ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

Η ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ
«ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ»
ΚΑΙ ΤΑ ΨΕΥΔΗ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ
ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΑΡΚΑΔΙΑ Ή ΤΗ
ΜΕΣΣΗΜΙΑ Ή ΣΤΟΝ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ

.
 2
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Η ΚΑΚΟΗΘΕIΑ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ»

ΚΑΙ ΤΑ ΨΕΥΔΗ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ
ΑΡΚΑΔΙΑ Ή ΤΗ ΜΕΣΣΗΜΙΑ Ή ΣΤΟΝ
ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ

Του ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ ΜΑΚΗ) Γ ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Δ/ντή Υπουργείου Πολιτισμού, συγγραφέα και
Προέδρου Κρητών Αγίας Παρασκευής Ατ
 3
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Περιεχόμενα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο................................................................................................. 5
Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ Ο
ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΣΤΟΝ
ΟΛΥΜΠΟ ........................................................................................................ 5
1. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΣΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ
ΑΝΤΡΟ ................................................................................................................ 5
2. ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΑΥΤΟ ... 6
3. Ο ΔΙΚΤΑΙΟΣ Ή ΙΔΑΙΟΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ Ή ΙΔΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ............... 12
3. Η ΖΩΗ, Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ
Η ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ ............................................................. 14
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο............................................................................................... 18
ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΑΝΤΡΟΥ ΕΠΙ
ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ ........................................................................................ 18
1. Η ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΑΝΤΡΟΥ ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ ................. 18
2. ΤΙ ΛΕΝΕ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ΟΙ ΒΡΕΤΑΝΟΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΙ EVANS,
HOGARTH Κ.Α. , ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΑΝΕΣΚΑΨΑΝ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ................. 18
Α. Η ΑΝΑΣΚΑΦΗ, ΤΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΤΟΥ HOGARTH 18
Β. Η ΑΝΑΣΚΑΦΗ, ΤΑ ΕΥΡΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΝΟΙΝΩΣΕΙΣ ART. EVANS ..... 21
3. ΤΙ ΛΕΝΕ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΤΑ
ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ.
........................................................................................................................... 23
4. ΤΙ ΛΕΕΙ Ο ΕΦΟΡΟΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΙΩΣΗΦ
ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ .................................................................................................... 25
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ............................................................................................... 27
ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ή ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ Ή ΚΡΥΦΤΗΚΕ
ΣΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΗΣ ΝΙΔΑΣ ΤΟΥ ΨΗΛΟΡΕΤΗ ............................................ 27
1. ΤΑ ΗΜΙΨΕΥΔΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΞΑΝΘΟΥΔΙΔΗ ............ 27
2. ΤΑ ΨΕΥΔΗ – ΑΙΣΧΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΩΝ ΓΙΑΝΝΗ ΣΑΚΕΛΛΑΡΑΚΗ ΚΑΙ
ΕΦΗ ΣΑΠΟΥΝΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑ .... 28
3. ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΛΕΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΚΑΙ
ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ ΣΤΗ ΔΙΚΤΗ .............................................................................. 36
4. ΕΙΝΑΙ ΨΕΥΔΕΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΔΙΚΤΗ ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ
ΣΗΜΕΡΙΝΗ ........................................................................................................ 40
5. Η ΠΑΡΑΠΟΙΗΜΕΝΗ ΘΕΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΗΣΙΟΔΟΥ ΚΑΙ Η ΥΠΟΤΙΘΕΜΕΝΗ
ΕΡΙΔΑ ΜΕΤΑΞΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΨΥΧΡΟΥ ΚΑΙ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΝΙΔΑΣ ...................... 43
6. ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΑΨΕΥΔΕΙ ΟΣΟΥΣ ΛΕΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ
ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ή ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ ΣΤΟΝ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ ..................................... 45
7. ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ...................................................... 47
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο............................................................................................... 58
ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ
ΣΤΑ ΟΡΗ ΣΗΤΕΙΑΣ ...................................................................................... 58
 4
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

1. ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΔΙΑ ............................................ 58

