ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΣΧΟΛΉ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

ΤΟΜΕΑΣ 111: ΕΠΙΣΤΉΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΕΠΙΣΤΉΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΉ ΥΛΙΚΩΝ

(ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ 7°υ ΕΞΑΜΉΝΟΥ

ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ)

ΜΕΡΟΣ Α : Α. Μοροπούλου, Καθηγήτρια ΕΜΠ

ΜΕΡΟΣ Β : Π. Βασιλείου, Καθηγήτρια ΕΜΠ
ΜΕΡΟΣ Γ : Ι. Σιμιτζής, Καθηγητής ΕΜΠ
ΜΕΡΟΣ Δ : Λ. Ζουμπουλάκης, Επ. Καθηγητής ΕΜΠ

ΑΘΗΝΑ, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010

\- ,
 Ggo, \1 υο0
9-g1q1\

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
ΤΟΜΕΑΣ 111: ΕΠΙΣΤΉΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΉ ΤΩΝ Υ ΛΙΚΩΝ
.

ΑΝΑrΝΩΣ1ΗΡ10
ΧΗΜΙΚΏΝ MHXANIKQB
ΕΜ(\

ΕΠΙΣΤΉΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΛΙΚΩΝ

(ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ 7ου ΕΞΑΜΉΝΟΥ

ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ)

ΜΕΡΟΣ Α : Α. Μοροπούλου, Καθηγήτρια ΕΜΠ

ΜΕΡΟΣ Β : Π. Βασιλείου, Καθηγήτρια ΕΜΠ
ΜΕΡΟΣ Γ : 1. Σιμιτζής, Καθηγητής ΕΜΠ
ΜΕΡΟΣ Δ : Λ. Ζουμπουλάκης, Επ. Καθηγητής ΕΜΠ

ΑΝΔΓr~ΩΣΤΗΡΙΟ
ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
Ε ΜΠ

ΑΘΗΝΑ, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ
ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
ΤΟΜΕΑΣ 111: ΕΠΙΣΤΉΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΉ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΜΕΡΟΣΑ

Α. ΜΟΡΟΠΟΥΛΟΥ, Καθηγήτρια ΕΜΠ

ΑΘΗΝΑ, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010

\
ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Οι σημειώσεις αυτές γράφτηκαν για τις ανάγκες των παραδόσεων στα πλαίσια του
μαθήματος των Υλικών για το Ίο εξάμηνο των Χημικών Μηχανικών. Διδακτικά
στηρίχθηκαν στο εξαιρετικό εγχειρίδιο του D.R . Askeland Η Επιστήμη και Τεχνική των
Υλικών, που επιλέχθηκε εδώ και 6 χρόνια όταν ξεκίνησε το μάθημα από τον καθηγητή
ΕΜΠ κ. Θ. Θεοφανίδη ως βασικό σύγγραμμα. Η διεθνής τεχνολογία σε ορισμένα θέματα
που περιέχονται, ιδιαίτερα δε σε όσα αφορούν σε νέα υλικά και νέες θεωρήσεις των
υλικών (μικροδομή, σχεδιασμός, τροποποίηση ιδιοτήτων, σύνθετα υλικά), βρίσκεται υπό
εξέλιξη και διαμορφώνεται σε ερευνητικό επίπεδο. Έτσι το υλικό που παρουσιάζεται, έχει
εμπλουτιστεί από στοιχεία που αναφέρονται σε πρόσφατα διεθνή συνέδρια της RILEM
(της Διεθνούς Ένωσης Εργαστηρίων και Δοκιμών για Υλικά και Κατασκευές) κ.α. όπως
αναγράφονται στη βιβλιογραφία και που προδιαγράφουν έγκυρα το γνωστικό πεδίο. της
Επιστήμης και Τεχνικής των Υλικών.

Σκοπός των σημειώσεων αυτών είναι η κατανόηση της δομής, των ιδιοτήτων και των
παραγωγικών διεργασιών των υλικών ως αλληλένδετων παραγόντων που δημιουργούν
ένα μεγάλο πεδίο δυνατοτήτων τροποποίησης, σχεδιασμού και επιλογής των υλικών.

Οι παράγοντες αυτοί συγκαταλέγονται στους λεγόμενους εσωτερικούς παράγοντες~

(intrinsic factors) που προσδιορίζουν από την άποψη των υλικών την συμπεριφορά τους
υπό την επίδραση των εξωτερικών παραγόντων (extrinsic factors), αυτών δηλαδή που
αναφέρονται στις συνθήκες και στο λειτουργικό περιβάλλον (βιομηχανικό, αστικό,
φυσικό ή πολιτιστικό) των υλικών (σε μια βιομηχανία, μια κατασκευή, στο έδαφος ή σε
ένα μνημείο)

Τα υλικά πρέπει να είναι αποδεκτά ως προς τις λειτουργίες που καλούνται να

επιτελέσουν, και ανθεκτικά ως προς τη φθορά στην αλληλεπίδρασή τους με το
περιβάλλον. Επειδή η συμπεριφορά τους αυτή, όπως και οι τροποποιήσεις τους (φθορά)
προσμετρώνται κατά το μέτρο των ιδιοτήτων τους ή τα χαρακτηριστικά της δομής τους,
είναι φανερό ότι η κατανόηση των ιδιοτήτων και της δόμής συνιστά αντικείμενο
πρωταρχικής σημασίας. Στο τεύχος αυτό του μαθήματος των Υλικών περιλαμβάνεται η
ταξινόμηση των υλικών, και η περιγραφή χαρακτηριστικών κατασκευαστικών υλικών,
όπως των σύνθετων.

Οι μέθοδοι μη καταστρεπτικής εξέτασης των υλικών in situ (επί τόπου), αλλά και η
εξέταση θεμελιωδών φυσικοχημικών ιδιοτήτων των υλικών, όπως το πορώδες, τα
χαρακτηριστικά της μικροδομής, η διαπερατότητα σε νερό και ατμό, ο συντελεστής
υδατοαπορρόφησης, η ταχύτητα ηχητικού κύματος σε υπερηχοσκόπηση κ.α . ,
περιλαμβάνονται στις σημειώσεις του εργαστηριακού μαθήματος. Το εργαστηριακό
μάθημα οργανώθηκε για πρώτη φορά το 1996, αξιοποιώντας στην εκπαίδευση των
φοιτητών τη δυνατότητα που μας έδωσαν ερευνητικά προγράμματα για αγορά σύγχρονου
εξοπλισμού. Ελπίζω ότι έτσι ολοκληρώνεται και διασαφηνίζεται το θεωρητικό μάθημα.

Για την πραγματοποίηση της Δ' έκδοσης των σημειώσεων αυτών θέλω να
ευχαριστήσω τους Κυριάκο Λαμπρόπουλο, Αντωνία Λαμπροπούλου και Β ασιλική
Κορδούλη για την πολύτιμη βοηθειά τους.

Δ ' έκδ οση

Αθήνα, Σεπτέμβριος 200 1

Τώνια Μοροπούλου
 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΥΛΙΚΑ

1-1 ΕΙΣΑΓΩΓΉ 1~ Ρ ι α
A\\ft.t\H'!t και 1
'A~M\KQ\tMHXANI
f.t\0
1-2 ΕΙΔΗΥΛΙΚΩΝ- ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ 1
2-1 Μέταλλα 1
2-2 Κεραμικά 4
2-3 Πολυμερή 5
2-4 Ημιαγωγοί 5
2-5 Σύνθετα υλικά 5

1-3 ΣΧΕΣΗ ΔΟΜΗΣ - IΔΙΟΤΙΠΩΝ - ΔΙΕΡΓ ΑΣΙΩΝ 6

3-1 Ιδιότητες 6
3-2 Δομή 8
3-3 Κατεργασία 9

1-4 ΑλλΗΛΕΙΠΔΡΑΣΗ llΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ - ΥΛΙΚΩΝ 11

4-1 Θερμοκρασία 11
4-2 Διάβρωση 12
4-3 Ακτινοβολία 12

1-5 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΙΠΛΟΓΗΣ ΥΛΙΚΩΝ 12

Π ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΔΟΜΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ

ΤΩΝΥΛΙΚΩΝ

· Π-1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

Π-2 ΜΗχΑΝlκΕΣ IΔΙΟΤΙΠΕΣ - ΔΟΚΙΜΕΣ ΑΝΤΟΧΗΣ

16
2-1 Εισαγωγή 16
2-2 Δοκιμή εφελκυσμού - Το διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης 16
2-2-1 Σχέση ανάμεσα στο αρχικό πειραματικό μήκος και
την επιφάνεια διατομής δοκιμίου 18
2-2-2 Μηχανική τάση και παραμόρφωση 19
- Παράδειγμα 2-1 19
2-2-3 Ελαστική και πλαστική παραμόρφωση 20
2-2-4 Αντοχή παραμόρφωσης 20
- Παράδειγμα 2-2 21
2-2-5 Αντοχή σε εφελκυσμό 22
2-2-6 Μέτρο ή συντελεστής ελαστικότητας 22
 2-2- 7 Λόγος του Poisson 24
2-2-8 Ολκιμότητα 24
2-2-9 Ψαθυρή συμπεριφορά 25
2-2-10 Η επίδραση της θερμοκρασίας 27
2-2-11 Σχέση πραγματικής τάσης - πραγματικής παραμόρφωσης 28 .
2-3 Γραμμική ελαστική μηχανική των θραύσεων 29
2-3-1 Η θεωρία του Gήffith και η θραύση ψαθηρών υλικών 30
2-3-2 Η θεωρία του Irwin και ο συντελεστής έντασης
τάσης Κ1 32
2-4 Δοκιμή σκληρότητας 33
2-4- 1 Δοκιμή Bήnell 33
2-4-2 Δοκιμή Vickers 34
2-4-3 Δοκιμή Rockwell 34
2-4-4 Χρήσεις των δοκιμών σκληρότητας 36
2-5 Η δοκιμή κρούσης 36
2-5-1 Θερμοκρασία μετάπτωσης 37
2-5-2 Σχέση σκληρότητας και ευαισθησίας σε χάραξη 38
2-5-3 Σχέση σκληρότητας με την καμπύλη
τάσης - καταπόνησης 39
2-6 Κόπωση υλικών 39
2-6-1 Επιχειρησιακή ζωή 40
2-6-2 Όριο αντοχής 41
2-6-3 Τάση κόπωσης 41
2-6-4 Επίδραση της θερμοκρασίας στην επιχειρησιακή ζωή 41
2-7 Ερπυσμός 41
2-7-1 Ταχύτητα ερπυσμού και χρόνοι θραύσεως 43
2-7-2 Καμπύλη ερπυσμού 43
- Παράδειγμα 2-3 44
2-8 Συμπέρασμα 45

Π-3 ΙlΑΡΑΜΟΡΦΩΣΗ- ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑΠΟΝΗΣΗΣ - ΑΝΟΠΓΗΣΗ

46
3-1 Εισαγωγή 46
3-2 Κατεργασία εν ψυχρώ 46
3-2-1 Συντελεστής τάσης - καταπόνησης 46
3-2-2 Ιδιότητες σε συνάρτηση με το ποσοστό ψυχρής
κατεργασίας 47
- Παράδειγμα 3-1 49
3-2-3 Μικροδομή των μετάλλων που έχουν υποστεί
ψυχρή κατεργασία 49
3-2-4 Παραμένουσες τάσεις 49
3-2-5 Χαρακτηριστικά της ψυχρής κατεργασίας 51

ίί
 3-3 Ανόπτηση 51
3-3-1 Αποκατάσταση 52
3-3-2 Ανακρυστάλλωση 53
3-3-3 Ανάπτυξη κόκκων 53
3-3-4 Επίδραση της ανόπτησης στην κατεργασία των
υλικών 53
- Κατεργασία παραμόρφωσης 53
- Λειτουργία σε υψηλές θερμοκρασίες 54
- Συγκόλληση 54
3-4 Κατεργασία εν θερμώ 54
3-4-1 Έλλειψη ενίσχυσης 55
3-4-2 Απάλλειψη ατελειών 55
3-4-3 Ανισότροπη συμπεριφορά 55
3-4-4 Φινίρισμα επιφάνειας και ακρίβεια διαστάσεων 55
3-5 Υπερπλαστική διαμόρφωση 56

11-4 ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΤΩΝ ΚΟΚΚΩΝ 57

4-1 Εισαγωγή 57
4-2 Πυρηνοποίηση 57
4-2-1 Ομογενής πυρηνοποίηση 59
4-2-2 Ετερογενής πυρηνοποίηση 60
4-2-3 Ενίσχυση του μεγέθους των κόκκων με πυρηνοποίηση 60
4-2-4 Ύαλοι 61
4-3 Ανάπτυξη 61
4-3-1 Επίπεδη ανάπτυξη 61
4-3-2 Δενδριτική ανάπτυξη 62
4-4 Χρόνος στερεοποίησης 63
4-5 Καμπύλες ψύξης 64
4-6 Χύτευση 66
4-6-1 Ψυχρή ζώνη 66
4-6-2 Κιωνοειδής ζώνη 66
4-'6-3 Ισοαξονική ζώνη 67
4-7 Ατέλειες στερεοποίησης 68
4-7-1 Συρρίκνωση 68
4-7-2 Πορώδες λόγω αερίων 68
4-8 Έλεγχος της δομής του χυτού 69
4-8-1 Κατευθυνόμενη στερεοποίηση 71

ίίί
ΙΙ-5 ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑl ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΜΕΣΩ ΣΤΕΡΕΑΣ ΔΙΑΧΥΣΗΣ 72
5-1 Εισαγωγή 72
5-2 Φάσεις και διαγράμματα φάσεων ενός στοιχείου 72
5-2-1 Φάση 72
5-2-2 Κανόνας των φάσεων 72
5-3 Διαλύματα 73
5-3-1 Απεριόριστη διαλυτότητα 73
5-3-2 Περιορισμένη διαλυτότητα 74
5-4 Ενίσχυση μέσω στερεάς διάλυσης 75
5-4-1 Βαθμός ενίσχυσης μέσω στερεάς διάλυσης 75
5-4-2 Επίδραση της ενίσχυσης μέσω στερεάς διάχυσης
στις ιδιότητες 76
5-5 Ισόμορφα διαγράμματα φάσεων 76
5-5-1 Θερμοκρασίες Liquidus και Solidus (υγρής και
στερεάς φάσης) 77
5-5-2 Σύνθεση κάθε φάσης 77
5-5-3 Ποσότητα κάθε φάσης (ο κανόνας του μοχλού) 78
5-6 Σχέση μεταξύ αντοχής και διαγράμματος φάσεων 79
5-7 Στερεοποίηση κράματος στερεάς διάλυσης 80
5-8 Στερεοποίηση μη ισορροπίας στερεών διαλυμάτων κραμάτων 81
- Παράδειγμα 5-1 82
5-9 Διαχωρισμός 83
5-9-1 Ομογενοποίηση 83
5-9-2 Μακροδιαχωρισμός 84

Il-6 ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑl ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΜΕΣΩ ΔlΑΣΠΟΡΑΣ 86

6-1 Εισαγωγή 86
6-2 Αρχές της ενίσχυσης μέσω διασποράς 86
6-3 Διαμεταλλικές ενώσεις 86
6-4 Διαγράμματα φάσεων που περιέχουν τριφασικές αντιδράσεις 87
6-5 Το ευτηκτικό διάγραμμα φάσεων 88
6-5-1 Κράματα στερεού διαλύματος 88
6-5-2 Κράματα που_ υπερβαίνουν το όριο διαλυτότητας 90
6-5-3 Ευτηκτικά κράματα 90
·6-5-4 Υποευκτητικά και υπερευτηκτικά κράματα 91
6-6 Αντοχή ευ τηκτικών κραμάτων 92
6-6- 1 Μέγεθος ευτηκτικών κόκκων 92
6-6-2 Μικρομορφή του ευτηκτικού 93
6-7 Ψύξη μη ισορροπίας σε ευτηκτικό σύστημα 94
6-8 Η περιτηκτική αντίδραση 94
6-9 Η μονοτηκτική αντίδραση 96

ίν
 6-10 Τριαδικά διαγράμματα φάσεων 97
,
6-10-1 Σχεδίαση liqώdus 98
6-10-2 Ισόθερμη σχεδίαση 98
6-10-3 Κατακόρυφη τομή 99

II-7 ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΜΕΣΩ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΕΩΝ ΚΑ1

ΘΕΡΜΙΚΩΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΩΝ 101
7-1 Εισαγωγή 101
7-2 Πυρηνοποίηση και ανάπτυξη σε αντιδράσεις στερεάς φάσης 101
7-3 Κράματα ενισχυμένα με υπέρβαση του ορίου διαλυτότητας 102
7-3-1 Σχέσεις διεπιφανειακής ενέργειας . 102
7-3-2 Ρυθμός ψύξης 103
7-3-3 Συνεκτικό κατακρήμνισμα 103
7-4 Σκλήρυνση γήρανσης ή σκλήρυνση κατακρήμνισης 104
- Βήμα 1 : Κατεργασία διαλύματος 104
- Βήμα 2: Βαφή 104
- Βήμα 3 : Γήρανση 105
7-4-1 Κατακρήμνισμα μη ισορροπίας κατά την γήρανση 105
7-5 Επίδραση της θερμοκρασίας και του χρόνου γήρανσης 106
7-6 Απαιτήσεις για σκλήρυνση γήρανσης 107
7-7 Η ευτηκτοειδής αντίδραση 107
- Το διάγραμμα φάσεων σιδήρου - σεμεντίτη 107
7-7-1 Στερεά διαλύματα 108
7-7-2 Διαμεταλλικές ενώσεις 109
7-7-3 Ευτηκτοειδής αντίδραση 109 ·
7-7-4 Περλίτης 109
7-7-5 Κύρια μικροσυστατικά 110
7-8 Έλεγχος της ευτηκτοειδούς αντίδρασης 111
7-8-1 Έλεγχος της ποσότητας του ευτηκτοειδούς 111
7-8-2 Έλεγχος του μεγέθους των κόκκων ωστενίτη 111
7-8-3 Έλεγχος του ρυθμού ψύξης 112
7-8-4 Έλεγχος της θερμοκρασίας μετασχηματισμού 112
- Πυρηνοποίηση και ανάπτυξη περλίτη 112
- Πυρηνοποίηση και ανάπτυξη μπενίτη 113
7-9 Η μαρτενσιτική αντίδραση 114
7-9-1 Ο μαρτενσίτης στους χάλυβες 114
7-9-2 Ιδιότητες μαρτενσιτικών χαλύβων 114
7-10 Ισοστάθμιση μαρτενσίτη 115

ν
ΙΠ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ

III-1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 116

lll-2 ΣΥΝΘΕΤΑ ΥΛΙΚΑ 117

2-1 Εισαγωγή 117
2-2 Σύνθετα ενισχυμένα λόγω διασποράς 117
- Η επιλογή της διεσπαρμένης ουσίας 118
- Παραδείγματα σύνθετων ενισχυμένων με διασπορά 119
2-3 Πραγματικά σωματιδιακά σύνθετα 120
- Ο κανόνας των μιγμάτων 120
- Διασυνδεδεμένα καρβίδια 120
- Λειαντικά 121
- Ηλεκτρικές επαφές 121
- Πολυμερή 12i
- Μήτρες για χύτευση 122
- Χύτευση μορφοποίησης σύνθετου υλικού 122
2-4 Σύνθετα ενισχυμένα με ίνες 124
2-5 Πρόβλεψη ιδιοτήτων σύνθετων ενισχυμένων με ίνες 124
- Μέτρο ελαστικότητας 125
- Αντοχή 125
- Παράδειγμα 2-8 125
2-6 Ελέγχοντας τα χαρακτηριστικά των σύνθετων ενισχυμένων
με ίνες 126
- Λόγος προσανατολισμού (Aspect ratio) 127
- Κλάσμα όγκου των ινών 127
- Προσανατολισμός των ινών 127
- Ιδιότητες των ινών 129
- Μονάδες της ειδικής αντοχής και ειδικής ανελαστικότητας
στο σύστημα SI 129
Ιδιότητες του πλέγματος 131
- Κάμψη και Αστοχία 131
2-7 Η κατασκευή των ινών και των σύνθετων υλικών 131
- Η παραγωγή των ινών 132
- Διευθέτηση των ινών 132
- Η παραγωγή του σύνθετου 134
- Διαμόρφωση με εξολκέα 135

νί
 2-8 Συστήματα ενίσχυσης με ίνες και οι εφαρμογές τους 136
- Εξελιγμένα σύνθετα 137
- Σύνθετα μεταλλικού πλέγματος 140
- Σύνθετα κεραμικού - κεραμικού 140
2-9 Φυλλώδη σύνθετα υλικά 142
- Κανόνας των μιγμάτων 142
- Έλαση 143
- Σύνδεση με έκρηξη 143
- Συνεκβολή 143
- Πίεση 143
- Συγκόλληση 143
2-10 Παραδείγματα και εφαρμογές φυλλωδών σύνθετων 144
- Ελασματικά σύνθετα 144
- Επιφανειοσκλήρυνση 144
- Επενδυμένα μέταλλα 145
- Διμεταλλικά 145
2-11 Κατασκευές σάντουϊτς 145
2-12 Το ξύλο 146
- Μακροδομή του ξύλου 147
- Η δομή των κυττάρων 147
- . Το σκληρό ξύλο έναντι στο μαλακό ξύλο 147
- Ιδιότητες του ξύλου 147
- Κόντρα πλακέ 151
2-13 Το μπετόν 151
- Σύνθεση του τσιμέντου 152
- Ο λόγος νερό - τσιμέντο 152
- Αδρανή 152
- Ενισχυμένο και προενταμένο μπετόν 153
2-14 Άσφαλτος 153

Επίλογος 154

IV ΟΡΟΛΟΓΙΑ 155

νίί
1 ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΣΤΑ ΥΛΙΚΑ

1-1 ΕΙΣΑΓΩΓΉ

Σαν χημικοί μηχανικοί, και μηχανικοί γενικότερα, ερχόμαστε καθημερινά

σε επαφή με υλικά, είτε στο στάδιο του σχεδιασμού διεργασιών ή
εξαρτημάτων, είτε στο στάδιο της επεξεργασίας αυτών, και ευχόμαστε τα
υλικά που επιλέγουμε ή χρησιμοποιούμε να λειτουργήσουν με τις
προβλεπόμενες επιδόσεις.

Σαν υπεύθυνοι μηχανικοί βέβαια, ενδιαφερόμαστε για την βελτίωση των

έπιδόσεων του προϊόντος που σχεδιάζουμε ή κατασκευάζουμε. Οι χημικοί
μηχανικοί, για παράδειγμα, επιθυμούν σωληνώσεις που αντέχουν στα
διαβρωτικά υλικά. Οι ηλεκτρολόγοι μηχανικοί επιθυμούν ολοκληρωμένα
κυκλώματα που να λειτουργούν σωστά, διακόπτες σε υπολογιστές που να
κλείνουν ταχύτατα, και μονωτικά υλικά που να αντέχουν σε υψηλές τάσεις
ακόμα και κάτω απο τις πιο δύσκολες συνθήκες. Οι πολιτικοί μηχανικοί και οι
αρχιτέκτονες επιθυμούν να κατασκευάζουν δυνατές και αξιόπιστες
κατασκευές που πέρα απο αισθητικά αποδεκτές να είναι και ανθεκτικές στη
φθορά. Οι αεροναυπηγοί απαιτούν ελαφρά υλικά, που να λειτούργούν
ικανοποιητικά σε υψηλές θερμοκρασίες, που να είναι όμως ταυτόχρονα
δυνατά και ανθεκτικά. Τέλος, οι μεταλλουργοί και οι μηχανικοί κεραμικών
και πολυμερών επιθυμούν να κατασκευάζουν και να διαμορφώνουν υλικά, που
να είναι όχι μόνο οικονομικά, αλλά και που να έχουν βελτιωμένες ιδιότητες
σε σχέση με τα υπάρχοντα.

Ο σκοπός των σημειώσεων αυτών είναι να εισαγάγουν τον φοιτητή στην

πληθώρα των υλικών που υπάρχουν σήμερα, να παρουσιάσουν την γενική
συμπεριφορά και τις ικανότητες τους και τέλος να αναλύσουν την επίδραση
του περιβάλλοντος και των συνθηκών λειτουργίας στις επιδόσεις των υλικών.

1-2 ΕΙΔΗ ΥΛΙΚΩΝ- ΤΑΞΊΝΟΜΗΣΗ

Τα υλικά μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες κατηγορίες: μέταλλα,

κεραμικά, πολυμερή, ημιαγωγοί και σύνθετα υλικά (Πίνακας 1-1). Τα υλικά
κάθε μίας από τις κατηγορίες αυτές κατέχουν διαφορετικές δομές και
ιδιότητες. Οι διαφορές, για παράδειγμα, στην ηλεκτρική αγωγιμότητα και την
αντοχή των υλικών αυτών φαίνονται στο Σχήμα 1-1.

1-2-1 Μέταλλα

Τα μέταλλα και τα κράματα αυτών, που περιλαμβάνουν τον χάλυβα, το

αλουμίνιο, το μαγνήσιο, τον ψευδάργυρο, το χυτοσίδηρο, το τιτάνιο, τον
χαλκό, το νικέλιο και πολλά άλλα, έχουν ως γενικά χαρακτηριστικά την καλή
ηλεκτρική και θερμική αγωγιμότητα, την σχετικά υψηλή αντοχή, την υψηλή
ακαμψία, την ολκιμότητα ή ευπλασ-~ότητα και την αντοχή σε κρούση. Κυρίως
χρησιμοποιούνται ως υλικά δομικών εξαρτημάτων, λόγω της καλής τους
αντοχής, χαμηλού σχετικά κόστους και ευκολίας διαμόρφωσης. Παρόλο που
μερικές φορές γίνεται χρήση καθαρών μετάλλων, συνήθως χρησιμοποιούνται
συνδυασμοί μετάλλων, τα λεγόμενα κράματα, που παρέχουν τους επιθυμητούς

1
συνδυασμούς ιδιοτήτων. Η το μή κινητήραjet στο Σχήμα 1-2 δείχνει την χρήση
διαφόρων κραμάτων σε κρίσιμες εφαρμογές.

Πίνακας 1-1
Ενδεικτικά παραδείγματα, εφαρμογές και ιδιότητες για κάθε κατηγορία υλικών.

Κατηγορία Υλικών Εφαρμογές Ιδιότητες

Μέταλλα

Χαλκός Ηλεκτρικά καλώδια Μεγάλη ηλεκτρική

αγωγιμότητα, καλή
ευπλαστότητα

Φαιός Χυτοσίδηρος Σώματα κινητήρων Ευχυτότητα,

αυτοκινήτων κατεργασιμότητα, και αντοχή
σε δόνηση

Κράματα χαλύβων Εργαλεία, δομικά υλικά Ικανή βελτίωση της αντοχής

με κατεργασία εν θερμώ

Κεραμικά

Si02 -N a20 -CaO Υαλοπίνακες Καλές οπτικές ιδιότητες και

θερμική μόνωση

ΑΙ2Ο3, MgO, Si02 Δύστηκτα δοχεία για να Θερμική μόνωση, υψηλή

περιέχουν τηγμένα μέταλλα θερμοκρασία τήξης, σχετικά
αδρανή με το τηγμένα
μέταλλο

Τιτανικό Βάριο ΡΖΤ Μετατροπείς σε Πιεζοηλεκτρική

συστήματα ήχου συμπεριφορά- μετατρέπουν
τον ήχο σε ηλεκτρικό ρεύμα

Πολυμερή

Πολυαιθυλένιο Συσκευασίες τροφίμων Εύκολα διαμορφώσιμο σε

λεπτό, εύκαμπτο αεροστεγές
φίλμ

Εποξειδικά Προστασία ολοκληρωμένων Καλή ηλεκτρική μόνωση και

κυκλωμάτων αντίσταση στην υγρασία

Φαινολικά Κόλλες για συγκόλληση Αντοχή και αντίσταση στην

πλακών στο κόντρα πλακέ υγρασία

Ημιαγωγοί

Silicon Τρανζίστορ και Μοναδική ηλεκτρική

ολοκληρωμένα κυκλώματα συμπεριφορά

GaAs Συστήματα οπτικών ινών, Μετατρέπει τα ηλεκτρικά

τηλεπικοινωνίες σήματα σε φώς

Σύνθετα

Ανθρακονήματα-εποξειδικά Εξαρτήματα αεροσκαφών Υψηλός λόγος

αντοχής/βάρος

Καρβίδια Βολφραμίου- Εργαλεία κοπής απ0 Υψηλή σκληρότητα και καλή

κοβάλτιο καρβίδια αντίσταση σε κρούση

Τιτάνιο-χάλυβας Κελύφη αντιδραστήρων Χαμηλό κόστος και υψηλή

αντοχή του χάλυβα σε
συνδυασμό με τη καλή
αντίσταση του τιτανίου στη
διάβρωση

2
 Me:tals
- Cobalt alloy
2000 -
- High -stre:ngth
Composίtes st[Link]l

,-.. Carbon·
epoxy
1500 ,-..
'- Alloy st[Link]l

~ - Cu-Be alloy
ο.. - Keνlar-
:::ε e:poxy - Nίcke:l alloy
-.ς::
>< - Boron• - Titanium alloy
...
ο
polyimide
~ ιοοο 1- Ce:ramίcs

,... SiC
'- Cu-Zn brass
- Carbon•
- Si, N, polyimide
ι.... Aluminum alloy
500 ...

,-. ZrO, ι.... Zinc alloy

Polymers ,-.. Glass-
polye:ster
- ΡΕΕΚ
'- Al,O,
- Nylon
- Polyc:thyle:nc: ... Lc:ad

Σχήμα Ι-1 Ενδεικτικές αντοχές διαφόρων κατηγοριών υλικών.

Rolls-RoyceTrent

Σχήμα /-2 Τομή κινητήραjet. Στο εμπρόσθιο τμήμα συμπίεσης, το οποίο λειτουργεί
σε χαμηλές έως μέσες θερμοκραmες, γίνεται συχνά χρήση κραμάτων τιτανίου. Στο
οπίσθιο τμήμα συμπίεσης, που λειτουργεί σε υψηλές θερμοκραmες, απαιτούνται
υπερκραμάτα νικελίου. Στο εξωτερικό τμήμα, που υπόκειται σε χαμηλές
θερμοκραmες, είναι ικανοποιηΤlκά τα κράματα αλουμινίου και σύνθετα υλικά.

