Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων

Τίτλος Μαθήματος Φυσικοί και
Περιβαλλοντικοί Κίνδυνοι

Θεοχάρης Μενέλαος – Μυριούνης Χρήστος

Αν. Καθηγητής Επ. Συνεργάτης

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΓΕΝΙΚΑ:
 Οι φυσικοί και περιβαλλοντικοί κίνδυνοι αποτελούν μόνιμη
απειλή για τις σύγχρονες κοινωνίες τόσο στις αναπτυγμένες
όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες.

 Η σημαντικότητα των επιπτώσεών τους, οι οποίες

περιλαμβάνουν τεράστιες απώλειες ανθρώπινων ζωών και
ανυπολόγιστες υλικές καταστροφές, καθιστά επιτακτική την
ανάγκη υιοθέτησης και καθιέρωσης ενός σχεδίου
ολοκληρωμένης αντιμετώπισής τους. 4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
 Τις σπουδαιότερες φυσικές και περιβαλλοντικές
καταστροφές συνιστούν:
 οι σεισμοί
 οι ηφαιστειακές εκρήξεις
 οι κατολισθήσεις
 οι πλημμύρες και οι τυφώνες
 η ξηρασία
 η ερημοποίηση
 και οι δασικές πυρκαγιές
5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
 Οι κύριες μέθοδοι για τη μελέτη του προβλήματος των
φυσικών κινδύνων και καταστροφών είναι:

 Η βασική έρευνα

 Η εφαρμοσμένη έρευνα

 Η αλληλεπίδραση μεταξύ κινδύνων

6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διαχείριση φυσικών και

περιβαλλοντικών κινδύνων

Τα κύρια επίπεδα της ολοκληρωμένης διαχείρισης των

φυσικών και περιβαλλοντικών κινδύνων είναι:

 Πρόβλεψη-Σχεδιασμός
 Ενημέρωση
 Έγκαιρη προειδοποίηση
 Λήψη προστατευτικών μέτρων
 Αποκατάσταση
7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διαχείριση φυσικών και

περιβαλλοντικών κινδύνων

Η πρόβλεψη μιας φυσικής και περιβαλλοντικής καταστροφής

αποτελεί τη συνισταμένη της αξιολόγησης όλων των φυσικών
στοιχείων που οριοθετούν:
 τις πιθανές θέσεις εκδήλωσης
 την έκταση
 και την ένταση του φαινομένου

Επομένως, η πρόβλεψη εμπεριέχει τις συνιστώσες του

χώρου και του χρόνου.
8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διαχείριση φυσικών και

περιβαλλοντικών κινδύνων

 Η αξιοπιστία της πρόβλεψης εξαρτάται από την κλίμακα

αξιολόγησης, δηλαδή την έκταση της περιοχής. Σε γενικές
γραμμές, η προσέγγιση μπορεί να νοηθεί σε 3 κλίμακες:

 Κλίμακα Α (Μακροζωνική, π.χ. 1:100.000 έως 1:1.000.000

– Εθνική κλίμακα)
 Κλίμακα Β (Μεσοζωνική, π.χ. 1:2.000 έως 1:100.000 –
Περιφερειακή κλίμακα)
 Κλίμακα Γ (Μικροζωνική, π.χ. 1:500 – Τοπική κλίμακα)
9

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διαχείριση φυσικών και

περιβαλλοντικών κινδύνων

 Η χωρική πρόβλεψη βασίζεται στα φυσικά δεδομένα που

συνθέτουν προαπαιτούμενους ή συνεργούντες παράγοντες
για την εκδήλωση του φαινομένου.

 Η χρονική πρόβλεψη ανάγεται στην πιθανοτική επανάληψη

φυσικών παραγόντων κρίσιμης έντασης οι οποίοι είναι
δυνατόν να προκαλέσουν ενεργοποίηση των φαινομένων.

10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συνέπειες των φυσικών και

περιβαλλοντικών κινδύνων

 Η ανθρώπινη αδυναμία μπροστά στις φυσικές και

περιβαλλοντικές καταστροφές που επιδεινώνεται από την
έλλειψη προγραμματισμού ή την έλλειψη κατάλληλου
συστήματος διαχείρισης έκτακτων αναγκών οδηγεί σε:

 οικονομικές

 δομικές

 και ανθρώπινες απώλειες 11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Άμεσες οικονομικές συνέπειες

 Μια φυσική και περιβαλλοντική καταστροφή θα

προκαλούσε διακοπή της παραγωγής των δικτύων
μεταφοράς και επικοινωνίας και θα είχε δυσμενή επιρροή
στην εθνική οικονομία.

 Όλοι οι τύποι κτιρίων, οι δημόσιες υπηρεσίες, τα οχήματα,

οι πρώτες ύλες, τα βιομηχανοποιημένα αγαθά είναι
επιδεκτικά σε βλάβες λόγω φυσικών και περιβαλλοντικών
κινδύνων.
12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Έμμεσες οικονομικές συνέπειες

 Περιλαμβάνουν την απώλεια εργατικού δυναμικού (λόγω
θανάτου, τραυματισμού, συμμετοχής σε προσπάθειες
διάσωσης και αποκατάστασης) και παραγωγικού χρόνου
(εκεί όπου υπάρχει διακοπή νερού και ηλεκτρικού). Αυτό
μπορεί να οδηγήσει σε πτώχευση εταιρειών και μείωση
θέσεων εργασίας πυροδοτώντας μια αλυσιδωτή αντίδραση
μειωμένων κερδών και αυξημένης ανεργίας.

 Άλλες ενδεχόμενες έμμεσες συνέπειες είναι ο περιορισμός

των εξαγωγών, η απώλεια του αγροτικού εισοδήματος και
των διεθνών συναλλαγών και η μείωση του τουρισμού.
13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δευτερεύουσες οικονομικές
συνέπειες
 Αστοχία δικτύων ύδρευσης ή αποχέτευσης προκαλώντας
επιδημίες.

 Έλλειψη βασικών αγαθών προκαλώντας αύξηση στις τιμές

και κατ’ επέκταση αύξηση επιτοκίων και πληθωρισμό.

 Υψηλή ζήτηση για δομικά υλικά και ειδικευμένους εργάτες

οδηγώντας σε αύξηση του κόστους τους.

 Ανάγκη για χρηματοδότηση αποκατάστασης και

αναδόμησης που θα περιορίσει τις δαπάνες για πολιτιστικές,
εκπαιδευτικές και κοινωνικές δραστηριότητες. 14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μακροπρόθεσμες οικονομικές
συνέπειες

 Οι πρωταρχικές μακροπρόθεσμες συνέπειες θα είναι η

απώλεια ξένων επενδύσεων και διεθνών αγορών και η
οικονομική κατάρρευση συγκεκριμένων βιομηχανιών.

 Υπάρχουν παραδείγματα πόλεων όπου η βεβιασμένη και

χωρίς έμφαση στο σχεδιασμό χρήσεων γης αποκατάσταση
είχε σαν συνέπεια να παραμείνουν ευάλωτες στον ίδιο τύπο
φυσικού κινδύνου που τις έπληξε και στο παρελθόν.
15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κοινωνικές συνέπειες
Πρωτεύουσες κοινωνικές συνέπειες:

 θάνατοι

 τραυματισμοί

 απώλεια εισοδήματος ή ευκαιριών εργασίας

 αύξηση του αριθμού των αστέγων

16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κοινωνικές συνέπειες
Δευτερεύουσες κοινωνικές συνέπειες:

 ασθένειες ή μόνιμες αναπηρίες

 ο ψυχολογικός αντίκτυπος του πιθανού τραυματισμού και

της κατάστασης σοκ και πανικού

 απώλεια κοινωνικής συνοχής λόγω αποδιοργάνωσης της

κοινότητας

 πολιτική αστάθεια εκεί όπου η αντίδραση της κυβέρνησης

μετά την καταστροφή θεωρείται ανεπαρκής. 17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Στατιστικά στοιχεία απωλειών

λόγω φυσικών καταστροφών
2006:Οι περιβαλλοντικές καταστροφές
παρουσίασαν ύφεση συγκριτικά με τα 2
προηγούμενα έτη. Σύμφωνα με στοιχεία
υπερασφαλιστικών εταιριών οι οικονομικές
απώλειες μέχρι το τέλος του περασμένου
Δεκεμβρίου άγγιζαν τα 45 δις δολάρια,
περίπου 1/5 του ποσού των 219 δις δολαρίων
Της προηγούμενης χρονιάς.
18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Στατιστικά στοιχεία απωλειών

λόγω φυσικών καταστροφών
1991-2005:Η αύξηση των απωλειών λόγω
φυσικών καταστροφών σχετίζεται κυρίως
με την αύξηση του πληθυσμού και την
ανάπτυξη της βιομηχανίας, των υποδομών,
της εμπορικής και οικονομικής
δραστηριότητας στις μεγάλες πόλεις, οι
οποίες είναι επιρρεπείς σε διαφορετικές
φυσικές καταστροφές.
19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία
Μπαντής, Σ. Κ., 2007: Διαχείριση φυσικών κινδύνων - Κατολισθήσεις,
διδακτικές σημειώσεις μεταπτυχιακού προγράμματος "Προστασίας
Περιβάλλοντος και Βιώσιμη Ανάπτυξη" τμήματος Πολιτικών
μηχανικών Α.Π.Θ.

Topics Geo, 2006: Annual review catastrophes 2004, Munchener

Ruck Munich Re Group, Germany, pp. 60.
Ενότητα 2: Το φαινόμενο των χαλαζοπτώσεων

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΤΟ ΧΑΛΑΖΙ
ΟΡΙΣΜΟΙ:
 Ως χαλαζόπτωση ορίζεται ο χωροχρονικός εντοπισμός του
χαλαζιού στο έδαφος και ο χαρακτήρας της έκτασης που
σαρώνεται.

 Το χαλάζι κατά την πτώση του σχηματίζει γραμμές

χαλαζόπτωσης. Ως περίμετρος (ζώνη) χαλαζόπτωσης
ορίζεται η γεωγραφική περιοχή που περιβάλλει μία ή
περισσότερες γραμμές χαλαζόπτωσης.

4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Στάδια εξέλιξης και δομή των

χαλαζοκόκκων
Σύμφωνα με τον Mason (1971) υπάρχουν
3 κατά σειρά στάδια εξέλιξης:
• 1ο Στάδιο (Χιονοσφαιρίδια ή
χιονοχάλαζα)

• 2ο Στάδιο (Παγοσφαιρίδια ή κοκκία

πάγου)

• 3ο Στάδιο (Χαλαζόκοκκοι)
5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τύποι χαλαζοκόκκων

Παρόλο που η δομή των σωματιδίων χαλαζιού είναι

περίπλοκη, διακρίνονται 3 τύποι απόθεσης πάγου:

1. Πορώδης πάγος

2. Συμπαγής πάγος

3. Σπογγώδης πάγος

6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ανάπτυξη του χαλαζοκόκκου

 Οι διαδρομές χαλαζοκόκκων κατά

την διάρκεια της ανάπτυξης τους
έχουν ως εξής:σωμάτια πάγου
που προέρχονται από μικρά
έμβρυα και ακολουθούν την
πορεία Α, μεγαλύτερα σωματίδια
που ακολουθούν μια πορεία Β και
τελικά αποκτούν μια ταχύτητα
πτώσης ακολουθώντας την
τροχιά C.
7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δημιουργία και χαρακτηριστικά

χαλαζόκοκκων

Δύο είναι οι απόψεις που επικρατούν για τη δημιουργία

χαλαζόκοκκων μέσα στο νέφος:

 η άποψη της αλλεπάλληλης ανοδικής και καθοδικής

πορείας

 και η άποψη ότι ο χαλαζόκοκκος αναπτύσσεται σε μία

ανοδική και καθοδική πορεία.
8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δημιουργία και χαρακτηριστικά

χαλαζόκοκκων
Ο Browning (1977) χωρίζει της διαδικασία δημιουργίας
χαλαζιού (σε supercell) σε 3 στάδια:

α) μικρά σωματίδια αυξάνουν σε μια πρώτη ανοδική πορεία

στη δεξιά πλευρά του κύριου ανοδικού ρεύματος
β) μερικά από αυτά διασχίζουν ασθενέστερα ανοδικά ρεύματα
που εντοπίζονται στην έμπροσθεν άκρη του κυρίου
ανοδικού ρεύματος (embryo curtain)
γ) οι μικρές μεταβολές στην ένταση του ανοδικού ρεύματος
οδηγούν σε ταλάντωση των εμβρύων τα οποία
9
μετατρέπονται σε χαλαζόκοκκους.
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δημιουργία και χαρακτηριστικά

χαλαζόκοκκων
 Για τη δημιουργία νεφοσταγόνων
απαιτείται η ατμόσφαιρα να είναι σε
κατάσταση υπερκορεσμού (RH>100%).
Η ύπαρξη υγροσκοπικών σωματιδίων
στην ατμόσφαιρα των νεφικών
πυρήνων συμπύκνωσης (Cloud
Condensation Nuclei) κάνει εφικτή τη
δημιουργία νεφοσταγονιδίων με
συμπύκνωση των υδρατμών πάνω σ’
αυτούς σε θερμοκρασίες λίγους
βαθμούς κάτω από το 0οC. 10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαλάζι και Χαλαζοκαταιγίδες

 Το χαλάζι είναι μια μορφή υδρομετεώρου που αποτελείται

από σφαιρικά ή όχι σωματίδια πάγου προερχόμενα από
νέφη κατακόρυφης ανάπτυξης κατά κανόνα
σωρειτομελανίες (Cumulonimbus).

 Είναι πάντα προϊόν μιας καταιγίδας, χωρίς βέβαια, η

εκδήλωσή της να ταυτίζεται με την εμφάνιση χαλαζιού.

11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαλάζι και Χαλαζοκαταιγίδες

 Ως καταιγίδα θεωρείται κάθε διαταραχή της ατμόσφαιρας

που επηρεάζει την επιφάνεια της γης και προκαλεί
καταστροφικά καιρικά φαινόμενα.

 Ανάλογα με τον τρόπο που σχηματίζονται οι καταιγίδες

μπορούν να χαρακτηριστούν ως:

 αέριας μάζας
 ορογραφικές
 μετωπικές
12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι σύγχρονες θεωρίες

 Οι χαλαζοκαταιγίδες είναι έντονα συνήθως τοπικά

φαινόμενα τα οποία όμως είναι αποτέλεσμα διεργασιών
διαφόρων κλιμάκων χώρου και χρόνου.

 Συνοπτικής κλίμακας φαινόμενα (π.χ. ένα ψυχρό μέτωπο)

αλληλεπιδρούν με μέσης κλίμακας ατμοσφαιρικά
χαρακτηριστικά (π.χ. ζώνες σύγκλισης, τοπική αστάθεια
λόγω θερμικού ή μηχανικού αιτίου – ορογραφικό αίτιο) και
η δυναμική και η κινηματική μιας καταιγίδας με τη
μικροφυσική.
13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι σύγχρονες θεωρίες

 Οι βασικές προϋποθέσεις για τη δημιουργία μιας

καταιγίδας και επομένως και μιας χαλαζοκαταιγίδας κατά
γενική άποψη είναι:

 η κατακόρυφη αστάθεια

 ένας μηχανισμός ενεργοποίησης της αστάθειας (θερμικό,

μηχανικό, δυναμικό αίτιο)

 επαρκής υγρασία στα στρώματα της κατώτερης και μέσης

τροπόσφαιρας 14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δημιουργία και χαρακτηριστικά

χαλαζοκαταιγίδων

 Η βασική και συνήθης για την περιοχή μας χαλαζοκαταιγίδα

είναι η μονοκύτταρη (single-cell) που αποτελείται από ένα
νεφικό κύτταρο.

 Όταν η κατακόρυφη κατανομή της θερμοκρασίας, της

υγρασίας και του ανέμου είναι ευνοϊκή, το κύτταρο είναι
μεγάλης διάρκειας και η εικόνα ραντάρ παρουσιάζει μια
στροφή χωρίς να δημιουργούνται νέες ηχώ. Τότε, η
καταιγίδα που θα εκδηλωθεί λέγεται υπερκύτταρη
(supercell). 15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δημιουργία και χαρακτηριστικά

χαλαζοκαταιγίδων

Άλλη διάκριση περιλαμβάνει 3 κατηγορίες:

 τις ενός κυττάρου καταιγίδες

 τις πολυκύτταρες (ομάδα single cell ή/και supercell)
 τις γραμμές λαίλαπος

Για τη διάκριση αυτών των κατηγοριών βασικοί παράμετροι

θεωρούνται το κατακόρυφο προφίλ του οριζόντιου ανέμου
(διατμητικός άνεμος) και η θερμική δομή της ατμόσφαιρας.16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Γεωγραφική κατανομή ανά τον

κόσμο
 Οι περιοχές της γης στις οποίες παρατηρείται
χαλαζόπτωση είναι αυτές των μέσων γεωγραφικών πλατών
ιδιαίτερα του Βόρειου Ημισφαίριου.

 Αντίθετα, η χαλαζόπτωση δεν ευνοείται λόγω των υψηλών

θερμοκρασιών στις περιοχές κοντά στον Ισημερινό.

 Η συχνότητα χαλαζόπτωσης μειώνεται απότομα προς τους

πόλους αφού λόγω των πολύ χαμηλών θερμοκρασιών
ευνοείται η δημιουργία χιονιού. 17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι χαλαζοπτώσεις στην Ελλάδα

 Στην Ελλάδα, χαλάζι παρατηρείται τόσο κατά την ψυχρή

περίοδο του έτους, στο τόξο της δυτικής Ελλάδας – Κρήτης
και τα νησιά του Αιγαίου (κεντρικό-ανατολικό κυρίως) όσο
και κατά την θερμή περίοδο του έτους στη βόρεια και
κεντρική ηπειρωτική χώρα και τα ορεινά. Η μεγαλύτερη
συχνότητα ημερών χαλαζοκαταιγίδων εμφανίζεται το
χειμώνα στη δυτική Ελλάδα.

 Η συχνότητα εμφάνισης του φαινομένου είναι μεγαλύτερη

κατά το χειμώνα από την αντίστοιχη Άνοιξη.
18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι χαλαζοπτώσεις στην Ελλάδα

 Κατά τους 3 καλοκαιρινούς μήνες Περιοχή
Ποσοστό αριθμού
χαλαζοπτώσεων
καθώς και κατά το Μάιο και Κεντρ. & Ανατ.
13,2 %
Μακεδονία
Σεπτέμβριο οι μεγαλύτερες τιμές Θεσσαλία &
14,3 %
της συχνότητας εμφάνισης του Φθιώτιδα
Ημαθία - Πέλλα 12,1 %
χαλαζιού σημειώνονται κυρίως Σέρρες 9,4 %

στην ηπειρωτική Ελλάδα, ενώ Καρδίτσα 19,4 %

κατά τους υπόλοιπους μήνες οι Ποσοστό

αριθμού
Περιοχή
μεγαλύτερες τιμές της συχνότητάς χαλαζοπτώσε
ων

του εμφανίζονται κυρίως στα Κεντρ. & Ανατ.