2. Η ΚΤΙΣΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΠΥΤΝΑΣ > ΙΕΡΑΠΕΤΡΑΣ .............................................. 59
3. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΔΙΚΤΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΤΟΠΟΘΕΤΕΙΤΑΙ ΣΤΗΝ
ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΣΗΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΕΙ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ο ΔΙΑΣ. ............................ 59
4. Ο ΥΜΝΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΟΡΚΟΙ ΣΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΔΙΑ ............................................... 61
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Ο............................................................................................... 65
Η ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ» ΚΑΙ ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ
ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Ή ΣΤΗΝ ΑΡΚΑΔΙΑ
...................................................................................................................... 65
1. Ο ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ ΑΠΟΚΑΛΕΙ ΤΟΥΣ ΚΡΗΤΕΣ ΨΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ
ΤΗ ΓΗΙΝΗ ΑΝΑΤΡΟΔΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΟΡΟΣ ΔΙΚΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΗ
ΛΥΚΤΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ –ΜΕΣΣΗΜΙΑΣ
ΜΕ ΤΟ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΟ ΟΤΙ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ ΛΕΓΑΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΠΕΘΑΝΕ ΚΑΙ
ΤΟΝ ΘΑΨΑΝΕ .................................................................................................. 65
2. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗ ΜΕΣΣΗΝΙΑ
Ή ΣΤΗΝ ΑΡΚΑΔΙΑ ............................................................................................ 67
3. Ο ΟΛΥΜΠΟΣ ΚΡΗΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ........................................ 68
4. Ο ΙΔΟΜΕΝΕΑΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ» .................................... 69
5. Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, ΤΟ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ», ΚΑΙ Ο
ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ .................................................................................................... 69
6. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ: ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ, ΑΛΛΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΘΝΗ (ΑΘΗΝΑΙΟΙ,
ΘΗΒΑΙΟΙ Κ.ΛΠ.) ΨΕΥΔΟΝΤΑΙ ......................................................................... 72
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ............................................................................................. 74
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ....................................................................................... 74
 5
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο
Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ
ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ Η
ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΣΤΟΝ
ΟΛΥΜΠΟ

1. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΣΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ

ΑΝΤΡΟ

Σύμφωνα με τη «Θεογονία» (στίχοι 476 – 485) του Ησίοδου (9ος - 8ος αι.
π.Χ.) ο Δίας, ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων («ανδρών τε θεών
τε») του Ολυμπιακού Πανθέου, ήταν γιος του Κρόνου και της Ρέας, οι
οποίοι είχαν γονείς τη Γη και τον Ουρανό. Ο Κρόνος, ο πατέρας του Δία,
έτρωγε όλα τα παιδιά του μόλις γεννιόνταν, επειδή οι γονείς του του είχαν
πει ότι είναι πεπρωμένο μια μέρα κάποιο από τα παιδιά του να του πάρει
τη βασιλεία.
Η Ρέα, η μητέρα του Δία,
όταν επρόκειτο να γεννήσει το
Δία, παρακάλεσε τους γονείς
της, τη Γη και τον Ουρανό, να
καταστρώσουν κάποιο σχέδιο
με το οποίο θα μπορούσε να
διαφύγει κάπου μακριά, όταν
θα γεννούσε το Δία, για να τον
γλιτώσει από τα δόντια του
παιδοκτόνου πατέρα του
Κρόνου τα δόντια. Αυτοί
υπάκουσαν και την έστειλαν
Οι Κουρήτες ένοπλοι χορεύουν γύρω από το Δία. μια νύκτα με βαθύ σκοτάδι
Wilhelm Heinrich Roscher (1845-1923), Drei στην πόλη Λύκτο της Κρήτης
Kureten, das Zeuskind umtanzend, Terracottarelief και απ’ εκεί σε ένα σπήλαιο στο
(nach A/malid. I. XII (1840) Tav. d’agg. K). όρος η Δίκτη ή το ‘Δίκτον’,
Gemeinfrei. όπου γέννησε κρυφά το Δία.
Ωστόσο κάποια στιγμή έμαθε ο
Κρόνος τα καθέκαστα και ήλθε και ζήτησε να δει το παιδί. Η Ρέα
γνωρίζοντας τις προθέσεις του Κρόνου σπαργάνωσε ένα βράχο και τον
έδωσε στον Κρόνο, ο οποίος αμέσως τον καταβρόχθισε, νομίζοντας ότι
είναι ο Δίας και τον οποίο αργότερα ξέρασε στον Παρνασσό. Ακολούθως
η θεά Ρέα παρέδωσε το Δία στους Κουρήτες και εκείνοι με τη βοήθεια τις
κόρες του βασιλιά Μελισσέα, Ίδη και Αδράστεια, τις καλούμενες μετά
«ιερές μητέρες», τον ανέθρεψαν εκεί, στο Δικταίο ΄ντρο, με το γάλα της
αίγας Αμάλθειας.
«Πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης (τη Ρέα) ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ οπλότατον παίδων ήμελλε
τεκέσθαι, / Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη, Κρήτη εν ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε./
ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα μέλαιναν / πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν δε ε χερσί λαβούσα/
άντρω εν ηλιβάτω ζαθέης υπό κεύθεσι Γαίης, αιγαίω εν όρει πεπυκασμένω υλήεντι» (Θεογονία
Ησιόδου, στίχοι 476 – 485, Έκδοση Κ. Σιτλ - Συλλόγος Καθηγητών Κωνσταντινούπολης έτος 1889,
έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας των Ελληνικών Γραμμάτων – Π. Λεκατσάς - ΠΑΠΥΡΟΣ, έτος 1938)
Ακολούθως , σύμφωνα και με τους άλλους αρχαίους
μυθολογόμουν: Απολλόδωρος, Διονύσιος Αλικαρνασσεύς κ.α.,, η θεά Ρέα
 6
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

