρήσεων, έχουµε προσδιορίσει τα µήκη S1, S2, ..., Sn-1 των πλευρών της

- 83 -
όδευσης, τις γωνίες θλάσης θ1, θ2, ..., θn-2, καθώς και τις γωνίες προσανατολισµού π1
και π2.

Η διόρθωση και ο υπολογισµός της όδευσης ακολουθεί την παρακάτω σειρά:

• Η διόρθωση των γωνιών

α. Γνωρίζοντας τα Κο (Χο,Υο) και Κ1 (Χ1,Υ1) αφενός και τα Κn (Χn,Υn) και Κn+1 (Χn+1,Υn+1)
αφετέρου, προσδιορίζουµε, µε τη βοήθεια του δεύτερου θεµελιώδους προβλήµατος τις
γωνίες διεύθυνσης αΚοΚ1 και αΚn,Kn+1.

β. Γνωρίζοντας τη γωνία διεύθυνσης της πρώτης πλευράς και τις γωνίες θλάσης της
πολυγωνικής αΚοΚ1, π1, θ1, θ2, θn-2, π2 βρίσκουµε, µε τη βοήθεια του τρίτου θεµελιώδους
προβλήµατος, τη γωνία διεύθυνσης της πλευράς Κn, Kn+1, δηλαδή την α'ΚnKn+1.

γ. Εξαιτίας των σφαλµάτων µετρήσεων, που υπεισέρχονται κατά τη µέτρηση των

γωνιών θλάσης και προσανατολισµού της όδευσης, οι τιµές των αΚnKn+1 και α'ΚnKn+1
διαφέρουν, παρουσιάζουν δηλαδή µια ασυµφωνία wθ (γωνιακό σφάλµα της όδευσης)
που υπολογίζεται από τη σχέση

wθ = αΚnKn+1 – α'KnKn+1

δ. Εφόσον οι γωνίες θλάσης και προσανατολισµού µετρούνται από το ίδιο συνεργείο,

µε τα ίδια όργανα και µεθόδους και µε τις ίδιες εξωτερικές συνθήκες, θεωρούνται
ισοβαρείς. Για να διορθώσουµε λοιπόν τις γωνίες θλάσης και προσανατολισµού που
µετρήθηκαν, αρκεί να ισοκατανέµουµε την ασυµφωνία wθ µεταξύ των γωνιών π1, θ1, θ2,
..., θn-2, π2. Οι διορθωµένες γωνίες θα παρέχονται από τις σχέσεις:

• Η διόρθωση των πλευρών

α. Υπολογίζουµε τις νέες διορθωµένες τιµές για τις γωνίες διεύθυνσης των διαδοχικών
πλευρών της όδευσης µε τη βοήθεια του τρίτου θεµελιώδους προβλήµατος.

β. Με το πρώτο θεµελιώδες πρόβληµα υπολογίζουµε τις συντεταγµένες προβολές των

διαδοχικών πλευρών της όδευσης

γ. Εφόσον οι συντεταγµένες του σηµείου Κ1 είναι γνωστές, µπορούµε να υπολογίσουµε

και τις συντεταγµένες του Κn µε τη βοήθεια των σχέσεων:

- 84 -
δ. Εξαιτίας των σφαλµάτων µετρήσεων, που υπεισέρχονται κατά τη µέτρηση των µηκών
των πλευρών της όδευσης, οι συντεταγµένες Κn (Χn,Υn) και Κ'n (Χ'n,Υ'n) διαφέρουν.
Παρουσιάζουν ασυµφωνίες wx, wy που υπολογίζονται από τις σχέσεις

wx = xn – x'n wy = yn – y'n

Οι ασυµφωνίες wx και wy είναι γνωστές και ως σφάλµατα κλεισίµατος και η

ποσότητα

είναι γνωστή και ως ολικό γραµµικό σφάλµα της όδευσης. Στις διάφορες χώρες
υπάρχουν κανονισµοί που παρέχουν το ανώτατο ανεκτό όριο της τιµής του ws για τις
διάφορες κατηγορίες των οδεύσεων. Συνεπώς αν η τιµή που βρίσκουµε για το ws είναι
µεγαλύτερη από το αντίστοιχο ανώτατο ανεκτό όριο, τότε πρέπει να επαναλαµβάνουµε
τις µετρήσεις µερικών ή και όλων των µηκών, των πλευρών της όδευσης, ώσπου η τιµή
του ws να γίνει µικρότερη από τα επιτρεπτά όρια, οπότε και προχωρούµε στη διόρθωση
των πλευρών της.

ε. Για να διορθώσουµε τις συντεταγµένες προβολές των πλευρών της όδευσης από τα
σφάλµατα wx και wy, αρκεί να τα µοιράσουµε µεταξύ των οµώνυµων συντεταγµένων
προβολών σε µέρη ανάλογα µε τα αντίστοιχα µήκη. Οι διορθωµένες τιµές των
συντεταγµένων προβολών θα παρέχονται από τις σχέσεις:

- 85 -
 Τελικά, µετά τις διορθώσεις των γωνιών και των πλευρών της όδευσης,
προχωρούµε στον υπολογισµό των συντεταγµένων των κορυφών της. Οι διορθωµένες
συντεταγµένες της τυχαίας κορυφής Κk θα παρέχονται από τις σχέσεις:

Από τα παραπάνω καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι σε µια ανοικτή εξαρτηµένη

όδευση µε προσανατολισµό µπορούµε να διορθώσουµε τόσο τις γωνίες θλάσης και
προσανατολισµού όσο και τα µήκη των πλευρών. Στον πίνακα 11.5 δίνεται ένα
παράδειγµα υπολογισµού των συντεταγµένων των κορυφών ανοικτής εξαρτηµένης µε
προσανατολισµό όδευσης.

Παράδειγµα
Στην ανοικτή εξαρτηµένη και µε προσανατολισµό και από τα δύο άκρα της
όδευσης Σ1, Σ2, Σ3 (σχ. 4.19) δίνονται:

ΧΤ1 = 1685,750 m ΥΤ1= 3503,660 m

ΧΤ2 = 1673,505m ΥΤ2 = 3359,929 m
ΧΤ3 = 1798,220 m ΥΤ3 = 3461,139 m
ΧΤ4 = 2000,000 m YΤ4 = 4000,000 m

Μετρήθηκαν:
π1 = 356,826 gon s1 = 45,600 m
θ1 = 185,208 gon s2 = 46,345 m
θ2 = 219,215 gon s3 = 33,860 m
θ3 = 174,951 gon s4 = 36,510 m
π2 = 246,514 gon

Ζητούνται: οι συντεταγµένες των σηµείων Σ1, Σ2, Σ3.

Λύση
Επίλυση της όδευσης στον πίνακα 4.2.

- 86 -
Σχ. 4.19. Σκαρίφηµα όδευσης παραδείγµατος

- 87 -
Σηµείωση - (επεξηγήσεις πίνακα επίλυσης όδευσης):
1. Στις θέσεις 2Β, 3Β, ..., 6Β γράφουµε τις µετρηµένες γωνίες θλάσης και προσανατολισµού.
2. Στη συνέχεια υπολογίζουµε το ολικό γωνιώδες σφάλµα της όδευσης (αφού προηγουµένως µε το
δεύτερο θεµελιώδες πρόβληµα υπολογισθούν οι γωνίες διεύθυνσης αΤ1Τ2, αΤ3Τ4 και α'Τ3,Τ4) το οποίο στη
συνέχεια ισοκατανέµεται στις µετρηθείσες γωνίες. Οι διορθωµένες γωνίες γράφονται στη στήλη Γ του
εντύπου.
3. Γνωρίζοντας τις αΤ1Τ2, αΤ3Τ4 και τις διορθωµένες γωνίες θλάσης υπολογίζουµε µε το τρίτο θεµελιώδες
πρόβληµα τις γωνίες διεύθυνσης των πλευρών της όδευσης (στήλη ∆). Αν όλες οι πράξεις είναι σωστές,
θα πρέπει η τιµή της αΤ3Τ4 να ευρεθεί ίση µε αυτή που υπολογίστηκε από τις γνωστές συντεταγµένες των
Τ3 και Τ4.
4. Στη στήλη Ε γράφονται τα µετρηθέντα µήκη των πλευρών της όδευσης, δίπλα ακριβώς από τις γωνίες
διεύθυνσης που αντιστοιχούν σε αυτές.
5. Με το πρώτο θεµελιώδες πρόβληµα υπολογίζουµε τα ∆x και ∆y των πλευρών της όδευσης (στήλες Η
και Θ αντίστοιχα).
7. Υπολογίζουµε τα wx και wy.
8. Κατόπιν τα σφάλµατα αυτά κατανέµονται αναλογικά και γράφονται στις στήλες Η και Θ αντίστοιχα.
9. Τέλος υπολογίζονται οι τελικές συντεταγµένες των κορυφών της όδευσης.

Εάν όλες οι πράξεις είναι σωστές στο τέλος πρέπει να προκύψουν και πάλι οι γνωστές συντεταγµένες
ΧT3, ΥT3, του δεύτερου σηµείου εξάρτησης της όδευσης.

Μέτρηση γωνιών όδευσης

- 88 -
5. Τοπογραφικές αποτυπώσεις

5.1. Ορισµοί και εισαγωγικές έννοιες

• Aποτύπωση ενός τµήµατος της φυσικής επιφάνειας της Γης ονοµάζεται ο

προσδιορισµός κατά το µέγεθος και τη µορφή του τµήµατος.
• Oριζόντια ονοµάζεται η αποτύπωση εκείνη η οποία περιορίζεται στο να
προσδιορίσει το µέγεθος και τη µορφή της οριζόντιας προβολής ενός τµήµατος
της φυσικής γήινης επιφάνειας. Tο αντίστοιχο διάγραµµα ονοµάζεται
Oριζοντιογραφία και ο αντίστοιχος κλάδος της Kατωτέρας Γεωδαισίας
Oριζοντιοµετρία.
• Kατακόρυφη ονοµάζεται η αποτύπωση εκείνη η οποία περιορίζεται µόνο στον
υψοµετρικό προσδιορισµό του αντιστοίχου τµήµατος της φυσικής γήινης
επιφάνειας.
• Tοπογραφική ή ταχυµετρική αποτύπωση ονοµάζεται η αποτύπωση εκείνη
στην οποία γίνεται ταυτόχρονα προσδιορισµός και της οριζόντιας προβολής και
των υψοµέτρων του τµήµατος της φυσικής γήινης επιφάνειας. Tα αντίστοιχα
διαγράµµατα που περιλαµβάνουν και σηµεία λεπτοµερειών και ισοϋψείς
καµπύλες ονοµάζονται τοπογραφικά διαγράµµατα.

5.1.1. Είδη αποτυπώσεων

• Aνεξάρτητη ή αυτοτελής ονοµάζεται µια αποτύπωση, όταν το τοπογραφικό

διάγραµµα που κατασκευάζουµε τελικά αναφέρεται σ' ένα αυθαίρετο σύστηµα
συντεταγµένων. Πάνω στο τοπογραφικό διάγραµµα πρέπει στην περίπτωση
αυτή απαραίτητα να σηµειώνουµε την, έστω και κατά προσέγγιση, διεύθυνση του
Γεωγραφικού Bορρά.
• Eξαρτηµένη ονοµάζεται µια αποτύπωση όταν χρησιµοποιούµε ως σύστηµα
αναφοράς το κρατικό σύστηµα συντεταγµένων. Στην περίπτωση αυτή ο άξονας
των Y είναι συνήθως και ο Γεωγραφικός Bορράς.

5.2. H οριζοντιογραφική αποτύπωση µικρών οικοπέδων - γηπέδων

Όταν λέµε µικρό γήπεδο, εννοούµε ένα τµήµα της γήινης επιφάνειας που οι
διαστάσεις του είναι µικρότερες από ορισµένα όρια. Ας σηµειωθεί ότι τα όρια αυτά δεν
είναι απόλυτα καθορισµένα, γιατί παίζει µεγάλο ρόλο η µορφή του εδάφους. Γενικά η
έκταση των µικρών γηπέδων που µπορούν ν' αποτυπωθούν µε µεθόδους οριζόντιας
αποτύπωσης είναι µεγαλύτερη στα πεδινά εδάφη παρά στα ορεινά. Κατά την
αποτύπωση ενός µικρού γηπέδου ενδιαφερόµαστε κυρίως ν' αποτυπώσουµε τα όριά
του. Τα όρια αυτά είναι συνήθως τεθλασµένες και σπάνια καµπύλες γραµµές. Στην
πρώτη περίπτωση αποτυπώνουµε όλες τις κορυφές της τεθλασµένης γραµµής. Στη
δεύτερη περίπτωση αποτυπώνουµε τόσα σηµεία της καµπύλης όσα χρειάζονται για ν'
αποδοθεί στο τοπογραφικό διάγραµµα η πραγµατική µορφή της. Επίσης, µέσα στα
όρια του γηπέδου µπορούµε ν' αποτυπώσουµε κι έναν αριθµό χαρακτηριστικών
σηµείων λεπτοµερειών (π.χ. µεµονωµένα µεγάλα δέντρα, πηγάδια, κολόνες ΟΤΕ, ∆ΕΗ
κ.ά.), για να παραστήσουµε καλύτερα το γήπεδο. Γενικά κατά την αποτύπωση του

- 89 -
γηπέδου µετρούµε πάνω στο έδαφος τόσα µεγέθη (µήκη και γωνίες), όσα είναι
απαραίτητα, για να συντάξουµε το τοπογραφικό διάγραµµα του γηπέδου µε κάποια
κλίµακα.

Οι κυριότερες µέθοδοι που χρησιµοποιούνται για την οριζοντιογραφική αποτύπωση

µικρών γηπέδων είναι:

α. Η µέθοδος των τριγώνων ή των πλευροµετρήσεων.

β. Η µέθοδος των ορθογωνίων συντεταγµένων.
γ. Η µέθοδος των πολικών συντεταγµένων.

Από τις παραπάνω µεθόδους, οι δύο πρώτες µπορούν να εφαρµοστούν µόνο µε

απλά τοπογραφικά όργανα (π.χ. µετροταινίες, ακόντια και ορθόγωνα). Ήταν µέθοδοι
που κατά το παρελθόν χρησιµοποιούνταν αρκετά για πολλές εφαρµογές. Σήµερα
χρησιµοποιείται σχεδόν αποκλειστικά η µέθοδος των πολικών συντεταγµένων µε τη
χρησιµοποίηση σύγχρονων ηλεκτρονικών θεοδολίχων και µετροταινίας (ή το
συνηθέστερο όργανο EDM) ή γεωδαιτικών σταθµών. Ωστόσο αν υπάρχει ανάγκη
µέτρησης ενός µικρού γηπέδου και δεν υπάρχει διαθέσιµος θεοδόλιχος ή ταχύµετρο,
µπορεί να χρησιµοποιηθεί η µέθοδος των τριγώνων, σε άλλες δε εφαρµογές µπορεί να
χρησιµοποιηθεί η µέθοδος των ορθογωνίων συντεταγµένων. Έτσι στη συνέχεια θα
περιγραφούν συνοπτικά οι δύο αυτές απλές µέθοδοι αποτύπωσης µικρών γηπέδων,
ενώ η µέθοδος των πολικών συντεταγµένων θα αναφερθεί αναλυτικά σε επόµενη
παράγραφο.

5.2.1. Η µέθοδος των τριγώνων ή των πλευροµετρήσεων

Τη µέθοδο αυτή εφαρµόζουµε για αποτυπώσεις µικρών ιδιοκτησιών ή µικρών

γηπέδων που έχουν µικρό αριθµό πλευρών. Κατά τη µέθοδο αυτή χωρίζουµε το
γήπεδο σε τρίγωνα µε διαγώνιες τις οποίες φέρουµε από µια κορυφή του (σχ. 5.1).

Σχ. 5.1. Αποτύπωση µικρού γηπέδου µε τη µέθοδο των τριγώνων

- 90 -
 Έστω ότι πρόκειται ν'αποτυπωθεί το γήπεδο ΑΒΓ∆ΕΑ το οποίο υποθέτουµε ότι
περικλείεται από µια πολυγωνική γραµµή και δεν έχει εσωτερικά σηµεία λεπτοµερειών,
για να τα αποτυπώσουµε.
Λαµβάνουµε µια κορυφή του γηπέδου, π.χ. την Α, και από αυτή φέρουµε όλες
τις διαγώνιες, δηλαδή τις ΑΓ και Α∆. Έτσι το γήπεδο χωρίζεται στα τρίγωνα ΑΒΓ, ΑΓ∆
και Α∆Ε. Στη συνέχεια µετρούµε τα µήκη όλων των πλευρών κάθε τριγώνου µε τη
µέθοδο της άµεσης µέτρησης των µηκών. Πολλές φορές µετρούµε και τις διαγώνιες που
φέρονται από µια άλλη κορυφή, π.χ. τη Β, για έλεγχο. Κατά τη διάρκεια των µετρήσεων
σχεδιάζουµε πρόχειρα και το σκαρίφηµα ή αυτοσχέδιο ή κροκί του γηπέδου.
Όταν τελειώσουν οι εργασίες υπαίθρου, η σχεδίαση του γηπέδου σε κατάλληλη
κλίµακα είναι εύκολη, γιατί το πρόβληµα είναι πια γνωστό από την Επίπεδη Γεωµετρία,
δηλαδή την κατασκευή τριγώνου από τις τρεις πλευρές του. Ο έλεγχος για την ακρίβεια
της αποτύπωσης πετυχαίνεται, αν µετρήσουµε στο σχέδιο τις διαγώνιες Β∆ και ΒΕ και
συγκρίνουµε τα εξαγόµενα µε τα αποτελέσµατα των άµεσων µετρήσεων των ίδιων
µηκών στο πεδίο.
Το πλεονέκτηµα της µεθόδου αυτής είναι ότι χρησιµοποιούµε µόνο µήκη και όχι
γωνίες, άρα δεν χρειάζεται θεοδόλιχος. Τα απαραίτητα όργανα είναι µόνο η µετροταινία
και τα ακόντια.
Τα µειονεκτήµατα της µεθόδου είναι τα παρακάτω:

α. Κάποιο σφάλµα στη µέτρηση ενός µήκους ή τη σχεδίαση επηρεάζει και τα υπόλοιπα
στοιχεία του γηπέδου.
β. Ο υπολογισµός των διαφόρων στοιχείων του γηπέδου (γωνίες, εµβαδόν) γίνεται µε
τη βοήθεια πολύπλοκων τύπων.
γ. Για να εφαρµοστεί η παραπάνω µέθοδος πρέπει η περίµετρος του γηπέδου να είναι
κλειστή πολυγωνική γραµµή.
δ. Η αποτύπωση τυχόντων άλλων χαρακτηριστικών σηµείων (εκτός από τις κορυφές)
τα οποία βρίσκονται µέσα στο γήπεδο µε την παραπάνω µέθοδο γίνεται πολύπλοκη κι
επίπονη.

5.2.2. Η µέθοδος των ορθογωνίων συντεταγµένων

Η µέθοδος των ορθογωνίων συντεταγµένων είναι µια µέθοδος αποτύπωσης

υψηλής ακριβείας, η οποία χρησιµοποιήθηκε κυρίως στις αποτυπώσεις µέσα σε πόλεις
και στη σύνταξη του κτηµατολογίου. Η µέθοδος συνίσταται στην κατάλληλη εκλογή µιας
ευθείας γραµµής, που ονοµάζεται άξονας των µετρήσεων, πάνω στον οποίο
προσδιορίζουµε τις κορυφές του γηπέδου µε ορθογώνιες συντεταγµένες, φέρνοντας
καθέτους από αυτές στον άξονα (σχ. 5.2).
Ως άξονα των µετρήσεων λαµβάνουµε µια από τις πλευρές του γηπέδου ή µια
γραµµή που συνδέει τα δύο πιο αποµακρυσµένα σηµεία του γηπέδου ή τέλος µια
οποιαδήποτε γραµµή που διέρχεται µέσα από το γήπεδο. Οι συντεταγµένες µετρούνται
από ένα οποιοδήποτε σηµείο που εκλέγεται κατάλληλα ως σηµείο αρχής.
Η µέθοδος αυτή είναι ιδιαίτερα κοπιαστική και χρονοβόρα. Παρόλη τη µεγάλη
ακρίβεια που εξασφαλίζει, δεν χρησιµοποιείται πλέον. Αντίθετα, η µέθοδος
αποτύπωσης που ακολουθείται είναι η µέθοδος των πολικών συντεταγµένων µε τη
χρήση γεωδαιτικού σταθµού, οπότε και πάλι εξασφαλίζεται ικανοποιητική ακρίβεια
µετρήσεων.

- 91 -
 Σχ. 5.2. Αποτύπωση µικρού γηπέδου µε τη µέθοδο των ορθογωνίων συντεταγµένων

5.3. H αποτύπωση µεγαλυτέρων περιοχών

Όταν πρόκειται για αποτύπωση µικρών περιοχών και στοιχειωδών κτηµάτων-
γηπέδων, τα χρησιµοποιούµενα όργανα και µέθοδοι για τον προσδιορισµό των
σηµείων που χρειάζονται γι' αυτό το σκοπό είναι απλά. Όταν όµως η αποτύπωση
αφορά µεγαλύτερες εκτάσεις, τότε πρέπει προηγουµένως να καλύψουµε την περιοχή
που πρόκειται ν' αποτυπωθεί µε έναν αριθµό σταθερών σηµείων, τα οποία
συσχετίζονται αµοιβαία και προσδιορίζονται οριζοντιογραφικά και/ή υψοµετρικά. Tα
σταθερά αυτά σηµεία είναι τα γνωστά τριγωνοµετρικά σηµεία και το σύνολό τους
αποτελεί το τριγωνοµετρικό δίκτυο που καλύπτει την περιοχή που πρόκειται ν'
αποτυπωθεί. Στη συνέχεια, προσδιορίζουµε τα γνωστά πολυγωνοµετρικά σηµεία,
που το σύνολό τους αποτελεί το πολυγωνοµετρικό δίκτυο. Tέλος, για τη δυνατότητα
σύνταξης τοπογραφικών διαγραµµάτων δηµιουργείται στην περιοχή που πρόκειται να
αποτυπωθεί και το υψοµετρικό ή χωροσταθµικό δίκτυο, ένα σύνολο δηλαδή σηµείων
γνωστού υψοµέτρου, τα γνωστά χωροσταθµικά σηµεία ή Reper. Από τα παραπάνω
γνωστά (σταθερά) σηµεία θα εξαρτηθεί και θα γίνει η αποτύπωση (σχ. 5.3). Η
αποτύπωση αποτελεί ένα είδος ψηφιοποίησης του πραγµατικού κόσµου, όπου
προσπαθούµε να απεικονίσουµε την επιφάνεια του εδάφους και των επικειµένων µε τη
µέτρηση χαρακτηριστικών σηµείων.

Tα σηµεία λεπτοµερειών είναι τα σηµεία που απαιτούνται για την αποτύπωση

και τα οποία πρέπει να προσδιορίσουµε διακρίνονται:
• σε χαρακτηριστικά υψοµετρικά σηµεία, που χρησιµεύουν στο να παραστήσουµε
τη µορφή της επιφάνειας του εδάφους
• σε ειδικά σηµεία, που η εκλογή τους εξαρτάται από το σκοπό για τον οποίο
προορίζεται η αποτύπωση και βοηθούν στην απεικόνιση των οποιωνδήποτε
κατασκευών ή έργων που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους

Για να αποτυπώσουµε µια µεγαλύτερη περιοχή χρησιµοποιούµε κυρίως τη

µέθοδο των πολικών συντεταγµένων. Οι άλλες µέθοδοι που αναφέρθηκαν παραπάνω
δεν χρησιµοποιούνται σήµερα σε αποτυπώσεις µεγάλων εκτάσεων. Για την αποτύπωση
λοιπόν µε τη µέθοδο των πολικών συντεταγµένων τοποθετείται το όργανο µέτρησης
–συνήθως ένας γεωδαιτικός σταθµός– στα γνωστά σηµεία που προήλθαν από την

- 92 -
πύκνωση του τριγωνοµετρικού δικτύου της περιοχής και την ίδρυση πολυγωνοµετρικού
δικτύου και από εκεί µετρώνται όλα τα σηµεία λεπτοµερειών.

Σχ. 5.3. Τριγωνοµετρικό, πολυγωνοµετρικό και χωροσταθµικό δίκτυο για την αποτύπωση µιας µεγάλης
περιοχής

5.3.1. Η αποτύπωση µιας περιοχής µε γεωδαιτικό σταθµό

Oι προκαταρκτικές εργασίες που γίνονται για την αποτύπωση µιας περιοχής µε

γεωδαιτικό σταθµό και µε τη µέθοδο των πολικών συντεταγµένων είναι:
• Κέντρωση και οριζοντίωση του οργάνου σε κάθε πολυγωνοµετρικό σηµείο από το
οποίο θα γίνει η αποτύπωση.
• Μέτρηση του ύψους του οργάνου από το δευτερεύοντα άξονα µέχρι την πάνω
επιφάνεια του πολυγωνοµετρικού σηµείου µε ακρίβεια εκατοστού µε ένα δίµετρο ή
µια µετροταινία
• Μηδενισµός του οριζόντιου δίσκου του οργάνου και σκόπευση του προηγούµενου
πολυγωνοµετρικού σηµείου (προσανατολισµός)

Mετά τις προκαταρκτικές εργασίες, η διαδικασία της αποτύπωσης είναι η εξής:

• Σε κάθε σηµείο λεπτοµερείας τοποθετείται η ράβδος µε τον ανακλαστήρα. O

ανακλαστήρας σκοπεύεται µε το σταυρόνηµα του τηλεσκοπίου του οργάνου και
µετρούνται η κεκλιµένη απόσταση µεταξύ οργάνου - ανακλαστήρα και οι ενδείξεις
του οριζόντιου και του κατακόρυφου δίσκου (σχ. 5.4). H διαδικασία
επαναλαµβάνεται για όλα τα σηµεία λεπτοµερειών. Από τις παραπάνω µετρήσεις
υπολογίζονται οι συντεταγµένες των σηµείων λεπτοµερειών από τις γνωστές
συντεταγµένες των σηµείων αποτύπωσης.

Θα πρέπει να τονίσουµε ότι µε τη χρήση ηλεκτρονικών οργάνων έχουµε πολύ

µεγαλύτερη εµβέλεια και πολύ καλύτερη ακρίβεια απ' ότι µε την κλασική ταχυµετρία.

- 93 -
Oλες οι αναγνώσεις στο όργανο µπορούν να γραφούν σε ταχυµετρικό σηµειωµατάριο.
H ηλεκτρονική τεχνολογία επιτρέπει όµως την αυτόµατη καταγραφή των µετρήσεων σε
καταγραφικά συστήµατα µε τα οποία είναι εφοδιασµένοι οι γεωδαιτικοί σταθµοί. Mετά
τη σκόπευση προς τον ανακλαστήρα, ο παρατηρητής δίνει µε το πληκτρολόγιο του
οργάνου εντολή µέτρησης και αποθήκευσης των στοιχείων.

Σχ. 5.4. Αποτύπωση σηµείων µε πολικές συντεταγµένες: Στάση οργάνου ΣτΑ, προσανατολισµός ΣτΒ,
σκόπευση πρός σηµείο Ρ και µέτρηση κεκλιµένης απόστασης Sκ, οριζόντιας γωνίας φ και ζενίθιας γωνίας
z, ύψους οργάνου Υο και ύψους σκόπευσης Υσ. Γνωρίζουµε τις συντεταγµένες και υψόµετρα των ΣτΑ και
ΣτΒ και ζητούνται οι συντεταγµένες και το υψόµετρο του σηµείου Ρ

Eκτός από τη συµπλήρωση του εντύπου µετρήσεων ή την καταγραφή στη

µνήµη, είναι αναγκαίο να κατασκευάζουµε κι ένα σκαρίφηµα της περιοχής που
αποτυπώνουµε. Στο σκαρίφηµα ή κροκί (σχ. 5.5) δίνουµε την περίπου θέση των
σηµείων λεπτοµερείας µε αύξοντα αριθµό, όπως και στο έντυπο της ταχυµετρίας,
προσέχοντας περισσότερο την οριζοντιογραφική θέση τους.