Μακεδονία
78,1 %

νησιωτικά και παραλιακά τμήματα Θεσσαλία & Φθιώτιδα 82,3 %

της χώρας. Ημαθία - Πέλλα

Σέρρες
82,5 %
86,3 %
Καρδίτσα 89,7 % 19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τρόποι αντιμετώπισης του

φαινομένου
 Η καταστρεπτικότητα εξαρτάται από πολλούς παράγοντες
οι κυριότεροι από τους οποίους είναι:

Α) Τα χαρακτηριστικά της χαλαζόπτωσης όπως:

 η διάρκεια της χαλαζόπτωσης

 η πυκνότητα της χαλαζόπτωσης
 η οριζόντια συνιστώσα του ανέμου κατά τη
χαλαζόπτωση
20
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τρόποι αντιμετώπισης του

φαινομένου

Β) Τα χαρακτηριστικά των χαλαζοκόκκων όπως:

 η μάζα του χαλαζοκόκκου (διάμετρος, κινητική ενέργεια)
 το σχήμα του χαλαζοκόκκου
 η σκληρότητα του χαλαζοκόκκου

Γ) Τα χαρακτηριστικά του φυτού όπως :

 το είδος του φυτού
 το στάδιο ανάπτυξης
 η σφριγηλότητα του φυτού
21

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σπορά νεφών
Οι κυριότερες μέθοδοι που έχουν
αναπτυχθεί για την αντιμετώπιση του
φαινομένου περιλαμβάνουν τις
ακόλουθες μεθόδους:
1) Σπορά νεφών με τη χρήση
αεροσκαφών: Η σπορά
νεφών με αεροσκάφη γίνεται
συνήθως με AgI (Ιωδιούχο
Άργυρο) ή ξηρό πάγο και βασίζεται
στη θεωρία του αυξημένου
ανταγωνισμού. 22
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σπορά νεφών

2) Σπορά με χρήση
πυραύλων:Χρησιμοποιούνται 2
τύποι πυραύλων ο τύπος Allison
για την πρώην Σοβιετική ένωση
και ο τύπος Oblako για την πρώην
Γιουγκοσλαβία. Η εκτόξευση
γίνεται από επίγειες εξέδρες
κατόπιν εντολής Radar καιρού.

23

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αντιχαλαζικά κανόνια ηχοβολής

Σήμερα στην Ελλάδα

όπως και σε άλλες
περιοχές του κόσμου
υπάρχουν εγκατεστημένες
συσκευές παραγωγής
κρουστικών ηχητικών
κυμάτων για την
προστασία από το χαλάζι.

24
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αντιχαλαζικά δίχτυα
Το αντιχαλαζικό δίχτυ είναι ένα
μέσο προστασίας των
καλλιεργειών από το χαλάζι. Τα
τελευταία χρόνια η χρησιμοποίησή
του έχει ομολογουμένως πάρει
μεγάλη ανάπτυξη, τόσο παγκόσμια
(π.χ. Ιταλία, Γαλλία, Γερμανία,
Ελβετία, Αργεντινή κλπ)
όσο και στη χώρα μας.

25

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αντιχαλαζικά δίχτυα

Σε κάθε επιδοτούμενη μονάδα εγκατάστασης διχτυών για

αντιχαλαζική προστασία θα πρέπει να εξασφαλίζονται:

α) Η ανεξαρτησία του χώρου εγκατάστασης.

β) Η κατά το δυνατόν απουσία υψηλών φυσικών και
τεχνητών εμποδίων.
γ) Η απρόσκοπτη προσπέλαση στο χώρο προστασίας.
δ) Η άνετη και απρόσκοπτη κυκλοφορία προσώπων και
γεωργικών μηχανημάτων για την εκτέλεση των γεωργικών
εργασιών μέσα στο χώρο της αντιχαλαζικής εγκατάστασης.
26
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τεχνικά χαρακτηριστικά
αντιχαλαζικών διχτύων

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και ιδιότητες που πρέπει να

παρουσιάζουν τα επιδοτούμενα αντιχαλαζικά δίχτυα
συνοψίζονται ως εξής:

 Να είναι καινούργια χωρίς ελαττώματα και φθορές.

 Να παρουσιάζουν μεγάλη αντοχή στις χαμηλές και υψηλές
θερμοκρασίες (από -20°C έως +50°C) στις χημικές
οξειδώσεις, στα φυτοφάρμακα και σε άλλες συναφείς ουσίες.
 Να έχουν μεγάλη αντοχή στις εξωτερικές πιέσεις και φορτία
(χαλάζι, χιόνι, άνεμος κλπ.) 27

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τεχνικά χαρακτηριστικά
αντιχαλαζικών διχτύων
 Να έχουν μικρό σχετικά βάρος (περίπου βάρος 40 gr/m2).

 Να φέρουν ενισχυμένες «ούγιες» κατά μήκος των δύο ακραίων

πλευρών τους και στο μέσον.

 Να έχουν «μάτι» με διαστάσεις περίπου 4 Χ 7 χιλιοστά ή 5 Χ 5

χιλιοστά, πλεκτό με κόμπους κατά το ύψος που να μη μπορεί να
διαπεραστεί από το χαλαζόκοκκο.

 Να συνοδεύονται από γραπτή εγγύηση του εργοστασίου

παραγωγής τους ότι έχουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά και
28
ιδιότητες.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τεχνικά χαρακτηριστικά
αντιχαλαζικών διχτύων
Οι επιδοτούμενοι τύποι των διχτύων μπορούν να έχουν
διάφορους χρωματισμούς όπως:

 Μαύρος τύπος
 Γκρι τύπος
 Διαφανής τύπος

Τα δίχτυα αυτά έχουν την κατάλληλη ελαστικότητα, με

αποτέλεσμα το χαλάζι να "γλιστράει" και να μην διεισδύει στο
δίχτυ. Παράγεται σε ρολά πλάτους μεταξύ δύο και τριών
μέτρων και μήκους 100 μέτρων. 29

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τεχνικά χαρακτηριστικά
αντιχαλαζικών διχτύων
Τα κυριότερα πλεονεκτήματα των δικτύων είναι:

 Σκίαση στον επιθυμητό βαθμό.

 Αντιανεμική προστασία σε μέτριας έντασης ανέμους.
 Πρωιμότητα 10 και πλέον ημερών.
 Αντιπαγετική προστασία διότι επιτυγχάνεται θερμοκρασία
μεγαλύτερη κατά 1,5οC στο χώρο.
 Οικονομία στις αρδεύσεις περίπου κατά 7% το οποίο
ισοδυναμεί με οικονομία 50 lt/m2.
 Περιορισμoς των μολύνσεων λόγω απουσίας τραυμάτων
χαλαζιού. 30
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τεχνικά χαρακτηριστικά
αντιχαλαζικών διχτύων

Τα κυριότερα μειονεκτήματα των δικτύων είναι:

 Επίδραση στο μικροκλίμα των καλλιεργειών μειώνοντας

την μέγιστη θερμοκρασία κατά 0,5 έως 1,5οC και αυξάνοντας
την σχετική υγρασία κατά 5%.
 Μείωση του αριθμόύ των εντόμων που επισκέπτονται τα
φυτά (μέλισσες) για επικονίαση.
 Επίδραση στο χρώμα των καρπών και κατά συνέπεια
στην ποιότητα της παραγωγής.
 Τέλος δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί αν υπάρχουν επιδράσεις
στις θρεπτικές ουσίες των καρπών. 31

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία
Μακρογιάννης, Τ., 2001: Τα μετεωρολογικά του Αριστοτέλη. Μια
αναφορά στο φυσικό φαινόμενο της χαλαζόπτωσης. Πανελλήνιο
Συνέδριο της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής,
Ιερισσός.

Χατζόπουλος, Ο., 1994: Αριστοτέλης Άπαντα - Μετεωρολογικά.

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες».Τόμος 13, Εκδόσεις
Κάκτος, σελ. 284.

Φλόκας, Α.Α, 1994: Μαθήματα Μετεωρολογίας και Κλιματολογίας,

Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη, σελ 465.

Τουρναβίτη, Ν. Α., 2003: Μελέτη Συνοπτικών, Δυναμικών και

Μικροφυσικών Χαρακτηριστικών των Χαλαζοκαταιγίδων στο
Βορειοελλαδικό χώρο, Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Γεωλογίας, σελ.
202.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ενότητα 3: Παγετός

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΑΓΕΤΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

 Παγετός μετεωρολογικά ορίζεται ως η πτώση της

θερμοκρασίας του αέρα στην τιμή των 0oC ή και
χαμηλότερα.

 Ο παγετός αποτελεί φυσικό περιβαλλοντικό κίνδυνο με

επιπτώσεις σε διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες.

 Ένας από τους τομείς που επηρεάζονται άμεσα από τον

παγετό με καταστροφικά αποτελέσματα είναι η γεωργία.4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΑΓΕΤΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
 Ο παγετός ως φαινόμενο στην Ελλάδα παρουσιάζει
ποικίλη ένταση και έκταση. Πολλές φορές ενδέχεται να
καλύψει την πλειοψηφία της Ελληνικής επικράτειας, ενώ
άλλες φορές περιορίζεται σε περιοχές μερικών δεκάδων ή
εκατοντάδων στρεμμάτων.

 Για την Ελλάδα μπορεί να λεχθεί ότι δεν υπάρχει

καλλιεργούμενη περιοχή που να μην έχει πρόβλημα
χαμηλών θερμοκρασιών σε κάποια περίοδο μέσα στην
ψυχρή εποχή. 5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΑΓΕΤΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
Ο παγετός ανάλογα με την εποχή που εκδηλώνεται
διαχωρίζεται σε 3 είδη:
 τον φθινοπωρινό
 τον χειμερινό
 και τον εαρινό.

Οι εαρινοί παγετοί δεν έχουν την ένταση και τη συχνότητα

των χειμερινών είναι όμως οι περισσότερο βλαβεροί για τη
γεωργία διότι την εποχή της άνοιξης τα περισσότερα φυτά
είναι στο στάδιο της άνθισης ή των μικρών πρασίνων καρπών
6
και είναι ευπαθή ακόμα και σε ασθενείς παγετούς.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά του παγετού

 Η διεργασία της ψύξης μιας φυσικής επιφάνειας μπορεί να

παρουσιαστεί με το ακόλουθο απλό μοντέλο. Η θερμότητα
αποβάλλεται από το έδαφος με 3 τρόπους:
 με συναγωγή
 με αγωγιμότητα
 με ακτινοβολία

 Κατά τις νύκτες παγετού ο σπουδαιότερος από τους

τρόπους απώλειας θερμότητας είναι η ακτινοβολία.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά του παγετού

Καθοριστικοί παράγοντες για τη δημιουργία παγετών είναι:

 η οριζοντιογραφία του εδάφους (κοιλότητες, υψίπεδα)

 η ύπαρξη υδάτινων μαζών στη εγγύτερη περιοχή
(θερμοχωρητικότητα)
 ο προσανατολισμός της επιφάνειας
 η έκθεση σε ανέμους
 το χρώμα εδάφους (το σκούρο χρώμα ακτινοβολεί
ταχύτερα)
 η σύσταση του εδάφους (ελαφρά διαπερατά αμμώδη
εδάφη προσβάλλονται ευκολότερα)
 η βλάστηση εδάφους κ.α 8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Είδη παγετού ως προς το αίτιο

γένεσης
• παγετός μεταφοράς (οφείλεται
σε έντονη εισβολή ψυχρών
αερίων μαζών που συνήθως
ακολουθούν τη διέλευση ενός
ψυχρού μετώπου)
• παγετός ακτινοβολίας
(οφείλεται στην έντονη νυχτερινή
ακτινοβολία του εδάφους που
αναπτύσσεται κάτω από
συνθήκες ανέφελης νύχτας και
συνοδεύεται από αντικυκλωνικές 9

καταστάσεις και άπνοια).

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Είδη παγετού ως προς τη διάρκεια

 ολικός όταν η μέγιστη θερμοκρασία του εικοσιτετραώρου

είναι μικρότερη ή ίση των 0oC.

 μερικός παγετός όταν η ελάχιστη θερμοκρασία του

εικοσιτετραώρου είναι μικρότερη ή ίση των 0οC.

 Το συνηθέστερο είδος παγετού στην Ελλάδα είναι ο

μερικός παγετός ο οποίος είναι εξίσου καταστροφικός
κυρίως όταν συμβαίνει την άνοιξη που τα φυτά βρίσκονται
στο στάδιο της ενεργού βλάστησης. 10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Είδη παγετού ως προς την υγρασία

 Όταν υπάρχει συμπύκνωση υδρατμών και παραγωγή

παγοκρυστάλλων (πάχνη) παράλληλα με την πτώση της
θερμοκρασίας σε αρνητικές τιμές τότε ο παγετός καλείται
λευκός παγετός.

 Στην αντίθετη περίπτωση όταν δεν υπάρχει

συμπύκνωση ταυτόχρονα με την πτώση της θερμοκρασίας
κάτω των 0οC ο παγετός καλείται μαύρος παγετός.
11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Είδη παγετού ως προς την ένταση

Ο παγετός διαχωρίζεται ανάλογα προς την ένταση του:

 σε ασθενή, όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται από 0οC έως -

4οC.
 σε μέτριο, όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται από -4.1οC έως
-10οC.
 και σε ισχυρό, όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται από -10oC
και πιο κάτω.
12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κλιματολογικά Χαρακτηριστικά
Παγετού
Ο παγετός αποτελεί αντικείμενο κλιματικών ερευνών που
καταγράφουν διάφορα χαρακτηριστικά όπως:

 η περίοδος επανεμφάνισης (πιθανότητα

εμφάνισης διαδοχικών ημερών μερικού παγετού)
 η χωροχρονική ανάλυση συχνοτήτων (απόλυτη ελάχιστη
θερμοκρασία η οποία παρατηρείται διαδοχικές ημέρες
παγετού)
 και η εμμονή του παγετού (ο αριθμός διαδοχικών ημερών
κατά τις οποίες παρατηρείται μερικός παγετός)
13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διάρκεια Ελεύθερης από παγετό

περιόδου

 Η διάρκεια της χωρίς παγετό περιόδου είναι εκείνη που

καθορίζεται από τον πρωιμότερο φθινοπωρινό και
οψιμότερο εαρινό παγετό σε ένα σταθμό κατά την περίοδο
λειτουργίας του.

14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σχέσεις έντασης - διάρκειας -

συχνότητας παγετού

Τα βήματα που ακολουθούνται για τη δημιουργία των

σχέσεων έντασης - διάρκειας - συχνότητας παγετού είναι τα
ακόλουθα:

 Πίνακες πιθανοτήτων

 Προσαρμογή στατιστικής κατανομής

 Διαγράμματα Έντασης - Διάρκειας - Συχνότητας παγετού

15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι Πρόγνωσης Παγετού

Τα στάδια πρόγνωσης του παγετού είναι δύο:

 Η γενική που είναι ο καθορισμός των ιδιοτήτων της αέριας

μάζας που καλύπτει την περιοχή κατά τη νύχτα και νωρίς το
πρωί
 και η τοπική πρόγνωση κατά την οποία επιλέγονται
ορισμένες αντιπροσωπευτικές θέσεις της περιοχής. Αυτές οι
θέσεις επιλέγονται για να αντιπροσωπεύουν το τμήμα της
περιοχής που παρατηρούνται οι χαμηλότερες θερμοκρασίες.
Τέτοιες θέσεις μπορεί να είναι μία κοιλάδα, οι παρυφές ή η
κορυφή ενός λόφου. 16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι Πρόγνωσης Παγετού

Για την πρόγνωση χρησιμοποιούνται διάφοροι μέθοδοι:

 Κανόνας μεγίστης - ελαχίστης

 Κανόνας του υγρού θερμομέτρου
 Τύπος του Craddock
 Τύπος του Gold
 Τύπος του Faust για παγετό εδάφους
 Γραμμική Παλινδρόμηση πολλών μεταβλητών

17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκτίμηση παγετού με τη χρήση

τηλεπισκόπησης
 Με τον τρόπο αυτό είναι δυνατός ο προσδιορισμός θέσεων
σε μία περιοχή που ευνοούν την εμφάνιση παγετού (συνήθως
ακτινοβολίας).
 Ερευνάται η χωρική έκταση του παγετού η ένταση του
παγετού και οι μεταβολές της θερμοκρασίας που
παρατηρούνται κατά τη διάρκεια της νύκτας.
 Eκτιμώνται οι τιμές μιας μεταβλητής σε θέσεις στις οποίες
δεν υπάρχουν μετρήσεις.
 Επιτυγχάνεται παράλληλα και ο καθορισμός θέσεων οι
οποίες είναι πιο ευάλωτες στην εμφάνιση παγετού, όταν η
θερμοκρασία του αέρα μειωθεί κάτω από μία οριακή τιμή.18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία

Δαλέζιος, Ρ., Ν., 1999: Σημειώσεις Φυσικών Περιβαλλοντικών

Κινδύνων, Τμήμα Γεωπονίας Φυτικής & Ζωικής Παραγωγής,
Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, σελ. 290.

Θέου, Α., 1975, Κλιματολογική μελέτη Χαμηλών Θερμοκρασιών

στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία Φθινόπωρο 1960 – Άνοιξη
1970, Αρχηγείο Αεροπορίας, Ε.Μ.Υ., Αθήνα.

Κοτίνη-Ζαμπάκα, Σ., 1983, Συμβολή στην κατά μήνα μελέτη

του κλίματος της Ελλάδας, Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ενότητα 4: Επιπτώσεις Παγετού-Προστασία

από τον Παγετό
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις και αποτελέσματα του

παγετού
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
 Η κρίσιμη θερμοκρασία κάτω από την οποία υπάρχουν
ζημιές στα φυτά εξαρτάται κυρίως από το στάδιο ανάπτυξης
του φυτικού ιστού.

 Δύο είναι οι τρόποι με τους οποίους το φαινόμενο του

παγετού επιδρά καταστρεπτικά στα φυτά. Και οι δύο αφορούν
δράση σε κυτταρική κλίμακα.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις και αποτελέσματα του

παγετού
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
 Σύμφωνα με τον πρώτο τρόπο το νερό κρυσταλλώνεται
στους μεσοκυττάριους σε θερμοκρασίες από -1°C έως
-3°C συνήθως με τη βοήθεια πυρήνων συμπύκνωσης.

 Κατά τον δεύτερο τρόπο με την απώλεια νερού εντείνεται η

δράση ιόντων με αποτέλεσμα τη θρόμβωση - κροκίδωση
των λευκωμάτων του πρωτοπλάσματος, διαδικασία η
οποία δεν είναι αντιστρεπτή και έχει ως αποτέλεσμα το
θάνατο των κυττάρων αφού εμποδίζονται οι φυσιολογικές
λειτουργίες τους. 5
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις και αποτελέσματα του

παγετού
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

 Ένας σημαντικός παράγοντας που καθορίζει την δράση

του παγετού είναι:

 ο ρυθμός πτώσης της θερμοκρασίας

 και ο ρυθμός ανόδου μετά την επίτευξη ελάχιστης
θερμοκρασίας.

 Γενικά απότομες μεταβολές ευνοούν την καταστρεπτική

δράση. 6

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις και αποτελέσματα του

παγετού
Οι παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται το μέγεθος των
ζημιών στις καλλιέργειες είναι:

 το μέγεθος και η ταχύτητα πτώσης της θερμοκρασίας

 η διάρκεια του παγετού
 η ταχύτητα ανόδου της θερμοκρασίας
 η εποχή του παγετού
 η σκληραγώγηση
 το βοτανικό είδος – ποικιλία
 το βλαστικό μέρος του φυτού
 το βλαστικό στάδιο του φυτού 7
 η ηλικία του φυτού
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Προστασία από τον Παγετό

 Για τον περιορισμό των ζημιών στη γεωργία από παγετούς
εφαρμόζονται διάφορα μέτρα παθητικής ή ενεργητικής
προστασίας.

 Τα μέτρα παθητικής προστασίας περιλαμβάνουν

μικροκλιματολογική έρευνα πριν την οποιαδήποτε χρήση ενός
αγρού και την εκλογή της καταλληλότερης καλλιέργειας για την
κάθε περιοχή.
 Αντίθετα με τα μέτρα της ενεργητικής προστασίας
επιδιώκεται να τροποποιηθεί το μικροκλίμα του αγρού ώστε να
αποφευχθούν οι χαμηλές θερμοκρασίες που δημιουργεί ο
παγετός σε μία καλλιέργεια. 8

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Προστασία από τον Παγετό

Οι βασικές αρχές στις οποίες βασίζονται οι τεχνικές για την

καταπολέμηση του παγετού ακτινοβολίας και μεταφοράς είναι:

 η εκλογή κατάλληλης θέσης

 η παρεμπόδιση ανακλώμενης ακτινοβολίας
 η θερμική μόνωση
 η ανάμιξη αέρα
 η απευθείας θέρμανση αέρα και φυτών
 η χρήση νερού
 η παράταση του χειμερινού λήθαργου
 η αναμόχλευση εδάφους 9
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκλογή κατάλληλης θέσης

Η εκλογή κατάλληλης θέσης περιλαμβάνει:

 αποφυγή θέσεων για ευπαθείς στον παγετό καλλιέργειες

που βρίσκονται σε χαμηλότερα σημεία του εδάφους, όπως
κοιλάδες
 ύπαρξη υδάτινων όγκων
 την βοήθεια της τηλεπισκόπησης με την οποία μπορούν να
ανιχνευτούν και να χαρτογραφηθούν ακριβώς οι θύλακες
παγετού σε μία περιοχή
10

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παρεμπόδιση ανακλώμενης
ακτινοβολίας

 Η δημιουργία τεχνητών νεφών με την εισαγωγή υδρατμών

που προκαλούν ομίχλη πάνω από το έδαφος είναι μία μέθοδος
με την οποία εμποδίζεται η εκπομπή ακτινοβολίας προς το
διάστημα.