επέστρεψε στον Όλυμπο και άφησε εκεί, στην Κρήτη, το Δία να τον
επικουρούν κρυφά οι Ιδαίοι Δάκτυλοι (= οι πρώτοι κάτοικοι της Κρήτης),
απ΄ όπου μετά αυτοί μετονομάστηκαν σε Κ(ου)ρήτες (από το επι-κουρώ)
– Κρήτες.
Η τροφής Ίδη χάρισε εκεί στο μικρό θεό και το πρώτο του παιχνίδι.
Μια κρυστάλλινη σφαίρα που όταν την πετούσε ψηλά άφηνε λαμπρές
πολύχρωμες γραμμές στον αέρα, όπως τα άστρα του ουρανού. Οι Νύμφες
τον τοποθέτησαν σε μια ολόχρυση κούνια, που την κρέμασαν ανάμεσα
στις φυλλωσιές μιας τεράστιας βελανιδιάς, έτσι ώστε να αιωρείται
ανάμεσα στη γη και τον ουρανό και ο Κρόνος να μην μπορεί να τον βρει.
Το κλάμα όμως του θεϊκού βρέφους ήταν πολύ δυνατό. Οι νεαροί (= οι
κούροι – Κουρήτες), για να αποφύγουν κάποια ανεπιθύμητη επίσκεψη του
Κρόνου εξαιτίας όλης αυτής της φασαρίας κάθε φορά που ο Δίας έκλαιγε,
άρχιζαν να τρέχουν πάνω κάτω, να κτυπούν τα κράνη και τις ασπίδες τους
και να κάνουν θόρυβο και αυτές τις κινήσεις-ρυθμούς μετά τις έκανε
χορό ο Κουρήτης Πύρριχος, που ήταν και ο πρώτος χορός που επινοήθηκε
επί γης.
Άλλοτε οι Κουρήτες έβαζαν το Δία και πιπίλιζε τους μαστούς μια
γουρούνας, ώστε να μην κλαίει. Ο Δίας μεγάλωσε πίνοντας γάλα από μια
αίγα (κατσίκα), την καλούμενη Αμάλθεια. Ο θεός ανατράφηκε επίσης με
αμβροσία και νέκταρ, δηλαδή με το φαγητό και το ποτό των αθανάτων.
Ολόλευκα ιερά περιστέρια κουβαλούσαν την αμβροσία και τάιζαν μόνα
τους το βρέφος, όπως ακριβώς έκαναν με τα μικρά τους. Ένας αετός, με
γυαλιστερά φτερά και γαμψά νύχια, πετούσε κάθε βράδυ με ιλιγγιώδη
ταχύτητα, μέσα από τους αιθέρες, και έφτανε στην πηγή, απ' όπου
αντλούσε το νέκταρ και το μετέφερε στο βουνό της Κρήτης. Μάλιστα
κάποια μέρα ο Δίας από απροσεξία και επειδή δεν μπορούσε να ελέγξει τη
θεϊκή του δύναμη, έσπασε ένα κέρατο της Αμάλθειας. Λυπήθηκε πάρα
πολύ και για να παρηγορήσει το ευλογημένο ζώο, έδωσε το κέρατο στη
Νύμφη Αμάλθεια, αφού πρώτα το προίκισε με μαγικές ιδιότητες. Αυτός
που το είχε, αρκούσε μόνο να κάνει μια ευχή και αμέσως εμφανίζονταν
μπροστά του όλα τα καλά του κόσμου. Από τότε έμεινε γνωστό ως "κέρας
της Αμάλθειας" ή "κέρας της Αφθονίας". Όταν η κατσίκα γέρασε και
πέθανε, ο Δίας λυπήθηκε πολύ. Από το δέρμα της έφτιαξε την
παντοδύναμη αιγίδα του (ασπίδα με δέρμα αίγας), που ήταν το πιο
σημαντικό όπλο του στην Τιτανομαχία. Το θεϊκό παιδί ανατράφηκε επίσης
και με μέλι και βασιλικό πολτό από τα μελίσσια που όταν εκεί.
Όταν ο Δίας ανδρώθηκε καταρχήν έκτισε μια πόλη στη Δίκτη, όπου
έγινε η γέννησή του και μετά στράφηκε εναντίον του πατέρα το, τον
οποίο, αφού νίκησε. έριξε στα Τάρταρα μαζί με όσους τον βοήθησαν, τους
Τιτάνες και τους Γίγαντες (= οι κάτι ως οι διάβολοι κατά τη χριστιανική
θρησκεία) στην καλούμενη Τιτανομαχία, Επίσης έδειξε την ευγνωμοσύνη
του σ' όλα τα πλάσματα που τον βοήθησαν, ακόμη και στην ανατροφή
του. Έκανε την αίγα Αμάλθεια και τον αετό του αστερισμούς και στα
χαριτωμένα περιστέρια ανέθεσε την ευχάριστη υπηρεσία να αναγγέλλουν
τις εποχές.

2. ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΑΥΤΟ

Σπήλαιο του Διός ή Δικταίο άντρο ονομάζεται από τους αρχαίους

συγγραφείς το σπήλαιο στο όρος Δίκτη της Κρήτης, όπου γεννήθηκε και
ανατράφηκε ο Δίας.
 7
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Βρίσκεται σε υψόμετρο
1025 μ. στις βόρειες πλαγιές
του όρους Δίκτη και
συγκεκριμένα άνωθεν του
χωριού με την ονομασία
«Ψυχρό» στο Οροπέδιο
Λασιθίου, απ’ όπου και
σήμερα αποκαλείται «σπήλαιο
Ψυχρού ή Δικταίο άντρο». Η
περιοχή στα αρχαία χρόνια
ανήκε στην αρχαία πόλη με
την ονομασία η Λύκτος ή
Λύττος, η οποία είχε επίνειο τη
Χερσόνησο.
Για να επισκεφτεί κάποιος το άντρο αυτό θα πρέπει να ανεβεί στο
καταπληκτικό Οροπέδιο Λασιθίου, 850 μ, που βρίσκεται στη Δίκτη, 2148
μ., και κοντά στις τουριστικές και πανέμορφες παραθαλάσσιες πόλεις:
Μάλια, Σταλίδα, Χερσόνησο, Άγιο Νικόλαο, και Ιεράπετρα.
Είναι το πιο διάσημο σπήλαιο σε όλο το κόσμο και μάλιστα ήδη από
τη μακρά αρχαιότητα, επειδή στο εντυπωσιακό αυτό σπήλαιο, πλούσιο σε
σταλαγμίτες και σταλακτίτες, η ελληνική Μυθολογία, όπως
προαναφέραμε, αναφέρει ότι γεννήθηκε και ανατράφηκε ο πατέρας θεών
και ανθρώπων, ο μέγας Δίας. Στις μέρες μας συνεχίζει να δέχεται πολλούς
επισκέπτες, όμως όχι πια ως προσκυνητές, αλλά ως τουρίστες από κάθε
γωνιά του πλανήτη, για να το θαυμάσουν.

ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ, ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΗΣ ΒΗΘΛΕΜ

ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
 8
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΔΙΚΤΗ (2148 μ.) -

ΟΡΟΠΕΔΙΟ
ΛΑΣΙΘΙΟΥ 1960 –
1970, ΟΠΟΥ
ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΤΟ
ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι στο Σπήλαιο Διός ή Δικταίο

Άντρο:
1. Η Θεά Ρέα γέννησε το θεό Δία και στη συνεχεια τον άφησε
εκεί για ασφάλεια, καθώς και για ανατροφή στους Δικταίους
Κουρήτες. Συνεπώς η Λύκτος και το Δικταίο Αντρο ήταν η Βηθλεέμ
της αρχαιότητας
ΗΣΙΟΔΟΣ: «πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ
οπλότατον παίδων ήμελλε τεκέσθαι, / Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη,
Κρήτη εν ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε./ ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα
μέλαιναν / πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν δε εν χερσί λαβούσα/ άντρω εν ηλιβάτω
ζαθέης υπό κεύθεσι Γαίης, αιγαίω εν όρει πεπυκασμένω υλήεντι»…… (Θεογονία
Ησιόδου, στίχοι 476 – 485, Έκδοση Κ. Σιτλ - Σύλλογος Καθηγητών
Κωνσταντινούπολης έτος 1889 και επίσης έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας των
Ελληνικών Γραμμάτων – Π. Λεκατσάς - ΠΑΠΥΡΟΣ, έτος 1938)
ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ: «Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις
Κρήτη, οπηνίκα τον Δία εγκυμονούσα ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης
Δία και τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και ταις Μελισσέως παισί νύμφαις,
Αδραστεία τε και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της Αμαλθείας γάλακτι,
οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις δόρασι τας
ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος ακούσῃ.Ρέα δε λίθον
σπαργανώσασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννημένον παίδα».
(Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7),
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΕΥΣ: «…ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός
και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι
Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή
Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-5)
«ΑΡΑΤΟΣ: …έμπαλιν εις ώμους τετραμμέναι’ ει ετεόν γε Κρήτηθεν κείναι
γε Διός μεγάλου ιότητι ουρανόν εισανέβησαν, ο μιν τότε κουρίζοντα Δίκτω εν
ευώδει όρεος σχεδόν Ιδαίοιο άντρω εγκατέθεντο και έτρεφον εις ενιααυτόν, Δικταίοι
Κούρητες ότε κρόνον εψεύσαντο… ( Άρατος Φαινόμενα 30 - 50)
ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ: «Μυθολογείται ότι οι θεές (Μητέρες της Κρήτης)
ανέθρεψαν το Δία κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο….. , γιατί τότε που ήταν
νιούτσικος, στο ευωδιαστό Δίκτον, πλάι στο Ιδαίον όρος, σε ‘Άντρο τον έβαλαν κι
ένα χρόνο τον ανέθρεφαν, κι απ΄ έξω οι Δικταίοι Κουρήτες τον Κρόνο ξεγελούσαν»
(Διόδωρος 4, 80)
«…παρά της μητρός Ρέας και θρεψάντων εν τοις κατά την Κρήτην
Ιδαίοις όρεσι …» (Διόδωρος 5, 60)
«ανδρωθέντα δ’ αυτόν (ο Δίας) φασί πρώτον πόλιν κτίσαι πει την Δίκτα,
όπου και τη γένεσιν αυτού μυθολογούσι»…» (Διόδωρος 5.72),
ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ: «οι δε τέως μακάρεσσι Θεοίς Τιτήσιν άνασσον,
όφρα Ζευς έτι κούρος, έτι φρεσί νήπια ειδώς, Δικταίο ναίεσκεν υπο σπέος, οι δε μιν
ούπω γηγενέες…” (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Α, 507 – 511)
 9
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Ζήτης δ’ ιεμενοισιν ετ άσπετον εκ καματου άσθμ αναφυσιόων, μετεφώνεεν