3
1-2-2 Κεραμικά

Τα κεραμικά, όπως το τούβλο, το γυαλί, τα επιτραπέζια πορσελάνινα

σκεύη, και τα πυρίμαχα μλικά έχουν χαμηλή ηλεκτρική και θερμική
αγωγιμότητα και επομένως χρησιμοποιούνται συχνά σαν μονωτικά υλικά. Τα
κεραμικά είναι δυνατά και σκληρά αλλά και πολύ ψαθυρά υλικά. Τα
εξελιγμένα κεραμικά υλικά, όπως ΡΖΤ SiC, Sί3Ν4, κλπ., λόγω των ιδιαίτερων
ιδιοτήτων τους χρησιμοποιούνται ευρέως στην ηλεκτρονική. Όμως καθότι δεν
έχουν σχετικά υψηλές αντοχές, και επειδή η παρασκευή και κατεργασία τους
είναι ιδιαίτερα δαπανηρή, η χρήση τους περιορίζεται σε μη δομικές
εφαρμογές. Νέες τεχνικές κατεργασίας όμως, είναι δυνατόν να επιτρέψουν
στα κεραμικά να χρησιμοποιηθούν σε εγκαταστάσεις που φέρουν φορτία,
όπως σε πτερύγια σε στροβιλοκινητήρες (Σχήμα 1-3). Όπως είναι κατανοητό,
λόγω της αντοχής των υλικών αυτών σε υψηλές θερμοκρασίες, είναι δυνατόν
να επιτευχθούν υψηλότερες από τις συνήθεις θερμοκρασίες, με άμεση
βελτίωση στην θερμοδυναμική απόδοση των στροβιλοκινητήρων.

Τα κεραμικά έχουν πολύ καλή αντοχή στις υψηλές θε ρμοκρασίες και σε

συγ κεκριμένα διαβρωτικά μέσα, ενώ έχουν επίσης ασυνήθεις οπτικές και
ηλεκτρικές ιδιότητες ώστε να χρησιμοποιούνται στην κατασκευή
ολοκληρωμένων κυκλωμάτων, συστημάτων οπτικών ινών και σε διάφορους
αισθητήρες (π.χ. ηλεκτροοπτικά, αισθητήρες αερίων).

Σχήμα 1-3 Πρωτότυποι στροβιλοάξονες από Sίlίcon Nίtrίde (Sί3Ν4)

παρασκευασμένοι με την μέθοδο ίnjectίon moulding ( Garrett Ceramίc Components
Dίvision of Allied Signal Aerospace) .

4
 1-2-3 Πολυμερή

Τα πολυμερή περιλαμβάνουν τα ελαστομερή, τα πλαστικά και πολλούς

τύπους συγκολλητικών ουσιών. Παράγονται με τον σχηματισμό μεγάλων
μοριακών δομών από οργανικά μόρια με διαδικασία γνωστή ως πολυμερισμό.
Τα πολυμερή έχουν χαμηλές ηλεκτρικές και θερμικές αγωγιμότητες, χαμηλή
αντοχή, και δεν είναι κατάλληλα για χρήση σε υψηλές θερμοκρασίες. Τα
θερμοπλαστικά πολυμερή, στα οποία οι μεγάλου μήκους μοριακές αλυσίδες
δεν είναι ισχυρά συνδεδεμένες, -έχουν καλή ολκιμότητα και ευπλαστότητα.
Τα θερμοσκληρυνόμενα πολυμερή είναι γενικά ανθεκτικότερα αλλά
περισσότερο ψαθυρά, καθώς οι μοριακές αλυσίδες είναι ισχυρά συνδεδεμένες
(Σχήμα Ι-4). Τα πολυμερή χρησιμοποιούνται σε διάφορες εφαρμογές,
συμπεριλαμβανομένων και ηλεκτρονικών εξαρτημάτων.

Διασυvδεδεμέvα άτομα
rί ομάδες ατόμων

Θερμοπί\αστικά
Θερμοπn yvυόμενα

Σχήμα 1-4 Ο πολυμερισμός συμβαίνει όταν πρωτεύοντα μόρια συνδυάζονται μεταξύ

τους για την παραγω"yή μεγαλύτερων μορίων, ή πολυμερών. Τα πολυμερισμένα
μόρια μπορούν να έχουν δομή αλυσίδας (θερμοπλαστικά), ή να δημιουργούν
τρισδιάσrατα πλέγματα ( θερμοσκληρυνόμενα) .

1-2-4 Ημιαγωγοί

Παρόλο που το πυρίτιο, το γε ρμάνιο και αριθμός ενώσεων όπως το GaAs

και ΡΖΤ είναι πολύ ψαθυρά, είναι απόλυτα αναγκαία για εφαρμογές σε
ηλεκτρονικά, υπολογιστές και στις τηλεπικοινωνίες. Η ηλεκτρική
αγωγιμότητα τέτοιων υλικών είναι απόλυτα ελεγχόμενη, ώστε να
χρησιμοποιούνται σε τρανζίστορ, διόδους και ολοκληρωμένα κυκλώματα. Για
παράδειγμα, στα συστήματα οπτικών ινών οι πληροφορίες μεταφέρονται με τη
βοήθεια του φωτός και επομένως. οι ημιαγωγοί που μετατρέπουν ηλεκτρικά
σήματα σε φως και το αντίστροφο είναι αναγκαία εξαρτήματα τέτοιων
συστημάτων.

1-2-5 Σύνθετα υλικά

Τα σύνθετα κατασκευάζονται με συνδυασμό δύο ή πε ρισσοτέρων υλικών,

και παρουσιάζουν ιδιότητες που δεν μπορούν να επιτευχθούν απο κανένα απο
τα υλικά ξεχωριστά. Για παράδειγμα, το σκυρόδεμα, το κόντρα-πλακέ και το
fiberglass είναι τυπικά παραδείγματα σύνθετων υλικών. Με την τεχνολογία
των σύνθετων υλικών μπορούμε να παράγουμε μικρού βάρους, ανθεκτικά,

5
όλκιμα και θερμοανθεκτικά υλικά που δεν θα μπορούσαν να δημιουργηθούν
διαφορετικά. Αντίστοιχα, μπορούμε να κατασκευάσουμε σκληρά και
ανθεκτικά σε κρούση εργαλεία, που διαφορετικά θα έσπαγαν. Προηγμένα
αεροσκάφη και διαστημικά οχήματα εξαρτώνται ιδιαίτερα απο τα σύνθετα
υλικά όπως και από τις υπόλοιπες προαναφερθείσες κατηγορίες υλικών
(Σχήμα Ι-5).

Σχήμα Ι-5 Τα σύγχρονα αεροσκάφη, όπως το Boeίng 777, βασίζονται σε προηγμένες

τεχνολογίες για την κατασκευή και λειτουργία τους.

1-3 ΣΧΕΣΗ ΔΟΜΗΣ - IΔΙΟΤΗΤΩΝ - ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

Όπως θα γίνει φανερό στα επόμενα κεφάλαια, οι ιδιότητες των υλικών

εξαρτώνται άμεσα τόσο από τη μικ:ροδομή τους, όσο _και από τις κατεργασίες
στις οποίες έχουν υποβληθεί για να τα διαμορφώσουμε. Η σχέση ιδιότητες -
μικροδομή - διεργασίες είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη, και αντικείμενο εκτενούς
έρευνας, σε όλα τα πεδία της Επιστήμης των Υλικών . Στα επόμενα κεφάλαια
θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε και να αναλύσουμε περαιτέ ρω αυτή ην
πολύπλοκη σχέση.

1-3-1 Ιδιότητες

Μπορούμε να διαχωρίσουμε τις ιδιότητες ενός υλικού σε δύο κατηγορίες:

μηχανικές και φυσικοχημικές (Πίνακας Ι-2).

Οι μηχανικές ιδιότητες περιγράφουν πώς συμπεριφέρεται το υλικό σε

εφαρμοζόμενο φορτίο . Οι πιο κοινές μηχανικές ιδιότητες είναι η αντοχή, η
ολκιμότητα, και η ακαμψία (μέτρο ελαστικότητας). Επίσης, συχνά
ενδιαφερόμαστε για το πώς ένα υλικό αντιδρά σε απότομη εφαρμογή φορτίου
(κρούση), σε κυκλική εφαρμογή φορτίου (κόπωση), έκθεση σε υψηλές
θερμοκρασίες (ε ρπυσμός), ή για το πως συμπεριφέρεται όταν εκ:τείθεται σε
διαβρωτικά μέσα (διάβρωση). Οι μηχανικές ιδιότητες είναι επίση ς εκείνες που
επιτρέπουν στο υλικό να παραμορφώνεται σε ένα χρήσιμο σχήμα. Συχνά,

6
μικρές αλλαγές στην μικροδομή ενός υλικού έχουν σημαντικές επιδράσεις
στις μηχανικές του ιδιότητες.

Πίνακας 1-2 Τυπικά παραδείγματα ιδιοτήτων των υλικών.

Μη:χ,ανικές ιδιότητες Φυσικοχημικές ιδιότητες

Ερπυσμός Χημικές

Ταχύτητα ερπυσμού Διάβρωση

Ιδιότητες τάσης-θραύσης Ραφινάρισμα

Ολκιμότητα Πυκνότητα

% Επιμήκυνση

% Μείωση της επιφάνειας Ηλεκτρικές

Αγωγιμότητα

Κόπωση Διηλεκτρική σταθερά (μόνωση)

Όριο αντοχής Φερροη λεκτρισμός και πιεζοηλεκτρισμός

Όριο ζωής

Σκληρότητα Μαγνητικές

Αντίσταση σε χάραξη Φερριμαγνητικές

Ρυθμοί φθοράς Φερρομαγνητικές

Κρούση Οπτικές

Απορροφούμενη ενέργεια Απορρόφηση και χρώμα

Σκληρότητα Διάθλαση

Θερμοκρασία μετάπτωσης Δράση σε λείζερ

Φωτοαγωγιμότητα

Αντοχή Περίθλαση, διάθλαση και μετάδοση φωτός

Μέτρο ελαστικότητας

Αντοχή εφελκυσμού Θερμικές

Αντοχή παραμόρφωσης Θερμοχωρητικότητα

Θερμική αγωγιμότητα

Θερμική διαστολή

Οι φυσικοχημικές ιδιότητες, που περιλαμβάνουν την ηλεκτρική,

μαγνητική , οπτική, θερμική, ελαστική και χημική συμπεριφορά, εξαρτώνται
τόσο από τη μικροδομή , όσο και από την κατεργασία στην οποία υποβλήθηκε
το υλικό. Ακόμα και μικρές αλλαγές στην σύνθεση, προκαλούν σημαντικές
μεταβολές στην ηλεκτρική αγωγ ιμότητα πολλών ημιαγώγιμων υλικών. Για
παράδειγμα, υψηλές θερμοκρασίες κατεργασίας, μπορούν να μειώσουν αρκετά
τα χαρακτηριστικά θερμικής μόνωσης των κεραμικών υλικών. Μικρές
ποσότητες πρόσθετων μπορούν να μεταβάλλουν το χρώμα σε ένα γυαλί ή ένα
πολυμερές.

7
1-3-2 Δομή

Η δομή ενός υλικού μπορεί να μελετηθεί σε διάφορα επίπεδα, το καθένα

απο τα οποία επηρεάζει την τελική συμπεριφορά του προιόντος (Σχήμα Ι-6) .
Το μίκρο-επίπεδο αναφέρεται στη δομή των ξεχωριστών ατόμων που
αποτελούν το υλικό. Η διευθέτηση των ηλεκτρονίων, που περιβάλλουν τον
πυρήνα του ατόμου, επηρεάζει σημαντικά την ηλεκτρική, μαγνητική, θερμική
και οπτική συμπεριφορά ενώ μπορεί να επιδρά παράλληλα και στην αντοχή
του υλικού στη διάβρωση. Επιπρόσθετα, η ηλεκτρονική διευθέτηση
επηρεάζει το πως συνδέονται τα άτομα μεταξύ τους και βοηθάει στον
καθορισμό του τύπου του υλικού: μέταλλο, κεραμικό, ημιαγωγός, ή
πολυμερές.

~
~

• •..
,. ~

.#
• •
(β)
(α)

.,

_.J""
,

~
...•
(δ)

Σχημα Ι-6 Τα τέσσερα επίπεδα της δομής των υλικών : (α) ατομική δομή,
(β) κρυσταλλική δομή, (γ) δομή κόκκων (χΙΟΟ), (δ) δομή πο}J.απλών φάσεων σε
λευκό χυτοσίδηρο ( χ200) .

.Το επόμενο επίπεδο αναφέρεται στη διευθέτηση των ατόμων στον χώρο .
Τα μέταλλα, οι ημιαγωγοί, πολλά απο τα κεραμικά, και μερικά πολυμερή
έχουν κανονική διευθέτηση ατόμων, ή κρυσταλλική δομή . Η κρυσταλλική
δομή επηρεάζει άμεσα τις μηχανικές ιδιότητες των μετάλλων. Πολλά
κεραμικά υλικά και πολλά πολυμερή δεν έχουν όμως κανονική διευθέτηση
των ατόμων στο χώρο (άμορφα ή υαλώδη υλικά) και συμπεριφέρονται πολύ
διαφορετικά απο τα κρυσταλλικά υλικά. Για παράδειγμα, το υαλώδες
πολυαιθυλένιο είναι διαφανές, ενώ το κρυσταλλικό πολυαιθυλένιο είναι
ημιδιαφανές.

Στο μάκρο-επίπεδο η δομή των κόκκων παρατηρείται στα μέταλλα, στους

ημιαγωγούς, στα κεραμικά και μερικές φορές στα πολυμερή. Το μέγεθος και
το σχήμα των κόκκων παίζουν τον κύριο ρόλο σε αυτό το επίπεδο. Ως ιδανική
περίπτωση είναι επιθυμητό να παράγουμε υλικά που αποτελούνται από έναν

8
μονοκρύσταλλο, ώστε να αποφύγουμε την μείωση των ιδιτήτων που
παρατηρείται στα πολυκρυσταλλικά υλικά. Έτσι, σε ορισμένες εφαρμογές,
όπου είναι ιδιαίτερα αναγκαία η χρήση τέτοιων υλικών, έχει επιτευχθεί η
κατασκευή τους. Τέτοιες περιπτώσεις είναι τα μικροτσίπς, πτερύγια
στροβιλοκινητήρων, κλπ~ Είναι φανερό όμως, το υχηλό κόστος παρασκευής
τους που δικαιολογείται μόνο σε τέτοιες εξειδικευμένες εφαρμογές

Ι-3-3 Κατεργασία

Η κατεργασία των υλικών παράγει τα επιθυμητά σχήματα από αρχικό

αδιαμόρφωτο υλικό (Πίνακας Ι-3). Τα μέταλλα μπορούν να κατεργαστούν με
την έγχυση τηγμένου υλικού σε μήτρα (χύτευση), ή με την ένωση
διαφορετικών κομματιών μετάλλων (συγκόλληση, κατεργασία εν θερμώ,
συγκόλληση με προσθήκη υλικού συγκολλήσεως, ή με σύνδεση με κόλλες), ή
με διαμόρφωση του μέταλλου σε υψηλές πιέσεις (σφυρηλάτηση, έλαση,
εξόλκευση, ελασματοποίηση, ή κάμψη), ή με την συμπίεση κόνεων
μεταλλικών υλικών σε στερεή μάζα (κονιομεταλλουργία), ή με την αφαίρεση
περισσευούμενου υλικού (τόρνευση). Λόγω του υψηλού σημείου τήξης
πολλών κεραμικών υλικών, αποφεύγεται η τήξη τους. Αντί αυτού εφαρμόζεται
κατάλληλη θερμική κατεργασία που ενώνει τα κεραμικά σωματίδια μεταξύ
τους και προσδίδει στο υλικό πυκνότητα σχεδόν ίση με την θεωρητική
(sinteήng) . Καθώς όμως γίνεται χρή ση κόνεων (όπως στην
κονεομεταλλουργία), απαιτείται η μείωση του ιξώδους του υλικού, που
επιτυγχάνεται με την ενσωμάτωση συνδετικών υλικών. Αφού τα κεραμικά
υλικά διαμορφωθούν σε σχήματα με τεχνικές όπως η χύτευση, η εξόλκευση, η
συμπίεση, τα συνδετικά υλικά (κήροι, gels, πολυμερή) απομακρύνονται προτού
το διαμορφωμένο πια κεραμικό υλικό υποστεί την τελική θερμική κατεργασία.

Τα πολυμερή παράγονται με έγχυση πλαστικού σε μήτρες, με έλαση και

διαμόρφωση. Συχνά ένα υλικό θερμαίνεται σε θερμοκρασία κάτω απο το
σημείο τήξης του για να επιφέρει επιθυμητές αλλαγές στην δομή. Ο τύπος
της κατεργασίας που χρησιμοποιούμε εξαρτάται μερικά απο τις ιδιότητες και
επομένως απο την δομή του υλικού.

9
Πίνακας Ι-3 Τυmτcές τΞ"J.VΙτcές κατεργασίας των υλικών.
Μέταλλα

Χύτευση : άμμος, μήτρα χύτευσης, μόνιμη Υγρό μέταλλο χύνεται ή εγχύνεται σε στερεή
μήτρα, επένδυση, συνεχής χύτευση . μήτρα για την παραγωγή του σχήματος.

Διαμόρφωση : σφυρηλάτηση, έλαση Στερεό μέταλλο παραμορφώνεται με χρήση

σύρματος, κάμψη, ελασματοποίηση. υψηλών πιέσεων, συχνά εν θερμώ.

Ένωση: συγκόλλη ση με αέριο, Πολλά κομμάτια μετάλλων ενώνονται μεταξύ

ηλεκτροσυγκόλληση , συγκόλληση τόξου, τους με χρήση είτε τηγμένου μετάλλου,
κατεργασία εν θερμώ, σύνδεση διάχυσης είτε με παραμόρφωση , είτε με υψηλές
πιέσεις ή θερμοκρασίες.

Μηχανικές κατεργασίες: κάμψη , τρύπημα, Μέταλλο αφαιρείται με διεργασία κοπής για

κοπή, να αφήσει τελειωμένο το προιόν

Κονιομεταλλουργία Κόνες μετάλλων συμπιέζονται υπο υψηλές

πιέσεις στο επιθυμητό σχήμα, στη συνέχεια
θερμαίνονται σε υψηλές θερμοκρασίες για
να ενωθούν τα σωματίδια μεταξύ τους.

Κεραμικά

Χύτευση Υγρό ή γαλάκτωμα απο υγρό και στερεά

κεραμικά στερεοποιείται στο επιθυμητό
σχήμα

Συμπίεση: εξόλκευση, πίεση, ισοστατική Στερεά ή βισκώδη γαλακτώματα υγρών και

-
διαμόρφωση στερεών κεραμικών συμπιέζονται σε σχήμα

Τήξη Συμπιεσμένα σωματίδια θερμαίνονται σε

υψηλές θερμοκρασίες για να ενωθούν
μεταξύ τους.

Πολυμερή

Χύτευση: χύτευση με έγχυση, χύτευση Θερμό ή υγρό πολυμερές ωθείται σε μήτρα.

μεταφοράς Η διαδικασία μοιάζει με αυτήν των
μετάλλων

Διαμόρφωση: ύφανση, εξόλκευση , Θερμασμένο πολυμερές ωθείται σε άνοιγμα

διαμόρφωση εν κενώ μήτρ<:ις ή γύρω απο σχέδιο γαι να
δημιουργηθεί το επιθυμητό σχήμα

Ημιαγωγοί

Ανάπτυξη κρυστάλλων Υγρό ψύχεται για την παραγωγή

μονοκρύσταλλου

Χημική αποσύνθεση ατμού Στερεό συμπυκνώνεται απο αέριο για την

παραγωγή δεύτερου υπ οστρώματος

Σύνθετα

Χύτευση περιλαμβανομένης της διήθησης Υγρό περιβάλλει ένα απο τα συστατικά για
την παραγωγή του πλήρους σύνθετου
υλικού

Διαμόρφωση Μαλακό συστατικό πιέζεται να

παραμορφωθεί γύρω απο το δεύτερο
συστατικό του σύνθετου

Ένωση Τα δύο συστατικά ενώνονται μεταξύ με

κόλλα, παραμόρφωση , ή διεργασιών εν
θερ μώ.

Συμπίεση και τήξη Κονιοποιημένα συστατικά συμπιέζονται σε

σχήμα και θερμαίνονται γαι να ενωθούν οι
κόνες.

10
1-4 ΑΛΛΗΛΕΙΠΔΡ ΑΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ - ΥΛΙΚΩΝ

1-4-1 Θερμοκρασία

Μεταβολές στην θερμοκρασία αλλάζουν δραματικά τις ιδιότητες των

υλικών (Σχήμα 1-7). Η αντοχή των περισσοτέρων υλικών μειώνεται, όσο
αυξάνεται η θερμοκρασία. Επιπλέον, μπορούν να συμβούν απότομες
καταστροφικές μεταβολλές, αν θερμανθεί το υλικό πάνω απο κάποια κρίσιμη
θερμοκρασία. Τα μέταλλα που έχουν σκληρυνθεί με θερμικές κατεργασίες ή
με τεχνικές διαμόρφωσης μπορούν να χάσουν απότομα την αντοχή τους αν
θερμανθούν. Πολύ χαμηλές θερμοκρασίες μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα το
μέταλλο να αστοχήσει ψαθυρά, ακόμα και όταν τα εφαρμοζόμενα φορτία είναι
χαμηλότερα της αντοχής του. Οι υψηλές θερμοκρασίες μπορούν επίσης να
μεταβάλλουν την δομή κεραμικών, ή να προκαλέσουν τήξη η αλλαγή
χρώματος στα πολυμερή.

-c:
><
...
ο
:>
<(

1000 2000 3000

Θερμοκρασία (OC)

Σχήμα 1-7 Η αυξημένη θερμοκρασία συνήθως μειώνει την αντοχή ενός υλικού. Τα
πολυμερή είναι κατάλληλα μόνο σε χαμηλές θερμοκρασίες. Μερικά σύνθετα,
κυρίως κράματα παι κεραμικά έχουν τέλειες ιδιότητες σε υψηλές θερμοκρασίες.

Ο σχεδιασμός υλικών με βελτιωμένη αντοχή σε θερμοκρασία είναι

αναγκαίος για αρκετές εφαρμογές, όπως προαναφέρθηκε, λόγω καλύτερης
θερμοδυναμικής απόδοσης. Επιπρόσθετα, οι κινητήρες λειτουργούν πιο
οικονομικά σε υψηλές θερμοκρασίες .

Έτσι, γ ια να επιτευχθούν υψηλότερες ταχύτητες και καλύτερη κατανάλωση

καυσίμων, απαιτούνται νέα υλικά. Οι μηχανικοί υλικών όμως αντιμετωπίζουν
νέες προκλήσεις. Τα νέα υπερ-υπερηχητικά αεροσκάφη (οι διάδοχοι του
Concorde), που σχεδ ιάζουν τόσο οι αμερικάνικες όσο και οι ευρωπαϊκές
εταιρίες θα απαιτήσουν την ανάπτυξη ακόμα πιο εξωτικών υλικών και
τεχνικών κατεργασίας, ώστε να ανταπεξέλθουν στις υψηλές θερμοκρασίες
που θα αναπτύσσονται. Το κόστος ανάπτυξης των τεχνολογιών αυτών καθώς

11
και το κόστος κατασκευής τέτοιων αεροσκαφών πρέπει να κρατηθεί σε
λογικά επίπεδα, ώστε να είναι οικονομικά συμφέρουσα η χρήση τέτοιων
αεροσκαφών από τις αεροπορικές εταιρείες, διαφορετικά θα · έχουμε
επανάληψη της "αποτυχίας" του Concorde (αν και υπήρχαν και
περιβαλλοντικοί λόγοι - καταστροφή ζώνης όζοντος). Η ανάπτυξη εξωτικών
υλικών βέβαια δεν έχει μειωθεί καθόλου για τους κατασκευαστές κινητήρων.
Οι πρωτοπόροι στον τομέα αυτό αμερικάνοι (General Electric , Pratt &
Whitney) βρίσκουν όμως ανταγωνιστές στον δρόμο τους ευρωπαϊκές εταιρίες
όπως τη Rolls -Royce, και την Snecma.

1-4-2 Διάβρωση

Τα περισσότερα μέταλλα και πολυμερή αντιδρούν με το οξυγόνο ή με άλλα

αέρια ιδιαίτερα σε υψηλές θερμοκρασίες. Τα μέταλλα και τα κεραμικά
μπορούν να αποσυντίθενται καταστροφικά. Τα πολυμερή μπορούν να γίνουν
ψαθυρά. Τα υλικά επίσης μπορούν να έρθουν σε επαφή με ποικιλία
διαβρωτικών υγρών κατά τη χρήση τους. Τα μέταλλα μπορούν να
καταναλωθούν ομοιογενώς ή εκλεκτικά, ή μπορούν να παρουσιάσουν ρωγμές
οδηγώντας σε πρόωρη αστοχία. Τα κεραμικά μπορούν να έρθουν σε επαφή με
άλλα κεραμικά, ενώ διαλύτες μπορούν να διαλύσουν τα πολυμερή. - Η
ανάπτυξη νέων υλικών και επικαλύψεων που θα προστατεύουν τα υλικά απο
τέτοιες αντιδράσεις και θα τους επιτρέπουν να λειτουργούν σε πιο ακραία
περιβάλλοντα, είναι επομένως επιβεβλημένη.

1-4-3 Ακτινοβολία

Η ακτινοβολία υψηλής ενέργειας, όπως τα νετρόνια που παράγονται στους

πυρηνικούς αντιδραστήρες, μπορεί να επηρεάσει την εσωτερική δομή όλων
των υλικών, προκαλώντας μείωση της αντοχής, ψαθυρότητα, ή κρίσιμη
αλλοίωση των φυσικοχημικών ιδιοτήτων. Οι εξωτερικές διαστάσεις μπορούν
επίσης να αλλάξουν, προκαλώντας ρωγμές .

1- 5 ΚΡΠΗΡΙΑ ΕΙΠΛΟΓΗΣ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

Όταν επιλέγουμε κάποιο υλικό για δεδομένη εφαρμογή, πρέπει να

προσέχουμε να επιλέγουμε:

1. υλικό που να μπορεί να αναπτύξει τις επιθυμητές φυσικές και μηχανικές

ιδιότητες,

2. υλικό που να μπορεί να κατεργασθεί ή να παρασκευασθεί στο επιθυμητό

σχήμα,

3. υλικό και διεργασίες που να είναι οικονομικές .

Για να εκπληρωθούν αυτές οι τρείς απαιτήσεις, πρέπει να γίνουν

συμβιβασμοί, ώστε να παραχθεί ικανοποιητικό και ε μπορεύσιμο προιόν.

Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να κατασκευάσουμε κάποιο

εξάρτημα από κεραμικό υλικό . Οι απαραίτητες προδιαγραφές (ανοχές ,
ιδιότητες, κόστος) θα καθορίσουν αρχικά την μέθοδο κατασκευής και
διαμό ρφωσης. Ενδεικτικά, η έγχυση με ψεκασμό χρησιμοποιείται κυρίως για

12
πολύπλοκα σχήματα και για μικρές κατασκευαστικές ανοχές, που δεν
απαιτούν περαιτέρω μηχανική διαμόρφωση, είναι όμως σχετικά ακριβή
διεργασία και δεν εφαρμόζεται σε όλους τους τύπους κεραμικών. Αντίθετα, η
μέθοδος χύτευσης αιωρήματος μπορεί να είναι φθηνή, αλλά υστερεί τόσο σε
παραγωγικότητα, κατασκευαστικές ανοχές και επαναλ ηψιμότητα. Στις
προαναφερθείσες μεθόδους όσο και σε άλλες, πρέπει να λάβουμε υπόψη την
συμβατότητα , των υλικών με διάφορα ενδιάμεσα υλικά (διαλύτες, δοχεία
αποθήκευσης, κλπ.) που είναι αναγκαία για την εκάστοτε διεργασία, και που
μπορούν να αποκλείσουν την εφαρμογή μιας ή περισσοτέρων μεθόδων (π. χ.
αποκλεισμός μεθόδων που κάνουν χρήση νερού, σε κεραμικά ευαίσθητα στην
υγρασία) .

Το κόστος υλικού συνήθως βασίζεται στο κόστος ανά κιλό. Πρέπει να

γνωρίζουμε την πυκνότητα του υλικού, για τον σχεδιασμό και την επιλογή
(Πίνακας Ι-4). Το αλουμίνιο μπορεί να στοιχίζει περισσότερο ανα κιλό απο ότι
ο χάλυβας, αλλά έχει το ένα τρίτο της πυκνότητας του τελευταίου. Παρόλο
που τα εξαρτήματα που είναι φτιαγμένα απο αλουμίνιο πρέπει ίσως να είναι
παχύτερα για την επίτευξη της ίδιας αντοχής, τα εξαρτήματα απο αλουμίνιο
μπορεί να είναι φθηνότερα απο αντίστοιχα κατασκευασμένα απο χάλυβα,
εξαιτίας της διαφοράς βάρους.

Σε μερικές περιπτώσεις, όπως στην αεροναυπηγική, το βάρος είναι

κρίσιμος παράγοντας καθώς μεγάλο βάρος οδηγεί σε μειωμένες επιδόσεις
(μεταφερόμενο φορτίο, εμβέλεια, ταχύτητα, κατανάλωση καυσίμου). Με
χρήση ελαφρών υλικών, που είναι παράλληλα ανθεκτικά, οι σχεδιαστές
αεροσκαφών βελτιώνουν την κατανάλωση καυσίμου, ή αυξάνουν αντίστοιχα
την εμβέλεια. Πολλά σύγχρονα αεροσκάφη και διαστημικά οχήματα,
χρησιμοποιούν σύνθετα υλικά αντί του αλουμινίου. Αυτά τα σύνθετα, όπως τα
καρβόξυ-εποξειδικά, είναι πιο ακριβά από τα παραδοσιακά κράματα
αλουμινίου, αλλά λόγω του υψηλότερου λόγου αντοχής - βάρους και
επομένως της μειωμένης κατανάλωσης καυσίμου (λόγω της μείωσης του
βάρους των εξαρτημάτων) αντισταθμίζουν το υψηλό αρχικό κόστος κτήσης
του αεροσκάφους. Σύγχρονα παραδείγματα στη αεροναυπηγική είναι τα
Airbus Α330 και Α340, καθώς και το Boeing 777, στα οποία και γίνεται
εκτεταμένη χρήση σύνθετων υλικών ή νέων κραμάτων αλουμινίου χαμηλού
βάρους.

Η διαδικασία επιλογής ενός υλικού, η κατεργασία του υλικού στο

κατάλληλο σχήμα, και η απόκτηση των αναγκαίων ιδιοτήτων, είναι
πολύπλοκη και απαιτεί γνώση της σχέσης δομής-ιδιοτήτων-διεργασιών.
Γι' αυτό τα κεφάλαια που αναφέρονται τόσο στην σχέση δομής και ιδιοτήτων
όσο και στις δυνατότητες σχεδιασμού νέων υλικών, που απορρέουν απο τη
σχέση αυτή, όπως τα σύνθετα, τα κεραμικά υλικά κ.α.

13
Πίνακας 1-4 Ο λόγος αντοχής-βάρους διαφόρων υλικών.