Σπουδαίες λεπτοµέρειες που πρέπει να σηµειώνονται στο σκαρίφηµα είναι οι

δρόµοι, όρια ιδιοκτησιών, φράκτες, κλίσεις του εδάφους κ.ά. H εκλογή των σηµείων
χρειάζεται ανάλογη πείρα. Aπό την εκλογή αυτή εξαρτάται η οικονοµία της εργασίας και
η εύκολη διεξαγωγή της. Tα σπουδαιότερα σηµεία είναι στις µισγάγγειες και στις
κορυφογραµµές, καθώς και στις αλλαγές των κλίσεων.

H εργασία υπαίθρου γίνεται από ένα συνεργείο συνήθως τριών ατόµων. Ο

προϊστάµενος του συνεργείου είναι υπεύθυνος για την όλη διεξαγωγή της εργασίας.
Aυτός δείχνει στο στοχοφόρο τα σηµεία λεπτοµερείας και κατασκευάζει το κροκί. O
παρατηρητής εκτελεί τις διάφορες σκοπεύσεις και αναγνώσειςκαι γράφει στο έντυπο
της ταχυµετρίας τις αναγνώσεις του οργάνου. Ο στοχοφόρος τοποθετεί τον
ανακλαστήρα στα σηµεία λεπτοµερειών.

- 94 -
 Σχ. 5.4. Σκαρίφηµα ή κροκί για µια αποτύπωση

5.3.2. Η σχεδίαση των τοπογραφικών διαγραµµάτων

O αντικειµενικός σκοπός των περισσότερων τοπογραφικών εργασιών είναι η

σχεδίαση χαρτών και διαγραµµάτων. Oι χάρτες και τα διαγράµµατα αυτά είναι
σχεδιαστικές παραστάσεις των διαφόρων αποτυπώσεων, παραστάσεις µε τις οποίες
αποδίδεται πιστά υπό κλίµακα η κάτοψη του εδάφους.
Eίναι φανερό ότι το σχήµα που λαµβάνουµε µε τη σχεδίαση είναι όµοιο µε το
πραγµατικό, αλλά όχι ίσο µε αυτό. H σταθερή σχέση που υπάρχει µεταξύ των γραµµών
του σχεδίου και των οµόλογων µε αυτές γραµµών του εδάφους, δηλαδή ο λόγος
οµοιότητας ανάµεσα στην εικόνα και στο εικονιζόµενο ονοµάζεται κλίµακα. Aυτή
παριστάνεται µε το κλάσµα 1/K στο οποίο ο παρονοµαστής K είναι πολλαπλάσιο ή
δύναµη του 10.
Mια κλίµακα γίνεται τόσο µικρότερη όσο αυξάνεται ο παρονοµαστής του
κλάσµατος και µεγαλύτερη όσο αυτός ελαττώνεται. Eτσι η κλίµακα 1: 5000 είναι
µεγαλύτερη από την κλίµακα 1: 10000 και µικρότερη από την κλίµακα 1: 2000.

∆ιακρίνουµε τις εξής κατηγορίες κλιµάκων ανάλογα µε το σκοπό της

αποτύπωσης και την επιζητούµενη ακρίβεια:

• Kλίµακες κτηµατογραφικές. Eπειδή οι απεικονίσεις των κτηµάτων έχουν µεγάλη

σπουδαιότητα, χρειάζεται µεγάλη ακρίβεια. Oι κτηµατογραφικές κλίµακες, γι' αυτό
ακριβώς το λόγο, είναι οι µεγαλύτερες απ' όλες τις άλλες και τα σχήµατα
παριστάνονται σε µεγάλο µέγεθος. Tέτοιες κλίµακες είναι: 1: 200, 1: 500 για
αστικά οικόπεδα (Aστικό Kτηµατολόγιο) 1: 1000, 1: 2000 και 1: 5000 για αγροτικά
ή δασικά κτήµατα (Aγροτικό Kτηµατολόγιο).
• Kλίµακες τεχνικών έργων. Tέτοιες κλίµακες είναι: 1: 1000, 1: 2000, 1: 5000 και
1: 10000. Xρησιµοποιούνται κυρίως στις µελέτες των διαφόρων τεχνικών έργων.
Eπίσης οι κλίµακες 1: 50, 1: 100 και 1: 200 χρησιµοποιούνται κυρίως στις
διάφορες κατασκευές.
• Kλίµακες στρατιωτικών χαρτών. Στους στρατιωτικούς χάρτες παριστάνονται όλες
οι ανωµαλίες του εδάφους, καθώς και οι οριζοντιογραφικές λεπτοµέρειες. Tέτοιες
κλίµακες είναι: 1: 50000, 1: 100000, 1: 250000 και 1: 500000.

- 95 -
 • Kλίµακες γεωγραφικών χαρτών. Oι χάρτες αυτοί περιλαµβάνουν συνήθως
µεγάλα τµήµατα µιας χώρας ή και ολόκληρη χώρα ή τέλος και πολλές χώρες
µαζί. Tέτοιες κλίµακες είναι από 1: 500000 και πέρα.

Μετά τις εργασίες υπαίθρου, ακολουθούν οι εργασίες γραφείου. Σε αυτές

περιλαµβάνονται οι υπολογισµοί και η σχεδίαση. Τα στοιχεία των µετρήσεων υπαίθρου
σε µια ταχυµετρική αποτύπωση στην περίπτωση ενός ολοκληρωµένου συστήµατος
ηλεκτρονικής αποτύπωσης, τροφοδοτούν απευθείας ή µέσω κάποιας ειδικής συσκευής
έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Οι υπολογισµοί περιλαµβάνουν προφανώς την επίλυση
των οδεύσεων, τον υπολογισµό των συντεταγµένων των ταχυµετρικών σηµείων και του
υψοµέτρου τους. Τα στοιχεία αυτά γράφονται από την εκτυπωτική µονάδα του
υπολογιστή και αποθηκεύονται υπό µορφή αρχείων στον σκληρό του δίσκο.
Το σηµαντικότερο όµως επίτευγµα της επεξεργασίας των στοιχείων από τον
ηλεκτρονικό υπολογιστή είναι η δυνατότητα της αυτόµατης σχεδίασης της περιοχής που
αποτυπώθηκε. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που χρησιµοποιούνται για τέτοιους είδους
εργασίες είναι εφοδιασµένοι µε έναν αυτόµατο σχεδιογράφο (plotter). Έτσι µειώνεται
σηµαντικά ο χρόνος και η εργασία που άλλοτε ήταν αναγκαία. Κατάλληλα προγράµµατα
CΑD οδηγούν στη σχεδίαση των σηµείων λεπτοµερειών, στη σχεδίαση τοπογραφικών
διαγραµµάτων µε υψοµετρικές καµπύλες κι ακόµη στην αναγραφή ονοµάτων, αριθµών
και όλων των άλλων λεπτοµερειακών στοιχείων που συµπληρώνουν ένα τοπογραφικό
διάγραµµα (σχ. 5.5).
Η εργασία αυτή γίνεται στην οθόνη του υπολογιστή από τον χρήστη του
προγράµµατος ο οποίος µπορεί να ελέγχει την πορεία της σχεδίασης, να επισηµαίνει
και να διορθώνει τα σφάλµατα που έχουν γίνει και τέλος να εισάγει και νέα στοιχεία,
απαραίτητα για την ολοκλήρωση του σχεδίου. Με τον τρόπο αυτό ελαχιστοποιείται η
πιθανότητα για ένα σοβαρό σφάλµα. Ύστερα από τον τελικό έλεγχο στην οθόνη, ο
χειριστής δίνει εντολή και σχεδιάζεται το τοπογραφικό διάγραµµα στο σχεδιογράφο.
Tο αποτέλεσµα µιας τοπογραφικής εργασίας, όπως είναι γνωστό, είναι η παρουσίασή
της πάνω σ' ένα διάγραµµα µε ορισµένη κλίµακα. Πάνω στο τοπογραφικό διάγραµµα
πρέπει να µεταφέρεται κάθε λεπτοµέρεια του εδάφους, γιατί από αυτό θ' αντλήσουµε
διάφορες πληροφορίες.

Tα τοπογραφικά διαγράµµατα πρέπει να γίνονται κατανοητά και από αυτούς που

τα συνέταξαν, αλλά και από ανθρώπους πολλές φορές όχι απόλυτα ειδικούς. Θα
πρέπει εποµένως να χρησιµοποιούνται κοινά σύµβολα για τις διάφορες εδαφικές
λεπτοµέρειες και τα διάφορα τοπογραφικά σηµεία. Θα πρέπει επίσης να καταβάλλεται
προσπάθεια για την, όσο είναι δυνατό από αισθητική άποψη, βελτίωση ενός
τοπογραφικού διαγράµµατος. Aυτό πρέπει να γίνεται, γιατί το τοπογραφικό σχέδιο,
διαφέρει πολύ από τα άλλα είδη τεχνικού σχεδίου (αρχιτεκτονικό, µηχανολογικό, κ.ά.)
και επιπλέον γιατί αυτοί που δεν γνωρίζουν τα πράγµατα βλέπουν το αποτέλεσµα µιας
τοπογραφικής εργασίας, σχεδόν πάντοτε, µόνο σαν µια απεικόνιση της αναφερόµενης
περιοχής.

Aντίστοιχες βιβλιοθήκες συµβόλων, ειδικών γραµµών και διαγραµµίσεων

πολυγώνων υπάρχουν σε όλα τα προγράµµατα H/Y για τοπογραφικές σχεδιάσεις.
Eξυπακούεται ότι στα περισσότερα τέτοια προγράµµατα, εκτός από τις έτοιµες
βιβλιοθήκες, ο χρήστης έχει τη δυνατότητα να κατασκευάσει και δικές του,
προσαρµοσµένες στον τρόπο και τις απαιτήσεις της εργασίας του.

- 96 -
 Σχ. 5.5. Τοπογραφικό διάγραµµα που σχεδιάστηκε µε τη βοήθεια Η/Υ και σχεδιογράφου

5.3.3. H σχεδίαση των τοπογραφικών διαγραµµάτων µε τον κλασσικό τρόπο

Προκειµένου να σχεδιαστεί µια οριζοντιογραφία µε σχεδίαση στο χέρι, πριν από

κάθε άλλη εργασία, χαράσσεται πάνω στο χαρτί σχεδίασης (σέλερ, οθόνη) ένα δίκτυο
καθέτως τεµνοµένων ευθειών που ονοµάζεται κάναβος. Ο κάναβος αποτελεί
χαρακτηριστικό των τοπογραφικών διαγραµµάτων και χαρτών γιατί ορίζει το σύστηµα
αναφοράς και την κλίµακα.
Tο δίκτυο γραµµών του κανάβου παριστάνει ευθείες παράλληλες προς τους
άξονες του συστήµατος συντεταγµένων που απέχουν µεταξύ τους 10 cm (σχ. 5.6). O
κάναβος φέρει αρίθµηση που διαφέρει ανάλογα µε την κλίµακα στην οποία θα
συνταχθούν τα σχέδια και η οποία αντιστοιχεί κάθε φορά στις συντεταγµένες της
περιοχής που αφορά η αποτύπωση.
Για τη σχεδίαση µιας οριζοντιογραφίας µεταφέρονται πρώτα πάνω στο σχέδιο µε
τις συντεταγµένες τους Χ, Υ όλα τα πολυγωνοµετρικά σηµεία από τα οποία έγινε η
αποτύπωση και στη συνέχεια, τοποθετούνται τα σηµεία λεπτοµερειών. Στη συνέχεια
ενώνουµε τα σηµεία σύµφωνα µε το κροκί και την αρίθµησή τους και σηµειώνουµε τους
κατάλληλους τοπογραφικούς συµβολισµούς, ώστε να προκύψει η οριζοντιογραφία της
περιοχής που αποτυπώθηκε.
Mε τον κάναβο απλοποιείται και γίνεται ακριβέστερη η σχεδίαση των διαφόρων
σηµείων µε τις συντεταγµένες τους. H ακρίβεια σχεδίασης των διαφόρων σηµείων
εξαρτάται προφανώς από την ακρίβεια της σχεδίασης του κανάβου. Πρέπει εποµένως

- 97 -
να δίνεται µεγάλη προσοχή στην κατασκευή του κανάβου. Η διαδικασία σχεδίασης κάθε
σηµείου µε τη βοήθεια του κανάβου και των συντεταγµένων του λέγεται ραπορτάρισµα
(σχ. 5.7) και απαιτεί επίσης τη χρήση ενός δεκάποντου κανόνα (σχ. 5.8).

Σχ. 5.6. Κάναβος για σχεδίαση τοπογραφικού διαγράµµατος

Σχ. 5.7. Ραπορτάρισµα του σηµείου Α µε τις αναγραφόµενες συντεταγµένες του

- 98 -
 Σχ. 5.8. ∆εκάποντο για το ραπορτάρισµα σηµείων

5.3.4. Υψοµετρική απεικόνιση του εδάφους στα τοπογραφικά διαγράµµατα

Η απεικόνιση του υψοµέτρου του εδάφους στα τοπογραφικά διαγράµµατα γίνεται

µε τη βοήθεια ισουψών καµπυλών. Οι ισοϋψείς καµπύλες είναι καµπύλες γραµµές
που ενώνουν σηµεία τα οποία έχουν το ίδιο υψόµετρο από την επιφάνεια της θάλασσας
(απόλυτο υψόµετρο) (σχ. 5.9). Η προβολή τους πάνω στο οριζόντιο επίπεδο του χάρτη
µας δίνει την υψοµετρική οριζοντιογραφία. Όσο πιο πυκνά βρίσκονται η µια καµπύλη
µε την άλλη, τόσο πιο απότοµο είναι το έδαφος. Η κατακόρυφη απόσταση µεταξύ δύο
υψοµετρικών (χωροσταθµικών) καµπυλών ονοµάζεται ισοδιάσταση. Η ισοδιάσταση
εξαρτάται από την κλίµακα που χρησιµοποιείται και από την κλίση του εδάφους.

Σχ. 5.9. Ισοϋψείς καµπύλες

Oι ισοϋψείς καµπύλες µπορούν να υπολογιστούν µε τη βοήθεια µαθηµατικών

παρεµβολών (σχ. 5.10), όταν πρόκειται για σχεδίαση µε το χέρι ή µε τη χρήση
κατάλληλων προγραµµάτων Η/Υ. Προϋπόθεση για τον υπολογισµό των ισοϋψών
καµπυλών είναι η αποτύπωση ικανού αριθµού σηµείων λεπτοµερειών (υψοµετρικά
σηµεία) που να περιγράφουν τη µορφή της εδαφικής επιφάνειας. Για καθένα από αυτά
υπολογίζεται το απόλυτο υψόµετρό του. Στη συνέχεια κάθε σηµείο ενώνεται µε γειτονικά
του σχηµατίζοντας τρίγωνα. Κατά µήκος κάθε πλευράς γίνεται παρεµβολή για να βρεθεί

- 99 -
η θέση (σηµεία) από την οποία περνούν τιµές ισοϋψών καµπυλών. Η ένωση των
σηµείων αυτών σχεδιάζει κάθε ισοϋψή καµπύλη (σχ. 5.11).

Σχ. 5.10. Υπολογισµός για τη σχεδίαση ισοϋψών καµπυλών: Τα Α και Β είναι τα υψοµετρικά σηµεία
µεταξύ των οποίων πρόκειται να γίνει η παρεµβολή. Το απόλυτο υψόµετρο είναι για το Α, ΗΑ = 168.40 m
και για το Β, ΗΒ = 170.30 m. Ζητούνται οι αποστάσεις x1 και x2 από τις οποίες διέρχονται οι υψοµετρικές
καµπύλες 170.0 m και 169.0 m (είναι 168.40 m < 169 m < 170 m < 170.30 m)

Σχ. 5.11. Η σχεδίαση ισοϋψών καµπυλών µε τη βοήθεια υψοµετρικών σηµείων και τριγώνων

- 100 -
5.4. Υπολογισµός Εµβαδών
Εµβαδόν µιας επιφάνειας στη Γεωδαισία ονοµάζεται το εµβαδόν της οριζόντιας
προβολής της πάνω στο Γεωειδές. Στην περίπτωση ενός γηπέδου, εµβαδόν ονοµάζεται
το εµβαδόν της προβολής του πάνω στο οριζόντιο επίπεδο (σχ. 5.12).
Η γνώση του εµβαδού µιας ιδιοκτησίας ή µιας περιοχής εξυπηρετεί διάφορους
σκοπούς. Μετά την καταµέτρηση ενός γηπέδου ακολουθεί συνήθως η σχεδίασή του µε
κλίµακα και τέλος ο υπολογισµός του εµβαδού. Έτσι, στις εργασίες κτηµατολογίου
αµέσως µετά τη σχεδίαση ακολουθεί ο υπολογισµός του εµβαδού των ιδιοκτησιών.
Από το εµβαδόν επίσης ενός οικοπέδου αρχίζει και η δοµική του εκµετάλευση (µέγιστη
επιτρεπόµενη δοµήσιµη επιφάνεια). Στα σχέδια, όλες οι επιφάνειες που αναφέρονται
είναι οριζόντιες προβολές γι' αυτό και η πώληση και η διανοµή επιφανειών
υπολογίζονται πάντοτε οριζόντια.

Σχ. 5.12. Το εµβαδόν γηπέδου είναι πάντα το εµβαδόν της προβολής του στο οριζόντιο επίπεδο
αναφοράς

5.4.1. Μέθοδοι υπολογισµού του εµβαδού µιας επιφάνειας

Στην Τοπογραφία ο υπολογισµός του εµβαδού µιας επιφάνειας µπορεί να γίνει

µε διάφορες µεθόδους, από τις οποίες οι πιο σηµαντικές είναι:

1. Με ανάλυση σε βασικά σχήµατα και εφαρµογή γεωµετρικών τύπων

2. Από τις συντεταγµένες των κορυφών του γηπέδου

3. Με το τετράγωνο εκτίµησης (διαφανές µιλιµετρέ)

4. Με εµβαδόµετρο (µηχανική µέθοδος).

[Link]. Εµβαδόν από ανάλυση σε βασικά σχήµατα και εφαρµογή γεωµετρικών τύπων

Όταν το σχήµα της επιφάνειας είναι απλό γεωµετρικό ή µπορεί να διαιρεθεί µε

βοηθητικές γραµµές σε απλά γεωµετρικά σχήµατα, εφαρµόζουµε τους γνωστούς
γεωµετρικούς και τριγωνοµετρικούς τύπους για τον υπολογισµό του εµβαδού. Απλά
γεωµετρικά σχήµατα θεωρούνται το τρίγωνο, το παραλληλόγραµµο, το ορθογώνιο

- 101 -
παραλληλόγραµµο, το τραπέζιο, ο κυκλικός τοµέας, ο κυκλικός δακτύλιος και το κυκλικό
τµήµα (σχ. 5.13).

Σχ. 5.13. Εµβαδόν γηπέδου από ανάλυση σε βασικά σχήµατα

Η µέθοδος αυτή µπορεί να εφαρµοσθεί και στο πεδίο για την επιτόπου µέτρηση
του εµβαδού ενός γηπέδου αλλά και για τον υπολογισµό του εµβαδού ενός γηπέδου
που είναι σχεδιασµένο στο χαρτί. Για την εργασία στο πεδίο χρειάζονται ακόντια,
νήµατα στάθµης, µετροταινία, ενώ για την εργασία σε σχεδιασµένο οικόπεδο
χρειάζονται τρίγωνα και κλιµακόµετρο.

[Link]. Εµβαδόν από τις συντεταγµένες των κορυφών του γηπέδου

Όταν σε µια επιφάνεια είναι γνωστές (από αποτύπωση ή υπολογισµούς) οι

συντεταγµένες xi, yi των κορυφών της, τότε για τον υπολογισµό του εµβαδού της
µπορούν να χρησιµοποιηθούν οι τύποι του Gauss. Πιο αναλυτικά:

όπου Ε είναι το εµβαδόν της επιφάνειας, n ο αριθµός των κορυφών της, xi, yi οι
συντεταγµένες της i-ης κορυφής της και µε το +1 ή -1 εννοείται η συντεταγµένη της
επόµενης ή της προηγούµενης κορυφής αντίστοιχα. Έτσι, π.χ. για το τετράπλευρο
ΑΒΓ∆ΕΑ του σχήµατος 5.14 το εµβαδόν θα δίνεται από τη σχέση

- 102 -
 Σχ. 5.14. Εµβαδόν γηπέδου από τις συντεταγµένες των κορυφών του

Η µέθοδος αυτή είναι η ακριβέστερη των υπολοίπων διότι χρησιµοποιεί

απευθείας τις συντεταγµένες των κορυφών του γηπέδου και δεν κάνει γραφικές
προσεγγίσεις.

[Link]. Εµβαδόν µε το τετράγωνο εκτίµησης (διαφανές µιλιµετρέ)

Το τετράγωνο εκτίµησης είναι µια γυάλινη πλάκα (ή ένα µιλιµετρέ) πάνω στην
οποία (ή στο οποίο) έχει χαραχθεί ένα δίκτυο τετραγώνων. Ανάλογα µε την κλίµακα
σχεδίασης, κάθε τετράγωνο ισοδυναµεί µε 1 m2, 10 m2 κ.λπ. Για να βρούµε το
εµβαδόν µιας επιφάνειας τοποθετούµε την πλάκα πάνω σ' αυτή και µετρούµε τον
αριθµό των ακεραίων τετραγώνων που περιέχονται µέσα σ' αυτή, ενώ εκτιµάται το
εµβαδόν εκείνων των τετραγώνων που αποκόπτονται (σχ. 5.15).

Σχ. 5.15. Εµβαδόν γηπέδου µε το τετράγωνο εκτίµησης (µιλιµετρέ)

- 103 -
[Link]. Εµβαδόν µε τη βοήθεια εµβαδόµετρου (µηχανική µέθοδος).

Η µηχανική µέθοδος για τον υπολογισµό του εµβαδού µιας επιφάνειας είναι, µετά
τη µέθοδο µε συντεταγµένες, η πιο εύχρηστη µέθοδος. Με τη µέθοδο αυτή, ο
υπολογισµός του εµβαδού µιας επιφάνειας που υπάρχει σχδιασµένη πάνω σ' ένα
σχέδιο µε ορισµένη κλίµακα γίνεται µε τη βοήθεια ενός οργάνου που ονοµάζεται
εµβαδόµετρο (σχ. 5.16).

Σχ. 5.16. Ηλεκτρονικό εµβαδόµετρο τυµπάνου

Με το εµβαδόµετρο βρίσκουµε εύκολα και γρήγορα το εµβαδόν ενός σχήµατος,

αφού περιτρέξουµε την περίµετρό του. Υπάρχουν εµβαδόµετρα πολλών ειδών, όπως
µηχανικά και ηλεκτρονικά, πολικά και τυµπάνου.

- 104 -
6. Τοπογραφικό για έκδοση οικοδοµικής αδείας

6.1. Ρυµοτοµικά σχέδια οικισµών

Η διαδικασία για την ανάπτυξη των οικιστικών περιοχών ακολουθεί δύο φάσεις
σχεδιασµού:

1. Στην πρώτη φάση σχεδιασµού εκπονείται το Γενικό Πολεοδοµικό Σχέδιο (ΓΠΣ) που
περιέχει τις γενικές αρχές και κατευθύνσεις για την ανάπλαση ή ανάπτυξη της περιοχής.

2. Στη δεύτερη φάση εκπονείται η Πολεοδοµική Μελέτη (ΠΜ), που εξειδικεύει τους
στόχους του ΓΠΣ. Η πολεοδοµική µελέτη υλοποιείται στο έδαφος και νοµικά µε την
πράξη εφαρµογής (ΠΕ).

Για τις ευρύτερες περιοχές των µεγάλων πόλεων καταρτίζονται τα Ρυθµιστικά

Σχέδια αντιστοιχούν σε Master plan ή Development plan και αποσκοπούν στη
χωροταξική οργάνωση της περιοχής, στην άσκηση πολιτικής γης, στη χωροταξική
οργάνωση της πόλης και στο σχεδιασµό ειδικών περιοχών, όπως επίσης και στην
προστασία του περιβάλλοντος. Κάθε ρυθµιστικό σχέδιο περιλαµβάνει τον
προγραµµατισµό της αστικής ανάπτυξης, τον προγραµµατισµό των χρήσεων γης και
σχεδιασµού των δικτύων µεταφορών και καθορίζει τον τρόπο εφαρµογής του µε ειδικές
ρυθµίσεις, σχεδιασµό έργων, εκπόνηση µελετών και καθορισµό ζωνών ειδικών
χαρακτηριστικών.

6.1.1. Γενικό Πολεοδοµικό Σχέδιο (ΓΠΣ)

Για κάθε συγκεκριµένη περίπτωση ένταξης ή επέκτασης πόλης ή οικισµού

µεγαλύτερου των 2000 κατοίκων καταρτίζεται Γενικό Πολεοδοµικό Σχέδιο. Το σχέδιο
καλύπτει όλες τις πολεοδοµηµένες ή προς πολεοδόµηση περιοχές ενός τουλάχιστον
∆ήµου ή Κοινότητας.
Το ΓΠΣ προβλέπει και περιλαµβάνει τον καθορισµό πολεοδοµικών ενοτήτων της
περιοχής µελέτης, τη γενική εκτίµηση των αναγκών των πολεοδοµικών ενοτήτων σε
κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους ανά ενότητα, τη γενική πρόταση πολεοδοµικής
οργάνωσης (χρήσεις γης, δίκτυα, πολεοδοµικά κέντρα κ.ά.), την επιλογή των τρόπων
ανάπτυξης, τις τυχόν απαγορεύσεις δόµησης και χρήσης και τον καθορισµό των
αντίστοιχων ζωνών. Τέλος, το ΓΠΣ κάνει και µια εκτίµηση των αναµενόµενων
επιπτώσεων στο περιβάλλον από την οικιστική επέµβαση στην περιοχή.
Η διαδικασία σύνταξης του ΓΠΣ µπορεί να αρχίσει µε πρωτοβουλία του οικείου
∆ήµου ή Κοινότητας ή περισσότερων ∆ήµων ή Κοινοτήτων από κοινού. Μπορεί επίσης
να κινηθεί η διαδικασία από το Υπουργείο Περιβάλλοντας, Χωροταξίας και ∆ηµοσίων
Έργων µετά από σχετική ενηµέρωση του ∆ήµου ή της Κοινότητας. Το ΓΠΣ εγκρίνεται µε
απόφαση του Υπουργού ΠΕΧΩ∆Ε, που περιλαµβάνει την πρόταση της µελέτης και
συνοδεύεται από τους σχετικούς χάρτες. Η απόφαση µε σµίκρυνση των χαρτών
δηµοσιεύεται στην Εφηµερίδα της Κυβερνήσεως και αποτελεί την πράξη αναγνώρισης
της περιοχής ως οικιστικής. Προφανώς, µετά την έγκριση και δηµοσίευση του ΓΠΣ, κάθε
δόµηση στις περιοχές που περιλαµβάνονται σ’ αυτό επιτρέπεται µόνον εφόσον δεν
αντίκειται σε σχετικές απαγορεύσεις του σχεδίου αυτού.

