ΤΕΙ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ
(Σημειώσεις θεωρητικού μέρους μαθήματος)

Δρ Άννα Ασημακοπούλου & Δρ Αλέξιος Αλεξόπουλος

Επίκουροι καθηγητές Τμήματος Φυτικής Παραγωγής

Καλαμάτα 2013
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ................................................................................................................... 1
1.1. Η αμπελουργία στον κόσμο .............................................................................. 1
1.2. Η αμπελουργία στην Ελλάδα ........................................................................... 1
1.3. Αμπελουργικά προϊόντα ................................................................................... 3
2. ΒΟΤΑΝΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ..................................................... 4
3. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ................................... 5
3.1. Ριζικό σύστημα ...................................................................................................... 5
3.2. Κορμός .................................................................................................................... 5
3.3. Κληματίδα .............................................................................................................. 5
3.4. Φύλλα...................................................................................................................... 6
3.5. Έλικες ..................................................................................................................... 6
3.5. Οφθαλμοί ................................................................................................................ 7
3.6. Άνθη ........................................................................................................................ 8
3.7. Καρπός .................................................................................................................... 9
3.8. Γίγαρτο ................................................................................................................... 9
4. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ................................................ 10
4.1. Αύξηση .................................................................................................................. 10
4.2. Αποθησαυρισμός .................................................................................................. 12
4.3. Χειμέρια ανάπαυση.............................................................................................. 13
4.4. Διακίνηση και μεταφορά των αποθησαυριστικών ουσιών .............................. 14
4.5. Αναπαραγωγική φάση ......................................................................................... 15
5. ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ............................................. 19
5.1. Έδαφος ................................................................................................................. 19
5.2. Κλίμα .................................................................................................................... 20
6. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ............................................................ 22
7. ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ ......................................................................................................... 26
7.1. Γενικά ................................................................................................................... 26
7.2. Ανθεκτικά στη ριζόβια μορφή φυλλοξήρας είδη του γένους Vitis ............. 28
7.3. Υβρίδια από διασταυρώσεις μεταξύ αμερικανικών ειδών του γένους Vitis ... 28
7.4. Σημαντικά για την ελληνική αμπελουργία υποκείμενα ................................ 29
9. ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ............................................................................ 36
9.1. Εργασίες που εφαρμόζονται κατά το 1ο έτος μετά τη φύτευση ....................... 36
9.2. Κλάδεμα................................................................................................................ 37
9.3. Κατεργασία του εδάφους .................................................................................... 40
9.4. Άλλοι τρόποι αντιμετώπισης των ζιζανίων ....................................................... 43
9.5. Άρδευση ................................................................................................................ 45
9.6 Λίπανση ................................................................................................................. 46
9.6.1. Προσδιορισμός λιπαντικών αναγκών της αμπέλου ................................... 46
9.6.2. Λίπανση ......................................................................................................... 47
[Link]. Γενικές αρχές ........................................................................................... 47
[Link]. Βασική λίπανση ........................................................................................ 48
[Link]. Λίπανση στα πρώτα στάδια ανάπτυξης των πρέμνων ............................... 51
[Link]. Λίπανση κατά την παραγωγική περίοδο ................................................... 51
[Link]. Συμπτώματα τροφοπενιών ....................................................................... 54
[Link]. Συμπτώματα περίσσειας ή τοξικότητας θρεπτικών στοιχείων .................. 57
10. Εχθροί και ασθένειες της αμπέλου .......................................................................... 57
11. ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ (ΤΡΥΓΟΣ) ....................................................................................... 58
12. ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΙ ΧΕΙΡΙΣΜΟΙ ................................. 60
13. ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ................................................................... 61
 13.1. Επιτραπέζιες ποικιλίες ...................................................................................... 61
13.2. Ελληνικές οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου ................................................... 64
13.2.1. Λευκές οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου ................................................. 64
13.2.2. Έγχρωμες οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου ............................................ 68
13.3. Ξένες οινοποιήσιμες ποικιλίες .......................................................................... 72
14. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ...................................................................................................... 75
 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1.1. Η αμπελουργία στον κόσμο

Η καλλιέργεια του αμπελιού φαίνεται πως ξεκίνησε από την νότια περιοχή του
Καυκάσου πριν από 5.000 περίπου χρόνια και διαδόθηκε στη Μεσοποταμία όπου
αναπτύχθηκε και ο πρώτος ανθρώπινος πολιτισμός. Στη Μεσόγειο και στην Ελλάδα το
αμπέλι ήρθε αργότερα περνώντας από τη Φοινίκη, το σημερινό Λίβανο.
Σήμερα το αμπέλι καλλιεργείται σε όλο σχεδόν τον κόσμο, στο Βόρειο και Νότιο
ημισφαίριο της γης και στο γεωγραφικό πλάτος του εύκρατου κλίματος όπου ευνοείται η
καλλιέργειά του. Εντούτοις, είναι χαρακτηριστικό ότι στις χώρες που βρίσκονται κοντά
και γύρω στη λεκάνη της Μεσογείου είναι συγκεντρωμένο σημαντικά μεγάλο ποσοστό
της παγκόσμια καλλιεργούμενης έκτασης και παραγωγής. Αλλά πρέπει να σημειώσουμε
ότι και στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, όπου το αμπέλι καλλιεργείται τα τελευταία
χρόνια, οι εκτάσεις ήδη είναι σημαντικές, και η Αργεντινή με τη Χιλή αποτελούν
σημαντικές ανταγωνίστριες χώρες.
Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Αμπέλου και Οίνου
(Organisation Internationale de la Vigne et du Vin), το 2011 η καλλιέργεια του αμπελιού
καταλάμβανε παγκοσμίως 78 εκατομμύρια στρέμματα, παράγοντας συνολικά 67,5
εκατομμύρια τόνους σταφύλια ([Link] από τα οποία ποσοστό 68% είχαν
προορισμό την παραγωγή οίνων, 30% επιτραπέζια χρήση και 2% σταφίδων.

1.2. Η αμπελουργία στην Ελλάδα

Ιστορικά στοιχεία
Όπως η Ελλάδα θεωρείται κοιτίδα του πολιτισμού, έτσι μπορεί να πει κανείς πως
είναι και κοιτίδα της αμπελουργίας, γιατί στη χώρα μας το αμπέλι μαζί με την ελιά
αποτέλεσαν τη βάση της οικονομικής ανάπτυξης που γέννησε τον αρχαίο ελληνικό
πολιτισμό. Απ’ τους Έλληνες το αμπέλι πέρασε στη Ρώμη, τη Γαλλία, την Ισπανία και σ’
όλες τις χώρες γύρω από τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα.
Ο οίνος στην αρχαία Ελλάδα θεωρούταν πρωταρχικό αγαθό κι εκτός απ’ τις
διασκεδάσεις έπαιρνε μέρος και σε πνευματικές και φιλοσοφικές ενασχολήσεις, στα
περίφημα ‘συμπόσια’. Για να μπορεί να συντηρηθεί ο οίνος ήταν υψηλόβαθμος, και γι’
αυτό πινότανε πάντοτε αραιωμένος με νερό, σε αναλογία συνήθως 1:2 ή και

1
περισσότερο. Εξαιτίας αυτής της συνήθειας, η χώρα μας είναι η μόνη που ονόμασε τον
οίνο κρασί, λέξη που προέρχεται από το αρχαίο ρήμα κεράννυμι, κράμα, κρασί.
Η Ελλάδα ήταν επίσης η πρώτη χώρα που καθόρισε την έννοια των εκλεκτών
τοπικών οίνων. Περίφημοι ήταν οι αρχαίοι οίνοι της Χίου (ο Αριούσιος θεωρούταν ο
καλύτερος όλων), Θάσου, Θήρας, Σκιώνης και Μένδης (Χαλκιδικής), καθώς επίσης ο
αρχαίος ρητινίτης οίνος (η σύγχρονη ‘ρετσίνα’). Τη ρητίνη πρόσθεταν οι πρόγονοί μας
προφανώς για λόγους συντήρησης, αφού καθώς διασπάται στον πυθμένα του βαρελιού
απελευθερώνει υγρή παραφίνη που καλύπτει την επιφάνεια του κρασιού και το εμποδίζει
να ξινίσει.

Εκτάσεις αμπελοκαλλιέργειας στην Ελλάδα

Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται οι εκτάσεις των καλλιεργούμενων αμπελώνων με
προορισμό την παραγωγή οίνων, επιτραπέζιων σταφυλιών και σταφίδων στη χώρα μας,
κατά το 2005 και 2006, και οι αντίστοιχες παραγωγές (Στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής
Υπηρεσίας Ελλάδας-ΕΣΥΕ).

Πίνακας 1. Εκτάσεις (σε χιλιάδες στρέμματα) και παραγωγή (σε τόνους) αμπελώνων με
προορισμό την παραγωγή οίνων, επιτραπέζιων σταφυλιών και σταφίδων, κατά το 2005
και 2006, σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδας (ΕΣΥΕ).

2
1.3. Αμπελουργικά προϊόντα

Η άμπελος καλλιεργείται για την παραγωγή σταφυλιών για επιτραπέζια

κατανάλωση, σταφίδων, οίνου, χυμών και κονσερβών.

Επιτραπέζια σταφύλια
Μερικές ποικιλίες της αμπέλου παράγουν σταφύλια, τα οποία κυρίως
χρησιμοποιούνται για άμεση κατανάλωση από τον άνθρωπο ως νωπά φρούτα. Οι
ποικιλίες αυτές χρησιμοποιούνται για την παραγωγή επιτραπέζιων σταφυλιών, λόγω των
ιδιοτήτων που έχουν και οι οποίες αφορούν στην εποχή ωρίμανσης των σταφυλιών, το
μέγεθός τους και το σχήμα τους, το μέγεθος, το σχήμα και τη δομή της ράγας, καθώς και
τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και τη γεύση τους. Τα νωπά σταφύλια, ως εύγευστα
φρούτα, περιέχουν σάκχαρα σε μεγάλες ποσότητες, ανόργανα άλατα και βιταμίνες, με
πολύ σημαντικές διαιτητικές ιδιότητες. Επίσης η περιεκτικότητά τους σε λιπαρές ουσίες
και πρωτεΐνες είναι χαμηλή και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στις σύγχρονες
καταναλωτικές συνθήκες, όπου ο ανθρώπινος οργανισμός καταπονείται αρκετά με την
κατανάλωση λιπών και πρωτεϊνών.

Σταφίδες
Η αποξήρανση των σταφυλιών ορισμένων ποικιλιών της αμπέλου κάτω από
φυσικές ή τεχνητές συνθήκες και η παραγωγή σταφίδας, δίνει τη δυνατότητα
κατανάλωσης των καρπών όλο το χρόνο. Η διαδικασία αυτή ήταν γνωστή από τους
αρχαίους χρόνους. Η ξηρά σταφίδα είναι ένα προϊόν πλούσιο σε ενέργεια (3.340
calories/kg) και η περιεκτικότητά της σε σάκχαρα φθάνει το 60-68%. Οι σταφίδες
συνήθως παράγονται από ποικιλίες με σταφύλια υψηλής περιεκτικότητας σε σάκχαρα, τα
οποία έχουν ράγες μικρού μεγέθους, συνήθως αγίγαρτες και με λεπτό φλοιό για να είναι
εύκολη η αποξήρανσή τους. Για την παραγωγή σταφίδας καλλιεργούνται κυρίως οι
ποικιλίες Σουλτανίνα, Κορινθιακή και Μοσχάτο Αλεξανδρείας.
Η χώρα μας αποτελούσε και αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες χώρες παραγωγής
σταφίδας.

3
Οίνος
Ο οίνος είναι προϊόν της αλκοολικής ζύμωσης του χυμού της σταφυλής, ο οποίος
ονομάζεται και γλεύκος ή μούστος. Το γλεύκος παράγεται από την έκθλιψη των
σταφυλιών και η πυκνότητά του κυμαίνεται από 1,05 έως 1,13. Στο γλεύκος των
σταφυλιών περιέχονται νερό (70-80%), σάκχαρα, οξέα, χρωστικές, τανίνες, αζωτούχες
ουσίες, πηκτινικές ύλες και ιχνοστοιχεία.
Οι ποικιλίες της αμπέλου που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την παραγωγή
σταφυλιών προς οινοποίηση, αποκαλούνται οινοποιήσιμες ποικιλίες. Κάποιες ποικιλίες
θεωρούνται διπλής χρήσης, δεδομένου ότι χρησιμοποιούνται τόσο ως επιτραπέζιες όσο
και ως οινοποιήσιμες. Όμως και μερικές επιτραπέζιες ποικιλίες, όταν η νομοθεσία δεν το
απαγορεύει, μπορούν να χρησιμοποιούνται επίσης για οινοποίηση, καθώς και
οποιαδήποτε άλλη ποικιλία, της οποίας η εποχή ωρίμανσης των σταφυλιών και τα
οργανοληπτικά χαρακτηριστικά επιτρέπουν την οινοποίηση του γλεύκους.

Χυμός σταφυλιού, σταφύλι κονσέρβα, τρυγικά υποπροϊόντα, ξύδι, κ.ά.

Πρόκειται για προϊόντα της αμπέλου τα οποία παράγονται μετά από κατάλληλη
επεξεργασία των σταφυλιών.

2. ΒΟΤΑΝΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Το αμπέλι ανήκει στην οικογένεια Vitaceae (ή Ampelidaceae) της τάξης

Rhamnales. Η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει 14 γένη, από τα οποία το γένος Vitis
ενδιαφέρει την αμπελουργία. Σ’ αυτό υπάγονται τα υπογένη: α) Euvitis, στο οποίο
ανήκει το είδος Vitis vinifera (άμπελος η οινοφόρος), δηλαδή το ευρωπαϊκό αμπέλι,
καθώς και διάφορα ασιατικά και αμερικανικά είδη, μεταξύ των οποίων τα V. Berlandieri,
V. Rupestris, V. Riparia, καθώς και β) Muscandinia, που περιλαμβάνει είδη της Β.
Αμερικής, κυρίως για την αντοχή τους σε προσβολές φυλλοξήρας και νηματωδών καθώς
και στον ιό του μολυσματικού εκφυλισμού. Τα προαναφερόμενα είδη μπορούν να
χρησιμοποιηθούν σε διασταυρώσεις με ποικιλίες του υπογένους Euvitis για τη
δημιουργία υποκειμένων ανθεκτικών στις πιο πάνω παθήσεις. Το V. vinifera διακρίνεται
σε δύο υποείδη: το V. vinifera silvestris (άγριο αμπέλι) και το V. vinifera sativa. Το V.
vinifera sativa περιλαμβάνει όλες τις καλλιεργούμενες ποικιλίες.

4
 3. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

3.1. Ριζικό σύστημα

Το ριζικό σύστημα του φυτού αποτελείται από την κύρια ρίζα, τις δευτερεύουσες
ρίζες (ριζικά μπράτσα) και τα ριζικά τριχίδια, τα οποία χρησιμεύουν για την
απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος. Ο κύριος όγκος του ριζικού
συστήματος του φυτού βρίσκεται σε βάθος 20-80 cm. Το ριζικό σύστημα των
σπορόφυτων είναι αρχικά πασσαλώδες αλλά στη συνέχεια αναπτύσσονται πλευρικά
ριζικά τριχίδια, ένα μεγάλο μέρος των οποίων καταστρέφεται κατά τη διάρκεια του
χειμώνα. Το ριζικό σύστημα του φυτού παρουσιάζει σημαντική ανάπτυξη και αποτελεί
περίπου το 30-40% του ξηρού βάρους ολόκληρου του φυτού.

3.2. Κορμός

Ο κορμός του φυτού κυμαίνεται σε ύψος από 50 cm έως και 2,5 m και εξαρτάται
από το σύστημα μόρφωσης που έχει επιλεγεί για την καλλιέργεια. Ο κορμός του φυτού
πρέπει να είναι ευθυτενής και ισχυρός. Αυτό επιτυγχάνεται κλαδεύοντας αυστηρά κατά
τον πρώτο χρόνο της εγκατάστασης των φυτών στον αγρό. Στη συνέχεια ο ζωηρός
βλαστός δένεται ισχυρά σε ένα στήριγμα.
Ο κορμός πρέπει να διατηρείται σε καλή (υγιεινή) κατάσταση και για το λόγο
αυτό αποφεύγεται η εφαρμογή βαθιών τομών. Επιπλέον πρέπει να αποφεύγεται και
οποιοσδήποτε τραυματισμός του γιατί στο κάμβιο (δηλ. μεταξύ της επιδερμίδας και του
ξύλου) γίνεται ο πολλαπλασιασμός των κυττάρων.

3.3. Κληματίδα

Πρόκειται για ετήσιους βλαστούς οι οποίοι είναι αρχικά πράσινοι και στη
συνέχεια ξυλοποιούνται και αποκτούν σκούρο χρωματισμό (καφέ). Στην κληματίδα
διακρίνονται τα γόνατα, τα μεσογονάτια διαστήματα και φέρονται οι οφθαλμοί, τα
φύλλα, οι ταξιανθίες και οι έλικες.
Οι κληματίδες ανάλογα με την ποικιλία, το σύστημα μόρφωσης του πρέμνου και
το κλάδεμα το οποίο εφαρμόζεται διακρίνονται σε κεφάλια τα οποία έχουν μικρό μήκος
και φέρουν 1-3 μάτια και σε αμολυτές όπου αφήνονται 6-10 μάτια.

5
 Εικόνα 3.1. Μορφολογικά χαρακτηριστικά πρέμνου

3.4. Φύλλα

Τα φύλλα έχουν μεγάλο μέγεθος και είναι πλατιά και παλαμοειδή με ή χωρίς
λοβούς (3 ή 5) ανάλογα με την ποικιλία. Η εμφάνισή τους γίνεται σταδιακά στο βλαστό
και από τη στιγμή της έκπτυξής τους μέχρι την πλήρη ανάπτυξή τους απαιτούνται 30-40
ημέρες ενώ μετά από 4-5 μήνες ξεκινά η πτώση τους.

3.5. Έλικες
Πρόκειται για φυτικούς σχηματισμούς (όργανα) ιδιαίτερης οργάνωσης και
λειτουργίας τα οποία έχουν κοινή προέλευση με τα άνθη.

6
Εικόνα 3.2. Μορφολογικά χαρακτηριστικά βλαστού, φύλλου και κληματίδας της
αμπέλου

3.5. Οφθαλμοί

Οι οφθαλμοί (μάτια) βρίσκονται στα γόνατα της κληματίδας στη μασχάλη των
φύλλων όπου και εμφανίζονται εναλλάξ. Είναι σύνθετοι αποτελούμενοι στην
πραγματικότητα από 2 οφθαλμούς εκ των οποίων ο ένας ονομάζεται ταχυφυής και ο
άλλος λανθάνων.
Ο ταχυφυής είναι πιο ογκώδης και βλαστάνει κατά την περίοδο του σχηματισμού
του στο βλαστό. Από τον ταχυφυή αναπτύσσεται βλαστός που ονομάζεται μεσοκάρδιος

7
ο οποίος μπορεί να είναι μόνιμος οπότε και στη συνέχεια ξυλοποιείται ή μπορεί να είναι
προσωρινός οπότε και αποκολλάται προς το τέλος της τρέχουσας βλαστικής περιόδου.
Ο λανθάνων εκτός από μικρότερο μέγεθος έχει και πολύ αργό ρυθμό ανάπτυξης.
Αναπτύσσεται την επόμενη χρονιά του σχηματισμού του και δίνει τον κύριο βλαστό. Οι
λανθάνοντες οφθαλμοί που βρίσκονται στη βάση της κληματίδας (στεφάνη) ονομάζονται
φυλλίτες ή στεφανίτες.
Οι λανθάνοντες οφθαλμοί διακρίνονται σε καρποφόρους (μικτούς) οι οποίοι
δίνουν έναν βλαστό με 4 ταξιανθίες (συνήθως) και σε φυλλοφόρους οι οποίοι δίνουν
βλαστό που φέρει μόνο φύλλα.
Στο αμπέλι υπάρχουν και οφθαλμοί οι οποίοι βρίσκονται στο παλιό ξύλο (κορμό,
μπράτσα, ξύλο ηλικίας μεγαλύτερης των δύο ετών) και οι οποίοι ονομάζονται τυφλοί ή
κοιμώμενοι ή οφθαλμοί παλιού ξύλου. Οι οφθαλμοί αυτοί μπορεί να βλαστήσουν κάτω
από ιδιαίτερες συνθήκες.

Εικόνα 3.3. Οφθαλμοί της αμπέλου

3.6. Άνθη

Τα άνθη εμφανίζονται σε βοτρυώδεις ταξιανθίες μετά το 4ο - 6ο γόνατο του

βλαστού. Είναι μικρά και πρασινωπά, χωρίς καλά σχηματισμένο κάλυκα και με στεφάνη
η οποία αποτελείται από 5 ενωμένα πέταλα που σχηματίζουν το πηλίδιο. Έχουν 5
μικρούς στήμονες οι οποίοι φέρουν δίχωρους ανθήρες και η ωοθήκη είναι δίχωρη. Η
άνθηση πραγματοποιείται 6-10 εβδομάδες μετά την εμφάνιση κάθε ταξιανθίας.

8
Εικόνα 3.4. Άνθος

3.7. Καρπός

Ο καρπός είναι ράγα σαρκώδης η οποία περικλείεται από το περικάρπιο και

αποτελείται από τη σάρκα και τα γίγαρτα. Οι καρποί εμφανίζονται πολλοί μαζί σε
ταξικαρπίες, οι οποίες αποτελούνται από τη ράχη που μαζί με τις διακλαδώσεις και τους
ποδίσκους ονομάζεται βόστρυχος.

Εικόνα 3.5. Καρπός (ράγα)

3.8. Γίγαρτο

Το γίγαρτο αποτελείται από το ράμφος και το σώμα (χάλαζα, ραφή, τροπίδα). Το

σχήμα του γίγαρτου είναι χαρακτηριστικό για κάθε ποικιλία και μπορεί να είναι είτε
σφαιρικό είτε απιοειδές με λεπτό ή μακρύ ράμφος. Σε κάθε ράγα υπάρχουν συνήθως 1-3
γίγαρτα.

9
 4. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Κατά τη διάρκεια του έτους, η ανάπτυξη των πρέμνων μπορεί να διακριθεί σε

πέντε φάσεις κατά τις οποίες συμβαίνουν διαφορετικές φυσιολογικές διεργασίες. Οι
φυσιολογικές αυτές φάσεις είναι: η αύξηση, ο αποθησαυρισμός, η χειμέρια ανάπαυση, η
φάση της μεταφοράς και διακίνησης αποθησαυριστικών ουσιών και τέλος η
αναπαραγωγική φάση.