 Σύννεφα καπνού που προέρχονται από την καύση

άχρηστων υλικών όπως λάστιχα ή λάδια (δεν χρησιμοποιείται
ευρέως, καταστρεπτική μέθοδος για το περιβάλλον).
11
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Θερμική μόνωση

 Κάλυψη των φυτών με ένα πλαστικό υλικό το οποίο πρέπει

να έχει μικρό συντελεστή ακτινοβολίας στο υπέρυθρο μήκος
κύματος ακτινοβολίας και μικρή αγωγιμότητα.

 Κάλυψη των φυτών με μη τοξικό - με βάση πρωτεΐνες - αφρό

ο οποίος προστάτευσε αποτελεσματικά τα φυτά. Ο αφρός έχει
την ιδιότητα να διατηρεί τη θερμότητα του εδάφους και να
χρησιμοποιείται ως λίπασμα από το φυτό.

 Περιτύλιξη του κορμού και των χαμηλών κλάδων του

δέντρου (με πλαστικό πολυουρεθάνης ή πολυαιθυλενίου) 12

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ανάμιξη αέρα

Ανατάραξη του αέρα με μηχανικά μέσα προκαλεί ανάμιξη του

αέρα και εξάλειψη του παγετού όπως:

 Με ένα δίκτυο από ανεμιστήρες οι οποίοι πρέπει να είναι

τοποθετημένοι σε κάποιο ύψος από την επιφάνεια του
εδάφους, ώστε να είναι σε θέση να οδηγήσουν αέρα που
βρίσκεται πάνω από το στρώμα αναστροφής θερμοκρασίας
προς το έδαφος.

 Με το ελικόπτερο η ανάμιξη του αέρα πρέπει να γίνεται

συνεχώς τουλάχιστον κάθε 5 λεπτά πάνω από μία περιοχή.13
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Απευθείας θέρμανση αέρα και φυτών

 Ο αντικειμενικός σκοπός της προστασίας από τον παγετό

είναι η διατήρηση της θερμοκρασίας των φυτικών ιστών πάνω
από τη θερμοκρασία θανάτου. Αυτό πολλές φορές μπορεί να
επιτευχθεί με απευθείας θέρμανση των φυτών όπως με:

 την ύπαρξη στρώματος θερμοκρασιακής αναστροφής κατά

τη διάρκεια επεισοδίων παγετού ακτινοβολίας

 και αρκετούς τύπους θερμαστρών που έχουν αναπτυχθεί για

μόνιμη ή μη μόνιμη εγκατάσταση σε αγρούς και χωράφια
14

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση νερού

 Το νερό που αντλείται από το έδαφος και χρησιμοποιείται για

άρδευση διαθέτει θερμοκρασία αρκετών βαθμών πάνω από το
μηδέν.

 Το νερό μπορεί να διοχετευτεί είτε με ψεκασμό από μπεκ ή

σύστημα άρδευσης. Ο ψεκασμός πρέπει να αρχίζει μόλις η
θερμοκρασία πέφτει στο μηδέν. Το νερό παγώνει πάνω στα
φυτά απελευθερώνοντας λανθάνουσα ενέργεια πήξης. Καθώς
η θερμοκρασία περιβάλλοντος διατηρείται κάτω από το μηδέν η
θερμοκρασία του πάγου παραμένει στους 0οC προστατεύοντας
τα φυτά. 15
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παράταση του χειμερινού

λήθαργου
 Μία άλλη καινοτόμος μέθοδος προστασίας ενάντια στον
παγετό είναι ο ψεκασμός των οπωροφόρων δέντρων
κατά κύριο λόγο προς το τέλος του χειμώνα και τις αρχές της
άνοιξης για ψύξη παρά για θέρμανση.

 Ο ψεκασμός πρέπει να πραγματοποιείται ομοιόμορφα και

συνεχώς όταν οι θερμοκρασίες περιβάλλοντος είναι υψηλές
ώστε η θερμοκρασία των δένδρων να πέφτει εξαιτίας της
εξάτμισης.
16

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αναμόχλευση εδάφους

 Η θερμότητα που βρίσκεται αποθηκευμένη στο έδαφος

μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε περιπτώσεις παγετού
ακτινοβολίας, κυρίως του φθινοπώρου με τη χρήση μεθόδων οι
οποίοι αυξάνουν την θερμική αγωγιμότητα του εδάφους.

 Η συμπίεση του εδάφους είναι μία τεχνική που

χρησιμοποιείται για την αύξηση της αγωγιμότητας του εδάφους
με την αφαίρεση των κενών αέρα που υπάρχουν στο έδαφος.

17
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αναμόχλευση εδάφους

 Η ύπαρξη γρασιδιού ή μικρών θάμνων στο έδαφος έχει ως

συνέπεια τη μείωση της αποτελεσματικότητας του εδάφους να
ακτινοβολεί θερμότητα, διότι η βλάστηση απορροφά την
εκπεμπόμενη θερμότητα του εδάφους, με αποτέλεσμα η
θερμότητα να επιστρέψει ξανά σε αυτό.

 Ξερά φύλλα, άχυρα ή κάλυψη του εδάφους με πλαστικά

καλύμματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν επίσης για την
καλύτερη εκμετάλλευση της θερμότητας του εδάφους ενάντια
στον παγετό. 18

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αναμόχλευση εδάφους

 Η προστασία των καλλιεργειών από τον παγετό μπορεί να

επιτευχθεί αν υπάρχουν τα κατάλληλα μέσα και η δυνατότητα
κάλυψης του αντίστοιχου κόστους.

 Η πρόγνωση που αφορά την ελάχιστη θερμοκρασία του

εικοσιτετραώρου καθώς επίσης και η διάρκεια των αρνητικών
θερμοκρασιών είναι ένας από τους κυριότερους παράγοντες
που θα συμβάλλουν αποφασιστικά στην πρόληψη και
προστασία από τον παγετό.
19
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ενότητα 5: Πλημμύρες-Εισαγωγή-Υδρολογικός
κύκλος

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

 Υδρολογία είναι η μελέτη της ροής των νερών της γης

μέσου του υδρολογικού κύκλου.

 Ο υδρολογικός κύκλος σχετίζεται με:

 τη βροχόπτωση στην επιφάνεια της γης
 την εξάτμιση του νερού στην ατμόσφαιρα
 την ροή του νερού από τη γη στους ωκεανούς
 και τη ροή του νερού στο έδαφος και στους υπόγειους
υδροφόρους ορίζοντες.
4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ
 Η μελέτη της υδρολογίας περιλαμβάνει 3 βασικά στοιχεία:
 τις υδρολογικές μεθόδους (περιγράφουν τις
επιστημονικές αρχές που διέπουν τα υδρολογικά
φαινόμενα)

 την υδρολογική ανάλυση (περιγράφει τη λειτουργία των

υδρολογικών συστημάτων και προβλέπει το αποτέλεσμα)

 και τον υδρολογικό σχεδιασμό (σχετίζεται με την

εφαρμογή των γνώσεων που αποκτήθηκαν από τη μελέτη
των υδρολογικών διαδικασιών και της ανάλυσης των
5
περιβαλλοντικών συνιστωσών)
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ

 Μία σημαντική μέθοδος στη μελέτη της υδρολογίας είναι η

υδρολογική μοντελοποίηση. Ένα υδρολογικό μοντέλο
είναι μία προσέγγιση του πραγματικού υδρολογικού
συστήματος.

 Τα δεδομένα εισαγωγής και τα αποτελέσματα είναι

μετρήσιμες υδρολογικές παράμετροι και η δομή του
μοντέλου είναι ένα σετ από εξισώσεις που συνδέει τα
εισερχόμενα με τα εξερχόμενα.
6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Υδρολογικός κύκλος
Ο υπολογισμός των εισροών και
εκροών του νερού που
απεικονίζεται στο υδρολογικό
κύκλο ονομάζεται ισοζύγιο
νερού. Στις 3 φάσεις -εξάτμιση,
κατακρημνίσματα και απορροή-
μπορεί να παρατηρηθεί:
 μεταφορά νερού
 προσωρινή αποθήκευση και
 μεταβολή της καταστάσεως
του νερού
7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Υδρολογικός κύκλος
 Η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ (USGS) έχει διακρίνει 16
μέρη του υδρολογικού κύκλου:

 Αποθήκευση νερού στη θάλασσα

 Εξάτμιση
 Εξατμοδιαπνοή
 Εξάχνωση
 Νερό στην ατμόσφαιρα
 Συμπύκνωση
 Κατακρημνίσματα
 Αποθήκευση νερού σε πάγους και χιόνια
8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Υδρολογικός κύκλος

 Απορροή από λιώσιμο του χιονιού

 Επιφανειακή απορροή
 Ροή σε υδατορεύματα
 Αποθήκευση γλυκού νερού
 Διήθηση
 Αποθήκευση υπόγειου νερού
 Εκφόρτιση υπόγειου νερού
 Πηγές

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση νερού στη θάλασσα

 Πολύ περισσότερο νερό από αυτό που βρίσκεται σε κίνηση

στον υδρολογικό κύκλο είναι αποθηκευμένο στη θάλασσα
κυρίως στους ωκεανούς.

 Από τα 1.386.000.000 κυβικά χιλιόμετρα του νερού στη Γη

περίπου 1.338.000.000 κυβικά χιλιόμετρα (το 96,5%) είναι
αποθηκευμένα στους ωκεανούς.

 Επίσης οι ωκεανοί παρέχουν περίπου το 88% του

εξατμιζόμενου νερού που μπαίνει στον υδρολογικό κύκλο.
10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξάτμιση

 Εξάτμιση είναι η διεργασία μέσω της οποίας το νερό γίνεται

από υγρό αέριο, ή αλλιώς υδρατμός, και αποτελεί το
βασικό τρόπο με τον οποίο το νερό από υγρό ξαναμπαίνει
στην ατμόσφαιρα και μαζί στον υδρολογικό κύκλο.
 Οι ωκεανοί, οι θάλασσες, οι λίμνες και τα ποτάμια
παρέχουν περίπου το 90% της υγρασίας της ατμόσφαιρας
ενώ τα φυτά, μέσω της διαπνοής παρέχουν το υπόλοιπο
10%.
 Η εξάτμιση από τη θάλασσα είναι ο κύριος τρόπος με τον
οποίο το νερό περνά στην ατμόσφαιρα.
11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξατμοδιαπνοή

 Ορίζεται ως το νερό που διαφεύγει στην ατμόσφαιρα ως

εξάτμιση από την επιφάνεια του εδάφους και ως διαπνοή
από τα φύλλα των φυτών. Το νερό αυτό μπορεί να είναι
υπόγειο που φτάνει στην επιφάνεια του εδάφους μέσω
τριχοειδών εδαφικών σωληνίσκων και στα φύλλα των
φυτών μέσω του τριχοειδούς αγγειακού συστήματος των
φυτών.
 Η διαπνοή είναι ουσιαστικά η εξάτμιση του νερού από τα
φύλλα των φυτών. Εκτιμάται ότι περίπου 10% της
υγρασίας στην ατμόσφαιρα προέρχεται από τη διαπνοή
των φυτών. 12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξάχνωση

 Η εξάχνωση είναι η μετατροπή του νερού από τη στερεά

μορφή του χιονιού ή του πάγου σε υδρατμό χωρίς να
μεσολαβήσει η υγρή μορφή, χωρίς δηλαδή να λιώσει
προηγουμένως
 Η εξάχνωση πραγματοποιείται πιο εύκολα όταν υπάρχουν
συγκεκριμένες καιρικές συνθήκες, όπως ξηρή ατμόσφαιρα
και άνεμος.
 Για να συμβεί εξάχνωση χρειάζεται να απορροφηθεί
ενέργεια, όπως συμβαίνει και με την εξάτμιση, και έτσι το
φαινόμενο ευνοείται από την ηλιακή ακτινοβολία 13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση του νερού στην

ατμόσφαιρα
 Τα σύννεφα είναι η πιο ορατή μορφή ατμοσφαιρικού νερού
αλλά ακόμα και ο καθαρός αέρας περιέχει νερό με τη
μορφή υδρατμών που δεν είναι ορατοί.

 Αν όλο το νερό της ατμόσφαιρας ήταν σε υγρή μορφή τότε

ο όγκος του στο σύνολο της ατμόσφαιρας, ανά πάσα
στιγμή, θα ήταν περίπου 12.900 κυβικά χιλιόμετρα.

 Αν όλο το νερό της ατμόσφαιρας έπεφτε την ίδια στιγμή θα

κάλυπτε το έδαφος με νερό σε ύψος 2,5 εκατοστών. 14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συμπύκνωση
 Η συμπύκνωση είναι η διεργασία της μετατροπής του
νερού από την αέρια στην υγρή μορφή. Η συμπύκνωση
είναι σημαντική για τον κύκλο του νερού, διότι επιτρέπει τον
σχηματισμό των σύννεφων.

 Τα σύννεφα παράγουν κατακρημνίσματα (βροχή, χιόνι,

χαλάζι) τα οποία είναι και ο βασικός τρόπος με τον οποίο το
νερό ξαναγυρίζει στην επιφάνεια της Γης. Η συμπύκνωση
είναι το αντίθετο της εξάτμισης.

 Η περιεκτικότητα της ατμόσφαιρας σε νερό σε αέρια μορφή

έχει ένα ανώτατο όριο, το όριο κορεσμού, το οποίο 15
αυξάνεται με τη θερμοκρασία.
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κατακρημνίσματα

Τα κατακρημνίσματα είναι η
πτώση του νερού από τα
σύννεφα με τη μορφή βροχής,
χιονόνερου, χιονιού ή
χαλαζιού. Αποτελεί τον κύριο
τρόπο με τον οποίο το νερό της
ατμόσφαιρας επιστρέφει στην
επιφάνεια της Γης. Η συχνότερη
μορφή κατακρημνισμάτων είναι η
βροχή. 16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση νερού σε πάγο

παγετώνες και χιόνι
 Το μεγαλύτερο μέρος της μάζας του πάγου στη Γη
περίπου το 90%, βρίσκεται στην Ανταρκτική, ενώ οι πάγοι της
Γροιλανδίας περιέχουν το υπόλοιπο 10% της παγκόσμιας
μάζας πάγου. Στη Γροιλανδία το μέσο πάχος πάγου είναι
1.500 μέτρα αλλά πιθανόν να μπορεί να φτάσει και τα 4.300
μέτρα.

 Κατά τη διάρκεια της τελευταίας

εποχής των παγετώνων
μεγάλο τμήμα του βόρειου
ημισφαιρίου ήταν σκεπασμένο 17
με παγετώνες.
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Απορροή
 Η απορροή από το λιώσιμο του χιονιού μεταβάλλεται από
εποχή σε εποχή αλλά και από χρόνο σε χρόνο. Η έλλειψη
νερού αποθηκευμένου με τη μορφή χιονιού το χειμώνα
μπορεί να λιγοστέψει το διαθέσιμο νερό για όλο τον
υπόλοιπο χρόνο. Αυτό μπορεί να επηρεάσει τη ποσότητα
διαθέσιμου νερού για άρδευση και ύδρευση.

 Επιφανειακή απορροή είναι η απορροή κατακρημνισμάτων

πάνω από το εδαφικό ανάγλυφο. Μέρος των
κατακρημνισμάτων που πέφτουν πάνω στο έδαφος,
κυλούν επιφανειακά προς τα ποτάμια, σχηματίζοντας18 την
επιφανειακή απορροή.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση γλυκού νερού

 Το επιφανειακό νερό περιλαμβάνει υδατορεύματα, λίμνες,

ταμιευτήρες (τεχνητές λίμνες) και υγρότοπους γλυκού
νερού.

 Η ποσότητα και η θέση του επιφανειακού νερού, αλλάζει

στο χρόνο και το χώρο, ως αποτέλεσμα είτε φυσικών είτε
ανθρωπογενών διεργασιών.

 Το γλυκό νερό είναι σχετικά σπάνιο στην επιφάνεια της

Γης. Μόνο το 3% του νερού του πλανήτη είναι γλυκό ενώ
όλες οι λίμνες και τα έλη μαζί περιέχουν μόνο το 0,29% του
19
γλυκού αυτού νερού.
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση γλυκού νερού

 Το επιφανειακό νερό περιλαμβάνει υδατορεύματα, λίμνες,

ταμιευτήρες (τεχνητές λίμνες) και υγρότοπους γλυκού
νερού.

 Η ποσότητα και η θέση του επιφανειακού νερού, αλλάζει

στο χρόνο και το χώρο, ως αποτέλεσμα είτε φυσικών είτε
ανθρωπογενών διεργασιών.

 Το γλυκό νερό είναι σχετικά σπάνιο στην επιφάνεια της

Γης. Μόνο το 3% του νερού του πλανήτη είναι γλυκό ενώ
όλες οι λίμνες και τα έλη μαζί περιέχουν μόνο το 0,29% του
20
γλυκού αυτού νερού.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διήθηση
 Τμήμα του νερού που πέφτει ως
βροχή ή χιόνι διηθείται μέσα στο
έδαφος. Η ποσότητα του νερού
που διηθείται εξαρτάται από έναν
αριθμό παραγόντων.
 Η διήθηση των κατακρημνισμάτων
που πέφτουν πάνω στους πάγους
της Γροιλανδίας μπορεί να είναι
πολύ μικρή ενώ αντίθετα στην
περίπτωση ενός υδατορεύματος
που χάνεται μέσα σε μια σπηλιά
όλο το νερό γίνεται κατευθείαν
υπόγειο νερό. 21

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποθήκευση υπόγειου νερού

 Η ζωή στη Γη βασίζεται στο υπόγειο νερό όπως και στο

επιφανειακό.

 Μεγάλες ποσότητες νερού βρίσκονται αποθηκευμένες

κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Το νερό αυτό
συνεχίζει να κινείται, αν και συνήθως με πολύ μικρή
ταχύτητα, και συνεχίζει να αποτελεί μέρος του υδρολογικού
κύκλου.

 Το περισσότερο υπόγειο νερό προέρχεται από διήθηση

κατακρημνισμάτων. 22
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκφόρτιση υπόγειου νερού

 Το νερό που εισχωρεί στο έδαφος, ένα μέρος κινείται κοντά
στην επιφάνεια και ξαναβγαίνει γρήγορα με τη μορφή
απορροής προς τα υδατορεύματα, υπό την επίδραση της
βαρύτητας. Όμως ένα άλλο μεγάλο μέρος συνεχίζει τη πορεία
του προς βαθύτερα στρώματα.

 Η κατεύθυνση και η ταχύτητα

του υπόγειου νερού
καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά των
υδροφορέων και των στρωμάτων
περιορισμού. 23

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Πηγές
 Όταν ένας υδροφορέας γεμίζει τόσο ώστε το νερό να
υπερχειλίσει προς την επιφάνεια του εδάφους
δημιουργούνται πηγές όπου:

 Το μέγεθος τους κυμαίνεται από μικρές πηγές που

ενεργοποιούνται μόνο μετά από δυνατές βροχές μέχρι
τεράστιες πηγές που λειτουργούν σε μόνιμη βάση και
βγάζουν χιλιάδες κυβικά μέτρα νερού ανά ημέρα.
 Το νερό τους είναι συνήθως διαυγές.
 Οι θερμές πηγές είναι κανονικές πηγές το νερό των οποίων
είναι όμως ζεστό. Θερμές πηγές υπάρχουν σε πολλά μέρη
και μπορούν κάλλιστα να συνυπάρχουν με παγόβουνα.24
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παγκόσμια κατανομή νερού

 Από τα συνολικά 1.386 εκατομμύρια κυβικά χιλιόμετρα του
νερού στη Γη περισσότερο από 96% είναι αλμυρό ενώ το
68% του γλυκού νερού είναι δεσμευμένο σε πάγο και
παγετώνες. Επίσης, ένα 30% του γλυκού νερού βρίσκεται σε
υπόγειους υδροφορείς.