Υλικό Αντοχή Πυκνότητα Λόγος αντοχή/βάρος

(ro2s-2χ 103)
(MPa) (Mg/m 3)
Πολυαιθυλένιο 7 0.83 8
Καθαρό αλουμίνιο 45 2.7 17
Καθαρός χαλκός 207 8.9 23
Χάλυβας χαμηλού άνθρακα 393 7.8 50
Καθαρό τιτάνιο 241 4.4 55
Α12Ο3 207 3.9 53
Nylon 76 1.11 68
Epoxy 103 1.4 74
Χαλυβας υψηλού άνθρακα 614 7.8 79
Si3N4 483 3.2 151
Κραματοποιημένος χάλυβας 1655 7.8 212
κατεργασμένος εν θερμώ

Κράμα αλουμινίου κατεργασμένο εν θερμώ 593 2.7 220

Σύνθετο άνθρακα-άνθρακα 414 1.8 230
Κράμα τιτανίου κατεργασμένο εν θερμώ 1172 4.4 266
Σύνθετο Kevlar-epoxy 448 1.4 320
Σύνθετο άνθρακα-epοχy 551 1.4 393

14
π ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΔΟΜΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΔΙΟΤΉΤΩΝ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

Π-1 ΕΙΣΑΓΩΠΙ

Στο κείμενο που ακολουθεί θα εξετασθούν οι μέθοδοι ελέγχου της

μικροδομής και μακροδομής των υλικών. Θα δούμε οτι ελέγχοντας την δομή
των υλικών μπορούμε να μεταβάλλουμε και τις μηχανικές τους ιδιότητες.

Υπάρχουν έξι σημαντικοί μηχανισμοί που χρησιμοποιούνται για τον

έλεγχο της δομής και των ιδιοτήτων : Ενίσχυση μέσω του μεγέθους των
κόκκων, ενίσχυση σε στερεά φάση, σκλήρυνση καταπόνησης, ενίσχυση μέσω
διασποράς, σκλήρυνση γήρανσης και μετατροπή φάσεων.

Όλες οι παραπάνω μέθοδοι δημιουργούν εμπόδια στην διολίσθηση των

αταξιών. Στις τρεις πρώτες μεθόδους, βασιζόμαστε στους τρεις τύπους
ατελειών του πλέγματος αντίστοιχα. Με το να ελέγχουμε τις επιφανειακές
ατέλιες όπως τα όρια των κόκκων, επιτυγχάνουμε ενίσχυση μέσω μεγέθους των
κόκκων. Με το να ελέγχουμε σημειακές ατέλειες, όπως υποκατεστημένα
άτομα, έχουμε ενίσχυση σε στερεά φάση. Με αύξηση του αριθμού των γραμμικών
ατελειών, ή των αταξιών, έχουμε ενίσχυση καταπόνησης.

Ενίσχυση επιτυγχάνεται επίσης με τους άλλους τρεις μηχανισμούς με την

εισαγωγή πολλαπλών φάσεων, όπου κάθε φάση έχει διαφορετική σύνθεση ή
κρυσταλλική δομή. Τα όρια ανάμεσα στις φάσεις μπορούν να προκαλέσουν
ενίσχυση με το να παρεμβαίνουν στους μηχανισμούς παραμόρφωσης. Η
ενίσχυση μέσω διασποράς είναι γενικός όρος υποδεικνύοντας ενίσχυση υπό
πολλαπλών φάσεων. Η σκλήρυνση γήρανσης είναι ειδική τεχνική που παρέχει
ιδανική, λεπτή διασπορά φάσεων. Οι μετατροπές φάσεων περιλαμβάνουν πιο
προηγμένες κατεργασίες, συχνά βασιζόμενες στις αλλοτροπικές
μεταμορφώσεις.

Θα αναπτυχθούν οι μηχανισμοί ενίσχυσης, τουλάχιστον μερικά, από την

άποψη κατεργασίας του υλικού. Συγκεκριμένα, θα εξετάσουμε την
στερεοποίηση, την κραματοποίηση , την παραμόρφωση και την θερμική
κατεργασία. Η στερεοποίηση βοηθά στον καθορισμό του μεγέθους και του
σχήματος των κόκκων, καθώς και της λεπτότητας και κατανομής των φάσεων
σε πολλά πολυφασικά κράματα. Η κραματοποίηση προκαλεί ενίσχυση σε
στερεά φάση και παρέχει την βάση για ενίσχυση μέσω διασποράς . Η
διαδικασία παραμόρφωσης προκαλεί σκλήρυνση καταπόνησης και βοηθά
στον έλεγχο του μεγέθους και σχήματος των κόκκων. Η θερμική κατεργασία
επιτρέπει την εφαρμογή τεχνικών ενίσχυσης μέσω διασποράς, της
σκλήρυνσης γήρανσης και των μετασχηματισμών φάσεων.

Πριν τη μελέτη των μηχανισμών ενίσχυσης και των διαδικασιών ελέγχου

τέτοιων μηχανισμών, θα εξετασθούν εν συντομία οι μηχανικές δοκιμές των
υλικών ώστε να κατανοηθούν τα αποτελέσματα τέτοιων δοκιμών, που
συνιστούν τις μηχανικές ιδιότητες των υλικών.

15
11-2 ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ IΔΙΟΤΗΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΕΣ ΑΝΤΟΧΗΣ

11-2-1 Εισαγωγή

Η μηχανική συμπεριφορά των υλικών περιγράφεται από τις μηχανικές τους

ιδιότητες, που προσδιορίζονται από δοκιμές αντοχής σχεδιασμένες έτσι ώστε
να προσομοιόνουν διαφορετικούς τύπους καταπόνησης.

Από τις πλέον βασικές μεθόδους, η δοκιμή εφελκυσμού περιγράφει την

αντίσταση του "υλικού σε καταπόνηση η οποία εφαρμόζεται με αργούς
ρυθμούς. Η δοκιμή αυτή μας παρέχει το όριο παραμόρφωσης, την ολκιμότητα
και την ανελαστικότητα του υλικού. Αντίθετα, η δοκιμή κόπωσης μας
επιτρέπει να κατανοήσουμε την συμπεριφορά ενός υλικού όταν αυτό
υπόκειται σε κυκλική καταπόνηση. Η αντίσταση του υλικού σε κρούση
προσδιορίζεται με την δοκιμή κρούσης ενώ η ικανότητα του υλικού να φέρει
φορτία σε υψηλές θερμοκρασίες αναλύεται με την δοκιμή ερπισμού.
Αντίστοιχα, η δοκιμή σκληρότητας, παρέχει ένα μέτρο της αντίστασης του
υλικού στη τριβή και τη φθορά. και μπορεί να συσχετισθεί με κάποιες άλ~ες
μηχανικές ιδιότητες, ενώ τέλος η μηχανική των θραύσεων μελετά την
συμπεριφορά των υλικών λαμβάνοντας υπόψη την παρουσία των μικρών
ρηγματώσεων στα υλικά.

Παρότι χρησιμοποιείται πλήθος άλλων δοκιμών για την μελέτη της

μηχανικής συμπεριφοράς των υλικών, μερικές απο τις οποίες εξαιρετικά
εξειδικευμένες, οι ιδιότητες που προσδιορίζονται από τις έξι παραπάνω
δοκιμές είναι οι πλέον χρήσιμες και πιο συχνά εφαρμοζόμενες. Γενικά
πάντως, τα δεδομένα που παρουσιάζονται στα διάφορα εγχειρίδια πρέπει να
χρησιμοποιούνται με ιδιαίτερη προσοχή καθώς αποτελούν συνήθως μέσες
τιμές ιδανικών δοκιμών.

11-2-2 Δοκιμή εφελκυσμού - Το διάγραμμα τάσης - παραμόρφωσης

Στις σημειώσεις αυτές χρησιμοποιείται κυρίως το σύστημα μονάδων SI

εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Επομένως ο ορισμός και οι μονάδες της τάσης
στο σύστημα SI είναι ο ακόλουθος:

Τάση =Δύναμη/επιφάνεια =newtontm 2 = Pascal (Pa) (2.1)

Η δοκιμή εφελκυσμού μετρά την αντίσταση ενός υλικού όταν αυτό

υπόκειται σε στατικά ή αργά εφαρμοζόμενη εφελκυστική δύναμη. Η διάταξη
της δοκιμής φαίνεται στο Σχήμα 2-1. Ένα τυπικό δοκίμιο έχει διάμετρο 12.5
mm και αρχικό πειραματικό μήκος (gauge length) 50 mm. Το δοκίμιο
τοποθετείται στην συσκευή εφελκυσμού ενώ τα άκρα του ασφαλίζονται με
κατάλληλες διατάξεις ώστε να αποφευχθεί η ολίσθηση και εφαρμόζεται φορτίο
F. Το μήκος που έχει το δοκίμιο όταν εκταθεί κάτω απο την επίδραση της
δύναμης F μετριέται με εκτασιόμετρο. Ο Πίνακας 2-1 παρουσιάζει τα
αποτελέσματα μιας δοκιμής εφελκυσμού σε δοκιμίο απο κράμα αλουμινίου.

16
 i .Δ(11,1αμ1\
, ___ Αόφδίllι!.σ K1i.1nn1
ΚΕ~ίVι

. -Ασφάλε IQ

Σχήμα 2-1
Ομοαξονική δύναμη εφαρμόζεται στο δοκίμιο μέσω της κινητής κεφαλής.

Πίνακας 2-1 Αποτελέσματα δοκιμής εφελκυσμού σε δοκίμιο κράματος

αλουμινίου με διάμετρο 12.5 mm.
Δύναμη Τάση Πειραματικό μήκος Παραμόρφωση (ε)
(kN) (MPa) (mm)
ο ο 50 .00 ο

5 40.7 50.03 0.0006

10 81.5 50.06 0.0012
15 122.1 50 .09 0.0018
20 162.8 50. 12 0.0024
25 203 .5 50.15 0.0030
30 244.2 50.18 0.0036
35.6 290.1 52.00 0.04
35.6 (Μεγ.) 290.1 53.00 0.06
33.8 (Θραύση ) 275.5 55.20 0.14

Αντίστοιχα το Σχήμα 2-2 παρουσιάζει το φορτίο σε σχέση με το

πειραματικό μήκος. Όμως η παρουσίαση των αποτελεσμάτων με αυτόν τον
τρόπο περιγράφει μόνο την συμπεριφορά του υλικού αυτού όταν η διάμετρος
του δοκιμίου είναι 12.5 mm και επομένως το σχήμα αυτό δεν μπορεί να 1

χρησιμοποιηθεί για τον υπολογισμό της δύναμης που απαιτείται για ορισμένη
ποσότητα επιμήκυνσης όταν η διάμετρος είναι διαφορετική της παραπάνω
τιμής.

17

5τ
 Φορnο
(kN)
40

s
30

20

10

ο sι 1 1
50.0 50.1 5Q.2 51 52 53 54 55
\
Πε,pαμaτικό μήκος (mm)

Σχήμα 2-2
Γράφημα των δεδομένων φορτίου - πειραματικού-fJ-Γ-/~ του Πίνακα 2-1 για
ένα δοκίμιο κράματος αλουμινίου με διάμετρό1 2.5 mm. )
c____ -
11-2-2-1 Σχέση ανάμεσα στο αρχικό πειραματικό μήκος και την
επιφάνεια διατομής δοκιμίου

Για να συγκρίνουμε τις τιμές επιμήκυνσης (βλ. Παραγράφους 2-3 έως 2-6)
σε δοκίμια διαφορετικού μεγέθους είναι αναγκαίο να διατηρούμε την σχέση:

αρχικό πειραματικό μήκος (Ιο) = kΑ (2.2)

όπου k =σταθερά, Α =επιφάνεια διατομής του δοκιμίου.

Στις ΗΠΑ το ASTM προτείνει :

IQ = 4.5 Α (2.3)

το οποίο για κυκλικής διατομής δοκίμια δίνει :

Ιο = 4χ διάμετρος δοκιμίου (2.4)

Το Βρετανικό Ινστιτούτο Τυποποίησης (BSI) προτείνει :

IQ = 5.65 Α (2.5)

το οποίο για κυκλικής διατομής δοκίμια δίνει

Ιο = 5χ διάμετρος δοκιμίου (2.6)

18
11-2-2-2 Τάση και παραμόρφωση λόγω μηχανικών καταπονήσεων

Για να μπορέσουμε να χρησιμοποιήσουμε τα αποτελέσματα μίας δοκιμής

για άλλα σχήματα και μεγέθη απαιτείται να μετατρέψουμε την δύναμη και την
απόσταση ανάμεσα στα σημάδια μέτρησης του πειραματικού μήκους σε τάση
κα ι παραμόρφωση αντίστοιχα όπως ορίζονται απο τις ακόλουθες σχέσεις:

Τάση= σ =F/Ao (2. 7)

Πα ραμόρφωση = ε = (L - Lo)/Lo (2.8)

όπου Αο είναι το αρχικό εμβαδά της διατομής του δοκιμίου , Lo το αρχικό

πειραματικό μήκος και L η απόσταση ανάμεσα στα σημάδια μετά την
εφαρμογή της δύναμης F.
Μετατρέποντας επομένως τα αποτελέσματα μιας δοκιμής εφελκυσμού σε
διάγραμμα τάσης-παραμόρφωσης, μπορούν τα δεδομένα αυτά να
χρησιμοποιηθούν για τον σχεδιασμό και την κατάλληλη επιλογή υλικού και
δ ιαστάσεων. Επομένως, το διάγραμμα τάσης - παραμόρφωσης είναι πια -
χαρακτηριστικό του υλικού και ανεξάρτητο των διαστάσεων που επιλέχθηκαν
κατα την διάρκεια της δοκιμής. Άρα , αν γνωρίζουμε την μέγιστη επιτρεπτή
παραμόρφωση , μπορούμε απο το διάγραμμα τάσης - παραμόρφωσης να
β ρούμε εύκολα την μέγιστη επιτρεπτή τάση , και επομένως την μέγι στη
επιτρεπτή δύναμη (για καθορισμένες διαστάσεις) ή τις κατάλληλες διαστάσεις
του εξαρτήματος (για καθορισμένο φορτίο).

Παράδειγμα 2-1

Μετατρέψτε τα αποτελέσματα δύναμης-πειραματικό μήκος του Πίνακα 2-1

σε τάση και παραμόρφωση λόγω μηχανικής καταπό νησης και σχεδιάστε τη ν
καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης:

Για την δύναμη των 5ΚΝ

σ = F/Ao =(5 χ 10 3 )/[(π/4)(0.0125) 2 χ10 6 = 40.7 MPa (2.9)

ε = (L - Lo)/Lo = (50.03 - 50 . ΟΟ )/50 . ΟΟ = 0.0006 (2.10)

Το ίδιο επαναλαμβάνεται για κάθε φορτίο του Πίνακα 2-1 κα ι τα τελικά

αποτελέσματα παρουσιάζονται στο Σχήμα 2-3.

19
 Σnμi!ί.u
",.\ φ:;ιύmι~
~ '
(H)QC! C
("J •~ (J ι:t- ι')
c.a :;ιc. :,

C,;) C G O
m.i)~l(rι
nc:ιρομc,ριμ.χ::,τι, .

Σχήμα 2-3
Η καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης για το κράμα αλουμινίου του Πίνακα 2-1 .

11-2-2-3 Ελαστική και πλαστική παραμόρφωση

Κατά την εφαρμογή δύναμης σε κάποιο υλικό , οι δεσμοί ανάμεσα στα

άτομα εκτείνονται και το δοκίμιο επιμηκύνεται. Αν απομακρύνουμε την δύναμη
οι δεσμοί επανέρχονται στο αρχικό μήκος τους και το δοκίμιο επανέρχεται στο
αρχικό μέγεθός του. Η επιμήκυνση του μετάλλου στην ελαστική αυτή περιοχή
της καμπύλης τάσης-παραμόρφωσης είναι ανακτήσιμη . Αν όμως
εφαρμόσουμε μεγαλυτερη δύναμη με αποτέλεσμα μετά την απομακρυνσή της
να παρατηρείται μόνιμη επιμήκυνση/παραμόρφωση τότε βρισκόμαστε στην
πλαστική περιοχή της καμπύλης τάσης - παραμόρφωσης.

11-2-2-4 Όριο διαρροής

Το όριο διαρροής των υλικών αντιστοιχεί στην τάση κατά την οποία η
παραμόρφωση γίνεται αντιληπτή , σημαντική και μη αναστρέψιμη . Είναι
επομένως εκείνη η τάση που διαχωρίζει την ελαστική από την πλαστική
συμπεριφορά ενός υλικού . Κατά τον σχεδιασμό και χρήση ενός εξαρτήματος
πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η μέγιστη εφαρμοζόμενη τάση δεν πρέπει να
υπερβαίνει το όριο διαρροής διαφορετικά το εξάρτημα θα υποστεί μόνιμη
παραμόρφωση και δεν θα ανταποκρίνεται στις αρχικές προδιαγραφές. Βέβαια,
το όριο διαρροής δέν είναι πάντα το κριτήριο σχεδιασμού. Πολλές φορές η
μόνιμη παραμόρφωση μπορεί να μας προειδοποιήσει για επερχόμενη θραύση
του υλικού και επομένως αστοχία του εξαρτήματος. Γενικά πάντως πρέπει να
βεβαιωθούμε οτι το υλικό που επιλέξαμε έχει · υψηλό όριο δοαρροής, ή
διαφορετικά πρέπει οι διαστάσεις του εξαρτήματος να είναι

20
τέτοιες ώστε η εφαρμοζόμενη δύναμη να προκαλεί τάση μικρότερη από το
όριο δοαρροής του υλικού κατασκευής του.

Η καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης έχει συχνά διαφορετική μορφή από

αυτή που παρουσιάστηκε στο Σχήμα 2-3. Σε μερικά υλικά, η τάση στην οποία
το υλικό αλλάζει απο ελαστική σε πλαστική συμπεριφορά δεν είναι εύκολα
αντιληπτή. Σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να καθορίσουμε μία
αντισταθμιστική τάση παραμόρφωσης (offset yield strength) ή αλλιώς τάση
παραμόρφωσης (proof stress) (Σχήμα 2-4(α)). Θεωρούμε οτι μιά μικρή μόνιμη
παραμόρφωση, οπως για παράδειγμα 0.2% ή παραμόρφωση ε = 0.002, είναι
γενικά επιτρεπτή χωρίς να επηρεάζει τις επιδόσεις του εξαρτήματός μας.
Επομένως αν σχεδιάσουμε μία γραμμή παράλληλη στο ελαστικό τμήμα της
καμπύλης τάσης-παραμόρφωσης, και που θα τέμνει τον άξονα των
παραμορφώσεων σε παραμόρφωση ε = 0,002 η τάση στην οποία η γραμμή
που σχεδιάσαμε τέμνει την καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης λέγεται αντοχή
παραμόρφωσης 0.2%.

! 11
1,
l~- ~ - ~-~ ..-....
"""
~ ~- ..,
Παραμόρφωση
Παραμόρφωση
·! ·

Σχήμα 2-4 (α) Προσδιορισμός του ορίου διαρροής 0.2% σε φαιό χυτοσίδηρο
και (β) συμπεριφορά διπλού σημείου παραμόρφωσης σε χάλυβα χαμηλής
περιεκτικότητας σε άνθρακα.

Παράδειγμα 2-2

Καθορίστε το όριο διαρροής 0.2% για φαιό χυτοσίδηρο (Σχ.2-4α):

Αν σχεδιάσουμε ευθεία που ξεκινά από ε = 0.002 και η οποία είναι

παράλληλη στο τμήμα της καμπύλης με ελαστική συμπεριφορά , βρίσκουμε οτι
το όριο διαρροής 0.2% είναι 275 Mpa.
Από την άλλη μεριά, η καμπύλη τάσης παραμόρφωσης για ορισμένα
κράματα σιδήρου χαμηλής περιεκτικότητας σε άνθρακα , παρουσιάζει διπλό
σημείο παραμόρφωσης (Σχήμα 2-4(β)). Το υλικό αναμένεται να
παραμορφωθεί πλαστικά σε τάση σ 1 . Παρόλα αυτά η παρατηρούμενη τάση
παραμόρφωσης αυξάνεται στην τιμή σ2 λόγω της επίδρασης των ατόμων του
κρυσταλλικού πλέγματος με τις κρυσταλλικές αταξίες που όπως θα δούμε σε
επόμενα κεφάλαια είναι και οι υπεύθυνες για την παραμόρφωση των υλικών.
Επομένως μόνο αφότου εφαρμόσουμε τάση υψηλότερη από σ2 , μπορούν να

21
απομακρυνθούν οι αταξίες και να συνεχίσουν να μετακινούνται με χαμηλότερη
τάση σ _ Σε υλικά με τέτοιου τύπου συμπεριφορά τάσης-παραμόρφωσης, το
1
χαμηλότερο σημείο (σ ) ορίου δοαρροής μπορεί εύκολα να προσδιορισθεί.
1

11-2-2-5 Αντοχή σε εφελκυσμό

Η αντοχή σε εφελκυσμό είναι η τάση που υπολογίζεται όταν εφαρμόζεται η

μέγιστη δύναμη , δηλαδή είναι η μέγιστη τάση στην καμπύλη τάσης­
παραμόρφωσης λόγω μηχανικής καταπόνησης. Σε πολλά όλκιμα υλικά, η
παραμόρφωση δεν παραμένει ομοιογενής. Σε κάποιο σημείο, μία περιοχή
παραμορφώνεται περισσότερο και έτσι παρουσιάζεται μία τοπική μείωση του
εμβαδού διατομής (Σχήμα 2-5). Αυτή η τοπικά παραμορφωμένη περιοχή
ονομάζεται "λαιμός" . Επειδή η επιφάνεια διατομής γίνεται μικρότερη στο
σημείο αυτό, απαιτείται επομένως και μικρότερη δύναμη για να συνεχισθεί η
παραμόρφωση και η τάση υπολογισμέν η για το αρχι κό εμβαδά Α θα μειωθεί.
0
Η αντοχή σε εφελκυσμό είναι η τάση στην οποία εμφανίζεται η δημιουργία
λαιμού στα όλκιμα υλικά . ~

Δύναμη

,,-t-...
... - ~

Σχήμα 2-5 Τοπική παραμόρφωση σε όλκιμο υλικό κατά τη διάρκεια δοκιμής

εφελκυσμού δημιουργεί λαιμό .

11-2-2-6 Μέτρο ελαστικότητας

Το μέτρο ελαστικότητας ή μέτρο του Young είναι η κλίση της καμπύλης

τάσης-παραμόρφωσης στην ελαστική περιοχή. Η σχέση αυτή είναι στην
ουσία ο γνωστός νόμος του Hooke. Ε = σ/ε = μέτρο ελαστικότητας. Το μέτρο
ελαστικότητας σχετίζεται άμεσα με τις δυνάμεις που συνδέουν τα άτομα.
Όπως έχει αναλυθεί σε μάθημα ηλεκτροχημείας η απότομη κλίση στο
γράφημα δύναμης-διατομικής απόστασης στην φάση της ισορροπίας είναι
ενδεικτική της απαίτησης υψηλών δυνάμεων για τον διαχωρισμό των ατόμων

22
 παρουσιάζει υψηλό μέτρο ελαστικότητας. Ε ίναι επομένως προφανές ότι τα
μέταλλα εκείνα που έχουν υψηλό σημείο τήξης (Πίνακας 2-2) αποτέλεσμα
υψηλών ελκτικών δυνάμεων μεταξύ των ατόμων θα παρουσιάζουν αντίστοιχα
και υψηλό μέτρο ελαστικότητας.

Το μέτρο ελαστικότητας μπορεί να θεωρηθεί και ως μέτρο της

Ανελαστικότητας ενός υλικού . Ένα εξάρτημα κατασκευασμένο απο ανελαστικό
υλικό, δηλαδή υλικό με υψηλό μέτρο ελαστικότητας, διατηρεί το μέγεθος και το
σχήμα του ακόμα και κάτω απο την επίδραση υψηλού ελαστικού φορτίου. Για
παράδειγμα στο Σχήμα 2-6 δίνεται η ελαστική συμπεριφορά του χάλυβα και
του αλουμινίου. Αν σε εξάρτημα κατασκευασμένο από χάλυβα εφαρμοσθεί
τάση 21 Ο Mpa, αυτό θα παραμορφωθεί ελαστικά κατά 0.001 mm/mm ενώ για
την ίδια τάση, το αλουμίνιο παραμορφώνεται κατά 0.003mm/mm. Αυτό γιατί ο
χάλυβας έχει μέτρο ελαστικότητας τρεις φορές μεγαλύτερο απο αυτό του
αλουμινίου .

Πίνακας 2-2 Σχέση μέτρου ελαστικότητας και θερμοκρασίας τήξης των

μετάλλων.

GPa
...
Pb ...........
.............
......
........
...__ ! 3~2~7
~ - -------ι.J. 4 ........... .................
...Mg ................ ...............
....
................
.........
.... ! 650 ........................... ............. ί 4'-=-?.
.--=:.?--- .-......
-....-.....-.....-...............
....... ...........
ΑΙ ί 660 ί 70
·-+-- - - •···· ·····
·..·········· ·····------ι
..Α9 ..... !002 :n
.,,____ ·········..·························----ι
····Au
··································- --- --------- ί 1064 --·- -~;.....--- ί 79 ...........
......................._ __ -ι

...g_~·········
······· ······· ············
······ : 1085 -~:_ 1_ 27_ .....
..............
.........................
.....
....................
.......
.
Ni __ _ ············· ·········- - ············ !...,
1.453 ........
.............
....: 209
Fe ..............:...1,538...............
.......... ._ ..,...:_21_0_ .................
......
.................
..................................
.
Μο ί 2610 ί 304
W : 3410 ························ι··4 1 4··········· ..····
··········
·················..···········

,'·'

Παραμόρφωση

Σχήμα 2-6 Σύγκριση της ελαστικής συμπεριφοράς του χάλυβα με το

αλουμίνιο.

23
11-2-2-7 Λόγος του Poisson

Ο Λόγος του Poisson ή μέτρο εγκάρσιας παραμόρφωσης συσχετίζει την

διαμήκη ελαστική παραμόρφωση που προκαλείται απο μία απλή εφελκυστική
ή θλιπτική τάση με την εγκάρσια παραμόρφωση που πρέπει να συμβαίνει
ταυτόγχρονα ώστε να έχουμε διατήρηση του όγκου:

μ = - ε εγκάρσια/ εδιαμήκη (2.11)

Για ιδανικά υλικά, μπορεί να δειχθεί οτι ο λόγος αυτός είναι μ=Ο.5 :

(2.12)

Για να έχουμε σταθερό όγκο πρέπει :

εχ + εγ + εz = Ο (2. 13)

Για ισότροπο υλικό:

(2. 14)

Επομένως:

εχ - 2μ.εχ = 0 ⇒ μ =½ (2.15)

Παρόλα αυτά, σε πραγματικά υλικά βρίσκουμε ότι αναπτύσσεται λιγότερη

εγκάρσια παραμόρφωση από ότι προβλέπεται από τη διατήρηση του όγκου :

Πολυμερή Μέταλλα Ιονικά Κεραμικά Ομοιοπολικά Κεραμικά

μ ~ 0.4 μ ~ 0.3 μ ~ 0.25 μ ~ 0.20

11-2
-2-8 Ολκιμότητα

Η ολκιμότητα μετρά το ποσό της παραμόρφωσης που ένα υλικό μπορεί να

αντέξει χωρίς να επέλθει θραύση:

% Επιμήκυνση = (LΘ - Lo)/ Lo χ 1οο (2. 16)

όπου LΘ είναι η απόσταση ανάμεσα στα σημάδια του πειραματικού μήκους

κατα την θραύση του δοκιμίου (τέστ εφελκυσμού), ενώ Lo το αρχικό
πειραματικό μήκος.

Στα όλκιμα μέταλλα εξαιτίας της δημιουργίας λαιμού (Σχήμα 2-5) η %

επιμήκυνση εξαρτάται απο το χρησιμοποιούμενο πειραματικό μήκος. Έτσι
πρέπει πάντα να αναφέρεται το αρχικό πειραματικό μήκος Lo όταν
παρουσιάζονται τιμές% επιμήκυνσης.

24
 Μία δεύτερη προσέγγιση είναι να μετρήσουμε την εκατοστιαία αλλαγή στο
εμβαδό διατομής στο σημείο θραύσης πριν και μετά την δοκιμή εφελκυσμού.
Η % μείωση της επιφάνειας περιγράφει το ποσό της στένωσης που υπόκειται
ένα δοκίμιο κατά τη διάρκεια της δοκιμής :

% Μείωση επιφάνειας = (Αο - ΑΘ )/ Αο χ 100 (2.17)

οπου ΑΘ είναι το τελικό εμβαδό διατομής στην επιφάνεια θραύσης, ενώ Αο

είναι το αρχικό εμβαδό της διατομής στο σημείο θραύσης.

Όπως αναφέρθηκε και προτύτερα, η ολκιμότητα είναι μια ιδιαίτερα

επιθημητή ιδιότητα του υλικού κατα τον σχεδιασμό. Είναι προφανές οτι για την
. επιλογή υλικού με το οποίο θα κατασκευάσουμε ένα εξάρτημα θα
προτιμήσουμε εκείνο που θα παρουσίαζε μία έστω και μ ικρή ολκιμότητα έτσι
ώστε όταν η εφαρμοζόμενη τάση είναι ιδιαίτερα υψηλή, το εξάρτημα να
παραμορφώνεται πριν σπάσει και να υπάρχει έστω και κάποια βασική μορφή
προειδοποίησης για την αστοχία του εξαρτήματος. Επιπρόσθετα κατά την
διαμόρφωση εξαρτημάτων (επόμενα κεφάλαια) απαιτείται όλκιμο υλικό έτσι ~
ώστε να δημιουργούνται πολύπλοκα σχήματα χωρίς το υλικό να θραύεται
κατά τη διαδικασία παραγωγής.

11-2-2-9 Ψαθυρή συμπεριφορά

Τα όλκιμα υλικά παρουσιάζουν καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης με κάποια

μέγιστη τιμή στην αντοχή σε εφελκυσμό . Σε πιο ψαθυρά υλικά, το μέγιστο
φορτίο ή η αντοχή σε εφελκυσμό συμβαίνει στο σημείο της αστοχίας. Σε
εξαιρετικά ψαθυρά υλικά, όπως τα κεραμικά, η αντοχή παραμόρφωσης, η
αντοχή σε εφελκυσμό και η αντοχή σε θραύση συμπίπτουν (Σχήμα 2-7)

Mr.:α n

'
1 Ολ ;,:ι·,:ό τnτσ
ε i
'
b '{ y r;~.1\
·□
!-- . '
Ολκ. ιμcιπηα

Παραμόρφωση

Σχήμα 2-7 Η συμπεριφορά τάσης - παραμόρφωσης για ψαθυρά υλικά

συγκρινόμενη με αυτή περισσότερο όλκιμων υλικών.