- 105 -
6.1.2. Πολεοδοµική Μελέτη (ΠΜ)

Πολεοδοµική Μελέτη ή εγκεκριµένο ρυµοτοµικό σχέδιο οικισµού (σχ. 6.1) ή

σχέδιο πόλης είναι το διάγραµµα µαζί µε τον ειδικό πολεοδοµικό κανονισµό που έχει
εγκριθεί σύµφωνα µε τις οικείες διατάξεις και καθορίζει τους ειδικούς όρους δόµησης,
τους κοινόχρηστους και δοµήσιµους χώρους, καθώς και τις επιτρεπόµενες χρήσεις σε
κάθε τµήµα ή ζώνη του οικισµού.
Το εγκεκριµένο σχέδιο έχει σκοπό τη διαρρύθµιση και ανάπτυξη κάθε πόλης ή
κώµης του Κράτους µε την εξασφάλιση των προβλεποµένων αναγκών της σύµφωνα µε
τους όρους της υγιεινής, της ασφάλειας, της οικονοµίας και της αισθητικής.

Σχ. 6.1. ∆ιάγραµµα ρυµοτοµικού σχεδίου

Η κίνηση της διαδικασίας σύνταξης της πολεοδοµικής µελέτης γίνεται από τον
οικείο δήµο ή κοινότητα. Η διαδικασία µπορεί επίσης να κινηθεί από την οικεία νοµαρχία
µετά από γνωµοδότηση του ΣΧΟΠ του νοµού ή ακόµη και από το Υπουργείο
Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και ∆ηµοσίων 'Εργων.

Σύµφωνα µε την κείµενη νοµοθεσία, η πολεοδοµική µελέτη πρέπει να περιέχει:

• Την εκτίµηση των πληθυσµιακών µεγεθών και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων
µε βάση τις χρήσεις γης και το ισχύον θεσµικό πλαίσιο.
• Την οριστικοποίηση των ορίων των προς πολεοδόµηση περιοχών σε συνδυασµό
µε το όριο του οικισµού που καθορίζεται µε την απόφαση του νοµάρχη.
• Τη γενική πρόταση οργάνωσης σε τυχόν γειτονιές, την εκτίµηση αναγκών σε
κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους, τον τρόπο ανάπτυξης ή αναµόρφωσης
του οικισµού και την κατά προσέγγιση έκταση γης που προκύπτει από τις
εισφορές σε γη.

- 106 -
 • Τους κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους, καθώς και τους οικοδοµήσιµους
χώρους, δηλαδή τις ζώνες χρήσεων γης του οικισµού και τους σχετικούς
περιορισµούς, απαγορεύσεις ή υποχρεώσεις.
• Τα διαγράµµατα βασικών δικτύων υποδοµής
• Τους όρους δόµησης (επιτρεπόµενα όρια, εµβαδόν, ύψη, συντελεστής δόµησης,
ποσοστό κάλυψης κ.λπ.) κανονικούς και κατά παρέκκλιση.
• Τις πρόσθετες απαιτούµενες εγκρίσεις (π.χ. από αρχαιολογική υπηρεσία).

Η πολεοδοµική µελέτη αποτελείται από (σχ. 6.2):

α) Το πολεοδοµικό ή ρυµοτοµικό σχέδιο των προς πολεοδόµηση περιοχών.
β) Τον πολεοδοµικό κανονισµό και
γ) Μία τεχνική έκθεση που περιγράφει και αιτιολογεί τις προτεινόµενες από τη µελέτη
ρυθµίσεις.

Σχ. 6.2. Περιεχόµενο Πολεοδοµικής Μελέτης

Για την ανέγερση οποιουδήποτε κτίσµατος σε µια περιοχή απαιτείται η έκδοση

αδείας ανάγερσης οικοδοµής από την Υπηρεσία Πολεοδοµίας της Νοµαρχιακής
Αυτοδιοίκησης ή του οικείου ΟΤΑ. Στην περίπτωση που υπάρχει εγκεκριµένο σχέδιο
πόλης, η περιοχή είναι «εντός σχεδίου» και ο µελετητής πρέπει να τηρήσει τα
προβλεπόµενα και ισχύοντα από την πολεοδοµική µελέτη (θέση κτίσµατος, οικοδοµική
γραµµή, όροι δόµησης κ.λπ.). Σε περίπτωση που δεν υπάρχει σχέδιο πόλης, η περιοχή
είναι «εκτός σχεδίου» και ισχύουν άλλες γενικότερες διατάξεις για την οικοδόµηση
κτιρίων. Και στις δύο περιπτώσεις όµως υποβάλλεται φάκελλος µε τη µελέτη του προς
ανέγερση κτιρίου στον οποίο υπάρχει ειδικό τοπογραφικό διάγραµµα.

6.2. Τοπογραφικό διάγραµµα για την έκδοση αδείας οικοδοµής

Tο πρώτο, από ένα σύνολο στοιχείων που χρειάζονται για την έκδοση µιας
άδειας οικοδοµής, είναι το τοπογραφικό διάγραµµα του οικοπέδου ή γηπέδου, όπου
πρόκειται να κτισθεί η οικοδοµή.
Oι προδιαγραφές για τη σύνταξη ενός τοπογραφικού διαγράµµατος, σύµφωνα µε
το νόµο που αναφέρεται στον τρόπο έκδοσης οικοδοµικών αδειών και τον έλεγχο των

- 107 -
αναγειρόµενων οικοδοµών διαφοροποιούνται ανάλογα εάν το οικόπεδο στο οποίο θα
αναγερθεί το κτίσµα βρίσκεται σε εντός ή εκτός σχεδίου περιοχή.

6.2.1. Τοπογραφικό διάγραµµα σε εντός σχεδίου περιοχές

Tο τοπογραφικό διάγραµµα σε εντός σχεδίου περιοχές θα προκύπτει από

επακριβή αποτύπωση και θα περιλαµβάνει οπωσδήποτε (σχ. 6.3):

• Tο περίγραµµα του οικοδοµικού τετραγώνου (O.T.) και τους δρόµους που το

περιβάλλουν µε τα πλάτη και τις ονοµασίες τους.
• Tον προσδιορισµό µε τρόπο σαφή της ρυµοτοµικής και οικοδοµικής γραµµής
σύµφωνα µε τη ρυµοτοµία που ισχύει
• Tο οικόπεδο, όπου θα κτισθεί η οικοδοµή και τα όµορα οικόπεδα προς αυτό. Tα όρια
του οικοπέδου πρέπει να σηµειώνονται µε έντονη αξονική γραµµή, να
επισηµαίνονται οι κορυφές του, να γράφονται οι διαστάσεις και ό,τι άλλο στοιχείο
χρειάζεται για το σαφή γεωµετρικά προσδιορισµό του και να υπολογίζεται το εµβαδό
του.

Σχ. 6.3. Τοπογραφικό διάγραµµα για έκδοση οικοδοµικής αδείας εντός σχεδίου

- 108 -
• Τη θέση και τις διαστάσεις των παλαιότερων κτισµάτων που υπάρχουν στο
οικόπεδο.
• Yψόµετρα στις κορυφές και άλλα χαρακτηριστικά σηµεία του οικοπέδου εξαρτηµένα
από την αφετηρία µέτρησης του ύψους.
• Tο τµήµα του ρέµατος, τον προϋφιστάµενο του 1923 δρόµο και τις εναέριες γραµµές
µεταφοράς ρεύµατος υψηλής τάσης της ∆EH, που τυχόν διασχίζουν το O.T.
• Aπόσπασµα από το εγκεκριµένο ρυµοτοµικό σχέδιο που θα απεικονίζει το O.T.,
όπου βρίσκεται το οικόπεδο και τα O.T. που το περιβάλλουν.
• Tους όρους δόµησης και τις εισφορές σε γη και χρήµα εφόσον το οικόπεδο
προέρχεται από πράξη εφαρµογής επέκτασης ρυµοτοµικού σχεδίου.

Tο τοπογραφικό διάγραµµα συντάσσεται σε κλίµακα 1: 200 ή 1: 500 ανάλογα µε

το µέγεθος του οικοδοµικού τετραγώνου και είναι εξαρτηµένο.

6.2.2. Τοπογραφικό διάγραµµα σε εκτός σχεδίου περιοχές

Tο τοπογραφικό διάγραµµα σε εκτός σχεδίου περιοχές θα προκύπτει πάλι από

επακριβή αποτύπωση και θα περιλαµβάνει οπωσδήποτε (σχ. 6.4):

• Tο γήπεδο ή οικόπεδο, όπου θα κτιστεί η οικοδοµή, σε κλίµακα 1: 500 ή 1: 200

ανάλογα µε την έκτασή του. Tα όρια του γηπέδου ή οικοπέδου πρέπει να
σηµειώνονται µε έντονη αξονική γραµµή, να επισηµαίνονται οι κορυφές του, να
γράφονται οι διαστάσεις και να υπολογίζεται το εµβαδόν του. Eπίσης, θα
σηµειώνονται τα σηµεία τοµής της περιµέτρου του γηπέδου ή οικοπέδου µε τις
πλευρές των οµόρων και οι κατευθύνσεις των πλευρών αυτών, καθώς και όσα
ονόµατα ιδιοκτητών των οµόρων ιδιοκτησιών είναι γνωστά.
• Τη θέση και τις διαστάσεις των παλαιότερων κτισµάτων που υπάρχουν στο
οικόπεδο.
• Tους δρόµους που τυχόν το περιβάλλουν µε τα πλάτη, τις ονοµασίες τους και το
χαρακτηρισµό τους (εθνικός, επαρχιακός, δηµοτικός, κοινοτικός, αγροτικός,
ιδιωτικός).
• Tο τµήµα του ρέµατος και τις εναέριες γραµµές µεταφοράς ρεύµατος υψηλής τάσης
της ∆EH, που τυχόν διασχίζουν τα οικόπεδα.
• Oδοιπορικό σκαρίφηµα που θα απεικονίζει το οικόπεδο ή γήπεδο µε τις αποστάσεις
του από κοντινά σηµεία (εκκλησίες, δηµόσιους δρόµους κ.ά.) κατά τρόπο που να
µπορεί η υπηρεσία να το εντοπίζει στο έδαφος, καθώς επίσης και το όριο
απαλλοτρίωσης δρόµου ή σιδηροδροµικής γραµµής ή δασικής έκτασης ή αιγιαλού
και παραλίας για τη σωστή τοποθέτηση της οικοδοµής ή της περίφραξης για την
οποία ζητείται η άδεια.
• Tους όρους δόµησης.

- 109 -
 Σχ. 6.3. Τοπογραφικό διάγραµµα για έκδοση οικοδοµικής αδείας εντός σχεδίου

• Για την περίπτωση ανοικοδόµησης οικοπέδου που βρίσκεται εντός ζώνης εκτός
σχεδίου στο τοπογραφικό διάγραµµα, θα απεικονίζονται επίσης οι ιδανικές
προεκτάσεις των απέναντι οδών του εγκεκριµένου ρυµοτοµικού σχεδίου, καθώς και
η απόσταση του οικοπέδου ή γηπέδου από το όριο του εγκεκριµένου σχεδίου ή το
όριο του πριν από το 1923 οικισµού.
• Στις περιπτώσεις ειδικών διαταγµάτων όρων δόµησης, θα υποβάλλεται απόσπασµα
από το σχέδιο που συνοδεύει το ∆/γµα και, για τους πριν το 1923 οικισµούς,
απόσπασµα από το σχέδιο του καθορισµού των ορίων του οικισµού, όπου θα
φαίνεται η θέση του οικοπέδου.

- 110 -
7. Τοπογραφικές αποτυπώσεις µνηµείων

Η µελέτη αποκατάστασης, στερέωσης και ανάδειξης ενός διατηρητέου κτιρίου,

µνηµείου ή ενός µνηµειακού - ιστορικού συνόλου δεν έχει τον χαρακτήρα µιας απλής
διαδικασίας επισκευής και συντήρησης των υλικών χαρακτηριστικών του. Μια τέτοια
µελέτη αποβλέπει στη διατήρηση και διαιώνιση των ιστορικών, πνευµατικών και
φυσικών αξιών που αντιπροσωπεύει κάθε αξιόλογο δοµικό µνηµείο. Και σκοπός των
µελετητών είναι να βρουν τις τεχνικές εκείνες που σε συνδυασµό µε τα κατάλληλα υλικά
θα ισχυροποιήσουν τους δεσµούς του παρελθόντος µε τις ανάγκες του παρόντος και
του µέλλοντος.
Η σύνταξη µελετών αυτής της κατηγορίας είναι ένα σύνθετο πρόβληµα και η
µεθοδολογία, χωρίς να µπορεί να τυποποιηθεί απόλυτα, είναι αρκετά πολύπλοκη. Τα
στάδια που µπορεί να περιλαµβάνει µια µελέτη αποκατάστασης, στερέωσης και
ανάδειξης ενός κτιριακού µνηµείου της πολιτιστικής κληρονοµιάς είναι ενδεικτικά η
ιστορική έρευνα και τεκµηρίωση, η δοµική αποτύπωση, η αναγνώριση και διάγνωση
των προβληµάτων της κατασκευής και σύνταξη των σχετικών µελετών αποκατάστασης,
η συντήρηση - αποκατάσταση ειδικών δοµικών χαρακτηριστικών (π.χ. τοιχογραφίες), η
προσαρµογή σε λειτουργική χρήση, νέες χρήσεις κ.ά. Η οποιαδήποτε επέµβαση σε ένα
υφιστάµενο κτιριακό µνηµείο προϋποθέτει τη δηµιουργία ενός γεωµετρικού µοντέλου
που απεικονίζει µε την καλύτερη δυνατή προσέγγιση την πραγµατικότητα. Έτσι, βάση
για την εκπόνηση οποιασδήποτε από τις παραπάνω µελέτες αποτελεί η δοµική
αποτύπωση του κτιρίου - µνηµείου.
Με τον όρο δοµική αποτύπωση ενός κτιρίου, ενός µνηµείου ή γενικότερα ενός
οικοδοµικού έργου εννοούµε την κατά το δυνατό πληρέστερη γνώση του µε αναλυτικά
στοιχεία ικανά για τη µεταφορά αυτού σε σχέδια δύο και τριών διαστάσεων,
χρησιµοποιώντας τα παραστατικά µέσα που παρέχει η σύγχρονη τεχνολογία.
Ειδικότερα, µε τον όρο αυτό εννοείται η καταγραφή των στοιχείων που απεικονίζουν
αξιόπιστα τη γεωµετρική µορφή, το µέγεθος και τη θέση του κτιρίου στο χώρο, αλλά και
των επιµέρους τµηµάτων του σε δεδοµένη χρονική στιγµή υπό την κατάλληλη κλίµακα.
Το αποτέλεσµα της καταγραφής αυτής είναι σχέδια διαφόρων µορφών που
προκύπτουν από τις µετρήσεις ως τρισδιάστατες απεικονίσεις ή ως ορθές προβολές
πάνω σε οριζόντια ή κατακόρυφα επίπεδα. Αυτό το αναλυτικό - σχεδιαστικό µοντέλο -
ανάλογο του πραγµατικού κτιρίου, αποτελεί τη γεωµετρική του τεκµηρίωση. Αυτή είναι
θεµελιώδης για την προστασία των κτιρίων - µνηµείων, είτε για τον προγραµµατισµό
κάποιας επέµβασης, είτε σε περιπτώσεις καταστροφής (φυσική φθορά, σεισµοί κ.λπ.).
∆εν πρέπει να ξεχνούµε, ότι στη δοµική αποτύπωση έχουµε κατά κάποιο τρόπο
την αντίστροφη πορεία εργασίας από αυτή που ακολουθείται για την κατασκευή ενός
έργου. Το έργο υπάρχει και εκ των υστέρων αντιστοιχίζουµε σ' αυτό ένα γεωµετρικό
ανάλογο (µοντέλο) που δίνει την αρχιτεκτονική του µορφή σε σχέδια και αναλυτικά
στοιχεία, όπως είναι στην πραγµατικότητα. Με βάση αυτές τις πληροφορίες µπορούν
να εργαστούν αρχαιολόγοι, ιστορικοί, αρχιτέκτονες, πολιτικοί µηχανικοί, αναστηλωτές
και συντηρητές. Η τεχνολογία σήµερα προσφέρει άφθονα µέσα στον ειδικευµένο
µελετητή για να προβεί στην ποιοτική και µετρητική - γεωµετρική τεκµηρίωση του
αντικειµένου της µελέτης του. Εκείνο όµως που δεν µπορεί να προσφέρει η τεχνολογία
είναι η σχέση του µελετητή µε το έργο. Κάθε µνηµείο ή κτίριο είναι κάτι νέο, µε το δικό
του πνεύµα, τη δική του αίσθηση και τη δική του ύπαρξη. Αυτή την ιδιαιτερότητα
οφείλει να κατανοήσει ο µελετητής. Ο υπεύθυνος για τη δοµική αποτύπωση µελετητής
οφείλει να ξεναγηθεί και στον παραµικρό χώρο του µνηµείου, όχι µόνο για να αποκτήσει
την αντίληψη του µεγέθους και της µορφής του, ούτε µόνο για να αποφασίσει τη
µεθοδολογία της εργασίας που θα ακολουθήσει. Ο µελετητής θα πρέπει να µπορέσει

- 111 -
να «ζήσει» µέσα στο κτίριο - µνηµείο αποδεχόµενος την ύπαρξή του, την ιστορία του
και το µέλλον του. Τότε µόνο η εργασία του θα είναι ανάλογη µε τις απαιτήσεις µιας
πλήρους και συστηµατικής τεκµηρίωσης.

7.1. ∆οµικές αποτυπώσεις κτιρίων

Υπάρχουν τρεις βασικές µέθοδοι δοµικής αποτύπωσης κτιρίων:

• Οι αρχιτεκτονικές µέθοδοι αποτύπωσης που αφορούν άµεσες µετρήσεις του

αντικειµένου µε απλά όργανα (µετροταινία, νήµα στάθµης, αλφαδολάστιχο
κ.λπ.). Οι αρχιτεκτονικές µέθοδοι αποτύπωσης προσφέρονται για καταγραφή και
απεικόνιση λεπτοµερειών του κτιρίου και οπωσδήποτε δεν προσφέρονται για
εργασίες µεγάλης κλίµακας, ούτε παρέχουν ικανοποιητική ακρίβεια για µεγάλα
κτίρια ή χώρους, ούτε µπορούν να συσχετίσουν επιµέρους χώρους µε ακρίβεια.
• Οι τοπογραφικές µέθοδοι αποτύπωσης µε τις οποίες µπορούν να µετρηθούν µε
υψηλή ακρίβεια πολλά, αλλά πεπερασµένα σε αριθµό σηµεία. Υπάρχουν πολλές
οµοιότητες µεταξύ της δοµικής αποτύπωσης ενός κτιρίου µε τοπογραφικές
µεθόδους και της αποτύπωσης ενός τµήµατος της επιφάνειας της γης.
Πραγµατικά, γίνονται και στη δοµική αποτύπωση µετρήσεις µηκών, γωνιών
(κατακόρυφων ή οριζόντιων) καθώς και υψών ή υψοµετρικών διαφορών. Οι
µετρήσεις των µεγεθών αυτών γίνονται µε µεθόδους και όργανα άµεσων
µετρήσεων ή µε µεθόδους και όργανα έµµεσων µετρήσεων. Στις κλασσικές -
τοπογραφικές µεθόδους δοµικής αποτύπωσης ο απαιτούµενος εξοπλισµός
ξεκινάει από τα απλά τοπογραφικά όργανα (δίµετρα, µετροταινίες, ορθόγωνα
κ.λπ.) µέχρι τα σύνθετα τοπογραφικά όργανα (οπτικοί - ηλεκτρονικοί θεοδόλιχοι
και χωροβάτες, ηλεκτρονικά όργανα µέτρησης µηκών, γεωδαιτικοί σταθµοί). Με
τις τοπογραφικές µεθόδους µπορεί ο µελετητής να δηµιουργήσει το γεωµετρικό
µοντέλο του κτιρίου µε υψηλή ακρίβεια σε επιµέρους και συνολικές διαστάσεις,
αλλά και µε αναπόφευκτες γενικεύσεις λεπτοµερειών που απαιτούν αποτύπωση
µε άλλη καταλληλότερη µέθοδο.
• Οι φωτογραµµετρικές µέθοδοι δοµικής αποτύπωσης κτιρίων στις οποίες η
συλλογή των πρωτογενών δεδοµένων γίνεται µε την κατάλληλη φωτογράφηση
του κτιρίου, ανάλογα µε τη σηµασία του αντικειµένου, την καθορισθείσα κλίµακα
απόδοσης, αλλά ακόµη και µε την περιεχόµενη πληροφορία, το σχήµα και τη
θέση του αντικειµένου.
• Με τις φωτογραµµετρικές µεθόδους δοµικής αποτύπωσης είναι δυνατή η
αποτύπωση άπειρων σηµείων µε ικανοποιητική ακρίβεια. Οι µέθοδοι αυτές
προσφέρονται περισσότερο για αποτυπώσεις όψεων, ενώ ο συνδυασµός τους
µε τις τοπογραφικές µεθόδους προσφέρει πολύτιµο βοήθηµα στον µελετητή.

7.2. Προκαταρκτικές εργασίες - προετοιµασία

Όπως αναφέρθηκε στην πρώτη παράγραφο, η πρώτη εργασία που πρέπει να

κάνει ο µελετητής είναι η αναγνώριση του κτιρίου που πρόκειται να αποτυπωθεί. Η
πρώτη επαφή µε το αντικείµενο της µελέτης είναι καλό να γίνει µαζί µε αρχιτέκτονες,
πολιτικούς µηχανικούς, τοπογράφους µηχανικούς ακόµη και αρχαιολόγους ή
ιστορικούς, µε σκοπό την κατανόηση του χώρου, την καταγραφή των απαιτήσεων των
άλλων µελετητών και την οργάνωση της εργασίας.

- 112 -
 Στην περίπτωση που η δοµική αποτύπωση γίνεται µε αρχιτεκτονικές ή
τοπογραφικές µεθόδους, η όλη εργασία θα βασιστεί σε µετρήσεις µηκών ή σηµείων
πεπερασµένων σε αριθµό που θα βοηθήσουν στη σχεδίαση των απαιτούµενων
σχεδίων. Έτσι, πριν από όλα πρέπει να γίνει ένα σκαρίφηµα ή προσχέδιο (κροκί) του
κτίσµατος (κτιρίου, µνηµείου ή οποιουδήποτε οικοδοµικού έργου) χωρίς κλίµακα (σχ.
7.1). Το σκαρίφηµα αυτό πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια, ώστε να ανταποκρίνεται
κατά το δυνατό στην ορθογώνια προβολή (όχι προοπτικό) αυτού που κατόπιν θα
αποτυπωθεί µε τη λεπτοµερή δοµική αποτύπωση. Τα σκαριφήµατα θα πρέπει να
σχεδιάζονται συνοπτικά και σε ικανοποιητικό µέγεθος. Έτσι, θα είναι δυνατό αργότερα
να ελέγχονται οι µετρήσεις για την αποφυγή επιπρόσθετων πιθανών λαθών.

Σχ. 7.1. Σκαρίφηµα για την τρισδιάστατη αποτύπωση δωµατίου µε τοπογραφικές µεθόδους

Κατά τη διάρκεια µιας αποτύπωσης είναι συχνά εξαιρετικά χρήσιµα ήδη

υπάρχοντα σχέδια του κτιρίου. Βέβαια σε αυτές τις περιπτώσεις, καλό είναι πάντοτε να
γίνεται και ένας έλεγχος των σχεδίων αυτών. Πάντως αν πρόκειται να γίνει νέα δοµική
αποτύπωση, τα υπάρχοντα σχέδια αποτελούν ένα πολύ χρήσιµο σκαρίφηµα πάνω στο
οποίο µπορούν να σηµειωθούν οι µετρήσεις.
Για την κατανόηση ενός τρισδιάστατου αντικειµένου µε σχέδια δύο διαστάσεων,
είναι αναγκαίο για την παράστασή του να εκλέγονται δύο κάθετα µεταξύ τους επίπεδα.
Η θέση των επιπέδων αυτών εξαρτάται κυρίως από τη φύση, την προσιτότητα του
αντικειµένου αλλά και από τη θέση του κτίσµατος στον ευρύτερο χώρο. Με την κάθετη
προβολή των διαφόρων σηµείων του αντικειµένου πάνω στα δύο αυτά επίπεδα,
διατηρείται σταθερή η συσχέτιση των σχεδίων των διαφόρων επιπέδων και καθορίζεται
συνάµα η ακριβής θέση όλων των σηµείων που υπάρχουν στο χώρο. Με τη χρήση Η/Υ
και λογισµικού είναι δυνατή η τοποθέτηση κάθε σηµείου µε ψηφιακό τρόπο σε ένα
µοντέλο του κτιρίου ή µνηµείου, από το οποίο µπορεί να γίνεται υπολογισµός και
σχεδίαση. Στη γενική περίπτωση τα επίπεδα σχεδίασης είναι: Κάτοψη (οριζόντιο
επίπεδο που τέµνει σε κάποιο ύψος το αντικείµενο), τοµή (κατακόρυφο επίπεδο που
τέµνει το αντικείµενο) και πρόσοψη ή όψη (κατακόρυφο επίπεδο που περνάει µπροστά
από το αντικείµενο).
- 113 -
 Οι παραπάνω τρεις κατηγορίες σχεδίων είναι οι παραδοσιακά απαιτούµενες σε
οποιαδήποτε αποτύπωση µιας κατασκευής, κατ' αντιστοιχία µε τις ίδιες κατηγορίες
σχεδίων που χρησιµοποιούνται κατά τη µελέτη ενός νέου οικοδοµικού έργου. Όλα αυτά
τα παραπάνω σχέδια θα είναι το τελικό αποτέλεσµα της δοµικής αποτύπωσης. Τέλος,
αν δεν γίνει φωτογραµµετρική αποτύπωση, η λήψη κοινών φωτογραφιών όψεων του
κτιρίου µπορεί να βοηθήσει αρκετά κατά τη σχεδίαση µε βάση τα αναλυτικά στοιχεία
των µετρήσεων.

7.3. Απλές µέθοδοι αποτύπωσης κατόψεων κτιρίων

Για να γίνει µια αποτύπωση κάτοψης ενός κτιρίου µε απλά όργανα (µετροταινία,
νήµα στάθµης, ακόντια κ.λπ.), είναι δυνατό να χρησιµοποιηθούν οι µέθοδοι
οριζοντιογραφικής αποτύπωσης µικρών γηπέδων που περιγράφηκαν στην παράγραφο
5.2. και ειδικότερα η µέθοδος των τριγώνων ή πλευροµετρήσεων και η µέθοδος των
ορθογωνίων συντεταγµένων.
Για τη µέτρηση των οριζοντίων αποστάσεων µε τη χρήση µετροταινίας πρέπει να
εφαρµόζεται η µέθοδος των συνεχών µετρήσεων από µια (την ίδια) αρχή, δηλαδή την
αρχή 0.00 και να αποφεύγεται η µέθοδος των χωριστών (επί µέρους) µετρήσεων κατά
την οποία µετράται χωριστά κάθε απόσταση µεταξύ δύο σηµείων προβολής (σχ. 7.2). Η
µέθοδος των συνεχών µετρήσεων στην προκειµένη περίπτωση είναι προτιµότερη, γιατί
οι συνεχείς µετρήσεις που γίνονται από την ίδια (µηδενική) αρχή εξασφαλίζουν τη
µικρότερη πιθανότητα ύπαρξης σφάλµατος και εξαλείφουν την πιθανότητα ενός
προσθετικού σφάλµατος. Στη δεύτερη περίπτωση, για έλεγχο, αφού µετρήσουµε τα επί
µέρους τµήµατα, µετρούµε και το ολικό µήκος, το οποίο θεωρητικά θα πρέπει να ισούται
µε το άθροισµα των επί µέρους µετρήσεων.