 Το επιφανειακό γλυκό νερό που

βρίσκεται σε ποτάμια και λίμνες
είναι συνολικά 93.100 κυβικά χιλιόμετρα
και αντιπροσωπεύει περίπου το 1/150
του 1% του συνολικού νερού στη Γη.
25

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παράμετροι που επηρεάζουν την

εμφάνιση πλημμυρών

 Η ένταση της βροχόπτωσης και η διάρκειά της.

 Το εμβαδόν και το γεωμετρικό σχήμα της λεκάνης
απορροής.
 Η γεωλογική σύσταση και η μορφολογία της περιοχής.
 Η επέμβαση του ανθρώπου με διάφορα έργα
(διευθετήσεις ποταμο-χειμάρρων, κατασκευή φραγμάτων,
οδικών αξόνων, γεφυρών, τεχνητών τάφρων κ.λπ.).
 Το είδος βλάστησης, καλλιέργειες.
26
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παράμετροι που επηρεάζουν την εμφάνιση

πλημμυρών και δεν σχετίζονται με την ένταση
του γεγονότος βροχόπτωσης:

 Ο δραστικός περιορισμός της κοίτης των ρευμάτων στις

οικιστικές περιοχές.
 Ο φραγμός των κοιτών από τη δόμηση, την απόρριψη
αδρανών υλικών ή και την άστοχη κατασκευή τεχνικών
έργων.
 Η καταστροφή των δασών από τις πυρκαγιές και την
αποψίλωση.
 Η μείωση της κατείσδυσης και η παράλληλη αύξηση της
επιφανειακής απορροής.
 Η άστοχη κατασκευή «αντιπλημμυρικών έργων». 27

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Πλημμυρική απορροή

 Ως πλημμυρική απορροή χαρακτηρίζεται η απορροή εκείνη

η οποία κατά το μέγιστο αυτής μέρος συνίσταται από τα
νερά της άμεσης απορροής και κυρίως από εκείνα της
επιφανειακής απορροής.

 Οι πλημμυρικές απορροές αποτελούν το άμεσο

επακόλουθο εντόνων βροχοπτώσεων χαρακτηρίζονται από
σχετικώς υψηλές εντάσεις (δηλαδή μεγάλες παροχές) και η
διάρκειά τους κυμαίνεται συνήθως από λίγες ώρες μέχρι λίγες
μέρες.
28
Ενότητα 6: Μέθοδοι προσδιορισμού της
πλημμυρικής παροχής

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδος υδρογραφήματος
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

Ένα υδρογράφημα περιλαμβάνει:

α. Την επιφανειακή ροή

β. Την ενδορροή

γ. Τη βασική ροή

δ. Την απευθείας απορροή

4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Το σχήμα του υδρογραφήματος

απορροής
Ένα υδρογράφημα το οποίο
κατά κανόνα ακολουθεί ένα
γενικό πρότυπο αποτελείται
από:
 τον ανερχόμενο κλάδο
 τον κλάδο αιχμής
 και τον κατερχόμενο κλάδο

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παράγοντες που επηρεάζουν το

σχήμα του υδρογραφήματος

 Οι κλιματικοί παράγοντες (η κατανομή της βροχόπτωσης

στη λεκάνη, η διεύθυνση της κίνησης της καταιγίδας κ.α.)

 Τα τοπογραφικά χαρακτηριστικά της λεκάνης (το σχήμα και

το μέγεθος της λεκάνης, η κατανομή των υδατορευμάτων
στην επιφάνεια της λεκάνης, οι κλίσεις των παρειών της
λεκάνης κ.α.)

 Τα γεωλογικά χαρακτηριστικά της λεκάνης (η υδραυλική

αγωγιμότητα) 6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικοί χρόνοι του

υδρογραφήματος απορροής
Σε ένα υδρογράφημα διακρίνονται οι
εξής χαρακτηριστικοί χρόνοι:
 Ο χρόνος υστέρησης (lag time,tL)
 Ο χρόνος ανύψωσης (time of rise,tp)
 Ο χρόνος συγκέντρωσης
(concentration time, tc)
 Η χρονική βάση (time base, T)

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τύποι υδρογραφημάτων

 Φυσικά υδρογραφήματα (natural hydrographs)

 Συνθετικά υδρογραφήματα (synthetic hydrographs)

 Μοναδιαία υδρογραφήματα (unit hydrographs)

 Αδιάστατα υδρογραφήματα (dimensionless hydrographs)

8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Προσδιορισμός της πλημμυρικής

παροχής με την χρήση
υδρογραφημάτων
 Καταρτίζεται το υετογράφημα σχεδιασμού με βάση το ύψος
της βροχής σχεδιασμού.

 Καταρτίζεται το υετογράφημα της περίσσειας βροχής.

 Καταρτίζεται το συνθετικό μοναδιαίο υδρογράφημα της

λεκάνης απορροής.

 Υπολογίζεται το πλημμυρογράφημα σχεδιασμού και η τιμή

της αιχμής πλημμύρας. 9

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορθολογική μέθοδος

 Χρησιμοποιείται ευρύτατα για την ανάλυση της απορροής

σε μικρές λεκάνες απορροής.

 Έχει ειδική εφαρμογή στην διόδευση πλημμύρας όπου

χρησιμοποιείται για να υπολογίζει τις πλημμυρικές αιχμές
των απορροών για τη διευθέτηση των χειμάρρων.

 Μικρή υδρολογική λεκάνη θεωρείται μια λεκάνη με εμβαδόν

μικρότερο από 2,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα και με χρόνο
συγκέντρωσης μικρότερο της μιας ώρας περίπου
tc <1 h και Α < 2,5 km2. 10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορθολογική μέθοδος

Για την υδρολογική ανάλυση μιας μικρής Υδρολογικής

Λεκάνης γίνονται οι παρακάτω παραδοχές:

 Η κατανομή της βροχής θεωρείται ομοιόμορφη χρονικά και

χωρικά.
 Η διάρκεια βροχής είναι μεγαλύτερη από το χρόνο
συγκεντρώσεως.
 Η απορροή είναι κυρίως επιφανειακή και όχι μέσω
ρευμάτων.
 Η αποθήκευση του συστήματος είναι αμελητέα.
11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορθολογική μέθοδος

Η ορθολογική μέθοδος λαμβάνει υπόψη τα ακόλουθα

υδρολογικά χαρακτηριστικά:

 την ένταση της βροχόπτωσης

 τη διάρκεια της βροχόπτωσης
 τη συχνότητα της βροχόπτωσης
 το εμβαδόν της λεκάνης απορροής
 τις υδρολογικές απώλειες

12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Όμβριες καμπύλες
 Είναι καμπύλες έντασης-διάρκειας-περιόδου επαναφοράς
βροχόπτωσης.

 Πρόκειται για απλές αναλυτικές ή γραφικές εκφράσεις της

μέγιστης έντασης βροχής i συναρτήσει της διάρκειας d και της
περιόδου επαναφοράς T.

 Η χρήση τους συνίσταται στην πρόγνωση της έντασης

βροχής i, για δεδομένη διάρκεια d, η οποία έχει σχέση με τα
χαρακτηριστικά του υδατορεύματος ή αγωγού που μελετάται,
και για δεδομένη περίοδο επαναφοράς T, που έχει σχέση με
τη σημασία του έργου που μελετάται. 13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Περίοδος Επαναφοράς
 Είναι το χρονικό διάστημα σε έτη στη διάρκεια του οποίου
εμφανίζεται η πλημμύρα μία μόνο φορά με ένταση ίση ή
μεγαλύτερη μιας δοθείσης τιμής. Δηλ. η πλημμύρα 50-ετών
είναι το γεγονός εκείνο που η τιμή του ισοφαρίζεται ή
ξεπερνιέται κάθε 50 χρόνια.

 Ένα αντιπλημμυρικό έργο διαστασιολογείται για Τ=50-100

έτη. Η περίοδος επαναφοράς Τ συνδέεται με την
πιθανότητα υπέρβασης P με τη σχέση:

Τ= 1/P ή P(X≥x)=1/T
14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Περίοδος Επαναφοράς
Παρουσιάζονται 2 παραδείγματα της περιόδου επαναφοράς:

 Ο χρόνος συγκέντρωσης της λεκάνης απορροής που

επιτυγχάνεται με τη χρησιμοποίηση εμπειρικών σχέσεων.

 Και ο συντελεστή απορροής που ορίζεται ως το πηλίκο

της επιφανειακής απορροής με το σύνολο των
ατμοσφαιρικών κατακρημνισμάτων μιας περιοχής. Για τον
προσδιορισμό του συντελεστή απορροής πρέπει να
ληφθούν υπόψη η χρήση του εδάφους, το ποσοστό
διαπερατότητας και τα χαρακτηριστικά του εδάφους και της
φυτικής επικάλυψης. 15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση μαθηματικών μοντέλων και

Γ.Σ.Π.
 Τα Γ.Σ.Π. αντιπροσωπεύουν ένα ισχυρό σύνολο εργαλείων
για τη συλλογή, αποθήκευση, ανάληψη ανά πάσα στιγμή,
μετασχηματισμό και απεικόνιση χωρικών στοιχείων του
πραγματικού κόσμου.

 Λόγω του μεγάλου όγκου δεδομένων τα Γ.Σ.Π. έχουν

συμβάλει αποφασιστικά σε ένα πλήθος εφαρμογών σε
τομείς, όπως τα υδρολογικά μοντέλα, πρόβλεψη και
έλεγχος της μόλυνσης, δίκτυα ύδρευσης, άρδευσης και
αποχέτευσης ομβρίων και ακαθάρτων.
16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση μαθηματικών μοντέλων και

Γ.Σ.Π.
• Η δημιουργία υδρολογικών
μοντέλων επιφανειακών
υδάτων (HEC HMS, HEC
RAS) περιλαμβάνει
προσομοιώσεις που
αναπαριστούν τις επιδράσεις
των βροχοπτώσεων και των
απορροών στη συγκέντρωση
επιφανειακών υδάτων, όπως
λίμνες, κανάλια και ποτάμια.
17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις πλημμυρών
Οι πλημμύρες μπορούν να προκαλέσουν:

 το θάνατο ανθρώπων και ζώων

 ασθένειες και να αφήσουν τους ανθρώπους άστεγους
 ζημιές στο περιβάλλον
 ζημιές στις δημόσιες υποδομές, όπως είναι οι υποδομές οι
γεωργικές εκτάσεις κ.λπ.
 ζημιές στα περιουσιακά στοιχεία των ανθρώπων, όπως
είναι τα ιδιωτικά σπίτια κ.λπ.
 καταστροφή των υγρότοπων και μείωση της
βιοποικιλότητας.
18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διάκριση των επιπτώσεων των

πλημμύρων

 Ανεξάρτητα από το μέγεθος των επιπτώσεων οι ζημίες

από τις πλημμύρες συνήθως ταξινομούνται σε απτές
ζημίες (tangible damages) και σε άυλες απώλειες.

 Μια άλλη διάκριση μπορεί να γίνει μεταξύ των άμεσων

και των έμμεσων απωλειών πλημμύρων.

19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι επιπτώσεις των πλημμύρων στις

αναπτυγμένες και μη χώρες
 Οι ανεπτυγμένες χώρες έχουν και μπορούν να διαθέσουν
κεφάλαια προκειμένου να κατασκευάσουν φράγματα και
αναχώματα για την προστασία από τις πλημμύρες.

 Στις μη ανεπτυγμένες χώρες το σύστημα υγείας και οι

συνθήκες υγιεινής ενδέχεται να είναι τέτοια που να
ευνοείται η εξάπλωση επιδημιών και λοιμώξεων οι οποίες
μπορούν να επακολουθήσουν μετά από πλημμύρες.

 Το οικονομικό επίπεδο των κατοίκων είναι χαμηλό και δεν

υπάρχει το κατάλληλο σύστημα ασφάλισης με αποτέλεσμα
20
να δυσκολεύονται να ανακάμψουν οικονομικά
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κατηγορίες επιπτώσεων

 Επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου

 Κοινωνικο – οικονομικές επιπτώσεις

 Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

21

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κοινωνικο – οικονομικές επιπτώσεις

 Ως προς τη σωματική υγεία οι
επιπτώσεις μπορούν να διακριθούν:
• Σε αυτές που εκδηλώνονται αμέσως.
• Σε αυτές που ακολουθούν μετά το
φαινόμενο.
• Σε αυτές που εκδηλώνονται
μακροπρόθεσμα.
 Ο θάνατος μπορεί να προκληθεί από την άμεση επαφή με
το νερό (πνιγμός) ή από διάφορες άλλες αιτίες όπως ασφυξία,
ηλεκτροπληξία ή σοβαρός τραυματισμός. 22
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επιπτώσεις στην υγεία του

ανθρώπου
Η αύξηση του πληθυσμού, η έλλειψη
γης και η πίστη στην ασφάλεια των
σχεδίων προστασίας από τις
πλημμύρες έχουν οδηγήσει στην πυκνή
δόμηση στις κοίτες πλημμύρων των
ποταμών. Αυτό συνεπάγεται μεγάλες
επενδύσεις συνέπεια, δυνατότητες
για σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις
λόγω της αύξησης των πλημμύρων.
23

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

 Είναι δυνατό να προκληθούν πυρκαγιές που οφείλονται σε

βραχυκύκλωμα ή σε ρήξη αγωγών αερίων.

 Οι πλημμύρες διαταράσσουν τα χερσαία και υδάτινα

οικοσυστήματα είτε αρνητικά είτε θετικά.

 Ως έμμεση περιβαλλοντική επίπτωση μπορεί να

χαρακτηριστεί η εμφάνιση εντόμων και μυκήτων που
συνήθως προσβάλλουν δέντρα και καλλιέργειες που ήδη
έχουν προσβληθεί από μία καταστροφή ή αρρώστια και
είναι σχετικά αδύναμα 24
Ενότητα 7: Πλημμύρες στην Ευρώπη-Οδηγία
2007/60

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι πλημμύρες στην Ευρώπη

ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
 Οι πλημμύρες είναι ο συνηθέστερος τύπος φυσικών
καταστροφών στην Ευρώπη. Κατά την περίοδο 1998–
2002, η Ευρώπη επλήγη από περισσότερες από 100
μεγάλες ζημιογόνες πλημμύρες οι οποίες αποτέλεσαν το
43% του συνόλου των καταστροφικών γεγονότων.

 Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι καταστροφικές

αυτές πλημμύρες προκάλεσαν περίπου 700 θανάτους, τη
μετατόπιση περίπου μισού εκατομμυρίου ατόμων και
τουλάχιστον 25 δισ. EUR οικονομικές ζημίες.
4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι πλημμύρες στην Ευρώπη

Η χαρτογράφηση των
καταστροφικών πλημμύρων που
σημειώθηκαν στην Ευρώπη το
διάστημα 1998–2002 δείχνει τις
περιοχές που ήταν επιρρεπείς
σε πλημμύρες. Η ανατολική
Ουγγαρία, η Ρουμανία, η
νοτιοανατολική Γαλλία, η νότια
Γερμανία και η Ελβετία είναι οι
περιοχές που επλήγησαν τις
περισσότερες φορές από πλημμύρες. 5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οι πλημμύρες στην Ευρώπη

Τα φαινόμενα των πλημμύρων

στην Ελλάδα προκαλούνται
συνήθως από τις έντονες καταιγίδες.
Η αποδάσωση και η αστικοποίηση
διαδραματίζουν έναν σημαντικό ρόλο στη
γένεση των πλημμύρων και είναι
υπεύθυνες για την αυξανόμενη ένταση
και την καταστρεπτική τους δύναμη.

6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Το γενικό πλαίσιο της Οδηγίας

2007/60/ΕΚ
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της 23ης
Οκτωβρίου 2007 εξέδωσε την Οδηγία 2007/60/EK για την
αξιολόγηση και τη διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας που
τέθηκε σε ισχύ στις 26 Νοεμβρίου 2007. Η Οδηγία αυτή
συμπληρώνει την WFD όσον αφορά στη διαχείριση των
κινδύνων πλημμύρας και εστιάζει την προσοχή της:
 στα μέτρα πρόληψης
 προπαρασκευής
 και προστασίας από τις πλημμύρες. 7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Το γενικό πλαίσιο της Οδηγίας

2007/60/ΕΚ
 Η οδηγία υποχρεώνει τα Κράτη Μέλη να βασίζουν τις
αξιολογήσεις, τους χάρτες, και τα σχέδια σε κατάλληλες
«βέλτιστες πρακτικές» και «βέλτιστες διαθέσιμες τεχνολογίες»
που δεν συνεπάγονται υπερβολικό κόστος στον τομέα της
διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας.
 Θα πρέπει να συντονίσουν τις πρακτικές διαχείρισης
κινδύνων πλημμύρας στις κοινές λεκάνες απορροής ποταμών,
που περιλαμβάνουν τρίτες χώρες, και στα πλαίσια της
αλληλεγγύης δεν θα λαμβάνουν μέτρα που μπορεί να
αυξήσουν τον κίνδυνο πλημμύρας στις γειτονικές χώρες. 8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Λεπτομερής ερμηνεία

Ως «πλημμύρα» ορίζεται: «η προσωρινή

κάλυψη από νερό εδάφους το οποίο υπό φυσιολογικές
συνθήκες δεν καλύπτεται από νερό. Αυτό περιλαμβάνει:

• πλημμύρες από ποτάμια

• ορεινούς χείμμαρους
• εφήμερα ρεύματα της Μεσογείου
• και πλημμύρες από τη θάλασσα σε παράκτιες περιοχές,
δύναται δε να εξαιρεί πλημμύρες από συστήματα αποχέτευσης.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Λεπτομερής ερμηνεία

 Ως «κίνδυνος πλημμύρας» ορίζεται: «ο συνδυασμός της

πιθανότητας να λάβει χώρα πλημμύρα και των δυνητικών
αρνητικών συνεπειών
 για την ανθρώπινη υγεία
 το περιβάλλον
 την πολιτιστική κληρονομιά
 και τις οικονομικές δραστηριότητες που συνδέονται με αυτήν
την πλημμύρα».