όσον άπωθεν ήλασαν , ηδ ως Ιρις ερύκακε τάσδαι δαίξαι όρκιά τ’ ευμενέουσα θεά
πόρεν, αι δ’ υπέδυσαν δείματι Δικταίης περιωσίω ‘Αντρο ερίπνης. (Απολλώνιος
Ρόδιος Αργοναυτικά Β, 433 – 434),
"είρεο Δικταίης κορυθαίολον ‘Αντρον ερίπνης, είρεο και Κορύβαντας, όπη
ποτέ κούρος αθύρων μαζόν Αμαλθείης κουροτρόφον αιγός αμέλγων… (Νόννος,
Διονυσιακά XLVI, 14-17)
ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΚΛΗΣ: «Αγαθοκλής ο Βαβυλώνιος εν πρώτω περί
Κυζίκου φησίν ούτως: Μυθεύουσιν εν Κρήτη γενέσθαι την Διός τέκνωσιν επί της
Δίκτης, εν η και απόρρητος γίνεται θυσία. …» (Αθήναιος Ναυκρατίδης,
Δειπνοσοφισταί, ΙΧ, 376α)
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΕΥΣ: «Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν
αποφαίνουσιν εκ των Ελληνικών παραδειγμάτων ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω
του Κρητὸς και της Λυκούργου του Λακεδαιμονίου σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη
γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία
μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το
ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός
λαμβάνειν· ο δε Λυκούργος εις Δελφούς αφικνούμενος υπό του Απόλλωνος έφη
διδάσκεσθαι την νομοθεσίαν (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία»
Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-5)
ΝΟΝΝΟΣ: "είρεο Δικταίης κορυθαίολον ‘Αντρον ερίπνης, είρεο και
Κορύβαντας, όπη ποτέ κούρος αθύρων μαζόν Αμαλθείης κουροτρόφον αιγός
αμέλγων… (Νόννος, Διονυσιακά XLVI, 14-17)
VERGILIUS: “Nunc age, naturas apibus quas Juppiter ipse addidit
expedian, pro qua mercede canoros Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae
Dictaeo caeli regem pavere sub antro».. (Publius Vergilius Maro, Georgica ΙV, 149
– 152)
Μετάφραση: «και τώρα ομπρός∙ τα διώματα θα διηγηθώ, που ο Δίας στις
μέλισσες εχάρισε για πλερωμή τους όταν εκείνες ακολούθησαν τους κρότους των
Κουρήτων τους βροντερούς και του χαλκού το σήματα κ’ εθρέψαν το βασιλέα του
ουρανού μες στη σπηλιά της Δίκτης…>>. (Publius Vergilius Maro, Georgica ΙV,
149 – 152 μτφρ. Κ. Θεοτόκης):
ΟΒΙΔΙΟΣ: …. «Candida Dictaei spectans tentorfia regis, Laeter, ait
doleamne geri lacrymabile bellum (43. Dictaei.] of Crete. For Dicte is mountain of
Crete). (Ovid’s Metamorphoses Fab. 1)
CULUMELLA: «Ista enim, quantis non dedeceant poetam, summatim
tamen et uno tantummodo versiculo leviter attigit Vergilius, cum sic ait: Dictaeo
caeli regem paverc sub antro». (Columella, De re Rustica IX, II, 3)
LUCRETI(US): « Phrygias inter si forte catervas Ludunt in numerumque
exultant sanguine laeti Terrificas capitum quatientes numine cristas Dictaeos
referunt Curetas, qui Iovis illum Vagitum in Creta quondam occultasse feruntur,
Cum pucri circum pucrum pernice chorea Armatei in numerum pulsarent aeribus
aera. (TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA LIBER SECVNDVS, 630-635)
ITALIUS : «semiuirique chori, gemino qui Dindyma monte casta colunt, qui
Dictaeo bacchantur in antro, quique Idaea iuga et lucos nouere silentis…..»
(SILIUS ITALIUS, 17,20-21)
EPIGRAMMATA : « Caesaris alma dies et luce sacratior ilia, /Conscia
Dictaeum qua tulit Ida lovem, / Longa, precor, Pylioque veni numerosior aevo /
Semper et hoc voltu vei meliore nite. / Hie colat Albano Tritonida multus in auro 5 /
Perque manus tantas plurima quercus eat; M. YAL. MARTIALIS, EPIGRAMMATA,
EP. 160. (IV.i)
2. Ο Μίνωας πήρε τις θείες εντολές από το θεό Δία και τις έκανε νόμους
των ανθρώπων, κάτι όπως ο Μωυσής στο όρος Σινά.
«Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν αποφαίνουσιν εκ των Ελληνικών
παραδειγμάτων ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω του Κρητὸς και της Λυκούργου του
Λακεδαιμονίου σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις
το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των
Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί
συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν· ο δε Λυκούργος εις
Δελφούς αφικνούμενος υπό του Απόλλωνος έφη διδάσκεσθαι την νομοθεσίαν
 10
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-