(α) (β)

Σχ. 7.2. Μέθοδοι µέτρησης µε µετροταινία: µέθοδος των συνεχών µετρήσεων από µια (την ίδια) αρχή (α),
µέθοδος των χωριστών (επί µέρους) µετρήσεων (β)

Από τις µεθόδους που αναφέρθηκαν παραπάνω, η µέθοδος των ορθογωνίων

συντεταγµένων είναι µια ακριβής µέθοδος αποτύπωσης για απλά σχήµατα κατόψεων
και χρειάζεται µόνο απλά όργανα, αλλά είναι πολύ χρονοβόρα. Μπορεί να εφαρµοστεί
σε πιο ειδικές περιπτώσεις, όπως (σχ. 7.3):
• Αποτύπωση καµπύλων τµηµάτων οικοδοµικών έργων, όπου η αποτύπωση της
κυκλικής προεξοχής µπορεί να γίνει µε τη βοήθεια δύο µετροταινιών.
• Αποτύπωση µιας καµάρας ή τόξου ενός κτιρίου, όπου µε την προϋπόθεση ότι
όλα τα σηµεία βρίσκονται στο ίδιο κατακόρυφο επίπεδο, η αποτύπωσή τους
µπορεί να γίνει µε τη χρήση µιας ελεύθερα αναρτώµενης µετροταινίας και τη
βοήθεια ενός οριζόντια τεντωµένου νήµατος και µιας δεύτερης µετροταινίας.

- 114 -
 (α) (β)

Σχ. 7.3. Αποτύπωση καµπύλων τµηµάτων οικοδοµικού έργου (α) και τόξου (β) µε τη µέθοδο των
ορθογωνίων συντεταγµένων

Εάν θέλουµε να χρησιµοποιήσουµε τη µέθοδο των τριγώνων ή πλευρο-

µετρήσεων (που λέγεται και µέθοδος των διαγωνίων), παρατηρούµε ότι προκειµένου να
επιτύχουµε µια ικανοποιητική παράσταση µιας κάτοψης ενός τετράπλευρου χώρου, η
µέτρηση µόνο των µηκών των πλευρών του χώρου αυτού δεν είναι αρκετή. Με το
σκεπτικό ότι ένα τρίγωνο ορίζεται ικανοποιητικά, όταν είναι γνωστά τα µήκη και των
τριών πλευρών του, στην περίπτωση που έχουµε να µετρήσουµε την κάτοψη ενός
πολύπλευρου χώρου, διαιρούµε αυτόν σε µετρικά τρίγωνα (σχ. 7.4). Με αυτό τον
τρόπο, στην περίπτωση του τετράπλευρου χώρου, είναι αρκετή η µέτρηση των
πλευρών του και µιας διαγωνίου αυτού. Παρόλα αυτά, για έλεγχο και µεγαλύτερη
σιγουριά, µετρούµε και τις δύο διαγωνίους του. Γενικά, µετρούµε πάντα µεγαλύτερο
αριθµό µετρικών τριγώνων από τον απαιτούµενο. Η αποτύπωση µεγαλύτερων και
πολύπλοκων χώρων µε τη µέθοδο αυτή απαιτεί την εγκατάσταση αξόνων ή γραµµών
αναφοράς και ιδιαίτερο κόπο και προσοχή και εµπεριέχει µεγάλη πιθανότητα
σφαλµάτων, οπότε είναι καλύτερο να µη χρησιµοποιείται.

Σχ. 7.4. Αποτύπωση κάτοψης µε τη µέθοδο των τριγώνων ή πλευροµετρήσεων ή διαγωνίων

7.4. ∆οµική αποτύπωση ενός κτιρίου µε τοπογραφικές µεθόδους

Η δοµική αποτύπωση ενός κτιρίου µε τοπογραφικές µεθόδους είναι µια
ολοκληρωµένη προσέγγιση στην αποτύπωση του συνολικού στερεού του κτίσµατος
στο χώρο, από όπου προκύπτουν οι κατόψεις, οι όψεις και οι τοµές. Σύµφωνα µε τη

- 115 -
συνήθη τοπογραφική µεθοδολογία, η πρώτη εργασία µετά την ενηµέρωση και την
αναγνώριση του κτιρίου είναι η εγκατάσταση ενός δικτύου σταθερών σηµείων (σηµείων
ελέγχου) γύρω από το κτίριο (σχ. 7.5). Τα σηµεία αυτά, των οποίων οι συντεταγµένες
θα υπολογιστούν, είναι εκείνα από τα οποία θα γίνει η αποτύπωση όλων των
λεπτοµερειών του κτιρίου. Αν το κτίριο - µνηµείο είναι µεγάλο σε µέγεθος και όγκο, τότε
εγκαθίσταται γύρω από αυτό ένα τριγωνοµετρικό δίκτυο σταθερών σηµείων. Το δίκτυο
αυτό µπορεί να είναι ανεξάρτητο ή εξαρτηµένο από το Κρατικό Σύστηµα
Συντεταγµένων. Αν το κτίριο είναι µικρό, τότε µια περιµετρική κλειστή όδευση που το
περιβάλλει είναι συνήθως αρκετή. Η όδευση µπορεί και αυτή να είναι ανεξάρτητη ή
εξαρτηµένη. Ένα πλεονέκτηµα της εξαρτηµένης αποτύπωσης σε ένα ενιαίο σύστηµα
αναφοράς είναι η δυνατότητα συσχέτισης γεωµετρικών στοιχείων διαφορετικών κτιρίων
ως προς τη θέση, τον προσανατολισµό κ.λπ. Τα σταθερά σηµεία στον περιβάλλοντα
του κτιρίου χώρο θα χρησιµοποιηθούν για την αποτύπωσή του, όσο και για την
αποτύπωση των εξωτερικών τοίχων. Από τα σταθερά εξωτερικά σηµεία ξεκινούν
οδεύσεις που εισέρχονται στο κτίριο από πόρτες, παράθυρα ή άλλα ανοίγµατα. Σε κάθε
εσωτερικό χώρο ή δωµάτιο τοποθετείται τουλάχιστον µια κορυφή όδευσης. Αν κάποιοι
χώροι δεν προσφέρονται για όδευση, τότε τοποθετούνται τυφλές στάσεις για την
αποτύπωσή τους. Με τον τρόπο αυτό το εσωτερικό του κτιρίου γεµίζει από ένα πλέγµα
οδεύσεων που βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα, αλλά ξεκινούν και καταλήγουν σε
σταθερά σηµεία του εξωτερικού δικτύου (οι πρωτεύουσες). Όλες οι οδεύσεις µαζί
µπορούν να υπολογιστούν ως ένα ενιαίο δίκτυο µε τη διαδικασία της ισοστάθµισης. Με
τη βοήθεια γεωµετρικής χωροστάθµησης, από γνωστές υψοµετρικές αφετηρίες
υπολογίζονται και τα υψόµετρα όλων των σταθερών σηµείων.

(α) (β)

Σχ. 7.5. Ίδρυση σηµείων ελέγχου γύρω από µνηµεία: µε τριγωνοµετρικό δίκτυο (α) µε περιµετρική κλειστή
όδευση (β)

Η αποτύπωση των εσωτερικών χώρων γίνεται µε τη µέθοδο των πολικών

συντεταγµένων. Η συνηθισµένη πρακτική σήµερα είναι η αποτύπωση να γίνεται µε
γεωδαιτικούς σταθµούς. Ειδικά για την αποτύπωση απρόσιτων σηµείων,
χρησιµοποιούνται γεωδαιτικοί σταθµοί που δε χρειάζονται ανακλαστήρα για τη µέτρηση
της απόστασης, αλλά µετρούν µε σκόπευση στην επιφάνεια που αποτυπώνεται. Σε
κάθε χώρο αποτυπώνονται τα σηµεία τοµής των ακµών του (πάτωµα - τοίχοι, οροφή -

- 116 -
τοίχοι), τα ανοίγµατα και οποιαδήποτε άλλη χρήσιµη λεπτοµέρεια. Η προβολή των
σηµείων κοντά στα δάπεδα στο οριζόντιο επίπεδο δίνει την κάτοψη του εσωτερικού
περιγράµµατος των τοίχων. Η προβολή των αντίστοιχων σηµείων του εξωτερικού
περιγράµµατος των τοίχων που µετρήθηκαν από άλλες στάσεις δίνει τη συνολική
κάτοψη του κτιρίου. Αυτό µπορεί να γίνει µε οποιοδήποτε επιθυµητό ύψος (παράλληλα
οριζόντια επίπεδα), ώστε να προκύπτουν κατόψεις ορόφων και υπογείων. Η
αποτύπωση γίνεται ακριβώς όπως περιγράφεται στην παράγραφο 5.3.1.
Επειδή οι µετρήσεις γίνονται σε ένα ενιαίο σύστηµα αναφοράς, υπάρχει πλήρης
συσχέτιση ανάµεσα σε µετρήσεις στο εξωτερικό και στο εσωτερικό του κτιρίου. Η
ακρίβεια είναι πολύ καλή και η µέθοδος είναι γενικά γρήγορη και αποτελεσµατική. Η
κάτοψη οποιουδήποτε επιπέδου του κτιρίου µπορεί να σχεδιασθεί µε τη βοήθεια
προγραµµάτων CAD, ώστε η παραγωγή του τελικού σχεδίου να είναι υψηλής ποιότητος
και ακριβείας (σχ. 7.6). Η ακρίβεια αυτή αφορά τόσο τις συνολικές όσο και τις επιµέρους
διαστάσεις του κτιρίου.

Σχ. 7.6. Κάτοψη κτιρίου, όπως προέκυψε από τοπογραφικές µετρήσεις

Οι όψεις του κτιρίου µπορούν να αποτυπωθούν από τα σταθερά σηµεία του

εξωτερικού δικτύου. Για σηµεία της όψης που βρίσκονται σε µικρό ύψος πάνω από το
έδαφος, η αποτύπωση γίνεται µε τη µέθοδο των πολικών συντεταγµένων, όπως
περιγράφηκε παραπάνω (σχ. 7.7). Το ζητούµενο πάντοτε είναι οι συντεταγµένες x, y, z
των προσιτών και απρόσιτων σηµείων λεπτοµερειών πάνω στην όψη του κτιρίου.
Οι τοµές προκύπτουν από ένα κατακόρυφο επίπεδο το οποίο τέµνει το κτίριο και
πάνω σε αυτό προβάλλονται τα σηµεία που έχουν µετρηθεί. Οι τοπογραφικές µέθοδοι
αποτύπωσης παρέχουν αναλυτικά στοιχεία x, y, z για κάθε σηµείο. Το κατακόρυφο
επίπεδο της τοµής είναι µαθηµατικώς ορισµένο, αφού ορίζεται από το µελετητή. Έτσι,
στην περίπτωση αυτή ο υπολογισµός και η σχεδίαση της τοµής ακολουθεί µια
δεδοµένη υπολογιστική διαδικασία, όπως αυτή της σχεδίασης των όψεων (σχ. 7.8).
Τέλος, η δυνατότητα χρήσης Η/Υ και ειδικού λογισµικού επιτρέπει τις
τρισδιάστατες απεικονίσεις και σχέδια που και αυτά συνεισφέρουν στις µελέτες (σχ.
7.9), ενώ η λήψη φωτογραφιών βοηθάει στην επεξεργασία και σχεδίαση των διαφόρων
δοµικών στοιχείων, όψεων και τοµών.

- 117 -
 Σχ. 7.7. Σχεδίαση όψης κτιρίου από τοπογραφικές µετρήσεις

Σχ. 7.8. Σχεδίαση τοµής κτιρίου από τοπογραφικές µετρήσεις

7.4.1. Χρήση κατάλληλων σχεδίων και κλιµάκων για τη σχεδίαση κτιρίων και
µνηµείων

Για να µπορέσουν οι µελετητές να συντάξουν τη µελέτη αποκατάστασης και

στερέωσης, θα πρέπει να συνταχθεί ένα πλήθος σχεδίων µεταξύ των οποίων τα
σπουδαιότερα είναι:
• Ένα σχέδιο κλίµακας 1: 200 µε την αποτύπωση όλων των τµηµάτων του κτιρίου
ή συγκροτήµατος (εξωτερικά περιγράµµατα µόνο) ταυτόχρονα µε την καταγραφή
όλων των στοιχείων του εδάφους (περιβάλλοντας χώρος).

- 118 -
• Κατόψεις όλων των χώρων (κατά οριζόντια και κατακόρυφη διάταξη) σε κλίµακα
1: 50 ή 1: 20. Στα σχέδια αυτά αποδίδονται τα βασικά στοιχεία του κτιρίου:
Τοίχοι, ανοίγµατα, σκάλες, αρµοί, υποστηλώµατα, τζάκια, στέγες, πατώµατα
(χωρίς τις λεπτοµέρειες της διάστρωσης των δαπέδων), καµινάδες κ.λπ.
• Ανόψεις των χώρων εκείνων στους οποίους ενδιαφέρει η απόδοση της οροφής
(αισθητική - παθολογία). Παράλληλα µε τα σχέδια αυτά, συντάσσονται πίνακες µε
τις συντεταγµένες των σηµείων καθώς και τεύχη µε τις φωτογραφίες όπου
σηµειώνονται τα σηµεία αυτά και σκίτσα για την απόδοση των λεπτοµερειών.
• ∆ιαγράµµατα όψεων σε κλίµακα 1: 50 ή 1: 20. Τα σχέδια αυτά συντάσσονται µε
τη χρησιµοποίηση νέου συστήµατος συντεταγµένων, µε κατάλληλη µεταφορά
και στροφή του κρατικού συστήµατος (αν η αποτύπωση είναι εξαρτηµένη) ή του
τοπικού συστήµατος (αν η αποτύπωση είναι ανεξάρτητη), ώστε το επίπεδο
προβολής να ταυτιστεί ή να γίνει παράλληλο µε το πλησιέστερο προς την όψη
που αποτυπώνεται κατακόρυφο επίπεδο.
• ∆ιαγράµµατα κατακόρυφων τοµών σε κλίµακα 1: 50 ή 1: 20. Στα διαγράµµατα
των τοµών καταχωρούνται όλα τα στοιχεία που αφορούν τους τοίχους (πάχη,
ύψη, αποκλίσεις), τα πατώµατα (περιγράµµατα δαπέδων - οροφών), τη
γεωµετρία της στέγης (την επάνω επιφάνεια της επικάλυψης χωρίς τη διάταξη
των ζευκτών ή της επικάλυψης) καθώς και τις όψεις όλων των προβαλόµενων
στοιχείων.

Σχ. 7.9. Σχεδίαση τρισδιάστατης απεικόνισης κτιρίου από τοπογραφικές µετρήσεις

- 119 -
8. Τοπογραφικές αποτυπώσεις ανασκαφών

8.1. Ανασκαφές και τοπογραφικές µετρήσεις

Η αρχαιολογική έρευνα στην ύπαιθρο και η εκτέλεση ανασκαφών αποτελούν τη

βάση πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρη η προσπάθεια προσέγγισης και
κατανοήσης λαών και πολιτισµών του παρελθόντος. Από τη συστηµατική καταγραφή
των αρχαιολογικών ευρηµάτων και την παραπέρα µελέτη τους, προκύπτει ένα σύνολο
στοιχείων που βοηθάει στη διαµόρφωση απόψεων για τα στάδια εξέλιξης διαφόρων
λαών και για τη δοµή της κοινωνίας τους γενικότερα.

Μια ανασκαφή που γίνεται σε ένα χώρο έχει τρεις κυρίως σκοπούς:
ƒ Να αποκαλύψει τη µορφή διαφόρων κτισµάτων ή ερειπίων κατά την οριζόντια
έννοια.
ƒ Να ερευνήσει την ύπαρξη αρχαιολογικών ευρηµάτων σε διαφορετικά βάθη µέσα
στο έδαφος.
ƒ Να προσδιορίσει τις σχέσεις ανάµεσα στα ευρήµατα που ανακαλύπτονται τόσο
κατά την οριζόντια, όσο και κατά την κατακόρυφη έννοια.

Ο τόπος στον οποίο γίνεται µια ανασκαφή αποτελεί επιλογή των αρµοδίων
αρχαιολόγων. Η επιλογή αυτή γίνεται µε βάση πολλούς παράγοντες, ανάµεσα στους
οποίους είναι και διάφορες µέθοδοι εντοπισµού αρχαιολογικών ευρηµάτων. Ήδη από το
σηµείο αυτό αρχίζει να γίνεται απαραίτητη η εκπόνηση σωστών τοπογραφικών
διαγραµµάτων που θα συνεχίσουν να ενηµερώνονται καθόλη τη διάρκεια της
ανασκαφής. Μια ανασκαφική εργασία που δεν συνοδεύεται από άµεσες και σωστές
µετρήσεις κάθε φάσης της είναι δυνατό να µην καταλήξει σε ολοκληρωµένα
συµπεράσµατα. Πρέπει ακόµα να τονιστεί ότι µια ανασκαφή σε ένα αρχαιολογικό χώρο
αποτελεί συνήθως ένα εγχείρηµα που διαρκεί πολλά χρόνια. Τις πιο πολλές φορές
µάλιστα, καθώς η ανασκαφή προχωράει σε βάθος, έχει σαν αποτέλεσµα την
καταστροφή των υπερκείµενων ευρηµάτων. Έτσι, προκύπτει επιτακτική η ανάγκη της
αποτύπωσης κάθε φάσης της ανασκαφής και της καταγραφής όλων των απαραίτητων
στοιχείων µε τρόπο που να εξασφαλίζει την αξιόπιστη σύνδεση (ως προς θέση και
βάθος) των διαφόρων ευρηµάτων µεταξύ τους.
Όπως φαίνεται από τα παραπάνω, είναι αυτονόητη η αναγκαιότητα της
εκτέλεσης µετρητικών εργασιών ακριβείας σε κάθε ανασκαφή. Οι µετρητικές αυτές
εργασίες έχουν σκοπό να δώσουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία που συνδέουν τα
διάφορα ευρήµατα µεταξύ τους και να οδηγήσουν στη σχεδίαση των διαφόρων φάσεων
της ανασκαφής µε ακρίβεια και συνέπεια.

8.2. Τοπογραφικές µετρήσεις στις ανασκαφές

8.2.1. Μετρήσεις πριν από την έναρξη της ανασκαφής

Ανεξάρτητα από το µέγεθος και τη µορφή µιας ανασκαφής, είναι απαραίτητο να

προηγείται µια αποτύπωση της φυσικής µορφής του εδάφους της περιοχής πριν
αρχίσει οποιαδήποτε εργασία. Η αποτύπωση αυτή είναι µια καθαρά τοπογραφική
εργασία και πρέπει οπωσδήποτε να γίνεται µε βάση τις κατάλληλες µεθόδους και τα
ανάλογα όργανα. Η αποτύπωση της περιοχής της ανασκαφής περιλαµβάνει µια
ολοκληρωµένη µέτρηση των χαρακτηριστικών του εδάφους, των επίγειων ερειπίων

- 120 -
που πιθανόν υπάρχουν και άλλων λεπτοµερειών. Το τοπογραφικό διάγραµµα που θα
προκύψει από την αποτύπωση αυτή, σχεδιασµένο στην κατάλληλη κλίµακα, αποτελεί
απαραίτητο βοήθηµα για την οργάνωση της ανασκαφής. Από τη µελέτη των
τοπογραφικών σχεδίων είναι δυνατό να εντοπιστούν προβλήµατα, να βρεθούν λύσεις
καθώς και να προσδιοριστούν τα σηµεία των τοµών που πρόκειται να γίνουν κατά την
ανασκαφή.
Η εκπόνηση της αποτύπωσης της περιοχής όπου πρόκειται να γίνει µια
ανασκαφή ακολουθεί τη συνηθισµένη διαδικασία εκπόνησης τοπογραφικών
αποτυπώσεων. Έτσι, για την αποτύπωση αυτή πρέπει να γίνουν οι παρακάτω
εργασίες:
α. Πύκνωση του Κρατικού Τριγωνοµετρικού ∆ικτύου της περιοχής σε περίπτωση
που είναι επιθυµητή η εξάρτηση των σχεδίων από το δίκτυο αυτό. Στην περίπτωση που
µια τέτοια εξάρτηση δεν θεωρείται απαραίτητη, αλλά η έκταση της περιοχής που
πρέπει να αποτυπωθεί είναι µεγάλη, είναι δυνατή η ίδρυση ενός ανεξάρτητου
τριγωνοµετρικού δικτύου για τις ανάγκες της συγκεκριµένης αποτύπωσης.
β. Εγκατάσταση πολυγωνοµετρικού δικτύου στην περιοχή, ώστε να εξασφαλίζεται
πληρότητα στην αποτύπωση όλων των λεπτοµερειών. Οι κορυφές του
πολυγωνοµετρικού δικτύου πρέπει στην πλειοψηφία τους να τοποθετούνται σε µέρη
που δεν θα θιγούν από την ανασκαφή. Το σηµείο αυτό είναι ιδιαίτερα σηµαντικό, γιατί
κατά τη διάρκεια της ανασκαφής θα συνεχίζονται και οι µετρήσεις των νεότερων
ευρηµάτων που πρέπει οπωσδήποτε να βρίσκονται στο ίδιο σύστηµα αναφοράς µε τα
αρχικά σχέδια. Η διατήρηση των κορυφών του αρχικού πολυγωνοµετρικού δικτύου
επιτρέπει τη διενέργεια µετρήσεων από τις ίδιες αυτές κορυφές και έτσι εξασφαλίζεται η
απαραίτητη σύνδεση παλιών και νέων σχεδίων. Εκείνο που πρέπει να έχει κανείς
υπόψη του είναι το γεγονός ότι στις περισσότερες περιπτώσεις µια ανασκαφή σχεδόν
ποτέ δεν ολοκληρώνεται από την ίδια ανασκαφική οµάδα. Μερικά χρόνια ή και µερικές
δεκάδες χρόνια αργότερα, µια άλλη αρχαιολογική ερευνητική οµάδα θα συνεχίσει το
επίπονο έργο της ανασκαφής. Η αξία των νεότερων ευρηµάτων θα είναι µειωµένη, αν
δεν θα µπορεί να γίνει σωστή συσχέτιση των ευρηµάτων αυτών µε τα ευρήµατα
παλαιότερων ανασκαφικών περιόδων. Αυτό µε απλά λόγια σηµαίνει ότι, για την
ουσιαστική προώθηση της αρχαιολογικής έρευνας στην περιοχή αυτή πρέπει να
σώζεται ένας ικανοποιητικός αριθµός κορυφών του αρχικού πολυγωνοµετρικού δικτύου.
Για να εξασφαλιστεί η διατήρηση των κορυφών αυτών πρέπει να γίνεται προσεκτική
κατασκευή της κατάλληλης σήµανσης και επιλογή της θέσης των κορυφών. Ένα
τελευταίο σηµαντικό σηµείο που πρέπει να τονιστεί είναι η αναγκαιότητα τήρησης
σηµειώσεων µε περιγραφές, εξασφαλίσεις, συντεταγµένες κ.λπ. των κορυφών των
δικτύων. Η συγκέντρωση, η ενηµέρωση και η σχολαστική διατήρηση των στοιχείων
αυτών καθιστά κάθε µελλοντική γεωδαιτική εργασία λιγότερο πολύπλοκη.
γ. Εγκατάσταση χωροσταθµικού δικτύου. Ο προσδιορισµός της θέσης των
διαφόρων σηµείων της ανασκαφής πάνω στο οριζόντιο επίπεδο δεν έχει ουσιαστική
αξία αν δεν συνοδεύεται από τον υπολογισµό και της υψοµετρικής θέσης των ίδιων
σηµείων. Έτσι, µια τρίτη σηµαντική εργασία που πρέπει να γίνεται πριν από την έναρξη
της ανασκαφής είναι ο προσδιορισµός των υψοµέτρων των κορυφών του
τριγωνοµετρικού και του πολυγωνοµετρικού δικτύου από τις οποίες γίνεται η
αποτύπωση. Τα υψόµετρα αυτά µπορούν να είναι είτε σχετικά είτε απόλυτα. Στην
πρώτη περίπτωση, τα σχετικά υψόµετρα των κορυφών και κατεπέκταση και των
σηµείων λεπτοµερειών της αποτύπωσης ορίζονται συνήθως µε βάση το ψηλότερο
σηµείο του εδάφους στην περιοχή της ανασκαφής το οποίο σηµαίνεται µε κατάλληλο
τρόπο και διατηρείται κατά τη διάρκειά της σαν «µάρτυρας». Έτσι, όλα τα σηµεία θα
έχουν σχετικά υψόµετρα µε αρνητικές τιµές, αφού βρίσκονται χαµηλότερα από το
σηµείο «µηδέν» της ανασκαφής. Η σηµασία των αρνητικών αυτών υψοµέτρων είναι
µεγάλη, γιατί κάθε στιγµή ο αρχαιολόγος µπορεί να γνωρίζει τη στάθµη του εδάφους

- 121 -
στην οποία εργάζεται και αποκαλύπτει αρχαιολογικά ευρήµατα κάτω από την αρχική
επιφάνεια. Στη δεύτερη περίπτωση, µε τον όρο απόλυτα υψόµετρα εννοούµε υψόµετρα
µε βάση τη στάθµη της θάλασσας ή µε άλλα λόγια υψόµετρα µε βάση τις σταθερές
υψοµετρικές αφετηρίες του Κρατικού Χωροσταθµικού ∆ικτύου. Για να γίνει µια τέτοια
υψοµέτρηση απαιτείται µεταφορά του υψοµέτρου από κοντινές υψοµετρικές αφετηρίες
µε τις µεθόδους της γεωµετρικής χωροστάθµησης, της τριγωνοµετρικής υψοµετρίας ή
και µε τη χρήση ηλεκτροµαγνητικού οργάνου µέτρησης αποστάσεων. Και στην
περίπτωση αυτή, προσδιορίζεται το απόλυτο υψόµετρο τόσο του υψηλότερου σηµείου
στην περιοχή της ανασκαφής, όσο και των κορυφών των δικτύων. Η χρησιµοποίηση
απόλυτων υψοµέτρων γίνεται συνήθως για λόγους σύγκρισης του υψοµέτρου των
ευρηµάτων της ανασκαφής µε αυτά άλλων γειτονικών περιοχών. Πάντως σε µια
σοβαρή ανασκαφική εργασία, πρέπει να γίνεται οπωσδήποτε υπολογισµός των
απολύτων υψοµέτρων χαρακτηριστικών τουλάχιστο σηµείων (ψηλότερο σηµείο,
κορυφές δικτύων κ.λπ.). Από εκεί και πέρα όλη η εργασία µπορεί να γίνεται µε τη
βοήθεια των σχετικών υψοµέτρων από το σηµείο «µηδέν».
Μετά την εγκατάσταση και µέτρηση του τριγωνοµετρικού, του πολυγωνοµετρικού
και του χωροσταθµικού δικτύου και πριν από την αρχή των εργσιών της ανασκαφής,
ακολουθεί η λεπτοµερής αποτύπωση της περιοχής. Η αποτύπωση αυτή γίνεται από τις
κορυφές του πολυγωνοµετρικού και του τριγωνοµετρικού δικτύου και γίνεται συνήθως
µε την ταχυµετρική µέθοδο (µέθοδος των πολικών συντεταγµένων). Στη φάση αυτή η
αποτύπωση είναι µια από τις συνηθισµένες εργασίες αποτύπωσης µιας περιοχής της
επιφάνειας του εδάφους. Μετά τις µετρήσεις και την επεξεργασία τους, ακολουθεί η
σύνταξη των τοπογραφικών διαγραµµάτων, όπου σηµειώνονται όλες οι λεπτοµέρειες
και σχεδιάζονται οι υψοµετρικές καµπύλες που αναπαριστούν τη φυσική επιφάνεια του
εδάφους.

8.2.2. Μετρήσεις κατά τη διάρκεια της ανασκαφής

Οι µετρήσεις που γίνονται κατά τη διάρκεια της ανασκαφής έχουν σαν σκοπό να
βοηθήσουν:

• Στην αποτύπωση της µορφής των αποκαλυπτόµενων τοίχων, δαπέδων και

άλλων κατασκευών.
• Στον προσδιορισµό της θέσης στην οποία βρέθηκαν διάφορα ευρήµατα µικρών
διαστάσεων (π.χ. όστρακα, οστά, σπόροι κ.λπ.) σε σχέση µε τα ερείπια
κτισµάτων.
• Στον προσδιορισµό του υψοµέτρου (σχετικού και/ή απόλυτου) όλων των
σηµείων που θεωρείται απαραίτητο..