4.1. Αύξηση

Η φάση της αύξησης καλύπτει μία μεγάλη χρονική περίοδο η οποία ξεκινά από
τη στιγμή της έναρξης της βλάστησης των οφθαλμών και εκτείνεται μέχρι και την
ωρίμανση των καρπών. Σε αυτή τη φάση περιλαμβάνονται πολλές μορφολογικές
αλλαγές που παρατηρούνται στα πρέμνα, όπως είναι: η έκπτυξη των λανθανόντων
οφθαλμών (εμφανίστηκαν στο πρέμνο το προηγούμενο έτος), η ανάπτυξη και
διαφοροποίηση των βλαστών (τρέχουσα βλάστηση) καθώς και η ανάπτυξη και ωρίμανση
των καρπών.
Η εκβλάστηση των λανθανόντων οφθαλμών οι οποίοι παρέμειναν στην κληματίδα
(παραγωγική μονάδα) κατά το χειμωνιάτικο κλάδεμα καρποφορίας γίνεται σταδιακά σε
κάθε κληματίδα. Σαν χρονική στιγμή έναρξης αυτής της φάσης θεωρείται συνήθως η
στιγμή κατά την οποία έχει εκπτυχθεί το 50% των λανθανόντων οφθαλμών των
κληματίδων του πρέμνου.
Τα στάδια στα οποία μπορεί να διακριθεί η έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών
είναι τα εξής: (1) διόγκωση του οφθαλμού, (2) απομάκρυνση (πτώση) των λεπίων του
οφθαλμού και εμφάνιση πυκνού χνουδιού, (3) εμφάνιση του βλαστικού κώνου, (4)
έξοδος φυλλαρίων (ροζέττα), (5) ξεδίπλωμα και εμφάνιση νεαρών φύλλων, (6) εμφάνιση
ταξιανθιών, (7) εξέλιξη ταξιανθιών, (8) στάδιο «μούρου», (9) πλήρης άνθηση, (10)
καρπόδεση.
Η χρονική στιγμή κατά την οποία ξεκινά η έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών
εξαρτάται κυρίως από την ποικιλία, τη θερμοκρασία και την εφαρμοζόμενη αμπελοκομική
τεχνική (καλλιέργειας).
Ποικιλία. Συνήθως στις πρώιμες ποικιλίες η έκπτυξη των οφθαλμών ξεκινά
νωρίτερα την άνοιξη και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό παρατηρείται ακόμη και όταν η

10
θερμοκρασία είναι μεγαλύτερη από 5οC. Πάντως ο χρόνος έκπτυξης των οφθαλμών δεν
είναι απαραίτητο να συνδέεται και με το χρόνο ωρίμανσης των σταφυλιών. Έτσι
υπάρχουν ποικιλίες πρώιμες ως προς την έκπτυξη των οφθαλμών αλλά όχι πρώιμες ως
προς την ωρίμανση των σταφυλιών.
Θερμοκρασία. Η θερμοκρασία επηρεάζει καθοριστικά την έκπτυξη των
οφθαλμών αλλά η επίδρασή της εξαρτάται από την ποικιλία. Σε γενικές γραμμές η
αύξηση της θερμοκρασίας σε επίπεδα πάνω από τους 10οC προκαλεί λογαριθμική
αύξηση του αριθμού των οφθαλμών που εκπτύσσονται σε ένα πρέμνο, αυξάνοντας
σημαντικά το ρυθμό έκπτυξης των οφθαλμών.
Καλλιεργητική τεχνική. Η εφαρμοζόμενη καλλιεργητική τεχνική, όπως ο
χρόνος εκτέλεσης του κλαδέματος, η αυστηρότητα του χειμωνιάτικου κλαδέματος και η
κατάσταση ζωηρότητας στην οποία διατηρούνται τα πρέμνα είναι παράγοντες που
επηρεάζουν τη χρονική στιγμή έκπτυξης των λανθανόντων οφθαλμών του πρέμνου.
Οι κυριότεροι παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν σε όψιμη έκπτυξη των
λανθανόντων οφθαλμών ενός πρέμνου είναι:
1. η εξάντληση των φυτών λόγω κακής θρέψης ή υπερβολικού φορτίου ή
προσβολής ή παγετοπληξίας,
2. η παράταση της βλαστικής περιόδου κατά το φθινόπωρο λόγω υψηλών
θερμοκρασιών ή εφαρμογής άρδευσης, και
3. η διατήρηση παραγωγικών μονάδων μεγάλου μήκους στο πρέμνο.

Η εκβλάστηση των οφθαλμών της τρέχουσας βλάστησης περιλαμβάνει την

εκβλάστηση του επάκριου και των ταχυφυών οφθαλμών οι οποίοι σχηματίζονται στους
βλαστούς που αναπτύσσονται από τους λανθάνοντες οφθαλμούς που είχαν διατηρηθεί
στην παραγωγική μονάδα (κληματίδα) από τον προηγούμενο χρόνο.
Ο επάκριος οφθαλμός ασκεί κυριαρχία επί της έκπτυξης των κατώτερων
οφθαλμών του βλαστού (κυριαρχία της κορυφής) και η αφαίρεσή του (κορυφολόγημα)
επιτρέπει την ταχύτατη έκπτυξη των ταχυφυών. Η κυριαρχία της κορυφής θεωρείται ότι
ελέγχεται ορμονικά, από τη σχετική αναλογία κυρίως αυξινών και κυτοκινινών.
Η έκπτυξη των ταχυφυών οφθαλμών εξαρτάται, εκτός από την παρεμποδιστική
δράση του επάκριου οφθαλμού, και από την κατάσταση ευρωστίας του πρέμνου.
Συνήθως εκπτύσσονται οι ταχυφυείς οφθαλμοί που βρίσκονται σε απόσταση 30-40 cm
κάτω από τον επάκριο οφθαλμό. Επιπλέον, έκπτυξη πολλών ταχυφυών και ανάπτυξη

11
μεσοκαρδίων (βλαστών) μπορεί να παρατηρηθεί και όταν το πρέμνο είναι
προσβεβλημένο από ιώσεις.
Οι λανθάνοντες οφθαλμοί των βλαστών δεν εκπτύσσονται αμέσως μετά την
απόκτηση δομής και οργάνωσης και αυτό οφείλεται κυρίως στην παρουσία του επάκριου
και των ταχυφυών, η επίδραση των οποίων διαρκεί 5-6 εβδομάδες και στη συνέχεια οι
λανθάνοντες οφθαλμοί εισέρχονται σε προληθαργικό στάδιο. Αν ο επάκριος και οι
ταχυφυείς απομακρυνθούν νωρίς από το βλαστό ή πραγματοποιηθεί κορυφολόγημα του
βλαστού (επίσης νωρίς, δηλ. 40-50 ημέρες μετά την έκπτυξη των λανθανόντων
οφθαλμών της παραγωγικής μονάδας) τότε παρατηρείται εκβλάστηση ενός ή και
περισσοτέρων λανθανόντων οφθαλμών κατά το έτος του σχηματισμού τους.
Ο ρυθμός ανάπτυξης των βλαστών δεν είναι σταθερός καθ’ όλη τη διάρκεια της
φάσης της αύξησης. Μεγαλύτερος ρυθμός αύξησης των βλαστών (περίπου 2 cm την
ημέρα) παρατηρείται 3-4 εβδομάδες μετά την έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών και
διατηρείται μέχρι την έναρξη της άνθησης. Στη συνέχεια παρατηρείται μείωση του
ρυθμού αύξησης και αργότερα διακοπή της αύξησης των βλαστών, χρονική περίοδος η
οποία συμπίπτει με την έναρξη της φάσης του αποθησαυρισμού.
Προς το τέλος της περιόδου αύξησης παρατηρούνται ορισμένες αλλαγές σε
μορφολογικά χαρακτηριστικά των βλαστών της τρέχουσας βλάστησης και συγκεκριμένα:
1. αλλαγή του χρώματος και της υφής των βλαστών (ξυλοποίηση)
2. αποχρωματισμός των φύλλων, στις λευκές ποικιλίες το χρώμα γίνεται κίτρινο
έως ανοιχτό καστανό και στις έγχρωμες γίνεται ερυθρό
3. πτώση των φύλλων η οποία ξεκινά από τα κατώτερα φύλλα του βλαστού που
πλέον είναι ξυλοποιημένος. Η πτώση των φύλλων γίνεται ύστερα από
αποκοπή του μίσχου από το σημείο πρόσφυσης στο βλαστό.

4.2. Αποθησαυρισμός

Η φάση αυτή ξεκινά από τη στιγμή που παρατηρείται διακοπή της κατά μήκος
αύξησης των βλαστών στο πρέμνο (Ιούλιος – Αύγουστος) και ολοκληρώνεται
ουσιαστικά όταν ξεκινά πτώση των φύλλων. Κατά την περίοδο της πλήρους ωρίμανσης
των σταφυλιών ο ρυθμός αποθησαυρισμού (κυρίως συσσώρευση υδατανθράκων)
παρουσιάζει μικρή κάμψη. Ο αποθησαυρισμός παρατηρείται πρώτα στο ξύλο και στη
συνέχεια στο φλοιό. Ο βαθμός αποθησαυρισμού εξαρτάται από την ηλικία του φυτικού
υλικού και είναι πολύ έντονος στις ρίζες των πρέμνων.

12
 4.3. Χειμέρια ανάπαυση

Κατά τη φάση αυτή η μεταβολική δραστηριότητα του πρέμνου είναι πολύ μικρή
και δεν παρατηρείται ορατή δραστηριότητα (βλαστική ανάπτυξη). Οφείλεται κατά κύριο
λόγο στις δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες και ξεκινά από τη στιγμή που έχει
ολοκληρωθεί η πτώση των φύλλων. Η διάρκεια της φάσης αυτής είναι σχετικά μεγάλη
και εκτείνεται μέχρι και τη στιγμή της έναρξης της εκβλάστησης των λανθανόντων
οφθαλμών κατά την επόμενη φάση της αύξησης (νέα βλαστική περίοδος).
Πριν από την έναρξη της φάσης αυτής διακρίνεται η προληθαργική περίοδος των
λανθανόντων οφθαλμών, η οποία εμφανίζεται κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών του
καλοκαιριού και οφείλεται σε ενδογενείς παράγοντες και συγκεκριμένα στην
παρεμποδιστική δράση της αυξανόμενης κορυφής (κυριαρχία της κορυφής), δηλ. του
επάκριου οφθαλμού. Κατά τους φθινοπωρινούς μήνες και κατά τη διάρκεια του χειμώνα
οι λανθάνοντες οφθαλμοί βρίσκονται σε λήθαργο (ληθαργική περίοδος) κάτι το οποίο
οφείλεται τόσο σε ενδογενείς παράγοντες όσο και σε εξωγενείς (περιβαλλοντικούς). Η
περίοδος αυτή ξεκινά περίπου τη χρονική στιγμή που παρατηρείται μείωση του ρυθμού
ανάπτυξης των βλαστών και συμπίπτει περίπου με την έναρξη της διαφοροποίησης των
βλαστών σε κληματίδες (περίπου μέσα στο πρώτο 15νθήμερο Αυγούστου).
Η είσοδος των λανθανόντων οφθαλμών σε λήθαργο γίνεται από τη βάση προς
την κορυφή της κληματίδας και συμπίπτει με τη φάση του αποθησαυρισμού. Η
ληθαργική περίοδος διαρκεί περίπου 2-3 μήνες (μέχρι τέλη Νοεμβρίου) και η έναρξή της
μπορεί να καθυστερήσει αν επικρατούν ήπιες περιβαλλοντικές συνθήκες ή γίνεται
άρδευση των πρέμνων. Προς το τέλος της ληθαργικής περιόδου παρατηρείται
προοδευτική ανάκτηση της ικανότητας των οφθαλμών να βλαστήσουν. Στη συνέχεια οι
οφθαλμοί μπορούν να βλαστήσουν ανεξάρτητα από τη θέση τους στην κληματίδα, με
την προϋπόθεση ότι θα επικρατήσουν ευνοϊκές συνθήκες.
Οι σημαντικότεροι παράγοντες που επηρεάζουν το χρόνο διακοπής της
ληθαργικής περιόδου των οφθαλμών είναι η θερμοκρασία του περιβάλλοντος (απαιτείται
έκθεση των φυτών σε θερμοκρασία μικρότερη από 10οC) και η απώλεια νερού στους
οφθαλμούς. Η ταχύτερη διακοπή του λήθαργου των οφθαλμών μπορεί επίσης να
επιτευχθεί και με τη χρήση χημικών ουσιών (ρηντίτης, γιββερελλίνες). Η επίδραση των
ουσιών αυτών σχετίζεται με αύξηση της μεταβολικής δραστηριότητας των οφθαλμών.

13
 Εικόνα 4.1. Χειμέρια ανάπαυση και περίοδος βλάστησης

4.4. Διακίνηση και μεταφορά των αποθησαυριστικών ουσιών

Η φάση αυτή ξεκινά με την κινητοποίηση των αποθησαυριστικών ουσιών

(προβλαστική περίοδος) και συνδέεται με αυξημένη μεταβολική δραστηριότητα στο
πρέμνο. Η έναρξη της κινητοποίησης των αποθησαυριστικών ουσιών θεωρείται ότι
συμβαίνει κατά τη στιγμή της εκδήλωσης του φαινομένου της δακρύρροιας στα πρέμνα.
Η διάρκεια της φάσης αυτής εκτείνεται μέχρι και την στιγμή της έκπτυξης των
οφθαλμών (έναρξη νέας βλαστικής περιόδου). Η εκδήλωση του φαινομένου της
δακρύρροιας δικαιολογείται από το γεγονός ότι το νερό που απορροφάται από τις ρίζες
αποκτά πίεση μεγαλύτερη από αυτή της ατμόσφαιρας. Η δακρύρροια παρατηρείται
κυρίως στις πρόσφατες τομές κλαδέματος και χρόνος εκδήλωσης του φαινομένου
επηρεάζεται σημαντικά από τη θερμοκρασία και την ποικιλία.
Μετά την έκπτυξη των οφθαλμών, η διακίνηση των υδατανθράκων γίνεται από
τα φύλλα της κορυφής κυρίως προς την αυξανόμενη κορυφή, από τα φύλλα της βάσης
προς τη βάση του βλαστού και από τα φύλλα στο μέσο του βλαστού και προς τις δύο
κατευθύνσεις. Μετά την καρπόδεση ένα μεγάλο μέρος των υδατανθράκων μεταφέρεται
στους αναπτυσσόμενους καρπούς.

14
 4.5. Αναπαραγωγική φάση

Ξεκινά την άνοιξη με το σχηματισμό των ανθικών καταβολών στους λανθάνοντες

οφθαλμούς του βλαστού οι οποίοι βλαστάνουν την επόμενη βλαστική περίοδο και
ολοκληρώνεται με την ωρίμανση των καρπών.
Η άνθηση ολοκληρώνεται σε 3 στάδια τα οποία είναι: (1) η πτώση του πιλιδίου,
(2) η διάρρηξη των ανθήρων και (3) η επιδεκτικότητα του ύπερου για γονιμοποίηση. Η
χρονική στιγμή έναρξης της άνθησης εξαρτάται από την ποικιλία, την ηλικία, τη
ζωηρότητα και την ευρωστία του πρέμνου, τις καλλιεργητικές φροντίδες και επεμβάσεις
(σύστημα μόρφωσης, κλάδεμα καρποφορίας, υποκείμενο) καθώς και τους
περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Η έναρξη της άνθησης σε ένα πρέμνο παρατηρείται 6-8 εβδομάδες μετά την
έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών, όταν η θερμοκρασία είναι μεγαλύτερη από 15οC
ενώ οι άριστες συνθήκες είναι όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται στους 20-22οC.
Η άνθηση θεωρείται ότι συμβαίνει όταν έχει πέσει το 75 ή το 50% των πιλιδίων
αλλά η χρονική στιγμή της άνθησης των ταξιανθιών εξαρτάται από τη θέση τους στο
βλαστό, με αποτέλεσμα να ανθίζουν νωρίτερα οι ανώτερες ταξιανθίες. Στην ίδια
ταξιανθία προηγείται η άνθηση των ανθέων στη μέση, μετά στη βάση και τέλος στην
κορυφή της ταξιανθίας.
Η επικονίαση γίνεται με τη βοήθεια του ανέμου και η γύρη διατηρεί τη
βλαστικής ικανότητας συνήθως για 5-7 ημέρες. Η βλάστηση της γύρης επηρεάζεται
σημαντικά από την καλή θρεπτική κατάσταση του πρέμνου και κυρίως από την
παρουσία ιχνοστοιχείων όπως είναι το βόριο. Η γονιμοποίηση και τελικά η καρπόδεση
επηρεάζονται σημαντικά από τη θερμοκρασία, με τα άριστα επίπεδα να κυμαίνονται
στους 25-30οC.
Η ανάπτυξη (ρυθμός και τελικό μέγεθος) και η ωρίμανση της ράγας
επηρεάζονται σημαντικά από την παρουσία ή όχι γιγάρτων. Αρχικά παρατηρείται μία
περίοδος ταχύτατης αύξησης των ραγών, στη συνέχεια ο ρυθμός αύξησής τους μειώνεται
σημαντικά και παρατηρείται έντονη ανάπτυξη των γιγάρτων, τέλος παρατηρείται
έντονος ρυθμός ανάπτυξης των ραγών μέχρι την έναρξη της ωρίμανσης. Κατά τη
διάρκεια της ανάπτυξης των ραγών μπορούμε να διακρίνουμε 3 στάδια.

15
 Εικόνα 4.2. Στάδια ανάπτυξης της ράγας

1. Στάδιο πράσινης ράγας. Ξεκινά από την καρπόδεση και φτάνει μέχρι την
έναρξη της ωρίμανσης.
2. Στάδιο ωρίμανσης της ράγας. Ξεκινά από το γυάλισμα της ράγας δηλ. από τη
στιγμή της έναρξης της σταδιακής απώλειας του πράσινου χρώματος και της απώλειας
της σκληρότητας της ράγας και φτάνει μέχρι και την πλήρη ωρίμανση των σταφυλιών.
Στην αρχή του σταδίου ωρίμανσης τα σταφύλια έχουν αποκτήσει το μεγαλύτερο μέρος
του όγκου τους και ο ρυθμός αύξησής τους στη συνέχεια μειώνεται. Στο στάδιο αυτό
παρατηρείται αύξηση της περιεκτικότητας σε σάκχαρα ενώ παράλληλα παρατηρείται
και μείωση της συγκέντρωσης των οξέων.
3. Στάδιο υπερωρίμανσης της ράγας. Στο στάδιο αυτό παρατηρείται σημαντική
αύξηση της συγκέντρωσης σακχάρων και μείωση της συγκέντρωσης οξέων ενώ
σταδιακά παρατηρείται και απώλεια του όγκου της ράγας.

16
Εικόνα 4.3. Στάδια ανάπτυξης της αμπέλου από τη διόγκωση των οφθαλμών
μέχρι την πτώση των φύλλων το φθινόπωρο (Meier, 2001)

17
 Στην πραγματικότητα η αναπαραγωγική φάση εκτείνεται σε 2 βλαστικές
περιόδους. Κατά την πρώτη βλαστική περίοδο σχηματίζονται οι λανθάνοντες οφθαλμοί
και πραγματοποιείται ο σχηματισμός των ανθικών καταβολών και κατά τη δεύτερη
(επόμενη άνοιξη) πραγματοποιείται η διαδικασία της ανάπτυξης των ανθικών μορίων.
Οι σημαντικότεροι παράγοντες που επηρεάζουν τη γονιμότητα των οφθαλμών
της αμπέλου είναι:
(1) Θερμοκρασία. Ο σχηματισμός των ανθικών καταβολών ευνοείται όταν η
θερμοκρασία κυμαίνεται σε επίπεδα χαμηλότερα από τους 25οC.
(2) Ένταση φωτισμού. Η χαμηλή ένταση της ηλιακής ακτινοβολίας έχει
παρεμποδιστική επίδραση στο σχηματισμό ανθικών καταβολών.
(3) Φωτοπερίοδος. Όταν η διάρκεια της ημέρας είναι μεγάλη ευνοείται ο
σχηματισμός μεγαλύτερου αριθμού ανθικών καταβολών.
(4) Υγρασία. Η έλλειψη υγρασίας οδηγεί σε μείωση του αριθμού και του
μεγέθους των ανθικών καταβολών.
(5) Θρεπτική κατάσταση του πρέμνου. Η παρουσία αζώτου αν και δεν επηρεάζει
το μέγεθος των ανθικών καταβολών, προκαλεί αύξηση του αριθμού τους. Ο φώσφορος
ευνοεί το σχηματισμό ανθικών καταβολών. Το κάλιο ευνοεί τόσο το σχηματισμό όσο και
το μέγεθος των ανθικών καταβολών.
(6) Καλλιεργητική τεχνική. Το υποκείμενο που χρησιμοποιείται μπορεί να
επηρεάσει το σχηματισμό των ανθικών καταβολών μέσω της επίδρασης που έχει στη
ζωηρότητα του πρέμνου. Το σύστημα μόρφωσης των πρέμνων επηρεάζει το σχηματισμό
ανθικών καταβολών. Έτσι ευνοείται ο σχηματισμός ανθικών καταβολών σε συστήματα
μόρφωσης στα οποία αφήνονται κατακόρυφοι βλαστοί. Η εφαρμογή αραίωσης του
φορτίου ευνοεί το σχηματισμό ανθικών καταβολών στους λανθάνοντες οφθαλμούς που
θα βλαστήσουν τον επόμενο χρόνο.
(7) Φυτορρυθμιστικές ουσίες. Η εφαρμογή γιββερελλινών ευνοεί την έκπτυξη
των πλάγιων οφθαλμών κάτι το οποίο δρα ανταγωνιστικά προς το σχηματισμό ανθικών
καταβολών. Αντίθετα οι επιβραδυντές αύξησης, όπως είναι το CCC, παρεμποδίζουν τα
ενδογενή επίπεδα των γιββερελλινών στο πρέμνο και ευνοούν το σχηματισμό ανθικών
καταβολών. Οι κυτοκινίνες ευνοούν τόσο το σχηματισμό ανθέων και την ανάπτυξη των
ανθικών μορίων όσο και την καρπόδεση και την περαιτέρω ανάπτυξη των καρπών.

18
 5. ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ

5.1. Έδαφος

Οι φυσικές και οι χημικές ιδιότητες του εδάφους επηρεάζουν σημαντικά τόσο τη

συνολική παραγωγή όσο και την ποιότητα των παραγόμενων αμπελουργικών προϊόντων.
Δομή (μηχανική σύσταση) του εδάφους. Επηρεάζει καθοριστικά την
κατεύθυνση της παραγωγής (ποιότητα και ποσότητα). Συγκεκριμένα η μηχανική
σύσταση του εδάφους επηρεάζει το πορώδες, την υδατοχωρητικότητα, τη διαθέσιμη για
τα πρέμνα υγρασία, τη θερμοκρασία του εδάφους και την εμφάνιση του φαινομένου της
διάβρωσης.
Τα αμμώδη ή χαλικώδη (ελαφρά) εδάφη ευνοούν τον καλύτερο αερισμό του
ριζικού συστήματος των πρέμνων και θερμαίνονται γρήγορα. Με την προϋπόθεση ότι
δεν παρατηρείται σημαντική έλλειψη υγρασίας, τα εδάφη αυτά οδηγούν σε αύξηση της
παραγωγής και παράλληλα επιτυγχάνεται η παραγωγή προϊόντων με καλά ποιοτικά
χαρακτηριστικά. Σε πολλές περιπτώσεις τα εδάφη αυτά, ιδιαίτερα όταν σε αυτά
καλλιεργούνται επιτραπέζιες ποικιλίες, παρουσιάζουν την ανάγκη για την εφαρμογή
άρδευσης.
Τα βαριά-αργιλώδη εδάφη παρά το γεγονός ότι συγκρατούν μεγάλες ποσότητες
νερού δεν προσφέρονται για την επίτευξη μεγάλων αποδόσεων.
Περιεκτικότητα του εδάφους σε οργανική ουσία. Τα εδάφη που είναι πλούσια
σε οργανική ουσία οδηγούν σε αύξηση της παραγωγής, παράλληλα όμως οδηγούν
συνήθως σε υποβάθμιση της ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων, ιδιαίτερα όταν
πρόκειται για την παραγωγή κρασιών. Τα εδάφη που είναι πλούσια σε οργανική ουσία
έχουν σκούρο χρώμα με αποτέλεσμα να θερμαίνονται και να ψύχονται εύκολα, κάτι το
οποίο επηρεάζει σημαντικά τη βλάστηση των πρέμνων, ιδιαίτερα όταν αυτά είναι
μορφωμένα σε χαμηλά κύπελλα.
Βάθος του εδάφους. Το έδαφος θα πρέπει να είναι χαλαρό και χωρίς την
παρουσία πολύ συνεκτικών στρωμάτων (αδιαπέραστου ορίζοντα) σε βάθος μέχρι
περίπου 2,0 m όπου μπορούν να αναπτύσσονται οι ρίζες των πρέμνων. Κοντά στην
επιφάνεια του εδάφους (σε βάθος 20-50 cm) όπου αναπτύσσεται μεγάλο μέρος του
ριζικού συστήματος, καλό είναι το έδαφος να έχει ελαφριά σύσταση για να
διευκολύνεται η ανάπτυξη των ριζών.