10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Προκαταρτική αξιολόγηση των

κινδύνων πλημμύρας
 Η προκαταρκτική αξιολόγηση περιλαμβάνει:
α) χάρτες της περιοχής της λεκάνης απορροής του ποταμού
στην κατάλληλη κλίμακα
β) περιγραφή των πλημμυρών οι οποίες σημειώθηκαν κατά το
παρελθόν και είχαν σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στις
ανθρώπινες ζωές, στις οικονομικές δραστηριότητες και στο
περιβάλλον
γ) αξιολόγηση των δυνητικών αρνητικών συνεπειών των
μελλοντικών πλημμυρών 11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χάρτες επικινδυνότητας πλημμυρών

και χάρτες κινδύνου πλημμύρας

Οι χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας καλύπτουν τις

γεωγραφικές περιοχές που θα μπορούσαν να πλημμυρήσουν
σύμφωνα με τα ακόλουθα σενάρια:
 πλημμύρες χαμηλής πιθανότητας ή σενάρια ακραίων
φαινομένων
 πλημμύρες μέσης πιθανότητας (με πιθανή περίοδο
επαναληπτικότητας ≥ 100 χρόνια)
 πλημμύρες υψηλής πιθανότητας, ανάλογα με την
περίπτωση 12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σχέδια διαχείρισης των

κινδύνων πλημμύρας
 Τα σχέδια διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας λαμβάνουν
υπόψη το κόστος και τα οφέλη, την έκταση της πλημμύρας και
τις οδούς και περιοχές αποστράγγισης των πλημμυρών με
δυνατότητα συγκράτησης των πλημμυρών, όπως οι φυσικές
πλημμυρικές περιοχές, τους περιβαλλοντικούς στόχους της
οδηγίας 2000/60/ΕΚ, τη διαχείριση του εδάφους και των
υδάτων, τον χωροταξικό σχεδιασμό, τη χρήση της γης, τη
διαφύλαξη της φύσης, τη ναυσιπλοΐα και τις λιμενικές
υποδομές. 13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συντονισμός με την οδηγία

2000/60/ΕΚ, ενημέρωση του κοινού
και διαβούλευση
 Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα για
• την κατάστρωση των πρώτων χαρτών επικινδυνότητας και
των χαρτών κινδύνου πλημμύρας και οι συνακόλουθες
επανεξετάσεις τους.
• την κατάρτιση των πρώτων σχεδίων διαχείρισης των
κινδύνων πλημμύρας και οι συνακόλουθες επανεξετάσεις
τους
• η ενεργός συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων στα
πλαίσια της παρούσας οδηγίας 14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέτρα εφαρμογής και

τροποποιήσεις
Τα κράτη μέλη μπορούν:
 να αποφασίζουν να χρησιμοποιούν χάρτες επικινδυνότητας
πλημμύρας και χάρτες κινδύνων πλημμύρας που έχουν
καταστρωθεί πριν από τις 22 Δεκεμβρίου 2010 εάν οι χάρτες
αυτοί παρέχουν ισοδύναμο επίπεδο πληροφοριών με το
προβλεπόμενο.
 να αποφασίζουν να χρησιμοποιούν σχέδια διαχείρισης των
κινδύνων πλημμύρας που έχουν καταρτισθεί πριν από τις 22
Δεκεμβρίου 2010, εφόσον το περιεχόμενο των σχεδίων
αυτών είναι ισοδύναμο με τις προδιαγραφές σχεδίου που
ορίζει η παρούσα οδηγία. 15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επανεξετάσεις, εκθέσεις και

τελικές διατάξεις
 Η προκαταρκτική αξιολόγηση κινδύνου πλημμύρας ή η
αξιολόγηση επανεξετάζονται και εφόσον απαιτείται
επικαιροποιούνται έως τις 22 Δεκεμβρίου 2018 και εν συνεχεία
ανά εξαετία.

 Η πιθανή επίδραση των κλιματικών μεταβολών στη

συχνότητα επέλευσης φαινομένων πλημμύρας λαμβάνεται
υπόψη στην επανεξέταση που προβλέπει η παρούσα οδηγία.
16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επανεξετάσεις, εκθέσεις και

τελικές διατάξεις

Τα κράτη μέλη θέτουν στη διάθεση της Επιτροπής:

 την προκαταρκτική αξιολόγηση κινδύνων πλημμύρας
 τους χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας
 τους χάρτες κινδύνων πλημμύρας
 τα σχέδια διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας
 και την επανεξετασθείσα και ίσως επικαιροποιημένη
έκδοσή τους εντός τριών μηνών από τις ημερομηνίες που
έχουν προαναφερθεί. 17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επανεξετάσεις, εκθέσεις και

τελικές διατάξεις
 Τα κράτη μέλη ενημερώνουν την Επιτροπή για τις
αποφάσεις που λαμβάνουν και καθιστούν διαθέσιμες τις
σχετικές με αυτές πληροφορίες έως τις ημερομηνίες που έχουν
προαναφερθεί.
 Έως τις 22 Δεκεμβρίου 2018 και, εν συνεχεία, ανά εξαετία η
Επιτροπή υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το
Συμβούλιο έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της παρούσας
οδηγίας. Κατά τη σύνταξη της έκθεσης αυτής, λαμβάνονται
υπόψη οι επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος. 18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Επανεξετάσεις, εκθέσεις και

τελικές διατάξεις

 Οι διατάξεις αυτές όταν θεσπίζονται από τα κράτη μέλη

αναφέρονται στην παρούσα οδηγία ή συνοδεύονται από την
αναφορά αυτή κατά την επίσημη δημοσίευσή τους. Ο
τρόπος της αναφοράς καθορίζεται από τα κράτη μέλη.

 Τα κράτη μέλη γνωστοποιούν στην Επιτροπή το κείμενο των

ουσιωδών διατάξεων εσωτερικού δικαίου τις οποίες
θεσπίζουν στον τομέα που διέπεται από την παρούσα
οδηγία. Η παρούσα οδηγία αρχίζει να ισχύει την εικοστή
19
ημέρα από τη δημοσίευσή της στην Επιτροπή.
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εφαρμογή της οδηγίας

2007/60/ΕΚ στην Ελλάδα

 Ως προς την Οδηγία 2000/60/ΕΚ η Ελλάδα φάνηκε συνεπής

στις κοινοτικές της υποχρεώσεις και την ενσωμάτωσε
έγκαιρα στο εθνικό της δίκαιο με το ν. 3199/2003 «περί
προστασίας και διαχείρισης των υδάτων».

 Όμως, ο νόμος αυτός ενσωμάτωσε στο εσωτερικό δίκαιο

κάποιες μόνο από τις ρυθμίσεις της οδηγίας αυτής και αυτές
όχι στο σύνολό τους, γεγονός που τον καθιστά ανακόλουθο
και αποσπασματικό και δημιουργεί προβλήματα κατά την
20
εφαρμογή του.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εφαρμογή της οδηγίας

2007/60/ΕΚ στην Ελλάδα
 Η εφαρμογή της Οδηγίας 2007/60/ΕΚ αναμένεται ότι θα
αντιμετωπίσει:
(α) ανεπάρκεια των διοικητικών και τεχνικών υποδομών
(β) ελλιπή στελέχωση και λειτουργία των αρμόδιων αρχών
(γ) έλλειψη επαρκών ποσοτικών, ποιοτικών και άλλων
στοιχείων
(δ) τις ιδιαιτερότητες της χώρας (γεωμορφολογική διάρθρωση,
μεγάλο ανάπτυγμα ακτών, μικρές λεκάνες απορροής κ.λπ.),
(ε) διασυνοριακές εξαρτήσεις σε σημαντικό αριθμό
υδρολογικών λεκανών της Βόρειας Ελλάδας κ.λπ. 21

Ενότητα 8: Ξηρασία
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΞΗΡΑΣΙΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
 Η ξηρασία είναι ένα ακραίο μετεωρολογικό-κλιματικό
φαινόμενο που μπορεί να εμφανιστεί σε ανύποπτο χρόνο
σε οποιαδήποτε περιοχή και με απροσδιόριστη διάρκεια.

 Θεωρείται από τις πιο περίπλοκες αλλά και λιγότερο

κατανοητές φυσικές καταστροφές.

 Η εμφάνιση της είναι συνάρτηση πολλών παραμέτρων και

διαφέρει από τις άλλες ακραίες μετεωρολογικές
καταστάσεις σε πολλά σημεία. 4

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΞΗΡΑΣΙΑ

 Είναι δύσκολο να οριστεί η έναρξη και η λήξη ενός

επεισοδίου ξηρασίας, και αυτό γιατί παρουσιάζει υστέρηση
στην εμφάνιση από τη στιγμή που θα παρατηρηθεί
απουσία βροχοπτώσεων, ενώ τα καταστροφικά της
αποτελέσματα μπορούν να συνεχιστούν και μετά την
εμφάνιση κάποιων βροχοπτώσεων - για το λόγο αυτό
θεωρείται ως «έρπον φαινόμενο».

5
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΞΗΡΑΣΙΑ

 Δεν μπορεί να υπάρξει ένας κοινός παγκόσμιος

επιστημονικός ορισμός για την ξηρασία - κάθε περιοχή
πρέπει να έχει το δικό της ορισμό ανάλογα με την
κλιματολογία και την τοπογραφία που τη χαρακτηρίζει.

 Ο ορισμός της ξηρασίας αλλάζει ανάλογα με το αντικείμενο

της κάθε επιστήμης.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

ΞΗΡΑΣΙΑ
Για την Μετεωρολογία ξηρασία είναι η ελάττωση της
βροχόπτωσης σε σχέση με την «κανονική» τιμή της για
μεγάλο χρονικό διάστημα.
Για την γεωργία σημαίνει μη παραγωγική σοδειά, που είναι
αποτέλεσμα της έλλειψης του νερού στα κρίσιμα στάδια
ανάπτυξης της καλλιέργειας.
Για την υδρολογία και την υδρογεωλογία σημαίνει πτώση
της στάθμης των λιμνών, ποταμών και του υδροφόρου
ορίζοντα κάτω από κάποιο όριο για μία ορισμένη χρονική
περίοδο.
Για την οικονομία ή την πολιτική η ξηρασία εμφανίζεται
μόνο όταν υπάρχουν οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις.
7
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορισμός της Ξηρασίας

 Ο καταστροφικός χαρακτήρας της εξαρτάται και από

άλλους παράγοντες, όπως είναι οι υψηλές θερμοκρασίες,
οι ισχυροί άνεμοι και η χαμηλή σχετική υγρασία.

 Η ξηρασία σχετίζεται με το χρόνο εμφάνιση της

(καθυστέρηση στην έναρξης της υγρής περιόδου, απουσία
βροχόπτωσης κατά τα στάδια ανάπτυξης των φυτών) αλλά
και την αποτελεσματικότητα των βροχοπτώσεων (π.χ.
ένταση βροχόπτωσης, αριθμός επεισοδίων βροχής.
8

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τύποι Ξηρασίας

Η ξηρασία μπορεί να διακριθεί

σε 4 κατηγορίες:

 Την μετεωρολογική

 Την υδρολογική

 Τη γεωργική

 Την κοινωνικοοικονομική
9
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορισμός της Ξηρασίας

 Η μετεωρολογική ξηρασία (meteorological drought)

εκφράζεται ως σύγκριση των βροχοπτώσεων με τις
κανονικές ή τις μέσες τιμές βροχόπτωσης

 Η γεωργική ξηρασία (agricultural drought) συνδέει τη

μετεωρολογική ξηρασία με τις επιπτώσεις στη γεωργία,
εστιάζοντας κυρίως στην έλλειψη βροχόπτωσης, στη
διαφορά μεταξύ πραγματικής και δυνητικής
εξατμισοδιαπνοής, στο εδαφικό νερό, κ.α.
10

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ορισμός της Ξηρασίας

 Η υδρολογική ξηρασία (hydrological drought) είναι αυτή
που σχετίζεται με τα αποτελέσματα που έχει μία περίοδος
με βροχοπτώσεις μικρότερες από τη μέση τιμή σε
συνδυασμό με τα χαμηλά υδατικά αποθέματα του εδάφους
και του υπεδάφους (π.χ. ρέματα, στάθμη ποταμών-λιμνών,
στάθμη υπογείων υδάτων).

 Η κοινωνικοοικονομική ξηρασία (socioeconomic

drought) σχετίζεται με τα αποθέματα και τις απαιτήσεις
ορισμένων οικονομικών αγαθών ή υπηρεσιών σε
συνδυασμό με τις τρεις προηγούμενες μορφές ξηρασίας
(μετεωρολογική, γεωργική και υδρολογική). 11
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά της ξηρασίας

Τρία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά που κάνουν τα

διάφορα επεισόδια ξηρασίας να διαφέρουν μεταξύ τους:

 η ένταση

 η διάρκεια

 και η χωρική κατανομή

12

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ένταση της ξηρασίας

 Η ένταση της ξηρασίας αναφέρεται κυρίως στην

ελάττωση της βροχόπτωσης και στη σημαντικότητα των
επιπτώσεων της ελάττωσης αυτής. Γενικά, μπορεί να
καθοριστεί με τον υπολογισμό κλιματολογικών δεικτών, οι
οποίοι υπολογίζονται σε σχέση με τις κανονικές τιμές της
βροχόπτωσης.

13
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διάρκεια της ξηρασίας

 Ένα επεισόδιο ξηρασίας μπορεί να παρουσιάζει ένα μικρό

χρονικό διάστημα υστέρησης της εμφάνισης του (1-3
μήνες) σε σχέση με την πρώτη ελάττωση ή την πλήρη
απουσία της βροχόπτωσης, ενώ στη συνέχεια μπορεί να
διατηρείται για μήνες ή και για χρόνια, παρά το γεγονός ότι
στο διάστημα αυτό μπορεί να καταγραφούν βροχοπτώσεις,
μικρής όμως σημαντικότητας.

14

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διάρκεια της ξηρασίας

 Ο Μαχαίρας (1992) ταξινόμησε την ξηρασία σε τρεις
τύπους σύμφωνα με την διάρκεια εμφάνισης τους:

 στη μόνιμη ξηρασία η οποία οδηγεί στη δημιουργία

ερήμων

 στη περιοδική ή εποχική ξηρασία

 και στην τυχαία ξηρασία

15
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αίτια ξηρασίας
 Τα αίτια της εμφάνισης ξηρασίας σε μια περιοχή και η
διατήρηση της για ορισμένο χρονικό διάστημα δεν είναι
δυνατόν να καθοριστούν με βεβαιότητα αλλά σύμφωνα με
τη διεθνή βιβλιογραφία διατυπώθηκαν διάφορες υποθέσεις:

 Αλλαγές στη κυκλοφορία της ατμόσφαιρας

 Φαινόμενο El – Niño

 Αστρονομικοί Παράγοντες

16

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αλλαγές στη κυκλοφορία της

ατμόσφαιρας

 Η ξηρασία στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου αλλά και

της βόρειας Αφρικής οφείλεται κατά κύριο λόγο στη θέση
των κυμάτων Rossby.

 Αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία μπορεί να

προκληθούν και από άλλους παράγοντες μικρότερης
σημασίας.

17
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αλλαγές στη κυκλοφορία της

ατμόσφαιρας
 Η εισαγωγή μεγάλης ποσότητας ηφαιστειακής τέφρας ή
λεπτόκοκκου κονιορτού από τις ερήμους μπορεί να
μεταβάλει το ισοζύγιο της ακτινοβολίας με άμεσο
αποτέλεσμα την υπερθέρμανση των αερίων μαζών και την
εμφάνιση ξηρασίας στις περιοχές αυτές.

 Η διέλευση των αερίων μαζών πάνω από ψυχρές

θαλάσσιες μάζες έχει ως αποτέλεσμα το μη πλήρη
εμπλουτισμό αυτών με τα απαραίτητα ποσά υγρασίας
οπότε έμμεσα παρατηρείται ελάττωση του υετού στις
περιοχές όπου αυτές επηρεάζουν. 18

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Φαινόμενο El – Niño

 Η ελάττωση της θερμοκρασίας της επιφάνειας της

θάλασσας η οποία είναι αποτέλεσμα κυρίως της μεταβολής
της τροχιάς των θαλάσσιων ρευμάτων μπορεί να
προκαλέσει μεταβολή στη συνηθισμένη εμφάνιση των
καιρικών φαινομένων σε μια μεγάλη ή μικρή περιοχή στην
επιφάνειά του πλανήτη με αποτέλεσμα να εμφανιστεί ως
ένα επιπλέον αίτιο εμφάνισης ξηρασίας.

19
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Φαινόμενο El – Niño

 Το φαινόμενο El Niño παρατηρείται στην περιοχή του

Ειρηνικού Ωκεανού. Στο τέλος κάθε έτους, στην περιοχή
αυτή εμφανίζεται κατά μήκος των ακτών του Ισημερινού και
του Περού ένα ασθενές θερμό ωκεάνιο ρεύμα. Ορισμένα
όμως έτη το ρεύμα αυτό ενισχύεται σημαντικά από
απόψεως θέρμανσης και εκτείνεται μέχρι και το κέντρο του
Ειρηνικού ωκεανού.

20

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Φαινόμενο El – Niño

 Το μοντέλο παλινδρόμησης της ατμοσφαιρικής πίεσης

ανάμεσα στο δυτικό και ανατολικό τμήμα του Ειρηνικού,
είναι σήμερα γνωστό με τον όρο «Ταλάντωση Νότιας
Κύμανσης» (El niño Southern Oscillation, ENSO).

 Οι περιοχές που επηρεάζονται από την ENSO κυκλοφορία

θεωρούνται περιοχές ξηρασιών και πλημμυρών. Τα
φαινόμενα ENSO παίζουν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία
και την ένταση της ξηρασίας και μπορούν να
χρησιμοποιηθούν για την πρόγνωση της εμφάνισης του
φαινομένου της ξηρασίας. 21
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αστρονομικοί Παράγοντες

 Υποστηρίζεται ότι οι ηλιακές κηλίδες και οι σεληνιακοί

κύκλοι των 18.6 ετών αποτελούν παράγοντες ρύθμισης της
εμφάνισης ξηρασίας ή βροχόπτωσης στον πλανήτη. Η
περιοδική εμφάνιση τους αποτελεί μέσο πρόγνωσης της
ξηρασίας.

22

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αστρονομικοί Παράγοντες

 Από την διακύμανση της πολικότητας των ηλιακών

κηλίδων στο χρόνο παρατηρείται κύκλος 22 ετών
(περιοδικότητα), ο οποίος αποτελείται από δύο 11-ετών
κύκλους αντίθετης πολικότητας. Τα ελάχιστα της
πολικότητας στη διακύμανση των ηλιακών κηλίδων
αντιστοιχούν σε επεισόδια ξηρασίας, μικρής ή μεγάλης
έντασης.

23
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αστρονομικοί Παράγοντες

 Τα φαινόμενα αυτά όμως εκφράζουν μόλις τα 15-30% της

ολικής διακύμανσης της βροχόπτωσης, οπότε το 70%
περίπου της πιθανότητας εμφάνισης ξηρασίας σε κάποια
περιοχή οφείλεται σε άλλους κλιματικούς παράγοντες που
τελούν ακόμα υπό έρευνα.

24

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία

Μαχαίρας, Π., 1992: Αίτια και μετεωρολογικά χαρακτηριστικά

της ξηρασίας στον ελληνικό χώρο, Πρακτικά Συμποσίου
«Λειψυδρία και Πλημμύρες», Γεωτεχνικό Επιμελητήριο
Ελλάδας, Θεσσαλονίκη, 17-18 Μαρτίου 1992, σελ. 159-169.

Ρεφενέ, Μ., 1975: Αντικειμενική πρόγνωση των Μέγιστων και

Ελάχιστων θερμοκρασιών, Ε.Μ.Υ., Νο 2.

Σακκάς Ι. Γ., 1985: Τεχνική Υδρολογία Τεύχος Ι. Υδρολογία

Επιφανειακών Υδάτων, Εκδόσεις Ν. Αϊβαζή – Σ. Ζουμπούλη,
Ξάνθη.
Ενότητα 9: Δείκτες Ξηρασίας-Χαρακτηριστικά
του Ελληνικού χώρου

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δείκτες ξηρασίας

Η εμφάνιση των δεικτών ξηρασίας επιβλήθηκε από

 Το μεγάλο πλήθος ορισμών της ξηρασίας

 Τα διαφορετικά χαρακτηριστικά που εμφανίζει σε σχέση με

την τοπογραφία και το κλίμα της κάθε περιοχής

 οι πολύπλοκες φυσικές διεργασίες

4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δείκτες ξηρασίας

 Οι διάφοροι δείκτες ξηρασίας χρησιμοποιούν για τον

υπολογισμό τους δεδομένα των υψών βροχής, του πάχους
του στρώματος του χιονιού, των αποθεμάτων του
νερού στο έδαφος, καθώς και άλλες παραμέτρους.

 Η τιμή του δείκτη ξηρασίας είναι ένας καθαρός αριθμός

που μπορεί να φανεί περισσότερο χρήσιμος σε σχέση με την
ανάλυση της κάθε παραμέτρου χωριστά.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δείκτες ξηρασίας

 Η ορθή χρήση και ερμηνεία των δεικτών μπορεί να δώσει

τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε ξεχωριστού
επεισοδίου ξηρασίας, ενώ η μελέτη των τιμών του δείκτη
στη διάρκεια του χρόνου μπορεί να δώσει την πιθανότητα
επανεμφάνισης των επεισοδίων ξηρασίας.