25
 Σε πολλά ψαθυρά υλικά, όπως στα κεραμικά υλικά, καθώς και
συγκεκριμένα συνθετικά υλικά, η συνήθης δοκιμή εφελκυσμού δεν μπορεί να
πραγματοποιηθεί εξαιτίας της ύπαρξης ατελιών και ρωγμών στις επιφάνειες
που οδηγούν σε θραύση του υλικού ακόμα και σε χαμηλές τάσεις. Η ύπαρξη
των ατελειών αυτών είτε αποτέλεσμα της μηχανικής κατεργασίας
(μορφοποίηση δοκιμίου) είτε λόγω του υλικού, κάνει τις δοκιμές αυτές μη
αξιόπιστες. Η προετοιμασία εξάλλου των εύθραυστων αυτών υλικών για την
δοκιμή εφελκυσμού μπορεί να είναι ακριβή.

Μία εναλλακτική λύση για την μείωση τέτοιων προβλημάτων είναι η δοκιμή
κάμψης. Κατα την εφαρμογή φορτίου σε διάταξη με τρία σημεία (Σχήμα 2-8)
μία δύναμη εφελκυσμού δρά στο υλικό σε σημείο απέναντι απο το κεντρικό
σημείο. Η θραύση θεωρείται οτι ξεκινά σε αυτό το σημείο. Η αντοχή σε κάμψη
ή ο συντελεστής θραύσης που δίνεται από την εξίσωση (2. 18),
χρησιμοποιείται για την περιγραφή της αντοχής ενός υλικού:

Αντοχή σε κάμψη (Nm- 2 ) = σ 3.ρ = Mc/I= 3FL/2wh 2 (2.18)

όπου:

Μ = (L/2).(F /2) (2. 19)

1(Ροπή αδράνειας)= bd3/12 [ορθογωνική διατομή] (2.20)

τ-,
w
_L ~----~--------~

Σχήμα 2-8 Η διάταξη κάμψης με τρία σημεία.

Η διάταξη κάμψης με τρία σημεία δεν είναι και η μοναδική που

χρησιμοποιείται. Όπως προαναφέρθηκε, ως αντοχή σε εφελκυσμό θεωρείται
η τιμή σ3 _Ρ όπως υπολογίζεται απο την εξίσωση (2. 18). Η τιμή αυτή αντιστοιχή
στην μέγιστη εφαρμοζόμενη τάση , δηλαδή στην μέση της δοκού. Είναι
προφανές οτι η τάση μεταβάλλεται γραμμικά όσο απομακρυνόμαστε απο την
μέση (σημείο εφαρμογής της δύναμης). Αν επομένως η θραύση του υλικού
προκληθεί απο μικρορωγμή που δεν βρίσκεται στο μέσο της δοκού, αλλά σε
μικρή απόσταση απο αυτό, η εφαρμοζόμενη τάση στο σημείο θραύσης
(ρωγμή) θα είναι προφανώς μικρότερη απο την μέγιστη, και άρα από αυτή
που υπολογίζουμε με την εξίσωση (2. 18). Για αυτό το λόγο, έχουν υιοθετηθεί
και άλλες διατάξεις όπως αυτή των τεσσάρων σημείων, που επιλύουν τα
βασικά προβλήματα της διάταξης με τρία σημεία.

26
 Καθώς οι ρωγμές και οι ατέλειες έχουν την τάση να παραμένουν κλειστές
κατα την συμπίεσή, όταν επιλέγονται ψαθυρά υλικά τα εξαρτήματα
σχεδιάζονται έτσι ώστε να εφαρμόζονται σε αυτά πάντα θλιπτική τάση, καθώς
σε συμπίεση τα ψαθυρά υλικά συμπεριφέρονται πολύ καλύτερα απο ότι σε
εφελκυσμο. Τα όλκιμα υλικά όπως τα μέταλλα έχουν παρόμοιες αντοχές τόσο
σε εφελκυσμό όσο και σε συμπίεση (Πίνακας 2-3).

Πίνακας 2-3 Σύγκριση της αντοχής εφελκυσμού, συμπίεσης και κάμψης

επιλεγμένων κεραμικών και συνθετικών υλικών.
Αντοχή σε Αντοχή σε θλίψη Αντοχή σε κάμψη
εφελκυσμό (Mpa) (MPa)
Υλικό
(Mpa)
Πολυεστέρας-50% ίνες υάλου 160 220 30
*
Πολυεστέρας-50% πλέγμα υάλου 255 190 320
ΑΙ2Ο3 210 2590 345
SiC 170 690 255

11-2-2-10 Η επίδραση της θερμοκρασίας

Οι ιδιότητες εφελκυσμού επηρεάζονται σημαντικά απο την θερμοκρασία

(Σχήμα 2-9). Το όριο διαρροής, η αντοχή σε εφελκυσμό και το μέτρο
ελαστικότητας μειώνονται σε υψηλότερες θερμοκρασίες, ενώ η ολκιμότητα
συνήθως αυξάνεται. Αυτό σχετίζεται όπως είδαμε και παραπάνω με την
ευκολία με την οποία επιμηκύνονται ή σπάνε οι ατομικοί δεσμοί. Το φαινόμενο
είναι σαφώς πιο πολύπλοκο, αλλά μπορεί να θεωρηθεί οτι όσο αυξάνεται η
θερμοκρασία τα μόρια έχουν αυξημένη ενέργεια που τους επιτρέπει να
απομακρυνθούν απο τα γειτονικά τους μόρια με αποτέλεσμα να απαιτείται
λιγότερη ενέργεια, υπό την μορφή εφαρμοζόμενης τάσης για να επιμηκυνθούν
/ σπάσουν οι μοριακοί δεσμοί.

Όριο
διαρροής

() '----'----~ [ι

- 1·~•: ·IOO
Παραμόρφωση
<:;tερμ,οκοοσiα ((: ;
ί•β;,

Σχήμα 2-9 Η επίδραση της θερμοκρασίας (α) στην καμπύλη τάσης­

παραμόρφωσης και (β) στις ιδιότητες εφελκυσμού κράματος αλουμινίου.

27
 Όπως είναι προφανές, σαν μηχανικοί θα περιοριζόμαστε σημαντικά απο τα
υλικά στην χρήση υψηλών θερμοκρασιών. Όπως είδαμε, συχνά η χρήση
υψηλών θερμοκρασιών είναι απόλυτα αναγκαία για την επίτευξη
ικανοποιητικής θερμοδυναμικής απόδοσης. Αν όμως τα χρησιμοποιούμενα
υλικά έχουν μειωμένες μηχανικές ιδιότητες σε τόσο υψηλές θερμοκρασίες τότε
περιοριζόμαστε σημαντικά ώς προς την λειτουργία σε υψηλές θερμοκρασίες.

11-2-2-11 Σχέση πραγματικής τάσης - πραγματικής παραμόρφωσης

Η μείωση της παραμόρφωσης λόγω μηχανικής καταπόνησης κάτω απο το

σημείο εφελκυσμού όπως παρατηρείται στο διάγραμμα τάσης
παραμόρφωσης δέν συμβαίνει στην πραγματικότητα αλλα είναι απλα
αποτέλεσμα της χρήσης του αρχικού εμβαδού Αο της διατομής στους
υπολογισμούς. Αυτό βέβαια μπορεί να είναι πρακτικό αλλα δεν είναι και
απόλυτα ακριβές καθώς το εμβαδά συνεχώς μεταβάλλεται (δημιουργία
λαιμού). Επομένως ορίζουμε την πραγματική τάση και την πραγματική
παραμόρφωση απο τις ακόλουθες σχέσεις:

Πραγματική τάση =σt =F/A (2.21)

(2.22)

οπου Α είναι το στιγμιαίο (πραγματικό) εμβαδά στο οποίο εφαρμόζεται η

δύναμη και L το στιγμιαίο (πραγματικό) μήκος. Η έκφραση ln(Ao/A) πρέπει να
χρησιμοποιηθεί μετά την έναρξη δημιουργίας λαιμού. Η πραγματική καμπύλη
τάσης-παραμόρφωσης συγκρίνεται με την καμπύλη μηχανικής τάσης­
παραμόρφωσης στο Σχήμα 2-1 Ο. Η πραγματική τάση συνεχίζει να αυξάνει
μετά την δημιουργία λαιμού επειδή, παρόλο που το απαιτούμενο φορτίο
μειώνεται, το εμβαδά της διατομής μειώνεται ακόμα περισσότερο.

Σύγκριση της μηχανικής και πραγματικής τάσης και παραμόρφωσης

μπορεί να γίνει με το ακόλουθο παράδειγμα:

Παραμόρφωση

1°τμήμα (2.23)

2°τμήμα (2.24)

Κατευθείαν από το 0-2

(2.25)

28
 Αντίθετα αν υπολογίσουμε την πραγματική παραμόρφωση:

Et0-1 = ln (L1/Lo) (2.26)

Et1-2= ln (L2/L1) (2.27)

Et0-2 = ln (L2/Lo)

=lnL1- lnLo+ lnL2- lnL1 =lnL2 - lnL1=ει 0-2

και ει 0-1+ ει 1-2 (2.28)
Παρόλα αυτά σπάνια απαιτείται η πραγματική τάση και η πραγματική
παραμόρφωση. Μόλις ξεπεράσουμε το όριο διαρροής, το μέταλλο αρχίζει να
παραμορφώνεται. Το εξάρτημά μας έχει ήδη αστοχήσει καθώς δεν διαθέτει
πλέον το αρχικά σχεδιασμένο σχήμα. Επιπρόσθετα , σημαντική διαφορά
ανάμεσα στις δύο καμπύλες υπάρχει μόνο όταν δημιουργείται λαιμός. Αλλά
είναι προφανές οτι όταν δημtουργείται λαιμός, το εξάρτημα έχει αρχίσει να
παραμορφώνεται υπερβολικά και δεν εκπληρώνει τις αρχικές προδιαγραφές.

ΠαοαιιόοΦωσn

Σχήμα 2-10 Η σχέση ανάμεσα στην πραγματική καμπύλη τάσης­

παραμόρφωσης και της καμπύλης μηχανικής τάσης-παραμόρφωσης

11-2-3 Ελαστική θεωρία θραύσης

Η αντοχή των πολυκρυσταλλικών υλικών είναι συνήθως πολύ μικρότερη

των τέλειων μονοκρυστάλλων. Για να κατανοηθεί αυτή η συμπεριφορά είναι
απαραίτητο να αναλυθεί η συμπεριφορά μικρορωγμών κάτω από επίδραση
φορτίου . Πολλές θεωρίες έχουν αναπτυχθεί για αυτό το σκοπό και εδώ θα
αναφερθούμε μόνο περιληπτικά στα βασικά τους σημεία καθως δεν είναι
αυτός ο βασικός σκοπός του μαθήματος. Περισσότερες λεπτομέρειες μπορεί
να βρεί κανείς στο πεδίο της μηχανικής συμπεριφοράς των υλικών.

Η συγκέντρωση τάσεων συνήθως αναφέρεται σε σχέση με ιδεατό πείραμα

στο οποίο εισάγεται κάποια εσωτερική ρωγμή σε σώμα το οποίο βρίσκεται
υπο ομοιόμορφη τάση εφελκυσμού σ. Αν η ρωγμή είναι ελλειπτική και το
μέγιστο μήκος της είναι κάθετα στην εφαρμοζόμενη τάση , η τάση κυρίως στα
άκρα της ρωγμής θα μεταβληθεί (lnglis , 1913). Το Σχήμα 2-11 παρουσιάζει

29

Fss
τέτοια ρωγμή . Αν p=b 2/c είναι η καμπυλότητα της ρωγμής τότε μιά απλή
προσέγγιση δίνει:

σyy = σ [1 + 2(c/p)1Ι2] (2.29 )

όπου σyy είναι η τάση στα άκρα της ρωγμής και σ η εφαρμοζόμενη τάση. Είναι
επομένως προφανές οτι για πολύ λεπτές ρωγμές η τάση που αναπτύσσεται στα
άκρα της ρωγμής είναι αρκετά μεγαλύτερη απο την εφαρμοζόμενη .

ί ί ί i ί ί σ
i ί i- i ί ί

1
Τ
1
'Υ
1
Τ l l 1
Τ
σ
... ...
1 1 l ...
1 1
Τ

Σχήμα 2-11 Ελλειπτική ρωγμή

11-2-3-1 Η θεωρία του Griffith και η θραύση ψαθηρών υλικών

Η παραπάνω σχέση αναφέρεται όπως είδαμε σε ελλειπτική ρωγμή. Θα

μπορούσε βέβαια κανείς να επεκτείνει την σχέση αυτή σε αιχμηρές ρωγμές
(πολυ μικρή καμπυλότητα) και να θέσει την υπολογισθείσα τάση στα άκρα
της ρωγ μής ίση με την αντσχή σε εφελκυσμό , και ορίζοντας αυτό ως κριτήριο
θραύσης.

Παρόλα αυτά ένα βασικό πρόβλημα παραμένει, και συγκεκριμένα πως

ορίζει κανείς μια αιχμηρή ρωγμή , καθώς σε οριακό σημείο αναφερόμαστε σε
ατομικές αποστάσεις και θα ήταν άστοχο να εφαρμόσουμε θεωρίες συνεχούς
ελαστικότητας.

Ο Griffith απέφυγε αυτή την δυσκολία με την ανάπτυξη θεωρίας

βασιζόμενη στη βασική διατήρηση της ενέργειας. Ο πρώτος θερμοδυναμικός
νόμος αναφέρει :

dU=dQ-dW {2.30)

30
.Υ.:ου U η εσωτερική ενέργεια του δοκιμίου, dW το μηχανικο εργο που
-::αράγεται απο το σύστημα στο περιβάλλον του (dW είναι αρνητικό όταν έργο
Ξίνεται απο το περιβάλλον στο σύστημα), και dQ η θερμότητα που δίνεται στο
cύστημα απο το περιβάλλον του (η θερμότητα είναι θετική όταν δίνεται στο
::ύστημα).

Ο Griffith θεώρησε οτι η ρωγμή μεγαλώνει ταχύτατα επομένως ο όρος dQ

...::ο ρεί να παραληφθεί, ενω παράλληλα η εσωτερική ενέργεια U είναι το
::r3ροισμα της αποθηκευμένης ελαστικής ενέργειας Ue και της επιφανειακής
~.-έ ργειας της ρωγμής Us :

.:{l_;e+ U s + W)/dc = Ο (2.31)

-:ου είναι και η συνθήκη ισορροπίας ενέργειας της θεωρίας του Griffith.
3. επιφανειακή ενέργεια είναι ίση με: •

Us = 4γct (2.32)

.:r-:ου γ ειδική επιφανειακή ενέργεια, c το ημιμήκος της ρωγμής (Σχήμα 2-11)

-..;:αι t το πάχος (υποθέτοντας οτι η ρωγμή επεκτείνεται σε πάχος t στην τρίτη
Ξ1άσταση). Θεωρόντας μοναδιαίο πάχος t η παραπάνω σχέση (2.32) γίνεται:

~s = 4γc (2.33)

Η θεω ρία ελαστικότητας όμως αναφέρει ότι σε γραμμικό ελαστικό σώμα στο
ο::οίο μία ρωγμή εκτείνεται υπό σταθερό φορτίο το έργο που δίνεται στο
σύστη μα απο το περιβάλλον του ως αποτέλεσμα της επιπλέον στρέβλωσης
-:ου προκαλείται απο την έκταση της ρωγμής, ισούται με:

cW = -2 dUe (2.34)

και επομένως:

dUJ dc = dUJdc (2.35 )

Για συνθήκη επίπεδης τάσης:

(2.36)

ενώ γ ια επίπεδη καταπόνηση:

(2.37)

31
όπου μ είναι ο λόγος του Poisson και Ε το μέτρο ελαστικότητας του υλικού.
Με αντικατάσταση στην σχέση (2.35) λαμβάνουμε:

σr = [(2Εγ)/πc] 1 12
(για επίπεδη τάση) (2.38)

σr = [(2Εγ)/π(1-μ 2 ) c] 112 (για επίπεδη καταπόνηση) (2.39)

11
- 2-3-2 Η θεωρία του lrwin και ο συντελεστής έντασης τάσης Κι

Αν θεωρήσουμε την αιχμή ρωγμής μήκους 2c, τότε η κατανομή των

διατμητικών (τχy) και εφελκυστικών (σχχ, σyy) τάσεων γύρω απο το σημείο αυτό
λόγω της εφαρμογής τάσης εφελκυσμού σ θα είναι (πόλικές συντεταγμένες r,
θ) :

σχχ = [Κ/(2πr) 112] cos(θ/2)[1-sin(θ/2)cos(3θ/2)] (2.40)

σνν = [Κ/(2πr) 1 12] cos(θ/2)[1 +sin(θ/2)cos(3θ/2)] (2.41)

τχy = [Κ/(2πr) ] sin(θ/2)cos(θ/2)cos(3θ/2)

1I2

(2.42)

Η ποσότητα Κι ορίζεται ως ο παράγοντας έντασης τάσης και για μικρές

ρωγμές ειναι:

Κι = σ (πc)
112
(2.43)

όπου σ η εφαρμοζόμενη τάση. Όπως είναι . προφανές ο παράγοντας Κι

μεταβάλλεται τόσο με την τάση όσο και με το μήκος της ρωγμής. Όταν φθάσει
μια κρίσιμη τιμή:

Κιc = (2Εγ) 112 (2.44)

τότε η ρωγμή εκτείνεται ανεξέλεκτα και το υλικό αστοχεί. Η ποσότητα Κιc είναι
χαρακτηριστική κάθε υλικού και ιδιαίτερα χρήσιμη παράμετρος κατά τοω
σχεδιασμό.

32
::Ι---4 Δοκιμή σκληρότητας

Η σκληρότητα δεν είναι βασική ιδιότητα ενός υλικού, καθώς η τιμή της
Ξ~::.;nάται απο τη χρησιμοποιούμενη μέθοδο. Η σκληρότητα μετριέται ως η
::--::σταση σε αποτύπωση ή διείσδυση απο κάποιο σκληρότερο σώμα. Η
-=--~. ηρότητα μπορεί επίσης να περιγραφεί απο την αντίσταση σε λείανση, σε
_Ξ.,:ψά, σε κόψη, κατεργασία κρούση ή χάραξη. Οι πιο γνωστές δοκιμές
_ ··•.ηρότητας που χρησιμοποιούνται είναι η δοκιμή Brinell (BS 240 :1986), η
Ξcλ.,μή Vickers (BS 427 : 1982) η δοκιμή Rockwell (BS 891 : 1989).

:Ι---4-1 Δοκιμή Bήnell

~-:ην δοκιμή Brinell χρησιμοποιείται κεφαλή αποτύπωσης απο σφαίρα

-::::ασκευασμένη απο σκληρό σίδηρο ή καρβίδια του βολφραμίου η οποία
-:::.έ.:;εται για συγκεκριμένο χρόνο (10-15 sec) και υπό πρότυπο φορτίο. Η
Ξ:.:S:μετρος του αποτυπώματος στην επιφάνεια του υλικού μετά την αφαίρεση
-:::::>φορτίου μετρείται σε δύο κάθετες διευθύνσεις με χρήση μικροσκοπίου
· :!Ι μείωση του σφάλματος μέτρησης) και ο αριθμός σκληρότητας Brinell
ΞΒ) υπολογίζεται ως:

:-3 = [εφαρμοζόμενο φορτίο (Kg)] / [επιφάνεια αποτυπώματος (mm 2)] (2.45)

ΞΒ = ( 2F )/ πD[D - (D 2- d2)112] (2.46)

~ου F = το φορτίο σε kg
D =η διάμετρος της σφαίρας αποτύπωσης σε mm.
d= διάμετρος του αποτυπώματος σε mm.

Για να γίνει δυνατή η εξαγωγή τιμών Brinell με μικρό σφάλμα, η σχέση

~ταξύ των διαμέτρων D, d πρέπει να διατηρείται μέσα σε ορισμένα όρια

c:= 0.25D έως 0.50D (2.47)

Αυτό επιτυγχάνεται στη πράξη με τη διατήρηση ίδιων τιμών F/D 2 για κάθε
~λικό που δοκιμάζεται, πχ για χάλυβες F/D =30, κράματα
2 χαλκού F/D 2 =10
'_βλ . BS 240). Η δοκιμή Brinell έχει όμως μερικούς περιορισμούς. Δεν μπορεί
να εφαρμοσθεί σε υλικά σκληρότερα του αποτυπωτή γιατί ο αποτυπωτής θα
~ρχίσει να παραμορφώνεται (η σφαίρα κατασκευάζεται μέχρι 450ΗΒ για
χάλυβα και μέχρι 600ΗΒ για καρβίδια του βολφραμίου) και οι τιμές δεν θα
εiναι ενδεικτικές. Επίσης, δεν ενδείκνυται για εφαρμογή σε επιφανειο­
σκ.λη ρημένα εξαρτήματα καθώς το βάθος της διείσδυσης μπορεί να ξεπεράσει
-:ο πάχος σκλήρυνσης και η μέτρηση να περιλαμβάνει την σκληρότητα του
εσωτερικού (μικρότερη της επιφάνειας). Τέλος αν το αποτύπωμα είναι μεγάλο
μπορεί να δράσει σαν σημείο συγκέντωση τάσεων αρχίζοντας έτσι την
3ραύση και αστοχία του υλικού αλλοιώνοντας σημαντικά την αξιοπιστία της
μέτ ρησης.

33
11-2-4-2 Δοκιμή Vickers

Ο αποτυπωτής είναι τετραγωνική πυραμίδα απο διαμάντι με εσωτερική

γωνία 136°

HV = [εφαρμοζόμενο φορτίο (Kg)] / [επιφάνεια αποτυπώματος (mm 2)] (2.48)

HV = 2F sin (θ/2)/d2 (2 .49)

οπου F το φορτίο (kg), d ο μέσος όρος των δύο διαμέτρων (mm) 0= 136°. Η
γωνία του διαμαντιού είναι 136° είναι για τον ακόλουθο λόγο.Στην δοκιμή
Brinell για μέγιστη ακρίβεια d=0.25 έως Έστω
d=0.735 D (μέση τιμή) .
0.50D.
Εαν κατασκευάσουμε την κεφαλή του διαμαντιού έτσι ώστε d=0.375D όπως
φαίνεται στο Σχήμα 2-12, τότε 0= 136°. Το πλεονέκτημα της 0= 136° είναι οτι
HV =HB μέχρι τα όρια της ακρίβειας της δοκιμής Brinell.

- d -

Σχήμα 2-12 Υπολογισμός της γωνίας κεφαλής διαμαντιού μεθόδου Vίckers.

Δοκιμές μικροσκ:ληρότητας μπορούν να γίνουν με χρήση αποτυπωτή

Vickers με φορτία από 1 έως 1000 γ ρ. Το μικρό μέγεθος του αποτυπώματος
κάνει την μέθοδο αυτή κατάλληλη για τον προσδιορισμό της σκληρότητας
διαφορετικών συστατικών .

11-2-4-3 Δοκιμή Rockwell

Η δοκιμή Rockwell (Σχήμα 2-13) χρησιμοποιεί χαλύβδινη σφαίρα μικρής

διαμέτρου για μαλακά υλικά ή κώνο απο διαμάντι για σκληρότερα υλικά. Η
αρχή της μεθόδου είναι παρόμοια με τις προηγούμενες αλλά μετριέται το
βάθος της διείσδυσης του αποτυπώματος. Υπ-άρχουν 15 κλίμακες Rockwell
αλλά οι πλέον χρησιμοποιούμενες είναι η Β (ball-σφαίρα) και η C (diamond
cοηe-κώνος διαμαντιού)

34
 βάθος =r:{)- ~ βάθος
σφαίρα πυραμίδα

Δοκιμή Brinell δοκιμή Rockwell

Σχήμα 2-13 Οι δοκιμές σκληρότητας Brinell & Rockwell.

Το πλεονέκτημα της μεθόδου Rockwell είναι οτι είναι σύντομη και δίνει
απευθείας ένδειξη, κάνοντάς την χρήσιμη για ποιοτικό έλεγχο οπου
απαιτείται να ελεγχθούν μεγάλος αριθμός εξαρτημάτων. Το φινίρισμα της
επιφάνειας δεν είναι τόσο κρίσιμο στην μέθοδο αυτή, όσο στις δύο
π ροηγούμενες. Παρόλα αυτά δεν είναι τόσο ακριβής οσο η μέθοδος Vickers
ιδιαίτερα κατά την μέτρηση μικρών διαφορών σκληρότητας ανάμεσα σε
σκληρά υλικά. Ο Πίνακας 2-4 δίνει την σύγκριση των συνήθων δοκιμών
σκληρότητας.

Πίνακας 2-4
Σύγκριση των τυπικών δοκιμών σκληρότητας

Μέθοδος Κεφαλή Φορτία Εφαοnοyές

Brinell j χαλύβδινη σφαίρα εξαρτάται απο τον . Πρεσαριστά,

' 1, 5, 10mm λόγο F/D 2 ελασματοποιη μένα
σφαίρα καρβιδίου μέχρι 3000kg για εξαρτήματα απο χυτοσίδηρο,
του βολφραμίου χάλυβες σιδηρούχα & μη σιδηρ. έως
450ΗΒ με χαλ. σφαίρα και
650ΗΒ με σφαίρα καρβιδίου

.. 0000000
••••••••••••••••••• •••••••• •••••••••••• •ΗΟ ΟΟοΟΗ•• ••••••• ••••• ••••••••••••••--.•••••••••·••-··• . βολφραμίου ---------··········
V ickers (HV) τετραγωνική 1-120 Kg Όλοι οι χάλυβες και τα μη
πυραμίδα με 136° σιδηρούχα κράματα πολύ
απο διαμάντι σκληρά υλικά όπως κράματα
καρβιδίου του βολφραμίου
και τα κεpαuικά.
Rockwell 120° κώνος από Μεγ. 60-150 Kg Πρεσαριστά, χυτά, σιδ. και
HRB διαμάντι μη σιδ. βαριά κατεργασμένα
HRC ανάλογα την 1116"- 1/2" για χαλ. Ελαχ. 10 Kg εξαρτήματα
κλίuακα σφαίοεc
Μικροσκληρότητα τετραγωνική 1-lΟΟΟγρ. Επιφανειακά στρώματα
πυι:,αuίδα
Vickers (HV) πυραμίδα 136° από Λεπτά φύλλα, σύρματα,
διαμάντι μικροσκοπικές φάσεις,
συνδέσεις διάχυσης ΗΑΖ σε

·•-·············-·-····························· ······· ·················--- --·-·-····----· --·--·- ----··---- -·------,----·-

1-- ···-------- ·· __συγκολλ:ιί.σεις ....................
--·-··--··---- ...............
Κnoop (ΗΚ) ρομβοειδής
πιιραμίδα από
διαμάντι (λόγος
διαγωνίων 7: 1)

35
11-2-4-4 Χρήσεις των δοκιμών σκληρότητας

Οι αριθμοί σκληρότητας χρησιμοποιούνται κυρίως σαν η βάση σύγκρισης

των υλικών , σαν προδιαγραφές για κατασκευαστικές διαδικασίες, θερμικές
κατεργασίες, για ποιοτικό έλεγχο και για συσχέτιση με άλλες ιδιότητες και
συμπεριφορά των υλικών. Για παράδειγμα η σκληρότητα Brinell σχετίζεται
άμεσα με την αντοχή εφελκυσμού χάλυβα με τη σχέση:

Αντοχή εφελκυσμού (Mpa)= 3.45 ΗΒ (2.50)

Η σκληρότητα Brinell μπορεί να αποκτηθεί σε ελάχιστα λεπτά χωρίς

καμμία προετοιμασία του αντικειμένου και χωρίς καταστροφή του
εξαρτήματος, ενώ παράλληλα αποτελεί καλή προσέγγιση της αντοχής
εφελκυσμού.

Η σκληρότητα σχετίζεται άμεσα με την αντίσταση σε φθορά. Υλικά που

χρησιμοποιούνται σε σπαστήρες η σε εφαρμογές που περιλαμβανουν κρούση
πρέπει να έχουν υψηλή σκληρότητα για να μην αστοχούν πρόωρα. Γενικά
έχει βρεθεί οτι τα σύνθετα υλικά είναι πολύ μαλακά, τα μέταλλα έχουν μέgη
σκληρότητα ενώ τα κεραμικά είναι εξαιρετικά σκληρά.

11-2-5 Η δοκιμή κρούσης

Η δοκιμή εφελκυσμού πραγματοποιείται κυρίως σε χαμηλούς ρυθμούς

καταπόνησης , στους οποίους το δοκίμιο επιμηκύνεται πολύ αργά. Όταν ένα
υλικό υποβάλλεται σε απότομη, έντονη κρούση, στην οποία ο ρυθμός τάσης
είναι πολύ έντονος, το υλικό μπορεί να συμπεριφερθεί με πιο εύθραυστη
συμπεριφορά απο αυτή της δοκιμής εφελκυσμού. Η δοκιμή κρούσης
χρησιμοποιείται συχνά για να εκτιμήσουμε την ευθραυστότητα ενός υλικού
κάτω απο αυτές τις συνθήκες. Πολλές διατάξεις δοκιμών έχουν εφαρμοσθεί,
περιλαμβανόμενης της δοκιμής Charpy καθώς και της δοκιμής Izod (BS 131)
(Σχιjμα 2-14). Η δοκιμή Izod χρησιμοποιείται συχνά για μή μεταλλικά υλικά.
Τα δοκίμια μπορεί να είναι χαραγμένα ή μη . Δοκίμια με χάραξη τύπου V
μετράνε καλύτερα την αντοχή του υλικού στην διάδοση ρωγμών, θέμα που
αναλύεται περαιτέρω σε επόμενα κεφάλαια.

Συνήθως χρησιμοποιείται η δοκιμή Charpy με δοκίμιο με χαραγή τύπου V

(Σχήμα 2-14) καθώς δεν απαιτείται στερέωση του δοκιμίου (όπως στην μέθοδο
Izod), και οι δοκιμές μπορούν να γίνουν σε μεγάλο εύρος θερμοκρασιών. Στην
μέθοδο αυτή, μία βαριά σφύρα που ξεκινά απο ανύψωση ho κινείται κατά
μήκος του τόξου της, χτυπά και θραύει το δοκίμιο, και φτάνει σε χαμηλότερη
ανύψωση hr. Γνωρίζοντας την αρχική και τελική ανύψωση της σφύρας μπορεί
να υπολογισθεί η διαφορά της δυναμικής της ενέργειας. Η διαφορά αυτή είναι
η ενέργεια κρούσης που απορροφήθηκε κατα τη διάρκεια της αστοχίας του
υλικού, υποθέτοντας διατήρηση της ενέργειας και αμελητέα απώλεια υπο τη
μορφή θερμότητας, ή ήχου. Η ικανότητα ενός υλικού να αντέχει στην κρούση
αναφέρεται συχνά ως σκληρότητα του υλικού.