19
 Χημική αντίδραση (pH) του εδάφους. Η ποικιλίες του είδους Vitis vinifera
παρουσιάζουν ικανοποιητική προσαρμοστικότητα τόσο σε ελαφρώς όξινα όσο και σε
ελαφρώς αλκαλικά εδάφη. Παρόλα αυτά συνήθως προτιμώνται εδάφη με pH=6,5-7,5.
Ανάλογα βέβαια και με την περιεκτικότητα του εδάφους σε ασβέστιο μπορούν να
χρησιμοποιούνται σε κάθε περίπτωση κατάλληλα υποκείμενα.
Περιεκτικότητα σε άλατα. Η υψηλή περιεκτικότητα των εδαφών σε άλατα
μπορεί να οδηγήσει σε παρεμπόδιση της ανάπτυξης των πρέμνων και σε μείωση της
παραγωγής. Για την αντιμετώπιση προβλημάτων από υψηλή συγκέντρωση αλάτων στο
έδαφος επιλέγονται κατάλληλα υποκείμενα.
Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία. Η περιεκτικότητα του εδάφους σε
μακροστοιχεία αλλά και σε ιχνοστοιχεία επηρεάζει σημαντικά την παραγωγή (ποσότητα
και ποιότητα). Ο ρόλος των θρεπτικών στοιχείων θα αναφερθεί πιο αναλυτικά στο
κεφάλαιο της λίπανσης. Σε γενικές γραμμές πάντως τα ασβεστώδη εδάφη ευνοούν τη
βλάστηση, την πρωίμιση της παραγωγής και την παραγωγή προϊόντων με καλά ποιοτικά
χαρακτηριστικά.

5.2. Κλίμα

Θερμοκρασία. Θεωρείται ο σπουδαιότερος παράγοντας για την ποιότητα των

αμπελουργικών προϊόντων και ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την παραγωγή κρασιών. Η
επίδραση της θερμοκρασίας στην παραγωγή εξαρτάται από πολλούς παράγοντες με
αποτέλεσμα να είναι δύσκολος ο προσδιορισμός του τρόπου της επίδρασής της.
Έτσι για παράδειγμα σε περιοχές όπου επικρατούν μέτριες θερμοκρασίες
παράγονται λευκά κρασιά τα οποία έχουν πολύ καλά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Σε
περιοχές με υψηλές θερμοκρασίες ευνοείται η παραγωγή σταφυλιών τα οποία έχουν
μικρή περιεκτικότητα σε οξέα σε σχέση με τα σάκχαρα και υψηλό αλκοολικό βαθμό.
Η θερμοκρασία κατά τη διάρκεια του χειμώνα δεν πρέπει να κυμαίνεται πολύ
κάτω από τους 0οC παρά το γεγονός ότι υπάρχουν ποικιλίες που αντέχουν μέχρι και τους
-40οC. Σε γενικές γραμμές η καλλιεργούμενη άμπελος προτιμάται να καλλιεργείται σε
περιοχές όπου η θερμοκρασία δεν πέφτει συχνά κάτω από τους -15οC γιατί κάτω από
αυτή τη θερμοκρασία καταστρέφονται οι λανθάνοντες οφθαλμοί και οι κληματίδες.
Για την έναρξη της βλάστησης η οποία συμπίπτει με την έναρξη της έκπτυξης
των οφθαλμών, οι απαιτήσεις σε θερμοκρασία εξαρτώνται και από άλλους παράγοντες
όπως είναι: η ποικιλία, η ηλικία του πρέμνου, η χρονική στιγμή εφαρμογής του

20
κλαδέματος, η θρεπτική κατάσταση των πρέμνων και η περιεκτικότητα του εδάφους σε
υγρασία.
Σε γενικές γραμμές η ευνοϊκή περίοδος για βλάστηση των πρέμνων θεωρείται
εκείνη κατά την οποία η θερμοκρασία κυμαίνεται πάνω από τους 10οC. Συγκεκριμένα, η
έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών (ανάλογα με την ποικιλία) ευνοείται από
θερμοκρασίες μεγαλύτερες από 10-14οC. Στη συνέχεια και μέχρι την άνθηση η
θερμοκρασία καλό είναι να βρίσκεται στους 12-18οC. Μετά την άνθηση και μέχρι την
ωρίμανση επιθυμούνται θερμοκρασίες μεταξύ 18 και 24οC. Οι πολύ υψηλές
θερμοκρασίες (μεγαλύτερες από 35οC) δημιουργούν προβλήματα τόσο στη βλάστηση
όσο και στην παραγωγή. Επιπλέον, προκαλούν μικρή μείωση στη συγκέντρωση των
σακχάρων στις ράγες, μεγάλη μείωση στην οξύτητα του γλεύκους και επηρεάζουν
αρνητικά τη συγκέντρωση των φαινολικών συστατικών στις έγχρωμες ποικιλίες.
Όσον αφορά τη θερμοκρασία του εδάφους, καλό είναι να μην πέφτει κάτω από
τους -5οC γιατί το ριζικό σύστημα του φυτού είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στις χαμηλές
θερμοκρασίες.
Ηλιακή ακτινοβολία. Η επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας συνδέεται άμεσα με
την ποσότητα των παραγόμενων υδατανθράκων εκ των οποίων το ½ χρησιμοποιείται για
τη βλαστική ανάπτυξη του φυτού και το υπόλοιπο ½ για την ανάπτυξη και ωρίμανση
των σταφυλιών. Σε γενικές γραμμές παρατηρείται μεγαλύτερη συγκέντρωση των
σακχάρων στις ράγες όταν επικρατούν συνθήκες χαμηλής έντασης της ηλιακής
ακτινοβολίας (σκίαση) καθώς και μεγαλύτερη περιεκτικότητα των ραγών σε ολικές
διαλυτές φαινόλες και ανθοκυάνες.
Βροχοπτώσεις – υγρασία. Το αμπέλι δεν έχει σε γενικές γραμμές μεγάλες
απαιτήσεις σε υγρασία. Τα χαμηλά επίπεδα της ατμοσφαιρικής υγρασίας προκαλούν
μείωση της συνολικής διάρκειας της περιόδου βλαστικής ανάπτυξης του φυτού και αυτό
έχει σαν συνέπεια την πρώιμη πτώση των φύλλων. Πάντως η κατανομή των
βροχοπτώσεων επηρεάζει σημαντικά τόσο την ανάπτυξη όσο και την παραγωγή. Έτσι
σημαντική επίδραση έχουν οι βροχοπτώσεις από τον Απρίλιο μέχρι το Σεπτέμβριο. Οι
έντονες βροχοπτώσεις κατά την περίοδο αυτή ευνοούν την εμφάνιση ασθενειών.
Ιδιαίτερα κατά την άνθηση και την καρπόδεση δεν πρέπει να επικρατούν συνθήκες
υψηλής ατμοσφαιρικής υγρασίας ενώ οι βροχοπτώσεις κατά την περίοδο της ανάπτυξης
και της ωρίμανσης των καρπών δεν ευνοούν την παραγωγή ποιοτικού προϊόντος.
Άνεμος. Η επίδραση του ανέμου εξαρτάται από την έντασή του καθώς και από το
βλαστικό στάδιο στο οποίο βρίσκεται το πρέμνο. Ο άνεμος προκαλεί θραύση των

21
κληματίδων ή των βλαστών. Επιπλέον η επίδρασή του στα πρέμνα συνδέεται με το
σχηματισμό βλαστών μικρότερου μήκους με περισσότερα μεσογονάτια διαστήματα και
μικρότερα φύλλα. Μεγάλης έντασης άνεμος προκαλεί επιπλέον και κλείσιμο των
στοματίων με αποτέλεσμα τη μείωση της φωτοσυνθετικής δραστηριότητας των πρέμνων.
Όταν ο άνεμος είναι πολύ ζεστός προκαλεί σημαντικά προβλήματα λόγω της έντονης
διαπνοής. Η αντιμετώπιση προβλημάτων που σχετίζονται με την παρουσία ανέμων στην
περιοχή καλλιέργειας των πρέμνων μπορεί να γίνει με την επιλογή κατάλληλου
συστήματος μόρφωσης και κλαδέματος καθώς και με την επιλογή κατάλληλης διάταξης
των πρέμνων.

6. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Ο πολλαπλασιασμός της αμπέλου μπορεί να γίνει είτε εγγενώς είτε αγενώς.

Κατά τον εγγενή πολλαπλασιασμό της αμπέλου η σπορά γίνεται περίπου τον
Απρίλιο σε βάθος 2-3 cm και η απόσταση μεταξύ των σπόρων (γιγάρτων) κυμαίνεται
περίπου στα 15 cm. Οι σπόροι της αμπέλου βλαστάνουν δύσκολα και η βλαστική τους
ικανότητα διατηρείται για μικρό χρονικό διάστημα (περίπου 3-4 χρόνια). Στην πράξη η
μέθοδος αυτή δεν εφαρμόζεται γιατί λόγω της σταυρογονιμοποίησης είναι αδύνατη η
πιστή αναπαραγωγή των ποικιλιών. Επιπλέον τα σπορόφυτα καθυστερούν να εισέλθουν
στην παραγωγική περίοδο, κάτι το οποίο συμβαίνει μετά από 6-8 χρόνια.
Μετά την είσοδο της φυλλοξήρας στη χώρα μας, ο αγενής πολλαπλασιασμός
αποτελεί τον μόνο τρόπο πολλαπλασιασμού της αμπέλου καθώς εφαρμόζεται
εμβολιασμός της επιθυμητής ποικιλίας Ευρωπαϊκής αμπέλου πάνω σε ανθεκτικά στη
ριζόβια μορφή φυλλοξήρας (α.ρ.μ.φ.) υποκείμενα, που πολλαπλασιάζονται αγενώς με
μοσχεύματα χειμερινού ξύλου.

Ο αγενής πολλαπλασιασμός της αμπέλου περιλαμβάνει εν γένει τη χρήση

καταβολάδων, παραφυάδων, μοσχευμάτων και την εφαρμογή της τεχνικής του
εμβολιασμού.
Καταβολάδες. Με την τεχνική αυτή πραγματοποιείται κύρτωση της κληματίδας
στο έδαφος και παράχωμα τμήματός της σε βάθος 20-30 cm. Στα γόνατα (οφθαλμοί) της
κληματίδας σχηματίζονται ρίζες και η ικανότητα αυτή οφείλεται στον περιορισμό των
ενδογενώς παραγόμενων ορμονών.

22
 Εικόνα 9. Καταβολάδα (παράχωμα της κληματίδας)

Παραφυάδες. Η τεχνική του πολλαπλασιασμού της αμπέλου με παραφυάδες

είναι περιορισμένη και εφαρμόζεται κυρίως σε γηρασμένα πρέμνα τα οποία διατηρούν
ακόμη την ικανότητα να καρποφορούν ικανοποιητικά.

Μοσχεύματα. Πρόκειται για τμήματα κληματίδας ενός έτους που έχουν

τουλάχιστον έναν οφθαλμό.
Η ικανότητα των μοσχευμάτων να ριζοβολήσουν εξαρτάται από:
1. το είδος και την ποικιλία, με τα αμερικάνικα υποκείμενα να ριζοβολούν
δύσκολα,
2. την καλή θρεπτική κατάσταση της κληματίδας,
3. τις συνθήκες που επικρατούν και ιδιαίτερα τη θερμοκρασία που πρέπει να
κυμαίνεται στους 25-28οC,
4. την ηλικία του μοσχεύματος, με τα μοσχεύματα ηλικίας ενός έτους με ξύλο
ηλικίας δύο ετών στη βάση τους να ριζοβολούν πιο εύκολα,
5. το μήκος των μοσχευμάτων, και
6. τη θέση του μοσχεύματος στην κληματίδα από την οποία προέρχεται (βάση,
μέση, κορυφή).
Τα μοσχεύματα διακρίνονται σε χλωρά μοσχεύματα όταν προέρχονται από την
τρέχουσα βλάστηση και σε ξυλοποιημένα μοσχεύματα όταν προέρχονται από για
κληματίδες ενός έτους.
Τα μοσχεύματα από τις ποικιλίες του είδους V. vinifera χρησιμοποιούνται για την
παραγωγή εμβολίων. Έχουν μήκος 40-50 cm, διάμετρο περίπου 1,0 cm στην κορυφή

23
τους, φέρουν συνήθως 4-5 οφθαλμούς και λαμβάνονται με την εφαρμογή τομών 2-3 cm
πάνω και κάτω από τον ακραίο οφθαλμό.
Τα μοσχεύματα από αμερικάνικα υποκείμενα διακρίνονται σε:
 απλά μοσχεύματα ριζοβολίας: προέρχονται από το κορυφαίο τμήμα της
κληματίδας και φυτεύονται στο φυτώριο για να ριζοβολήσουν (απλά έρριζα
φυτά) και στη συνέχεια μεταφυτεύονται στον αγρό όπου και εμβολιάζονται.
 εμβολιασμένα μοσχεύματα: προέρχονται από τη βάση ή τη μέση της κληματίδας,
εμβολιάζονται επιτραπέζια και φυτεύονται στο φυτώριο για να ριζοβολήσουν
(εμβολιασμένα έρριζα φυτά). Την επόμενη άνοιξη μεταφυτεύονται στον αγρό.
Η λήψη μοσχευμάτων γίνεται από πρέμνα μεγάλης ηλικίας, τα οποία βρίσκονται
σε υγιεινή κατάσταση, έχουν κανονική ζωηρότητα και οι κληματίδες είναι σε
ικανοποιητικό βαθμό ξυλοποιημένες.
Ο χρόνος λήψης των μοσχευμάτων είναι από τον Ιανουάριο μέχρι και τον Μάρτιο.
Τρόπος λήψης των μοσχευμάτων. Τα μοσχεύματα λαμβάνονται με την εφαρμογή
κάθετης τομής 1-2 cm κάτω από το κατώτερο γόνατο και τομής υπό γωνία 45ο και σε
απόσταση 3 cm πάνω από το ανώτερο γόνατο.
Εμβολιασμός. Η τεχνική του εμβολιασμού πραγματοποιείται κυρίως για την
αντιμετώπιση του προβλήματος της φυλλοξήρας και οι καλλιεργούμενες ποικιλίες του
είδους V. vinifera εμβολιάζονται σε ανθεκτικά στη ριζόβιο μορφή φυλλοξήρας
(αντιφυλλοξηρικά) υποκείμενα.
Οι σημαντικότερες προϋποθέσεις για την επιτυχία του εμβολιασμού είναι:
1. η βοτανική συγγένεια εμβολίου – υποκειμένου,
2. η καλή επαφή των τομών εμβολίου και υποκειμένου και η σύμπτωση των
καμβίων,
3. η κατάλληλη πολικότητα εμβολίου – υποκειμένου,
4. η νεαρή ηλικία του εμβολίου,
5. η αποφυγή χρησιμοποίησης υποκειμένου μεγάλης ηλικίας,
6. η κατάλληλη εποχή εφαρμογής του εμβολιασμού, όταν δηλ. κυκλοφορούν οι
χυμοί, και
7. η επικράτηση κατάλληλων περιβαλλοντικών συνθηκών και κυρίως
θερμοκρασίας, η οποία προτιμάται να κυμαίνεται στους 21-24οC και
σχετικής υγρασίας της ατμόσφαιρας, η οποία πρέπει να είναι υψηλή (85-
90%).

24
 Σημαντικότερες τεχνικές εμβολιασμού που εφαρμόζονται στο αμπέλι:

Α. Επιτόπιοι εμβολιασμοί
1. Σχιστός που εφαρμόζεται σε νεαρά πρέμνα. Η πραγματοποίηση του
εμβολιασμού γίνεται Μάρτιο-Απρίλιο σε υποκείμενο το οποίο έχει φυτευτεί την
προηγούμενη άνοιξη.
2. Σχιστός που εφαρμόζεται σε ενήλικα πρέμνα. Σε αυτή την περίπτωση
τοποθετούνται 1 ή 2 εμβόλια στο υποκείμενο ανάλογα με τη διάμετρο του υποκειμένου.
3. Ημιμαγιόρκειος (ενοφθαλμισμός) σε νεαρά υποκείμενα. Εφαρμόζεται προς το
τέλος Αυγούστου με τέλος Σεπτεμβρίου σε έρριζα απλά υποκείμενα τα οποία έχουν
φυτευτεί την άνοιξη.

Εικόνα 10. Ημιμαγιόρκειος (ενοφθαλμισμός) σε νεαρά υποκείμενα

Β. Επιτραπέζιοι εμβολιασμοί
1. Αγγλικός βραχείας τομής. Πραγματοποιούνται τομές υπό γωνία 45ο τόσο στο
εμβόλιο όσο και στο υποκείμενο και σχηματίζονται γλωσσίδες, όπως φαίνεται στην
εικόνα 11.

Εικόνα 11. Αγγλικός εμβολιασμός βραχείας

25
 2. Αγγλικός μακράς τομής. Πραγματοποιούνται τομές (όπως και στον αγγλικό
βραχείας τομής) αλλά κάθε τομή έχει μήκος 3-4 φορές τη διάμετρο του μοσχεύματος
τόσο στο εμβόλιο όσο και στο υποκείμενο.

7. ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ

7.1. Γενικά
Οι ποικιλίες της Ευρωπαϊκής αμπέλου (V. vinifera L.) καλλιεργούνταν
αυτόρριζες για πάρα πολλούς αιώνες σε όλες τις αμπελουργικές περιοχές της
Ευρώπης μέχρι την εισβολή της φυλλοξήρας από την Αμερική. Μετά την εισβολή
της φυλλοξήρας στην Ευρώπη και την καταστροφή των αμπελώνων, η συνέχιση της
καλλιέργειας της αμπέλου έγινε με τη χρήση των ανθεκτικών στη ριζόβια μορφή
φυλλοξήρας υποκειμένων. Τα ανθεκτικά στη ριζόβια μορφή φυλλοξήρας υποκείμενα
αμπέλου έχουν ή επιζητείται να έχουν ορισμένες ιδιότητες, ώστε να προσαρμόζονται
στα διάφορα εδαφικά και κλιματικά περιβάλλοντα και να συμβιούν αρμονικά με τις
ποικιλίες της ευρωπαϊκής αμπέλου μετά τον εμβολιασμό.
Οι επιζητούμενες ιδιότητες των υποκειμένων είναι:
1. Αντοχή στην φυλλοξήρα
Είναι προφανής η αναγκαιότητα της ιδιότητας αυτής. Όλα τα
χρησιμοποιούμενα στην αναμπέλωση υποκείμενα δεν έχουν τον ίδιο βαθμό αντοχής
στη ριζόβια μορφή της φυλλοξήρας καθώς η αντοχή των αμπέλων στη φυλλοξήρα,
επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες όπως το έδαφος, το κλίμα, τις
καλλιεργητικές συνθήκες, κ.ά. Για παράδειγμα σε θερμά κλίματα ευνοείται ο
πολλαπλασιασμός της φυλλοξήρας με συνέπεια τη μείωση της αντοχής των αμπέλων
ενώ το αντίθετο συμβαίνει στα ψυχρά κλίματα.
2. Αντοχή στη χλώρωση των ασβεστούχων εδαφών
Επειδή η πλειοψηφία των εδαφών που καλλιεργούνται αμπέλια στη χώρα μας
είναι ασβεστούχα, η τροφοπενία σιδήρου αποτελεί σημαντικό πρόβλημα. Η μη
παρασιτική αυτή πάθηση των αμπελιών καθώς και άλλων οπωροφόρων δένδρων,
εκτός από τροφοπενία σιδήρου είναι γνωστή και ως ασβεστιογενής χλώρωση (‘lime
induced chlorosis’) λόγω της χλώρωσης που παρατηρείται στα φυτά εξαιτίας της
έλλειψης σιδήρου. Η συγκέντρωση υψηλής ποσότητας διττανθρακικών ιόντων

26
(HCO3-) στο εδαφικό διάλυμα των ασβεστούχων εδαφών ευθύνεται για την
επικράτηση υψηλών τιμών pH (μεταξύ 7,4 και 8,5), οι οποίες με τη σειρά τους
ευθύνονται για τη μικρή διαλυτότητα του σιδήρου, προκαλώντας στα φυτά
συμπτώματα χλώρωσης λόγω ανεπαρκούς θρέψης τους με το στοιχείο αυτό.
Η χρήση του κατάλληλου υποκειμένου αποτελεί την πλέον ενδεδειγμένη
αντιμετώπιση της τροφοπενίας σιδήρου στο αμπέλι καθώς η προσθήκη χηλικών
σκευασμάτων σιδήρου επιβαρύνει απαγορευτικά το κόστος της αμπελοκαλλιέργειας.
Έτσι, η αντοχή των υποκειμένων στο ανθρακικό ασβέστιο (ολικό και ενεργό)
αποτελεί σημαντικό κριτήριο για τον προσδιορισμό της καταλληλότητάς τους στον
συγκεκριμένο αμπελώνα αλλά και γενικότερα στις αμπελοκομικές συνθήκες της
χώρας μας. Ο βαθμός αντοχής των υποκειμένων στο ανθρακικό ασβέστιο του
εδάφους ποικίλλει και οι ποικιλίες Vinifera είναι περισσότερο ανθεκτικές σε
σύγκριση με τα υποκείμενα.
Βέβαια, τροφοπενία σιδήρου παρατηρείται και εξαιτίας της πραγματικής
έλλειψης σιδήρου από το έδαφος, όμως αυτή αποτελεί πρόβλημα σε σημαντικά
μικρότερο αριθμό αμπελώνων της χώρας μας.

3. Αντοχή στους νηματώδεις

Η ιδιότητα αυτή επιζητείται περισσότερο στην περίπτωση των υποκειμένων
για την αναμπέλωση περιοχών με αμμώδη εδάφη. Οι ποικιλίες Dogridge (V.
Champinii) και Saltcreek (V. Doaniana) και τα υποκείμενα SO4, 5BB, 99R, 1616
έχουν υψηλό βαθμό αντοχής, τα 110R, 420A και Rupestris du Lot μέτριο ενώ το 41B
μικρό.