 Η κακή χρήση των δεικτών με τη μη σωστή εφαρμογή των

περιορισμών του κάθε δείκτη, μπορεί να οδηγήσει σε
παρερμηνεία των αποτελεσμάτων.
6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Το ποσοστό της μέσης τιμής της

βροχόπτωσης (normal)
 Το ποσοστό της μέσης τιμής της βροχόπτωσης σε μία
περιοχή υπολογίζεται διαιρώντας την πραγματική τιμή
ποσού της βροχόπτωσης δια τη μέση τιμή αυτής και
πολλαπλασιάζεται επί το 100.

 Ο δείκτης αυτός μπορεί να υπολογιστεί είτε για ένα μήνα

είτε μία ένα σύνολο μηνών.

 Ένα από τα μειονεκτήματα της χρήσης του δείκτη είναι ότι

η μέση τιμή δεν είναι ίση με τη διάμεσο του ποσού
βροχόπτωσης εφόσον η μηνιαία ή η εποχιακή
βροχόπτωση δεν παρουσιάζει κανονική κατανομή. 7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Palmer Drought Severity Index

(PDSI)
O Palmer (1965) δημιούργησε το
Δείκτη Palmer Drought Severity
Index (PDSI) με σκοπό τη
μέτρηση της υγρασίας. Υιοθέτησε την
ταξινόμηση που φαίνεται στο πίνακα
για τις τιμές του δείκτη οι οποίες
κυμαίνονται μεταξύ -4.0 και
4.0. Οι τιμές βρίσκουν εφαρμογή σε
πολλές περιοχές της Αμερικής 8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Palmer Drought Severity Index

(PDSI)
 Ο δείκτης PDSI υπολογίζεται με βάση τα δεδομένα
βροχόπτωσης, θερμοκρασίας και το διαθέσιμο νερό του
εδάφους (Available Water Content, AWC).

 Όλοι οι βασικοί όροι της εξίσωσης ισορροπίας του νερού,

δηλαδή η εξατμισοδιαπνοή, η απορροή, η επαναφορά του
εδάφους σε κανονικές συνθήκες υγρασίας (soil recharge)
και η απώλεια υγρασίας από το επιφανειακό στρώμα
εδάφους είναι δυνατόν να υπολογιστούν αν είναι γνωστά τα
παραπάνω δεδομένα. 9

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Palmer Drought Severity Index

(PDSI)
Σύμφωνα με τον Alley (1984), 3 είναι τα βασικά
πλεονεκτήματα της εφαρμογής του δείκτης Palmer

α. Αποτελεί ένα είδος μέτρου της μη κανονικότητας του καιρού

σε μία περιοχή

β. Παρουσιάζει τη χωροχρονική κατανομή των επεισοδίων

ξηρασίας

γ. Δίνει τη δυνατότητα να μελετηθούν σημερινές συνθήκες

(ξηρές ή υγρές περίοδοι) με μία ιστορική προοπτική. 10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Palmer Drought Severity Index

(PDSI)
Υπάρχουν όμως και σημαντικά μειονεκτήματα που
παρουσιάζονται στη χρήση του δείκτη Palmer

α. Η σηματοδότηση της έναρξης και του τέλους μιας ξηρής ή

υγρής ακολουθίας έχει γίνει αυθαίρετα βασισμένος σε
δεδομένα και αναλύσεις βροχόπτωσης σε δύο
συγκεκριμένες περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών της
Αμερικής.

β. Ο δείκτης Palmer εμφανίζει ευαισθησία στη τιμή του

διαθέσιμου νερού (Available Water Content, AWC)
ανάλογα με το τύπο του εδάφους. 11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Palmer Drought Severity Index

(PDSI)
γ. Τα δύο στρώματα εδάφους για τα οποία γίνεται ο
υπολογισμός του ισοζυγίου του ύδατος μπορεί να μην είναι
αντιπροσωπευτικά σε μια διαφορετική περιοχή μελέτης.

δ. δείκτης δεν λαμβάνει υπόψη περιπτώσεις χιονόπτωσης,

χιονοκάλυψης και παγωμένου εδάφους.

ε. Δεν υπολογίζεται η φυσική υστέρηση μεταξύ της

βροχόπτωσης και της αντίστοιχης απορροής.

στ. Η δυνητική εξατμισοδιαπνοή υπολογίζεται σύμφωνα με τη

μέθοδο Thornthwaite 12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Surface Water Supply Index (SWPI)

 Τα δεδομένα που είναι απαραίτητα για τον υπολογισμό

του δείκτη (SWPI) είναι: το πάχος του χιονοστρώματος, η
παροχή, η βροχόπτωση και το πλεόνασμα νερού
(απόθεμα), τα οποία εναλλάσονται ανάλογα με την
χρονική περίοδο μελέτης.

 Όπως και ο δείκτης Palmer, οι τιμές του δείκτη SWPI

κυμαίνονται από -4.0 έως +4.0 με μέση τιμή το μηδέν.

13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Surface Water Supply Index (SWPI)

 Ως πλεονεκτήματα του δείκτη αναφέρονται πρώτον ο

εύκολος υπολογισμός του και δεύτερον ότι δίνει
αντιπροσωπευτικές μετρήσεις της παροχής του
επιφανειακού νερού σε όλο το εύρος της περιοχής
μελέτης.

 Τα μειονεκτήματα στην εφαρμογή του δείκτη SWPI είναι

τόσο η μη συνεχής ροή δεδομένων από κάποιους
σταθμούς, όσο και η παρουσία ενός νέου σταθμού στη
λεκάνη απορροής.
14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δείκτης Υγρασίας Σοδειάς (CMI-Crop

Moisture Index)
 Ο δείκτης Υγρασίας Σοδειάς (CMI) αποτελεί μια άλλη
μορφή του δείκτη Palmer έχει ως στόχο να ανιχνεύσει την
κατάσταση υγρασίας μιας σοδειάς από εβδομάδα σε
εβδομάδα, με μετεωρολογική προσέγγιση

 Ο δημιουργός του δείκτη αυτού είναι και πάλι ο Palmer

(1968) και η μεθοδολογία που χρησιμοποιείται είναι
σχεδόν η ίδια με αυτή του δείκτη PDSI.

15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δείκτης Υγρασίας Σοδειάς (CMI-Crop

Moisture Index)
 Ο δείκτης CMI σχεδιάστηκε για να εκτιμά μικρής διάρκειας
καταστάσεις υγρασίας κυρίως για αγροτικές περιοχές.

 Υπολογίζεται βάσει των μέσων θερμοκρασιών και του

ποσού βροχόπτωσης για κάθε εβδομάδα καθώς επίσης
και βάσει της τιμής του δείκτη CMI της προηγούμενης
εβδομάδας.

 Αντιδρά άμεσα στις διάφορες αλλαγές των καιρικών

συνθηκών και επειδή έχει διορθωθεί στο χώρο και στο
χρόνο μπορεί να συγκρίνει συνθήκες υγρασίας
διαφορετικών περιοχών. 16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Standardized Precipitation Index

(SPI)

 Η κατανόηση ότι η απουσία της βροχόπτωσης έχει

διαφορετικά αποτελέσματα στο υπόγειο νερό, στην
ικανότητα κατακράτησης νερού, στην υγρασία του
εδάφους, στην εμφάνιση του χιονιού και στα επιφανειακά
ύδατα οδήγησαν το Standardized Precipitation Index
(SPI).

17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Standardized Precipitation Index

(SPI)

 Ο SPI υπολογίζεται από τη διαφορά της βροχόπτωσης

από τη μέση τιμή για μία ορισμένη χρονική περίοδο
διαιρώντας την με την τυπική απόκλιση. Επειδή όμως η
βροχόπτωση δεν έχει κανονική κατανομή, γίνεται μία
ρύθμιση η οποία επιτρέπει στον δείκτη SPI να έχει
κανονική κατανομή. Επομένως, η μέση τιμή του SPI για
μία χρονική περίοδο και για συγκεκριμένη περιοχή είναι 0
και η τυπική απόκλιση είναι 1.

18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Standardized Precipitation Index

(SPI)
Ένα επεισόδιο ξηρασίας που μπορεί
να εμφανίζεται οποιαδήποτε στιγμή
αρχίζει όταν ο δείκτης SPI παίρνει
αρνητική τιμή, συνεχίζει με αρνητικές
τιμές και γίνεται έντονο όταν ο δείκτης
πάρει τιμή μικρότερη ή ίση με το -1.5.
Το επεισόδιο τελειώνει όταν ο δείκτης
πάρει τιμή θετική.
19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικός Δείκτης Βροχόπτωσης (RI-

National Rainfall Index)

 Ο Εθνικός Δείκτης Βροχόπτωσης (RI) δημιουργήθηκε για

να συγκρίνει τιμές βροχόπτωσης με έντονη διακύμανση σε
ηπειρωτική κλίμακα στην Αφρική.

 Για κάθε χώρα υπολογίστηκε ο δείκτης βασιζόμενος στην

ετήσια μέση βροχόπτωση της κάθε χώρας διορθωμένη
σύμφωνα με τη μέση τιμή των βροχοπτώσεων μεγάλης
χρονοσειράς για κάθε σταθμό χωριστά.

20
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικός Δείκτης Βροχόπτωσης (RI-

National Rainfall Index)

 Ο δείκτης βροχόπτωσης (RI) συνδυάζεται ικανοποιητικά με

την εθνική παραγωγή αγροτικών προϊόντων στην Αφρική.
Επειδή ο δείκτης διορθώνεται με βάση την ετήσια
βροχόπτωση, οι σταθμοί εκείνοι που βρίσκονται σε
υγρότερες περιοχές της χώρας εμφανίζουν μεγαλύτερη
επίδραση στο δείκτη σε σχέση με τους σταθμούς που
βρίσκονται σε ξηρές περιοχές της χώρας.

21

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά του Ελληνικού

χώρου
Η ξηρασία στην Ελλάδα μπορεί, σύμφωνα με χωρικά
κριτήρια, να διακριθεί σε 4 τύπους:

 Ο τύπος Α΄ της ξηρασίας παρατηρείται με την επικράτηση

της ξηρασίας σε ολόκληρη την Ελλάδα.
 Ο τύπος Β΄ αντιστοιχεί σε ξηρασία στη νότια Ελλάδα και
ιδιαίτερα στην Κρήτη και τα Δωδεκάνησα.
 Ο Τύπος Γ΄ χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση ξηρασίας
στην ανατολική Ελλάδα
 ο Τύπος Δ΄ παρατηρείται με την ύπαρξη ξηρασίας στην
Αττική και στις Κυκλάδες. 22
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά του Ελληνικού

χώρου
Συγκρίνοντας τα αποτελέσματα των αναλύσεων μπορούν να
καθοριστούν τα πλήρη χαρακτηριστικά της ξηρασίας για την
ελληνική περιοχή. Συγκεκριμένα:

 Ως ξηρή ημέρα στην Ελλάδα καθορίζεται εκείνη η ημέρα

όπου το ύψος βροχόπτωσης είναι μικρότερο ή ίσο των
0.1mm.

 Επεισόδιο ξηρασίας στην Ελλάδα, κυρίως κατά τη

διάρκεια της χειμερινής περιόδου, ορίζεται εκείνο το
χρονικό διάστημα όπου θα πρέπει οι συνεχόμενες ημέρες
ξηρασίας να είναι περισσότερες από 10. 23

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηριστικά του Ελληνικού

χώρου
 Ως εξαιρετική ξηρασία μπορεί να καθοριστούν εκείνα τα
επεισόδια ξηρασίας όπου παρατηρούνται συνεχόμενοι
μήνες με τιμές του δείκτη SPI < -2.0.

 Η ξηρασία σπάνια εμφανίζεται σε ολόκληρο τον ελληνικό

χώρο. Παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μια μικρή σε
έκταση χώρα, η ιδιαίτερη τοπογραφία και το έντονο
ανάγλυφο έχουν σαν αποτέλεσμα τη διαφορετική
κατανομή των βροχοπτώσεων, με συνέπεια τη μη
ταυτόχρονη εμφάνιση της ξηρασίας σε ολόκληρη τη χώρα.
24
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία

Μαχαίρας, Π., 1992: Αίτια και μετεωρολογικά χαρακτηριστικά

της ξηρασίας στον ελληνικό χώρο, Πρακτικά Συμποσίου
«Λειψυδρία και Πλημμύρες», Γεωτεχνικό Επιμελητήριο
Ελλάδας, Θεσσαλονίκη, 17-18 Μαρτίου 1992, σελ. 159-169.

Ρεφενέ, Μ., 1975: Αντικειμενική πρόγνωση των Μέγιστων και

Ελάχιστων θερμοκρασιών, Ε.Μ.Υ., Νο 2.

Σακκάς Ι. Γ., 1985: Τεχνική Υδρολογία Τεύχος Ι. Υδρολογία

Επιφανειακών Υδάτων, Εκδόσεις Ν. Αϊβαζή – Σ. Ζουμπούλη,
Ξάνθη.

Ενότητα 10: Οδηγίες Medroplan

 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οδηγίες MEDROPLAN
ΓΕΝΙΚΑ:
 Οι Οδηγίες του MEDROPLAN (2008) είναι το αποτέλεσμα
ενός προγράμματος που χρηματοδοτήθηκε μέσω ενός
Ευρω-Μεσογειακού Περιφερειακού Προγράμματος για
Τοπική Υδατική Διαχείριση με τη συνεργασία επιστημόνων
και άμεσα ενδιαφερομένων από την Ελλάδα, την Ισπανία,
την Ιταλία, την Κύπρο, το Μαρόκο και την Τυνησία.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Οδηγίες MEDROPLAN
Οι Οδηγίες είναι σχεδιασμένες έτσι ώστε να συνεισφέρουν σε
κοινωνικά και στρατηγικά ζητήματα κλειδιά:
 Πώς μπορεί η διαχείριση των υδάτων να βελτιωθεί και
πώς μπορούν οι άνθρωποι να ωφεληθούν με τον καλύτερο
δυνατό τρόπο από τέτοιες αλλαγές;

 Πώς μπορεί η έρευνα να βοηθήσει στην ανάπτυξη

καινοτόμων θεσμών και εργαλείων υποστήριξης
αποφάσεων; Οι Οδηγίες παρέχουν ένα πλαίσιο και μια
συστηματική προσέγγιση για τη σύνδεση της ακαδημαϊκής
γνώσης με τις επιχειρησιακές και στρατηγικές πλευρές της
5
διαχείρισης της επικινδυνότητας της ξηρασίας.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δομή των Οδηγιών και

προοριζόμενοι χρήστες
Τα προκύπτοντα από το πρόγραμμα MEDROPLAN
δομούνται σε 3 βασικές ενότητες:

 Τις Οδηγίες Διαχείρισης της Ξηρασίας

 Το Τεχνικό Παράρτημα (Technical Annex) στις Οδηγίες

Διαχείρισης της Ξηρασίας

 Ο δικτυακός τόπος του MEDROPLAN

6

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σκοπός των οδηγιών

 Ο σκοπός των Οδηγιών του MEDROPLAN είναι να
παρέχουν στις Μεσογειακές χώρες ένα πλαίσιο για
αποτελεσματική και συστηματική προσέγγιση
παρεμπόδισης ή/και ελαχιστοποίησης των συνεπειών της
ξηρασίας στους ανθρώπους.

 Οι Οδηγίες προορίζονται για τη συμπλήρωση των

εξελισσόμενων προσπαθειών προγραμματισμού στις
υδατικές λεκάνες της χώρας και των εξελισσόμενων
πρωτοβουλιών αγροτικής πολιτικής.
7
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τα μέρη των οδηγιών

Οι οδηγίες αποτελούνται
από τα εξής μέρη:
 Το πλαίσιο
προγραμματισμού
 Το οργανωτικό μέρος
 Το μεθοδολογικό μέρος
 Το επιχειρησιακό μέρος
 Το μέρος της ανοικτής
αξιολόγησης

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μερικοί ορισμοί
Ξηρασία: Φυσική περιστασιακή (τυχαία) προσωρινή
κατάσταση συνεχούς μείωσης στη βροχόπτωση και στη
διαθεσιμότητα ύδατος αναφορικά με τις κανονικές τιμές,
που εκτείνεται σε μια σημαντική χρονική περίοδο και
καλύπτει μια ευρεία περιοχή.

Ξηρότητα: Φυσική μόνιμη κλιματική κατάσταση με πολύ

χαμηλές ετήσιες ή εποχιακές βροχοπτώσεις.

Έλλειμμα νερού: Ανθρωπογενής προσωρινή ανισορροπία

στη διαθεσιμότητα του ύδατος.
9
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μερικοί ορισμοί
Η λειψυδρία δηλώνει μια μόνιμη κατάσταση ανισορροπίας
μεταξύ των υδατικών πόρων σε μια περιοχή (ή σε ένα
σύστημα υδροδότησης), η οποία χαρακτηρίζεται από ένα
ξηρό κλήμα ή/και γρήγορη αύξηση της υδατικής ζήτησης
που σχετίζεται με πληθυσμιακή ανάπτυξη, επέκταση των
ξηρικών καλλιεργειών, κ.λπ.

Ερημοποίηση: η υποβάθμιση του εδάφους σε ξηρές,

ημίξηρες και άλλες περιοχές σε μια ξηρή περίοδο. Η
ερημοποίηση προκαλείται αρχικά από υπέρ-εκμετάλλευση
και ακατάλληλη εδαφική χρήση σε συνδυασμό με την
κλιματική διακύμανση. 10

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μερικοί ορισμοί
Κίνδυνος: Ένα ενδεχομένως καταστρεπτικό φυσικό γεγονός
φαινόμενο ή/και ανθρώπινη δραστηριότητα, που μπορεί να
προκαλέσει απώλεια ζωής ή τραυματισμό, ζημιά
περιουσίας, κοινωνική και οικονομική διάσπαση ή
περιβαλλοντική υποβάθμιση.

Τρωτότητα: Ένα σύνολο συνθηκών και διεργασιών που

προκύπτουν από φυσικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς και
περιβαλλοντικούς παράγοντες, που αυξάνουν την
ευπάθεια μιας κοινότητας στην επίδραση των κινδύνων.

11
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μερικοί ορισμοί

Επικινδυνότητα: Η πιθανότητα επιζήμιων συνεπειών, ή

αναμενόμενων απωλειών (θάνατοι, τραυματισμοί,
καταστροφή περιουσίας, ζωτικών πόρων, οικονομικής
δραστηριότητας ή περιβαλλοντική βλάβη), που προκύπτει
από αλληλεπιδράσεις μεταξύ φυσικών ή ανθρωπογενών
κινδύνων και τρωτών συνθηκών.

12

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Η μεθοδολογία που
παρουσιάζεται στις Οδηγίες
Το μεθοδολογικό μέρος των
Οδηγιών συλλέγει και παρέχει
κατανοητές τεχνικές και
επιστημονικές προσεγγίσεις για
την ενθάρρυνση αντικειμενικών
τεχνικών μελετών.

13
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηρισμός της ξηρασίας και

συνεχή παρακολούθηση

 Η ξηρασία είναι ένα τρισδιάστατο φαινόμενο που μπορεί

να χαρακτηριστεί από τη σοβαρότητά της ή την ένταση, τη
διάρκεια και τη γεωγραφική έκταση.

 Ο χαρακτηρισμός της ξηρασίας είναι περίπλοκος και

υπάρχει ένα μεγάλο φάσμα μετεωρολογικών ή
υδρολογικών δεικτών που μπορεί να χρησιμοποιηθεί.