Τα στοιχεία αυτά έχουν πολύ µεγάλη σηµασία για τις εκτιµήσεις των
αρχαιολόγων σχετικά µε τα ευρήµατα.

[Link]. Εγκατάσταση κανάβου στη θέση της ανασκαφής

Μια από τις περισσότερο απαραίτητες εργασίες που πρέπει να γίνονται

σύµφωνα µε την επικρατούσα άποψη είναι η εγκατάσταση κανάβου στη θέση της
ανασκαφής. Ο κάναβος αυτός πρέπει να υλοποιείται πριν από την έναρξη των
ανασκαφικών εργασιών και να συνδέεται µε τις κορυφές του πολυγωνοµετρικού δικτύοι
που εγκαταστάθηκε για την αποτύπωση της περιοχής. Μια λύση είναι η ίδρυση των
κορυφών του κανάβου από τις κορυφές του πολυγωνοµετρικού δικτύου µε απευθείας

- 122 -
µετρήσεις (στην Τοπογραφία: Χάραξη κανάβου στο έδαφος). Η µέθοδος αυτή έχει το
πλεονέκτηµα ότι ο αρχαιολόγος µπορεί να µελετήσει τα τοπογραφικά διαγράµµατα και
να ορίσει εκεί πάνω τόσο τη θέση του σκάµµατος, (συνήθως τετράγωνου ή
ορθογώνιου), όσο και τη θέση του κανάβου. Τα σηµεία που ορίζουν τις κορυφές του
κανάβου µπορούν να προσδιοριστούν µε υπολογισµό των συντεταγµένων τους και να
υλοποιηθούν στο έδαφος µε τη βοήθεια κατάλληλων µετρήσεων γωνιών και µηκών από
τις κορυφές του πολυγωνοµετρικού δικτύου. Κάθε τετράγωνο του κανάβου ονοµάζεται
µε ένα γράµµα ή µε ένα αριθµό ή µε συνδυασµό των δύο (σχ. 8.1).

Σχ. 8.1. Κάναβος για την αποτύπωση ανασκαφής

Κατά την έναρξη των ανασκαφικών εργασιών, το ανασκαφικό συνεργείο έχει στη
διάθεσή του υλοποιηµένα τα σηµεία που ορίζουν τον κάναβο και, συνήθως, και τα
σηµεία που ορίζουν το σκάµµα. Ο κάναβος στις περιπτώσεις ανασκαφών αποτελείται
συνήθως από τετράγωνα διαστάσεων 1m X 1 m, 5 m X 5 m ή 10 m X 10 m. Το
σηµαντικό πλεονέκτηµα της χρησιµοποίησης γεωδαιτικών µεθόδων για τον υπολογισµό
και την εγκατάσταση των κορυφών του κανάβου βρίσκεται στο γεγονός ότι για κάθε
κορυφή διαθέτουµε ένα ζεύγος συντεταγµένων (και υψόµετρο). Έτσι ο επανα-
προσδιορισµός της θέσης της είναι µια από τις απλούστερες γεωδαιτικές εργασίες.
Τα βασικά σηµεία του κανάβου πρέπει να βρίσκονται έξω από το σκάµµα και
σηµαίνονται µε ορόσηµα ή µεταλλικές ράβδους, ακριβώς όπως οι κορυφές του
πολυγωνοµετρικού δικτύου. Τα άλλα σηµεία σηµαίνονται µε µεταλλικές ράβδους ή
ξύλινα πασσαλάκια και πρέπει να χρωµατίζονται µε άσπρο, κόκκινο ή κίτρινο χρώµα
για να είναι ευδιάκριτα από όλους. Κατόπιν υλοποιούνται τα τετράγωνα του κανάβου µε
τη βοήθεια νήµατος που δένεται στα βασικά σηµεία και διέρχεται από όλα τα άλλα. Το
νήµα αυτό πρέπει να είναι αρκετά τεντωµένο, ώστε να µη σχηµατίζει µεγάλα βέλη
κάµψης.

[Link]. Αποτύπωση ανασκαφής µε τη βοήθεια κανάβου

Η χρησιµοποίηση κανάβου για την αποτύπωση σηµείων λεπτοµερειών θυµίζει

πολύ τη γεωδαιτική µέθοδο αποτύπωσης µε τη βοήθεια ορθογώνιων συντεταγµένων.

- 123 -
Στην περίπτωση της αποτύπωσης ανασκαφής µε τη βοήθεια κανάβου ορίζεται αρχικά
το σηµείο αρχής των µετρήσεων που είναι ένα από τα βασικά (εξωτερικά) σηµεία του
κανάβου (σηµείο (0,0).
Μετά ορίζεται η φορά µέτρησης κατά τους δύο άξονες Ox και Oy. Η θέση ενός
τυχαίου σηµείου P δίνεται από δύο αριθµούς που αποτελούν ένα ζεύγος ορθογώνιων
συντεταγµένων (x, y) ως προς το σύστηµα αναφοράς του κανάβου.

[Link]. Αποτύπωση ανασκαφής µε µετρήσεις αποστάσεων

Κατά τη µέθοδο αυτή, η θέση ενός σηµείου P που πρόκειται να αποτυπωθεί

καθορίζεται µε τις µετρήσεις της απόστασής του S1 και S2 από δύο τουλάχιστο σταθερά
σηµεία Α, Β (πλευρική εµπροσθοτοµία). Τα σηµεία αυτά µπορεί να είναι κορυφές του
κανάβου ή άλλα σηµεία των οποίων η θέση έχει προσδιοριστεί µε γεωδαιτικές µετρήσεις
(σταθερά σηµεία). Για την εφαρµογή της µεθόδου αυτής πρέπει να µετρούνται
οριζόντιες αποστάσεις. Η µέτρηση γίνεται µε µετροταινία, ενώ απαραίτητη είναι η
χρησιµοποίηση νήµατος της στάθµης (σχ. 8.2).

Σχ. 8.2. Αποτύπωση σηµείων µε µετρήσεις αποστάσεων σε µια ανασκαφή

Η θέση του σηµείου P στο διάγραµµα θα προκύψει από την τοµή δύο (τριών)
περιφερειών, µε κέντρα τα σταθερά σηµεία και ακτίνες τις οριζόντιες αποστάσεις που
µετρήθηκαν από κάθε σηµείο αντίστοιχα. Για µεγαλύτερη ακρίβεια µπορούν να
χρησιµοποιηθούν περισσότερα από δύο σταθερά σηµεία (συνήθως τρία) και να
µετρηθούν περισσότερες οριζόντιες αποστάσεις του σηµείου P από τα σταθερά αυτά
σηµεία.
Τόσο η µέθοδος αποτύπωσης ανασκαφής µε τη βοήθεια κανάβου, όσο και η
µέθοδος αποτύπωσης ανασκαφής µε µετρήσεις αποστάσεων έχουν ένα βασικό
πρόβληµα. Το πρόβληµα αυτό έγκειται στο γεγονός ότι ικανοποιητική ακρίβεια µπορεί
να επιτευχθεί µόνο εφόσον τα σταθερά σηµεία (σηµεία του κανάβου ή όχι) και τα
αποτυπούµενα σηµεία βρίσκονται περίπου στο ίδιο οριζόντιο επίπεδο (έχουν µικρές
υψοµετρικές διαφορές). Όσο η υψοµετρική τους διαφορά µεγαλώνει, τόσο αυξάνονται
οι πιθανότητες σφαλµάτων κυρίως εξαιτίας της κακής οριζοντιότητας της µετροταινίας.

[Link]. Αποτύπωση ανασκαφής µε τη βοήθεια τοπογραφικών µεθόδων

Οι τοπογραφικές µέθοδοι αποτύπωσης µε γεωδαιτικά όργανα είναι µέθοδοι που

παρέχουν ταχύτητα στις µετρήσεις, ακρίβεια στα αποτελέσµατα και έχουν το βασικό
πλεονέκτηµα ότι απεικονίζουν τη θέση κάθε σηµείου µε τις συντεταγµένες του x, y ως
προς ένα οριζόντιο σύστηµα αναφοράς και το υψόµετρό του z ως προς µια υψοµετρική
- 124 -
αφετηρία. Τα µειονεκτήµατα των τοπογραφικών µεθόδων είναι ότι πρώτα-πρώτα δεν
διδάσκονται στους αρχαιολόγους και έτσι είναι απαραίτητη η απασχόληση ειδικευµένου
προσωπικού µε όλα τα υπέρ και τα κατά που έχει µια τέτοια λύση. Μετά, οι
τοπογραφικές µέθοδοι δίνουν στοιχεία µόνο για τα επιλεγµένα µετρηµένα σηµεία και
όχι για το σύνολο του αποτυπούµενου αντικειµένου. Έτσι οι µετρήσεις πρέπει να
συµπληρωθούν µε άλλο τρόπο για την τελική σχεδίαση του αντικειµένου.
Για την αποτύπωση ανασκαφών µε γεωδαιτικές µεθόδους, χρησιµοποιούνται οι
κορυφές του τριγωνοµετρικού και πολυγωνοµετρικού δικτύου (σταθερά σηµεία) που
ιδρύθηκαν πριν από την έναρξη της ανασκαφής και χρησιµοποιήθηκαν για την
αποτύπωση του ευρύτερου αρχαιολογικού χώρου. Από τις κορυφές αυτές επιλέγονται
για χρήση εκείνες που έχουν καλύτερη ορατότητα προς τα διάφορα σηµεία της
ανασκαφής. Ακόµα, µπορεί να ιδρυθούν από αυτές νέες κορυφές (σταθερά σηµεία),
όταν αυτό απαιτείται για την πληρέστερη αποτύπωση των ευρηµάτων. Τέλος µπορούν
να χρησιµοποιηθούν και οι υλοποιηµένες στο έδαφος κορυφές του κανάβου, εφόσον
αυτές έχουν εγκατασταθεί από τις κορυφές των δικτύων µε προσοχή και επιµέλεια.

Η µέθοδος που ακολουθείται για την αποτύπωση είναι η µέθοδος αποτύπωσης

µε πολικές συντεταγµένες. Η διαδικασία είνα η ακόλουθη:
• Ο υπεύθυνος αρχαιολόγος επισηµαίνει τα σηµεία των ευρηµάτων που θεωρεί
απαραίτητα για αποτύπωση µε τη βοήθεια ειδικών στόχων. Ανάλογα µε τη
µορφή των ευρηµάτων οι στόχοι αυτοί µπορεί να είναι αυτοκόλλητα χαρτιά ή
τεµάχια αυτοκόλλητης χαρτοταινίας πάνω στα οποία σηµειώνεται ένας σταυρός ή
κύκλος ή καρφιά όπου επίσης τοποθετείται αυτοκόλλητη ταινία (σχήµα σηµαίας)
(σχ. 8.3). Ο σταυρός, ο κύκλος και το κεφάλι του καρφιού ή το σηµείο στο οποίο
εισέρχεται αυτό στο έδαφος πρέπει να συµπίπτουν µε το προς αποτύπωση
σηµείο µετά την τοποθέτησή τους. Πάνω στους στόχους γράφεται επίσης και ο
αύξοντας αριθµός του σηµείου.

Σχ. 8.3. Σήµανση και επισήµανση σηµείων λεπτοµερειών για αποτύπωση ανασκαφής

• Μετά την τοποθέτηση των στόχων, ακολουθεί η φωτογράφιση των ευρηµάτων.

Για τους τρόπους µε τους οποίους γίνεται η φωτογράφιση αυτή αναφέρονται
σχετικά στοιχεία παρακάτω. Με το τέλος της φωτογράφισης αρχίζει η
αποτύπωση µε τη µέθοδο των πολικών συντεταγµένων και τη χρησιµοποίηση
γεωδαιτικού σταθµού ή θεοδολίχου και µετροταινίας (σχ. 8.4).

Με τον τρόπο αυτό µπορούν να προσδιοριστούν οι συντεταγµένες (x, y) και τα

υψόµετρα z όλων των σηµείων που ορίσθηκαν από τον αρχαιολόγο. Βέβαια, όσο
µεγάλο και να είναι το πλήθος των σηµείων που αποτυπώθηκαν, δεν είναι δυνατό να
καλυφθούν όλες οι λεπτοµέρειες των ευρηµάτων. Για το σκοπό αυτό χρησιµοποιούνται
οι φωτογραφίες, η λήψη των οποίων γίνεται σύµφωνα µε µερικούς απλούς κανόνες και
οι οποίες βοηθούν πολύ στην τελική σχεδίαση.
- 125 -
 Σχ. 8.4. Αποτύπωση ανασκαφής µε γεωδαιτικό σταθµό και τη µέθοδο των πολικών συντεταγµένων

8.3. Η σηµασία της φωτογράφισης κατά την αποτύπωση ανασκαφών

Μια από τις βασικές εργασίες που γίνονται κατά την πρόοδο µιας ανασκαφής
είναι η συστηµατική φωτογράφιση των ευρηµάτων. Η φωτογράφιση αυτή έχει σαν
σκοπό, από τη µια µεριά την τεκµηρίωση και καταγραφή µιας κατάστασης που
αποκαλύφθηκε κατά την ανασκαφή και από την άλλη, την ουσιαστική βοήθεια για τη
σχεδιαστική απόδοση αυτής της κατάστασης µε σχετική ακρίβεια. Η φωτογράφιση
πρέπει να γίνεται από ένα σχετικό ύψος και ο άξονας της φωτογραφικής µηχανής
πρέπει να είναι κατακόρυφος. Τις περισσότερες φορές δεν αρκεί µια φωτογραφία για να
συµπεριλάβει όλη την περιοχή που παρουσιάζει ενδιαφέρον. Στην περίπτωση αυτή
πρέπει να λαµβάνονται φωτογραφίες διαδοχικών τµηµάτων της περιοχής µέχρι να
φωτογραφηθεί το σύνολό της. Επειδή δε όσο αποµακρύνεται κανείς από το κέντρο της
φωτογραφίας, τόσο µεγαλώνουν οι παραµορφώσεις, πρέπει να δίνεται προσοχή, ώστε
να υπάρχει αλληλοεπικάλυψη στις διαδοχικές φωτογραφίες (σχ. 8.5).

Στο σηµείο αυτό πρέπει να γίνει διάκριση της φωτογράφισης (όπως περιγράφεται
εδώ) και της φωτογραµµετρίας. Με φωτογραµµετρικές µεθόδους είναι δυνατή η
αναγωγή των φωτογραφιών, ώστε να λείψουν οι ανεπιθύµητες παραµορφώσεις και η
απευθείας σχεδίαση του φωτογραφιζόµενου αντικειµένου. Η φωτογράφιση είναι µια
απλή εργασία που χρησιµοποιεί συνηθισµένη φωτογραφική µηχανή και δεν έχει
ιδιαίτερες δυνατότητες επεξεργασίας των φωτογραφιών. Η χρησιµοποίηση ειδικού
κανόνα (µήκους 0.30 - 1.0 m) (σχ. 8.5), που τοποθετείται πάνω στο φωτογραφιζόµενο
αντικείµενο, βοηθά στον έλεγχο της κλίµακας της φωτογραφίας και στη µέτρηση
διαφόρων µηκών πάνω σ' αυτή.

- 126 -
 Σχ. 8.5. Φωτογράφιση ανασκαφής

8.4. Τελική σχεδίαση κατόψεων, όψεων και τοµών

Μετά τη λήψη και την επεξεργασία των φωτογραφιών και µε τη βοήθεια των
τοπογραφικών µετρήσεων, σχεδιάζονται οι όψεις και οι κατόψεις των ευρηµάτων µε
κάθε λεπτοµέρεια. Τα σχέδια αυτά απεικονίζουν την υφιστάµενη κατάσταση. Έτσι,
πρέπει αυτά να συµπληρωθούν από τον υπεύθυνο αρχαιολόγο, για να αποκτήσουν
αρχαιολογικό νόηµα. Τέτοιες συµπληρώσεις είναι οι φάσεις στην κατασκευή κάθε
ευρήµατος, πληροφορίες παλαιότερων ανασκαφών, υποθέσεις µε βάση τη µελέτη των
ευρηµάτων κ.λπ. Η τελική µορφή του σχεδίου πρέπει να αποτελεί ένα πλήρες
διάγραµµα που τεκµηριώνει τα ευρήµατα και αποτελεί τη βάση µελλοντικών µελετών
(σχ. 8.6).
Μια άλλη βασική εργασία που πρέπει να γίνεται κατά τις αρχαιολογικές
αποτυπώσεις είναι η µέτρηση και σχεδίαση τοµών του εδάφους, στις οποίες φαίνονται
διάφορες πληροφορίες σχετικές µε το αντικείµενο της ανασκαφής.
Η επιλογή της θέσης µιας τοµής αυτής της µορφής, που δεν έχει καµµιά σχέση
µε τις αρχαιολογικές τοµές που γίνονται κατά τις ανασκαφές, γίνεται µετά από επιτόπια
µελέτη των ευρηµάτων και της µορφολογίας του εδάφους. Συνήθως µετρούνται και
σχεδιάζονται δύο κύριες τοµές κάθετες µεταξύ τους, κατά µήκος των κύριων
διαστάσεων του αρχαιολογικού χώρου. Σε ένα ύψωµα (Τούµπα) που ανασκάπτεται, η
σχεδίαση της τοµής απεικονίζει την αρχική µορφή της φυσικής επιφάνειας του εδάφους
(αν έχει προηγηθεί µέτρηση της έναρξης της ανασκαφής) καθώς και τη θέση των
διαφόρων ερειπίων σε συσχετισµό µεταξύ τους.

- 127 -
 Σχ. 8.5. Τελικό σχέδιο ανασκαφής

Στα σχέδια της τοµής σηµειώνονται συνήθως διάφορες στάθµες υψοµέτρων σε

διάφορα χαρακτηριστικά σηµεία. Για την ολοκληρωµένη απόδοση ενός αντικειµένου σε
τοµή, χρησιµοποιούνται και πάλι φωτογραφίες, όπως και για τη σχεδίαση όψεων.

Κατά την πρόοδο της ανασκαφής βρίσκονται συνήθως διάφορα κοµµάτια

κεραµικών αγγείων, οστά και άλλα αντικείµενα µικρών γενικά διαστάσεων. Η καταγραφή
της θέσης στην οποία βρέθηκαν αποτελεί µια απαραίτητη εργασία για την αρχαιολογική
µελέτη. Ο προσδιορισµός της θέσης ενός τέτοιου αντικειµένου µπορεί να γίνει µε την
κλασική µέθοδο αποτύπωσης µε τη βοήθεια του κανάβου ως προς την οριζοντιο-
γραφική θέση και µε τη βοήθεια χωροβάτη (ή και αλφαδολάστιχου) για την υψοµετρική
θέση. Ο προσδιορισµός της θέσης ενός τέτοιου αντικειµένου όµως, είναι µια απλή
τοπογραφική εργασία. Με τη µέθοδο αποτύπωσης µε τη βοήθεια των πολικών
συντεταγµένων που αναφέρθηκε παραπάνω, είναι δυνατή η αποτύπωση του σηµείου
το οποίο αποκτά έτσι {ταυτότητα}: πράγµατι, κατά τα γνωστά, το σηµείο θα καθορίζεται
οριζοντιογραφικά από τις οριζόντιες συντεταγµένες του (x, y) και υψοµετρικά από το
υψόµετρό του z. Η καταγραφή του ευρήµατος περιλαµβάνει πάντοτε και φωτογράφισή
του πριν από τη µετακίνησή του.

8.5. Χρήση κατάλληλων κλιµάκων για τη σχεδίαση διαγραµµάτων

αρχαιολογικών χώρων και ανασκαφών

Κατά τη σχεδίαση τοπογραφικών διαγραµµάτων αρχαιολογικών χώρων -

ανασκαφών και διαγραµµάτων όψεων, τοµών κ.λπ., είναι σκόπιµο να χρησιµοποιούνται
οι παρακάτω κλίµακες:

1. Κλίµακες 1: 50.000, 1: 20.000, 1: 10.000 για χάρτες που χρησιµεύουν για την
αναγνώριση της ευρύτερης περιοχής.
- 128 -
2. Κλίµακες 1: 5.000 µέχρι 1: 1.000 για τη σχεδίαση διαγράµµατος της ευρύτερης
περιοχής ανάλογα µε την έκταση του αρχαιολογικού χώρου.

3. Κλίµακες 1: 500 και 1: 200 για τη σχεδίαση του τοπογραφικού διαγράµµατος του
αρχαιολογικού χώρου.

4. Κλίµακα 1: 100 για τη σχεδίαση του τοπογραφικού διαγράµµατος του

αρχαιολογικού χώρου έτσι, ώστε να διακρίνεται µε ικανοποιητική λεπτοµέρεια η
γενική διάταξη των κτισµάτων και η γενική πολεοδοµική διάταξη του χώρου.

5. Κλίµακα 1: 50 για τη σχεδίαση κατόψεων, όψεων και τοµών µεγάλων σε µήκος

και πλάτος κτισµάτων, καθώς επίσης και επιλεγµένων τµηµάτων του χώρου που
παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

6. Κλίµακα 1: 20 για τη σχεδίαση µεµονωµένων κτισµάτων, ευρηµάτων

ανασκαφών και γενικότερα ευρηµάτων µε ιδιαίτερη σηµασία.

7. Κλίµακα 1: 10 για τη σχεδίαση λεπτοµερειών κτισµάτων ή άλλων ευρηµάτων.

8. Κλίµακες 1: 5, 1: 2 και 1: 1 για τη σχεδίαση αξιόλογων ευρηµάτων, όπως αγγεία

κ.λπ.

- 129 -
9. Χάραξη οικοδοµικών έργων

Κάθε µελέτη για την κατασκευή ενός οικοδοµικού έργου αρχίζει µε µετρήσεις
που έχουν σαν σκοπό την αποτύπωση της περιοχής του έργου και στη συνέχεια τη
σύνταξη των σχεδίων της κατασκευής. Όταν συνταχθούν τα σχέδια, η µελέτη πρέπει να
υλοποιηθεί στο χώρο της κατασκευής. Η µεταφορά µιας µελέτης ενός οικοδοµικού
έργου από το σχέδιο πάνω στο έδαφος λέγεται χάραξη του οικοδοµικού έργου. Με
την ολοκλήρωση του έργου, κατασκευάζεται ένα τελικό σχέδιο στο οποίο φαίνονται η
τελική θέση, αλλά και οι οποιεσδήποτε µεταβολές συνέβησαν σε σχέση µε τα αρχικά
σχέδια της µελέτης (σχέδιο as built).

9.1. Η διαδικασία για τη χάραξη ενός οικοδοµικού έργου

9.1.1. Ο οριζόντιος έλεγχος

Πρακτικά, οποιαδήποτε κατασκευή τοποθετείται σε σχέση µε τους δρόµους της

περιοχής (απόσταση από τον άξονα του δρόµου) και τα όρια των γύρω ιδιοκτησιών.
Κατά τη διαδικασία µιας χάραξης πρέπει πρώτα να βρεθούν οι γραµµές αναφοράς ή
γραµµές βάσης και να χαραχθούν χωρίς αµφιβολία, προτού αρχίσει οποιαδήποτε
µέτρηση. Συνήθως ως βασική γραµµή για τη χάραξη ενός κτιρίου λαµβάνεται η
οικοδοµική γραµµή (σχ. 9.1). Το ρυµοτοµικό σχέδιο που ισχύει στην περιοχή που
γίνεται η κατασκευή καθορίζει τη θέση της ρυµοτοµικής και της οικοδοµικής γραµµής.

Σχ. 9.1. Βασικές γραµµές χάραξης ενός κτιρίου

Πάνω στην οικοδοµική γραµµή πρέπει να βρίσκεται η πρόσοψη των κτιρίων.

Κανονικά µικρές προεξοχές όπως γείσα παραθύρων, υπόστεγα εισόδων και εξοχές
ορόφων µπορούν να είναι έξω από την οικοδοµική γραµµή. Οι γνώσεις και οι

- 130 -
υποδείξεις ενός τοπογράφου µηχανικού για την περιοχή του έργου θα πρέπει συχνά
να χρησιµοποιηθούν, για να οριστούν υπεύθυνα οι οριακές γραµµές καθώς και για να
γίνει πολλές φορές η σύνδεση της νέας κατασκευής µε υπάρχοντα κτίρια της γύρω
περιοχής.
Το µέγεθος ενός οικοδοµικού έργου µπορεί να παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία,
αλλά οι βασικές αρχές κατασκευής του παραµένουν οι ίδιες. Τα κτίρια στη διάρκεια της
κατασκευής τους πρέπει να ελέγχονται σε ό,τι αφορά τη θέση τους, το µέγεθος και το
σχήµα τους, τη θέση τους από υψοµετρική άποψη και την κατακορυφότητά τους. Η
θέση, το µέγεθος και το σχήµα ορίζονται εξαρχής και σηµαδεύονται µε γωνιακούς
πασσάλους κατασκευής που αντιπροσωπεύουν τις εξωτερικές όψεις της κατασκευής
και που πρέπει να αντικατασταθούν αµέσως µε πασσάλους αναφοράς που θα
βρίσκονται έξω από την περιοχή των εργασιών σε σταθερή απόσταση (σχ. 9.2). Οι
πάσσαλοι κατασκευής ορίζονται ως προς τις γραµµές αναφοράς µε τις οποίες γίνεται η
χάραξη κάθε οικοδοµικού έργου και εξασφαλίζονται από τους πασσάλους αναφοράς.

Σχ. 9.2. Γωνιακοί πάσσαλοι και πάσσαλοι αναφοράς για τη χάραξη κτιρίου

Εκτός από τους γωνιακούς πασσάλους χρησιµοποιούνται και τα ξύλινα γωνιακά

πλαίσια, τα οποία προσφέρονται για την ακριβή τοποθέτηση των θεµελίων ενός απλού
κτιρίου. Από αυτά µπορούµε να εξαρτήσουµε τεντωµένα νήµατα και στη συνέχεια µε το
νήµα της στάθµης να τοποθετήσουµε στη σωστή θέση τους γωνιακούς πασσάλους (σχ.
9.3). Επειδή οι γωνιακοί πάσσαλοι καταστρέφονται κατά την κατασκευή (π.χ. κατά την
εκσκαφή των θεµελίων), τα ξύλινα γωνιακά πλαίσια πρέπει να τοποθετούνται κατά
τέτοιο τρόπο, ώστε τα νήµατα ή τα σύρµατα να µπορούν να τεντώνονται έτσι, ώστε να
υλοποιούν τις ευθυγραµµίες και τις κλίσεις οπουδήποτε είναι απαραίτητο γι' αυτούς που
τοποθετούν τους ξυλότυπους του µπετόν, τις τοιχοποιίες κ.λπ. Συνήθως, τα γωνιακά
πλαίσια τοποθετούνται σε αρκετή απόσταση από το χώρο των εργασιών, αλλά έτσι,
ώστε να είναι εύκολο να τεντώνονται από αυτά νήµατα (σπάγγοι) ή σύρµατα, για να
υλοποιήσουν µια ευθυγραµµία, όπου και όταν αυτή χρειάζεται. Κατά την πρόοδο της
εργασίας µπορούµε να έχουµε τη θέση της ορθής γωνίας (σηµείο τοµής δύο κάθετα
τεµνόµενων νηµάτων) µε τη βοήθεια ενός νήµατος της στάθµης (σχ. 9.4).

- 131 -
 Σχ. 9.3. Χρήση ξύλινων γωνιακών πλαισίων για την εξασφάλιση των πασσάλων κατασκευής

Ακόµη, µε τη βοήθεια χωροβάτη µετράται το ακριβές υψόµετρο στην πάνω

πλευρά της οριζόντιας σανίδας του γωνιακού πλαισίου, οπότε αυτή παρέχει ένα γνωστό
υψόµετρο αναφοράς και ελέγχου πολύ χρήσιµο κατά την κατασκευή. Επίσης, πολλές
φορές πάνω στα οριζόντια σανίδια σηµειώνονται µε καρφιά ή µε χαραγές η εξωτερική
και η εσωτερική όψη των τοίχων και το πάχος των θεµελίων. Έτσι, τα γωνιακά πλαίσια
δίνουν τόσο τις ευθυγραµµίες όσο και τα υψόµετρα και είναι αυτονόητο ότι πρέπει να
δίνεται µεγάλη προσοχή κατά την τοποθέτησή τους.