36
 Απευθείας ένδειξη
Απευθείας ένδειξη
απορροφούμενης ενέργειας απορροφούμενης ενέργειας

:..
f ~
Δοκίμ,~
1
(α) (6)
+5·
'n
2 ι η ι ηDΓ
)Us π1π1
C2π,m

,omι~5~mW ω _/41
10 mmδ1/ ωy 6:7
Χωρίς χαραγή χαραyrί V χαραyrί σχrίματος
κί\ετδιού
(ν)

Σχήμα 2-14 Η δοκιμή κρούσης (α) δοκιμή Charpy (β) δοκιμή Izod και
(γ) διαστάσεις τυπικών δοκιμίων

Π-2-5-1 Θερμοκρασία μετάπτωσης

Σε υψηλές θερμοκρασίες, το υλικό συμπεριφέρεται όλκιμα, με εκτεταμένη

παραμόρφωση και επιμήκυνση του δοκιμίου πρίν αστοχήσει. Αντίθετα σε
χαμηλές θερμοκρασίες το υλικό είναι ψαθυρό, και παρατηρείται ελάχιστη
παραμόρφωση προτού επέλθει η θραύση. Η θερμοκρασία μετάπτωσης είναι
επομένως η θερμοκρασία εκείνη στην οποία το υλικό μεταβάλλει την
συμπεριφορά του απο όλκιμη σε ψαθυρή.

Ένα υλικό το οποίο πιθανά να υποστεί κρούση κατά τη διάρκεια της

λειτουργικής του ζωής πρέπει να έχει θερμοκρασία μετάπτωσης κάτω απο την
θερμοκρασία του περιβάλλοντος στο οποίο βρίσκεται. Για παράδειγμα η
θερμοκρασία μετάπτωσης για τον χάλυβα που χρησιμοποιείται σε θραυστήρες
πρέπει να είναι χαμηλότερη από τη θερμοκρασία δωματίου για να
αποφεύγεται η θραύση τους .

37
 g
ω
>-
a.
·ω
;,
ω

ι::
;, Ψαθυρό Όλκιμο
ω
::ι.
,:::,

ι 1
ο
a. 1
g. 1
ι/ Θ ' Μεταnτωσnς
- ερμοκρασια '
<t:
t: ___
ι._ _ ....J._ __ __ _ _

Θερμοιφαοία δοκιμής

Σχήμα 2-15 Θερμοκρασία μετάπτωσης.

11-2-5-2 Σχέση σκληρότητας και ευαισθησίας σε χάραξη

Οι χαραγές που προκαλούνται απο μη προσεκτική κατεργασία ή σχεδίαση

οδηγούν συχνά σε συγκεντρώσεις τάσεων και ελαττώνουν την σκληρότητα
του υλικού. Η ευαισθησία σε χάραξη ενός υλικού μπορεί να εκτιμηθεί
συγκρίνοντας τις ενέργειες απορρόφησης χαραγμένων και μη χαραγμένων
δοκιμίων αλλά εξαρτάται σημαντικά από το υλικό, όπως δείχνει κ:αι το
Σχήμα 2-16.

όλκιμος σίδηρος
120
(αχάρακτος)
φύλ.ί\α
~
σ 100 σφαίρες γραφίτη
!iJ
>-
a.
•ω
i;; RO
ι;;
;,
•
•
ω

-5"
ο
60
e-
0
a.
8-
t:
40 όλκιμος σίδηρος

<t: (χαραγμένος) ·
20
__ .:...--:------ Φαιός σίδηρος
ι (χαραγμένος ή μη)
ο
- 130 100 ο 100 200
Θερμοκρασία (°C)

Σχήμα 2-16
Το αποτέλεσμα εσωτερικών και εξωτερικών χαραγών στις ιδιότητες κρούσης. Ο
φαιός χυτοmδηρος περιέχει αιχμηρές πλάκες γραφίτη που δρουν σαν χαραγές και
οδηγούν σε χαμηλές ενέργειες. Ο όλκιμος σf,δηρος περιέχει γραφίτη υπο τη μορφή
σφαιρών που δεν δρούν σαν χαραγές. Μία εξωτερικιj χαραγή έχει σημαντικό
επομένως αποτέλεσμα μόνο στον όλκιμο σf,δηρο.

38
11-2-5-3 Σχέση σκληρότητας με την καμπύλη τάσης-παραμόρφωσης

Η ενέργεια που απαιτείται για τη θραύση ενός υλικού αντιστοιχεί στο

εμβαδό της επιφάνειας ανάμεσα στην καμπύλη πραγματική τάσης­
πραγματικής καταπόνησης και του άξονα πραγματικής καταπόνησης. Υλικά
που έχουν ταυτόχρονα υψηλή αντοχή και ολκιμότητα έχουν ικανοποιητική
σκληρότητα (Σχήμα 2-17). Αντίθετα, τα κεραμικά και πολλά σύνθετα, έχουν
μικρή σκληρότητα επειδή δεν παρουσιάζουν ουσιαστικά καθόλου ολκιμότητα.

π.π.nn.ιιiιnmι

Σχήμα 2-17 Η περιοχή που περιέχεται ανάμεσα στο διάγραμμα πραγματικής

τάσης - πραγματικής παραμόρφωση συσχετίζεται με την ενέργεια κρούσης.
Παρόλο που το υλικό Β έχει μικρότερο όριο διαρροής, απορροφά μεγαλύτερη •
ενέργεια απο ότι το υλικό Α.

11-2-6 Κόπωση υλικών

Σε πολλές εφαρμογές τα εξαρτήματα υπόκεινται σε επαναλαμβανόμενη

εφαρμογή τάσης με τιμές μικρότερες της αντοχής παραμόρφωσης του υλικού.
Αυτή η επαναλαμβανόμενη τάση μπορεί να είναι το αποτέλεσμα περιστροφής,
κάμψης, ή ακόμα και δόνησης. Παρόλο που η τάση αυτή είναι κάτω απο την
αντοχή παραμόρφωσης, το υλικό μπορεί να αστοχήσει μετά από μεγάλο
αριθμό κύκλων, φαινόμενο που ορίζεται ως κόπωση .

Μία μέθοδο για μέτρηση της αντίστασης σε κόπωση είναι η δοκιμή

περιστρεφόμενης υποστηριζόμενης δοκού (Σχήμα 2-18). Το ένα άκρο ενός
κυλινδρικού δοκιμίου στερεώνεται σε σφυγκτήρα περιστρεφόμενο από
κινητήρα. Στο άλλο άκρο τοποθετείται βάρος. Το δοκίμιο αρχικά έχει δύναμη
εφελκυσμού εφαρμοζόμενη σε σημεία στην επάνω επιφάνεια, ενώ αντίστοιχα
η υποκείμενη επιφάνεια συμπιέζεται. Μετά απο περιστροφή 90°, οι θέσεις στις
οποίες υπήρχε θλίψη και εφελκυσμός δεν υπόκεινται πια σε κανενός είδους
τάσης.

ί
οοιdμ.10
.....!~κοομός
- / ~~

φσρτ[a

Σχήμα 2-18 Η συσκευή δοκιμής περιστρεφόμενης υποστηριζόμενης δοκού.

39
 Μετά από μισή περιστροφή (l 80°), τα σημεία που ήταν αρχικά σε
εφελκυσμό βρίσκονται πια σε συμπίεση. Έτσι η τάση σε οποιοδήποτε σημείο
κατα τη διάρκεια ενός πλήρου κύκλου, λαμβάνει τιμές μεταξύ μέγιστης τάσης
εφελκυσμού και μέγιστης τάσης συμπίεσης, με συνημιτονοειδή μορφή. Η
μέγιστη τάση που δρά στο δοκίμιο δίνεται από:

σμεγ =c L.F/d3 (2.51)

όπου c σταθερά, L το μήκος της δοκού, F το φορτίο και d η διάμετρος .

Μετά από ικανοποιητικό αριθμό κύκλων, το δοκίμιο μπορεί να αστοχήσει.
Γενικά εξετάζεται σειρά δοκιμίων σε διαφορετικές τάσεις και η τάση αυτή (σ)
καταγράφεται έναντι του αριθμού κύκλων μέχρι θραύσεως.

11-2-6-1 Επιχειρησιακή ζωή

Η επιχειρησιακή ζωή μας πληροφορεί τον αριθμό κύκλων που ένα υλικό
μπορεί να υποc;,τεί προτού επέλθει θραύση, όταν τάση σ εφαρμόζεται
επαναληπτικά στο υλικό. Εάν για παραδειγμα σχεδιάζουμε εξάρτημα απο
χάλυβα που πρέπει να ανταπεξέλθει σε 100,000 κύκλους στη διάρκεια της
ζωής του, το εξάρτημα πρέπει να σχεδιασθεί ώστε η εφαρμοζόμενη τάση να
είναι μικρότερη από 600MPa (Σχήμα 2-19).

υi 800
ιtΙ
ο..
~
C: όριο κόπωσης 100,000 κύκλων στα 600 MPa εφαρμοζόμενη τάση
_g 600
...
-
Όριο κόπωσης - 400 MPa
C: ινόi\uβας εργαλείων

,ο
i
J',.JI
400
ο
1 κράμα αλουμινίου
§- ''
$ 200
χωρίς όριο κόπωσης

10' 1ο; 10" 107 10"

αριθμός κύκλων (Ν)

Σχήμα 2-19 Η καμπύλη τάσης - αριθμού κύκλων μέχρι αστσχjας, για χάλυβα και
κράματος αλουμινίου.

40
 ,. -1-6-2 Όριο αντοχής

Το όριο αντοχής, που είναι η τάση κάτω απο την οποία δε.ν συμβαίνει
::::::-:οχία λόγω κόπωσης, είναι το επιθυμητό κριτήριο σχεδιασμού. Στο όριο
Ξr::ωσης η καμπύλη S-N (τάσης-κύκλων) γίνεται οριζόντια. Για παράδειγμα
..α. να αποτρέψουμε ένα εξάρτημα κατσκευασμένο απο χάλυβα εργαλείων να
:::::-:οχήσει, πρέπει να είμαστε σίγουροι οτι η εφαρμοζόμενη τάση είναι κάτω
:::::ο 400MPa (Σχήμα 2-19).

Π-2-6-3 Τάση κόπωσης

::\ιίερικά υλικά, περιλαμβανομένων πολλών κραμάτων αλουμινίου, δεν έχουν

-: :χηματικό όριο κόπωσης. Για αυτά τα υλικά μπορούμε να θεωρήσουμε μία
Ξ:ί.άχιστη επιχειρησιακή ζωή. Τότε η τάση κόπωσης είναι η τάση κάτω από
~ν οποία δεν συμβαίνει αστοχία μέσα στην επιθημητή χρονική περίοδο. Σε
::ολλά κράματα αλουμινίου η δύναμη κόπωσης βασίζεται σε 5χ10 8 • κύκλους.

Π-2-6-4 Επίδραση της θερμοκρασίας στην επιχειρησιακή ζωή

Οσο η θερμοκρασία του υλικού αυξάνεται, η αντοχή σε εφελκυσμό

:.:.ειώνεται και επομένως τόσο η αντοχή σε κόπωση όσο και το όριο κόπωσης.

Π-2-7 Ερπυσμός

Εάν σε ένα υλικό εφαρμοσθεί σταθερή τάση κάτω από υψηλή

θε ρμοκρασία, το υλικό μπορεί να επιμηκυνθεί και τελικά να αστοχήσει,
παρόλο που η εφαρμοζόμενη τάση είναι μικρότερη απο το σημείο
παραμόρφωσης σε αυτή τη θερμοκρασία. Η πλαστική παραμόρφωση σε
υψηλές θερμοκρασίες είναι γνωστή ώς ερπυσμός. Ο Πίνακας 2-5 δίνει τις κατά
προσέγγιση θερμοκρασίες στις οποίες πολλά μέταλλα εμφανίζουν ερπυσμό.

Πίνακας 2-5
Προσεγγιστικές θερμοκρασίες στις οποίες ο ερπυσμός γίνεται έντονος για διάφορα
μέταλλα και κράματα.

Μέταλλο Θερμοκρασία (°C)

κράματα αλουμινίου 200
κράματα τιτανίου 325
σίδηροι χαμηλής κραμάτωσης 375
σίδηροι υψηλής θερμοκρασίας 550
υπερκράματα νικελίου και κοβαλτίου 650
ευγενή ,μέ'tαλλα (βολφράμιο, μο,λυβδένω) 1000-1550
,1 , . .
., Ι . ,' , ./ ,. , ,. ,

41
 Για να καθορισθούν τα χαρακτηριστικά ερπυσμού ενός υλικού,
εφαρμόζεται συνεχής τάση σε κυλινδρικό δοκίμιο τοποθετημένο σε φούρνο
(Σχήμα 2-20). Όσο η τάση εφαρμόζεται, το δοκίμιο επιμηκύνεται ελαστικά
κατα ποσότητα εο (Σχήμα 2-21), που εξαρτάται απο την εφαρμοζόμενη τάση
και το μέτρο ελαστικότητας του υλικού. Πρέπει να σημειωθεί όμως, ότι το
μέτρο ελαστικότητας του υλικού μεταβάλλεται με την θερμοκρασία.

σ=Σταθεpή τάση

σφάίψ ες

Φούρνος
(σταθερής
θερμοκρασίας)

Δοκίμιο

Σχήμα 2-20
Κατά τη δοκιμή ερπυσμού εφαρμόζεται συνεχή τάση σε σταθερή θερμοκρασία.

Θραύση

Σταθερή τάση & θερμοκρασία

1
1
1
ΔΙ 1
1
Δε/Δτ=ταχύτnτα ερnυσμού 1
1
• 1
δεύτερο στάδιο
1 1

εa= Ελα~κ~ Ι - - -
(σταθ. κaτaστασnς)
- - -
ι
:-
, δ ι
τριτο στά 10 ~
:
τασn 1
χ
-ρ~
ό-νο
_ς_

Χρόνος
θραύσης

Σχήμα 2-21 ΤυπιΚ17 καμπύλη ερπυσμού που δίνει την καταπόνηση που παράγεται σε
συνάρτηση με τον χρόνο υπό σταθερή τάση και θερμοκρασία.

42
::Ι -2-7-1 Ταχύτητα ερπυσμού και χρόνοι θραύσεως

Κατά την δοκιμή ερπυσμού, η τάση ή η επιμήκυνση μετριέται σε συνάρτηση

.1ε τον χρόνο και καταγράφεται για να δώσει την καμπύλη ερπισμού (Σχήμα 2-
21). Στο πρώτο στάδιο του ερπισμού, πολλές ατέλιες αναρριχόνται μακριά
.:mo εμπόδια, διολισθαίνουν και συνεισφέρουν έτσι στην παραμόρφωση του
..πτάλλου. Τελικά, ο ρυθμός με τον οποίο οι ατέλειες απομακρύνονται απο τα
εμπόδια ισούται με τον ρυθμό με τον οποίο οι ατέλειες εμποδίζονται απο
illες αταξίες. Αυτό οδηγεί στο δεύτερο στάδιο, ή ερπισμός σταθερής
~ατάστασης. Η κλίση του τμήματος σταθερής κατάστασης είναι ο ρυθμός
r.ρπυσμού.

Ρυθ μός ερπυσμού = ( Δ τάσης )/( Δ χρόνου ) (2.52)

Τελικά, κατά τη διάρκεια του τρίτου σταδίου ερπυσμού , ξεκινά η δημιουργία

αιμ ού, η τάση αυξάνεται και το δοκίμιο παραμορφώνεται επιταχυνόμενα μέχρι
αστοχίας. Ο χρόνος που απαιτείται για αστοχία είναι ο χρόνος θραύσης.
Εφαρμογή υψηλότερης τάσης ή υψηλότερης θερμοκρασίας μειώνουν τον -
χρόνο θραύσης και αυξάνουν αντίστοιχα τον ρυθμό ερπυσμού (Σχήμα 2-22).

M6:J:•. θερμ,-,~ς.--.ι1,7iιι
ή ,,::ίσn

Χι:ψrι1ι~. tιερμc,14,'"ιQσ:ο
.,, ιά,:;n

1~
Παραμόρφωση
Δ
Tu:;:ιr.r.r,:::i ε~:ιrι::σμαu .... · . ·
Δ κι:;uνιιι ι

Σχήμα 2-22 Το αποτέλεσμα της θερμοκρασίας ή της εφαρμοζόμενης τάσης

στη ν καμπύλη ερπυσμού.

11-2-7-2 Καμπύλη ερπυσμού

Τέσσερις απο τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να εκφρασθεί μία

σειρά απο δοκιμές ερπυσμού δίνονται στο Σχήμα 2-23. Η καμπύλη τάσης­
θραύσης που παρουσιάζεται στο Σχήμα 2-23 (α) μας επιτρέπει να
εκτιμήσουμε την αναμενόμενη διάρκεια ζωής του εξαρτήματος για
συγκεκριμένο συνδυασμό τάσης και θερμοκρασίας. Το Σχήμα 2-23 (β)
παρουσιάζει τον χρόνο θραύσης έναντι του αντιστρόφου της θερμοκρασίας για
σταθερή τάση. Η παρουσίαση των δεδομένων υποδεικνύει σχέση Arrhenius
για τον χρόνο θραύσης. Ο ρυθμός ερπυσμού για ένα συγκεκριμένο
συνδυασμό εφαρμοζόμενης τάσης και θερμοκρασίας μπορεί να εκτιμηθεί απο
το Σχήμα 2-23 (γ). Η παράμετρος Larson-Miller που παρουσιάζεται στο Σχήμα
2-23 (δ), χρησιμοποιείται για τον συνδυασμό της σχέσης τάσης­
θερμοκρασίας-χρόνου θραύσης σε μία μόνο καμπύλη.

43
 10•
200

100
1ο•
60
.,
ο..
40 6
<J>
30 ι::
::Ξ ο
,::,
20 10'
ι:: σ
Q.
ο GΌ
-σ
ι- 10 <J>
ο
;:,,
6 -ο
Q.
χ
101
4
3
2
100 1,000 10,000 100,000
8 9 10 11 12
χρόνος θραύσnς (h)
"f'χ 10-• ( Κ- 1 )
(α)
(β)
150
100
80
ία
ο.. 60
ία 300 ::Ξ
~ ι::
40
200 ο

161/
ι:: -σ
ο
-σ ι- 20
ι-
100
10
70
ο.οι ο . ιο 1.0 10 100 30 32 34 36 38 40 42
Ταχύmτα ερπυσμού (%h) παράμετρος Larson-Miller · i6~6(36 + Ο. 78 ln 1)
(γ) (δ)

Σχήμα 2-23 Αποτελέσματα σειράς δοκιμών ερπυσμού:

( α) καμπύλες τάσης-θραύσης για κράμα σιδήρου-χρωμίου-νικελίου,

(β) χρόνος θραύσης έναντι αντιστρόφου θερμοκρασίας για θερμοανθεκτικό κράμα

νικελίου,

(γ) καμπύλες ελάχιστου ρυθμού ερπισμού για κράμα τιτανίου, και

( δ) παράμετρος Larson-Mίller για όλκιμο χυτοσίδηρο.

Παράδειγμα 2-3

Καθορίστε τον χρόνο που απαιτείται προτού αστοχήσει το μέταλλο σε

εφαρμοζόμενη τάση 40 Mpa και θερμοκρασίες 400°C και 600°C
(Σχήμα 2-21 ( δ)).

Η παράμετρος Larson - Miller γ ια 40 Mpa είναι 34.3 (2.53 )

44
(α) Σε 400°C
34.3 = (400 +273Κ)/ 1000 * (36 + 0.78 ln t) (2.54)

0.78 ln t =(34.3)(1000/673) -36 = 14.97 (2.55)

t = 2.2 χ 108 h = 25,100 έτη

(2.56)

(β) Σε 600°C
34.3=(600+273Κ)/1000 * (36 + 0.78 ln t)
(2.57)

0.78 ln t =(34.3)(1000/873)-36 = 3.29

(2.58)

t = 67.9 h = 2.8 μέρες

(2.59)

11-2-8 Συμπεράσματα

Η μηχανική συμπεριφορά των υλικών περιγράφεται απο τις μηχανικές τους

ιδ ιότητες που είναι τα αποτελέσματα απλών ιδανι κών δοκιμών. Αυτές οι
δοκιμές σχεδιάζονται για να αναπαριστούν διαφορετικές καταστάσεις
φόρτισης . Η δοκιμή εφελκυσμού περιγράφει την αντίσταση του υλικού σε
α ργή εφαρμογή τάσης. Τα αποτελέσματα προσδιορίζουν την αντοχή σε
παραμόρφωση , την ολκιμότητα και την ανελαστικότητα του υλικο ύ. Η δοκιμή
κόπωσης μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε πως ένα υλικό συμπεριφέρεται όταν
εφαρμοσθεί σε αυτό κυκλική τάση. Η δοκιμή κρούσης είναι ενδεικτική της
αντίστασης του υλικού σε απότομη εφαρμογή φορτίου . Η δοκιμή ερπυσμού
π ροσφέρει πληροφορίες για την ικανότητα του υλικού να φέρει φορτία σε
υ ψηλές θερμοκρασίες . Η δοκιμή σκληρότητας πέρα του οτι προσφέρει ένα
μέτρο της αντίστασης σε φθορά του υλικού μπορεί να συσχετισθεί με αριθμό
άλλων μηχανικών ιδιοτήτων . Τέλος η μηχανική θραύσης λαμβάνει υπόψη της
τ ην ύπαρξη ρωγμών στο υλικό .

Παρόλο που υπάρχουν και χρησιμοποιούντα ι αρκετές άλλες εξειδικευμένες

δοκιμές γ ι α τον χαρακτηρισμό της μηχανικής συμπεριφοράς των υλικών, οι
ι δ ιότητες που υπολογίζονται με τις παραπάνω έξι δοκιμές είναι αυτές που
βρίσκουμε στα περισσότερα εγχεφίδια . Πρέπει βέβαια να έχουμε υπόψη μας
οτι οι ιδιότητες που είναι καταγραμένες σε αυτές τις πηγές είναι μέσες τιμές
ιδαν ικών δοκιμών .

45
11-3 ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΗ- ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑΠΟΝΗΣΗΣ- ΑΝΟΠΤΗΣΗ

11-3-1 Εισαγωγή

Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται τρία θέματα : η κατεργασf.α εν ψυχρώ,

κατά την οποία ένα κράμα παραμορφώνεται και αυξάνεται η αντοχή του , η
ιcατεργασf.α εν θερμώ, κατά την οποία ένα κράμα παραμορφώνεται υπό υψηλές
θερμοκρασίες χωρίς να αυξάνεται η αντοχή του και την ανόπτηση, κατά την
οποία οι επιδράσεις της κατεργασίας εν ψυχρώ ελαττώνονται η εξαλείφονται
με θερμική κατεργασία. Η αύξηση της αντοχής που επιτυγχάνεται με
κατεργασία εν ψυχρώ και η οποία οφείλεται στην αύξηση του αριθμού των
αταξιών, ονομάζεται σκ)..1jρυνση καταπόνησης ή κατεργασf.α σκλήρυνσης.

11-3-2 Κατεργασία εν ψυχρώ

Στο Σχήμα 3-1 (α) δίνεται καμπύλη τάσης - καταπόνησης. Όσο η τάση δεν
υπερβαίνει την αντοχή παραμόρφωσης σy, δεν παρατηρείται μόνιμη
παραμόρφωση και η ελαστική παραμόρφωση ανακτάται, όταν η τάση που
εφαρμόζεται απομακρυνθεί. Αν όμως εφαρμοσθεί τάση σι μεγαλύτερη της
αντοχής παραμόρφωσης προκαλείται μόνιμη παραμόρφωση ή καταπόνηση ει,
όταν η τάση απομακρυνθεί. Το διάγραμμα τάσης - καταπόνησής του
παραμορφωμένου υλικού είναι διαφορετικό (Σχήμα 3-1 (β)). Αν επαναλάβουμε
τη μέτρηση το υλικό θα έχει πια αντοχή παραμόρφωσης σι , μεγαλύτερη
αντοχή εφελκυσμού αλλά μικρότερη ολκιμότητα. Εάν συνεχίσουμε να
εφαρμόζουμε τάση μέχρι σ2 , στην συνέχεια δε απομακρύνουμε την τάση αυτή
και επαναφορτίσουμε το υλικό, θα παρατηρήσουμε οτι η νέα αντοχή
παραμόρφωσης είναι σ2. Κάθε φορά που εφαρμόζεται υψηλότερη τάση στο
υλικό, η αντοχή παραμόρφωσης και η αντοχή σε εφελκυσμό αυξάνονται ενώ
η ολκιμότητα μειώνεται. Το υλικό μπορεί να ενισχυθεί έως ότου οι αντοχές
παραμόρφωσης, εφελκυσμού και το σημείο θραύσης ταυτισθούν και δεν
υπάρχει πλέον ολκιμότητα (Σχήμα 3-1 (γ)). Στο σημείο αυτό το υλικό δεν
μπορεί να παραμορφωθεί περαιτέρω.

Με εφαρμογή τάσης που υπερβαίνει την αρχική αντοχή παραμόρφωσης

του μετάλλου, αυτό υπόκειται σκλήρυνση καταπόνησης ή ψυχρή κατεργασία
με ταυτόγχρονη παραμόρφωση του μετάλλου στο επιθυμητό σχήμα.

11-3-2-1 Συντελεστής τάσης - καταπόνησης

Η αντίδραση του μετάλλου στην ψυχρή κατεργασία δίνεται από τον

συντελεστή τάσης - καταπόνησης n , που είναι η κλίση της πλαστικής περιοχής
της πραγματικής καμπύλης τάσης - καταπόνησης όταν χρησιμοποιείται
λογαριθμική κλίμακα.

(3.1)
ή lησι = ΙηΚ + η lηει
Η σταθερά Κ είναι ίση με την τάση όταν ετ = 1.

46
 Ο συντελεστής τάσης καταπόνησης η είναι σχετικά χαμηλός για HCP
u.έταλλα (Τιτάνιο: η=Ο,05, Κ= 1200 MPa), υψηλότερος για τα BCC μέταλλα
(λνοπτημένο κράμα χάλυβα: η=Ο,15, Κ=640 MPa), και ιδιαίτερα για τα FCC
J.έταλλα (Χαλκός: η=Ο,54, Κ=315 MPa) .

σ, 1/ι
- Ι
ι:::
ΙΙ
-σ
t:) Ι Ι/
ι- 1
Ι
Ι
Ι
/ //
ε I καταπόνnσn
ε 1 καταπόνηση καταπόνnσn
(ο) (β) (γ)

Σχήμα 3-1
Ανάπτυξη της σκλήρυνσης καταπόνησης απο το διάγραμμα τάσης- καταπόνησης.
( α) Ένα δείγμα καταπονείται πέρα απο την αντοχιί παραμόρφωσης πριν η τάση
απομακρυνθεί.
{β) Τώρα το δείγμα έχει υψηλότερη αντο-χή παραμόρφωσης και αντο-χή
εφελκυσμού αλλά μικρότερη ολκιμότητα.
(γ) Με επανάληψη της διαδικασί,ας η αντο-χή συνεχίζει να αυξάνει και η
ολκιμότητα μειώνεται έως ότου το υλικό γίνεται πολύ ψαθυρό.

Π-3-2-2 Ιδιότητες σε συνάρτηση με το ποσοστό ψυχρής κατεργασίας

Πολλές τεχνικές κατεργασίας εν ψυχρώ χρησιμοποιούνται για

ταυτόγχρονη διαμόρφωση και ενίσχυση κάποιου υλικού (Σ-χήμα 3-2). Με
έλεγχο του μεγέθους της παραμόρφωσης επιτυγχάνεται και έλεγχος της
σκλήρυνσης καταπόνησης . Το μέγεθος της παραμόρφωσης συνήθως μετράται
με το ποσοστό ψυχρής κατεργασίας.

Ποσοστό ψυχρής κατεργασίας = (Αο - Ατ)/ Αο χ 100 (3.2)

όπου Αο και Ατ η αρχική και τελική επιφάνεια διατομής του μετάλλου

αντίστοιχα.

Η επίδραση της ψυχρής κατεργασίας στις μηχανικές ιδιότητες ενός υλικού

φαίνεται στο Σ-χήμα 3-3. Όσο αυξάνεται το ποσοστό ψυχρής κατεργασίας,
τόσο η αντοχή σε παραμόρφωση όσο και η αντοχή σε εφελκυσμό αυξάνονται,
ενώ η ολιμότητα μειώνεται και πλησιάζει το μηδέν. Το υλικό θα θραύσει αν
εφαρμοσθεί μεγαλύτερο ποσό ψυχρής κατεργασίας. Επομένως υπάρχει
κάποιο μέγιστο ποσό ψυχρής κατεργασίας ή παραμόρφωσης που ένα υλικό
μπορείνα υποστεί χωρίς να τίθεται περιορισμοί χρήσης.

47
 (α) (β) (γ) (δ)

,ΙΊ=
1
!
>

(ε). (στ)
V .
.'

Σχήμα 3-2 Σχηματική παράσταση των τεχνικών παραμόρφωσης. ( α) Έλαση,

(β) Πρεσσάρισμα, (γ) Συρματοποίηση, (δ) Εξόλκευση, (ε) Βαθειά έλαση,
(στ) Επιμήκυνση, (ζ) Κάμψη.

100
600 90
_,::,
80
~ -
· Te nsile srrengτh..-
~ 70
? ι,,,.r-..,,.r s::
::.. ο
~ 400 ,,. 60 ::>
V Yield strengrh :::ι
/ ~
50
:ι::
·S:: V ~ ·S::
>< / 1 ::1.
ο
ι- V
40 iΞ
ω
::> /
σ 200 30 ~
[7--.._
....... 20
, % Elongaάon
10

ο
'"'t-4-
20 40 60 80 100
% ποσοστό yυχρής κατεργασίας

Σχήμα3-3

Η επί.δραση της ψV'Χf)ής κατεργασίας στις μηχανικές ιδιότητες του χαλκού.

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την σχέση μεταξύ της ψυχρής

κατεργασίας και των μη χανικών ιδιοτήτων για να προβλέψουμε τις ιδιότητες
ενός υλικού εάν είναι γνωστό το ποσοστό της ψυχρής κατεργασίας που
πραγματοποιήθηκε κατά την διε ργασία διαμόρφωσης. Στην συνέχεια μπορεί
να αποφασισθεί αν το υλικό έχει αρκετή αντοχή στα κρίσιμα σημεία.

Αντίστοιχα αν θέλουμε να επιλέξουμε υλικό για ένα εξάρτημα και

απαιτούνται ελάχιστες μη χανικές ιδιότητες, μπορούμε να σχεδ ιάσουμε την
διαδ ικασία διαμόρφωσης.

48
Παράδειγμα 3-1

Ας υποτεθεί οτι θέλουμε να παραχθεί εξάρτημα από χαλκό με τουλάχιστον 415

_\!Ρα αντοχή σε εφελκυσμό, 380 Mpa αντοχή παραμόρφωσης και 5% επιμήκυνση .
..7όση ψυχρή κατεργασία απαιτείται;
Από το Σχήμα 3-3, συμπεραίνουμε ότι απαιτούνται τουλάχιστον 25%
.ruχρής κατεργασίας για απόκτηση αντοχής σε εφελκυσμό 415 MPa και 30%
.ruχρής κατεργασίας για αντοχή παραμόρφωσης 380 Mpa, αλλά λίγότερο απο
!_ο/ο ψυχρής κατεργασίας για να καλυφθεί η προδιαγρ-αφή για 5% επιμήκυνση.
Ξπομένως οποιαδήποτε ψυχρή κατεργασία ανάμεσα 30% και 42% θα είναι
:"(ανοποιητική.