14

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χαρακτηρισμός της ξηρασίας και

συνεχή παρακολούθηση
Οι δείκτες για το χαρακτηρισμό της ξηρασίας πρέπει να είναι
σύμφωνοι με τις ακόλουθες απαιτήσεις:

 να μπορούν να υπολογιστούν από διαθέσιμα δεδομένα

από πραγματικά συστήματα συλλογής δεδομένων

 να έχουν a priori και άμεση σχέση με τρωτά κοινωνικά,

οικονομικά και περιβαλλοντικά συστήματα και

 να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για προβλέψεις και

συστήματα έγκαιρης καταγραφής. 15
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση επικινδυνότητας
Παρόλο που ο πλήρης
ορισμός των επιπτώσεων
της ξηρασίας είναι μάλλον
περίπλοκος οι κύριες
συνέπειες είναι δυνατόν να
ταξινομηθούν γενικά σε
τρεις κατηγορίες:
 οικονομικές
 περιβαλλοντικές
 κοινωνικές 16

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση της επικινδυνότητας στη

γεωργία
 Η κύρια πηγή επικινδυνότητας σε συστήματα μη
αποδοτικής παραγωγής και ιδίως σε συνοριακά εδάφη
είναι οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Στην περίπτωση
αυτή, η ξηρασία έχει άμεσο αντίκτυπο στο εισόδημα των
αγροτών και η ανάλυση της επικινδυνότητας είναι σχετικά
απλή με την εκτίμηση απλών μεταβλητών όπως η
απόδοση της καλλιέργειας.

17
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση της επικινδυνότητας στη

γεωργία
Αντιθέτως, τα αγροτικά συστήματα σε οικονομικά
ανεπτυγμένες περιοχές επηρεάζονται πολύ από:

 τη στρατηγική
 την αγορά
 την τεχνολογία
 και την οικονομία

O προσδιορισμός της επίδρασης της ξηρασίας στους

ανεξάρτητους αγρότες και συνολικά στον αγροτικό τομέα
είναι περίπλοκος. 18

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση της επικινδυνότητας στη

γεωργία
 Το επίπεδο επικινδυνότητας στις γεωγραφικές περιοχές
προσδιορίζεται εφαρμόζοντας μια συνάρτηση του
παράγοντα επικινδυνότητας (RF).

 Ένας σταθμός αναφοράς λαμβάνεται ως βάση σύγκρισης

και εξετάζονται δύο κατηγορίες απόδοσης: κάτω του μέσου
όρου και πάνω από αυτόν.

 Για κάθε τοποθεσία οι τιμές RF δείχνουν αν οι αποδόσεις

στο σταθμό αυτό εμφανίζουν υψηλότερη επικινδυνότητα
από το σταθμό αναφοράς. 19
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση της επικινδυνότητας στη

γεωργία
 Θετικές τιμές RF όταν οι αποδόσεις είναι πιο κάτω από το
0 δείχνουν ότι η τοποθεσία εμφανίζει μεγαλύτερη
επικινδυνότητα, επειδή υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να
υπάρχουν χαμηλές αποδόσεις σε σχέση με το σταθμό
αναφοράς.

 Θετικές τιμές RF όταν οι αποδόσεις είναι πιο πάνω από το

0) δείχνουν ότι η επικινδυνότητα είναι μικρότερη, επειδή
υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης αποδόσεων
πάνω από το μέσο όρο σε σχέση με το σενάριο αναφοράς.
20

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αποτίμηση της επικινδυνότητας

στη γεωργία
Το γράφημα απεικονίζει την
κατανομή του παράγοντα
επικινδυνότητας σε πέντε
ισπανικές τοποθεσίες
(Valladolid, Burgos, la Rioja,
Cordoba, Murcia) σε
ξηρικά αγροτικά συστήματα
δημητριακών.
21
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κριτήρια για την επιλογή των

δράσεων
Η προετοιμασία σχεδίων
διαχείρισης της ξηρασίας απαιτεί
την επιλογή του πιο κατάλληλου
συνδυασμού μακροπρόθεσμων και
βραχυπρόθεσμων δράσεων σε
σχέση με την τρωτότητα του
συγκεκριμένου συστήματος
παροχής ύδατος ή αγροτικού
συστήματος. 22

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ενότητα 11: ΕΡΗΜΟΠΟΙΗΣΗ

 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εισαγωγή
Η ερημοποίηση είναι μια δυναμική διαδικασία η οποία
παρατηρείται ενεργά σε περιοχές οι οποίες χαρακτηρίζονται:
 ξηρές
 ημίξηρες
 ύφυγρες

Τα αίτια της ερημοποίησης θα μπορούσαν να ομαδοποιηθούν

σε δύο βασικές κατηγορίες:
 τα βιοφυσικά
 τα κοινωνικοοικονομικά αίτια

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξέλιξη του ορισμού της

Ερημοποίησης

 Το 1977 το γραφείο UNEP όριζε ως ερημοποίηση «τον

περιορισμό ή την καταστροφή των βιολογικών δυνατοτήτων
της γης που μπορούν να οδηγήσουν σε συνθήκες όμοιες με
αυτές της ερήμου και ένα είδος υποβάθμισης των
οικοσυστημάτων ακολουθούμενο από μια συνεχιζόμενη
μείωση των βιολογικών τους δυνατοτήτων».

5
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξέλιξη του ορισμού της

Ερημοποίησης
 Το 1983 ο Ντρεγκνέ όρισε την ερημοποίηση ως «τη
στειρότητα των γήινων οικοσυστημάτων εξαιτίας των
ανθρώπινων δραστηριοτήτων που διαπιστώνεται από τη
μειωμένη παραγωγικότητα των ωφέλιμων φυτικών ειδών,
τη μειωμένη βιομάζα και βιοποικιλότητα της μίκρο και
μάκρο πανίδας και χλωρίδας, την επιταχυνόμενη διάβρωση
του εδάφους και τους αυξημένους κινδύνους εξαιτίας της
ανθρώπινης δραστηριότητας».

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξέλιξη του ορισμού της

Ερημοποίησης
Το 1984 επιτυγχάνεται η συμφωνία του UNEP και του FAO
να οριστεί η ερημοποίηση ως «όλες οι διατυπώσεις που
υποδηλώνουν κοινωνικο‐οικονομικές,
‐ φυσικές και
ανθρώπινες διεργασίες που προκαλούν τροποποίηση:
 στην ισορροπία του εδάφους
 της βλάστησης
 της ατμόσφαιρας
 του νερού
σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από ξηρασία που
προκαλείται από εδαφικούς και κλιματικούς παράγοντες». 7
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εξέλιξη του ορισμού της

Ερημοποίησης
 Η τρίτη αναθεώρηση του ορισμού της ερημοποίησης από
το UNEP έγινε το 1991 δίνοντας πιο συγκεκριμένη
διάσταση στο φαινόμενο ως «η υποβάθμιση των γαιών σε
ξηρές, ημίξηρες, ξηρές/ύφυγρες περιοχές, κυρίως εξαιτίας
αρνητικών παρεμβάσεων από τον άνθρωπο.

 Οι κλιματικές αλλαγές ως βασικός παράγοντας πέρα από

την ανθρώπινη δραστηριότητα προστέθηκαν ως
παράγοντας στον ορισμό της ερημοποίησης σε μια ακόμη
αναθεώρηση το 1994.
8

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκδήλωση της Ερημοποίησης

 Η ερημοποίηση απειλεί σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα
ευρύτατα γεωγραφικά συστήματα στα οποία το έδαφος έχει
φθάσει σε τελικό στάδιο υποβάθμισης και αδυνατεί να
παρέχει τον απαραίτητο ζωτικό χώρο, νερό και θρεπτικά
συστατικά.

 Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του FAO (Οργανισμός

Τροφίμων & Γεωργίας), πάνω από 36.000 εκατομμύρια
στρέμματα γης σε 100 χώρες έχουν σήμερα υποστεί
ερημοποίηση.
9
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκδήλωση της Ερημοποίησης

Η ερημοποίηση εμφανίζεται
σε όλες τις ηπείρους εκτός
από την Ανταρκτική και
επηρεάζει την ζωή
εκατομμυρίων ανθρώπων
και κυρίως των φτωχών που
κατοικούν σε ξηρές
περιοχές του πλανήτη.
10

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκδήλωση της Ερημοποίησης

Σύμφωνα με έκθεση World Atlas of Desertification της UNEP:

 Το 1/6 του παγκόσμιου πληθυσμού απειλείται από τις

συνέπειες της ερημοποίησης.
 Το 1977 η υποβάθμιση του εδάφους δεν επέτρεπε σε 57
εκατομμύρια ανθρώπους να παράγουν αρκετή τροφή για
να συντηρηθούν.
 Το 1984 ο αριθμός τους αυξήθηκε σε 135 εκατομμύρια.
 Το διάστημα 2000-2005 ο πληθυσμός αυτός ξεπέρασε το
1 δισεκατομμύριο, γεγονός που θα οδηγήσει σε
υπεραύξηση των οικονομικών μεταναστεύσεων.
11
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τα Κύρια Αίτια της Ερημοποίησης

Τα αίτια του φαινομένου εντοπίζονται κυρίως σε δύο
κατηγορίες οι οποίες αλληλοεπηρεάζονται και είναι:

α) η ανθρώπινη παρέμβαση(η υπερεκμετάλλευση των

φυσικών πόρων, η εντατικοποίηση των καλλιεργειών λόγω
αύξησης πληθυσμού και αναγκών, ανορθόδοξες και
ακατάλληλες τεχνικές χρήσεις της γης, κακή χρήση της
άρδευσης, η υπερβόσκηση)

(β) κλιματολογικές αλλαγές (μεγάλες περίοδοι ξηρασίας, η

μείωση των βροχοπτώσεων και οι μεγάλες ταχύτητες του
ανέμου) 12

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εκδήλωση της Ερημοποίησης

Η εξαιρετική ευαισθησία των
Ευρωπαϊκών περιοχών της
Μεσογείου στο φαινόμενο της
ερημοποίησης αναγνωρίστηκε από
τη διεθνή κοινότητα με αποτέλεσμα
να γίνουν μια σειρά από ενέργειες
προκειμένου να μελετηθούν
συστηματικά τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά που πυροδοτούν
την ερημοποίηση. 13
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Προγράμματα και έρευνες που

σχετίζονται με την ερημοποίηση

Ένας περιορισμένος αλλά • ASMODE

ενδεικτικός κατάλογος • DeMon 1 & DeMon 2
προγραμμάτων και ερευνών • DESERTLINKS
που σχετίζονται με την • DeSurvey
ερημοποίηση στις χώρες
• MEDALUS
βόρεια της Μεσογείου είναι:

14

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Νομοθετικό πλαίσιο για την

ερημοποίηση

 Η πλειάδα των νομοθετικών ρυθμίσεων οι οποίες είναι

καταγεγραμμένες στη βιβλιογραφία και εφαρμόζονται αυτή
τη στιγμή στην Ελλάδα, είναι ένας συνδυασμός, εθνικών
και ευρωπαϊκών‐ διεθνών νομοθετημάτων που κινούνται σε
όμορα επίπεδα κατεύθυνσης και λειτουργούν
συμπληρωματικά.

15
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο για

την ερημοποίηση

 Πολιτικές Αγροτικής Ανάπτυξης (LEADER)

 Πολιτικές Υδάτινων Πόρων(NATURA 2000)

 Πολιτικές προστασίας της Βιοποικιλότητας

 Οριζόντιες Περιβαλλοντικών Πολιτικών

16

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εγχειρίδιο ανάλυσης της πολιτικής

για την καταστολή της ερημοποίησης

 Ένα σημαντικό αποτέλεσμα του προγράμματος

MEDACTION είναι το Εγχειρίδιο Ανάλυσης της Πολιτικής
για την Καταστολή της Ερημοποίησης το οποίο τονίζει την
ανάγκη να τεθεί ένα πλαίσιο υποστήριξης της πολιτικής για
την Ευρωπαϊκή Ένωση.

17
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εγχειρίδιο ανάλυσης της πολιτικής

για την καταστολή της ερημοποίησης

 Το πλαίσιο αυτό θα αποτελέσει ένα επίπεδο λήψης

αποφάσεων μεταξύ του διεθνούς επιπέδου της Συνθήκης
κατά της Απερήμωσης και των κρατών μελών που
συνυπογράφουν τη συνθήκη και θα προτείνει ένα
ολοκληρωμένο σχέδιο για να υποστηριχθούν περιοχές
επηρεασμένες από την ερημοποίηση.

18

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Θεματική στρατηγική της Ε.Ε. για την

προστασία του εδάφους
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Σεπτέμβριο του 2006 υιοθέτησε
τη Θεματική Στρατηγική για την Προστασία του Εδάφους
όπου:

 Μια κοινοποίηση από την Επιτροπή προς τους άλλους

Ευρωπαϊκούς Θεσμούς (COM(2006) 231) που ορίζει το
πλαίσιο της Στρατηγικής.
 Μια πρόταση για την Οδηγία Πλαίσιο (νόμος της
Ευρωπαϊκής Ένωσης) (COM(2006) 232).
 Μια Εκτίμηση Επιπτώσεων (SEC(2006)1165 και
SEC(2006)620) που περιέχει μια ανάλυση των
οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών 19

επιδράσεων.
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικό σχέδιο δράσης

Στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης περιγράφονται οι παράγοντες και

οι διαδικασίες ερημοποίησης στην χώρα μας και
προβλέπονται γενικά μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης
του προβλήματος καθώς και ειδικές δράσεις στους τομείς:

 Γεωργίας
 Δασών
 Κτηνοτροφίας
 Άγριας Πανίδας
 Υδατικών πόρων
20

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικό σχέδιο δράσης

Ειδικότερα, στον τομέα της Γεωργίας, προβλέπονται:

 Γενικά μέτρα που στοχεύουν στην αντιμετώπιση της

διάβρωσης των εδαφών και τα οποία βασίζονται στην
εφαρμογή των αρχών αειφορίας του Σχεδιασμού Χρήσης
Γαιών.

 Αντιμετώπιση της ξηρασίας και συντήρηση του εδαφικού

ύδατος.
21
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικό σχέδιο δράσης

Στον τομέα των Δασών εξετάζεται η λήψη μέτρων για την
ελαχιστοποίηση της πιθανότητας έναρξης πυρκαγιών και
την μείωση της ταχύτητας εξάπλωσής της. Τα μέτρα αυτά
είναι:

 Η ανάπτυξη λιγότερο εύφλεκτων φυτοκοινωνιών.

 Η αραίωση και διατήρηση κατάλληλης δομής των δασών.
 Οι καθαρισμοί, οι κλαδεύσεις, η κατάλληλη διευθέτηση ή
απομάκρυνση των υπολειμμάτων και πιθανότητα η
εφαρμογή ελεγχόμενης βόσκησης.
 Η ολοκλήρωση του δασικού κτηματολογίου 22

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικό σχέδιο δράσης

Στον τομέα της Πανίδας:
 Συστηματική και συνεχής συλλογή στοιχείων όσον αφορά
πληθυσμιακά επίπεδα των ειδών.
 Επιλογή και προστασία κατάλληλων βιοτόπων οι οποίοι
παρουσιάζουν οικολογικό ενδιαφέρον.
 Έλεγχος της υπερβόσκησης των βοσκοτόπων από τα
οικόσιτα.
 Θέσπιση κινήτρων για τη δημιουργία φυτικών φραχτών
από τους γεωργούς περιμετρικά των γεωργικών
καλλιεργειών.
 Καθιέρωση του θεσμού του ελεγχόμενου κυνηγιού σε
ειδικές περιοχές. 23
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Εθνικό σχέδιο δράσης

Στον τομέα των Υδατικών πόρων τα μέτρα αφορούν:

 Περιορισμό της απώλειας ύδατος μέσω της βελτίωσης της

αποτελεσματικότητας των αρδεύσεων.

 Περιορισμός των απωλειών από τις αστικές και

βιομηχανικές χρήσεις του ύδατος.

24

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Βιβλιογραφία

Μπίλιας, Π. Φ., 2009: Εκτίμηση του κινδύνου ερημοποίησης με

τη χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών και
δορυφορικής Τηλεπισκόπησης, Περιοχής Εφαρμογής: Νομός
Κιλκίς, Μεταπτυχιακή Διατριβή, Γεωπονική Σχολή, Α.Π.Θ.,
Θεσσαλονίκη, σελ. 110.

Πόγκα, Ν., 2008: Η προστασία των εδαφικών πόρων και η

καταπολέμηση του φαινομένου της ερημοποίησης: διεθνές,
ευρωπαϊκό και εθνικό θεσμικό πλαίσιο, Μεταπτυχιακή Διατριβή,
Τμήμα Κοινωνικών Επιστημών, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα,
σελ. 166.
Ενότητα 12: Το πρόβλημα της Ερημοποίησης
στην Ελλάδα

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ερημοποίηση στην Ελλάδα

Οι απειλούμενες από την
ερημοποίηση περιοχές
ανέρχονται στο 30% της συνολικής
έκτασης της χώρας, ενώ το 49%
βρίσκεται σε στάδιο πιθανής
ερημοποίησης. Η μεγαλύτερη απειλή
εντοπίζεται σε Κρήτη, Λέσβο,
Ανατολική Στερεά και Πελοπόννησο,
αλλά και σε σημεία της Θεσσαλίας
και της Θράκης. 4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Παράγοντες Ερημοποίησης στην

Ελλάδα
 το κλίμα
 η φυσιογραφία
 η γεωλογία
 το έδαφος
 η υδρολογία
 οι ανθρώπινες δραστηριότητες της περιοχής

Οι 5 φυσικοί παράγοντες παρότι είναι δυσμενείς σε μεγάλο

ποσοστό της χώρας δεν είναι ικανοί από μόνοι τους να
προκαλέσουν την ερημοποίηση, αυτή λαμβάνει χώρα όπου
υπάρχει αλόγιστη ανθρώπινη δραστηριότητα. 5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κλίμα
Στην Ελλάδα απαντούν δύο κλιματικές ζώνες που
περιλαμβάνονται στον επίσημο ορισμό της ερημοποίησης:
 η ημίξηρη
 και η ξηρή ύφυγρη

Σύμφωνα με τον οργανισμό FAO-UNESCO (1977) οι δύο

αυτές ζώνες προσδιορίζονται από τον λόγο:
Ρ/ΕΤΡ, όπου Ρ τα ετήσια κατακρημνίσματα και ΕΤΡ η
δυναμική εξατμισοδιαπνοή.
 Ημίξηρη Ζώνη 0.20 < Ρ/ΕΤΡ < 0.50
 Ύφυγρη Ζώνη 0.50 < Ρ/ΕΤΡ < 0.65
6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Κλίμα
Οι περιοχές της Χώρας όπου οι κλιματικές συνθήκες ευνοούν
την ερημοποίηση είναι:

 Οι ανατολικές περιοχές της Πελοποννήσου, Στερεάς

Ελλάδος, Θεσσαλίας

 Οι κεντρικές και νότιες περιοχές της Μακεδονίας

 Η Κεντρική και Ανατολική Κρήτη

 Τα νησιά του Αιγαίου

7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Φυσιογραφία
 Η Ελλάδα λόγω του ορεινού της χαρακτήρα παρουσιάζει
απότομες υψομετρικές διαφορές που σχηματίζουν κλιτύες
με ισχυρές κλίσεις σε μεγάλο τμήμα της χώρας.
Συγκεκριμένα, κλίσεις που υπερβαίνουν το 10% καλύπτουν
το 50% της συνολικής μας έκτασης.

 Οι ισχυρές κλίσεις προκαλούν έντονες επιφανειακές

απορροές των ομβρίων υδάτων και επιταχυνόμενες
διαβρώσεις των εδαφών που δεν καλύπτονται από
προστατευτική βλάστηση. Οι διαδικασίες αυτές αποτελούν
τις κύριες αιτίες της ερημοποίησης στην Χώρα.
8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Γεωλογία

 Η γεωλογία συντελεί έμμεσα στην ερημοποίηση

επηρεάζοντας την διαβρωσιμότητα και το βάθος των
εδαφών και την υδρολογία των γαιών. Πετρώματα τα οποία
κυρίως συντελούν στην ερημοποίηση των ευαίσθητων
περιοχών είναι οι ασβεστόλιθοι. Το έδαφος σε αυτούς είναι
συνήθως αβαθές και συνεπώς παρουσιάζει μικρή
ανεκτικότητα στην διάβρωση.