4. Αντοχή στον Περονόσπορο και το Ωίδιο

Οι ιδιότητες αυτές ενδιαφέρουν για την επιτυχημένη καλλιέργεια των
υποκειμένων στις μητρικές φυτείες καθώς ο βαθμός αντοχής των υποκειμένων στα
παθογόνα ποικίλλει.

5. Αντοχή στα άλατα και την ξηρασία

Οι ποικιλίες της ευρωπαϊκής αμπέλου είναι ανθεκτικότερες στα άλατα και
στην ξηρασία από τα υποκείμενα. Μεταξύ των υποκειμένων ανθεκτικότερα στην
ξηρασία είναι τα 110R και 140Ru ενώ τα 420A και 5ΒΒ είναι ευαίσθητα. Ως προς τη

27
 συμπεριφορά των υποκειμένων στην περιεκτικότητα των εδαφών σε άλατα, μεγάλη
αντοχή παρουσιάζουν τα Dogridge και Saltcreek.

7.2. Ανθεκτικά στη ριζόβια μορφή φυλλοξήρας είδη του γένους Vitis

Ορισμένα αμερικάνικα είδη του γένους Vitis παρουσιάζουν αντοχή στη

φυλλοξήρα και έχουν χρησιμοποιηθεί ως υποκείμενα για την αντιμετώπιση του
προβλήματος. Μερικά από αυτά είναι:
Vitis riparia Gloire de Montpellier
Πρόκειται για υποκείμενο που παράγει πολλές και μικρές ρίζες. Τα φύλλα του
είναι λεπτά με απλούς λοβούς και έντονα οδοντωτά. Παρουσιάζει μικρή αντοχή στην
παρουσία CaCO3 στο έδαφος (ολικό έως 15%) και δεν χρησιμοποιείται σήμερα.
Vitis rupestris du lot
Έχει φύλλα παχιά, νεφροειδή χωρίς εγκόλπωση στην περιοχή πρόσφυσης με το
μίσχο. Είναι πολύ εύρωστο υποκείμενο αλλά πολλές φορές προκαλεί ανθόρροια στις
ποικιλίες που εμβολιάζονται σε αυτό. Έχει σχετικά καλή αντοχή στην παρουσία CaCO3
(ολικό 25%) στο έδαφος αλλά δεν χρησιμοποιείται σήμερα.
Vitis berlandieri
Πρόκειται για φυτικό είδος το οποίο χρησιμοποιείται για διασταυρώσεις και
παραγωγή υποκειμένων με εκτεταμένη χρήση στην αμπελουργία.

7.3. Υβρίδια από διασταυρώσεις μεταξύ αμερικανικών ειδών του γένους Vitis

Μετά από διασταυρώσεις των προαναφερόμενων αμερικανικών ειδών μεταξύ

τους, προέκυψαν υβρίδια τα οποία χρησιμοποιούνται ως υποκείμενα της αμπέλου λόγω
των πολύ ενδιαφερόντων αγρονομικών χαρακτηριστικών τους.

Υποκείμενα της ομάδας V. Riparia x V. Rupestris

Έχει φύλλα σφηνοειδή, καρδιόσχημα και μετρίου μεγέθους. Παρουσιάζει σχετικά
καλή αντοχή στην παρουσία CaCO3 (25-30%) στο έδαφος. Τα σημαντικότερα
υποκείμενα που έχουν παραχθεί από αυτή τη διασταύρωση είναι τα: 3.309 C, 3.306 C
και 101-14 Millardet Grasset.

Υποκείμενα της ομάδας V. Berlandieri x V. Riparia

28
 Παρουσιάζει μεγάλη αντοχή στην παρουσία CaCO3 (40-50%) στο έδαφος. Τα
σημαντικότερα υποκείμενα που έχουν παραχθεί από αυτή τη διασταύρωση είναι τα: 161-
49 C, 34 E.M., 420 A και SO4.

Υποκείμενα της ομάδας V. Berlandieri x V. Rupestris

Τα σημαντικότερα υποκείμενα που έχουν παραχθεί από αυτή τη διασταύρωση
είναι τα: 31R, 99R, 1103P, 140Ru και 110R.

Υποκείμενα της ομάδας V. Vinifera x V. Berlandieri

Σημαντικότερο υποκείμενο αυτής της ομάδας είναι το 41B.

7.4. Σημαντικά για την ελληνική αμπελουργία υποκείμενα

Στην Ελλάδα στις πρώτες αναμπελώσεις χρησιμοποιήθηκαν τα υποκείμενα

Rupestris du Lot, 3309C, 41B, 110R, 420A και 5BB. Γρήγορα όμως τα περισσότερα
εγκαταλείφθηκαν και η αναμπέλωση στη χώρα μας συνεχίστηκε με τη χρήση των
υποκειμένων 110R και 41B. Μετά την έναρξη της αναμπέλωσης στην Κρήτη το 1986,
στα συνιστώμενα υποκείμενα της χώρας προστέθηκαν και τα 140Ru, 1103P και SO4.

Richter Nο 110 (R110)

Αποκτήθηκε με υβριδισμό των ποικιλιών V. berlandieri Resseguier No2 x V.

rupestris Martin.
Κυριότερα αμπελογραφικά χαρακτηριστικά: Το φύλλο είναι μικρό ως μέτριο,
νεφρόσχημο, πλήρες με έλασμα αναδιπλωμένο βαθυπράσινο και γυαλιστερό στην άνω
επιφάνεια. Ο μισχικός κόλπος σε σχήμα ανοικτού U. Το άνθος είναι αρσενικό και η
κληματίδα μετρίου μήκους και πάχους, διακλαδισμένη, κόκκινου χρωματισμού με
μεσογονάτια κοντά.
Το υποκείμενο αυτό χρησιμοποιείται ευρύτατα στη χώρα μας γιατί είναι
κατάλληλο για εδάφη ξηρά, αργιλασβεστώδη, συνεκτικά με αντοχή σε ολικό ανθρακικό
ασβέστιο 40-50% και σε ενεργό 17-22%.
Είναι υποκείμενο ζωηρό, κατάλληλο για ποικιλίες μέσης πρωιμότητας ή και
όψιμες επιτραπέζιες, με υψηλή αντοχή στη ριζόβια μορφή φυλλοξήρας, ευαίσθητο όμως
στους νηματώδεις. Από την μέχρι τώρα αμπελοκομική εμπειρία στη χώρα μας, το

29
υποκείμενο αυτό δεν παρουσίασε προβλήματα αρμονικής συμβίωσης κατά τον
εμβολιασμό του με διάφορες (ελληνικές και ξένες) καλλιεργούμενες ποικιλίες αμπέλου.

Εικ. 7.1. Φύλλο υποκειμένου R 110

41 B

Προήλθε από διασταύρωση της ευρωπαϊκής ποικιλίας Chasselas (V. vinifera

L.) και του V. berlamdieri. Υποκείμενο εξαιρετικά χρήσιμο για την ελληνική
αμπελουργία.
Κυριότερα αμπελογραφικά χαρακτηριστικά: Το φύλλο είναι μέτριο ως
μεγάλο, σφηνοειδές, ελαφρώς τρίλοβο, το έλασμα επίπεδο, παχύ, εύθραυστο, λείο,
ανοικτού πράσινου χρωματισμού. Ο μισχικός κόλπος σε σχήμα λύρας. Το άνθος
είναι θηλυκό και η σταφυλή είναι μικρή με ράγες μελανού χρωματισμού. Η
κληματίδα χαρακτηρίζεται ως λεία, γκριζωπού χρωματισμού, με μετρίου μήκους
μεσογονάτια.
Χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα σε περιοχές με ασβεστούχα εδάφη (Μακεδονία,
Αττική, Εύβοια κλπ) όπου η περιεκτικότητα του εδάφους σε ανθρακικό ασβέστιο
είναι έως 75% σε ολικό και 40% σε ενεργό. Είναι ευαίσθητο σε αλατούχα εδάφη και
μέτρια ανθεκτικό στην ξηρασία. Η αντοχή του στη ριζόβια μορφή της φυλλοξήρας
είναι ικανοποιητική, όμως παρουσιάζει ευαισθησία στους νηματώδεις και τον
περονόσπορο. Η παραγωγή ξύλου στις μητρικές φυτείες είναι επίσης μικρή και
ακόμη μικρότερο το ποσοστό επιτυχίας ριζοβόλησης στο φυτώριο (15-25 %). Είναι
κανονικής ζωηρότητας υποκείμενο, συνιστάται για τις πρώιμες επιτραπέζιες
ποικιλίες και μέχρι σήμερα δεν έχουν αναφερθεί περιπτώσεις μη αρμονικής
συμβίωσης με τις καλλιεργούμενες ποικιλίες, ελληνικές και ξένες, στη χώρα μας.

30
 Εικ. 7.2. Φύλλο υποκειμένου 41 Β

1103 Paulsen (1103 P)

Αποκτήθηκε από τη διασταύρωση των ποικιλιών V. Βerlandieri Resseguier

No2 x V. rupestris du Lot.
Κυριότερα αμπελογραφικά χαρακτηριστικά: Το φύλλο είναι μετρίου μεγέθους,
νεφρόσχημο, σχεδόν πλήρες. Το έλασμα κυματώδες, πράσινο γυαλιστερό. Ο
μισχικός κόλπος πολύ ανοικτός σε σχήμα U. Το υποκείμενο αυτό συνδυάζει πολύ
καλές ιδιότητες. Ανθεκτικό στα χλωριούχα άλατα, συνιστάται σε εδάφη αργιλώδη,
ξηρά, ρηχά, πτωχά, με περιεκτικότητα σε ανθρακικό ασβέστιο μέχρι 40-50% σε
ολικό και 20% ενεργό.
Είναι πολύ ζωηρό υποκείμενο, γρήγορης ανάπτυξης με καλές αποδόσεις σε
ξύλο στις μητρικές φυτείες και ριζοβόλησης στο φυτώριο. Συνιστάται για ποικιλίες
που μορφώνονται σε γραμμικά σχήματα και κρεβατίνες. Τα τελευταία χρόνια στη
χώρα μας επεκτείνεται συνεχώς η χρησιμοποίησή του.

Εικ. 7.3. Φύλλο υποκειμένου 1103 Paulsen (1103 P)

31
 140 Ruggeri (140Ru)

Προήλθε από διασταύρωση των ποικιλιών V. Βerlandieri Resseguier No2 x V.

rupestris du Lot.
Κυριότερα αμπελογραφικά χαρακτηριστικά: Το φύλλο είναι μικρό έως
μέτριο, το έλασμα λίγο αναδιπλωμένο, με σκοτεινό πράσινο μεταλλικό χρώμα στην
πάνω επιφάνεια. Ο μισχικός κόλπος σχήματος ανοικτού U. Το άνθος είναι αρσενικό
και η κληματίδα είναι μετρίου μήκους, καστανή, με μεσογονάτια ενδιάμεσου
μήκους 13cm. Υποκείμενο με εξαιρετικές ιδιότητες, μπορεί να χρησιμοποιηθεί
ευρύτατα στην αναμπέλωση της χώρας, όπως έδειξαν οι πειραματικές εφαρμογές.
Είναι πολύ ζωηρό υποκείμενο και συμβάλλει στην αύξηση της παραγωγικότητας
του εμβολίου. Είναι πολύ ανθεκτικό στη ριζόβια μορφή της φυλλοξήρας και στην
ίσκα. Συνιστάται σε πτωχά, συνεκτικά, αβαθή, ξηρά εδάφη, με περιεκτικότητα έως
80% σε ολικό ανθρακικό ασβέστιο και έως 40% σε ενεργό. Το ποσοστό
ριζοβόλησης στο φυτώριο ανέρχεται σε 30-35% ενώ η παραγωγή ξύλου στη
μητρική φυτεία είναι καλή. Σε διάφορες πειραματικές εργασίες και εφαρμογές δεν
αναφέρθηκαν προβλήματα αρμονικής συμβίωσης μεταξύ του υποκειμένου αυτού
και των ποικιλιών της ευρωπαϊκής αμπέλου.

Εικ. 7.4. Φύλλο υποκειμένου 140 Ru

SO4

Επιλέχθηκε στην Γερμανία (Αμπελουργική Σχολή του Oppenheim) από φυτά Teleki.

Κυριότερα αμπελογραφικά χαρακτηριστικά: Το φύλλο είναι μεγάλο, σφηνοειδές με

έλασμα ανοικτού πράσινου χρωματισμού, λίγο κυματώδες και μισχικός κόλπος σε
σχήμα U. Το άνθος αρσενικό και η κληματίδα είναι ισχυρή, καστανού χρωματισμού,
γωνιώδους διατομής.

32
 Το υποκείμενο αυτό είναι αρκετά ανθεκτικό στους νηματώδεις, ιδιότητα που
το καθιστά ιδιαίτερα πολύτιμο υποκείμενο. Αντέχει σε παρουσία ενεργού
ανθρακικού ασβεστίου έως 18% και είναι ευαίσθητο στην ξηρασία. Δείχνει πολύ
καλή συμπεριφορά στην παραγωγή ξύλου στη μητρική φυτεία, στο ποσοστό
ριζοβόλησης καθώς και κατά τον εμβολιασμό. Στην Ελλάδα έχει ήδη χρησιμοποιηθεί
σε διάφορους αμπελώνες.

Εικ. 7.5. Φύλλο υποκειμένου SO4

Φύλλο υποκειμένου 420 Α Millardet et De Grasset

Το υποκείμενο αυτό παρά τις καλές ιδιότητες που έχει, αν και

χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα και στη χώρα μας, δεν έδωσε τα αναμενόμενα
αποτελέσματα. Παρουσιάστηκαν προβλήματα στον εμβολιασμό (συχνές
αποκολλήσεις στο σημείο ένωσης εμβολίου-υποκειμένου) καθώς και ευπάθεια στην
ξηρασία. Επίσης έχει αναφερθεί περίπτωση μη αρμονικής συμβίωσης με την ποικιλία
Μαυρορωμαϊκό στην Κρήτη. Συνίσταται για δροσερά, γόνιμα εδάφη,
περιεκτικότητας 40-50% και 20% σε ολικό και δραστικό ανθρακικό ασβέστιο
αντίστοιχα. Είναι υποκείμενο μέτριας ζωηρότητας, δίνει άφθονο ξύλο στη μητρική
φυτεία και παρουσιάζει ικανοποιητικό ποσοστό ριζοβόλησης στο φυτώριο (50%)
αλλά μέτριες επιδώσεις στον εμβολιασμό (50%). Η χρησιμοποίηση του υποκειμένου
αυτού στη χώρα μας πρέπει να γίνεται μετά από μελέτη.

33
 Εικ. 7.6. Φύλλο υποκειμένου 420 Α

Ferkal

Είναι ένα νέο σχετικά υποκείμενο το οποίο δημιουργήθηκε πριν από λίγα
χρόνια στη Γαλλία και έχει ήδη εισαχθεί στη χώρα μας για πειραματισμό. Είναι το
πιο ανεκτικό υποκείμενο στη χλώρωση των ασβεστούχων εδαφών (lime-induced
chlorosis).

34
8. ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΜΠΕΛΩΝΑ

Η περιοχή που επιλέγεται για την εγκατάσταση ενός αμπελώνα εκτός από την
εξέταση των παραπάνω χαρακτηριστικών της (έδαφος και κλίμα) πρέπει να ελέγχεται
και ως προς την έκθεση και ανάγλυφο. Σε γενικές γραμμές επιλέγονται πλαγιές λόφων
με νότια έκθεση (ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα) αλλά οι αποδόσεις και η ποιότητα των
παραγόμενων προϊόντων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από την ποικιλία. Η
καλλιέργεια των πρέμνων σε πεδινές περιοχές οδηγεί σε υψηλότερες αποδόσεις αλλά σε
πολλές περιπτώσεις η καλλιέργειά τους σε ημιορεινές περιοχές οδηγεί στην παραγωγή
σταφυλιών με καλύτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά. Η νότια έκθεση των αμπελώνων
αποφεύγεται μόνο σε περιπτώσεις όπου η καλλιέργεια γίνεται σε πολύ θερμές περιοχές
(Νότια Ελλάδα).

Προετοιμασία του εδάφους

Μετά την επιλογή της περιοχής στην οποία θα γίνει εγκατάσταση ενός νέου
αμπελώνα πρέπει να πραγματοποιηθούν οι ακόλουθες εργασίες:
1. απομάκρυνση θάμνων, πετρών, βράχων κ.λ.π.,
2. διαμόρφωση της επιφάνειας του εδάφους,
3. καλλιέργεια του εδάφους σε βάθος 50-70 cm (υπέρ-βαθύ όργωμα),
4. προσθήκη βασικής λίπανσης (φώσφορος, κάλιο), συνήθως προστίθενται
20 kg P2O5 και 40-50 kg K2O (η ποσότητα εξαρτάται από τη σύσταση του
εδάφους και την περιεκτικότητά του σε Ρ και Κ),
5. ελαφρύ όργωμα μετά τις φθινοπωρινές βροχές, και
6. ελαφρύ όργωμα αν σχηματιστεί επιφανειακή κρούστα μέχρι τη φύτευση.
Η χάραξη του αμπελώνα γίνεται με μεγάλη προσοχή για να διευκολύνεται η
χρήση ελκυστήρων. Μπορεί να γίνει σε τετράγωνα, σε ορθογώνια (γραμμές), σε ρόμβους
ή κατά τις ισοϋψείς καμπύλες του χωραφιού, ανάλογα με τον επιδιωκόμενο στόχο.
Οι αποστάσεις φύτευσης των φυτών είναι συνήθως 2-2,5 m x 1,8-2 m και
εξαρτώνται κυρίως από:
1. τις συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή,
2. την ποικιλία και το σχήμα μόρφωσης των πρέμνων, και
3. τη δυνατότητα χρήσης μηχανών - ελκυστήρων.

35
 Κατά τη φύτευση γίνεται επιλογή των φυτών κατά τρόπο τέτοιο ώστε τα φυτά να
είναι αντιπροσωπευτικά της ποικιλίας, να βρίσκονται σε υγιεινή και καλή θρεπτική
κατάσταση και να έχουν γενικότερα καλή εμφάνιση.
Ειδικά όταν πρόκειται για έρριζα αντιφυλλοξηρικά κλήματα θα πρέπει να
ελέγχεται:
 το μήκος (τουλάχιστον 35 cm και όχι πολύ λεπτό),
 η παρουσία δύο τουλάχιστον καλοαναπτυγμένων ριζών,
 η παρουσία μίας τουλάχιστον καλο-αναπτυγμένης κληματίδας, και
 η καλή εμφάνιση και συγκόλληση εμβολίου - υποκειμένου.
Η φύτευση των φυτών γίνεται από τον Δεκέμβριο έως το Μάρτιο, η δε
προετοιμασία τους πριν τη φύτευση σε λάκκους περιλαμβάνει τις εξής εργασίες:
 τοποθέτηση των φυτών την προηγούμενη ημέρα και για 24 ώρες σε βαρέλι με
νερό,
 επιλογή των κατάλληλων φυτών,
 καθαρισμός και κοπή των ριζών των φυτών,
 μονοβέργισμα και κοπή του εμβολίου ή του ετήσιου βλαστού του απλού
έρριζου κλήματος στους δύο οφθαλμούς, και
 κοπή του τακουνιού (παλαιό ξύλο).

9. ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

Μεταξύ των σημαντικότερων καλλιεργητικών εργασιών που εφαρμόζονται στο

αμπέλι συγκαταλέγονται η κατεργασία του εδάφους, η ζιζανιοκτονία, το κλάδεμα
(μόρφωσης και καρποφορίας), η άρδευση, η λίπανση, η εφαρμογή αυξητικών ρυθμιστών,
η φυτοπροστασία κ.ά.

9.1. Εργασίες που εφαρμόζονται κατά το 1ο έτος μετά τη φύτευση

Κατά το 1ο έτος μετά τη φύτευση των φυτών εφαρμόζονται οι εξής εργασίες:

1. Στα έρριζα εμβολιασμένα μοσχεύματα αφαιρούνται οι ρίζες που
αναπτύχθηκαν από το εμβόλιο (Ιούνιο-Ιούλιο).
2. Εφαρμόζονται ελαφρά σκαλίσματα για την απομάκρυνση των ζιζανίων.
3. Μετά την ανάπτυξη της βλάστησης αφαιρούνται οι λαίμαργοι.

36
 4. Η υπόλοιπη βλάστηση αφού δεθεί σε πάσσαλο αφήνεται να αναπτυχθεί
ελεύθερα.
5. Εφαρμόζεται πότισμα των φυτών (2-4 φορές το καλοκαίρι).
6. Προληπτική εφαρμογή μυκητοκτόνων για περονόσπορο, ωϊδιο.
7. Σε απλά έρριζα αντιφυλλοξηρικά μοσχεύματα εφαρμόζεται ενοφθαλμισμός
κατά τα τέλη Αυγούστου μέχρι αρχές Σεπτεμβρίου.

9.2. Κλάδεμα

Οι στόχοι της εφαρμογής του κλαδέματος είναι:

1. η μόρφωση του πρέμνου,
2. η κατανομή του φορτίου για την επίτευξη ικανοποιητικής παραγωγής
(ποσότητα και ποιότητα), και
3. η εξισορρόπηση φορτίου και βλάστησης.
Οι βασικές αρχές οι οποίες λαμβάνονται υπόψη για την εφαρμογή του
κλαδέματος στα πρέμνα είναι:
 Η βλαστική ανάπτυξη του πρέμνου επηρεάζει την ποσότητα των
παραγόμενων σακχάρων
 Το κλάδεμα και οι πληγές επηρεάζουν αρνητικά τη ζωηρότητα του πρέμνου.
 Τα σταφύλια παράγονται στους ετήσιους βλαστούς.
 Η αύξηση των κληματίδων και των βραχιόνων (αριθμός, μέγεθος) είναι αιτία
γήρανσης των πρέμνων.
 Το φορτίο επηρεάζει αρνητικά την ευρωστία του πρέμνου.
 Το αυστηρό κλάδεμα μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη βλαστικότητα της
γύρης.

Η εφαρμογή του κλαδέματος ρυθμίζει ουσιαστικά το σύστημα μόρφωσης των

πρέμνων. Τα συστήματα μόρφωσης των πρέμνων εξαρτώνται από το μήκος και την
κατεύθυνση των σκελετικών στοιχείων του κορμού και των βραχιόνων. Έτσι τα
συστήματα μόρφωσης των πρέμνων διακρίνονται σε κυπελλοειδή, γραμμικά και μικτά
(κρεββατίνες). Στην Ελλάδα οι οινοποιήσιμες ποικιλίες μορφώνονται συνήθως σε
κυπελλοειδή σχήματα ή σε γραμμικά (Guyot και Royat).