Π-3-2-3 Μικροδομή των μετάλλων που έχουν υποστεί ψυχρή κατεργασία.

Κατά την διάρκεια της παραμόρφωσης, παράγεται ινώδης μικροδ_ομή καθώς

οι κόκκοι του μετάλλου επιμηκύνονται (Σχήμα 3-4). Κατά τη διάρκεια της
-:α ραμόρφωσης, οι κόκκοι περιστρέφονται και ταυτόχρονα επιμηκύνονται, με
-:ιποτέλεσμα συγκεκριμένες κρυσταλλογραφικές διευθύνσεις και επίπεδα να
ευθυγραμμίζονται προσδίδοντας έτσι ανισότροπη συμπεριφορά. Όποιοι
εγκλεισμοί (ξένα σωματίδια, όπως οξείδια) ή κόκκοι δευτερεύοντων φάσεων
είναι παρόντες στην αρχική δομή, θα ευθυγραμμισθούν επίσης κατά την
~αραμόρφωση. Οι εύκαμπτοι εγκλεισμοί συνήθως παραμορφώνονται και
ευθυγ ραμμίζονται. Οι σκληροί εγκλεισμοί μπορεί να μη παραμορφώνονται
αλλά και αυτοί ευθυγραμμίζονται. Οι επιμηκυσμένοι εγκλεισμοί δρουν ως
εσωτερικές εγκοπές και ελλατώνουν τις μηχανικές ιδιότητες των μετάλλων
::ου έχουν υποστεί ψυχρή κατεργασία.

Π-3-2-4 Παραμένουσες τάσεις

Οι παραμένουσες τάσεις συνήθως εμφανίζονται κατά την παραμόρφωση

-:ων υλικών. Όταν κάποια τάση αναπτύσσεται σε κάποιο υλικό, ένα μικρό
;.οσοστό της, περίπου 10%, αποθηκεύεται εσωτερικά στην δομή ως περίπλοκο
δίκτυο αταξιών. Οι παραμένουσες τάσεις αυξάνουν επομένως την συνολική
ενέργεια της δομής.

Οι παραμένουσες τάσεις δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένες σε όλο το

υλικό. Για παράδειγμα, υψηλές παραμένουσες τάσεις συμπίεσης μπορεί να
είναι παρούσες στην επιφάνεια ελάσματος ενώ στο κέντρο του να υπάρχουν
υψηλές παραμένουσες τάσεις εφελκυσμού.

Οι παραμένουσες τάσεις επηρεάζουν επίσης την ικανότητα ενός

εξαρτήματος να φέρει φορτίο (Σχήμα 3-5). Εάν εφαρμοσθεί τάση εφελκυσμού
σε υλικό που ήδη περιέχει παραμένουσα τάση εφελκυσμού , τότε η ολική
τάση που δρά στο υλικό, είναι το άθροισμα των δύο αυτών τάσεων. Βέβαια, αν
ή παραμένουσα τάση στην επιφάνεια είναι τάση συμπίεσης και εφαρμοσθεί
τάση εφελκυσμού, τότε το υλικό μπορεί να αντέξει μεγαλύτερα φορτία, καθώς
απαιτείται μεγαλύτερη τάση εφελκυσμού για να εξισορροπήσει και την
παραμένουσα τάση συμπίεσης.

49
 \

(β)
(α)

(γ) (δ)

Σχήμα 3-4 Η ινώδης δομή των κόκκων χαλκού μετά από ψυχρή κατεργασία(χ200):

( α) 0% ψυχρ17 κατεργασία,

(β) 31% ψυχρ1ί κατεργασία,

(γ) 67% ψυχρή επεξεργασία,
( δ) 82 ψυχρή κατεργασία.

50
 Μέγιστη εφαρμοζόμενη τάση Μέγιστη εφαρμοζόμενη τάσn

[ <~
Τ άσn συμπίεσης ♦·
[>
Τ άσn συμπίεσης ♦
F F
(α) (β)

::χή_μα 3-5 Οι παραμένουσες τάσεις συμπf.εσης μπορεί να είναι επιβλαβείς ή

:.;οέJ.ιμες. Στην ( α) η καμπτική δύναμη επιβάλλει τάση εφελκυσμού στην κορυφή
::-:; δοκού. Καθώς υπάρχουν ήδη παραμένουσες τάσεις εφελκυσμού, τα
-'J1.Ι)ακτηριστικά αντοχ,7ς σε φορτίο είναι φτωχά. Στην (β), η κορυφή περιέχει
-:αραμένουσες τάσεις συμπf.εσης. Τώρα τα χαρακτηριστικά αντοχής σε φορτίο είναι
::οi.ύ καλά.

Π-3-2-5 Χαρακτηριστικά της ψυχρής κατεργασίας

Υπάρχουν πλεονεκτήματα και περιορισμοί στην ενίσχυση των μετάλλων με

_,υχρή κατεργασία ή σκλήρυνση καταπόνησης
:. Επιτυγχάνεται ταυτόχρονη ενίσχυση και μορφοποίηση του μετάλλου.
2. Επιτυγχάνονται πολύ καλές διαστατικές ανοχές και φινιρίσματα.
3. Η ψυχρή κατεργασία είναι μια φθηνή μέθοδος για παραγωγή μικρών
εξαρτημάτων. Για μεγαλύτερα εξαρτήματα η ποσότητα ψυχρής
κατεργασίας είναι περιορισμένη.

~- Η ολκιμότητα, ή ηλεκτρική αγωγιμότητα και η αντίδραση σε διάβρωση

μειώνονται κατα την ψυχρή κατεργασία. Βέβαια, η μείωση αυτή είναι
μικρότερη από αυτήν που επιφέρουν άλλες ενισχυτικές μέθοδοι .
.:. Κατά την ψυχρή κατεργασία μπορεί να προκληθούν παραμένουσες τάσεις
ή ανισότ ροπη συμπεριφορά.
6. Μερικές παραμορφωτικές διεργασίες μπορούν να επιτευχθούν μόνο με
ψυχρή κατεργασία.

Π-3-3 Ανόπτηση

Η ανόπτηση είναι μία θερμική κατεργασία σχεδιασμένη να εξαλείφει τις

επιδ ράσεις της ψυχρής κατεργασίας και να επαναφέρει το μέταλλο στην
αρχική εύκαμπτη, όλκιμη κατάστασή του. Μετά την ανόπτηση μπορεί να
εφαρμοσθεί επιπλέον ψυχρή κατεργασία, καθώς η ολκιμότητα έχει
αποκατασταθεί. Με συνδυασμό επαναλαμβανόμενων κύκλων ψυχρής
κατεργασίας και ανόπτησης, μπορούν να επιτευχθούν μεγάλες τελικές
παραμορφώσεις. Τέλος η ανόπτηση σε χαμηλές θερμοκρασίες μπορεί να
zρησιμοποιηθεί για να εξαλείψει τις παραμένουσες τάσεις χωρίς να
επηρεάζονται οι μηχανικές ιδιότητες του τελικού εξαρτήματος.

51
 Υπάρχουν τρία στάδια στην διαδικασία της ανόπτησης : η αποκατάσταση,
η ανακρυστάλλωση και η ανάπτυξη κόκκων. Οι επιδράσεις της κατεργασίας
εν ψυχρώ και των τριών σταδίων της ανόπτησης στις μηχανικές ιδιότητες
ορείχαλκου δίνονται στο Σχήμα 3-6.

800
----------------'---- 1
1
1
ι
700 1
ι
1
ι

600 αντοχή εφεί\κυσμού 1

1
.σ
ι-
Ι
ι
~ 80 1
500 -ο 1
"
c..
ι::
::ι
> 1
ι
~ 1
400 ~ ~ ι
•;:)
~ σ 60 μέγεθος κόκκων ι
ο 1
::ι '§._-~ ________ ( IO-J_m m)_________ ι
8
:ι: 300 iΞ a. 1
ω ι-
,.ς 1
w ~] 40 1
& 1
w C 1
200 % nί\εκτρική αγωγιμότητα
-ι::
><
ο
t-
> 100
~
20
---------.-...~ _ _ _..-----,
-- ·_· _·____
1 /
Ι
---
σ 1 /
% επιμήκυνση 1 /

Ο 25 50
~ ------------+----
75 100 Ο 200
----
1 .,/

400 600 800

% ποσοστό yυχρής επεξεργασίας θερμοκρασία αvόπτnσnς (°C )
.?, 1 , ι , τ ,
, \_ , αvαπτυ~n κοκκωv

αποκατάστα~~ ) ανακρυστάί\ί\ωσn

Σχήμα 3-6 Τα αποτελέσματα της ψυ'Χf)ής κατεργασίας σrις ιδιότητες ενός κράματος
Cu-35%Zn.

11-3-3-1 Αποκατάσταση

Η αρχική επεξεργασμένη εν ψυχρώ μικροδομή αποτελείται απο

παραμορφωμένους κόκκους που περιέχουν μεγάλο αριθμό αταξιών. Όταν το
υλικό θερμανθεί η επιπλέον ενέργεια που του προσδίδεται επιτρέπει στις
αταξίες να μετακινηθούν και να σχηματίσουν τα όρια ενός πολυγονισμένου
υποσυστήματος κόκκων (Σχήμα 3-7). Η πυκνότητα αταξιών παρόλα αυτά δεν
μεταβάλλεται. Αυτή η χαμηλής θερμοκρασίας κατεργασία ονομάζεται
αποκατάσταση.

(α) (β) (y) (δ)

Σχήμα 3-7 Οι επίδραση της θερμοκρασίας ανόπτησης στην μικροδομή των
μετάλλων επεξεργασμένων εν ψυ'Χf)ώ. (α) Ψυ'Χf)ή κατεργασία, (β) μετά την
επαναφορά, (γ) μετά την ανακρυσrάλλωση και ( δ) μετά την ανάπτυξη των
κόκκων.

52
 u - 3-3-2 Ανακρυστάλλωση

Η ανακρυστάλλωση συμβαίνει με την πυρηνοποίηση και ανάπτυξη νέων

-::ΏCων στα όρια του πλέγματος των αταξιών. Όταν το υλικό θερμανθεί πάνω
__ό την θερμοκρασία ανακρυστάλλωσης (περίπου κατά 0.4 φορές της
.σλυτης θερμοκρασίας τήξης), η ταχεία αποκατάσταση εξαλείφει τις
-:::::pισσότερες απο τις αταξίες και παράγει την πολυγωνική δομή των αταξιών .
. :-tοι κόκκοι στη συνέχεια πυρηνοποιούνται στα πολυγονικά αυτά όρια,
"' ::ιί.ε ίφοντας τις περισσότερες από τις αταξίες (Σχήμα 3-7). Καθώς όμως ο
=.J:Θμός των αταξιών του ανακρυσταλλωμένου μετάλλου μειώνεται, αυτό
-..:!;:χJυσιάζει μικρή αντοχή, αλλά υψηλή ολκιμότητα.

Π-3-3-3 Ανάπτυξη κόκκων

Σε ακόμα υψηλότερες θερμοκρασίες ανόπτησης, συμβαίνουν ταχύτατα,

-:χο αποκατάσταση, όσο και ανακρυστάλλωση, παράγοντας λεπτόκοκκη
--"Jκρυσταλλωμένη δομή. Εντούτοις, η υψηλή ενέργεια που συσχετίζεται με
:-ν επιφάνεια των ορίων των κόκκων κάνει την δομή αυτήν σχετικά ασταθή.
:::-:α μείωση της ενέργειας αυτής οι κόκκοι αρχίζουν να αναπτύσσονται,
Ξ".u..εκτικά, αναλώνοντας. τους μικρότερους κόκκους. Η ανάπτυξη των κόκκων
Ξ~·:αι σχεδόν πάντα μη επιθυμητή .

Ο λόγος σχετίζεται με την θεωρία της θραύσης. Όταν κάποιο υλικό

~pιέχει λίγους, αλλά μεγάλους κόκκους, τότε η θραύση θα ξεκινήσει (για
Ξ-Ξ:pμοδυναμικούς λόγους) στα όρια των κόκκων. Καθώς όμως, όπως είδαμε, η
:::--:έκταση της ρωγμής σχετίζεται άμεσα με την δημιουργία νέων επιφανειών
:.·s = 4γct). Είναι προφανές ότι όσο μεγαλύτερος ο αριθμός των επιφανειών,
-:Sσο μεγαλύτερη η αντίσταση του υλικού στην εφαρμοζόμενη τάση . Καθώς
:-:! πολυκρυσταλλικά υλικά περιέχουν πολύ μεγαλύτερη επιφάνεια στα όρια
:::)V κόκκων, θα συμπεριφέρονται και αναλογικά καλύτερα από τα
= ·•.ι γοκρυσταλλικά υλικά.

Ωστόσο, πολλές φορές η ανάπτυξη μονοκρυστάλλων είναι μερικές φορές

..Ξ:αίτερα επιθυμητή αν και δαπανηρή. Τα πτερύγια στους στροβιλοκινητήρες
Ξ:':αι σχεδόν πάντα μονοκρύσταλλοι για βελτιωμένη συμπεριφορά στις
·- ηλές θερμοκρασίες.

Π-3-3-4 Επίδραση της ανόπτησης στην κατεργασία των υλικών

~

Τα αποτελέσματα της αποκατάστασης, της ανακρυστάλλωσης και της

:r;άπτυξης των κόκκων είναι σημαντικά στην κατεργασία και τελικά στην
-~.:>ή ση ενός υλικού.

Κατεργασία παραμόρφωσης

Εκμεταλλευόμενοι την θερμική κατεργασία κατα την ανόπτηση, μπορούμε

·.α αυξήσουμε το ποσό της παραμόρφωσης που μπορούμε να εφαρμόσουμε.
Ξάν για παράδειγμα απαιτείται η μείωση του πλάτους πλάκας 125 mm σε
έλασμα 1.25 mm, αυτό επιτυγχάνεται με την εφαρμογή της μέγιστης
ε-::-ιτρεπόμενης κατεργασίας εν ψυχρώ, την εφαρμογή ανόπτησης στη
(;1)Υέχεια, ώστε να επανέλθει το μέταλλο στην αρχική του εύκαμπτη, όλκιμη

53
κατάσταση και μετά ξανά κατεργασία εν ψυχρώ. Οι κύκλοι αυτοί μπορούν να
επαναληφθούν έως ότου πλησιάσουμε τις επιθυμητές διαστάσεις. Η τελική
εφαρμογή κατεργασίας εν ψυχρώ θα προσδώσει τις τελικές διαστάσεις και
ιδιότητες που απαιτούνται. Τέλος η ανόπτηση μειώνει την ανισότροπη
συμπεριφορά που προκαλείται απο την κατεργασία εν ψυχρώ.

Λειτουργία σε υψηλές θερμοκρασίες

Ούτε η σκλήρυνση καταπόνησης ούτε η ενίσχυση μέσω της ανάπτυξης των

κόκκων θα ήταν κατάλληλες για ένα υλικό αν αυτό χρησιμοποιηθεί σε υψηλές
θερμοκρασίες. Εάν υποτεθεί οτι δημιουργείται λεπτόκοκκη ανθεκτική δομή
μέσω κατεργασίας εν ψυχρώ, όταν το μέταλλο βρεθεί σε λειτουργία υπό
υψηλές θερμοκρασίες, η ανακρυστάλλωση αμέσως θα προκαλέσει
καταστροφική μείωση στην αντοχή. Ακόμη και αν η θερμοκρασία δεν ήταν
αρκετά υψηλή, η αντοχή θα μειώνονταν περαιτέρω εξαιτίας της ανάπτυξης
των νεο-ανακρυσταλλωμένων κόκκων.

Συγκόλληση

Όταν συνδέουμε μέταλλα κατεργασμένα εν ψυχρώ χρησιμοποιών,~-ας

συγκολλητικές διαδικασίες, το μέταλλο που βρίσκεται δίπλα στην
συγκόλληση μπορεί να θερμανθεί σε θερμοκρασία μεγαλύτερη από την
θερμοκρασία ανακρυστάλλωσης και ανάπτυξης των κόκκων. Η περιοχή αυτή
γύρω απο την συγκόλληση όνομάζεται ζώνη θερμικής επιρροής. Οι ιδιότητες
του υλικού στη ζώνη αυτή μειώνονται λόγω της θερμότητας που προσδίδεται
κατα την διεργασία της συγκόλλησης.

ΙΙ-3-4 Κατεργασία εν θερμώ

Κατεργασία εν θερμώ ορίζεται ως η πλαστική παραμόρφωση του μετάλλου

σε θερμοκρασίες υψηλότερες απο την θερμοκρασία ανακρυστάλλωσης. Κατά
την διάρκεια της κατεργασίας εν θερμώ το μέταλλο ανακρυσταλλώνεται
συνεχώς (Σχήμα 3-8). Η κατεργασία εν θερμώ παρέχει ορισμένα
πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα συγκρινόμενη με την ψυχρή κατεργασία.

Σχήμα 3-8 Κατά τη διάρκεια της κατεργασίας εν θερμώ, οι ανισότροποι κόκκοι

ανακρυσταJJ.ώνονται αμέσως. Αν η θερμοκρασία της θερμής κατεργασίας ελεγχθεί
κατάJληλα, οι τελικοί κόκκοι θα είναι πολύ λεπτοί.

54
......
._3-4-1 Έλλειψη ενίσχυσης

Κατά την παραμόρφωση με κατεργασία εν θερμώ δεν συμβαίνει ενίσχυση ,

-· -ιι'αυτό η ποσότητα πλαστικής παραμόρφωσης είναι σχεδόν απεριόριστη.
-:-:: πρώτα στάδια της διεργασίας πραγματοποιούνται σε θερμοκρασίες πολυ
.-,λότερες της θερμοκρασίας αvακρυστάλλωσης ώστε να εκμεταλλευτούν
~ _. μικρή αντοχή του υλικού. Το τελευταίο στάδιο πραγματοποιείται σε
.'Ξ"ΞJμοκρασία ελάχιστα υψηλότερη της θερμοκρασίας ανακρυστάλλωσης,
- ::,οκαλώντας μεγάλο ποσοστό παραμόρφωσης, ώστε να επιτευχθεί το
·;>ότερο μέγεθος κόκκων. Είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό
-Ξ κατεργασία εν ψυχρώ για διαμόρφωση των τελικών διαστάσεων και
.:..:-:ευξη σκλήρυνσης καταπόνησης.

:Ι-3-4-2 Απάλλειψη ατελειών

~fε ρικές ατέλειες του αρχικού υλικού μπορούν να εξαλειφθούν ή

7~λάχιστον να μειωθούν οι επιδράσεις τους. Οι πόροι που δημιουργούνται
--~ την έκλυση αερίων μπορούν να κλείσουν. Επίσης διαφορές στη σύνθεση
_-:.-:>ρούν να μειωθούν, καθώς η κατεργασία εν θερμώ μειώνει τις αποστάσεις
Ξ..::.zυσης.

-3-4-3 Ανισότροπη συμπεριφορά

Οι τελικές ιδιότητες εξαρτημάτων κατεργασμένων εν θερμώ δεν είναι

::-::r.ροπες. Οι κύλινδροι ή οι μήτρες διαμόρφωσης, που είναι συνήθως σε
-=-::Jμοκρασία χαμηλότερη απο το μέταλλο, ψύχουν την επιφάνειά του
--(ύτερα απο οτι το κέντρο του εξαρτήματος . Έτσι η επιφάνεια είναι πιο
·..::... όκκη απο ότι το κέντρο. Ακόμα, παράγεται ινώδης δομή, επειδή οι
Ξ'*"""<U,εισμοί και τα σωματίδια δευτερευουσών φάσεων επιμηκύνονται κατα την
Ξzύθυνση της κατεργασίας. Τέλος, είναι δυνατό να παραχθεί υφή ή
-::χχyανατολισμός παρόμοιος με αυτόν της ανόπτησης.

Π-3-4-4 Φινίρισμα επιφάνειας και ακρίβεια διαστάσεων

Το φινίρισμα της επιφάνειας συνήθως είναι κατώτερο αυτού με ψυχρή

-:-::-:ε ργασία. Οξυγόνο μπορεί να αντιδράσει με το υλικό και να παραχθούν
: ξείδια τα οποία συμπιέζονται στην επιφάνεια κατά την διαδικασία
Ξ:.;:ιμόρφωσης. Σε μερικά μέταλλα όπως το βολφράμιο ή το βηρύλλιο η
Ξ.;:ιδικασία της κατεργασίας εν θερμώ πρέπαι να γίνεται υπό αδρανή
_. c.1όσφαιρα.
λκόμα η ακρίβεια διαστάσεων είναι πιο δύσκολο να ελεγχθεί με την θερμή
c-:εργασία. Πρέπει να υπολογίζεται μεγαλύτερη ελαστική τάση, καθώς το
_;: . ρο ελαστικότητας είναι χαμηλότερο σε θερμοκρασίες κατεργασίας εν
Ξ--Ξpμώ . Επιπρόσθετα, το μέταλλο συρρικνώνεται καθώς ψύχεται, με
.::::οτέλεσμα, ο όλος συνδυασμός να απαιτεί την διαμόρφωση των εξαρτημάτων
-Ξ μεγαλύτερες διαστάσεις απο τις τελικές .

55
11-3-5 Υπερπλαστική διαμόρφωση

Μερικά κράματα, όταν θερμανθούν και κατεργασθούν υπο συγκεκριμένες

συνθήκες, μπορούν να παραμορφωθούν ομοιόμορφα σε υψηλά ποσοστά, μέχρι
και 1000 %. Η συμπεριφορά αυτή ονομάζεται υπερπλαστικότητα. Τα
εξαρτήματα αυτά μπορούν να διαμορφωθούν σε πολύπλοκα σχήματα σε μία ή
λίγες μήτρες διαμόρφωσης. Συνήθη υπερπλαστικά κράματα περιλαμβάνουν τα
Τί 6% Al 4% V · και Ζη-23% Al. Πρέπει όμως να επιτευχθούν ορισμένες
συνθήκες, έτσι ώστε ένα κράμα να έχει υπερπλαστική συμπεριφορά.
1. Το υλικό πρέπει να έχει πολύ λεπτόκοκκη δομή με δίαμετρο κόκκων
μικρότερη απο 0.005mm.

2. Το υλικό πρέπει να παραμορφώνεται σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες

περίπου 0.5 έως 0.65 φορές της απόλυτης θερμοκρασίας τήξης του.
3. Πρέπει να εφαρμόζεται πολύ χαμηλός ρυθμός καταπόνησης. Ακόμα η τάση
πρέπει να είναι πολύ ευαίσθητη στον ρυθμό καταπόνησης. Άν συμβεί
δημιουργία λαιμού, η περιοχή αυτή καταπονείται με μεγαλύτερο ρυθμό. Ο
μεγαλύτερος αυτός ρυθμός με την σειρά του ενισχύει την περιοχή αυτή και
η δημιουργία λαιμού σταματά.

56
Π-4 ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΤΩΝ ΚΟΚΚΩΝ

Π-4-1 Εισαγωγή

Σχεδόν σε όλα τα μέταλλα, σε πολλούς ημιαγωγούς, σύνθετα υλικά,

- -εραμικά και πολυμερή το υλικό σε κάποια φάση της κατεργασίας του είναι
-:;ε υγ ρή φάση. Στη συνέχεια το τήγμα στερεοποιείται καθώς ψύχεται κάτω
:::;:ό την θερμοκρασία πήξης. Το υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην
-ατάσταση που είναι ή να υποστεί περαιτέρω κατεργασία. Οι δομές που
Ξ;ιμιουργούνται από την διεργασία της στερεοποίησης επιδρούν στις
- --;χανικές ιδιότητες και καθορίζουν τον τύπο της περαιτέρω κατεργασίας που
Ξα υποστεί το υλικό για να αποκτήσει τις επιθυμητές ιδιότητες. Στο κεφάλαιο
..τό επιχειρείται μία εισαγωγή στις αρχές της στερεοποίησης.
:::-

Π--4-2 Πυρηνοποίηση

Κατά την διάρκεια της πυρηνοποίησης, η ατομική διευθέτηση αλλάζει από

3ομή υγρού σε κρυσταλλική. Η στερεοποίηση περιλαμβάνει δύο στάδια - την
~ρηνοποίηση και την ανάπτυξη. Η πυρηνοποίηση συμβαίνει όταν ένας
::-:ερεός πυρήνας σχηματίζεται σε ένα υγ ρό μέσο. Το στερεό πρέπει να
:!:::οκτήσει ένα συγκεκριμένο ελάχιστο κρίσιμο μέγεθος προτού να γίνει
:::-:αθερό. Η ανάπτυξη ενός στερεού συμβαίνει, καθώς άτομα απο το υγρό μέσο
-:;>οσκολλούνται πάνω σε ένα στερεό πυρήνα.

Ένα υλικό αναμένεται να στερεοποιηθεί όταν το υγ ρό ψυχθεί σε

Ξsρμοκρασία κάτω από την θερμοκρασία πήξης επειδή η ενέργεια που
zετίζεται με την κρυσταλλική δομή του στερεού είναι μικρότερη από την
.....
ε-:έργεια του υγρού. Καθώς η θερμοκρασία μειώνεται περαιτέρω, η διαφορά
Ξ':έ ργειας γίνεται μεγαλύτερη , κάνοντας το στερεό ακόμα πιο σταθερό
~χήμα 4-1). Η ενέργεια αυτή αναφέρεται ως ελεύθερη ενέργεια όγκου ΔFu.

σταθερό i · σ11αθερό
. στερεο
, ---.
,-..-
υγρό
I
1
1
σ 1
1
ω
> 1
Q. 1
-ω 1
>
ω

C: 1
a. θερμοκρασία ι
~ 1
-~ rιrίξnς ί
~ 1
!
1
1

θερμοκρασία

~χήμα 4-1 Η ελεύθερη ενέργεια όγκου συναρτήσει της θερμοκρασίας για ένα
~:αθαρό μέταJλο. Κάτω από την θερμοκρασία πήξης, το στερεό έχει μικρότερη
ΞJ.εύθερη ενέργεια και είναι σταθερό.

57
 Παρόλα αυτά για να σχηματισθεί στερεός πυρήνας πρέπει να δημιουργηθεί
μία διεπιφάνεια ανάμεσα στο στερεό και το υγρό (Σχήμα 4-2) . Μία ελεύθερη
επιφανειαιαj ενέργεια σ σχετίζεται με την επιφάνεια αυτή . Όσο μεγαλύτερη η
επιφάνεια, τόσο μεγαλύτερη η αύξηση της ελεύθερης επιφανειακής
ενέργειας. Όταν το υγρό ψύχεται στην θερμοκρασία πήξης, άτομα που
βρίσκονται στην υγρή φάση συννενώνονται με ασθενείς δυνάμεις γ ια να
δημιουργήσουν μία μικρή περιοχή που προσομοιάζει στο στέρεο υλικό. Αυτό
το μικρό στέρεο συσσωμάτωμα ονομάζεται υβρίδιο. Η συνολική αλλαγή στην
ελεύθερη ενέργεια που παράγεται όταν δημιουργείται το υβρίδιο, είναι το
άθροισμα της μείωσης της ελεύθερης ενέργειας όγκου και της αύξησης της
ελεύθερης επιφανειακής ενέργειας.

ΔF = 4/3πr 3 ΔFu + 4πr2σ ( 4.1)

όπου 4/3πr 3 ο όγκος του σφαιρικού υβριδίου με ακτίνα r, 4πr 2 η επιφάνεια του
σφαρικού υβριδίου, σ η ελεύθερη επιφανειακή ενέργεια, και ΔFu η ελεύθερη
ενέργεια όγκου, που είναι αρνητική.

V= fπτ 3 υγρό

διεπιφάνει
στερεού-uγρο = 4πr2

Σχ1ίμα 4-2
Η διεπιφάνεια που σχηματίζεται όταν δημιουργείται ένα στερεό από ένα υγρό.

Η συνολική αλλαγή στην ελεύθερη ενέργεια εξαρτάται από το μέγεθος του

υβριδίου (Σχήμα 4-3). Αν το υβρίδιο είναι πολύ μικρό, περαιτέρω αύξηση του
μεγέθους του θα προκαλέσει αύξηση της ενέργειας. Αντί να αναπτυχθεί το
υβρίδιο, επανατήκεται και προκαλείται μείωση της ενέργειας. Έτσι το υλικό
παραμένει σε υγρή φάση.

Καθώς το υγρό βρίσκεται κάτω απο την θερμοκρασία πήξης ισορροπίας, το

υγρό ονομάζεται υπόψυκτο. Η υπόψυξη είναι η θερμοκρασία πήξης
ισορροπίας μείον την πραγματική θερμοκρασία του υγρού. Δεν έχει συμβεί
ακόμα πυρηνοποιήση και έτσι η ανάπτυξη δεν είναι δυνατή, παρόλο που η
θερμοκρασία είναι μικρότερη από την θερμοκρασία πήξης ισορροπίας.
Αν το υβρίδιο είναι ικανού μεγέθους, η συνολική ενέργεια μειώνεται όταν
το μέγεθος του υβριδίου αυξάνει. Το στερεό που σχηματίζεται κατά αυτόν τον
τρόπο είναι σταθερό, (έχει συμβεί πυρηνοποίηση) και πλέον λέγεται πυρήνας.

Η πυρηνοποίηση συμβαίνει όταν αρκετά άτομα συγκεντρωθούν αυθόρμητα

για να δημιουργήσουν ένα στερεό με ακτίνα μεγαλύτερη από την κρίσιμη
ακτίνα r*, που αντιστοιχεί στο μέγιστο της καμπύλης της συνολικής
ελεύθερης ενέργειας (Σχήμα 4-3).

58
 σ
~ Θετικό j
a.
-~ Επιφανειακή ενέργεια= 4πτ2 σ
ω
ς::
a.
ω
GΌ
,::,
ω
,ς
ω

Ε Ακτίνα του υβριδίου

....
ο ήοο~w

-~
'a
co
Συνολική ενέργεια
~ 1
Ε vέρyεια όγκου = f πτ ΔF,.
ΣΑρvnηκο,

Σχήμα 4-3 Η συνολική ελεύθερη ενέργεια του συσπjματος στερεού - υγρού

_:.ιεταβάλλεται με το μέγεθος του στερεού. Το στερεό είναι υβρίδιο άν η ακτίνα του
dναι μικρότερη από ένα κρίσιμο μέγεθος και πυρήνας αν η ακτίνα του είναι
:lε'/σλύτερη απο την κρίσιμη ακτίνα.