Σχ. 9.4. Τοποθέτηση γωνιακών πασσάλων µε τη βοήθεια γωνιακών πλαισίων

- 132 -
9.1.2. Ο έλεγχος των υψοµέτρων

Υψοµετρικά σηµεία πρέπει να εγκαθίστανται στο χώρο της κατασκευής, ώστε οι

µετρήσεις ελέγχου να γίνονται συχνά και σε όλη τη διάρκεια των εργασιών. ∆ιάφορα
σταθερά σηµεία ορίζονται µε τα ακριβή υψόµετρά τους και άλλα τοποθετούνται σε
τέτοιες θέσεις και κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να µην καταστρέφονται κατά τη διάρκεια των
εργασιών. Όπως συµβαίνει και µε τον οριζόντιο έλεγχο, έτσι και πολλά από τα σηµεία
του υψοµετρικού ελέγχου πρέπει να τοποθετούνται έξω από τα όρια του έργου για
λόγους ασφαλείας (π.χ. στην πάνω πλευρά των γωνιακών πλαισίων, εφόσον χρησιµο-
ποιούνται). Για λόγους ασφαλείας επίσης πρέπει να γίνεται περιοδικά ο έλεγχος των
υψοµέτρων των υψοµετρικών σηµείων.
Θα πρέπει να σηµειωθεί ότι κατά την κατασκευή µιας οικοδοµής η πλάκα του
ισογείου θα πρέπει να κατασκευάζεται σε ορισµένο απόλυτο υψόµετρο έτσι, ώστε να
βρίσκεται λίγο πάνω από το υψόµετρο της οδού µπροστά στο κτίριο. Το υψόµετρο αυτό
λαµβάνεται ως προς το διαµορφωµένο κράσπεδο του πεζοδροµίου (εφόσον υπάρχει) ή
δίνεται από την Τεχνική Υπηρεσία του οικείου ∆ήµου, όπου υπάρχουν οι µελέτες
κατασκευής των οδών του.
Κατά την κατασκευή ενός κτιρίου τα υψόµετρα από όροφο σε όροφο µπορούν να
µεταφερθούν µε τους εξής τρόπους:
• Με τη χρήση µετροταινίας στην άκρη της οποίας αναρτάται κάποιο βάρος. Με τη
µετροταινία αυτή µετρούµε από κάποια γνωστή στάθµη αναφοράς του κτιρίου.
Εξυπακούεται ότι συγκεκριµένες στάθµες αναφοράς θα πρέπει να βρίσκονται σε
περιοχές του κτιρίου όπου δεν υπάρχουν εµπόδια και µπορούµε να χειριστούµε
άνετα την µετροταινία καθ' ύψος.
• Με τη χρήση χωροβάτη και σταδίας, στην περίπτωση που υπάρχουν ήδη στο
κτίριο κατασκευασµένα κλιµακοστάσια. Προχωρώντας µε χωροστάθµηση από τις
σκάλες, µεταφέρουµε υψόµετρα προς τους επάνω (ή κάτω) ορόφους.

- 133 -
10. Στοιχεία Χαρτογραφίας

O χάρτης, κυρίως στην παραδοσιακή χάρτινη µορφή του, αποτελεί το βασικό

µέσο απεικόνισης και κατανόησης των χωρικών δεδοµένων και των σχέσεων µεταξύ
τους. Η χρησιµότητα των χαρτών για την επιστήµη, την έρευνα, την οικονοµία, την
ανάπτυξη, αλλά και για την καθηµερινή ζωή είναι πολύ µεγάλη, ώστε να θεωρούνται
τόσο σηµαντικοί, όσο η γλώσσα και η γραφή. Στην πραγµατικότητα, οι χάρτες
αποτελούν ένα είδος οπτικής επικοινωνίας µε µορφή ειδικής γλώσσας που περιγράφει
τις χωρικές συσχετίσεις. Υπό το πρίσµα αυτό, συνεχώς, εκατοµµύρια χάρτες
διαφορετικών µορφών εκτυπώνονται ή παράγονται σε ψηφιακή µορφή και
χρησιµοποιούνται σε όλο τον κόσµο.
Ένας απλός και συνεκτικός ορισµός περιγράφει τον χάρτη ως ένα αναλυτικό
περιβάλλον που επιτρέπει το χωρικό ή γεωγραφικό εντοπισµό. Για να ανταποκριθεί ο
χάρτης στο ρόλο του, συντάσσεται µε βάση ένα σύστηµα αναφοράς, ως προς το οποίο
κάθε γραφική οντότητα χαρακτηρίζεται ή περιγράφεται από συντεταγµένες. Έτσι, ο
χάρτης απεικονίζει τις χωρικές πληροφορίες που είναι αποθηκευµένες σε αυτόν. Είναι
δυνατό να υπάρχουν χάρτες διαφορετικών κλιµάκων τυπωµένοι σε χαρτί, ηλεκτρονικοί
χάρτες που είναι προσιτοί µέσω προγραµµάτων Η/Υ, αλλά και βάσεις χαρτογραφικών
δεδοµένων που περιέχουν τα αναλυτικά στοιχεία του χάρτη µε µορφή αριθµών σε
κατάλληλο format. O κλασσικός χάρτινος χάρτης προκύπτει από την προβολή της
φυσικής επιφάνειας του εδάφους και των επικείµενων λεπτοµερειών πάνω σε ένα
επίπεδο µε τη βοήθεια του κατάλληλου προβολικού συστήµατος. Η σύγχρονη
τεχνολογία µε τη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών και λογισµικού επιτρέπει τη
σύνταξη και άλλων µορφών «εικονικών» (virtual) χαρτών και παραγώγων, όπως
απεικόνιση του αναγλύφου του εδάφους µε τη βοήθεια ψηφιακών µοντέλων (Digital
Terrain Model, DTM), στερεοσκοπικές απεικονίσεις στο χώρο µετά από επεξεργασία
κ.λπ. Ο ηλεκτρονικός χάρτης που απεικονίζεται στην οθόνη του Η/Υ, ακόµη και όταν
απεικονίζει την οριζόντια προβολή µιας περιοχής, δεν παύει να είναι ένας απλής
µορφής εικονικός χάρτης που προκύπτει από επεξεργασία πραγµατικών µετρήσεων
υπαίθρου ή ψηφιοποίηση του πραγµατικού χάρτη που στη συνέχεια µετασχηµατίζεται
µε τον κατάλληλο µετασχηµατισµό από το σύστηµα αναφοράς του πραγµατικού χάρτη
στο σύστηµα αναφοράς της οθόνης. Αντίστοιχα, η παραγωγή ενός νέου χάρτινου χάρτη
από τα ψηφιακά δεδοµένα του υπολογιστή απαιτεί έναν αντίστροφο µετασχηµατισµό. Οι
διαδικασίες αυτές καλύπτονται µε επάρκεια από προγράµµατα Γεωγραφικών
Συστηµάτων Πληροφοριών, αλλά πολλές φορές και από απλά προγράµµατα CAD.
Η χρησιµοποίηση υπαρχόντων χαρτών για τη δηµιουργία ψηφιακού υποβάθρου
για χρήση σε Η/Υ πρέπει να γίνεται µε µεγάλη προσοχή. ∆ιάφορα προβλήµατα είναι
δυνατόν να προκύψουν κατά τη διαδικασία αυτή, προβλήµατα που σχετίζονται άµεσα
µε την τελικώς επιτυγχανόµενη ακρίβεια του υποβάθρου. Παράγοντες που πρέπει να
µελετώνται µε προσοχή είναι η κλίµακα των υπαρχόντων χαρτών, η σχεδίαση όλων των
χαρτών σε ενιαίο χαρτογραφικό σύστηµα και η δυνατότητα εκτέλεσης µετασχηµατισµών
µεταξύ διαφόρων γεωδαιτικών συστηµάτων αναφοράς. Επίσης, η µέθοδος
ψηφιοποίησης και η επιλογή και άλλων τρόπων δηµιουργίας ή συµπλήρωσης του
ψηφιακού υποβάθρου, όπως επίγειες τοπογραφικές εργασίες, µετρήσεις µε GPS,
φωτογραµµετρικές εργασίες ή δορυφορικά τηλεπισκοπικά στοιχεία.

- 134 -
10.1. H κλίµακα του χάρτη

Η κλίµακα του χάρτη έχει άµεση σχέση µε τη λεπτοµέρεια και την ακρίβεια
απεικόνισης των διαφόρων γραφικών στοιχείων που είναι σχεδιασµένα σε αυτόν. Ως
κλίµακα ενός χάρτη ορίζεται η σταθερή σχέση που υπάρχει µεταξύ των γραµµών του
σχεδίου και των οµολόγων µε αυτές γραµµών του εδάφους, δηλαδή ο λόγος οµοιότητας
ανάµεσα στην εικόνα και το εικονιζόµενο. Η κλίµακα παριστάνεται µε ένα κλάσµα που
έχει αριθµητή τη µονάδα (1) και παρονοµαστή έναν αριθµό, συνήθως πολλαπλάσιο ή
δύναµη του 10 (για χώρες που έχουν ως µονάδα µήκους το µέτρο (m)), π.χ. 1:5000.
Είναι αυτονόητο ότι η κλίµακα, ως κλάσµα, γίνεται τόσο µικρότερη όσο αυξάνεται ο
παρονοµαστής και τόσο µεγαλύτερη, όσο αυτός µειώνεται.
Αυτό που πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα κατά τη χρησιµοποίηση ενός χάρτινου
χάρτη ψηφιοποιώντας τον για χρήση µέσω Η/Υ είναι το γεγονός ότι η κλίµακα του
αρχικού χάρτη καθορίζει κατά απόλυτο τρόπο την ακρίβεια κάθε παραγώγου
χαρτογραφικού προϊόντος. Τα διάφορα προγράµµατα Η/Υ δίνουν στο χρήστη
δυνατότητες παραγωγής χαρτών κάθε κλίµακας από το ψηφιακό χαρτογραφικό
υπόβαθρο (σχ. 10.1).

Σχήµα 10.1. Η χρήση των κλιµάκων στους χάρτες των ΓΣΠ

Η δηµιουργία χαρτών µικροτέρων κλιµάκων από αυτήν του χάρτινου χάρτη

µπορεί να είναι επιτρεπτή, γιατί µε τη σµίκρυνση γίνεται γενίκευση των λεπτοµερειών
(σχ. 10.2). Στο σχ.10.2 φαίνεται καθαρά η ανάγκη σχεδίασης µιας νέας απλούστερης
ακτογραµµής στις µικρότερες κλίµακες, αφού µε τη σµίκρυνση δηµιουργείται µια πολύ
πυκνή τεθλασµένη γραµµή που χειροτερεύει µάλλον την ποιότητα απεικόνισης του
χάρτη. Η δηµιουργία όµως χαρτών µεγαλυτέρων κλιµάκων αφενός µεν αυξάνει τα
σφάλµατα του αρχικού χάρτη και αφετέρου δεν βελτιώνει τη λεπτοµέρεια απεικόνισης,
όπως φαίνεται στο σχ. 10.3, όπου ο χάρτης σε µεγαλύτερες κλίµακες υστερεί σηµαντικά
σε λεπτοµέρεια απεικόνισης. Έτσι, ένας χάρτης κλίµακας 1:5000 που προήλθε από
δεδοµένα ψηφιοποίησης χάρτη κλίµακας 1:20.000 απεικονίζει την έκταση που περιέχει

- 135 -
σε µεγαλύτερο µέγεθος, αλλά µε λεπτοµέρεια και ακρίβεια που δεν παύει να είναι εκείνη
της κλίµακας 1:20.000.

Σχήµα 10.2. Σµίκρυνση χάρτη, όπου παρατηρείται ανάγκη γενίκευσης των γραµµών

Σχήµα 10.3. Μεγέθυνση χάρτη, όπου παρατηρείται ανάγκη σχεδίασης γραµµών µε µεγαλύτερη
λεπτοµέρεια

- 136 -
10.2. Η σχεδίαση του χάρτη
Οι χάρτες και οι ψηφιακές αντίστοιχες απεικονίσεις αποτελούν συµβολικές
αναπαραστάσεις ή γενικεύσεις του πραγµατικού κόσµου. Επειδή, όπως είναι φυσικό,
δεν είναι δυνατό να περιγράψουν όλες τις λεπτοµέρειες του φυσικού κόσµου, χρειάζεται
να προχωρήσουν σε µια απλούστευση της πραγµατικότητας, ο βαθµός της οποίας
εξαρτάται από το είδος του χάρτη, το σκοπό για τον οποίο συντάχθηκε κ.λπ. Από τους
ίδιους παράγοντες εξαρτάται και η επιλογή του τρόπου συµβολισµού των διαφόρων
λεπτοµερειών και των σχέσεων ανάµεσα στα χωρικά δεδοµένα ή και ανάµεσα στα
χωρικά και περιγραφικά δεδοµένα. Για την παρουσίαση των διαφόρων αποτελεσµάτων
των χωρικών αναλύσεων, χρησιµοποιούνται διάφορες τεχνικές που αφορούν το
σχεδιαστικό τµήµα του χάρτη και αναφέρονται στο χρώµα, το σχήµα και τη δοµή
συµβολισµών.
Οι χάρτες, σε χάρτινη ή/και ηλεκτρονική µορφή αποτελούν µία από τις κυριότερες
µορφές εξόδου αποτελεσµάτων των Γεωγραφικών Συστηµάτων Πληροφοριών τα οποία
αποτελούν στο σηµαντικό τεχνολογικό πλαίσιο της εποχής σε ότι αφορά την
Χαρτογραφία. Τα περισσότερα προγράµµατα ΓΣΠ διαθέτουν δυνατότητες σύνταξης και
σύνθεσης χαρτών υψηλού αισθητικού αποτελέσµατος (σχ. 10.4) που συνδυάζονται µε
τις άλλες δυνατότητες αποθήκευσης, επεξεργασίας δεδοµένων και εκτέλεσης χωρικών
αναλύσεων.

Σχ. 10.4. Σύνθετος χάρτης που δείχνει τους παράγοντες στους οποίους οφείλεται η φτώχεια στην
αφρικανική ήπειρο, η παραγωγή του οποίου έγινε µε πρόγραµµα ΓΣΠ

Ένας καλός επικοινωνιακός χάρτης πρέπει να µεταφέρει προς τους χρήστες του
τις απαραίτητες πληροφορίες, για να τους ενηµερώσει, να τους διδάξει ή ακόµη και να
τους πείσει. Συνεπώς, ένας καλός χάρτης δεν είναι απαραίτητα εκείνος που εµφανίζεται
να έχει µόνο υψηλή ποιότητα σύνθεσης και εκτύπωσης, αλλά εκείνος που καλύπτει µε
τον καλύτερο τρόπο τους σκοπούς για τους οποίους συντάχθηκε. Έτσι, για τη σύνταξη

- 137 -
ενός χαρτογραφικού προϊόντος παραδοσιακής ή ηλεκτρονικής µορφής θα πρέπει να
συνεκτιµώνται οι ακόλουθοι παράγοντες:
• Ο σκοπός για τον οποίο γίνεται η σύνταξη του χάρτη.
• Οι πιθανοί χρήστες του χάρτη.
• Οι εφαρµογές στις οποίες θα χρησιµοποιηθεί ο συγκεκριµένος χάρτης.
• Τα δεδοµένα που υπάρχουν ή πρέπει να συγκεντρωθούν, για να καταστεί δυνατή η
δηµιουργία του χάρτη.
• Οι τεχνικές δυνατότητες που είναι διαθέσιµες για τη σύνθεση και εκτύπωση του
χάρτη.

10.2.1. Βασικά περιεχόµενα στοιχεία ενός χάρτη

Η χρησιµοποίηση ενός χάρτη ως επικοινωνιακού µέσου προϋποθέτει την κατά το
δυνατό καλύτερη σχεδίασή του στο προβλεπόµενο µέγεθος, την πληρότητα
πληροφοριών για τον χρήστη, τη χρήση κατάλληλων χαρτογραφικών συµβολισµών και
γραµµάτων κ.λπ.
Τα κυριότερα πληροφοριακά στοιχεία που συνήθως αναγράφονται σε ένα χάρτη
είναι:
• Η κλίµακα σχεδίασης, η οποία µπορεί να είναι αριθµητική (π.χ. 1:10.000) ή
γραφική (σχ. 10.5).

Σχήµα 10.5. Γραφικός συµβολισµός κλίµακας χάρτη

• Ο προσανατολισµός του χάρτη, ο οποίος γίνεται µε τη σχεδίαση βέλους που

δείχνει τη διεύθυνση του γεωγραφικού βορρά. Σε πολλούς χάρτες το σύµβολο
προσανατολισµού σχεδιάζεται µε περίτεχνο τρόπο και αποτελεί το ίδιο ένα
στοιχείο διακόσµησης του χάρτη.
• Ο γεωδαιτικός κάνναβος, ο οποίος δεν σχεδιάζεται πάντοτε, αλλά, όπου
υπάρχει, παρέχει άµεσα πληροφορίες για τις συντεταγµένες του χαρτογραφικού
προβολικού συστήµατος, την κλίµακα του χάρτη και τη διεύθυνση του βορρά που
ταυτίζεται συνήθως µε τον άξονα Οy του επίπεδου συστήµατος συντεταγµένων.
• Το υπόµνηµα του χάρτη, στο οποίο απεικονίζονται τα διάφορα σύµβολα που
χρησιµοποιήθηκαν στον ίδιο τον χάρτη και γίνεται επεξήγηση της σηµασίας τους.
• Οι πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν στοιχεία για τη σχεδίαση του χάρτη και οι
οποίες πολλές φορές είναι ιδιαίτερα σηµαντικές για την αξιολόγηση της ακριβείας
και της αξίας του. Ακόµη εδώ δίνονται πολλές φορές και πληροφορίες για τις
µεθόδους επεξεργασίας των στοιχείων και την χρονική περίοδο στην οποία αυτά
αναφέρονται.

- 138 -
 • Ο τίτλος του χάρτη, ο οποίος θα πρέπει να συντάσσεται µε τρόπο, ώστε να
περιγράφει ακριβώς το περιέχοµενο του χάρτη. Συνήθως, εάν ο χάρτης
απευθύνεται σε ειδικευµένους χρήστες, ο τίτλος του χάρτη είναι σύντοµος. Σε
άλλες περιπτώσεις ο τίτλος περιέχει περισσότερες πληροφορίες, για να βοηθήσει
την ανάγνωση και χρήση του χάρτη από λιγότερο έµπειρους χρήστες.
• Το χαρτογραφικό προβολικό σύστηµα στο οποίο σχεδιάσθηκε ο χάρτης.
• Το όνοµα του χαρτογράφου ή της εταιρείας η οποία συνέταξε το χάρτη.
• Η χρονολογία παραγωγής του χάρτη, η οποία, όπως και η χρονολογία των
δεδοµένων, έχει µεγάλη σηµασία, όταν ο χάρτης απεικονίζει δεδοµένα που
εξαρτώνται από τον χρόνο.
Κατά τη σύνθεση του χάρτη, ιδιαίτερη σηµασία έχει η κατανοµή των γραφικών
στοιχείων και των κειµένων στο φύλλο. Καταρχήν, πρέπει να γίνεται εκτίµηση της
σπουδαιότητας των στοιχείων και η τοποθέτησή τους να ακολουθεί κάποια
συγκεκριµένη λογική σειρά. Συνήθως οι πιο σηµαντικές πληροφορίες αναγράφονται στο
επάνω αριστερό τµήµα του χάρτη και η αναγραφή των υπολοίπων γίνεται προς το κάτω
δεξιό τµήµα µε σειρά φθίνουσας σπουδαιότητας. Στη συνέχεια η τοποθέτηση των
στοιχείων ακολουθεί αισθητικούς κανόνες έτσι, ώστε η επιφάνεια του χάρτη να
καλύπτεται οµοιόµορφα και ισορροπηµένα, χωρίς να υπάρχουν περιοχές του που
περιέχουν πολλά στοιχεία και άλλες που παραµένουν κενές. Η χρησιµοποίηση των
απαραίτητων µόνο πληροφοριών και η λιτή, αλλά πλήρης και αισθητικά ορθή,
παράθεσή τους θα βοηθήσει στη δηµιουργία ενός χάρτη πολύ περισσότερο
αποτελεσµατικού από έναν άλλο που είναι γεµάτος µε πολλές λεπτοµέρειες που, τελικά,
δηµιουργούν σύγχυση στο χρήστη.

10.2.2. Χαρτογραφικοί συµβολισµοί και γράµµατα

Όλοι οι χάρτες περιέχουν χαρτογραφικά σύµβολα, για την παράσταση κάποιων
χαρακτηριστικών σε σηµεία, γραµµές και περιοχές του χώρου που απεικονίζουν. Τα
σηµεία, οι γραµµές και οι περιοχές που ουσιαστικά συνθέτουν το χάρτη αποτελούν την
απλοποίηση του πραγµατικού γεωγραφικού χώρου.
Κατά τη σχεδίαση των χαρτών χρησιµοποιούνται σύµβολα πολλών και διαφόρων
µορφών. Πολλές φορές υπάρχουν προδιαγραφές για τη σχεδίαση συµβόλων που
απεικονίζουν κάποια γενικά γραφικά δεδοµένα ανάλογα µε την κλίµακα του χάρτη (π.χ.
δέντρα, κτίσµατα, δρόµοι, καλλιέργειες, πρανή του εδάφους). Σε πολλές άλλες
περιπτώσεις, όµως, ανάλογα µε το είδος του χάρτη, είναι απαραίτητη η σχεδίαση
ειδικών συµβόλων προς χρήση µε τα ιδιαίτερα δεδοµένα που ο συγκεκριµένος χάρτης
επιδιώκει να παρουσιάσει. Ένα σηµείο που πρέπει να τονισθεί είναι το γεγονός ότι,
ειδικά σε ηλεκτρονικά χαρτογραφικά προϊόντα στα οποία η απεικόνιση µπορεί να γίνεται
στην οθόνη του υπολογιστή σε διάφορες κλίµακες, η µορφή των συµβόλων για τα ίδια
γραφικά αντικείµενα πρέπει να αλλάζει µε την κλίµακα. Έτσι, σε χάρτη µεγάλης
κλίµακας ένα κτίσµα µπορεί να εµφανίζεται ως ορθογώνιο, ενώ σε µικρότερη κλίµακα το
ίδιο κτίσµα µπορεί να απεικονίζεται ως σηµείο και σε ακόµη µικρότερη κλίµακα να µην
εµφανίζεται καθόλου στην οθόνη.
Συνήθως τα χαρτογραφικά σύµβολα ανήκουν στις παρακάτω κατηγορίες:
• Σύµβολα για την παράσταση παρόµοιων γεωµετρικά γραφικών στοιχείων που
έχουν όµως διαφορετικά χαρακτηριστικά ή απεικονίζουν διαφορετικά στοιχεία του

- 139 -
 πραγµατικού κόσµου (π.χ. άλλο είδος γραµµής θα παραστήσει ένα δρόµο και
άλλο είδος γραµµής θα παραστήσει ένα ποτάµι) (σχ. 10.6).

Σχ. 10.6. Συµβολισµοί σηµείων που απεικονίζουν διαφορετικές οντότητες του πραγµατικού κόσµου

• Σύµβολα για την παράσταση οµοειδών γραφικών στοιχείων που διαφέρουν ως

προς κάποια ποιοτικά χαρακτηριστικά (π.χ. άλλο είδος γραµµής θα παραστήσει
ένα δρόµο µε δύο λωρίδες κυκλοφορίας και άλλο είδος γραµµής θα παραστήσει
ένα δρόµο µε τέσσερις, µε άλλο χρώµα θα συµβολισθεί µια αγροτική περιοχή µε
δηµητριακά και µε άλλο µια περιοχή µε δάσος) (σχ. 10.7).
• Σύµβολα για την παράσταση δεδοµένων που διαφέρουν ως προς κάποια
µετρήσιµα ποσοτικά χαρακτηριστικά (π.χ. πληθυσµιακά στοιχεία πόλεων
παριστάνονται µε κύκλους ακτίνας ανάλογης µε τον πληθυσµό) (σχ. 10.8).
Η διάκριση µεταξύ περιοχών του χάρτη που απεικονίζουν διαφορετικά ποιοτικά ή
ποσοτικά χαρακτηριστικά γίνεται συνήθως µε τόνους του γκρι, µε διάφορες
διαγραµµίσεις, µε διάφορα χρώµατα (πολυχρωµία) ή µε τόνους του ίδιου χρώµατος
(πολυτονία) (σχ. 10.9).
Η αναγραφή ονοµάτων και κειµένων σε ένα χάρτη είναι επίσης µια πολύ
σηµαντική εργασία. Η χρησιµοποίηση των κατάλληλων γραµµατοσειρών σε τύπο και
µέγεθος και η τοποθέτηση του κειµένου στις κατάλληλες θέσεις του χάρτη βοηθάει πολύ
την αναγνωσιµότητά του. Μερικοί γενικοί κανόνες προβλέπουν την αναγραφή ονοµάτων
κατά µήκος επίµηκων γραφικών στοιχείων (π.χ. γραµµή που παριστάνει ποταµό), την
αποφυγή αναγραφής ονοµάτων µε τρόπο που να διασταυρώνονται µε άλλες γραµµές
του χάρτη και η αναγραφή του υψοµέτρου µε διακοπή της σχεδίασης των υψοµετρικών
καµπυλών (σχ. 10.10).

- 140 -
Σχ. 10.7. Συµβολισµοί για την παράσταση γραφικών στοιχείων που διαφέρουν ως προς κάποια ποιοτικά
χαρακτηριστικά. Η διάκριση γίνεται είτε µε διαφορετικό χρώµα είτε µε διαφορετική εσωτερική διαγράµµιση

Σχ. 10.8. Συµβολισµοί για την παράσταση δεδοµένων που διαφέρουν ως προς κάποια µετρήσιµα
ποσοτικά χαρακτηριστικά (κύκλος για την απεικόνιση πόλεων, όπου µεγαλύτερη ακτίνα αντιστοιχεί σε
µεγαλύτερο πληθυσµό, τετράγωνα για την παράσταση του ύψους βροχής σε διάφορα σηµεία ενός τόπου,
επιφάνειες µε υψόµετρο η αύξηση του οποίου οπτικοποιείται µε τη βοήθεια χρωµάτων)

10.2.3. ∆υνατότητες των ηλεκτρονικών µέσων παραγωγής χαρτογραφικών

προϊόντων
Τα συστήµατα ηλεκτρονικών υπολογιστών και το λογισµικό επεξεργασίας και
παραγωγής ψηφιακών χαρτογραφικών προϊόντων που χρησιµοποιείται τόσο σε
προγράµµατα CAD, όσο και σε προγράµµατα ΓΣΠ παρέχουν πολλές πρόσθετες
δυνατότητες οπτικής απεικόνισης των χαρτογραφικών δεδοµένων. Με τον τρόπο αυτό η
µορφή ενός παραγόµενου χάρτη παύει να είναι µια στατική, διδιάστατη απεικόνιση του
χώρου και των χαρακτηριστικών του.