37
 Κυπελλοειδές

Γραμμικό

Κρεββατίνα
Εικόνα 8.1. Τα συνηθέστερα συστήματα μόρφωσης των πρέμνων στην Ελλάδα

Κλάδεμα καρποφορίας. Το σύστημα κλαδέματος που εφαρμόζεται στα πρέμνα

καθορίζει τον αριθμό και τη θέση των οφθαλμών που διατηρούνται στις κληματίδες. Το
σύστημα κλαδέματος που εφαρμόζεται καθορίζεται ουσιαστικά από το μήκος του ξύλου
το οποίο παραμένει στο πρέμνο. Το κλάδεμα καρποφορίας διακρίνεται λοιπόν σε:

38
  βραχύ κλάδεμα σύμφωνα με το οποίο αφήνονται στην κληματίδα μέχρι 3
οφθαλμοί,
 μακρό κλάδεμα σύμφωνα με το οποίο αφήνονται στην κληματίδα 4 ή και
περισσότεροι οφθαλμοί (αμολυτή), και
 μικτό κλάδεμα σύμφωνα με το οποίο εφαρμόζεται βραχύ και μακρό κλάδεμα
στο ίδιο πρέμνο (κεφαλή και αμολυτή).
Κατά την εφαρμογή του κλαδέματος θα πρέπει να γίνει η επιλογή των
κληματίδων που θα αποτελέσουν τις παραγωγικές μονάδες του πρέμνου. Τα κριτήρια
σύμφωνα με τα οποία επιλέγονται οι κληματίδες που θα διατηρηθούν στο πρέμνο είναι η
υγιεινή τους κατάσταση και η καλή ξυλοποίηση. Τα χαρακτηριστικά μιας κληματίδας με
καλή ξυλοποίηση είναι:
 το χαρακτηριστικό (σκούρο) χρώμα,
 το τυπικό μέγεθος μεσογονατίων διαστημάτων και η διάμετρος,
 η θέση στο πρέμνο και η καλή κατάσταση των οφθαλμών
 η υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες, Ca, Mg,
 η μικρή περιεκτικότητα σε Κ, Ρ, και
 η υψηλή περιεκτικότητα σε άμυλο.

Χλωρά κλαδέματα. Τα κλαδέματα αυτά εφαρμόζονται στα πρέμνα με σκοπό:

 τη διόρθωση του χειμερινού κλαδέματος,
 την εξασφάλιση καλύτερων συνθηκών άνθησης και γονιμοποίησης,
 την απόκτηση πιο ισχυρών κληματίδων, και
 την εξισορρόπηση βλάστησης και καρποφορίας.
Τα κλαδέματα αυτά διακρίνονται σε βλαστολόγημα, κορυφολόγημα, χαράκωμα
(χαραγή) και αραίωμα.
Βλαστολόγημα. Πραγματοποιείται περίπου τον Απρίλιο-Μάιο, όταν οι βλαστοί
έχουν 4-5 φύλλα και το μήκος τους είναι 10-20 cm. Αφαιρούνται οι βλαστοί που δεν
είναι καρποφόροι και μπορεί να προέρχονται από τσίμπλες ή έχουν εκπτυχθεί από μη
κατάλληλες θέσεις. Σε ζωηρές ποικιλίες μπορεί να εφαρμοστεί και δεύτερο
βλαστολόγημα.
Κορυφολόγημα. Αφορά στην αποκοπή της κορυφής του βλαστού μαζί με μερικά
φύλλα. Ο τρόπος εφαρμογή του κορυφολογήματος εξαρτάται σημαντικά από την
ποικιλία. Το κορυφολόγημα πραγματοποιείται λίγες ημέρες πριν από την άνθηση και

39
αφήνονται 2-4 φύλλα μετά την τελευταία ταξιανθία. Όταν πραγματοποιείται νωρίς την
άνοιξη ωφελεί τη γονιμότητα των οφθαλμών που θα βλαστήσουν τον επόμενο χρόνο.
Χαράκωμα. Πρόκειται για αφαίρεση δακτυλίου του φλοιού από τη βάση του
βραχίονα, τεχνική με την οποία επιδιώκεται η διατήρηση των υδατανθράκων πάνω από
το σημείο του χαρακώματος σε ορισμένες ζωηρές ποικιλίες (Σουλτανίνα, Κορινθιακή).
Η πληγή του χαρακώματος επουλώνεται συνήθως μέσα στις επόμενες 15 ημέρες. Το
χαράκωμα την επόμενη χρονιά γίνεται 3-4 cm πάνω από την πληγή του προηγούμενου
έτους.
Αραίωμα. Το αραίωμα περιλαμβάνει την αφαίρεση ταξιανθιών, βοτρύων,
βοτρυδίων και ραγών ή φύλλων.
Αραίωμα ταξιανθιών. Εφαρμόζεται μετά την έκπτυξη των φύλλων και πριν το
άνοιγμα των ανθέων και οδηγεί σε αύξηση του μεγέθους των σταφυλιών που
παραμένουν στο πρέμνο.
Αραίωμα βοτρύων (σταφυλιών). Εφαρμόζεται συνήθως σε δύο στάδια, δηλ. πριν
και μετά το δέσιμο του καρπού ανάλογα με την ποικιλία και το στόχο. Επιτρέπει τη
βελτίωση της εμπορικής αξίας των ραγών και ευνοεί την ταχύτερη ωρίμανση των
σταφυλιών που παραμένουν στο πρέμνο.
Αραίωμα βοτρυδίων και ραγών. Εφαρμόζεται σε επιτραπέζιες ποικιλίες που
σχηματίζουν πυκνούς βότρεις. Μπορεί να πραγματοποιηθεί με 3 τρόπους:
1. Αφαίρεση βοτρυδίων από το κατώτερο τμήμα του σταφυλιού αμέσως μετά
το δέσιμο του καρπού (σε ποικιλίες με σταφύλια που έχουν πλατειά
κορυφή).
2. Αφαίρεση όλων των βοτρυδίων από την πρόσθια πλευρά του σταφυλιού και
κατά μήκος ξεκινώντας από κάτω προς τα πάνω.
3. Αφαίρεση βοτρυδίων και από τις δύο πλευρές του σταφυλιού.
Αραίωμα φύλλων (αποφύλλωση ή ξεφύλλισμα). Είναι θερινό κλάδεμα που ευνοεί
τη βελτίωση της ποιότητας των σταφυλιών λόγω της έκθεσής τους στον αέρα και το φως.
Πάντως η πρώιμη εφαρμογή του αραιώματος των φύλλων μπορεί να οδηγήσει σε
εξασθένηση του πρέμνου.

9.3. Κατεργασία του εδάφους

Τα πλεονεκτήματα από την κατεργασία του εδάφους του αμπελώνα είναι:

1. η καταπολέμηση των ζιζανίων,

40
 2. η ενσωμάτωση των λιπασμάτων ή της χλωρής λίπανσης,
3. η αύξηση υδατοχωρητικότητας και υδατοπερατότητας του εδάφους, και
4. η μείωση της συνεκτικότητας του εδάφους και της επιφανειακής απορροής.
Το σημαντικότερο μειονέκτημα από την εφαρμογή της κατεργασίας του εδάφους
είναι η αύξηση της εξάτμισης και επομένως η αύξηση της σχετικής υγρασίας στα
κατώτερα στρώματα του αέρα, συνθήκη που ευνοεί την εμφάνιση ασθενειών όπως είναι
το ωίδιο. Η αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος μπορεί να γίνει με τη λήψη
κατάλληλων φυτοπροστατευτικών μέτρων (θειάφισμα ή εφαρμογή άλλου ωϊδιοκτόνου),
κυρίως μετά την κατεργασία του εδάφους κατά τους ζεστούς μήνες του χρόνου.
Η κατεργασία του εδάφους γίνεται είτε χειρονακτικά είτε συνηθέστερα με
ελκυστήρες.
1. Η κατεργασία του εδάφους χειρωνακτικά με αξίνες ή τσάπες περιλαμβάνει:
 ξελάκκωμα, δηλ. διαμόρφωση λεκάνης βάθους 10 cm γύρω από το πρέμνο
πριν από το κλάδεμα,
 σκάψιμο σε βάθος 15-20 cm μετά από το κλάδεμα, δηλ. τον Ιανουάριο-
Απρίλιο και
 σκάλισμα σε βάθος 5-8 cm μετά την καρπόδεση, δηλ. την άνοιξη-καλοκαίρι.

2. Η κατεργασία του εδάφους υλοποιείται με μικρούς και ελαφριούς γεωργικούς

ελκυστήρες για να αποφεύγεται η συμπίεση των εδαφών. Χρησιμοποιούνται δίϋνα ή
τρίϋνα άροτρα, δισκοσβάρνες, φρέζες στις οποίες μπορούν να προσαρμοστούν ειδικά
σκαπτικά που κόβουν τα ζιζάνια κάτω από τα πρέμνα, στις γραμμές φύτευσης, όπου
είναι απαραίτητη η απουσία σαμαριών. Πάντως σε μερικές περιπτώσεις (μικροί
αμπελώνες) χρησιμοποιούνται μικρά χορτοκοπτικά ή ακόμα και τσάπες για την
καταπολέμηση των ζιζανίων επί των γραμμών φύτευσης.
Φθινοπωρινή κατεργασία του εδάφους. Μετά τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές
και την εμφάνιση των ζιζανίων μπορεί να εφαρμοστεί όργωμα του εδάφους με δίϋνα ή
τρίϋνα άροτρα σε βάθος 10-15 cm στο μέσο των γραμμών φύτευσης. Τα πλεονεκτήματα
αυτής της καλλιεργητικής τεχνικής είναι:
 η καταστροφή των ζιζανίων,
 η κατεργασία του εδάφους σε μεγαλύτερο βάθος από τη φρέζα και η αποφυγή
σχηματισμού αδιαπέραστου ορίζοντα,

41
  η καλύτερη συγκράτηση του νερού των βροχών, ιδιαίτερα σε εδάφη με
μεγάλη κλίση,
 η εξόντωση κάποιων εντόμων, λόγω της έκθεσής τους στις δυσμενείς
συνθήκες του χειμώνα,
 ο ευκολότερος ψιλοχωματισμός του εδάφους αργότερα με τη χρήση της
φρέζας, και
 η καλύτερη συγκράτηση των αμπελόφυλλων (οργανική ουσία) στο έδαφος.
Παρόλα αυτά θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η φθινοπωρινή κατεργασία του
εδάφους έχει ορισμένα μειονεκτήματα, όπως:
 τη συμπίεση των εδαφών,
 την εγκατάσταση ζιζανίων ύστερα από συνεχή κατεργασία του εδάφους, και
 την αύξηση του κόστους της καλλιέργειας.
Για τους παραπάνω λόγους, σε ορισμένες περιπτώσεις αποφεύγεται η εφαρμογή
της φθινοπωρινής κατεργασίας του εδάφους.
Ανοιξιάτικη - θερινή κατεργασία του εδάφους. Όταν η κατεργασία του
εδάφους γίνεται μετά την άνοιξη και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, εφαρμόζονται
φρεζαρίσματα μεταξύ των γραμμών φύτευσης. Με αυτή την καλλιεργητική τεχνική
επιτυγχάνεται:
 έλεγχος των ζιζανίων του αμπελώνα,
 καταστροφή της επιφανειακής κρούστας, και
 ισοπέδωση του εδάφους (χωρίς αυλάκια από το φθινοπωρινό όργωμα), η
οποία ευνοεί την μείωση της εξάτμισης του νερού από το έδαφος.
Για τους παραπάνω λόγους η κατεργασία του εδάφους (φρεζαρίσματα)
πραγματοποιείται κυρίως από τον Φεβρουάριο-Μάρτιο μέχρι και τους καλοκαιρινούς
μήνες, αλλά μόνο όταν υπάρχουν ζιζάνια ή έχει σχηματιστεί επιφανειακή κρούστα. Καλό
είναι να αποφεύγεται η κατεργασία του εδάφους (φρεζάρισμα) καθώς πλησιάζουμε στην
περίοδο ωρίμανσης των σταφυλιών (Ιούλιος-Αύγουστος) γιατί καταστρέφονται τα ριζικά
τριχίδια των πρέμνων, και υποβαθμίζεται η ποιότητα των παραγόμενων σταφυλιών.
Μόνο σε βαριά-συνεκτικά εδάφη τα οποία παρουσιάζουν ρωγμές κατά την ξηρή περίοδο
του καλοκαιριού, επιτρέπεται το φρεζάρισμα σε βάθος περίπου 10 cm για να περιορισθεί
η απώλεια εδαφικής υγρασίας από τις ρωγμές και να αλλάξουν οι δυσμενείς συνθήκες
για το ριζικό σύστημα των πρέμνων.

42
 Η καταστροφή των ζιζανίων κάτω από τα πρέμνα στις γραμμές φύτευσης μπορεί
επίσης να γίνει με:
 ειδικά σκαπτικά που προσαρμόζονται στη φρέζα,
 χημικά ζιζανιοκτόνα,
 μικρά χορτοκοπτικά,
 τσάπισμα (μόνο σε μικρής έκτασης αμπελώνες).
Στην πράξη η αντιμετώπιση των ζιζανίων περιλαμβάνει την εφαρμογή όλων των
παραπάνω τρόπων και προσαρμόζεται ανάλογα με τις απαιτήσεις της καλλιέργειας. Για
παράδειγμα σε αμπελώνες που τα πρέμνα είναι μορφωμένα σε κύπελλα, με την έναρξη
της βλάστησης την άνοιξη είναι δύσκολη η κίνηση των φρεζών (3-5 ίππους), και για το
λόγο αυτό χρησιμοποιούνται ζιζανιοκτόνα, όπως το Gramoxone (από μέσα Μαρτίου
μέχρι μέσα Απριλίου) για την αντιμετώπιση των ετήσιων ζιζανίων και το Roundup
(μέχρι τέλος Μαρτίου) για την αντιμετώπιση των πολυετών ζιζανίων, με ιδιαίτερη
προσοχή για το τελευταίο γιατί υπάρχει κίνδυνος φυτοτοξικότητας στα πρέμνα.
Ακαλλιέργεια. Στη σύγχρονη αμπελοκομική πράξη ένα μεγάλο ποσοστό των
καλλιεργητών ακολουθεί το σύστημα της ακαλλιέργειας με το οποίο επιτυγχάνονται:
 αποφυγή της συμπίεσης των εδαφών με όλα τα πλεονεκτήματα που
απορρέουν από αυτό,
 αποφυγή της εγκατάστασης πλατύφυλλων ζιζανίων, και
 αποφυγή της μετάδοσης ορισμένων ασθενειών (Armillaria mellea)
Με αυτή την καλλιεργητική τεχνική παρατηρείται αύξηση του πληθυσμού των
ετήσιων αγρωστωδών ζιζανίων και κρίνεται απαραίτητη η εφαρμογή χημικής
ζιζανιοκτονίας (μειονεκτήματα).

9.4. Άλλοι τρόποι αντιμετώπισης των ζιζανίων

Χημική ζιζανιοκτονία. Σήμερα στην Ελλάδα εφαρμόζεται χημική ζιζανιοκτονία

στο 60% της έκτασης των αμπελώνων. Από αυτούς τους αμπελώνες στο 25%
χρησιμοποιούνται προφυτρωτικά και μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα και στο υπόλοιπο
75% χρησιμοποιούνται μόνο μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, τα οποία έχουν μικρότερη
υπολειμματική διάρκεια και είναι πιο φιλικά για το περιβάλλον. Οι γνωστότερες χημικές
ουσίες που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των ζιζανίων είναι:

43
  glyphoshate (Roundup),
 paraquat (Gramoxone),
 fluazifop-p-bytul (Fusilade).
Η χρήση των ζιζανιοκτόνων δεν συνίσταται και δεν επιτρέπεται σε αμπελώνες με
πρέμνα ηλικίας μέχρι 4 ετών ενώ πρέπει να γίνεται με προσοχή σε πρέμνα μεγαλύτερης
ηλικίας. Τόσο η εφαρμογή της χημικής ζιζανιοκτονίας όσο και η επιλογή του
ζιζανιοκτόνου θα πρέπει να γίνεται αφού ληφθούν υπόψη παράγοντες όπως το είδος και
ο πληθυσμός των ζιζανίων καθώς και οι εδαφοκλιματικές συνθήκες.
Η υπερβολική και συνεχής χρήση των ζιζανιοκτόνων μπορεί να οδηγήσει στην
επιλογή ζιζανίων τα οποία είναι δύσκολο να αντιμετωπισθούν, όπως είναι η περικοκλάδα,
η κύπερη, η αγριάδα, ο βήλιουρας κ.ά.
Συγκαλλιέργεια. Η καλλιέργεια και άλλων φυτικών ειδών στον αμπελώνα δεν
επιτρέπει την ανάπτυξη ζιζάνιων. Σε αυτές τις περιπτώσεις καλλιεργούνται φυτικά είδη
όπως τα ψυχανθή (βίκος, κουκιά) και τα σιτηρά (κριθάρι, βρώμη).
Στις περιπτώσεις που εφαρμόζεται συγκαλλιέργεια γίνεται κατεργασία του
εδάφους συνήθως στις αρχές Σεπτεμβρίου για την πυκνή σπορά ετήσιων φυτών και στη
συνέχεια παράχωμα αυτών στο έδαφος το Φεβρουάριο.
Σε άλλες περιπτώσεις εφαρμόζεται η τεχνική της διατήρησης του ζιζανιοτάπητα
μεταξύ των γραμμών φύτευσης το χειμώνα και η καταπολέμηση των ζιζανίων γίνεται
από την άνοιξη μέχρι το καλοκαίρι με κατεργασία του εδάφους (φρεζαρίσματα) ή χημική
ζιζανιοκτονία.
Φύλλα πλαστικού. Χρησιμοποιούνται φύλλα πλαστικού τα οποία τοποθετούνται
στις γραμμές φύτευσης των φυτών και με αυτό τον τρόπο αντιμετωπίζονται τα ζιζάνια
που βρίσκονται κοντά στα πρέμνα. Η τοποθέτηση των φύλλων πλαστικού γίνεται πολλές
φορές από την αρχή της εγκατάστασης του αμπελώνα.
Κάλυψη του εδάφους με άχυρο. Εφαρμόζεται κάλυψη του εδάφους με άχυρο
κοντά στις γραμμές φύτευσης των πρέμνων και με αυτό τον τρόπο παρεμποδίζεται η
εμφάνιση και ανάπτυξη ζιζανίων κοντά στα πρέμνα.
Χρήση φυσικών λιπασμάτων (composts). Αυτά τα φυσικά λιπάσματα
προέρχονται από το βιολογικό καθαρισμό των πόλεων και χρησιμοποιούνται ύστερα από
ειδική επεξεργασία.
Χρήση φλογοβόλων μηχανημάτων. Με αυτή τη μέθοδο καίγονται τα ζιζάνια
του αμπελώνα αλλά χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην δημιουργηθούν
προβλήματα στα πρέμνα.

44
 9.5. Άρδευση

Αν και το αμπέλι θεωρείται φυτό που προσαρμόζεται σε ξηρά και θερμά εδάφη,
για την παραγωγή σταφυλιών ποιότητας και σε ικανοποιητικές ποσότητες είναι αναγκαία
η άρδευση των αμπελώνων, ιδιαίτερα στα ευαίσθητα στάδια της ανάπτυξης της
βλάστησης και της παραγωγής. Τα πρέμνα απορροφούν με το ριζικό σύστημα μεγάλες
ποσότητες νερού για να επιτελέσουν σημαντικές φυσιολογικές λειτουργίες όπως είναι η
φωτοσύνθεση, οι διάφορες χημικές αντιδράσεις, η αύξηση, η παραγωγή , η διαπνοή κλπ.
Το μεγαλύτερο ποσοστό του νερού μεταφέρεται στην ατμόσφαιρα με το φαινόμενο της
διαπνοής και μόνο το 1% περίπου των ποσοτήτων αυτών παραμένει στο φυτικό σώμα.
Υπολογίζεται ότι για την παραγωγή ενός κιλού ξηρής ουσίας από το πρέμνο χρειάζονται
περίπου 500-700 λίτρα νερού. Το νερό αποτελεί στοιχείο δομής των φυτών και
αντιπροσωπεύει το βάρος τους σε ποσοστό 60-95%. Είναι το μέσο μέσω του οποίου
διαλύονται τα ανόργανα συστατικά του εδάφους και μεταφέρονται από τις ρίζες στα
φύλλα για την θρέψη των φυτών. Αποτελεί ρυθμιστικό παράγοντα της θερμοκρασίας
των φυτών και τα προστατεύει από τον καύσωνα. Τα φυτά προσλαμβάνουν σχεδόν το
100% του αναγκαίου νερού από 0-60 cm βάθος εδάφους γι’ αυτό κατά την άρδευση δεν
πρέπει να εφοδιάζουμε το αμπέλι με νερό σε μεγαλύτερο βάθος από 90 cm, αφού το
βάθος του ενεργού του ριζοστρώματος φτάνει τα 60-80 cm.
Για την εφαρμογή της άρδευσης θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι οι
απαιτήσεις των ποικιλιών διαφέρουν. Οι επιτραπέζιες ποικιλίες έχουν μεγαλύτερες
απαιτήσεις ενώ ακόμη και για τις ποικιλίες που προορίζονται για την παραγωγή κρασιού
καλό είναι να εφαρμόζεται άρδευση όταν υπάρχει ανάγκη. Παρόλα αυτά, πρέπει να
σημειωθεί ότι δεν πραγματοποιείται άρδευση σε αμπελώνες που προορίζονται για την
παραγωγή κρασιών Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ).
Οι απαιτούμενες ποσότητες νερού άρδευσης εξαρτώνται, όπως είναι φυσικό, από
τις εδαφοκλιματικές συνθήκες αλλά σε γενικές γραμμές θεωρείται ότι μία κανονική
ποσότητα νερού για την άρδευση ενός στρέμματος αμπελιού κυμαίνεται περίπου στα 50
m3. Όσο πλησιάζουμε προς την ωρίμανση η ποσότητα του νερού μειώνεται στα 20-30 m3
ανά στρέμμα. Όταν υπάρχει διαθέσιμο νερό άρδευσης, τα ποτίσματα γίνονται συνήθως:
 με το φούσκωμα τον οφθαλμών,
 κατά την άνθηση αν υπάρχει απαίτηση,
 μετά το δέσιμο του σταφυλιού (περίπου τον Ιούνιο),

45
  τον Ιούλιο - Αύγουστο (1 ή 2 ποτίσματα) ανάλογα με τον τύπο του εδάφους,
 5-10 ημέρες πριν την ωρίμανση,
 αργά το φθινόπωρο μετά τον τρύγο σε πρώιμες ποικιλίες (Cardinal, Viktoria).
Τα ποτίσματα μπορεί να εφαρμόζονται είτε με μεγάλες ποσότητες και αραιότερα
είτε με μικρές ποσότητες αλλά σε περισσότερες δόσεις και αυτό εξαρτάται κυρίως από
τη μηχανική σύσταση του εδάφους του αμπελώνα.
Η άρδευση γίνεται με αβαθείς λάκκους, με σταγόνες ή με τεχνητή βροχή.
Για τον περιορισμό των απαιτήσεων σε νερό μπορούν να ληφθούν κατάλληλα
μέτρα όπως:
 η επιλογή δροσερού χωραφιού με μέσης σύστασης έδαφος,
 η επιλογή κατάλληλου υποκειμένου (1103 Paulsen, 140 Ruggeri, 110R),
 η επιλογή κατάλληλης ποικιλίας, όπως για τις ερυθρές είναι το Λημνιό και το
Cabernet και για τις λευκές το Σαββατιανό και το Sauvignon,
 η επιλογή κατάλληλης πυκνότητας φύτευσης (250-300 φυτά ανά στρέμμα)
δηλ. αποστάσεις φύτευσης 2,20-2,50 m x 1,20-150 m,
 η επιλογή χαμηλού συστήματος μόρφωσης (ύψος 30-50 cm),
 η εφαρμογή αυστηρού κλαδέματος,
 ο περιορισμός της κόμης του φυτού κατά το καλοκαίρι, και
 η καταπολέμηση ζιζανίων.