Π-4-2-1 Ομογενής πυρηνοποίηση

Καθώς το υγρό ψύχεται κάτω από την θερμοκρασία πήξης ισορροπίας,

~'7!άpχει μεγαλύτερη πιθανότητα να συγκεντρωθούν αυθόρμητα άτομα για να
5η μιουργήσουν ένα υβρίδιο με ακτίνα μεγαλύτερη απο την κρίσιμη ακτίνα.
Ξπιπρόσθετα, σε μεγαλύτερες υποψύξεις υπάρχει μεγαλύτερη διαφορά
s.ι..εύθερης ενέργειας όγκου ανάμεσα στο υγρό και το στερεό, με συνέπεια να
.:ειώνεται το κρίσιμο μέγεθος του πυρήνα. Η ομογενής πυρηνοποίηση συμβαίνει
6-:-αν η υπόψυξη γίνει τόσο μεγάλη ώστε να επιτρέψει στο υβρίδιο να υπερβεί
-:-ο κρίσιμο μέγεθος.

Είναι δυνατό να υπολογίσει κανείς το κρίσιμο μέγεθος του πυρήνα αν

:.-::ολογίσει το διαφορικό της συνολικής ελεύθερης ενέργειας. Το διαφορικό
m·αι μηδέν για r=r* αφού η καμπύλη παρουσιάζει μέγιστο στο r*.

~ (ΔF)/dr = d (4/3πr3ΔFu + 4πr2σ)/dr = Ο (4.2)

-::r* 2 ΔFu + 8πr*σ = Ο (4.3)

~ = -2σ/ΔFu (4.4)

3 συνολική ελεύθερη ενέργεια δίνεται από τη σχέση:

-5u = - ΔΗrΔΤ/Τm (4.5)

59
όπου ΔΗ είναι η λανθάνουσα θερμότητα τήξης του μετάλλου, Tm η
1
θερμοκρασία πήξης ισορροπίας σε Κ και ΔΤ=Τm -Τ η υπόψυξη όταν η
θερμοκρασία του υγ ρού είναι Τ. Η λανθάνουσα θερμότητα τήξης
αντιπροσωπεύει την θερμότητα που προσδίδεται κατά τη διάρκεια της
μετατροπής υγ ρού - στερεού. Με συνδυασμό των εξισώσεων (4.4) και (4.5)
έχουμε:

r* = -2σΤm/ ΔΗrΔΤ (4.6)

Όσο η υπόψυξη αυξάνει, η κρίσιμη ακτίνα που απαιτείται για

πυρηνοποίηση μειώνεται. Κατά προσέγγιση , η ομογενής πυρηνοποίηση
συμβαίνει σε :

ΔΤ= 0,2Tm(Κ) (4.7)

11-4-2-2 Ετερογενής πυρηνοποίηση

Με εξαίρεση ασυνήθεις εργαστηριακές συνθήκες , ομογενής

πυρηνοποίηση σπάνια συμβαίνει στα τηγμένα υλικά. Σε αντίθεση, η ύπαρξη
ακαθαρσιών, που είτε αιωρούνται στο τήγμα ή βρίσκονται στα τοιχώματα της
μήτρας προσφέρουν επιφάνεια πάνω στην οποία το υλικό, μπορεί να
στερεοποιηθεί (Σχήμα 4-4). Στην περίπτωση αυτή μειώνεται η κρίσιμη ακτίνα
και απαιτείται μικρότερη υπόψυξη . Η πυρηνοποίηση σε επιφάνειες
ακαθαρσιών ονομάζεται ετερογενής πυρηvοποίηση .

Στ~;)
~/
Ι(
1 ~
\1
/
'~---
, Ακαθαρσία/
' , ___
...... ✓
,,,,,.

Σχήμα 4-4 Στερεό crmματιζόμεvο πάνω σε μία ακαθαρσία μπορεί να αποκτήσει την
κρίσιμη ακτίνα με μικρότερη αύξηση στ:ηv επιφανειακή ενέργεια. Έτσι η ετερογενής
πυρηνοποίησης πραγματοποιείται με σχετικά χαμηλή υπόψυξη.

11-4-2-3 Ενίσχυση του μεγέθους των κόκκω~ με πυρηνοποίηση

Μερικές φορές γίνεται ηθελημένη εισαγωγή ακαθαρσιών στο υγρό. Τέτοια

σωματίδια ονομάζονται βελτιωτές κόκκων ή εμβολιασμός. Για παράδειγμα
γίνεται εισαγωγή 0,02% έως 0,05% τιτανίου και 0,01% έως 0,03% βορίου σε
κράματα αλουμινίου. Τα στερεά σωματίδια βορικού τιτανίου δρουν σαν
περιοχές ετερογενούς πυρηνοποίησης. Ο εμβολιασμός παράγει μεγάλο
αριθμό κόκκων που ο καθένας προέρχεται από ένα πυρήνα. Τα μεγαλύτερα
όρια κόκκων εμποδίζουν την διάδοση ατελιών και προκαλούν την λεγόμενη
ενίσχυση του μεγέθους των κόκκων.

60
Π-4-2-4 Ύαλοι

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις ταχείας ψύξης, η πυρηνοποίηση του

χ:.ρυσταλλικού στερεού δεν συμβαίνει ποτέ. Αντίθετα σχηματίζεται ένα
::ισταθές άμορφο, ή μη κρυσταλλικό στερεό. Μια εγγύς διευθέτηση των
ατό μων στο στερεό δίνει μία υαλώδη όψη.

Σε πολλά κεραμικά και πολυμερή υλικά, δεν πραγματοποιείται

::υρηνοποίηση ακόμα και σε συνήθεις ή χαμηλούς ρυθμούς ψύξης, δίνοντας
έτσι τα γνωστά διαφανή υλικά για διάφορες χρήσεις.

Εντούτοις στα μέταλλα, απαιτούνται ρυθμοί ψύξης 106 C/s ή και

:1εγ αλύτεροι για να κατασταλλεί η πυρηνοποίηση . Αυτή η ταχεία ψύξη μπορεί
να επιτευχθεί με την καθοδή γηση πολύ μικρών σταγονιδίων του τηγμένου
.ιετάλλου σε ψυχώμενη επιφάνεια. Όταν τα σταγονίδια χτυπήσουν την
επιφάνεια, απλώνονται σαν ένα λεπτό φίλμ και ψύχονται ταχύτατα, καθώς
;,zουν πια μεγαλύτερη επιφάνεια.

Τα μεταλλικά γυαλιά περιλαμβάνουν σύνθετα κράματα σιδήρου - νικελίου -

3ο ρίου και περιέχουν χρώμιο, φώσφορο, κοβάλτιο και άλλα στοιχεία.
~fπορούν να αποκτήσουν αντοχές μέχρι 3500 MPa , ενώ διατηρούν
G"Κληρότητες πάνω απο 11 MPa.m 112 • Έχουν άριστη αντίσταση σε διάβρωση,
-:ολύ καλές μαγνητικές ιδιότητες και άλλες φυσικές ιδιότητες, που τα κάνουν
χρή σιμα σε συγκεκριμένες ηλεκτρικές εφαρμογές όπως πυρήνες
..:.ετασχη ματιστών.

Π-4-3 Ανάπτυξη

Όταν δημιουργηθεί ο πυρήνας, η ανάπτυξη γ ίνεται με προσκόλληση

:~τόμων στην στερεή επιφάνεια. Στα καθαρά μέταλλα, η φύση της ανάπτυξης
:ου στερεού εξαρτάταται απο το πως απομακρύνεται η θερμότητα απο το
Gύστημα στερεό-υγρό, και ειδικότερα : η ειδική θερμότητα του υγ ρού και η
λανθάνουσα θερμότητα τήξης . Η ειδική θερμότητα είναι η θερμότητα που
.::mαιτείται για μεταβολή της θερμοκρασίας μιας μονάδας βάρους του υλικού
χ:.ατα ένα βαθμό . Η ειδική θερμότητα πρέπει να απομακρυνθεί, είτε σαν
:ηcτινοβολία στην περιβάλλουσα ατμόσφαιρα είτε με συναγωγή στην μήτρα
J1>ξης, έως ότου το υγρό ψυχθεί στην θερμοκρασία πήξης. Η λανθάνουσα
Ξε ρμότητα τήξης, που αντιπροσωπεύει την ενέργεια που πρέπει να
~-πο μακ:ρυνθεί πριν την ολοκλήρωση της στερεοποίησης, καθώς μία υγρή
5ομή μετατρέπεται σε πιο σταθερή κρυσταλλική. Ο τρόπος που
'Jπομακρύνεται η λανθάνουσα θερμότητα τήξης καθορίζει τον μηχανισμό
ανάπτυξης και την τελική δομή.

Π-4-3-1 Επίπεδη ανάπτυξη

Ας υποτεθεί ότι εμβολιασμένο τήγ μα ψύχεται αργά, κάτω από καταστάσεις

:σο ρ ροπίας και ότι παράγεται ο πρώτος στερεός πυρήνας. Η θερμοκρασία του
:.:ρού είναι μεγαλύτερη από την θερμοκρασία πήξης και η θερμοκρασία του
::;-:ε ρεού είναι ίση ή χαμηλότερη από την θερμοκρασία πήξης. Η λανθάνουσα
Ξερμότητα τήξης πρέπει να αφαιρεθεί με συναγωγή από την επιφάνεια
σ:-ερεού - υγρού διαμέσου του στερεού προς το περιβάλλον, ώστε να
~εχισθεί η στερεοποίηση. Όποια μικρή καμπυλότητα και αν ξεκινήσει να

61
σχηματίζεται περιβάλλεται από υγρό μέταλλο πάνω από την θερμοκρασία
πήξης (Σχήμα 4-5). Η ανάπτυξη της καμπυλότητας στη συνέχεια
επιβραδύνεται, έως ότου την προφθάσει το υπόλοιπο της διεπιφάνειας. Ο
μηχανισμός αυτός της ανάπτυξης γνωστός ώς επίπεδη ανάπτυξη, συμβαίνει σε
συνθήκες ομαλής κίνησης της διεπιφάνειας στερεού - υγρού στο υγρό.

- Διεύθυνση ανάπτυςnς
..__

c::,
ΔΗ
/ --
---

Στερεό
'6
α
Q.
:ι::
ο
::ι Θερμοκρασία πήςnς
s-
CD

Απόσταση απο την διεπιφάνεια στερεού-υγρού

Σχήμα 4-5 Όταν η θερμοκρασία ενός τήγματος είναι πάνω από την θερμοκρασία
πήξης, όποια καμπυλότητα στην διεπιφάνεια στερεού - υγρού θα επανατακεί,
οδηγώντας σε διατήρηση της επίπεδης διεπιφάνειας. Η λανθάνουσα θερμότητα
αφαιρείται διαμέσου της διεπιφάνειας προς το στερεό.

11-4-3-2 Δενδριτική ανάπτυξη

Όταν η πυρηνοποίηση είναι φτωχή, το υγρό υποψύχεται σε θερμοκρασία

κάτω απο την θερμοκρασία πήξης πριν να σχηματισθεί το στερεό (Σχήμα 4-6).
Κάτω απο αυτές τις συνθήκες, ευνοείται ο σχηματισμός καμπυλότητας με
μορφή δενδρίτη. Καθώς αναπτύσσεται ο στερεός δενδρίτης, η λανθάνουσα
θερμότητα τήξης συνάγεται στο υπόψυκτο υγρό. Είναι δυνατό να
σχηματισθούν Δευτερογενείς και τριτογενείς κλάδοι πάνω στους βασικούς
ώστε να επιταχύνουν την αποβολή της λανθάνουσας θερμότητας. Η
δενδριτική ανάπτυξη συνεχίζεται έως ότου το υπόψυκτο υγρό φθάσει σε .
θερμοκρασία πήξης. Ότι ποσότητα υγρού περισσέψει, ακολουθεί επίπεδη
ανάπτυξη. Η διαφορά ανάμεσα στην δενδριτική και στην επίπεδη ανάπτυξη
οφείλεται στους διαφορετικούς τρόπους αποβολής της λανθάνουσας
θερμότητας. Η μήτρα ή το δοχείο πρέπει να απορροφήσει την θερμότητα σε
επίπεδη ανάπτυξη, αλλά το υπόψυκτο υγρό σε δενδριτική.

62
 -Διεύθυνση αvάπτυςnς

Υγρό

στερεό υγρό nραγματική θερμοκρασία

= υπόynκτο υγρό ι

Απόσταση από τnv διεπιφάνεια στερεού-υγρού

(α) (β)

χήμα 4-6
.:.:
α) Αν το τήγμα είναι υπόψυκτο, η καμπυλότητα στην διεmφάνεια στερεού - υγρού
-=:ορεί να αναπτυχθεί ταχύτατα σε δενδρίτη. Η λανθάνουσα θερμότητα τήξης
:::;:ομακρύνεται με άνοδο της θερμοκρασίας του τήγματος στα επίπεδα της
~G{Jμοκρασίας ψύξης.

β) Φωτογραφία δενδριτών σε χάλυβα (χ15) από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο

~άρωσης.

Π-4-4 Χρόνος στερεοποίησης

Ο χρόνος με τον οποίο λαμβάνει χώρα η στερεοποίηση εξαρτάται από τον

Jυθμό εξαγωγής της θερμότητας. Ένας ταχύς ρυθμός ψύξης έχει ως
::!;τοτέλεσμα μικρούς χρόνους στερεοποίησης. Ο χρόνος που απαιτείται για να
::;:ερεοποιηθεί πλήρως ένα τηγμένο υλικό μπορεί να υπολογισθεί απο τον
-..:ανόνα του Chvorinov.

~ = B(V/A)2 (4 .8)

6-που ts ο χρόνος στερεοποίησης, V ο όγκος του τήγματος, Α η επιφάνεια του

-:ήγ ματος σε επαφή με την μήτρα, και Β η σταθερά της μήτρας. Η σταθερά της
.:ήτρας εξαρτάται απο τις ιδιότητες και την αρχική θερμοκρασία, τόσο του
:-ήγ ματος, όσο και της μήτρας . Σχεδόν πάντα, μικροί χρόνοι στερεοποιήσης
::αράγουν λεπτόκοκκα και ισχυρότερα χυτά.

Ο χρόνος στερεοποίησης επιδρά επίσης στο μέγεθος των δενδριτών.

Ι υνήθως, οι δενδρίτες χαρακτηρίζονται απο την απόσταση ανάμεσα στους
δευτερογενείς κλάδους (Σχιjμα 4-7). Η απόσταση ανάμεσα.,. στους
δευτερογενείς δενδριτικούς, (SDAS), μειώνεται όσο το χυτό ψύχεται

63
ταχύτερα. Καθώς υπάρχει μικρότερος χρόνος για να μεταδοθεί η θερμότητα,
αναπτύσσονται επιπλέον κλάδοι στους δενδρίτες για να ενισχύσουν την
αποβολή της λανθάνουσας θερμότητας. Το λεπτότερο και πιο εκτενές δίκτυο
δενδριτών δρά σαν πιο αποτελεσματικός αγωγός της λανθάνουσας θερμότητας
προς το υπόψυκτο υγρό. Η SDAS σχετίζεται με τον χρόνο στερεοποιήσης:

SDAS = k ts η (4.9)

όπου η και k σταθερές εξαρτόμενες απο την σύνθεση του μετάλλου. Μικρές
SDAS αντιστοιχούν σε υψηλότερες αντοχές και βελτιωμένη ολκιμότητα.

SDAS·
{α} (β)

Σχήμα4-7

( α) Η απόσταση ανάμεσα στους δευτερογενείς δενδριτικούς κλάδους SDAS.

(β) Δενδρίτες σε κράμα αλουμινίου (χ50).

Από Metals Handbook Vol. 9, 9th Ed. Amerίcan Socίety of Metals, 1985.

ΙΙ-4-5 Καμπύλες ψύξης

Το Σχήμα 4-8 παρουσιάζει μία καμπύλη ψύξης, δηλαδή τη μεταβολή της

θερμοκρασίας του μετάλλου σε συναρτηση με το χρόνο. Το τήγμα χύνεται
στην μήτρα σε θερμοκρασία χύτευσης. Η διαφορά ανάμεσα στην θερμοκρασία
χύτευσης και στην θερμοκρασία πήξης είναι η υπερθέρμανση . Το υγρό
μέταλλο ψύχεται καθώς η ειδική θερμότητά του απομακρύνεταί από την μήτρα
έως ότου φθάσει σε θερμοκρασία πήξης. Η κλίση της καμπύλης, πρίν αρχίσει
η στερεοποίηση, είναι ο ρυθμός ψύξης ΔΤ/Δt.

Αν υπάρχουν ετερογενείς πυρήνες στο υγρό μέταλλο, η στερεοποίηση

αρχίζει στην θερμοκρασία πήξης (Σχήμα 4-8 ( α)). Επίσης σχηματίζεται ένα
επίπεδο τμήμα στην καμπύλη, που αντιστοιχεί στην αποβολή της
λανθάνουσας θερμότητας τήξης. Η λανθάνουσα θερμότητα διατηρεί το
υπόλοιπο υγρό μέταλλο σε θερμοκρασία πήξης, μέχρι όλο το υγρό ς να
στερεοποιηθεί και να μη μπορεί να εκλυθεί περαιτέρω λανθάνουσα
θερμότητα. Ο ολικός χρόνος στερεοποίησης του χυτού είναι ο χρόνος που
απαιτείται για να απομακρυνθεί η ειδική θερμότητα του υπέρθερμου υγρού

64
~αι η λανθάνουσα θερμότητα τήξης. Ο χρόνος αυτός υπολογίζεται απο την
::-τιγμή που το υγρό χυτεύεται έως το τέλος της στερεοποίησης και δίνεται
::r.το τον κανόνα του Chvorίnov. Ο τοπικός χρόνος στερεοποίησης είναι ο
-~ρόνος που απαιτείται για να απομακρυνθεί μόνο η λανθάνουσα θερμότητα
:ήξης σε κάποια συγκεκριμένη θέση του χυτού και μετριέται απο την αρχή
Ξ.ως το τέλος της στερεοποίησης .

Αν λάβει χώρα υπόψυξη λόγω φτωχής πυρηνοποίησης, η καμπύλη ψύξης

3υθίζεται κάτω απο την θερμοκρασία πήξης, όπως φαίνεται στο Σχήμα 4-8 (β).
Οταν τελικά συμβεί πυρηνοποίηση, γίνεται ανάπτυξη δενδριτών. Η
Ξκλυόμενη λανθάνουσα θερμότητα, απορροφάται από το υπόψυκτο υγρό,
:JVεβάζοντας την θερμοκρασία του στην θερμοκρασία πήξης. Το φαινόμενο
:ruτό είναι γνωστό ώς ανάκληση. Όταν η θερμοκρασία όλου του υγρού φθάσει
:ην θερμοκρασία τήξης τότε λαμβάνουμε το επίπεδο τμήμα της καμπύλης,
.:.έχ ρις ότου η στερεοποίηση ολοκληρωθεί με επίπεδη ανάπτυξη.

1
Υπερθέρμανση

σ Θερμική ανάπαυση l
'5
σ
ο.
::ι::
ο
::1. στεpεοποί nσnς
s-
<D Τοπικός χρόνος
- -- - στερεοποί nσnς
----
Χρόνος

(α)

σ
·g
ο.
::ι
ο
::1.
ο.
ω
<D

Χρόνος

{β)

Σχήμα 4-8 Καμπύλες ψύξης για :

f α) τήγματα που πυρηνοποιούνται χωρίς υπόψυξη και

(β) για τήγματα που απαιτούν υψηλή υπόψυξη για πυρηνοποίηση.

65
ΙΙ-4-6 Χύτευση

Τα τηγμένα μέταλλα χυτεύονται σε μήτρες, ώστε να στερεοποιηθούν.

Συχνά οι μήτρες παράγουν ένα απλό σχήμα ή αλλοιώς χυτό. Σε άλλες
περιπτώσεις, η μήτρα παράγει ένα σχήμα, που ονομάζεται πλίνθωμα, και το
οποίο απαιτεί εκτεταμένη πλαστική παραμόρφωση ή κατεργασία για να
δημιουργηθεί το τελικό προιόν.

Και στις δύο περιπτώσεις δημιουργείται μία μακροδομή που μπορεί να

αποτελείται από και μέχρι τρεις ζώνες (Σχήμα 4-9).

(α) (β}
Υγρό Υγρό

'---- Πυρήνες ~ Ψυχρή ζώvn

Ι'7 Κιωνοειδής ζώνη f7 Ισοαξονική ζώνη
ΓΤ'J""'<cr=-τ-n-.τ,,cτlττ-ττ-.-τ-τ,

Σχήμα 4-9 Ανάπτυξη μακροδομής σε ένα χυτό κατά την στερεοποίηση :

(α) Αρχή στερεοποίησης, (β) (Τ',(f/ματισμόςψυχρήςζώvης, (γ) εκλεκτική ανάπτυξη
- παράγει την κιωνοειδή ζώνη, ( δ) πρόσθετη πυρηνοποίηση δημιουργεί την
ισοαξονική ζώνη.

ΙΙ-4-6-1 Ψυχρή ζώνη

Η ψυχρή ζώνη είναι μία στενή λωρίδα απο τυχαία προσανατολισμένους

κόκκους στην επιφάνεια του χυτού. Το μέταλλο σε επαφή με την μήτρα είναι
το πρώτο που ψύχεται σε ή κάτω από την θερμοκρασία πήξης. Το τοίχωμα της
μήτρας παρέχει πολλές περιοχές όπου μπορεί να γίνει ετερογενής
πυρηνοποίηση και έτσι δημιουργούνται και αναπτύσσονται αρκετοί κόκκοι.

11-4-6-2 Κιωνοειδής ζώνη

Η κιωνοειδής ζώνη περιέχει επιμη κυμμένους κόκκους προσανατολισμένους

σε συγκεκριμένα κρυσταλλογραφικά επίπεδα. Καθώς η θερμότητα
απομακρύνεται από το τοίχωμα της μήτρας , οι κόκκοι στην ψυχρή ζώνη
αρχίζουν να αναπτύσσονται σε κατεύθυνση αντίθετη απο αυτήν της ροής της

66
 3ε ρμότητας, δηλαδή αναπτύσσονται κάθετα προς τα τοιχώματα της μήτρας,
και με κατεύθυνση προς το τήγμα.

Οι κόκκοι αναπτύσσονται ταχύτερα σε ορισμένες συγκεκριμένες

κρυσταλλογραφικές διευθύνσεις. Για παράδειγμα, στα μέταλλα του κυβικού
συστήματος, ευνοείται η ανάπτυξη των κόκκων εκείνων που εχουν την
διεύθυνση <100> κάθετη στα τοιχώματα της μήτρας. Έτσι, οι κόκκοι στην
κιωνοειδή ζώνη θα έχουν τις διευθύνσεις <100> παράλληλη τη μία στην άλλη,
-προσδίδοντας έτσι στην ζώνη αυτή ανισοτροπικές ιδιότητες (Σχήμα 4-10). Η
δη μιουργία της κιωνοειδούς ζώνης επηρεάζεται κύρια απο την ανάπτυξη παρά
απο την πυρηvοποίηση. Οι κόκκοι μπορεί να αποτελούνται από πολλούς
δεvδρίτες, αν το υγρό ήταν αρχικά υπόψυκτο. Αντίστοιχα αν δεν υπήρχε
π ροηγούμενη υπόψυξη, η στερεοποίηση μπορεί να προχωρήσει με επίπεδη
ανάπτυξη. ·

"-.__ 1
j/ Δενδρίτες μπορεί να είναι
,..../

~
- παρόντες στην κιωνοειδή ζώνn

t ,
Τήγμα
/

Μήτρα
-/

~
-
-//' - ~J
Εκλεκτικά προσανατολισμένοι
L,,' . κόκκοι τnς yυχρής ζώνης
- αναπτύσσονται σε κιωνοειδείς κόκκους

r-----
l)
Ξ6κκοι της yυχρής ζώνης \~
/
2 μη ιδανικό προσαvατολ ισμό, 1_
Ξ'"(Οuν μικρή ανάπτυςn

Σχήμα 4-10 Ανταγωνισnκή ανάπτυξη των κόκκων στην ψυχρή ζώνη έ'-,1ει σαν
αποτέλεσμα την ανάπτυξη σε κίωνες εκείνων των κόκκων με ευνοούμενο
προσανατολισμό.

11-4-6-3 Ισοαξονική ζώνη

Στις περισσότερες περιπτώσεις η στερεοποίηση στα καθαρά υλικά

συνεχίζεται μέχρις αναλώσεως όλου του τήγματος. Παρόλα αυτά συχνά,
δημιουργείται μία ισοαξονική ζώνη στο κέντρο του χυτού ή του πλινθώματος.
Η ισοαξονική ζώνη περιέχει νέα, τυχαία προσανατολισμένους κόκκους, συχνά
προερχόμενους απο χαμηλή θερμοκρασία χύτευσης, βελτιωτές κόκκων, ή
στοιχεία εμβολιασμού. Οι κόκκοι αυτοί αναπτύσσονται σφαιρικά ή
ισοαξονικά, με τυχαίο προσανατολισμό και σταματούν την ανάπτυξη των
κιόνων. Η δημιουργία της ισοαξονικής ζώνης είναι διεργασία ελεγχόμενη απο
την πυρηνοποίηση και προσδίδει στο τμήμα αυτό του χυτού ισότροπες
ιδιότητες.

67
11-4-7 Ατέλειες στερεοποίησης

11-4-7-1 Συρρίκνωση

Σχεδόν όλα τα υλικά είναι πιο πυκνά στη στερεή φάση από ότι στην υγρή.
Κατα τη διάρκεια της στερεοποίησης το υλικό συρρικνώνεται μέχρι και 7%.

Αν η συρρίκνωση είναι ομοιόμορφη (Σχήμα 4-11), μόνο μία διάσταση του

χυτού θα είναι μικρότερη απο τις διαστάσεις της μήτρας. Επομένως η μήτρα
μπορεί να σχεδιασθεί μεγαλύτερη για να αντιμετωπίσει την συρρίκνωση.

Εντούτοις, στις περισσότερες περιπτώσεις το σύνολο της συρρίκνωσης

παρουσιάζεται σαν κοιλότητα, όταν η στερεοποίηση ξεκινά από όλες τις
επιφάνειες της μήτρας ή σαν σωλήνας, όταν μία επιφάνεια στερεοποιείται πιο
αργά απο τις υπόλοιπες. Βέβαια και στις δύο περιπτώσεις, το χυτό είναι
ελαττωματικό. Μία συνήθης πρακτική για έλεγχο της συρρίκνωσης, τύπου
κοιλοτήτων και σωλήνων, είναι η υιοθέτηση στον σχεδιασμό της μήτρας ενός
κατακόρυφου αγωγού ή μίας επιπλέον αποθήκης τηγμένου υλικού (Σχήμα 4-11)
που θα εφάπτεται της μήτρας.

Σωί\nνας

Κατακόρυφος
Ομοιόμορφη αγωγός

□ ο Χυτό ·

Κοιί\ότnτα

Σχήμα 4-11 Διάφοροι τύποι μακρο-συρρ{κνωσης μπορούν να παρουσιασθούν κατά

την στερεοποίηση : (α) ομοιόμορφη, (β) κοιλότητα, και (γ) σωλήνας.
( δ) Κατακόρυφοι σωλήνες βοηθούν στην αντιμετώπιση της συρρίκνωσης.

Καθώς το τήγμα στερεοποιείται και συρρικνώνεται, τηγμένο υλικό θα ρέει

από τον κατακόρυφο αγωγό προς το χυτό και θα γεμίζει το κενό. Πρέπει μόνο
να εξασφαλισθεί ότι ο κατακόρυφος σωλήνας θα στερεοποιηθε ί μετά το χυτό
και ότι θα υπάρχει σε αυτόν εσωτερικό τηγμένο κανάλι για να τροφοδοτεί το
χυτό με τήγμα. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο κανόνας του Chvorinov για
υπολογισμό των διαστάσεων του κατακόρυφου σωλήνα, θεωρώντας ότι ο
χρόνος στερεοποίησης του κατακόρυφου σωλήνα θα είναι μεγαλύτερος από
αυτόν του χητού.

11-4-7-2 Πορώδες λόγω αερίων

Πολλά υλικά διαλύουν μεγάλες ποσότητες αερίου όσο είναι υγρά. Το

<'
αλουμίνιο για παράδειγμα, διαλύει υδρογόνο. Όταν το υλικό στερεοποιείται,
το στερεό περιέχει στην δομή του ένα μικρό μόνο μέρος απο το συνολικό
αέριο. Η περίσσεια σχηματίζει φυσσαλίδες που εγκλείονται στο στερεό
υλικό , δημιουργώντας το λεγόμενο πορώδες λόγω αερίων. Το πορώδες μπορεί

68
':α είναι ομογενώς κατανεμημένο στο χυτό , ή να παγιδευθεί ανάμεσα στους
δευτερογενείς κλάδους των δενδριτών. Η ποσότητα αερίου που μπορεί να
διαλυθεί σε τηγμένα υλικό δίνεται από τον νόμο του Sievert:

;'ό αερίου= Κ(pαερiου)½ (4.10)

:::r.:ου pαερίου η μερική πίεση του αερίου σε επαφή με το υλικό και Κ σταθερά, η
Υι!Οία για ένα συγκεκριμένο σύστημα υλικού-αερίου αυξάνει με άνοδο της
Ξερ μοκρασίας. Το πορώδες λόγω αερίων μπορεί να μειωθεί με διατήρηση της
Ξερ μοκρασίας του τήγματος σε χαμηλά επίπεδα, με προσθήκη υλικών στο
:ήγ μα που αντιδρούν με το αέριο και σχηματίζουν στερεό ή με εξασφάλιση
·rαμηλής μερικής πίεσης του αερίου. Το τελευταίο μπορεί να επιτευχθεί είτε
...:ε χρήση κενού είτε αδρανούς αερίου. Και στις δύο περιπτώσεις καθώς η
...:ερική πίεση του εξεταζόμενου αερίου είναι μικρή αυτό απομακρύνεται με το
-~ενό ή μ.ε το αδρανές αέριο.

Π-4-8 Έλεγ-χος της δομής του -χυτού

Σαν γενικός κανόνας, η στερεοποίηση ελέγχεται έτσι ώστε να παραχθεί

_ακροδομή που να περιέχει μεγάλο αριθμό μικρών ισοαξονικών κόκκων. Με
:mτό τον τρόπο επιτυγχάνονται ισότροπες ιδιότητες και βελτιωμένη αντοχή
-..όγω ενίσχυσης μέσω του μεγέθους των κόκκων. Επιπλέον, είναι επιθυμητή η
Ξη μιουργία όσο το δυνατό μικρότερων δενδριτών καθώς έτσι βελτιώνεται η
:rντοχή του χυτού, η μικροσυρρίκνωση και το πορώδες λόγω αερίων.