- 141 -
Σχ. 10.9. Χρησιµοποίηση πολυτονίας για την παρουσίαση του δηλωθέντος εισοδήµατος των πολιτών σε
µια πόλη (ανά οικόπεδο). Στην πρώτη εικόνα το δηλούµενο εισόδηµα χωρίσθηκε σε τρεις ζώνες και στη
δεύτερη σε εννέα. Οι διαβαθµίσεις σε κάθε περίπτωση φαίνονται από τον διαφορετικό τόνο χρώµατος
που χρωµατίζει κάθε ιδιοκτησία

Σχ. 10.10. Μερικοί γενικοί κανόνες αναγραφής ονοµάτων και αριθµών σε σχέση µε διάφορα γραφικά
στοιχεία ενός χάρτη

- 142 -
 ∆ιάφορες νεότερες γλώσσες προγραµµατισµού δίνουν τη δυνατότητα σύνταξης
προγραµµάτων προσοµοίωσης του πραγµατικού χώρου σε τρεις διαστάσεις. Στα
µοντέλα αυτά ο χρήστης µπορεί να κινηθεί εικονικά και να µελετήσει διάφορα θέµατα ή
προβλήµατα που σχετίζονται µε τον τρισδιάστατο χώρο, να διερευνήσει και να
κατανοήσει σχέσεις και συσχετίσεις µεταξύ διαφορετικών χαρακτηριστικών ή
χαρακτηριστικών µε το χρόνο. Επίσης υπάρχουν δυνατότητες επαναδηµιουργίας
παλαιότερων καταστάσεων και προσοµοίωσης πολύπλοκων ή δυναµικών σχέσεων
µεταξύ των χωρικών και των περιγραφικών δεδοµένων που βρίσκονται αποθηκευµένα
στα ΓΣΠ. Αυτές οι εξελίξεις της ανάπτυξης των ΓΣΠ και της συναφούς τεχνολογίας
δίνουν πλέον πρωτότυπες δυνατότητες και διαστάσεις στην οπτική απεικόνιση των
δεδοµένων και την παραγωγή χάρτινων ή ψηφιακών χαρτογραφικών προϊόντων.

- 143 -
11. Θεµατική Χαρτογραφία

Η Θεµατική Χαρτογραφία είναι ένα υποσύνολο της επιστήµης της Χαρτογραφίας,

το οποίο διαχωρίζεται µε βάση κυρίως την βαρύτητα που προσάπτει στο θέµα που
παρουσιάζει σε σχέση µε την τοπολογία του. Έχει ειπωθεί ότι Θεµατικός Χάρτης είναι
οποιοσδήποτε χάρτης πέραν των Τοπογραφικών και Υδρογραφικών. Ένας πιο
πετυχηµένος ίσως τρόπος διαχωρισµού είναι να πούµε ότι ο Θεµατικός Χάρτης έχει ως
στόχο να παρουσιάσει ή/και προβάλλει ένα κυρίως κοινωνικό, οικονοµικό ή
περιβαλλοντικό θέµα, χρησιµοποιώντας σε “δεύτερο” πλάνο την γεωµετρική
πληροφορία του χάρτη.
Οι πληροφορίες που αποτελούν τα δεδοµένα µιας θεµατικής απεικόνισης
µπορούν να είναι:
1. Μεγέθη απλών φυσικών φαινοµένων και η κατανοµή τους στο χώρο και η
συσχέτισή τους.
2. ∆υναµικά φαινόµενα, µετακινήσεις και τάση µεταβολής τους.
Είναι φανερό ότι όλα αυτά τα δεδοµένα χρειάζονται καταρχήν συλλογή, µετά
ειδική επεξεργασία για να πάρουν κατάλληλη µορφή και να προκύψουν κάποια
συµπεράσµατα και τέλος απεικόνιση µέσω της διαδικασίας απόδοσης σε σχέση µε την
γεωγραφική τους θέση. Τα τρία αυτά στάδια αποτελούν µια πλήρη χαρτογραφική
εργασία και αφορούν τις αρµοδιότητες του χαρτογράφου, ο οποίος όµως
συνεπικουρείται από ειδικούς µε το «θέµα» που προβάλλει το αποτέλεσµα της δουλειάς
του, που είναι ο συγκεκριµένος θεµατικός χάρτης. Η συνεργασία είναι χρήσιµη κυρίως
στα πρώτα δύο στάδια, της συλλογής των δεδοµένων και της επεξεργασίας τους.

11.1. Αρχές Θεµατικής Χαρτογραφίας

Η ιστορία της θεµατικής χαρτογραφίας είναι πολύ σύντοµη, αν τη συγκρίνουµε µε
αυτή της χαρτογραφίας. Οι πρώτοι χάρτες «ειδικού σκοπού» εµφανίστηκαν στις αρχές
του 19ου αιώνα. Η ανάπτυξή της συµπίπτει µε την εξέλιξη των κοινωνικών επιστηµών
και των κλάδων εκείνων της επιστήµης που έχουν αντικείµενο τη µελέτη του φυσικού
χώρου και τις σχέσεις ανθρώπου και περιβάλλοντος. Ο χωρισµός εξ’ άλλου πολλών
επιστηµών σε εξειδικευµένα αντικείµενα έρευνας και η ανάγκη παρουσίασης δεδοµένων
και αποτελεσµάτων µελέτης σε σχέση µε το γεωγραφικό τους υπόβαθρο, έδωσαν
µεγάλη ώθηση στη θεµατική χαρτογραφία.
Αν η εξέλιξη της έρευνας στις παραπάνω επιστήµες διεύρυνε το αντικείµενο της
θεµατικής χαρτογραφίας, η ανάπτυξη της τεχνικής ανατύπωσης και αναπαραγωγής
χαρτών, η εξέλιξη της φωτογραφίας, η χρήση χρωµάτων στην εκτύπωση, έδωσαν
φοβερές δυνατότητες στην τελειοποίηση της παραγωγής και αναπαραγωγής χαρτών.
Τέλος, η εµφάνιση των ηλεκτρονικών υπολογιστών σε συνδυασµό µε ολοκληρωµένα
πακέτα λογισµικού – όπως τα σχετικά Γεωγραφικά Συστήµατα Πληροφοριών (ΓΠΣ) - και
η σταδιακή αυτοµατοποίηση διαφόρων χαρτογραφικών διεργασιών, άλλαξαν τις µορφές

- 144 -
των χαρτών, τις δυνατότητες απεικονίσεων και ταυτόχρονα τις χαρτογραφικές
αρµοδιότητες.
Με βάση λοιπόν το εύρος του αντικείµενου και της στόχευσης της θεµατικής
χαρτογραφίας σε ότι αφορά την µετάδοση της πληροφορίας είναι µάλλον αδύνατο να
θεσπιστούν γενικοί κανόνες που να δίνουν λύση σε όλα τα προβλήµατα που συναντά ο
χαρτογράφος στη σύνταξη ενός θεµατικού χάρτη. Ταυτόχρονα όµως υπάρχουν και
ορισµένες τυπικές διαδικασίες που ακολουθούνται στις διάφορες φάσεις κατασκευής
ενός θεµατικού χάρτη, έστω και αν αλλάζει ο τρόπος εφαρµογής του, ανάλογα µε τα
δεδοµένα και τις απαιτήσεις κάθε περίπτωσης. Αυτές οι διαδικασίες θα αναπτυχθούν
στις επόµενες ενότητες, µε προσπάθεια να περιληφθούν σ’ αυτές οι απαραίτητες
γνώσεις που καλύπτουν τουλάχιστον τους βασικούς τοµείς εφαρµογών των θεµατικών
χαρτών.
Έτσι λοιπόν βασικές αρχές θεµατικής χαρτογραφίας, θεωρούνται τα κοινά εκείνα
χαρακτηριστικά που έχουν όλοι οι θεµατικοί χάρτες και αποτελούν τα πλαίσια που
µπορεί να αναπτυχθεί κάθε θέµα. Όπως αναφέρθηκε, ένας θεµατικός χάρτης πρέπει να
παρουσιάζει ένα φαινόµενο σε σχέση µε το γεωγραφικό χώρο που εµφανίζεται, όσο το
δυνατό πιο κατανοητά.
Η απεικόνιση του γεωγραφικού χώρου, το τοπογραφικό υπόβαθρο δηλαδή,
αποτελεί το πρώτο βήµα στη σύνταξη του κάθε χάρτη. Στην θεµατική χαρτογραφία
συνήθως ισχύει σαν αρχή η µη αυστηρή τήρηση της γεωµετρίας στους νόµους της
απεικόνισης. Ενώ δηλαδή στους τοπογραφικούς χάρτες επιβάλλεται η ύπαρξη ενός
νόµου στην προβολή και κατά συνέπεια µεγάλη ακρίβεια στην απόδοση της γεωµετρίας
των πληροφοριών, στους θεµατικούς χάρτες το υπόβαθρο παίζει κυρίως το ρόλο του
πλαισίου αναφοράς των δεδοµένων και έτσι ο τρόπος και η ακρίβεια απόδοσης
εξαρτώνται από το αντικείµενο απεικόνισης και την παρουσίασή του. Η γενίκευση και
αφαίρεση του τοπογραφικού υποβάθρου εφαρµόζεται µε διαφορετικά κριτήρια απ’ ότι
στους τοπογραφικούς χάρτες. Ανεξάρτητα του αν η κλίµακα του χάρτη δίνει δυνατότητες
απεικόνισης των λεπτοµερειών της µορφολογίας του εδάφους, σε περιπτώσεις που οι
λεπτοµέρειες αυτές δεν θεωρούνται απαραίτητες για τη χρήση του χάρτη, αφαιρούνται ή
γενικεύονται, µε σκοπό την απλούστερη και εποµένως την πιο εύκολη κατανόηση.
Ο τρόπος παρουσίασης του θέµατος µε τον πιο κατανοητό τρόπο, αποτελεί έναν
ακόµα βασικό στόχο της θεµατικής χαρτογραφίας. Η χαρτογραφική γλώσσα που θα
δώσει την πληροφορία θα πρέπει πάντα να γίνεται εύκολα αντιληπτή και να δίνει τη
σωστή εντύπωση αυτού που συµβολίζει.
Η χαρτογραφική απεικόνιση των πληροφοριών του γεωγραφικού χώρου δεν
περιορίζεται στην αναπαράσταση µόνο συγκεκριµένων ή στατικών φαινοµένων. Η
γραφική καταγραφή εµπλουτίζεται και µε αφηρηµένες πληροφορίες, όπως είναι διάφορα
στατιστικά µεγέθη (πυκνότητες, συχνότητες, συσχετίσεις, κλπ), καθώς επίσης και
φαινόµενα τα οποία εξελίσσονται δυναµικά ως προς τον χώρο και τον χρόνο.
Το πλήθος των χαρακτηριστικών που απεικονίζονται στους τοπογραφικούς
χάρτες και κατά συνέπεια ο αριθµός των συµβόλων που τα αποδίδουν, είναι σχετικά
περιορισµένος. Αντίθετα, στους θεµατικούς χάρτες, όπου απεικονίζεται ένας
απεριόριστος αριθµός θεµάτων και χαρακτηριστικών του γεωγραφικού χώρου,
εξαντλείται η χρήση των γραφικών στοιχείων και των συνδυασµών τους. Το θεµελιώδες

- 145 -
πρόβληµα της χαρτογραφίας, η µεταφορά δηλαδή µηνυµάτων του γεωγραφικού χώρου
µε την βοήθεια του χάρτη – µετάδοση της πληροφορίας, γίνεται µε την επιτυχηµένη
χρήση της χαρτογραφικής γλώσσας. ∆ηλαδή, την επιλογή και τον σχεδιασµό των πιο
κατάλληλων χαρτογραφικών συµβόλων και γραφικών συστηµάτων για κάθε δεδοµένη
πληροφορία του γεωγραφικού χώρου, που πρόκειται να απεικονιστεί.

11.2. Κατηγορίες Θεµατικών Χαρτών

Η κατηγοριοποίηση των θεµατικών χαρτών βοηθά στη µελέτη και ανάλυση όλων
των σταδίων σύνταξής τους. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που µπορούν να
θεωρηθούν κριτήρια µιας ταξινόµησης σε επιµέρους κατηγορίες. Σαν πιο σηµαντικοί
αναφέρονται:
• Οι εφαρµογές στις οποίες χρησιµοποιείται ο χάρτης.
• Η σκοπιµότητα του χάρτη σε κάθε εφαρµογή.
• Η ανάλυση των δεδοµένων του χάρτη.
• Τα χαρακτηριστικά της απεικόνισης.
• Ο φορέας προέλευσης του χάρτη.

11.2.1. Κατηγοριοποίηση µε βάση την εφαρµογή

Για την ταξινόµηση αυτή αρκεί µια καταγραφή όλων των επιστηµών και γενικά
των δραστηριοτήτων που χρησιµοποιούν θεµατικούς χάρτες. Ο πιο κάτω πίνακας 11.1,
δίνει µια αναλυτική εικόνα αυτής της κατηγοροποίησης.
Η ταξινόµηση µε βάση τον τοµέα εφαρµογής του χάρτη µπορεί να µην παίζει τον
κύριο ρόλο στο στάδιο συλλογής και επεξεργασίας των πληροφοριών, πρέπει όµως να
λαµβάνεται σοβαρά υπόψη στη σύνταξη του χάρτη και κυρίως στην επιλογή των
χαρτογραφικών στοιχείων απεικόνισης και του τρόπου παρουσίασης των πληροφοριών

Πίνακας 11.1. Κατηγοριοποίηση θεµατικού χάρτη µε βάση την εφαρµογή

Τοµέας εφαρµογής Είδος χάρτη

Ανθρωπολογικοί, ∆ηµογραφικοί,
Αρχαιολογικοί, Ιστορικοί, Λαογραφικοί,
Οικονοµικές – Κοινωνικές επιστήµες
Χωροταξικοί, Πολεοδοµικοί,
Συγκοινωνιακοί, Αναπτυξιακοί
Γεωφυσικοί, Γεωλογικοί, Εδαφολογικοί,
Υδρολογικοί, Ωκεανογραφικοί,
Φυσικές επιστήµες
Μετεωρολογικοί, Κλιµατολογικοί,
Γεωγραφικοί

- 146 -
11.2.2. Κατηγοριοποίηση µε βάση την σκοπιµότητα του χάρτη

Οι θεµατικοί χάρτες είναι δυνατό να απεικονίζουν τα χαρακτηριστικά του

γεωγραφικού χώρου σε διαφορετικά επίπεδα σηµαντικότητας, σε σχέση µε την
ποσότητα των πληροφοριών και των λεπτοµερειών περιγραφής των φαινοµένων. Με
άλλα λόγια απεικονίζουν µε λιγότερη ή περισσότερη αναλυτική οπτική θεώρηση του
φαινοµένου που αναπαριστούν ανάλογα µε τον αντικειµενικό στόχο του θεµατικού
χάρτη. Τα διάφορα δεδοµένα δίδονται σε στοιχειώδη µορφή ή επιλεγµένα ως προς
διαφορετικά επίπεδα γενίκευσης. Στην απλούστερη περίπτωση, σε έναν θεµατικό χάρτη
µπορεί να απεικονίζονται διάφορα στοιχεία ενός γεωγραφικού φαινοµένου, που
ανήκουν σε µία µόνο κατηγορία και σε ένα οµοιόµορφο επίπεδο οπτικής αντίληψης. Σε
πιο σύνθετη περίπτωση, είναι δυνατόν να παρέχεται µία διεξοδική ανάλυση διαφόρων
γεωγραφικών χαρακτηριστικών, ή µία περιορισµένη οµάδα συσχετισµένων φαινόµενων,
σε ένα κοινό γεωγραφικό επίπεδο, ώστε να απεικονίζονται όχι µόνο τα διάφορα
χαρακτηριστικά, αλλά και οι αλληλοσυσχετίσεις και οι εξαρτήσεις µεταξύ των
δεδοµένων. Τέλος, ο αντικειµενικός στόχος του χαρτογράφου µπορεί να προσανατο-
λίζεται στη σύνθεση της απεικόνισης µιας γεωγραφικής κατανοµής σε ένα υψηλότερο
επίπεδο αντίληψης, από ότι αυτό που συνοδεύει τα βασικά δεδοµένα. Στην περίπτωση
αυτή, έχει µεγάλη σηµασία, η κατηγοροποίηση και η αναπαράσταση των δεδοµένων,
ώστε να µεταφέρονται µέσω του χάρτη τα όσα συµφωνήθηκαν µεταξύ του χαρτογράφου
και του χρήστη.
Η διάκριση των θεµατικών χαρτών, σύµφωνα µε την πολυπλοκότητα της
περιεχόµενης πληροφορίας και τον βαθµό της απαραίτητης γενίκευσης των δεδοµένων,
µπορεί να γίνει σε τρεις κατηγορίες και ο κάθε χάρτης να είναι αντίστοιχα:
• Χάρτης ανάλυσης, όπου απεικονίζεται η κατανοµή ενός ή περισσοτέρων
στοιχείων του γεωγραφικού φαινοµένου. Τα δεδοµένα ανήκουν στην ονοµαστική
κλίµακα του συστήµατος ταξινόµησης των γεωγραφικών δεδοµένων και έχουν
υποστεί ελάχιστη ως καµµία γενίκευση.
• Χάρτης επίθεσης, όπου σ’ αυτόν ενσωµατώνονται διάφορες ανεξάρτητες
γεωγραφικές κατανοµές. Τα δεδοµένα κάθε γεωγραφικής κατανοµής ανήκουν είτε
στην ονοµαστική κλίµακα, είτε στην κλίµακα τάξης του συστήµατος ταξινόµησης των
γεωγραφικών δεδοµένων.
• Χάρτης σύνθεσης, στον οποίο απεικονίζεται µια ολοκληρωµένη δοµή του
γεωγραφικού χώρου, µε την µορφή µιας συνολικής συνθετικής ενότητας, που µπορεί
να περιλαµβάνει την διάκριση ως προς το είδος, τις σχετικές τιµές και την
σπουδαιότητα των δεδοµένων της. Η απεικόνιση γίνεται µε σηµαντική γενίκευση και
διάφορους συνδυασµούς των δεδοµένων.

11.2.3. Κατηγοριοποίηση µε βάση το είδος των δεδοµένων

Αναλύοντας τα δεδοµένα που αποτελούν το αντικείµενο του θεµατικού χάρτη

προκύπτουν τρεις ξεχωριστές κατηγορίες χαρτών:
• Οι ποιοτικοί χάρτες, όπου ο χάρτης απεικονίζει την απλή εµφάνιση ενός
φαινοµένου στο χώρο. Για παράδειγµα µπορούµε να θεωρήσουµε ένα χάρτη στον

- 147 -
 οποίο απεικονίζονται οι κατοικηµένες ή µη κατοικηµένες περιοχές της χώρας, οι
αρδευόµενες ή µη εκτάσεις.
• Οι ποσοτικοί ή στατιστικοί χάρτες, όπου ο χάρτης απεικονίζει ποσοτικά δεδοµένα.
Για παράδειγµα µπορούµε να θεωρήσουµε ένα χάρτη στον οποίο απεικονίζεται το
ύψος της βροχόπτωσης σε διάφορες περιοχές της χώρας, ή η κατανοµή του
πληθυσµού στους νοµούς της χώρας.
• Οι δυναµικοί χάρτες, όπου ο χάρτης απεικονίζει δεδοµένα προερχόµενα από
συσχετισµούς φαινοµένων, ή/και τάσεις µεταβολής δυναµικών φαινοµένων. Για
παράδειγµα, σε χάρτες αυτής της κατηγορίας απεικονίζεται η µετακίνηση του
πληθυσµού ή το ποσοστό του ενεργού ως προς το σύνολο του πληθυσµού, ή το
ποσοστό της καλλιεργηµένης περιοχής, ανά κάτοικο.

11.2.4. Κατηγοριοποίηση µε βάση την προέλευση και τη χρήση του χάρτη

Η κατηγοροποίηση χαρτών µε κριτήριο την προέλευσή τους είναι βασική στην

αρχειοθέτηση και αποθήκευση χαρτών. Αυτό συµβαίνει, γιατί χάρτες που προέρχονται
από τον ίδιο φορέα κατασκευής, έχουν το ίδιο µέγεθος, κοινή αρίθµηση, καλύπτουν
εκτάσεις σε σειρές φύλλων και γενικά έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά πράγµα που
διευκολύνει πολύ την ταξινόµησή τους.
Οι θεµατικοί χάρτες µπορούν, ακόµα να οµαδοποιηθούν ανάλογα µε την χρήση
τους. Παραδείγµατα τέτοιων χαρτών αποτελούν οι ιστορικοί χάρτες, οι εκπαιδευτικοί, οι
ερευνητικοί ή αναλυτικοί, κλπ.
Ο σχεδιασµός του είδους του θεµατικού χάρτη ή µιας σειράς θεµατικών χαρτών,
που πρόκειται να κατασκευαστούν, πρέπει να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο
συγκεκριµένος.

11.3. Σύνθεση και παραγωγή Θεµατικών Χαρτών

Βασικό στοιχείο στη σύνθεση και παραγωγή θεµατικών χαρτών είναι η κλίµακα
παραγωγής. Η κλίµακα του θεµατικού χάρτη ή µιας σειράς θεµατικών χαρτών
καθορίζεται από το είδος της πληροφορίας που απεικονίζεται σε συνδυασµό µε το
βαθµό γενίκευσης των δεδοµένων. Η κλίµακα εξαρτάται, επίσης, από το µέγεθος του
χάρτη και την φυσική έκταση της περιοχής που απεικονίζεται. Σε κάθε περίπτωση, η
επιλογή της κατάλληλης κλίµακας του θεµατικού χάρτη επηρεάζεται από τα ειδικότερα
χαρακτηριστικά του θέµατος που απεικονίζεται. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η
πυκνότητα των δεδοµένων καθώς επίσης και η αβεβαιότητα µε την οποία έχει
προσδιοριστεί η θέση τους. Οι δυνατότητες µιας πιθανής τυποποίησης, εξαρτώνται και
από τα εύρη των κλιµάκων των εκτυπωµένων υλικών, ιδιαίτερα αν η τυποποίηση
κρίνεται απόλυτα αναγκαία.
Η τελική, οπτικά αντιληπτή, σαφήνεια του χάρτη συσχετίζεται επίσης άµεσα, µε
την επιλογή του συστήµατος απεικόνισης των διαφόρων θεµάτων που ενδιαφέρουν. Η
τελική οπτικά αντιληπτή σαφήνεια του χάρτη αποτελεί αντικείµενο επιλογής εκείνου του
συνδυασµού µεταξύ των διαφόρων συστηµάτων απεικόνισης, που επιτρέπουν την
αποτελεσµατική επικοινωνία του χρήστη µε τον χαρτογράφο. Με τον τρόπο αυτό
- 148 -
εξασφαλίζεται η ελάχιστη χρονική διάρκεια για την ανάκτηση της πληροφορίας που
απεικονίζεται, κατά την ανάγνωση του χάρτη από τον χρήστη. Το µέγεθος της
απαραίτητης γενίκευσης εξαρτάται, άµεσα, από το είδος του θεµατικού χάρτη, την
κατάλληλη κλίµακα και το σύστηµα απεικόνισης, όπως αυτά έχουν προσδιοριστεί από
τον χαρτογράφο.
Κατά την αναγωγή της κλίµακας του χάρτη σε µικρότερη τιµή απαιτείται η
αφαίρεση ή απλοποίηση ορισµένων λεπτοµερειών, ή τελικά, η µετάβαση σε µια
εναλλακτική µορφή συµβολισµού, µε σκοπό να επιτευχθεί η αναγκαία σαφήνεια και
πιστότητα των περιεχοµένων πληροφοριών του θεµατικού χάρτη (π.χ. η χρησιµοποίηση
επιφανειακών συµβόλων στη θέση σηµειακών).

11.4. Περιεχόµενο και µορφή Θεµατικών Χαρτών

Η εµφάνιση των θεµατικών χαρτών χαρακτηρίζεται, σε µεγαλύτερο βαθµό από
ότι οι τοπογραφικοί χάρτες, από έναν καθορισµένο αριθµό τµηµάτων της συνολικής
εικόνας του χάρτη, που βρίσκονται έξω από τα όρια της χαρτογραφούµενης περιοχής.
Στα τµήµατα αυτά της εικόνας του χάρτη τα υποµνήµατα τονίζονται ιδιαίτερα, λόγω του
µεγέθους, της µοναδικότητας και συχνά της πολυπλοκότητάς τους. Η µορφή και η
έκταση της περιοχής που απεικονίζεται, η κλίµακα, το είδος της προβολής και οι
διαστάσεις του χάρτη (που συνήθως προδιαγράφονται), επηρεάζουν αποφασιστικά τα
στοιχεία που συνθέτουν την µορφή του χάρτη. Ιδιαίτερα, οι διαστάσεις του χάρτη πρέπει
να επιλέγονται, κατάλληλα, ώστε η τελική µορφή του να εµφανίζεται σαν σύνθεση των
διαφόρων διακριτών τµηµάτων, µε σαφή και ισόρροπο τρόπο.
Οι περισσότεροι θεµατικοί χάρτες έχουν ορθογώνιο σχήµα και είναι
προσανατολισµένοι στη διεύθυνση του βορρά. Σε ορισµένες περιπτώσεις η
απεικονιζόµενη περιοχή περιορίζεται από εσωτερική συνοριακή γραµµή. Τότε, η υπό
µελέτη περιοχή πρέπει να εµφανίζεται σε έντονη αντίθεση µε το υπόβαθρο του χάρτη.
Στους θεµατικούς χάρτες µικρών κλιµάκων, οι απεικονιζόµενες περιοχές εµφανίζονται
συχνά µε ακανόνιστη µορφή οµοιάζοντας µε ¨ακτογραµµές¨. Η ύπαρξη κενών
περιοχών, όσον αφορά το αντικείµενο απεικόνισης, µέσα στο πλαίσιο του χάρτη
παρέχουν χρήσιµο χώρο για την τοποθέτηση άλλου τύπου πληροφοριών (ποσοτική
κλίµακα απεικόνισης, υπόµνηµα, κλπ) προσέχοντας, όµως, την οπτική ισορροπία της
εικόνας και την αποφυγή της οπτικής σύγχυσης. Τα περιεχόµενα του θεµατικού χάρτη
περιλαµβάνουν, εν γένει, τα βασικά γεωγραφικά δεδοµένα, τα δεδοµένα του θέµατος
του χάρτη και τα διάφορα στοιχεία του περιθωρίου (βλ. πίνακα 11.2 & σχ. 11.1).

11.4.1. Στοιχεία του Θεµατικού Χάρτη

Τα στοιχεία του θεµατικού χάρτη δεν αποτελούνται µόνο από τις θεµατικές
πληροφορίες, αλλά και τα ειδικά εκείνα χαρακτηριστικά αναφοράς, που βοηθούν τον
χρήστη να κατανοήσει τα δεδοµένα του θέµατος του χάρτη. Τα χαρακτηριστικά αυτά
αφορούν σηµαντικά στοιχεία ενός θεµατικού χάρτη, όπως είναι ο τίτλος, το υπόµνηµα
και η κλίµακα (βλ. πίνακα 11.2).

- 149 -
Πίνακας 11.2 Περιεχόµενα Θεµατικού Χάρτη

ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ
Γεωγραφικά Βασικά Στοιχεία περιθωρίου
στοιχεία στοιχεία
Υδρογραφία, Πλέγµα Αλφαριθµητικά Γραφικά
Τριγωνοµετρικά, γεωγραφικών
Στοιχεία έκδοσης, Σκαριφήµατα,
συντεταγµένων
Ανάγλυφο, Στατιστικά ∆ιαγράµµατα,
(κάνναβος),
Όρια, δεδοµένα, Ένθετα.
Στοιχεία θεµατικής
Τοπωνύµια, απεικόνισης, Σηµειώσεις
∆ίκτυα υποδοµής περιθωρίου.
Κλίµακα, τίτλος,
υπόµνηµα.