9.6 Λίπανση

9.6.1. Προσδιορισμός λιπαντικών αναγκών της αμπέλου

Ο καθορισμός των λιπαντικών αναγκών, των τροφοπενιών ή της περίσσειας

θρεπτικών στοιχείων (τοξικοτήτων) στο αμπέλι επιτυγχάνεται με το συνδυασμό των
παρακάτω ενεργειών:
α) Χημική ανάλυση εδάφους
Αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για την ορθολογική κατάστρωση λιπαντικής αγωγής
καθώς και για τον εντοπισμό προβλημάτων που συνδέονται με πολύ υψηλή οξύτητα,
αλκαλικότητα ή αλατότητα.
β) Χημική ανάλυση φυτικών ιστών (Φυλλοδιαγνωστική ανάλυση)

46
 Η περιεκτικότητα των φύλλων σε θρεπτικά στοιχεία αποτελεί δείκτη της
θρεπτικής κατάστασης του φυτού και αποτελεί σημαντικό εργαλείο διάγνωσης
θρεπτικών διαταραχών όπως τροφοπενιών, τοξικοτήτων κλπ.
γ) Μακροσκοπική εξέταση συμπτωμάτων αμπελιού για τη διάγνωση
τροφοπενιών ή περίσσειας στοιχείων
Η έλλειψη θρεπτικών στοιχείων προκαλεί διαταραχές στο μεταβολισμό του
αμπελιού που εκδηλώνονται ως ορατές ανωμαλίες (συμπτώματα). Η γενική εμφάνιση
του αμπελιού και ορισμένα χαρακτηριστικά συμπτώματα μπορεί βοηθήσουν στην
διάγνωση τροφοπενιών ή τοξικοτήτων. Είναι μέθοδος απλή και γρήγορη, όμως όταν
εμφανίζονται τα συμπτώματα, η ζημιά έχει ήδη προκληθεί στο φυτό καθώς η
μακροσκοπική εξέταση δεν μπορεί να διαγνώσει λανθάνουσα τροφοπενία. Επίσης,
πολλές φορές συμπτώματα από άλλους παράγοντες περιπλέκουν την εικόνα, γεγονός που
μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένα συμπεράσματα.
δ) Προσθήκη θρεπτικών στοιχείων και παρατήρηση της αντίδρασης του αμπελιού
Με τη μέθοδο αυτή παρατηρείται η αντίδραση των φυτών για τα οποία υπάρχει
υπόνοια τροφοπενίας μετά από χορηγήσεις θρεπτικών στοιχείων. Η εξαφάνιση των
συμπτωμάτων και η βελτίωση της κατάστασης των φυτών μετά τη χορήγηση κάποιου
θρεπτικού στοιχείου επιβεβαιώνει την αντίστοιχη τροφοπενία.

9.6.2. Λίπανση

[Link]. Γενικές αρχές

Σε πολλές περιπτώσεις που οι αναλύσεις εδάφους και φύλλων δεν είναι εφικτές, ο
αμπελουργός, για την εφαρμογή καταλληλότερης λίπανσης, πρέπει να λαμβάνει υπόψη
του τα παρακάτω:
Το κάλιο και το άζωτο αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικά θρεπτικά στοιχεία για
το αμπέλι ενώ ο φωσφόρος παίζει σημαντικό ρόλο κατά την ανάπτυξη του νεαρού
αμπελώνα.
Τα καλιούχα και φωσφορούχα λιπάσματα, εφόσον είναι δυσδιάλυτης μορφής,
πρέπει να μπαίνουν σε μεγαλύτερο βάθος από τα αζωτούχα λιπάσματα, κοντά στο
ριζόστρωμα του αμπελιού, όπου υπάρχει διαρκής και περισσότερη υγρασία που
διευκολύνει την πρόσληψή τους από τις ρίζες.
Η υπερβολική λίπανση αζώτου επιδρά δυσμενώς στην ποιότητα των
σταφυλιών, είτε πρόκειται για επιτραπέζια είτε για οινοποιήσιμα σταφύλια, καθώς

47
δημιουργεί πρόσθετους κινδύνους προσβολής από ασθένειες (περονόσπορο, ωίδιο ή
φόμοψη) και ευαισθησία σε ζημιές από παγετούς.
Τα νεαρά αμπέλια (2-5 χρονών), αλλά και τα μεγάλης ηλικίας (20-30 χρονών)
έχουν σχετικά μεγαλύτερες ανάγκες σε άζωτο.
Το κάλιο εκτός από την επίδρασή του στη βελτίωση της ποιότητας της
παραγωγής επιδρά εξίσου θετικά και στην πρωίμισή της.
Η αζωτούχα λίπανση πρέπει να εφαρμόζεται σε σχέση με την εποχή των
ανοιξιάτικων βροχοπτώσεων και τις αρδεύσεις, πολύ πριν την ωρίμανση.
Η τροφοπενία βορίου μαζί με την τροφοπενία σιδήρου στα ασβεστούχα εδάφη
είναι οι συχνότερα απαντώμενες τροφοπενίες από πλευράς ιχνοστοιχείων στο αμπέλι.
Η ορθή λίπανση αποδίδει καλύτερα μόνο όταν συνοδεύεται και από ορθές
καλλιεργητικές τεχνικές (κλάδεμα, χλωρά κλαδέματα, καταπολέμηση ασθενειών,
καταπολέμηση ζιζανίων, κλπ).

[Link]. Βασική λίπανση

Η βασική λίπανση αποσκοπεί στη δημιουργία αποθεμάτων P, K και Mg ώστε να
εξασφαλιστεί η κάλυψη των αναγκών των νεαρών πρέμνων στα στοιχεία αυτά
τουλάχιστον για τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Συγχρόνως μπορεί να προστεθεί
οργανική ουσία ή/και να διορθωθούν τυχόν προβλήματα οξύτητας του εδάφους με την
προσθήκη ανθρακικού ασβεστίου ή δολομίτη, σύμφωνα πάντα με την εδαφολογική
ανάλυση. Εφαρμόζεται πριν από τη βαθιά άροση όταν πρόκειται για άμεση
επαναφύτευση, και σε περίπτωση πολυετούς αγρανάπαυσης ή καλλιέργειας σιτηρών,
πρέπει να γίνεται το τελευταίο φθινόπωρο πριν τη φύτευση. Συγκεκριμένα, μετά τις
πρώτες βροχές του φθινοπώρου, διασκορπίζονται στο έδαφος οι απαιτούμενες ποσότητες
λιπασμάτων και στη συνέχεια ενσωματώνονται στο έδαφος με άροση βάθους 30-40 cm.
Πριν όμως από την προσθήκη των λιπασμάτων θα πρέπει να γίνεται χημική
ανάλυση του εδάφους η οποία επιτρέπει:
1. την ορθολογική χρήση των λιπασμάτων,
2. τη διόρθωση χαρακτηριστικών του εδάφους, όπως είναι η χημική αντίδραση (pH),
3. την επιλογή των κατάλληλων υποκειμένων.
Η λήψη του δείγματος του εδάφους πρέπει να γίνεται τον προηγούμενο χειμώνα
από την εγκατάσταση των πρέμνων, σε βάθος 0-40 cm και να λαμβάνονται δείγματα από
διάφορα σημεία του αγρού.
Με τη χημική ανάλυση καθορίζονται οι εξής παράμετροι:

48
 1. Μηχανική (κοκκομετρική) σύσταση
2. Χημική αντίδραση (pH)
3. Περιεκτικότητα σε ολικό ανθρακικό (%)
4. Περιεκτικότητα σε ενεργό ασβέστιο (%)
5. Περιεκτικότητα σε οργανική ουσία (%)
6. Περιεκτικότητα σε ολικό άζωτο (º/ºº)
7. Περιεκτικότητα σε αφομοιώσιμο φώσφορο (ppm)
8. Ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων-ΙΑΚ (meq/100g εδάφους)
9. Περιεκτικότητα σε ανταλλάξιμο κάλιο (ppm)
10. Περιεκτικότητα σε ανταλλάξιμο ασβέστιο (ppm)
11. Περιεκτικότητα σε ανταλλάξιμο μαγνήσιο (ppm)
12. Περιεκτικότητα σε αφομοιώσιμα ιχνοστοιχεία: B, Fe, Mn, Cu, Zn (ppm)

Μηχανική (κοκκομετρική) σύσταση του εδάφους. Είναι ένα χαρακτηριστικό

που δίνει ένα μέτρο της ποσότητας των λιπαντικών στοιχείων τα οποία θα εκπλυθούν ή
θα δεσμευτούν από τα κολλοειδή. Μας επιτρέπει να υπολογίσουμε την ποσότητα των
ανόργανων λιπασμάτων που θα χρησιμοποιηθούν πριν την εγκατάσταση των πρέμνων.
Χημική αντίδραση (pH). Προσδιορίζει τον τύπο των λιπασμάτων ή άλλων
υλικών που θα χρησιμοποιηθούν. Σε όξινο έδαφος προστίθεται ασβέστης, ανθρακικό
ασβέστιο ή δολομίτης ενώ σε αλκαλικό έδαφος προτείνεται η επιλογή κατάλληλου
υποκειμένου.
Περιεκτικότητα σε ολικό ανθρακικό (%) και σε ενεργό ασβέστιο (%).
Αποτελούν σημαντικά χαρακτηριστικά του εδάφους ιδιαίτερα όσον αφορά την
περιεκτικότητα σε ασβέστιο, το οποίο σε υψηλές συγκεντρώσεις προκαλεί τροφοπενία
σιδήρου λόγω της μειωμένης απορρόφησης ή της απενεργοποίησής του στο φυτό. Αυτά
τα χαρακτηριστικά του εδάφους είναι καθοριστικά για την επιλογή των κατάλληλων
υποκειμένων.
Περιεκτικότητα σε οργανική ουσία (%). Συνήθως είναι μικρότερη από τα άριστα
επίπεδα (1,5-2%) και ο εμπλουτισμός έχει πάντοτε θετική επίδραση. Στις περιπτώσεις
που είναι όμως υψηλή θα πρέπει να αποφεύγεται η προσθήκη επιπλέον οργανικής ουσίας
γιατί υποβαθμίζεται η ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων (ιδιαίτερα των κρασιών).
Περιεκτικότητα σε ολικό άζωτο. Τα άριστα επίπεδα κυμαίνονται στο 1-1,5 º/ºº
και η συγκέντρωση του ολικού αζώτου στο έδαφος εξαρτάται από το συντελεστή
ανοργανοποίησης της οργανικής ουσίας.

49
 Περιεκτικότητα σε αφομοιώσιμο φώσφορο (ppm). Το έδαφος ανάλογα με την
περιεκτικότητά του σε φώσφορο χαρακτηρίζεται ως:
 πολύ πλούσιο: > 57 ppm
 πλούσιο: 40-57 ppm
 κανονικό: 22-40 ppm
 φτωχό: 11-22 ppm
 πολύ φτωχό: < 11 ppm
Ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων-ΙΑΚ (meq/100g εδάφους). Εκφράζει την
ικανότητα συγκράτησης των κατιόντων από τα κολλοειδή του εδάφους. Ενδιαφέρει για
την σωστή αξιολόγηση της περιεκτικότητας του εδάφους σε Κ, Ca, Mg και την
ικανότητα του εδάφους να παρέχει στα πρέμνα θρεπτικά στοιχεία.
Περιεκτικότητα σε ανταλλάξιμο κάλιο (ppm), ανταλλάξιμο ασβέστιο (ppm) και
ανταλλάξιμο μαγνήσιο (ppm). Εξαρτάται από την ΙΑΚ του εδάφους και σε γενικές
γραμμές ισχύει ότι όσο μεγαλύτερη είναι η ΙΑΚ τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η
συγκέντρωση των στοιχείων στο έδαφος για να χαρακτηριστεί αυτό πλούσιο ή
κανονικής περιεκτικότητας σε αυτά τα στοιχεία.
Περιεκτικότητα σε αφομοιώσιμα ιχνοστοιχεία: B, Fe, Mn, Cu, Zn (ppm).
Ιδιαίτερα για το βόριο η περιεκτικότητα του εδάφους εξαρτάται σημαντικά από τη δομή
του και το στοιχείο αυτό θεωρείται ότι βρίσκεται σε έλλειψη όταν η συγκέντρωσή του
είναι: <0,8 ppm σε βαριά εδάφη, <0,5 ppm σε μέσης σύστασης εδάφη και <0,3 ppm σε
ελαφρά εδάφη.

Κατά τη βασική λίπανση θα πρέπει να ακολουθούνται οι παρακάτω αρχές:

1. Το άζωτο δεν πρέπει να εφαρμόζεται πριν την εγκατάσταση των πρέμνων.
2. Σε πολύ ελαφρά εδάφη (ΙΑΚ<6 meg/100g) δεν προτείνεται η χρήση
ανόργανων λιπασμάτων αλλά μόνο οργανικών.
3. Σε μέσης σύστασης ή βαριά εδάφη προτείνεται η προσθήκη οργανικής ουσίας,
φωσφόρου και καλίου να γίνεται κατά την προετοιμασία του εδάφους, πριν από
την εγκατάσταση των πρέμνων.

Ανάλογα με τα αποτελέσματα της εδαφολογικής ανάλυσης, μπορεί να

εφαρμόζονται:

50
 •Φωσφόρος: 20-60 μονάδες P2O5 ανά στρέμμα με τη χρήση απλού
υπερφοσφωρικού λιπάσματος (0-20-0).
•Κάλιο: 40-120 μονάδες K2O ανά στρέμμα με τη χρήση θειικού καλίου (0-0-48).
Τις μικρότερες δόσεις σε λοφώδεις περιοχές χαμηλών αποδόσεων και τις υψηλότερες σε
αργιλώδη εδάφη και πεδινές τοποθεσίες υψηλών αποδόσεων.
•Μαγνήσιο : Μέχρι 50 μονάδες MgO ανά στρέμμα, συνήθως με τη χρήση θειικού
μαγνησίου, σε πτωχά σε Mg αμμώδη εδάφη ή μετά από ισχυρές καλιούχες λιπάνσεις.
•Οργανική ουσία: Ενσωμάτωση 3-6 τόνων ζωικής κοπριάς ή οργανικών
μεταπλασμάτων (στέμφυλα κ.ά.).

[Link]. Λίπανση στα πρώτα στάδια ανάπτυξης των πρέμνων

Μέχρι το 3ο έτος εφαρμόζεται κυρίως αζωτούχος λίπανση, στο έδαφος
εντοπισμένα ή με διαφυλλικούς ψεκασμούς των νεαρών πρέμνων. Συγκεκριμένα:
 Τον 1ο χρόνο προστίθενται 3-5 μονάδες Ν ανά στρέμμα, 2-3 μήνες πριν τη
βλάστηση. Αυτό γίνεται με την προσθήκη νιτρικής αμμωνίας (10-20 kg) ή
θειικής αμμωνίας (15-25 kg).
 Τον 2ο χρόνο προστίθενται 5-8 μονάδες Ν ανά στρέμμα, περίπου τον
Φεβρουάριο-Μάρτιο. Αυτό γίνεται με την προσθήκη νιτρικής αμμωνίας (15-24
kg) ή θειικής αμμωνίας (25-40 kg) ή ουρίας (10-15 kg) τον Μάιο.
 Τον 3ο χρόνο προστίθενται 8-15 μονάδες Ν ανά στρέμμα, περίπου τον
Φεβρουάριο-Μάρτιο. Αυτό γίνεται με την προσθήκη νιτρικής αμμωνίας (15-20
kg) ή θειικής αμμωνίας (20-25 kg) και ουρίας (10-15 kg) τον Μάιο. Επιπλέον
αυτό τον χρόνο εφαρμόζεται και λίπανση με 10-15 μονάδες Κ ανά στρέμμα κατά
τους μήνες Νοέμβριο-Φεβρουάριο όπου προστίθενται 20-30 kg θειικού καλίου.

[Link]. Λίπανση κατά την παραγωγική περίοδο

Για την εφαρμογή της λίπανσης κατά την παραγωγική περίοδο των πρέμνων θα
πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι το άζωτο (Ν) ευνοεί σημαντικά την αύξηση της
παραγωγής αλλά δεν είναι απαραίτητες μεγάλες ποσότητες, κάτι το οποίο ισχύει και για
το φώσφορο (Ρ). Η υπερβολική αζωτούχος λίπανση μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική
βλαστική ανάπτυξη του φυτού και να αποβεί σε βάρος της παραγωγής και της
συσσώρευσης σακχάρων στα σταφύλια. Αντίθετα τα πρέμνα είναι ιδιαίτερα απαιτητικά
σε ασβέστιο (Ca) και κάλιο (K).

51
 Όπως προαναφέρθηκε, για τον ακριβή προσδιορισμό των αναγκών των φυτών σε
θρεπτικά στοιχεία απαιτείται και φυλλοδιαγνωστική ανάλυση. Αφορά τη χημική
ανάλυση του ελάσματος των φύλλων ή των μίσχων, τα οποία λαμβάνονται όταν τα
πρέμνα βρίσκονται σε στάδια της άνθησης, στο στάδιο του γυαλίσματος των ραγών και
στον τρυγητό. Τα φύλλα προέρχονται από το γόνατο στο οποίο εμφανίζεται το πρώτο
σταφύλι της βάσης.

Εικόνα [Link]. Δειγματοληψία φύλλων για χημική ανάλυση (φυλλοδιαγνωστική)

Πίνακας [Link]. Περιεκτικότητα (%) της ξηράς ουσίας των φύλλων στα
σημαντικότερα θρεπτικά στοιχεία

Θρεπτικό στοιχείο Συγκέντρωση (% ξηρού βάρους) Συγκέντρωση (% ξηρού βάρους) στο

στο στάδιο της καρπόδεσης στάδιο του γυαλίσματος των ραγών
Άζωτο 2,08-2,95 1,41-2,20
Φώσφορος 0,14-0,26 0,11-0,17
Κάλιο 0,78-1,40 0,62-1,24
Ασβέστιο 1,43-2,55 1,77-2,99
Μαγνήσιο 0,19-0,37 0,20-0,43

Εκτός από τα παραπάνω στοιχεία η εφαρμογή της λίπανσης εξαρτάται σημαντικά

από την κατεύθυνση της παραγωγής, δηλ. από τον προορισμό των παραγόμενων
σταφυλιών (παραγωγή οίνου, επιτραπέζια κατανάλωση).

52
 Ένα παράδειγμα εφαρμοζόμενων ποσοτήτων των κύριων ανόργανων στοιχείων
σε αμπέλια που καλλιεργούνται για την παραγωγή κρασιών παρουσιάζεται στον πίνακα
που ακολουθεί.

Πίνακας [Link]. Εφαρμοζόμενες ποσότητες λιπαντικών στοιχείων ανά στρέμμα

σε ποικιλίες που προορίζονται για την παραγωγή οίνου ανάλογα με την παραγόμενη
ποσότητα σταφυλιών

Παραγωγή Ν P2O5 K2O

(kg/στρέμμα) (kg/στρέμμα) (kg/στρέμμα) (kg/στρέμμα)
700 4 4 10
1000 4,5 4,4 11,5
1500 5 4,6 12,8
2000 5,5 4,9 14,4
2500 6 5,1 16

Ο χρόνος χορήγησης των λιπασμάτων εξαρτάται από πολλούς παράγοντες,

κυρίως όμως από τις εδαφοκλιματικές συνθήκες. Σε γενικές γραμμές ακολουθείται η
εξής τακτική:
 Τα αζωτούχα λιπάσματα προστίθενται κατά τα 2/3 των ποσοτήτων τους πριν την
άνθηση των πρέμνων και κατά το 1/3 μετά την άνθηση.
 Τα φωσφορικά λιπάσματα προστίθενται προς τα τέλη του φθινοπώρου.
 Τα καλιούχα λιπάσματα προστίθενται προς τέλη του φθινοπώρου στα μέσης
σύστασης-βαριά εδάφη και στα ελαφριά εδάφη κατά το 70% στα τέλη του
χειμώνα και κατά το υπόλοιπο 30% πριν από την άνθηση των πρέμνων.
 Τα σύνθετα λιπάσματα προστίθενται προς τα τέλη του φθινοπώρου και
προτιμάται να περιέχουν αργού ρυθμού αποδέσμευσης άζωτο.

Κατά την παραγωγική περίοδο των πρέμνων είναι απαραίτητη η εφαρμογή

λίπανσης με ιχνοστοιχεία τα οποία προστίθενται με ψεκασμούς του φυλλώματος των
πρέμνων (διαφυλλική λίπανση). Η διαφυλλική λίπανση εφαρμόζεται με τη χρήση
διαλυτών λιπασμάτων τα οποία μπορεί να περιέχουν μόνο ιχνοστοιχεία (Fe, Zn, B κ.ά.) ή
και μακροστοιχεία (Ν, Ρ, Κ κ.ά.), οι δε ποσότητες των θρεπτικών στοιχείων βρίσκονται
σε χαμηλές συγκεντρώσεις (1-2%) στο ψεκαστικό διάλυμα. Το σημαντικότερο
πλεονέκτημα της εφαρμογής της διαφυλλικής λίπανσης των πρέμνων είναι η άμεση
απορρόφηση των θρεπτικών στοιχείων από τα φύλλα και συχνά εφαρμόζεται για την
άμεση αντιμετώπιση τροφοπενιών.

53
 Οι διαφυλλικοί ψεκασμοί γίνονται από τη στιγμή της ανάπτυξης των βλαστών,
όταν δηλ. έχουν μήκος τουλάχιστον 20 cm έως και το γυάλισμα των ραγών. Προτιμάται
να εφαρμόζονται όταν δεν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες. Η εφαρμογή των
διαφυλλικών λιπάνσεων στα πρέμνα γίνεται με διαβροχή ολόκληρου του φυλλώματος
και για το λόγο αυτό χρησιμοποιούνται περίπου 100 λίτρα διαλύματος ανά στρέμμα.
Ένα παραδείγματα εφαρμογής διαφυλλικής λίπανσης στο αμπέλι είναι το
ακόλουθο:
 Ουρία: 0,5 kg / 100 l
 Νιτρικό κάλιο: 1-1,5 kg / 100 l
 Νιτρικό μαγνήσιο: 1-1,5 kg / 100 l
 Θειικό κάλιο: 0,7-0,9 kg /100 l
 Θειικός σίδηρος: 0,8-1 kg /100 l
 Βορικό οξύ: 0,2 kg /100 l

[Link]. Συμπτώματα τροφοπενιών

Τροφοπενία αζώτου. Παρατηρείται ομοιόμορφο διάχυτο κιτρίνισμα (λευκές
ποικιλίες) ή κοκκίνισμα (έγχρωμες ποικιλίες) των φύλλων της βάσης και του μέσου της
κληματίδας.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας αζώτου

Τροφοπενία φωσφόρου. Παρατηρούνται παρόμοια συμπτώματα με αυτά της

τροφοπενίας αζώτου αλλά εκτός από κοκκινωπές αποχρώσεις στα φύλλα παρατηρούνται
και χαλκόχροες αποχρώσεις.