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Γεωλογία

 Μεγάλες εκτάσεις επί Μεσοζωικών ασβεστολίθων στην

Ελλάδα παρουσιάζουν έντονα το φαινόμενο της
ερημοποίησης.

 Λοφώδεις γαίες επί τριτογενών μαργών

 Ενώ δευτερεύοντα ρόλο στην ερημοποίηση παίζουν

πετρώματα που σχηματίζουν εδάφη με βραδύ ρυθμό και
προσδίδουν σε αυτά χονδρόκοκκη σύσταση.

10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Έδαφος
 Ευαίσθητα στη ερημοποίηση είναι κυρίως τα αβαθή εδάφη
των ημίξηρων και των ξηρών ύφυγρων ζωνών της
Ελλάδας.

 Χαρακτηριστικά των εδαφών που συμβάλλουν στην

ευαισθησία τους στην ερημοποίηση είναι:

 Η διαβρωσιμότητα

 Η τάση προς σχηματισμό επιφανειακής κρούστας

 Η μικρή υδατο-διηθητικότητα 11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Υδρολογία
 Οι κυριότεροι λόγοι που προκαλούν σοβαρά προβλήματα
στη διαθεσιμότητα των υδατικών πόρων της χώρας είναι:

 η ανομοιόμορφη γεωγραφική και χρονική κατανομή των

υδατικών πόρων
 η έντονη γεωμορφολογία (ανάγλυφο) της χώρας και η
πολύπλοκη γεωλογική δομή της
 η εξάρτηση της βόρειας Ελλάδας από τις επιφανειακές
απορροές ποταμών που έρχονται από γειτονικά κράτη
(διακρατικά νερά)
 το μεγάλο ανάπτυγμα ακτών (15.000 km),
 τα πολλά άνυδρα ή με ελάχιστους υδατικούς πόρους νησιά
της χώρας 12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ανθρωπογενείς παράγοντες
Ο άνθρωπος στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Μεσόγειο
έδρασε και συνεχίζει να δρα ως καταλύτης:

 Με την υπερεκμετάλλευση της φυτικής βιομάζας των

επικλινών γαιών
 Με την υπερεκμετάλλευση των υδάτινων πόρων που
μειώνει τα διαθέσιμα αποθέματα αυτών
 Με την αλόγιστη άρδευση που μπορεί να προκαλέσει την
αλάτωση των εδαφών
 Με την ανάπτυξη δραστηριοτήτων εποικισμού,
βιομηχανίας και τουρισμού κατά εντατικό τρόπο
13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Διαδικασίες Ερημοποίησης στην

Ελλάδα
Οι διαδικασίες που οδηγούν μία ευαίσθητη περιοχή της
Ελλάδας στην Ερημοποίηση διακρίνονται σε 3 κατηγορίες:

1) διάβρωση του εδάφους (από νερά της βροχής ή τον

άνεμο)

2) μείωση του διαθέσιμου νερού

3) χημική υποβάθμιση του εδάφους (αλάτωση-αλκαλίωση,

χημική ρύπανση κυρίως με τοξικές ουσίες, οξίνιση των
εδαφών) 14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Αντιμετώπιση της ερημοποίησης

 Η χώρα έχει συγκροτήσει αρμόδια Εθνική Επιτροπή και

έχει εγκρίνει με Κοινή Υπουργική Απόφαση Εθνικό Σχέδιο
Δράσης που προβλέπει την ανάληψη πρωτοβουλιών στις
απειλούμενες περιοχές (πρόληψη για το 60%,
αντιμετώπιση για το 35% της έκτασης).

 Το Σχέδιο προβλέπει γενικά μέτρα και ειδικές δράσεις

στους τομείς: Γεωργίας, Δασών, Κτηνοτροφίας, Άγριας
Πανίδας και Υδατικών Πόρων.
15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Σύγχρονες τεχνικές στη μελέτη του

φαινομένου της ερημοποίησης
 Η διαδικασία της ερημοποίησης λόγω του ότι είναι σύνθετη
και πολύπλοκη και εξαιτίας της ικανότητας της να
εξελίσσεται σε βάθος χρόνου οδηγεί στην συνεχή
παρακολούθηση του φαινομένου καταγράφοντας τις
αλλαγές που παρατηρούνται με την πάροδο του χρόνου
συγκεντρώνοντας μεγάλο όγκο χωρικών και μη δεδομένων
και πληροφοριών έτσι ώστε να καταγράφονται, να
αναλύονται και να αποθηκεύονται οι νέες πληροφορίες,
κάνοντας τη χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων
Πληροφοριών (ΓΣΠ) επιτακτική.
16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ερημοποίηση και Δορυφορικά

Συστήματα Τηλεπισκόπησης
Η τηλεπισκόπηση δίνει τη δυνατότητα:
 της συνοπτικής απεικόνισης μεγάλων περιοχών σε μια
δορυφορική εικόνα
 δυνατότητα διαχρονικών λήψεων από τους δορυφόρους
 λήψη εικόνων σε πολλές ζώνες του HM φάσματος που
δίνει τη δυνατότητα στον αναλυτή να ανιχνεύσει διαφορές
μεταξύ βιοφυσικών στοιχείων, οι οποίες δεν είναι δυνατό
να γίνουν αντιληπτές με την ανάλυση μιας μόνο
φασματικής ζώνης
 αποτελεί ιδανική πηγή δεδομένων σε δυσπρόσιτες ή
ευαίσθητες περιοχές 17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ερημοποίηση και Δορυφορικά

Συστήματα Τηλεπισκόπησης
Συνήθεις τεχνικές τηλεπισκόπησης για την παρακολούθηση
του φυσικού και αγροτικού περιβάλλοντος είναι:
 η γεωαναφορά των εικόνων στο τοπικό σύστημα
αναφοράς συντεταγμένων
 η ψηφιακή ενίσχυση εικόνας (χωρικά φίλτρα, βελτίωση
ιστογράμματος)
 η δημιουργία φασματικών δεικτών (δείκτες βλάστησης,
ανάλυση κυρίων συνιστωσών)
 η φασματική ταξινόμηση εικόνων (ελαστικοί και
ανελαστικοί ταξινομητές)
 η αντικειμενοστραφής ταξινόμηση εικόνων 18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Πολυκριτηριακή ανάλυση
Η αναγκαιότητα που προκύπτει για
τη συνεκτίμηση της γεωγραφικής
και χωρικής πληροφορίας σε
πληθώρα αποφάσεων, όπως είναι
η εκτίμηση του κινδύνου
ερημοποίησης οδήγησε τις έρευνες
στον προσανατολισμό των
μεθόδων στήριξης αποφάσεων και
στις χωρικές πληροφορίες.
19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Πολυκριτηριακή ανάλυση

 Το βασικό πλεονέκτημα αυτής της προσέγγισης είναι ότι τα

βάρη (weights) μπορούν να καθοριστούν ανάλογα με την
περιοχή μελέτης και σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά της να
δοθεί μεγαλύτερο βάρος σε έναν δείκτη σε σχέση με κάποιον
άλλο.

 Το μειονέκτημα της προσέγγισης είναι πως αυτού του

είδους η αξιολόγηση απαιτεί συγκεκριμένη και εξειδικευμένη
γνώση όλων εκείνων των φυσιολογικών, μετεωρολογικών και
διαχειριστικών χαρακτηριστικών της συγκεκριμένης περιοχής.
20
Ενότητα 13: ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Δασικές Πυρκαγιές

 Οι δασικές πυρκαγιές μπορεί να συμβάλλουν θετικά στη

φυσική ανανέωση και αύξηση της βιοποικιλότητας των
δασικών οικοσυστημάτων.

 Ωστόσο και αρνητικά προκαλώντας την πλήρη υποβάθμισή

τους όταν οι πυρκαγιές είναι επαναλαμβανόμενες σε μικρά
σχετικά χρονικά διαστήματα στον αυτόν τόπο.

4
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μεσογειακά οικοσυστήματα και

δασικές πυρκαγιές
 Η Μεσογειακή Ζώνη έχει αναγνωριστεί από την WWF και
την IUCN ως μία από τις σημαντικότερες περιοχές στον
κόσμο όσον αφορά τη βιοποικιλότητα.

 Τα Μεσογειακά δάση βρισκόμενα στο σταυροδρόμι τριών

Ηπείρων, Ευρώπης, Αφρικής και Ασίας και αποτελώντας το
1,6 % της συνολικής γήινης επιφάνειας, συνθέτονται από
το 10 % των παγκόσμιων φυτικών ειδών (25.000 είδη ή
30.000 μαζί με τα υποείδη) ενώ παρουσιάζουν επίσης μία
εκπληκτικά πλούσια πανίδα. 5

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μεσογειακά οικοσυστήματα και

δασικές πυρκαγιές
 Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μία εκθετική αύξηση
του αριθμού των πυρκαγιών στην Ευρωπαϊκή Μεσογειακή
ζώνη με το 95 % των πυρκαγιών να προκαλούνται εξαιτίας
ανθρώπινης αμέλειας ή πρόθεσης.

 Μόνο στη Μεσογειακή Ζώνη μεταξύ των ετών 1989 και

1993, κάηκαν 2,6 εκατομμύρια εκτάρια βλάστησης που
ισοδυναμούν με μία έκταση ίση με αυτή του Βελγίου.

6
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Τα βασικά αίτια των δασικών

πυρκαγιών
Οι κυριότερες αιτίες εκδήλωσης πυρκαγιών στην Μεσογειακή
Ζώνη είναι:

 Πρόθεση – Εμπρησμός
 Κάπνισμα
 Συγκοινωνιακά μέσα
 Σκουπιδότοποι
 Κατασκηνωτές
 Κεραυνοί
 Χρήση εργαλείων και μηχανών
 Τα παιδιά 7

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Άλλες αιτίες
 κάψιμο καλαμιάς Εκτός από την ανθρώπινη
 θεριζοαλωνιστικές αμέλεια ή πρόθεση, ο
μηχανές κίνδυνος έναρξης αλλά και
 καλώδια της ΔΕΗ εξάπλωσης μιας δασικής
 σπασμένα γυάλινα πυρκαγιάς εξαρτάται από
μπουκάλια
τους 3 παρακάτω παράγοντες:
 καύση ξερών χόρτων
 Μετεωρολογικοί
 βολές του στρατού παράγοντες
 κάπνισμα μελισσών  Τοπογραφία
 σιδηροδρομικά ή τροχαία  Καύσιμη ύλη
ατυχήματα 8
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ο κίνδυνος πυρκαγιάς

«Κίνδυνος πυρκαγιάς είναι το αποτέλεσμα του συνδυασμού

συνεχών και διαφορετικών παραγόντων τα οποία
επηρεάζουν
 την έναρξη
 τη διάδοση
 αλλά και τον έλεγχο μιας μαινόμενης πυρκαγιάς σε μία
περιοχή».

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Ο κίνδυνος πυρκαγιάς

Οι βασικές παράμετροι που καθορίζουν τον κίνδυνο

εκδήλωσης πυρκαγιάς σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία
κατατάσσονται σε:

 κλιματολογικές
 μορφολογίας εδάφους
 χαρακτηριστικών βλάστησης
 σε κινδύνους που προέρχονται από ανθρώπινες
δραστηριότητες (αμέλεια, εμπρησμοί κλπ.)
 φυσικά αίτια (κεραυνοί)
10
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς

 Η πρόβλεψη κινδύνου πυρκαγιάς είναι ένα σύστημα που

καταγράφει τις συνέπειες των υπαρχόντων και αναμενόμενων
δεδομένων από επιλεγμένους παράγοντες πρόκλησης
πυρκαγιάς μέσα σε έναν ή περισσότερους ποιοτικούς ή
αριθμητικούς δείκτες που αντιπροσωπεύουν τις ανάγκες μιας
περιοχής για προστασία.

11

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς
 Η πρόβλεψη κινδύνου πυρκαγιάς είναι ένα σύστημα που
καταγράφει τις συνέπειες των υπαρχόντων και
αναμενόμενων δεδομένων από επιλεγμένους παράγοντες
πρόκλησης πυρκαγιάς μέσα σε έναν ή περισσότερους
ποιοτικούς ή αριθμητικούς δείκτες που αντιπροσωπεύουν
τις ανάγκες μιας περιοχής για προστασία.

 Η πρόβλεψη κινδύνου πυρκαγιάς μιας περιοχής παρέχει

στο διαχειριστή ένα εργαλείο για τον καθημερινό έλεγχο.
12
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς

Τα 5 βασικά στοιχεία της πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς

είναι:

 μοντέλα τα οποία αντιπροσωπεύουν τη σχέση ανάμεσα

στην καύσιμη ύλη, τον καιρό, την τοπογραφία και την
επίδρασή τους στην πυρκαγιά.

 ένα σύστημα το οποίο να συγκεντρώνει στοιχεία τα οποία

δημιουργούν μετρήσεις πρόβλεψης.
13

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς

 μία διαδικασία η οποία να μεταβάλλει τα εισερχόμενα και

τα εξερχόμενα στοιχεία και να παρουσιάζει τα δεδομένα.

 ένα σύστημα επικοινωνίας το οποίο να μοιράζεται τις

πληροφορίες για την πρόβλεψη κινδύνου πυρκαγιάς
ανάμεσα στις περιοχές.

 ένα σύστημα διατήρησης στοιχείων που να διατηρεί τα

δεδομένα για ιστορική αναφορά.
14
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς
Η Γ.Γ.Πολιτικής Προστασίας
κατά τη διάρκεια της αντιπυρικής
περιόδου εκδίδει ημερήσιο δελτίο
πρόληψης κινδύνου πυρκαγιάς υπό
μορφή θεματικού χάρτη στον
οποίο απεικονίζονται 5 επίπεδα
κινδύνου πυρκαγιάς, όπως αυτά
εκτιμώνται στα διάφορα γεωγραφικά
συστήματα της χώρας μας. 15

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Συστήματα πρόβλεψης κίνδυνου

πυρκαγιάς
Όσο επιβαρυντικός είναι καθένας από αυτούς τους
παράγοντες τόσο ανεβαίνει η κατηγορία κινδύνου.

Η έννοια των κατηγοριών κινδύνου έχει ως εξής:

1) Κατηγορία κινδύνου 1 (χαμηλή)

2) Κατηγορία κινδύνου 2 (μέση)
3) Κατηγορία κινδύνου 3 (υψηλή)
4) Κατηγορία κινδύνου 4 (πολύ υψηλή)
5) Κατηγορία κινδύνου 5 (κατάσταση συναγερμού)
16
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Η αντιμετώπιση των δασικών

πυρκαγιών
Τα μέτρα που εφαρμόζονται είναι:
 Η χρήση συστημάτων προσδιορισμού κινδύνου
πυρκαγιάς που καθορίζουν χρονικά την πιθανότητα
εκδήλωσής της σε μια περιοχή, με σκοπό την άμεση
επέμβαση των δυνάμεων καταστολής.

 Ενημέρωση των πολιτών για τον κίνδυνο πρόκλησης

πυρκαγιάς από αμέλεια.

 Την εκτέλεση διαφόρων έργων υποδομής που βοηθούν

στην εφαρμογή των σχέσεων καταστολής. 17

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέτρα προστασίας και διαχείρισης

στις κρίσιμες περιοχές

 Με την ύπαρξη ενός χάρτη επικινδυνότητας δίνεται η

δυνατότητα προσαρμογής της διαχειριστικής επέμβασης
κατά τέτοιο τρόπο ώστε με μακροπρόθεσμα μέτρα να
μειωθεί ο κίνδυνος πυρκαγιάς και με βραχυπρόθεσμα μέτρα
προστασίας να θωρακιστούν περισσότερο οι πλέον
επικίνδυνες περιοχές.

18
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέτρα προστασίας και διαχείρισης

στις κρίσιμες περιοχές
 Όσον αφορά τα μέτρα προστασίας επιβάλλεται η
κατασκευή δεξαμενών και κρουνών σε πυκνότερο δίκτυο.
Αντί των συνηθισμένων παρατηρητηρίων εντός των
δασικών εκτάσεων λόγω και του πλήθους των ατόμων
που απαιτείται για την επάνδρωσή τους μπορούν να
χρησιμοποιηθούν κάμερες εντοπισμού καπνού ή φλόγας.
Η ύπαρξη πυκνότερη δασικού οδικού δικτύου θα επιτρέψει
την καλύτερη ανίχνευση και καταπολέμηση των πυρκαγιών
από τις δυνάμεις καταστολής.
19

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι καταστολής δασικών

πυρκαγιών

Για την καταστολή των δασικών πυρκαγιών εφαρμόζονται

δύο μέθοδοι:

 η “άμεση”

 και η “έμμεση”

20
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι καταστολής δασικών

πυρκαγιών
Για την άμεση μέθοδο:

 Η θερμική ακτινοβολία να κυμαίνεται σε ανεκτά επίπεδα,

έτσι ώστε να μπορούν οι Πυροσβέστες να εργάζονται
κοντά στο μέτωπο της πυρκαγιάς, ο χρόνος κατάσβεσης
να είναι μικρός, ο οποίος εκτιμάται σε σχέση με το μέγεθος
της πυρκαγιάς, το είδος των καυσίμων κλπ.

 Η ποσότητα και πυκνότητα του καπνού να επιτρέπει την

εργασία κοντά στο μέτωπο της πυρκαγιάς
21
 Οι τοπογραφικές συνθήκες να είναι ευνοϊκές
Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι καταστολής δασικών

πυρκαγιών
Για την έμμεση μέθοδο:

 Η θερμότητα και ο καπνός δεν επιτρέπουν στο

προσωπικό να εργαστεί κοντά στην πυρκαγιά,

 Οι τοπογραφία και η σύνθεση της βλάστησης επιτρέπουν

τη γρήγορη διάνοιξη αντιπυρικής ζώνης,

 Η πυρκαγιά έχει μεγάλη ταχύτητα εξάπλωσης,

 Υπάρχουν φυσικά εμπόδια όπως ρυάκια, δρόμοι,

22
αντιπυρικές ζώνες που είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Μέθοδοι καταστολής δασικών

πυρκαγιών

Οι τρόποι κατάσβεσης των δασικών πυρκαγιών που

εφαρμόζονται είναι:

 Με πυροσβεστικές εγκαταστάσεις
 Με φορητά μέσα
 Με διάνοιξη αντιπυρικής ζώνης
 Με κατάκαυση
 Αεροπυρόσβεση
 Αντιπύρ
23

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση της τηλεπισκόπισης και

Γ.Σ.Π. – δείκτες βλάστησης

 Η τηλεπισκόπηση και τα Γ.Σ.Π. (Γεωγραφικά Συστήματα

Πληροφοριών) αποτελούν εργαλεία, τα οποία μπορούν να
συμβάλλουν στην συγκέντρωση χωρικής πληροφορίας και
στη δημιουργία ψηφιακών βάσεων δεδομένων
επιχειρησιακής χρησιμότητας έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η
υποστήριξη λήψεως αποφάσεων κατά τη διαχείριση των
δασικών πυρκαγιών.

24
 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση της τηλεπισκόπισης και

Γ.Σ.Π. – δείκτες βλάστησης
Ένας δείκτης βλάστησης θα πρέπει:

 να παρουσιάζει μεγάλη ευαισθησία σε βιοφυσικές

παραμέτρους της βλάστησης
 να μειώνει εξωτερικές επιδράσεις (external effects) στα
δεδομένα
 να μειώνει εσωτερικές επιδράσεις (internal effects) όπως
διαφοροποιήσεις της κατάστασης κάτω από την
κομοστέγη
 να συσχετίζεται με πραγματικές μετρήσεις βιοφυσικών
χαρακτηριστικών της βλάστησης όπως βιομάζα 25

Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου

Χρήση της τηλεπισκόπισης και

Γ.Σ.Π. – δείκτες βλάστησης
Υπάρχει μεγάλος αριθμός δεικτών
βλάστησης
• Wide Dynamic Range Vegetation
Index (WDRVI)
• Modified Soil Adjusted Vegetation
Index (MSAVI)
• Normalized Difference Vegetation
Index ( NDVI)
• Simple Ratio (SR)
• Tasseled Cap Greeness
26
• Triangular Vegetation Index (TVI)