Σχ. 11.1. Θεµατικός χάρτης που δίνει στοιχεία για τη βιοµηχανική παραγωγή στην Ελλάδα

Για πολλούς χάρτες το πλέγµα (κάνναβος) των µεσηµβρινών και παραλλήλων

αποτελεί την σηµαντικότερη βάση αναφοράς. Η βάση αυτή χρησιµοποιείται για τον

- 150 -
εντοπισµό όλων των στοιχείων, που απεικονίζονται στον χάρτη σε σχέση µε τον
γεωγραφικό χώρο. Υπάρχουν, όµως, και άλλα στοιχεία από τα οποία παρέχεται εξίσου
χρήσιµη πληροφορία στον χρήστη όσον αφορά τον γεωγραφικό χώρο. Τα στοιχεία αυτά
σχετίζονται, λειτουργικά, µε το θέµα του χάρτη και δεν συναντώνται, συνήθως, στους
χάρτες γενικής χρήσης. Παραδείγµατα των στοιχείων αυτών αποτελούν οι φυσικές ροές
των υδάτων, περιοχές ειδικής δικαιοδοσίας, ακατοίκητες ή κατοικηµένες περιοχές,
διοικητικά όρια, κλπ.
Στις περιπτώσεις θεµατικών χαρτών µικρής κλίµακας παγκόσµιους χάρτες όπου
απεικονίζονται εκτεταµένες περιοχές, πρέπει να επιλεγούν ή να σχεδιαστούν ειδικές
προβολές, µε γεωµετρικά χαρακτηριστικά κατάλληλα των απεικονιζόµενων θεµατικών
δεδοµένων. Λόγω των διαφοροποιήσεων στην κλίµακα και των παραµορφώσεων που
χαρακτηρίζουν κάθε προβολή, η τελική επιλογή της προβολής που θα χρησιµοποιηθεί
στον θεµατικό χάρτη εξαρτάται και από τις ιδιότητες της ισοδυναµίας ή συµµορφίας.
Στους περισσότερους θεµατικούς χάρτες επιλέγεται προβολή που να διατηρεί
αναλλοίωτα τα εµβαδά, δηλαδή, να είναι ισοδύναµη.
Η απεικόνιση του πλέγµατος (κάνναβος) των µεσηµβρινών και παραλλήλων,
καθώς και υποδιαιρέσεών τους εξαρτάται, ιδιαίτερα στους θεµατικούς χάρτες µικρής
κλίµακας, από τις αλλοιώσεις που προκαλούνται από την προβολή και την φύση των
γεωγραφικών σχέσεων µεταξύ του θέµατος και του υποβάθρου. Στους θεµατικούς
χάρτες µεγάλων κλιµάκων, όπου εµφανίζονται πολλά τριγωνοµετρικά σηµεία το πλέγµα
(κάνναβος) των µεσηµβρινών και παραλλήλων ή το πλαίσιο του χάρτη µπορεί να
παραληφθούν χωρίς να συνεπάγονται µειονεκτήµατα.
Το περιεχόµενο του θεµατικού χάρτη περιλαµβάνει όλα τα γραφικά στοιχεία που
απεικονίζονται σε συνδυασµό µε τις λεπτοµέρειες του υποβάθρου. ∆εν υπάρχει,
συνήθως, σαφής διαχωρισµός µεταξύ των συµβόλων που χρησιµοποιούνται σε ένα
τοπογραφικό ή θεµατικό χάρτη. Γενικά, το υπόβαθρο περιέχει εκείνα τα στοιχεία που
εξυπηρετούν τον προσανατολισµό του χρήστη στον χώρο και τα οποία είναι απαραίτητα
για την τοποθέτηση των θεµατικών δεδοµένων. Μια σχετικά µικρή επιλογή συµβόλων
είναι ικανή να απεικονίσει τα στοιχεία αυτά. Για τους λόγους που αναφέρθηκαν, οι
σύγχρονοι τοπογραφικοί χάρτες, που παράγονται σε διάφορες χώρες, τείνουν να
αποκτήσουν µια σχεδόν οµοιόµορφη εµφάνιση.
Αντίθετα τα γραφικά σύµβολα και συστήµατα απεικόνισης που χρησιµοποιούνται
στην αναπαράσταση θεµατικών πληροφοριών είναι κατά πολύ περισσότερο διαφορο-
ποιηµένα, εξαιτίας της τεράστιας ποικιλίας των γεωγραφικών θεµάτων ή των θεµάτων
που ενδιαφέρουν τους χρήστες. Η επιλογή των συµβόλων και του συστήµατος
απεικόνισης εξαρτάται, κυρίως, από τη γεωµετρική µορφή των γεωγραφικών
φαινοµένων και τον βαθµό της ποσοτικοποίησης των δεδοµένων που χρησιµοποιούνται
για την αναπαράσταση τους. Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή των
συµβόλων είναι η χωρική ανάλυση των δεδοµένων, η κλίµακα του χάρτη, οι συσχετίσεις
µε άλλα σύνολα δεδοµένων και το ποσό της πληροφορίας που θα περιληφθεί στον
χάρτη. Οι δοµές των συστηµάτων απεικόνισης, που καθορίζονται ύστερα από
συνδυασµό των γραφικών συµβόλων, παρέχουν έναν θεµατικό χάρτη οπτικά
αποτελεσµατικό, µόνο αν έχουν βέλτιστα εναρµονίσει το θέµα, το είδος της χρήσης του
χάρτη (επίπεδο παρατήρησης) και το είδος των διαθέσιµων δεδοµένων.

- 151 -
 Μεταξύ των σηµαντικών στοιχείων του θεµατικού χάρτη ή µιας σειράς θεµατικών
χαρτών συγκαταλέγεται και ο τίτλος του χάρτη. Ο τίτλος περιγράφει και τονίζει το θέµα
το χάρτη και τοποθετείται είτε εντός είτε εκτός του περιθωρίου. Ο τίτλος µαζί µε την
περιοχή που απεικονίζεται, τα χρονολογικά στοιχεία, την πηγή των δεδοµένων, τον
φορέα σύνταξης του υποβάθρου, το είδος και την κλίµακα του χάρτη, παρέχουν
συνοπτικά και περιεκτικά την πληροφορία που περιλαµβάνει ο θεµατικός χάρτης. Ο
τίτλος πρέπει να χαρακτηρίζει το θέµα του χάρτη µε περιεκτική και καταληπτή γλώσσα.
Τέλος, η διαµόρφωση του απαιτεί µεγάλη προσοχή δεδοµένου ότι αντιπροσωπεύει µια
σηµαντική πηγή πληροφορίας για τον εντοπισµό, τη χρήση και αποθήκευση των
χαρτών.
Το υπόµνηµα είναι απαραίτητο στοιχείο όλων των ειδών των χαρτών, δεδοµένου
ότι ερµηνεύει την σηµασία των απεικονιζόµενων συµβόλων. Στο υπόµνηµα
ταξινοµούνται και ορίζονται τα σύµβολα που απεικονίζονται στον χάρτη. Συνήθως, το
υπόµνηµα συνοδεύει τα διάφορα σύµβολα µε ένα σύντοµο επεξηγηµατικό κείµενο. Σε
σύνθετους θεµατικούς χάρτες ο χώρος που καταλαµβάνει το υπόµνηµα πολλές φορές
πρέπει να είναι αρκετά εκτεταµένος, για να είναι δυνατή η παράθεση των συµβόλων
των διαφόρων φαινοµένων που ποικίλουν ως προς τον αριθµό και το είδος. Η
διευθέτηση των διαφόρων τµηµάτων του υποµνήµατος προϋποθέτει τη γραφική και
εννοιολογική ταξινόµηση των στοιχείων που συνθέτουν το χάρτη. Ενώ η διαχείριση των
χαρτογραφικών συµβόλων γίνεται, κυρίως, ακολουθώντας τους γραφικούς κανόνες, η
διατύπωση των ερµηνευτικών κειµένων των συµβόλων στο υπόµνηµα γίνεται
ακολουθώντας τη δοµή µεταξύ των σχέσεων των συµβόλων. Τα τυπογραφικά στοιχεία
που χρησιµοποιούνται στην ισοκατανοµή του χώρου, καταλαµβάνουν τα διάφορα
τµήµατα του υποµνήµατος, είναι οι σηµαντικότεροι παράγοντες της οπτικής του
κατανόησης.
Τέλος, σηµαντικό χαρακτηριστικό κάθε θεµατικού χάρτη είναι η κλίµακα, καθώς
αποτελεί την κυριότερη ποσοτική ένδειξη της θεµατικής απεικόνισης. Αποδίδεται είτε µε
τη µορφή του λόγου σµίκρυνσης (π.χ. 1:100.000), ή µε τη µορφή της γραφικής
κλίµακας.

11.4.2. Στοιχεία περιθωρίου

Όπως κάθε άλλο είδος χάρτη, ο θεµατικός χάρτης περιλαµβάνει συµπληρωµατικά

στοιχεία, που τοποθετούνται στο περιθώριό του, µε σκοπό να υποβοηθήσουν το
χρήστη. Τα στοιχεία αυτά µπορούν να υποδιαιρεθούν σε δύο οµάδες. Η πρώτη
περιλαµβάνει σύντοµα κείµενα και αλφαριθµητικά στοιχεία και η δεύτερη στοιχεία
γραφικής µορφής (βλ. πίνακα 3.2). Το κυρίως θέµα του χάρτη, συχνά, ενισχύεται από
συµπληρωµατικές εικόνες, πίνακες ή κείµενα. Το υλικό αυτό µπορεί να αποδειχθεί πολύ
σηµαντικό στην ανάδειξη του σκοπού του θεµατικού χάρτη και ο σχεδιασµός του απαιτεί
µεγάλη προσοχή, ώστε να µην διαταραχθεί ο συνολικός σχεδιασµός του χάρτη.

- 152 -
11.5. Υπόβαθρα Θεµατικών Χαρτών
Η παραγωγή κάθε θεµατικού χάρτη απαιτεί την επιλογή ενός υπάρχοντος
τοπογραφικού υποβάθρου ή την σύνθεση ενός νέου υποβάθρου. Σε κάθε περίπτωση το
γεωγραφικό υπόβαθρο πρέπει να είναι κατάλληλο για την απόδοση και τοποθέτηση των
δεδοµένων. Ο χάρτης υπόβαθρο εξυπηρετεί σαν οδηγός την ακριβή σύνθεση και
τοποθέτηση της θεµατικής πληροφορίας. Τα συµπεριλαµβανόµενα χαρακτηριστικά της
γεωγραφικής αναφοράς του υποβάθρου υποβοηθούν τις χωρικές διασυνδέσεις και
συσχετίσεις των δεδοµένων. Τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά υποβοηθούν, επίσης, τις
χωρικές συγκρίσεις και µε αυτή την έννοια, συνιστούν ένα σηµαντικό στοιχείο στους
περισσότερους θεµατικούς χάρτες.
Το είδος και η µορφή των δεδοµένων που απεικονίζονται στους θεµατικούς
χάρτες εξαρτώνται από την πληροφορία του χάρτη υπόβαθρου, αντλώντας από αυτόν
την απαιτούµενη ακρίβεια, λεπτοµέρεια και πληρότητα. Στις περισσότερες περιπτώσεις
χρησιµοποιούνται σαν υπόβαθρα είτε τοπογραφικοί χάρτες σε διάφορες κλίµακες,
χωρίς να απαιτούν τροποποιήσεις είτε γεωµετρικές αναπαραστάσεις και χαρτογραφικά
διαγράµµατα που χαρακτηρίζονται από έντονα απλοποιηµένη µορφή, ανάλογα µε το
θέµα του χάρτη. Ο στόχος ανάπτυξης ενός ευανάγνωστου και σαφούς τρόπου
µετάδοσης των γεωγραφικών πληροφοριών που ενσωµατώνονται στον χάρτη, οδηγεί
πολλές φορές σε αποκλίσεις ορισµένων γενικά αποδεκτών αρχών. Οι αποκλίσεις των
αρχών αυτών αφορούν, κυρίως, την υλοποίηση ενός οµοιόµορφου βαθµού γενίκευσης
όλων των στοιχείων του χάρτη υποβάθρου.
Στις χώρες µε αναπτυγµένη χαρτογραφική παραγωγή, αποδείχθηκε στην πράξη
η υιοθέτηση τριών ειδών χαρτών για χρήση υποβάθρου:
• Τοπογραφικοί χάρτες και ορθοφωτοχάρτες.
• Σύνθεση διακριτών στοιχείων υποβάθρου προερχοµένων από διάφορους
τοπογραφικούς χάρτες.
• Υπόβαθρα προερχόµενα από ειδικά απλοποιηµένους γεωγραφικούς χάρτες.
Η ενσωµατωµένη οριζοντιογραφική ακρίβεια και οι περιλαµβανόµενες
πληροφορίες σε µεγάλης κλίµακας τοπογραφικούς χάρτες που χρησιµοποιούνται σαν
υπόβαθρα, προσφέρουν µεγάλη διευκόλυνση στον σωστό συµβολισµό των
γεωγραφικών δεδοµένων. Η απεριόριστη χρήση τους εµποδίζεται µόνο από την γενική
µορφή των θεµατικών συµβόλων, που πολλές φορές εµφανίζονται αρκετά συµπιεσµένα
µεταξύ τους. Ως αποτέλεσµα, η σύνθεση υποβάθρου και των θεµατικών συµβόλων να
εξαντλεί τα περιθώρια της ευανάγνωστης αναγνώρισης της πληροφορίας του θεµατικού
χάρτη. Έτσι, το υπόβαθρο χωρίς τροποποιήσεις µπορεί να χρησιµοποιηθεί µόνο σε
περιπτώσεις που απεικονίζονται σηµειακά και γραµµικά σύµβολα µε περιορισµένη
πολυπλοκότητα (π.χ. σε οδικούς ή τουριστικούς χάρτες). Οι ίδιοι περιορισµοί ισχύουν
και για τους ορθοφωτοχάρτες, στους οποίους οι σύνθετες λεπτοµέρειες της εικόνας
τους, µπορούν να δηµιουργήσουν οπτικό «θόρυβο» σε σηµαντικό βαθµό, που να
επηρεάζει αρνητικά την αναγνώριση των θεµατικών συµβόλων.
Για τους λόγους που αναπτύχθηκαν, η χρησιµοποίηση τροποποιηµένων
στοιχείων από διάφορους συνδυασµούς τοπογραφικών χαρτών, αποτελούν τα
καταλληλότερα υπόβαθρα για τα θεµατικά φαινόµενα που πρόκειται να απεικονιστούν.
Ιδιαίτερα, τα υπόβαθρα µπορούν να περιλαµβάνουν γεωδαιτικές πληροφορίες,
- 153 -
διοικητικά όρια, υδρογραφικά στοιχεία, οικισµούς και δίκτυα επικοινωνιών. Σε ορισµένες
περιπτώσεις, επίσης, περιλαµβάνουν λεπτοµέρειες του αναγλύφου, τοπωνύµια και
πολιτιστικά όρια. Για παράδειγµα, τέτοιου είδους απλοποιηµένους τοπογραφικούς
χάρτες υποβάθρου, χρησιµοποιούνται στην σύνθεση ενός µεγάλης κλίµακας χάρτη
ανάλυσης.
Ορισµένοι θεµατικοί χάρτες, µικρής κλίµακας, απεικονίζουν γεωγραφικές µορφές
που είναι ανεξάρτητες κλίµακας και κατά το µεγαλύτερό τους τµήµα σχετίζονται µε
διοικητικά ή στατιστικά όρια (βλ. σχ. 11.2 και 11.3). Για την κατασκευή τους απαιτείται
περιορισµένη επιλογή των απεικονιζοµένων χαρακτηριστικών, τα οποία µπορούν να
είναι γενικευµένα σε µεγάλο βαθµό. Για τους διαγραµµατικούς χάρτες, που δηµιουργού-
νται χρησιµοποιώντας αυτοµατοποιηµένες τεχνικές, απαιτείται δραστική απλοποίηση
των διοικητικών ορίων. Σύµφωνα µε αυτά που αναλύθηκαν, λοιπόν, είναι επιθυµητή η
παραγωγή κλιµακούµενων σειρών ειδικά απλοποιηµένων χαρτών υποβάθρων που να
καλύπτουν τις υπό µελέτη περιοχές. Τα υπόβαθρα αυτά µπορούν να είναι κατάλληλα να
χρησιµοποιηθούν σε ένα ευρύ πεδίο θεµατικών εφαρµογών, προετοιµάζοντας
πρωτότυπα σχέδια για κάθε χαρακτηριστικό, του θέµατος απεικόνισης.

Σχ. 11.2. Χάρτης (στατιστικός) κατανοµής πληθυσµού της Ελλάδος.

- 154 -
 Σχ. 11.3. Χάρτης (στατιστικός) χρήσεων γης στην Ελλάδα

11.6. Σχεδιασµός θεµατικού χάρτη

Η έκφραση σχεδιασµός του χάρτη συσχετίζει τη χρήση του µε τον κατάλληλο
τρόπο της µετάδοσης στο χρήστη των πληροφοριών που παρέχουν τα γεωγραφικά
δεδοµένα, όπως απεικονίζονται πάνω στο υλικό του υποβάθρου και περιλαµβάνει µια
λογική και ισόρροπη διευθέτηση των γραφικών στοιχείων µέσα στην προβλεπόµενη για
το χάρτη έκταση. Ο συνολικός σχεδιασµός του χάρτη επιδρά στα διάφορα στάδια της
επεξεργασίας για την παραγωγή των θεµατικών χαρτών. Ενώ, η επιλογή των
συµβόλων και του συστήµατος απεικόνισης αποφασίζεται σύµφωνα µε το σχεδιασµό
της παραγωγής, της έκδοσης και τα στάδια της σύνθεσης του θεµατικού χάρτη, η
πρακτική εφαρµογή των προτεινόµενων λύσεων γίνεται κατά τη διαδικασία της
κατασκευής του χάρτη.

- 155 -
11.6.1. Ειδικά χαρακτηριστικά του σχεδιασµού

Λόγω των προβληµάτων που σχετίζονται µε τα χαρτογραφικά µέσα και

συστήµατα απεικόνισης, ο βέλτιστος σχεδιασµός του θεµατικού χάρτη απαιτεί τη στενή
συσχέτιση όλων των παραγόντων που συµβάλλουν στη δηµιουργία του
προπαρασκευαστικού υλικού του χάρτη αντιµετωπίζονται τα προβλήµατα των
συγκεκριµένων διεργασιών, που απορρέουν κατά τη διάρκεια της προπαρασκευαστικής
φάσης. Τα προβλήµατα αυτά είναι:
• Η κριτική εκτίµηση και επαλήθευση του θεµατικού υλικού για να διασφαλισθεί (µε
κατάλληλες ανεξάρτητες µεθόδους) η ακρίβεια, η αξιοπιστία, η πληρότητα και η
οµοιογένεια των δεδοµένων ολόκληρης της απεικονιζόµενης περιοχής.
• Η επιλογή και η κατάλληλη γενίκευση των αναγκαίων στοιχείων που απεικονίζονται
στο χάρτη. Η διαδικασία αυτή εξαρτάται από το βαθµό ποσοτικοποιίησης των
δεδοµένων που επεξεργάζονται, τη µορφή των συµβόλων και την τεχνική που έχει
υιοθετηθεί για το σχεδιασµό των συµβόλων.
• Η επιλογή του κατάλληλου χαρτογραφικού συµβολισµού για την αποτελεσµατική
αναπαράσταση των θεµατικών δεδοµένων που απεικονίζονται, σε αναφορά µε τη
γεωγραφική τους µορφή και δοµή. Ακολουθώντας τη λεπτοµερειακή ανάλυση των
συλλεγµένων δεδοµένων είναι αναγκαίος ο σχεδιασµός του υποµνήµατος, σαν
οδηγός των περιεχοµένων, της δοµής και της έµφασης του χάρτη.
• Η διευθέτηση της δοµής των στοιχείων που σχετίζεται µε τα διάφορα συστήµατα
απεικόνισης και την πολυπλοκότητα των απεικονιζόµενων γεωγραφικών
πληροφοριών, γίνεται λαµβάνοντας υπόψη τη συµβατότητα των οπτικών
µεταβλητών και τα επιθυµητά επίπεδα των γραφικών αντιθέσεων.
• Η υιοθέτηση οµοιόµορφων προδιαγραφών στην τοποθέτηση των συµβόλων και στη
γενίκευση των γεωγραφικών δεδοµένων για ολόκληρη την περιοχή που
απεικονίζεται, ώστε να εξασφαλισθεί η συµβατότητα των διαφόρων τµηµάτων του
θεµατικού χάρτη.
• Η διατήρηση προδιαγραφών της εκτύπωσης που να εξασφαλίζουν την ακρίβεια στην
τοποθέτηση των θεµατικών συµβόλων, σε σχέση µε το υπόβαθρο.
• Η εκτίµηση των διαφορετικών επιπέδων σηµαντικότητας των απεικονιζόµενων
δεδοµένων και γραφική τους έκφραση µέσω ιεραρχηµένης χρήσης των οπτικών
µεταβλητών.
• Η σαφής διάκριση των κατηγοριών των θεµατικών δεδοµένων µε κατάλληλες
τροποποιήσεις των οπτικών µεταβλητών.
• Η επίτευξη οπτικής αρµονίας και σαφήνειας στην απεικόνιση των γεωγραφικών
θεµάτων µε ισορροπηµένη διευθέτηση των στοιχείων του χάρτη.

11.6.2. Υπόλοιπα προβλήµατα σχεδιασµού

Η τακτική της υιοθέτησης παρόµοιου τρόπου συµβολισµού στην περίπτωση

απεικόνισης συνόλων γεωγραφικών δεδοµένων τα οποία σχετίζονται µεταξύ τους, πέρα
από το γεγονός ότι διευκολύνει την αναγνώρισή τους και τονίζει τη συµβατότητά τους,
διευκολύνει επιπλέον την παραγωγή και αναθεώρηση του θεµατικού χάρτη. Υφίσταται

- 156 -
εποµένως ένα βασικό ερώτηµα κατά το σχεδιασµό του θεµατικού χάρτη που αφορά τη
δυνατότητα χρησιµοποίησης τυποποιηµένων µεθόδων για τη διευθέτηση των
δεδοµένων και τη γραφική τους έκφραση. Μια προσπάθεια συνολικής τυποποίησης των
περιεχοµένων και των συµβόλων, πιθανά να αποτύγχανε λόγω της υπερβολικά
µεγάλης ποικιλίας των διεθνών προβληµάτων και των γεωγραφικών χαρακτηριστικών.
Παρόλα αυτά είναι αναγκαία µια τυποποίηση των σειρών των θεµατικών χαρτών ή σε
εθνικό επίπεδο ορισµένων ατλάντων και ορισµένων θεµατικών απεικονίσεων. Οι
διεθνείς προσπάθειες στην κατεύθυνση της τυποποίησης, µετά από την παρέλευση
σηµαντικού χρονικού διαστήµατος, οδηγήθηκαν σε συµφωνία όσον αφορά τη χρήση
συµβόλων µόνο για ορισµένες οµάδες και είδη θεµατικών χαρτών (π.χ. γεωλογικοί και
µετεωρολογικοί χάρτες και αεροναυτικά διαγράµµατα). Τέλος, η διεθνής συµφωνία όσον
αφορά την αναγραφή των τοπωνυµίων αποτελεί µια ουσιαστική συνεργασία µε
κατεύθυνση την τυποποίηση.
Οι θεµατικοί χάρτες και οι άτλαντες, ιδιαίτερα αυτοί που βασίζονται σε στατιστικά
δεδοµένα ή που απεικονίζουν φαινόµενα µε ραγδαία εξέλιξη ως προς το χρόνο και το
χώρο, χρειάζεται απαραίτητα να αναγράφουν τη χρονολογία συλλογής των δεδοµένων.
Ο σχεδιασµός τους, λοιπόν, πρέπει να λαµβάνει υπόψη την αναγκαιότητα για περιοδική
ενηµέρωση των δεδοµένων τους (π.χ. οικονοµικοί και δηµογραφικοί χάρτες και
αεροναυτικά διαγράµµατα). Εάν οι αναγκαίες αναθεωρήσεις γίνονται σε σύντοµα
χρονικά διαστήµατα η χρησιµοποιούµενη κλίµακα, οι µέθοδοι συµβολισµού και η
τεχνολογία ενηµέρωσης, πρέπει να προσαρµόζονται στις ιδιαίτερες αυτές συνθήκες. Για
παράδειγµα, ορισµένες φορές ένας θεµατικός άτλαντας µπορεί να έχει εύκολα
µετακινούµενες σελίδες.

- 157 -
Βιβλιογραφία
Οι σηµειώσεις αυτές βασίζονται κατά κύριο λόγο στα παρακάτω συγγράµµατα,
τεύχη σηµειώσεων και επιστηµονικές εργασίες:

1. Deumlich, F.: Surveying Instruments, Walter de Gruyter, New York 1982.

2. ∆ούκας Ι., Ροδολάκης Ν. και Σαββαΐδης Π., ∆ιαχείριση γης και εγκαταστάσεων,
Σηµειώσεις µεταπτυχιακού προγράµµατος σπουδών, Θεσσαλονίκη, 2007.
3. Καρίνογλου Κ., Σαββαΐδης Π. και Στάµου Μ., ∆οµική αποτύπωση µορφής και
παθολογίας διατηρητέου κτιρίου µε τη χρήση σύγχρονης τεχνολογίας, 1ο
Συνέδριο Αναστηλώσεων, Θεσσαλονίκη, 2006.
4. Merticas S.P. and Koutrakis S.: Using GPS for Geodetic Positioning in Urban
Grecce, GPS World, Volume July/August, 1990.
5. Μπαντέλας Α., Σαββαΐδης Π., Υφαντής Ι. και ∆ούκας Ι., Σύγχρονα συστήµατα
µετρήσεων και επεξεργασίας γεωδαιτικών δεδοµένων, Σηµειώσεις, σελ. 128,
Θεσσαλονίκη, 1997.
6. Μπαντέλας Α., Σαββαΐδης Π., Υφαντής Ι. και ∆ούκας Ι., Γεωδαισία Τόµος Ι:
Γεωδαιτικά όργανα και µέθοδοι µέτρησης και υπολογισµών, Εκδόσεις Αφοι
Κυριακίδη, Βιβλιο, σελ. 501, Θεσσαλονίκη, α΄ έκδοση 1995, β΄ έκδοση 1999.
7. Μπαντέλας Α., Σαββαΐδης Π., Υφαντής Ι. και ∆ούκας Ι., Γεωδαισία Τόµος ΙΙ:
Αποτυπώσεις και χαράξεις τεχνικών έργων, Εκδόσεις Αφοι Κυριακίδη, Βιβλίο,
σελ. 501, Θεσσαλονίκη, α΄ έκδοση 1996, β΄ έκδοση 2000.
8. Νάκος Β. και Φιλιππακοπούλου Β.: Θεµατική Χαρτογραφία, Αθήνα 1992.
9. ΟΚΧΕ: Το Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστηµα Αναφοράς, 'Εκδοση του Οργανισµού
Κτηµατολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας, Αθήνα 1987.
10. Richardus, P.- Adler, R.K.: Map projections for geodesists, cartographers and
geographers, Elsevier, 1974.
11. Robinson Α.Η., Morrison J.L., Muehrcke P.C., Kimerling A.J., Guptili S.C.:
Elements of Cartography, Sixth edition, John Wiley & Sons Inc.,1995.
12. Σαββαΐδης Π. και Μπαντέλας Α., ∆οµικές αποτυπώσεις κτιρίων και µνηµείων,
Πρακτικά σεµιναρίου ∆ιατήρηση-Αποκατάσταση-Αναστήλωση, σελ. 381-412,
Θεσσαλονίκη, 1994.
13. Σαββαΐδης Π., Το δορυφορικό σύστηµα εντοπισµού θέσης GPS και οι εφαρµογές
του στα συστήµατα µεταφορών, Σηµειώσεις µεταπτυχιακού προγράµµατος
σπουδών, Θεσσαλονίκη, 2003.
14. Υφαντής Ι. και Σαββαΐδης Π., Σχεδίαση µε τη βοήθεια Η/Υ - Το πρόγραµµα
AutoCad, ∆ιδακτικό βοήθηµα, σελ. 80, Θεσσαλονίκη, 2002.

- 158 -