Η επιθυμητή δομή είναι αποτέλεσμα εκτενούς πυρηνοποίησης με έλεγχο

-:ου μεγέθους των κόκκων ή με προσθήκη εμβολίων. Επιπρόσθετα, είναι
Ξυνατό να επιτευχθεί η ταχεία στερεοποίηση , ώστε να σχηματισθούν μικροί
3ευτερεύοντες κλάδοι δενδριτών. Ο ρυθμός στερεοποίησης ενός υλικού
....::ορεί να επηρεασθεί από το μέγεθος και το υλικό της μήτρας και την
Ξιαδικασία χύτευσης. Χυτά με μεγάλο πάχος στερεοποιούνται αργότερα απο
-..επτότερα. Υλικά μήτρας που έχουν υψηλή πυκνότητα, θερμική αγωγιμότητα
-.__αι θερμοχωρητικότητα προκαλούν αντίστοιχα ταχύτερη στερεοποίηση.

Στο Σχήμα 4-12 παρουσιάζονται τρεις από τις μεθόδους χύτευσης. Οι

3:.αδικασίες ταξινομούνται σε ποικίλες κατηγορίες- μήτρες άμμου, κεραμικές
-iτρες και μεταλλικές μήτρες. Οι διεργασίες που χρησιμοποιούν μεταλλικές
_ήτρες έχουν την τάση να δίνουν χυτά με τις υψηλότερες αντοχές, λόγω
-:αχείας στερεοποίησης. Οι κεραμικές μήτρες λόγω του ότι είναι καλοί
_ονωτές δίνουν βραδύτερους ρυθμούς στερεοποίησης και χαμηλότερες
::rντοχές χυτών.

69
 ο ,, /
·,1t
,
Tnyμέvo
,
μετα.ί\.ί\ο
Πυρήνας

Χυτό

μήτρα δύο τμημάτων

(β)

βαλβίδα αvτεπιστροφής

μίγμα κεραμικού θερμοκρασία τήξης \

. πισrον,. 1..::aμος έγχυση χοάνη μή,:μοκραιήα μήτρας

\
··~~·:·.:>·..:.·-

πίεση πρέσας

σωλήνας ,.,
εισαγωγής /
Ιι, ..

ταχύτητα πιστονιού _/ πίεση έyχυσης

αγωγός
I
πίεση αντιστάθμισης

κύλινδρος έγχυσης κοιλότητα μήτρας

(γ)

Σχήμα 4-12 Τρεις τυπικές διαδικαοiες χύτευσης :

(α) Μήτρα πράστ,νης άμμου, στην οποία άμμος συνδεδεμένη με πηλό, τοποθετείται
γύρω απο συγκεκριμένο σχέδιο. Πυρ1jνες απο άμμο παράγουν εσωτερικές
κοιλότητες στο χυτό.

(β) Η διαδικαοiα μόνιμης μήτρας, στην οποία το μέταλλο χυτεύεται σε χαλύβδινη ή

σιδερένια μήτρα.

(γ) Συσκευή χύτευσης με έγχυση.

70
Π-4-8-1 Κατευθυνόμενη στερεοποίηση

Υπάρχουν μερικές εφαρμογές, στις οποίες η δομή μικρών ισοαξονικών

-jκκων δεν είναι επιθυμητή. Για παράδειγμα τα χυτά για πτερύγια και
::::zριοστρόβιλους (Σχήμα 4-13) συχνά αστοχούν στα εγκάρσια όρια των
·jκκων. Καλύτερες ιδιότητες ερπυσμού και αντίστασης σε θραύση
=:::ο κτώνται με χρήση της τεχνικής κατευθυνόμενης στερεοποίησης. Στην
Ξ:σ.δικασία αυτή, η μήτρα θερμαίνεται απο την μία άκρη ενώ ψύχεται απο την
Ξλλη, παράγοντας μιά κιωνοειδή μικροδομή με όλους τους κόκκους να
Ξ:ατρέχουν στην διαμήκη διεύθυνση του εξαρτήματος. Δεν υπάρχουν έτσι
5.Jια κόκκων στην εγκάρσια διεύθυνση (Σχήμα 4-13 (β))

Ακόμα καλύτερες ιδιότητες αποκτώνται με χρήση της τεχνικής

_;)Vοκρυστάλλων. Η στερεοποίηση των κιονοειδών κόκκων πάλι ξεκινά απο
-:~ν ψυχρή επιφάνεια. Παρόλα αυτά, λόγω της ελικοειδούς ένωσης μόνο ένας
..:όκκος είναι ικανός να αναπτυχθεί σαν κύριο σώμα του χυτού
~χήμα 4-13 (γ)). Το χυτό - μονοκρύσταλλος δεν έχει όρια κόκκων και έχει
~ν βέλτιστο προσανατολισμό σε κρυσταλλογραφικά επίπεδα και
Ξ:ευθύνσεις.

-
Οι κιωvοειδείς
Ισοαςοvικοί κόκκοι Μόνο ένας
κόκκοι επικρατούν
. κόκκος επιζεί

Ψυχρή
ζώvn

Σχήμα 4-13 Έλεγχος της δομής των κόκκων σε πτερύγια τουρμπίνας:

f α) Συμβα-πκοί ισοαξονικοί κόκκοι,

fβ) κατευθυνόμενης στερεοποίησης κιονοειδείς κόκκοι, και

(γ) μονοκρύσταJJ..ος.

71
 11-5 ΣΤΕΡΕΟΠΟΠfΣΗ ΚΑΙ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΜΕΣΩ ΣΤΕΡΕΑΣ ΔΙΑΛΥΣΗΣ

11-5-1 Εισαγωγή

Οι μηχανικές ιδιότητες των υλικών μπορούν να ελεγχθούν με την

προσθήκη σημειακών ατελειών, συγκεκριμένα υποκατεστημένων και
ενδοπλεγματικών ατόμων. Οι σημειακές ατέλειες προκαλούν στο υλικό
ενίσχυση μέσω στερεάς διάχυσης.

Επιπρόσθετα, η εισαγωγή των σημειακών ελαττωμάτων αλλάζει την

σύνθεση του υλικού και επηρεάζει παράλληλα την συμπεριφορά
στερεοποίησης του. Η επίδραση αυτή μελετάται με την εισαγωγή του
διαγράμματος ισορροπίας φάσεων. Από το διάγραμμα φάσεων μπορεί να
προβλεφθεί, πως θα στερεοποιηθεί το υλικό, σε συνθήκες ισορροπίας ή μη
ισορροπίας.

11-5-2 Φάσεις και διαγράμματα φάσεων ενός στοιχείου

Η συνήθης πρακτική απαιτεί την χρήση μιγμάτων υλικών λόγ~ των

βελτιωμένων μηχανικών ιδιοτήτων που αυτά έχουν. Υπάρχουν δύο τύποι
μιγμάτων - τα μονοφασικά και τα πολυφασικά. Το κεφάλαιο αυτό ασχολείται
με την συμπεριφορά των μονοφασικών μιγμάτων ή κραμάτων.

11-5-2-1 Φάση

Η φάση ορίζεται ως μια περιοχή του υλικού που έχει παντού την ίδια
ατομική διευθέτηση, σύσταση και ιδιότητες, και υπάρχει διακριτή διεπιφάνεια
μεταξύ της φάσης και του περιβάλλοντός της ή των γειτονικών φάσεων.

11-5-2-2 Κανόνας των φάσεων

Ο κανόνας των φάσεων του Gibbs περιγράφει την κατάσταση της ύλης και
έχει την γενική μορφή :

F = C - P+2 (5.1)

1. όπου C ο αριθμός των συστατικών στο σύστημα (αφορά συνήθως στοιχεία ή

ενώσεις), F οι βαθμοί ελευθερίας, ή ο αριθμός των μεταβλητών όπως
θερμοκρασία, πίεση ή σύνθεση, οι οποίες επιτρέπεται να μεταβληθούν
ανεξάρτητα, χωρίς να αλλάξουν τον αριθμό των φάσεων σε ισορροπία, και Ρο
αριθμός των φάσεων που υπάρχουν.

Για παράδειγμα, ας θεωρηθεί το υποθετικό διάγραμμα φάσεων (Σχήμα 5-1),

στο οποίο οι γραμμές διαχωρίζουν την υγρή, τη στερεά και την αέρια φάση.
, Στο διάγραμμα αυτό, σε ατμοσφαιρική πίεση (εστιγμένη γραμμή) μπορούν να
βρεθούν τα σημεία βρασμού και τήξης για το μαγνήσιο. Σε πολύ χαμηλές
πιέσεις βέβαια το υλικό μπορεί να εξαχνωθεί.

72
 Υγρό
Β

1 atm

Στερεό

Ατμός

Ο 500 1000
Θερμοκρασία ( °C )

Σχιίμα 5-1 Σχηματικό διάγραμμα φάσεων, όπου παρουσιάζεται η θερμοκρασία

τήξης και βρασμού σε ατμοσφαιρική mεση.

Αν υποτεθεί ότι βρισκόμαστε στο σημείο Α του διαγράμματος φάσεων όπου

το υλικό είναι υγρό, τότε ο κανόνας των φάσεων για ένα στοιχείο και μία
φάση, δίνει ότι οι βαθμοί ελευθερίας είναι 2. Η φυσική έννοια είναι ότι μπορεί
να μεταβληθούν μέχρι και δύο από τις μεταβλητές (πίεση και θερμοκρασία)
και παρόλα αυτά να βρισκόμαστε στο ίδιο τμήμα διαγ ράμματος. Ή
διαφορετικά ότι για να ορισθεί το σημείο αυτό, πρέπει να είναι γνωστές οι
ακριβείς τιμές της πίεσης και της θερμοκρασίας.

Αντίθετα, το σημείο Β είναι πλήρως ορισμένο εάν είναι γνωστή, είτε η

πίεση, είτε η θερμοκρασία αφού ο βαθμός ελευθερίας (C=l, Ρ=2) είναι ένας.
Αντίστοιχα, το σημείο C δεν έχει βαθμούς ελευθερίας, και είναι γνωστό ως
τριπλό σημείο.

ΙΙ-5-3 Διαλύματα

Ο συνδυασμός διαφορετικών υλικών παράγει διαλύματα και είναι ιδιαίτερα

χρήσιμη η γνώση του ικανού ποσού κάθε υλικού, που προστίθεται, χωρίς να
δημιουργηθεί νέα φάση. Με άλλα λόγια ενδιαφερόμαστε για την διαλυτότητα
ενός υλικού σε ένα άλλο.

ΙΙ-5-3-1 Απεριόριστη διαλυτότητα

Ας υποτεθεί ότι σε νερό προστίθεται αλκοόλη , το νερό αρχικά είναι η μία

φάση και η αλκοόλη η δεύτερη. Αν γίνει ανάδευση παράγεται μόνο μία φάση
που έχει μοναδική δομή, ιδιότητες και σύνθεση . Το νερό και η αλκοόλη είναι
διαλυτά το ένα στο άλλο, και παρουσιάζουν απεριόριστη διαλυτότητα.
Ανεξάρτητα του λόγου νερού και αλκοόλης μόνο μία φάση παράγεται αν
αναμιχθούν μεταξύ τους.

Το ίδιο συμβαίνει αν αναμιχθούν, για παράδειγμα, τηγμένος χαλκός και

τη γμένο νικέλιο, όποτε θα παραχθεί μία μόνο φάση. Μετά την στερεοποίηση
τα άτομα χαλκού και νικελίου διατάσσqνται τυχαία στα σημεία του
εδροκεντρωμένου κυβικού πλέγματος. Η q11:ερεά αυτή φάση παρουσιάζει
ομογενή δομή, ιδιότητες και σύνθεση και δέν υπάρχουν διεπιφάνειες ανάμεσα
στα άτομα χαλκού και νικέλιου. Επομένως ο χαλκός και το νικέλιο έχουν

73
 απεριόριστη στερεά διαλυτότητα. Η στερεή αυτή φάση ονομάζεται στερεό
διάλυμα (ΣΧJjμα 5-2 (β)).

ο. ο • ο ΟΟ• ϕϕ 8Ni

•Οϕϕϕ
• 8ο Q• 0
•ο8Ni 8 800 8 8 8QCu
Ο • Ο Qcu ΟΟ••ΟΟΟ•
Ο•ο• •Ο•ΟΟ••Ο
(ο) (β)

Σχήμα 5-2
( α) Ο τηγμένος χαλκός και το τηγμένα νικέλιο είναι πλ1jρως διαλυτά το ένα στο
άλλο.

(β) Τα στερεά κράματα χαλκού - νικελίου παρουσιάζουν πλήρη στερεά

διαλυτότητα, με άτομα χαλκού και νικελίου να καταλαμβάνουν τυχαίες θέσεις στο
κρυσταλλικό πλέγμα.

(γ) Σε κράματα χαλκού - ψευδαργύρου, που περιέχουν περισσότερο απο 40%

ψευδαργύρου, rΓΙJlματf.ζεται δεύτερη φάση, λόγω της περιορισμένης διαλυτότητας
του ψευδαργύρου στον χαλκό.

11-5-3-2 Περιορισμένη διαλυτότητα

Αν προστεθεί τηγμένος ψευδάργυρος σε τηγμένα χαλκό, παράγεται υγρό

διάλυμα. Όταν το διάλυμα αυτό στερεοποιηθεί, σχηματίζεται στερεό διάλυμα
που έχει δομή εδροκεντρωμένου κυβικού πλέγματος με τα άτομα του χαλκού
και του ψευδαργύρου να τοποθετούνται τυχαία στις κρυσταλλογραφικές
θέσεις του πλέγματος. Βέβαια, αν το υγρό διάλυμα περιέχει περισσότερο από
· 40% Zn, η περίσσεια των ατόμων ψευδαργύρου θα ενωθούν με μερικά άτομα
χαλκού για σχηματισμό της ένωσης CuZn . Στην περίπτωση αυτή υπάρχουν
δύο φάσεις- ένα στερεό διάλυμα χαλκού κορεσμένο σε περίπου 40% Zn και
μία ένωση CuZn. Η διαλυτότητα του ψευδάργυρου στο χαλκό είναι επομένως
περιορισμένη. Στην ακραία περίπτωση, μπορεί να μην υπάρχει διαλυτότητα
ενός υλικού σε ένα άλλο.

74
Π-5-4 Ενίσχυση μέσω στερεάς διάλυσης

Η παραγωγή στερεών δ ιαλυμάτων, οδηγεί σε ενίσχυση μέσω στερεού

3ισλύματος. Για παράδειγμα : στο σύστημα χαλκού - νικελίου, έγινε σκόπιμη
Ξ:ισαγωγή ατόμου υποκατάστασης (π . χ. νικέλιο) στο αρχικό πλέγμα (πχ
~αλκός). Το κράμα χαλκού - νικελίου έχει μεγαλύτερη αντοχή από τον
~αθαρό χαλκό . Το ίδιο συμβαίνει με την προσθήκη λιγότε ρο από 40%
ευδάργυρο σε χαλκό.

Π-5-4-1 Βαθμός ενίσχυσης μέσω στερεάς διάλυσης

Ο βαθμός ενίσχυσης μέσω στερεάς διάλυσης εξαρτάται απο δύο

-:αράγοντες: Πρώτα , μία μεγάλη διαφορά στο ατομικό μέγεθος ανάμεσα στο
:::φχικό άτομο (διαλύτης) και στο προστιθέμενο άτομο (διαλυόμενα) θα
:ιυξήσει την ενίσχυση και θα προκαλέσει μεγαλύτερη διαφοροποίηση στο
~pυσταt-,λικό πλέγ μα, κάνοντας πιο δύσκολη την διολίσθηση των ατελειών
Σχι7μα 5-3).

200
Si
d:
~
(J> 150
ι::
ο
3 Ni
&
a..
-ο
;:1.
σ
100
a..
σ
ι::
~
χ
ο 50
ι-,

:>
<ι::

ο 10 20 30
% κραμαηκό στοιχείο

Σχήμα 5-3 Η επίδραση διαφόρων κραματικών συστατικών στην αντοχή

παραμόρφωσης του χαλκού. Τα άτομα νικελίου και ψευδαργύρου είναι περίπου του
ίδιου μεγέθους με αυτά του χαλκού, αλλά αυτά του βηρυλίου και του κασσίτερου
είναι πολύ πιο διαφορετικά. Τόσο η μεγάλη διαφορά σε ατομικό μέγεθος και η
ποσότητα του κραματικο ύ συστατικού αυξάνουν την ενίσχυση μέσω στερεάς
διάλυσης.

75
 Δεύτερον, όσο προστίθεται μεγαλύτε ρη ποσότητα κραματικού στοιχείου,
τόσο μεγαλύτερη η ενίσχυση (Σχήμα 5-3). Ένα κράμα Cu-20% Ni είναι πιο
ισχυρό από ένα κράμα Cu-10% Ni. Φυσικά αν προστεθεί μεγάλη ποσότητα
μικρού ατόμου μπορεί να υπε ρβεί το όριο διαλυτότητας και να οδηγηθούμε σε
ενίσχυση μέσω διασποράς.

11-5-4-2 Επίδραση της ενίσχυσης μέσω στερεάς διάχυσης στις ιδιότητες

Η αντοχή παραμόρφωσης, η αντοχή εφελκυσμού και η σκληρότητα των

κραμάτων είναι μεγαλύτερες από αυτές των καθαρών μετάλλων. Επίσης,
σχεδόν πάντα η ολκιμότητα του κράματος είναι μικρότερη από αυτή του
καθαρού μετάλλου . Η ηλεκτρική αγωγιμότητα του κράματος είναι πολύ
χαμηλότε ρη από αυτή του καθαρού μετάλλου. Τέλος, η αντίσταση σε
ερπυσμό, βελτιώνεται με την ενίσχυση μέσω στερεάς διάλυσης (Σχήμα 5-4).

60 σ'('\ 60
400 '"(,.'u,J ~
Ε
~ ~~,\>'('\ 7
50 50 α
, σε εφελκυσμό 3
~ 300 C: p..\)τoxn σ
ο.. ο 40 ι-,
::> C:
6 ~
:t:
ι-,
·Ο
-c: :::1.·
~ 200 :::1. 30 30 >
ο
ι-,
iΞ 3
::> t.ι.J >
σ
<( .'ef< 20 20 •C:
:t:
100
, φωσnς a.
10 p..\)τoxn, τιaρaμοp
ι-,

10 :t:
ω
,ς

ο
::r::
ο
ο 10 20 30 40
% yεuδάργuροu

Σχήμα 5-4 Η επί.δραση της προσθήκης ψευδαργύρο υ σε χαλκό στις ιδιότητες

κράματος ενισχυμένου μέσω στερεάς διάλυσης. Η αύξηση στην % επιμήκυνση με
αυξανόμενο ποσοστό ψευδαργύρου δεν είναι τυπική ενίσχυση, μέσω στερεάς
διάλυσης.

11-5-5 Ισόμορφα διαγράμματα φάσεων

Ένα διάγραμμα φάσεων δείχνει τις φάσεις και τήν σύνθεση τους σε κάθε
συνδυασμό θε ρμοκρασιών και σύνθεση κράματος. Οταν υπάρχουν μόνο δύο
στοιχεία στο κράμα, δημιουργείται δυαδικό διάγραμμα φάσεων. Ισόμορφα
δυαδικά διαγράμματα φάσεων μπορούν να βρεθούν σε αριθμό μεταλλικών και
κε ραμικών συστημάτων. Στα ισόμορφα συστήματα (Σχήμα 5-5) σχηματίζεται
μόνο μία στερεή φάση . Τα στοιχεία του κράματος παρουσιάζουν πλήρη
διαλυτότητα μεταξύ τους.

76
 ]500
] 455°

1400

~
~

1300
-
-
~

=
;::: 1200

-
~

]Og5•
s
(Ni, Mg)O
1 000 ~~~~~-~~~~~~ 2000 ~__,J- --1 _ __,J_ __,J_ ___J

Cu 20 4U 60 80 Ni Νί Ο 20 40 60 80 MgO
% κ.β. vικέί\ιο % κατα mo1e MgO
(α) (β)

Σχήμα 5-5 Το διάγραμμα φάσεων ισορροπίας για τα συστήματα χαλκού - νικελίου

και ΝίΟ-ΜgΟ. Οι θερμοκρασίες lίquίdus και solίdus δίνονται για κράμα Cu-40%
Νί.

Π-5-5-1 Θερμοκρασίες Liquidus και Solidus (υγρής και στερεάς φάσης)

Η ανώτερη καμπύλη στο διάγ ραμμα αντιπροσωπεύει την θερμοκρασία

lίquίdus (υγρής φάσης) φάσεων . Ένα κράμα πρέπει να θερμανθεί πάνω από την
liquidus για να σχηματισθεί ένα τήγ μα που να μπορεί να χυτευθεί στο
επιθυμητό σχήμα. Το τή γ μα αρχίζει να στερεοποιείται, όταν ψυχθεί στην
θερμοκρασία liquidus.
Η θερμοκρασία solidus είναι η κατώτερη καμπύλη . Ένα κράμα δεν είναι
:-..λήρως στερεό, έως ότου ψυχθεί κάτω από την θερμοκρασία solidus (στερεάς
οάσης) .

Τα κράματα τήκονται και ψύχονται σε περιοχή θερμοκρασιών, ανάμεσα

στις liquidus και solidus καμπύλες. Η θερ μοκρασιακή διαφορά ανάμεσα στη
:.iqu idus και στη solidus λέγεται εύρος ψύξης του κράματος , στο οποίο
~νυπάρχουν δύο φάσεις - μία υγρή και μία στερεή. Η στερεή είναι διάλυμα
r.όμων και των δύο στοιχείων (οι στερεές φάσεις συνήθως συμβολίζονται με
_ικρά ελληνικά γ ράμματα, π . χ . α).

Π-5-5-2 . Σύνθεση κάθε φάσης

Κάθε φάση που είναι παρούσα σε ένα κράμα έχει μία σύσταση, που
.sχ:φ ράζεται σαν ποσοστό κάθε στοιχείου στην φάση, συνήθως σαν % κατά
3ά ρος. Όταν μόνο μία φάση είναι παρούσα σε ένα κράμα, η σύνθεση της είναι
- ίδια με αυτή του κράματος .

77
 Παρόλα αυτά, όταν υπάρχουν δύο φάσεις, η σύνθεση τους διαφέρει η μία
απο την άλλη καθώς και απο την αρχική του κράματος . Στην περίπτωση αυτή ,
αν η αρχική σύνθεση του κράματος μεταβληθεί ελάχιστα, η σύνθεση των δύο
φάσεων θα παραμείνει η ίδια.

Αυτό εξηγείται από τον κανόνα του Gibbs. Υπό σταθερή πίεση
(ατμοσφαιρική), οι βαθμοί ελευθερίας , για . ένα δυαδικό σύστημα και σε
περιοχή δύο φάσεων, είναι ένας (θερμοκρασία), άρα οι συστάσεις είναι
σταθερές (Σχήμα 5-6). Η συνδετική γραμμή είναι μία οριζόντια γραμμή μέσα σε
μία διφασική περιοχή σχεδιασμένη στην εξεταζόμενη θερμοκρασία
(Σχήμα 5-6).

σ
'5
σ
Q.
:ι:
ο
___ ...,
1
1
,,,
ικn γραμμή

1
:::1. 1
Q. 1
ω 1
φ 1
1
1 α
1
1
1
1
1
1
! CJ
Σύνθεση

Σχιίμα 5-6 Όταν ένα κράμα είναι παρόν σε διφασικ·ή περιοχή, μία συνδετική
γραμμή δίνει τις συνθέσεις των δύο φάσεων. Αυτό είναι αποτέλεσμα του κανόνα των
φάσεων του Gίbbs, που παρέχει έναν μόνο βαθμό ελευθερίας.

Οι συνδετικές γραμμές δεν χρησιμοποιούνται σε μονοφασικές περιοχές. Σε

ένα ισόμορφο σύστημα, οι συνδετικές γραμμές συνδέουν τα σημεία liquidus
και solidus για την συγκεκριμένη θερμοκρασία. Τα άκρα της συνδετικής
γραμμής αντιστοιχούν τις συνθέσεις των δύο φάσεων σε ισορροπία.

11-5-5-3 Ποσότητα κάθε φάσης ( ο κανόνας του μοχλού)

Σε μονοφασικές περιοχές η ποσότητα της φάσης είναι 100%. Σε διφασικές

περιοχές, εφαρμόζεται το ισοζύγιο υλικών όπως φαίνεται παρακάτω:

Έστω α η στερεή φάση και L η υγρή φάση σε κράμα Cu-40% Νί.

Αν ορισθεί ως χ= κλάσμα του κράματος που είναι στερεό.

(% Ni στην α) (Χ)+(% Νί στην L) (1-χ) = (% Ni στο κράμα) (5.2)

Με πολλαπλασιασμό και διευθέτηση:

(% Ni στο κράμα) - (% Ni στην L)

χ - ---------------------------------------------------- (5.3)
(% Νί στην α) - (% Ni στην L)

78
από το διάγραμμα σε 1250 °C

z = (40-32)/(45-32)= 0.62 (5.4)

δηλαδή το κράμα σε 1250°C περιέχει 62% α και 38% L.

L '- α+L
·◊"­
__,,
. ο;
α
ν" % Ni στο κράμα
'6
α
a. 1250 °C i σε α
::ι:
ο 1
::1. ι α
a.
ω
1
1
<D 1

40 45
% κ.β. νικέλιο
Σχήμα 5-7 Ο κανόνας του μοχλού.

Γενικά για τον υπολογισμό των ποσοτήτων υγρής και στερεής φάσης,
σχεδιάζεται μοχλός στην συνδετική γραμμή, με το υπομόχλιο του μοχλού να
αντιστοιχεί στην αρχική σύνθεση του κράματος. Το σκέλος του μοχλού
απέναντι από την σύνθεση της φάσης , της οποίας την ποσότητα
υπολογίζουμε, διαιρείται από το συνολικό μήκος του μοχλού, για να μας δώσει
την ποσότητα της φάσης. Στο παραπάνω παράδειγμα, ο παρονομαστής
αντιστοιχεί στο ολικό μήκος της συνδετικής γ ραμμής και ο αριθμητής είναι το
:μήμα του μοχλού, που είναι απέναντι από την σύνθεση του στερεού το οποίο
προσπαθούμε να υπολογίσουμε.

Ο κανόνας του μοχλού γράφεται ως:

αντίθετο σκέλος μοχλού

% φάσης - ------------------------------------------------------- χ 100 (5.5)
συνολικό μήκος συνδετικής γραμμής

Ο κανόνας του μοχλού ισχύει σε κάθε διφασική περιοχή ενός δυαδικού

διαγράμματος. Ο υπολογισμός με τον κανόνα του μοχλού δεν
χρησιμοποποιείται σε μονοφασικές περιοχές καθώς εκεί η φάση είναι 100%.

Π-5-6 Σχέση μεταξύ αντοχής και διαγράμματος φάσεων

Προηγούμενα αναφέρθηκε ότι ένα κράμα μπορεί να είναι ανθεκτικότερο,

λόγω ενίσχυσης μέσω στερεάς διάλυσης . Η εκλεκτική μεταβολή των
μηχανικών ιδιοτήτων σειράς κραμάτων δίνεται σε συνάρτηση με το διάγραμμα
φάσεων στο Σχήμα 5-8. Η αντοχή του χαλκού αυξάνει λόγω ενίσχυσης μέσω
στερεάς διάλυσης μέχρι προσθήκης 60% Νί. Από την άλλη μεριά, το καθαρό
νικέλιο ενισχύεται μέσω στερεάς διάλυσης μέχρις προσθήκης 40% Cu. Η
μέγιστη αντοχή επιτυγχάνεται για κράμα <;u-60% Ni, γνωστό ως Monel. Το
μέγιστο είναι πιο κοντά στην πλευρά του νικελίου , καθώς το τελευταίο είναι
πιο ανθεκτικό απο τον χαλκό.

79
 l, 50U
σ 1,400
~
α 1,300
Ό
ο 1,200
Q.
~
ο !, 100
:1.
Q.
ω
1,000
<D
600
Αντοχή σε
80
500
εφελκυσ ,
~ 400 t'i,'-"' q, 60 5
ο..
6 ~'i,
~,ο~ ~½ 5
~
-c:: 300 -c::
><
ο
40 :a,
1--
::> ~- ι.Β
~ 200
&.
20
100

ο
Cu 20 40 60 80 Ni
% κ.β. Ni
Σχήμα 5-8 Οι μηχανικές ιδιότητες κραμάτων χαλκού - νικελίου. Ο χαλκός
ενισχύεται από και μέχρι 60% Νί και το νικέλιο ενισχύεται από και μέχρι 40% Czι.

11-5-7 Στερεοποίηση κράματος στερεάς διάλυσης

Για την έναρξη της στερεοποίησης ενός κράματος όπως αυτό του Cu-40%
Νί, όταν αυτό τηχθεί και ψυχθεί, προαπαιτείται η πυρηνοποίηση και η
ανάπτυξη . Η ετερογενής πυρηνοποίηση επιτρέπει ελάχιστη ή και καθόλου
υπόψυξη, οπότε η στερεοποίηση αρχίζει όταν το υγρό φθάσει στην
θερμοκρασία liquidus. Το διάγραμμα φάσεων (Σχήμα 5-9), με μία συνδετική
γραμμή σχεδιασμένη στην θε ρμοκρασία liquidu s, μας δείχνει οτι το πρώτο
στερεό που θα σχηματισθεί θα έχει σύνθεση Cu-52% Νί. Η ανάπτυξη του
στε ρεού απαιτεί αποβολή της λανθάνουσας θερμότητας τήξης, καθώς το υγρό
στερεοποιείται απο την διεπιφάνεια στερεού-υγ·ρού . Επιπλέον, πρέπει να
συμβεί και διάχυση, ώστε η σύνθεση των στε ρεών και υγρών φάσεων να
ακολουθεί τις καμπύλες solidus και liquidus κατα την ψύξη. Η λανθάνουσα
θερμότητα τήξη ς αποβάλλεται σε περιοχή θερμοκ ρασιών ώστε η καμπύλη
ψύξης να παρουσιάζει αλλαγή κλίσης (Σχιjμα 5-9).

Στην αρχή της ψύξης, το υγρό περιέχει Cu-40% N i και το πρώτο στε ρεό
πε ριέχει Cu-52% Νί. Άτομα νικελίου έχουν διαχυθεί και στερεοποιηθε ί με το
πρώτο στερεό. Μετά όμως απο ψύξη στους 1250°C, η στερεοποίηση έχει
προχωρήσει και το διάγραμμα δίνει σύνθεση υγρού 32% Νί και στερεού 45%
Νί . Κατά την ψύξη απο την liquidus στους 1250°C, μερικά άτομα νικελίου
πρέπει να διαχυθούν απο το στερεοποιούμενο υγρό στο νέο στε ρεό.
Ταυτόγχρονα άτομα χαλκού , έχουν συγκεντρωθεί λόγω διάχυσης στο
υπόλοιπο υγρό. Η διαδικασία αυτή συνεχίζεται μέχρι να στερεοποιηθεί και το
τελευταίο τήγμα σύνθεσης Cu-28% Νί και να σχηματίσει στερεό που περιέχει
Cu-40% Νί. Ακριβώς κάτω από την solidu s όλο το στερεό πρέπει να έχει
ο μογενή σύνθεση, 40% Νί, παντού.

80