54
 Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας φωσφόρου

Τροφοπενία καλίου. Παρατηρείται περιφερειακή χλώρωση ή ξήρανση του

ελάσματος των φύλλων καθώς επίσης και ανομοιόμορφος χρωματισμός και ωρίμανση
των ραγών.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας καλίου

Τροφοπενία μαγνησίου. Παρατηρείται μεσονεύριο κιτρίνισμα ή κοκκίνισμα του

ελάσματος των φύλλων, ξήρανση της ράχης του τσαμπιού ενώ προς το τέλος του
καλοκαιριού παρατηρείται και έντονη φυλλόπτωση.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας μαγνησίου

55
 Τροφοπενία σιδήρου. Παρατηρείται μεσονεύρια χλώρωση των φύλλων της
κορυφής που καταλήγει σε λεύκανση και κατά τόπους ξηράνσεις του ελάσματος.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας σιδήρου

Τροφοπενία βορίου. Παρατηρείται μεσονεύρια χλώρωση των φύλλων που

εμφανίζεται ιδιαίτερα στα παλαιά φύλλα τα οποία γίνονται παχιά και εμφανίζουν ρωγμές.
Τροφοπενία μαγγανίου. Παρατηρείται μεσονεύρια χλώρωση των φύλλων με
ελαφρό καρούλιασμα του ελάσματος προς τα πάνω.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τροφοπενίας μαγγανίου

Τροφοπενία ψευδαργύρου. Παρατηρείται χλώρωση κατά μήκος της κεντρικής
νεύρωσης των φύλλων ενώ τόσο οι βλαστοί όσο και οι ράγες παρουσιάζουν
περιορισμένη ανάπτυξη.

56
 [Link]. Συμπτώματα περίσσειας ή τοξικότητας θρεπτικών στοιχείων
Περίσσεια αζώτου. Παρατηρείται δυσκολία στην ξυλοποίηση των κληματίδων
και διαφοροποίηση πολλών ξυλοφόρων (φυλλοφόρων) οφθαλμών με αποτέλεσμα τη
μείωση της παραγωγής.
Περίσσεια καλίου. Τα συμπτώματα μοιάζουν με αυτά της τροφοπενίας
μαγνησίου αφού οι υπερβολικές ποσότητες καλίου παρεμποδίζουν την απορρόφηση
μαγνησίου από το έδαφος.
Τοξικότητα αλάτων. Τα συμπτώματα μοιάζουν με αυτά της τροφοπενίας καλίου
και αφορούν σε περιφερειακή ξήρανση των φύλλων.

Εικόνα [Link]. Συμπτώματα τοξικότητας αλάτων

10. Εχθροί και ασθένειες της αμπέλου

Οι σημαντικότεροι εχθροί της αμπέλου είναι:

 Φυλλοξήρα: Phylloxera vastatrix (vitifoliae). Προκαλεί σοβαρά
προβλήματα στην ευρωπαϊκή άμπελο (Vitis vinifera) και αντιμετωπίζεται
με την χρησιμοποίηση αμερικάνικων ανθεκτικών στη ριζόβια μορφή
φυλλοξήρας υποκειμένων. Το αυγό του εντόμου βρίσκεται κάτω από το
φλοιό των πρέμνων το χειμώνα και η προνύμφη τρέφεται με τα τρυφερά
φύλλα στις αμερικάνικες ποικιλίες. Τον Αύγουστο προσβάλλονται και οι
ρίζες (φυμάτια).
 Ευδεμίδα: Lobesia botrana
 Άλτης της αμπέλου: Altica ampelophaga (Altica lytris)
 Ωτιόρυγχος: Otiorrhynchus sulcatus
 Τσιγαρολόγος: Byctiscus betulae

57
  Σκουλήκι της αμπέλου (χρυσοκάνθαρος): Anomala vitis
 Ψευδόκοκκος: Pseudococcus vitis
 Σφήκες: Vespa spp.
 Τετράνυχος: Tetranychus urticae
 Ερίνωση: Eriophyes vitis
 Πυραλίδα: Sparganothis pilleriana
 Νηματώδεις: Xiphinema spp., Tylenchulus spp., Meloidogyne spp.

Οι σημαντικότερες μυκητολογικές ασθένειες της αμπέλου είναι:

 Περονόσπορος: Plasmopara viticola
 Ωίδιο: Uncicola necator
 Φώμοψη: Phomopsis viticola
 Τεφρά σήψη: Botrytis cinerea
 Ίσκα: Polyporus (Phellinus) igniarius, Stereum hirsutum
 Ευτυπίωση: Eutypa lata
 Σηψιρριζίες: Armillaria mellea, Rosellinia necatrix

Οι σημαντικότερες βακτηριολογικές ασθένειες της αμπέλου είναι:

 Καρκίνος της αμπέλου: Agrobacterium tumephaciens
 Τσικλίκ μαράζι: Xanthomonas ampelina

Οι σημαντικότερες ιολογικές ασθένειες της αμπέλου είναι:

 Μολυσματικός εκφυλισμός της αμπέλου
 Καρούλιασμα των φύλλων

11. ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ (ΤΡΥΓΟΣ)

Η συγκομιδή των σταφυλιών γίνεται όταν βρίσκονται στο κατάλληλο στάδιο

ωρίμανσης, το οποίο προσδιορίζεται από τα παρακάτω κριτήρια:
 το χρώμα της ράγας,
 τη συνεκτικότητα της ράγας,
 την εύκολη απόσπαση από τον ποδίσκο,

58
  το βάρος και τον όγκο της ράγας,
 την εύκολη απομάκρυνση του φλοιού από τη σάρκα,
 τη γεύση,
 το χρώμα των γιγάρτων,
 την εύκολη απομάκρυνση των γιγάρτων, και
 τη σχετική αναλογία της συγκέντρωσης γλυκόζης και φρουκτόζης.

Ο πρακτικός προσδιορισμός βαθμού ωρίμανσης των σταφυλιών μπορεί να γίνει

με δοκιμή της γεύσης, μέτρηση της πυκνότητας του γλεύκους και μέτρηση της
περιεκτικότητας σε διαλυτά στερεά (διαθλασίμετρο). Για την πραγματοποίηση της
δειγματοληψίας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι ο βαθμός ωρίμανσης διαφέρει μεταξύ
των πρέμνων, μεταξύ των σταφυλιών του ίδιου πρέμνου και μεταξύ των ραγών του ίδιου
σταφυλιού.
Ο προσδιορισμός του χρόνου συγκομιδής των σταφυλιών επηρεάζει σημαντικά
την ποιότητα της παραγωγής. Η επιλογή του χρόνου συγκομιδής εκτός από
περιβαλλοντικούς παράγοντες και την ποικιλία εξαρτάται και από το στόχο της
παραγωγής, δηλ. την παραγωγή:
 επιτραπέζιων σταφυλιών,
 κρασιού, ή
 σταφίδας.
Τρύγος επιτραπέζιων ποικιλιών. Γίνεται με μαχαίρι ή ψαλίδι και με ιδιαίτερη
προσοχή όταν τα σταφύλια έχουν άριστη εμφάνιση, γεύση και διατηρούν την ικανότητα
να συντηρούνται. Προτιμάται να πραγματοποιείται με χαμηλές θερμοκρασίες και ύστερα
από την απομάκρυνση της επιφανειακής υγρασίας. Μετά τη συγκομιδή γίνεται διαλογή
(απομάκρυνση ραγών) και συσκευασία σε αβαθή κιβώτια.
Τρύγος ποικιλιών που προορίζονται για παραγωγή σταφίδας. Γίνεται
συνήθως 2-3 φορές και πρέπει τα σταφύλια να έχουν φτάσει στην πλήρη ωρίμανση
(μέγιστη περιεκτικότητα σε σάκχαρα). Τα σταφύλια απομακρύνονται με τη βοήθεια
μικρού μαχαιριού. Μετά τη διαλογή (απομάκρυνση ραγών) τοποθετούνται σε κοφίνια ή
καλύτερα σε πλαστικά δοχεία και μεταφέρονται σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους
(αλώνια) για αποξήρανση.
Τρύγος οινάμπελων. Γίνεται μία φορά και σε προχωρημένο στάδιο ωριμότητας
(σε σχέση με τα επιτραπέζια). Ο προσδιορισμός του βαθμού ωριμότητας είναι

59
σημαντικός και γίνεται μέσω της μέτρησης της περιεκτικότητας σε ολικά διαλυτά στερεά
και της ολικής ογκομετρούμενης οξύτητας. Μετά από διαλογή τοποθετούνται σε κοφίνια
ή πλαστικά δοχεία και μεταφέρονται σε οινοποιείο.

12. ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΙ ΧΕΙΡΙΣΜΟΙ

Συντήρηση νωπών σταφυλιών. Οι μεταβολές που παρατηρούνται κατά τη

συντήρηση εξαρτώνται από την ποικιλία, τις συνθήκες παραγωγής, το βαθμό ωριμότητας
κατά τη συγκομιδή και τις συνθήκες στην ατμόσφαιρα συντήρησης. Η συντήρηση των
σταφυλιών μπορεί να γίνει:
 στο φυτό, κάτι το οποίο εφαρμόζεται σε όψιμες ποικιλίες (Σιδερίτης,
Αητονύχι) οι οποίες καλλιεργούνται ακολουθώντας μικτό σύστημα
μόρφωσης (κρεββατίνα) και στην περίπτωση αυτή λαμβάνεται πρόνοια
για την προστασία των σταφυλιών από τη βροχή (κάλυψη με νάιλον).
 σε αποθήκες, στις οποίες η θερμοκρασία είναι μικρότερη από τους 10οC
και η σχετική υγρασία κυμαίνεται στο 70-80%.
Τεχνική της ξήρανσης για ποικιλίες παραγωγής σταφίδας. Στην Κορινθιακή η
ξήρανση γίνεται στον ήλιο ή υπό σκιά ή επάνω στο πρέμνο. Στη Σουλτανίνα η ξήρανση
μπορεί να γίνει με εμβάπτιση σε διάλυμα NaOH (0,2-0,5%) σε θερμοκρασία 80-93οC,
έκθεση σε ατμούς θειώδους οξέος για 2-4 ώρες και τοποθέτηση σε θερμοκρασία 60-74οC
ή 2-3 ημέρες στον ήλιο για αφυδάτωση.
Μετασυλλεκτικοί χειρισμοί σε σταφύλια που προορίζονται για παραγωγή
κρασιού. Πραγματοποιείται έκθλιψη με θλιπτήρια ή σπαστήρες τα οποία είναι
χειροκίνητα ή μηχανοκίνητα. Στη συνέχεια γίνεται διαχωρισμός των στέμφυλων και
μεταφορά σε πιεστήρια για την παραλαβή του υπόλοιπου γλεύκους και η τελική
ποσότητα του παραλαμβανόμενου γλεύκους κυμαίνεται στο 75-85% του βάρους των
σταφυλιών. Τέλος γίνεται διαύγαση του γλεύκους και τοποθέτηση σε δεξαμενές
ζύμωσης όπου πραγματοποιείται αλκοολική ζύμωση σε θερμοκρασία 20-30oC με τη
βοήθεια των μυκήτων Saccharomyces ellipsoidea (κυρίως), S. apiculatus, S. pastorianus.
Η αντίδραση της αλκοολικής ζύμωσης είναι: C6H12O6 2C2H5OH + 2CO2

60
 13. ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ

13.1. Επιτραπέζιες ποικιλίες

Στην Ελλάδα καλλιεργείται μεγάλος αριθμός ποικιλιών που προορίζονται για

επιτραπέζια κατανάλωση. Οι σημαντικότερες από αυτές είναι: Σουλτανίνα
(καλλιεργείται και για την παραγωγή σταφίδας), Cardinal, Αττική, Μοσχάτο Αμβούργου,
Ribier, Perlette, Φράουλα, Victoria, Ροζακί (Κέρινο), Italia.
1. Cardinal. Πολύ πρώιμη και παραγωγική ποικιλία η οποία ωριμάζει στα μέσα
του Ιουλίου. Πρόκειται για ποικιλία μέτριας ζωηρότητας, με σταφύλια κωνικού
σχήματος, μετρίου-μεγάλου μεγέθους και μέτριας πυκνότητας. Οι ράγες είναι σφαιρικού
σχήματος, μεγάλου μεγέθους, με ερυθρό χρώμα, λεπτή επιδερμίδα και εύγευστη σάρκα.
Μορφώνεται συνήθως σε αμφίπλευρο Royat και κλαδεύεται στα 2 ή 3-5 μάτια.

Εικόνα 13.1. Σταφύλι ποικιλίας Cardinal

2. Αττική. Εύρωστη ποικιλία με μεγάλη παραγωγικότητα και αρκετά πρώιμη. Τα

σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους, με μέτρια πυκνότητα ραγών και σχήμα
κυλινδροκωνικό. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους και σχήματος ωοειδούς – κυλινδρικού.
Έχουν χρώμα μαύρο, σάρκα τραγανή και δε έχουν γίγαρτα. Κλαδεύεται συνήθως στα 2-
3 μάτια ή αφήνονται και αμολυτές (5-6 μάτια).

61
 Εικόνα 13.2. Σταφύλι ποικιλίας Αττικής

3. Μοσχάτο Αμβούργου. Αρκετά ζωηρή και παραγωγική ποικιλία η οποία

ωριμάζει περίπου στα μέσα Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι μετρίου – μεγάλου μεγέθους,
κυλινδροκωνικά, με αραιή πυκνότητα ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα
ελλειψοειδές και χρώμα κυανόμαυρο. Έχουν καλή γεύση και άρωμα.
Μορφώνεται συνήθως σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια ή αφήνονται και
αμολυτές (5-6 μάτια).
4. Ribier. Είναι γαλλική ποικιλία, μέτριας ζωηρότητας αλλά αρκετά παραγωγική,
η οποία ωριμάζει περίπου στις αρχές του Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια έχουν μέτριο –
μεγάλο μέγεθος, είναι κωνικού σχήματος και μέτριας πυκνότητας ραγών. Οι ράγες είναι
μεγάλου μεγέθους, σχήματος ελαφρώς ελλειπτικού και χρώματος κυανόμαυρου και
έχουν τραγανή σάρκα.
Μορφώνεται σε κύπελλο ή σε Royat και κλαδεύεται στα 2 μάτια.
5. Perlette. Είναι πολύ πρώιμη (ωρίμανση μέσα Ιουλίου) και ζωηρή ποικιλία. Τα
σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους, με κωνικό σχήμα και μεγάλης πυκνότητας (απαιτείται
αραίωμα). Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους με ελαφρώς ελλειπτικό σχήμα, κίτρινο
χρώμα, τραγανή σάρκα και χωρίς γίγαρτα.
Μορφώνεται σε Royat και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.
6. Φράουλα. Ζωηρή και παραγωγική ποικιλία με όψιμη ωρίμανση, περίπου στα
μέσα Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μεγάλα, με κυλινδροκωνικό σχήμα και αραιή
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μεγάλου μεγέθους, σχήματος ωοειδούς, χρώματος
ερυθροϊώδους, με σάρκα τραγανή και μετρίως γλυκά.
Μορφώνεται σε ψηλό κύπελλο ή σε κρεββατίνα και δέχεται βραχύ κλάδεμα στα
2-3 μάτια.

62
 7. Victoria. Ποικιλία παραγωγική και πρώιμη, που ωριμάζει στα τέλη Ιουλίου.
Τα σταφύλια είναι μεγάλα, με κυλινδροκωνικό σχήμα και μεγάλη πυκνότητα ραγών. Οι
ράγες είναι μεγάλες με σχήμα περίπου κυλινδρικό, χρώμα κιτρινοπράσινο και τραγανή
σάρκα με καλή γεύση. Μορφώνεται σε κύπελλο ή αμφίπλευρο γραμμικό (Royat) και
δέχεται βραχύ κλάδεμα καθώς επίσης και αραίωμα σταφυλιών (συνήθως).

8. Σουλτανίνα. Ποικιλία ζωηρή και παραγωγική που ωριμάζει στις αρχές

Αυγούστου και καλλιεργείται και για την παραγωγή σταφίδας. Τα σταφύλια έχουν
μεγάλο μέγεθος και κυλινδροκωνικό σχήμα με πυκνότητα ραγών μέτρια. Οι ράγες έχουν
μέτριο μέγεθος, σχήμα ελλειπτικό και χρώμα κίτρινο. Μορφώνεται σε κύπελλο ή σε
γραμμικό σύστημα ή σε κρεββατίνα και κλαδεύεται στα 5-6 μάτια (αμολυτή) ενώ στην
κεφαλή αφήνονται 2 μάτια.

Εικόνα 13.3. Σταφύλι ποικιλίας Σουλτανίνας

9. Ραζακί (ροζακί ή κέρινο). Ποικιλία μέτριας ζωηρότητας, αρκετά παραγωγική,

η οποία ωριμάζει στα μέσα του Αυγούστου. Τα σταφύλια έχουν μεγάλο μέγεθος, σχήμα
περίπου κωνικό και σχετικά αραιή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μεγάλες και έχουν
χρώμα κίτρινο – χρυσαφί.
Μορφώνεται σε κύπελλο ή κρεββατίνα και δέχεται κλάδεμα βραχύ, μακρύ ή
μικτό.
10. Italia. Ποικιλία με ζωηρή βλάστηση, πολύ παραγωγική, με ωρίμανση στα
μέσα του Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι μεγάλα, σχήματος κωνικού και μέτριας
πυκνότητας ραγών. Οι ράγες είναι πολύ μεγάλες, ωοειδούς σχήματος με κιτρινοπράσινο
χρώμα, τραγανή σάρκα και γλυκιά γεύση.
Μορφώνεται συνήθως σε κρεββατίνα και κλαδεύεται αφήνοντας 6-8 μάτια
(αμολυτή) και 2 μάτια στην κεφαλή.

63
 13.2. Ελληνικές οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου

Η Ελλάδα είναι ίσως η δεύτερη χώρα μετά τη Γαλλία που διαθέτει ένα μεγάλο
γηγενή πληθυσμό από οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου με ξεχωριστά αγρονομικά
χαρακτηριστικά. Καθώς ο κόσμος ολόκληρος έχει κορεστεί από τις κλασικές γαλλικές
ποικιλίες, η Ελλάδα μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην ανανέωση και τον περαιτέρω
εμπλουτισμό της διεθνούς παράδοσης και κουλτούρας στο χώρο του αμπελιού και του
κρασιού. Οι οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου που καλλιεργούνται σποραδικά στην
Ελλάδα ξεπερνούν τις 200, και διακρίνονται σε λευκές και έγχρωμες.

Πίνακας 13.2.1. Σημαντικές, λευκές και έγχρωμες, οινοποιήσιμες ποικιλίες

αμπέλου που καλλιεργούνται στην Ελλάδα.

ΛΕΥΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΕΓΧΡΩΜΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ

1. Αθήρι 1. Αγιωργίτικο
2. Αϊδάνι 2. Βερτζαμί
3. Ασύρτικο 3. Κοτσιφάλι
4. Βηλάνα 4. Κορινθιακή σταφίδα
5. Δαφνί 5. Λιάτικο
6. Μονεμβασιά 6. Λημνιό
7. Μοσχάτο Λευκό (Σάμου) 7. Μαντηλαριά
8. Μοσχάτο Αλεξανδρείας 8. Μαυροδάφνη
9. Μπατίκι 9. Μαύρο Μεσενικόλα
10. Ντεμπίνα 10. Μοσχάτο Αμβούργου
11. Πλυτό 11. Μοσχοφίλερο (δίνει όμως λευκό κρασί)
12. Ρομπόλα 12. Νεγκόσκα
13. Σαββατιανό 13. Ξινόμαυρο
14. Ροδίτης

13.2.1. Λευκές οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου

Ασύρτικο
Καλλιεργείται στις Κυκλάδες και ιδιαίτερα στη Σαντορίνη. Σήμερα καλλιεργείται
επίσης στην Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα, τη Θεσσαλία, αλλά και στη Μακεδονία.
Αξιοποιείται για την παραγωγή των οίνων Π.Ο.Π. ‘Σαντορίνη’ και ‘Πλαγιές Μελίτωνα’,

64
και των τοπικών οίνων ‘Αγιορείτικος’, ‘Μακεδονικός’, ‘Κυκλαδίτικος’, ‘Δράμας’,
‘Αττικός’, ‘Αιγαιοπελαγίτικος’, ‘Δωδεκανησιακός’ και ‘Επανομίτικος’.
Αποτελεί ζωηρή και παραγωγική ποικιλία που ωριμάζει στα τέλη του Αυγούστου.
Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα κυλινδροκωνικό και πυκνή διάταξη
ραγών. Οι ράγες είναι ωοειδείς, περίπου σφαιρικές με μέτριο μέγεθος και χρώμα κίτρινο-
χρυσαφί. Μορφώνεται σε κύπελλο ή αμφίπλευρο Royat και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.

Εικόνα 13.4. Σταφύλι ποικιλίας Ασύρτικου

Αθήρι
Η ποικιλία Αθήρι είναι παλιά ποικιλία του Αιγαιοπελαγίτικου χώρου και μια από
τις καλύτερες ελληνικές ποικιλίες. Καλλιεργείται κυρίως στις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα
και την Κρήτη. Αξιοποιείται για την παραγωγή των οίνων Π.Ο.Π. ‘Σαντορίνη’, ‘Ρόδος’,
‘Πλαγιές Μελίτωνα’, των τοπικών οίνων ‘Αγιορείτικος’, ‘Πλαγιές Βερτίσκου’,
‘Μακεδονικός’, ‘Λασηθιώτικος’, ‘Ηρακλειώτικος’, ‘Κισσάμου’, ‘Κρητικός’, ‘Δωδεκα-
νησιακός’ καθώς και διαφόρων επιτραπέζιων οίνων.

Σαββατιανό
Η ποικιλία Σαββατιανό είναι η πιο διαδεδομένη ποικιλία του ελληνικού
αμπελώνα και καταλαμβάνει έκταση περίπου 250.000 στρεμμάτων. Κύριες περιοχές
καλλιέργειας είναι οι Νομοί Αττικής, Εύβοιας και Βοιωτίας. Η σταφυλική της παραγωγή
αξιοποιείται για την παραγωγή των οίνων Π.Ο.Π. ‘Αγχίαλος’ και ‘Κάντζα’, των
επιτραπέζιων οίνων με ονομασία κατά παράδοση Ρετσίνα και διαφόρων τοπικών οίνων.
Είναι Μέτριας ζωηρότητας ποικιλία αλλά πολύ παραγωγική, ακόμη και σε
αντίξοες συνθήκες. Ωριμάζει περίπου στα μέσα Σεπτεμβρίου έως τα μέσα Οκτωβρίου.
Τα σταφύλια είναι σχετικά μεγάλου μεγέθους, με σχήμα κυλινδροκωνικό και πυκνή

65
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα σφαιρικό και χρώμα κίτρινο-
λευκό. Μορφώνεται σε αμφίπλευρο Royat ή σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 1-2 μάτια.

Εικόνα 13.5. Σταφύλι ποικιλίας Σαββατιανού

Ντεμπίνα
Η ποικιλία Ντεμπίνα είναι ηπειρώτικη λευκή ποικιλία που καλλιεργείται στους
αμπελώνες της Ηπείρου. Καταλαμβάνει έκταση 4.000 στρεμμάτων. Η σταφυλική της
παραγωγή αξιοποιείται για την παραγωγή του οίνου Π.Ο.Π. ‘Ζίτσα’ καθώς και διαφόρων
επιτραπέζιων οίνων.
Είναι ποικιλία ζωηρή και παραγωγική. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με
σχήμα κωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα
σφαιρικό και χρώμα κίτρινο-λευκό. Μορφώνεται σε κύπελλο ή αμφίπλευρο Royat και
κλαδεύεται στα 2 μάτια.

Ρομπόλα
Η ποικιλία Ρομπόλα καλλιεργείται στα Ιόνια νησιά και κυρίως στην Κεφαλονιά.
Η σταφυλική της παραγωγή αξιοποιείται για την παραγωγή του οίνου Π.Ο.Π. ‘Ρομπόλα
Κεφαλληνίας’. Πρόκειται για έναν λευκό, ξηρό οίνο ποιότητας, με μέγιστο δυναμικό
αλκοολικό τίτλο 12,5 % κ.ό.
Είναι ποικιλία αρκετά ζωηρή και παραγωγική, που ωριμάζει στις αρχές
Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα κυλινδρικό και πυκνή
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι σχετικά μεγάλου μεγέθους, με σφαιρικό σχήμα και
κίτρινο χρώμα. Μορφώνεται σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 2 μάτια.

66
Βηλάνα
Ποικιλία ζωηρή και παραγωγική. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα
κωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό
και χρώμα κίτρινο-λευκό. Μορφώνεται σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.

Δαφνί
Ποικιλία ζωηρή αλλά μέτριας παραγωγικότητας, με αρκετή αντοχή στην ξηρασία.
Ωριμάζει στα τέλη του Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα
κωνικό και μέτριας πυκνότητας διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μεγάλου μεγέθους με
σχήμα σφαιρικό και χρώμα κιτρινοπράσινο. Μορφώνεται σε κύπελλο ή αμφίπλευρο
Royat και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.

Μονεμβασιά
Ποικιλία ζωηρή και πολύ παραγωγική. Τα σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους με
σχήμα κυλινδροκωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με
σχήμα ωοειδές και χρώμα πρασινοκίτρινο. Μορφώνεται σε κύπελλο ή Royat και
κλαδεύεται αυστηρά στα 2 μάτια.

Μοσχάτο Σάμου
Πολύ παραγωγική ποικιλία, που ωριμάζει το Σεπτέμβριο-Οκτώβριο. Τα σταφύλια
είναι μετρίου μεγέθους και σχήματος περίπου κυλινδρικού, με πυκνή διάταξη ραγών. Οι
ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό και χρώμα κίτρινο-χρυσαφί.
Μορφώνεται σε κύπελλο και κλαδεύεται πολύ αυστηρά στα 1-2 μάτια.

Μπατίκι
Ποικιλία ζωηρή και παραγωγική. Τα σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους, με
κωνικό σχήμα και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μεγάλου μεγέθους με ωοειδές
σχήμα και χρώμα πρασινοκίτρινο. Μορφώνεται σε κύπελλο ή Royat και κλαδεύεται
αυστηρά.

67
13.2.2. Έγχρωμες οινοποιήσιμες ποικιλίες αμπέλου

Αγιωργήτικο
Το Αγιωργήτικο καλλιεργείται κυρίως στη ζώνη παραγωγής οίνων Π.Ο.Π.
‘Νεμέα’, σε μια έκταση 19.000 περίπου στρεμμάτων. Στη ζώνη αυτή περιλαμβάνονται οι
αγροτικές περιοχές δεκαέξι συνολικά δημοτικών διαμερισμάτων των νομών Κορινθίας
και Αργολίδας, σε υψόμετρο 250-800 μέτρων. Η ζώνη οίνων Π.Ο.Π. ‘Νεμέα’ έχει
νομοθετηθεί από το Υπ.Α.ΑΤ., γιατί ο συνδυασμός του οικολογικού περιβάλλοντος της
περιοχής με την ποικιλία Αγιωργήτικο δίνει πρώτη ύλη άριστης ποιότητας για παραγωγή
οίνων ποιότητας. Το κλίμα της ζώνης χαρακτηρίζεται υπόξηρο έως ύφυγρο.
Επιπλέον, η ποικιλία Αγιωργήτικο αποτελεί μια από τις πιο πλούσιες σε χρώμα
ελληνικές ερυθρές ποικιλίες. Περιέχει όλα τα είδη των ανθοκυανών, αλλά σε μεγαλύτερη
ποσότητα τον μονογλυκοζίτη της δελφινιδίνης, ο οποίος χαρίζει στον νέο οίνο μια ιώδη
απόχρωση.
Ποικιλία μέτριας ευρωστίας και παραγωγική, η οποία ωριμάζει στα τέλη του
Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους με σχήμα κυλινδροκωνικό και πυκνή
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό και χρώμα
κυανόμαυρο. Μορφώνεται σε αμφίπλευρο Royat ή σε χαμηλό κύπελλο και κλαδεύεται
αυστηρά στα 1-2 μάτια.

Ξινόμαυρο
Καλλιεργείται στη Βόρειο Ελλάδα, στις περιοχές Ναούσης, Γουμένισσας,
Κοζάνης, Γρεβενών, Σιάτιστας και Αμυνταίου. Η καλλιέργεια της ποικιλίας αυτής
φτάνει και νοτιότερα μέχρι τη βόρεια Θεσσαλία, στην περιοχή της Ραψάνης.
Από την ποικιλία αυτή παράγονται οίνοι Π.Ο.Π. Η στρεμματική απόδοση στην
περιοχή της Νάουσας για την παραγωγή των οίνων αυτών δεν πρέπει να υπερβαίνει τα
600 κιλά ανά στρέμμα ενώ στις περιοχές Γουμένισσας και Αμύνταιου τα 1000 κιλά ανά
στρέμμα. Απαιτείται παλαίωση τουλάχιστον ενός έτους και να ανέρχεται η ελάχιστη
περιεκτικότητα σε σάκχαρα στα 188 g/L, εκτός του οίνου Γουμένισσα που πρέπει να
ανέρχεται στα 196 g/ L.
Το Ξινόμαυρο αποτελεί ποικιλία ζωηρή και παραγωγική. Σε κάθε καρποφόρο
βλαστό φέρει 1-3 σταφυλές στον 4ο και 5ο κόμβο και σπανιότερα και στους 3ο, 6ο, 7ο και
10ο κόμβους. Με τα υποκείμενα 41 Β, 110 R, 5 BB, Teleki 8B και Rupestris du lot

68
συμβιώνει ικανοποιητικά. Αντίθετα με το 3309 C παρουσιάζει συμπτώματα ασυμφωνίας.
Το Ξινόμαυρο γενικά προτιμά εδάφη ασβεστώδη, ξηρά και βαθιά.

Εικόνα 13.6. Σταφύλι ποικιλίας Ξινόμαυρου

Ροδίτης
Ο ροδίτης είναι μια πολύ παλιά ελληνική ποικιλία που καλλιεργείται στην Αττική,
την Εύβοια, τη Βοιωτία, τη Βόρεια και Δυτική Πελοπόννησο. Σποραδικά απαντάται σε
πολλές περιοχές της Ελλάδας. Είναι ποικιλία εύρωστη και παραγωγική, η οποία ωριμάζει
από τα τέλη Σεπτεμβρίου έως τα τέλη Οκτωβρίου. Τα σταφύλια είναι κυλινδρο-κωνικά,
με σχετικά μεγάλο μέγεθος και μέτριας πυκνότητας διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι
μετρίου μεγέθους, με σφαιρικό σχήμα και χρώμα ανοιχτό έως έντονο ερυθροϊώδες.
Μορφώνεται σε κύπελλο ή σε αμφίπλευρο Royat και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.
Η ποικιλία αυτή παρουσιάζει μεγάλη γενετική παραλλακτικότητα εντός των
περιοχών που καλλιεργείται, γεγονός το οποίο είναι αποτέλεσμα της επίδρασης
διαφόρων παραγόντων κατά τη μακρά εξέλιξη της ποικιλίας. Οι διάφοροι κλώνοι που
καλλιεργούνται διαφέρουν τόσο σε μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως το σχήμα και το
μέγεθος του σταφυλιού, το χρώμα των ραγών που παραλλάσει από πολύ ερυθρό έως
ελαφρά ερυθρό, την παραγωγικότητα, όσο και σε διάφορα τεχνολογικά χαρακτηριστικά,
όπως η περιεκτικότητα σε σάκχαρα, οξέα, αρωματικά συστατικά κ.ά.
Η σταφυλική παραγωγή της ποικιλίας Ροδίτης αξιοποιείται για την παραγωγή
οίνων Π.Ο.Π. Εκτός των οίνων Π.Ο.Π., η ποικιλία αυτή αξιοποιείται και για την
παραγωγή οίνων με ονομασία κατά παράδοση ‘Ρετσίνα’.
Η ποιοτική υπεροχή της σταφυλικής παραγωγής της ζώνης των υψωμάτων έναντι
αυτής των πεδινών εκτάσεων είναι τεράστια. Στους κάμπους οι αποδόσεις είναι πολύ
μεγαλύτερες των 2000 κιλών/στρέμμα (έως και 5000 κιλά/στρέμμα), η περιεκτικότητα

69
σε σάκχαρα χαμηλή και τα αρωματικά στοιχεία της ποικιλίας δεν αναπτύσσονται.
Ακριβώς η αντίθετη κατάσταση επικρατεί στη σταφυλική παραγωγή των υψωμάτων του
Νομού Αχαΐας, όπου η ποικιλία αυτή δίνει το βέλτιστο του ποιοτικού της δυναμικού που
το μεταβιβάζει στον οίνο Π.Ο.Π. ‘Πάτρα’, που παράγεται από τα σταφύλια αυτών των
περιοχών.

Εικόνα 13.7. Σταφύλι ποικιλίας Ροδίτη

Μοσχοφίλερο
Πολύ ζωηρή και παραγωγική ποικιλία, η οποία ωριμάζει στα τέλη του
Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με κωνικό σχήμα και μέτριας
πυκνότητας διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθου, με σφαιρικό σχήμα και
χρώμα ερυθροϊώδες. Μορφώνεται σε κύπελλο ή σε αμφίπλευρο Royat και κλαδεύεται
στα 2-3 μάτια. Απαντάται μόνο στην Ελλάδα και φαίνεται ότι είναι ντόπια ποικιλία της
Ν. και Ν.Δ. Ελλάδας. Καλλιεργείται στην Ηλεία, Αρκαδία, Μεσσηνία, Λακωνία καθώς
και σε άλλες περιοχές της Πελοποννήσου και των Ιονίων νήσων. Από την ποικιλία
Μοσχοφίλερο παράγονται οι λευκοί, ξηροί οίνοι Π.Ο.Π. ‘Μαντινεία’ σε ανάμιξη με
Ασπρούδες και ιδίως με την ποικιλία Γουστολίδι σε ποσοστό 20%.

Εικόνα 13.8. Σταφύλι ποικιλίας Μοσχοφίλερου

70
 Μαυροδάφνη
Ποικιλία της βορειοδυτικής Πελοποννήσου και κυρίως της περιοχής Πάτρας και
των Ιονίων Νήσων. Αποτελεί μια από τις πιο εκλεκτές ελληνικές έγχρωμες ποικιλίες για
την παρασκευή φυσικώς γλυκού οίνου, κατάλληλου για παλαίωση. Τα δύο γλυκά κρασιά
‘Μαυροδάφνη Πατρών’ και ‘Μαυροδάφνη Κεφαλληνίας’ είναι γνωστά τόσο στην
εσωτερική όσο και στην εξωτερική αγορά για την ποιοτική τους υπεροχή.
Είναι ποικιλία μέτριας ζωηρότητας και σχετικά παραγωγική, η οποία ωριμάζει
στις αρχές του Σεπτεμβρίου. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα
κυλινδροκωνικό και μέτριας πυκνότητας διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου
μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό και χρώμα κυανόμαυρο. Μορφώνεται σε κύπελλο και
κλαδεύεται στα 2-3 μάτια.

Κορινθιακή σταφίδα
Ποικιλία ζωηρή και αρκετά παραγωγική, που ωριμάζει τον Αύγουστο-
Σεπτέμβριο. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα κυλινδροκωνικό και πυκνή
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μικρού μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό, χρώμα κυανόμαυρο
και δεν έχουν γίγαρτα. Μορφώνεται σε αμφίπλευρο Royat ή σε κύπελλο, κλαδεύεται
αυστηρά γιατί καρποφορεί και η τσίμπλα. Επιπλέον εφαρμόζεται και χαραγή ή
ψεκασμός με φυτορρυθμιστικές ουσίες.

Κοτσιφάλι
Ζωηρή και παραγωγική ποικιλία, που ωριμάζει στις αρχές του Σεπτεμβρίου. Τα
σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα σχεδόν κωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι
ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα ελλειπτικό και χρώμα ερυθρόμαυρο.
Μορφώνεται σε κύπελλο (συνήθως χαμηλό) και κλαδεύεται στα 2 μάτια.

Λιάτικο
Αρκετά ζωηρή και παραγωγική ποικιλία, η οποία ωριμάζει περίπου στις αρχές
του Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα κυλινδροκωνικό και
πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό και χρώμα
κυανόμαυρο. Μορφώνεται σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 2 μάτια.

71
 Λημνιό
Ποικιλία μέτριας ζωηρότητας και παραγωγικότητας αλλά με αντοχή σε ασθένειες
και την ξηρασία. Τα σταφύλια είναι σχετικά μικρού μεγέθους, με κυλινδρικό ή κωνικό
σχήμα και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μικρού μεγέθους και σφαιρικού
σχήματος, με χρώμα κυανομελανό. Μορφώνεται σε αμφίπλευρο Royat ή σε κύπελλο και
κλαδεύεται στα 2 μάτια.

Μαντηλάρι
Ποικιλία ζωηρή και παραγωγική που χρησιμοποιείται συνήθως με άλλες
ποικιλίες για την παραγωγή κρασιού. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα
κωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μεγάλου μεγέθους, με σφαιρικό σχήμα
και κυανόμαυρο σχήμα. Μορφώνεται σε κύπελλο και κλαδεύεται στα 2 μάτια.

13.3. Ξένες οινοποιήσιμες ποικιλίες

Για την παραγωγή κρασιών καλλιεργούνται στην Ελλάδα και ξένες ποικιλίες, οι
σημαντικότερες από τις οποίες είναι οι λευκές Sauvignon Blanc και Chardonnay και οι
έγχρωμες Cabernet Franc, Cabernet Sauvignon, Merlot και Syrah.

Sauvignon Blanc
Ποικιλία σχετικά παραγωγική και αρκετά ανθεκτική στην ξηρασία αλλά πολύ
πρώιμη, ωριμάζει στα τέλη του Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι σχετικά μικρού μεγέθους
με σχήμα περίπου κυλινδροκωνικό και πυκνή διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου
μεγέθους, με σχήμα σφαιρικό και χρώμα πράσινο-κίτρινο.
Μορφώνεται σε γραμμικό ή άλλο σχετικά ψηλό σύστημα για οψίμηση της
παραγωγής και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια ή αφήνονται και αμολυτές.

Chardonnay
Στην Ελλάδα δοκιμάστηκε σε πολλές περιοχές, όπως της Αρκαδίας, Μεσσηνίας,
Αττικής, Λευκάδας, Αιγιαλείας, Αμύνταιου, Ηρακλείου. Η σταφυλική παραγωγή της
ποικιλίας αξιοποιείται για την παραγωγή των τοπικών οίνων ‘Τοπικός Οίνος Πυλίας’,
‘Τοπικός Οίνος Πλαγιών Πάρνηθας’, ‘Τοπικός Οίνος Βορείων Πλαγιών Πεντελικού’ και
‘Θηβαϊκός Τοπικός Οίνος’’, καθώς και για την παραγωγή διαφόρων επιτραπέζιων οίνων.

72
 Είναι ποικιλία μέτρια παραγωγική με πολύ καλά οργανοληπτικά χαρακτηριστικά.
Ωριμάζει σχετικά πρώιμα, περίπου στα τέλη Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι μικρά, με
σχήμα σχεδόν κωνικό και σχετικά μέτριας πυκνότητας όσον αφορά στη διάταξη των
ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα σφαιρικό και χρώμα πράσινο-κίτρινο.
Καλλιεργείται σε γραμμικό σύστημα μόρφωσης και κλαδεύεται στα 2-3 μάτια ή
αφήνονται και αμολυτές.

Εικόνα 13.9. Σταφύλι ποικιλίας Chardonnay

Cabernet Sauvignon
To Cabernet sauvignon θεωρείται μια από τις καλύτερες και πιο διαδεδομένες
ποικιλίες σε όλο τον κόσμο. Είναι γαλλική ποικιλία της περιοχής Bordeaux, όπου
αποτελεί μία από τις βασικές ποικιλίες για τους φημισμένους γαλλικούς οίνους. Στην
Ελλάδα εισήχθη ως δοκιμαστική καλλιέργεια πριν από αρκετά χρόνια. Η σταφυλική
παραγωγή της ποικιλίας Cabernet sauvignon στην Ελλάδα αξιοποιείται σε συνδυασμό με
άλλες ποικιλίες για την παραγωγή οίνων Π.Ο.Π. ‘Πλαγιές Μελίτωνα’, τοπικών οίνων
καθώς και διαφόρων επιτραπέζιων οίνων.
Αποτελεί παραγωγική ποικιλία, σχετικά όψιμη, με εξαιρετικής ποιότητας
σταφύλια και αντοχή στην ξηρασία. Ωριμάζει περίπου στα μέσα του Σεπτεμβρίου. Τα
σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους, με σχήμα κυλινδροκωνικό και μέτριας πυκνότητας
διάταξη ραγών. Οι ράγες είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα περίπου ωοειδές και χρώμα
κυανόμαυρο. Μορφώνεται σε γραμμικό σύστημα μόρφωσης ή σε κύπελλο και
κλαδεύεται στα 2-3 μάτια ή αφήνονται και αμολυτές.

73
 Εικόνα 13.10. Σταφύλι ποικιλίας Cabernet Sauvignon

Merlot
Είναι συνιστώμενη ποικιλία στους Νομούς Κοζάνης, Φλωρίνης, Γρεβενών,
Ιωαννίνων, Λευκάδας, Αττικής, Ηλείας, Μεσσηνίας και Αρκαδίας. Αξιοποιείται για την
παραγωγή επιτραπέζιων οίνων αρίστης ποιότητας καθώς οινοποιείται είτε μόνη της είτε
σε συνδυασμό με άλλες έγχρωμες ποικιλίες οινοποιίας. Ωριμάζει περίπου στα τέλη του
Αυγούστου. Τα σταφύλια είναι μεγάλου μεγέθους, με σχήμα περίπου κυλινδροκωνικό
και μέτρια πυκνότητα ραγών. Οι ράγες είναι μικρού-μετρίου μεγέθους με σχήμα
σφαιρικό και χρώμα κυανόμαυρο. Καλλιεργείται σε γραμμικό σύστημα μόρφωσης και
κλαδεύεται στα 1-2 μάτια.

Syrah
Η σταφυλική της παραγωγή αξιοποιείται για την παραγωγή του οίνου Π.Ο.Π.
‘Μεσενικόλα’, από τις ποικιλίες Μαύρο Μεσενικόλα (70%) και Carignan, Syrah (30%),
των τοπικών οίνων ‘Δωδεκανησιακός’, ‘Ηρακλειώτικος’ και ‘Κρητικός’, καθώς και
διαφόρων επιτραπέζιων οίνων. Ποικιλία μέτρια παραγωγική, που ωριμάζει σχετικά
όψιμα. Τα σταφύλια είναι μετρίου μεγέθους με σχήμα κυλινδρικό. Οι ράγες είναι μικρού
μεγέθους. Καλλιεργείται σε γραμμικό σύστημα μόρφωσης και κλαδεύεται στα 4-5 μάτια.

Εικόνα 13.11. Σταφύλι ποικιλίας Syrah

74
 14. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Αρβανιτίδης Α. (1998). Δενδροκομία Ι. Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων.
2. Βαγιάνος Ι. (1986). Πρακτική αμπελουργία – οινολογία. Εκδόσεις Ψύχαλου.
3. Γεωργία και Ανάπτυξη (1995). Τεύχος 5. Εκδόσεις Ζευς Α.Ε.
4. Γεωργική Τεχνολογία (1998). Αφιέρωμα Αμπελουργία 1998. Εκδοτική Αγροτεχνική
Α.Ε.
5. Γεωργία και Ανάπτυξη (1998). Οδηγός Λίπανσης - Ετήσια Έκδοση. Εκδόσεις Ζευς
Α.Ε.
6. Δημητράκης, Κ. Γ. 1998. Αμπελουργία. Εκδόσεις Καλλιεργητής.
7. Ζαρμπούτης Γ. Β. και Τσιβεριώτου Μ. (2003). Στοιχεία αμπελουργίας και οινολογίας.
Εκδόσεις ΙΩΝ.
8. Gladstones J. (1992). Viticulture and Environment. Winetitles.
9. Κούσουλας Κ. Ι. (1995). Αμπελουργία. Εκδοτική Αγροτεχνική Α.Ε.
10. Μαυρογιαννάκης Γιώργος. 2010. Η καλλιέργεια της Επιτραπέζιας Σουλτανίνας.
Πτυχιακή Εργασία. ΤΕΙ Κρήτης. Ηράκλειο Κρήτης.
11. Mc Carthy M. G., Dry P. R., Hays P. F. and Davidson D. M. (1992). Soil
Management and Frost Control. In Viticulture Volume 2 Practices (Eds Coombe B. G.
and Dry P. R.). Winetitles.
12. Νικολάου Ν. Α. 2008. Αμπελουργία. Β’ Έκδοση, Εκδόσεις Σύγχρονη Παιδεία.
13. Νταβίδης Ο.Ξ. (1982). Ελληνική Αμπελολογία. Τόμος Β’. Αμπελοκομική τεχνική.
14. Πολίτης, Γ. 2002. Λίπανση- θρέψη αμπέλου. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε.
15. Ρούμπος Ι. (1996). Σύγχρονη Αμπελουργία. Εκδόσεις Ώρες.
16. Ρούμπος Ιωάννης. 2003. Ασθένειες και εχθροί αμπέλου. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε.
17. Σταυρακάκης Μ. Ν. (1988). Αμπελουργία. Πανεπιστημιακές Σημειώσεις Γ.Π.Α.
18. Σταυρακάκης Μ. Ν., Συμινής Χ., Μπινιάρη Κ., Σωτηρόπουλος Γ. 2011. Αμπελουργία.
Κύκλος 2ος Ειδικότητα: Φυτικής Παραγωγής, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.
19. Σταυρακάκης Μ. Ν. (1991). Αμπελουργία ΙΙ – Φυσιολογία και οικολογία της αμπέλου.
Πανεπιστημιακές Σημειώσεις Γ.Π.Α.
20. Σταύρακας, Δ.Ε. 1997. Μαθήματα Αμπελογραφίας. Εργαστήριο Αμπελολογίας. Γ.Π.Α.
Αθήνα.
21. Τσικαλάς Π. 2003. Θρέψη φυτών-Γονιµότητα εδαφών. ΤΕΙ Κρήτης, ΣΤΕΓ.
22. Φυσαράκης Ι. 2003. Σημειώσεις αμπελογραφίας. Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας.
Τ.E.I Κρήτης. Ηράκλειο.

75
Ιστότοποι

1. [Link]
2. [Link]
3. [Link]
4. [Link]
5. [Link]
6. [Link]
7. [Link]
8. [Link]
9. [Link]
10. [Link]
11. [Link]
12. [Link]
13. [Link]
14. [Link]
15. [Link] K+S KALI gmbH
16. [Link]
17. [Link]
18. [Link]
19. [Link]
20. [Link]
21. [Link]
22. [Link]
23. [Link]
24. [Link]
25. [Link]

76