5)
«Πήγαινε λοιπόν ο Μίνωας κάθε εννέα χρόνια κι έμενε ένα χρόνο στη
σπηλιά του Δία , από τη μια για να μάθει και από την άλλη για να δείξει τι είχε
μάθει από το Δία την προηγούμενη φορά….. Γι’ αυτό το λόγο θέσπισε αυτούς
τους νόμους (ο Μίνωας) για τους πολίτες του, εξ αιτίας των οποίων η Κρήτη
ευημερεί ανέκαθεν, καθώς και η Σπάρτη από τότε που άρχισε να τους χρησιμοποιεί,
επειδή οι νόμοι αυτοί είναι θεϊκοί………» (Πλάτων, Μίνως, 319 – 320)
3. Ο Δίας, όταν μεγάλωσε, συνευρέθηκε ερωτικά με την πριγκίπισσα
Ευρώπη, την οποία είχε απαγάγει από τη Φοινίκη, καρπός των οποίων ήταν
τρία παιδιά: ο Μίνωας, ο Ραδάμανθυς και ο Σαρπηδόνας. Στη συνέχεια ο
Μίνωας δημιούργησε την περίφημη μινωική Θαλασσοκρατορία, καθώς και την
πρώτη αξιόλογη στον κόσμο πολιτεία > πολιτισμό, την οποία αντέγραψαν πρώτα
οι Σπαρτιάτες στέλνοντας στην Κρήτη το νομοθέτη τους Λυκούργο, μετά οι Αθηναίοι
στέλνοντας στη Κρήτη το νομοθέτη τους Σόλωνα και μετά οι Ρωμαίοι στέλνοντας
στην Κρήτη το νομοθέτη τους Νουμά και έτσι εξημερώθηκαν και ευημέρησαν και
αυτοί:
«Ταύτα εκ Φοινίκης άχρι της Κρήτης εγένετο. Επεί δε επέβη τη νήσω ο μεν
ταύρος ουκέτι εφαίνετο, έπιλαβόμενος δε της χειρός ο Ζευς άπηγε την Ευρώπην,
εις το Δικταίο ‘Αντρο, ερυθριώσαν και κάτω ορώσαν. Ηπίστατο γαρ ήδη εφ' ότω
άγοιτο». (Λουκιανός Σαμωσατέας, Ενάλιοι Διάλογοι, 15, 4).
Μετάφρασή: Όταν όμως επιβιβάστηκε στο νησί, ο ταύρος δεν φαινόταν πια,
αλλά ο Δίας πήρε από το χέρι την Ευρώπη και την οδήγησε στο Δικταίο Αντρο,
κατακόκκινη και με το βλέμμα χαμηλωμένο γιατί είχε πια καταλάβει που
πήγαινε. (Λουκιανός, «Ενάλιοι διάλογοι» μετάφραση εκδόσεων «Κάκτος»)
4. Αποκοιμήθηκε για πάρα πολλά έτη (κάπου 57) ο κρητικός σοφός και
μάντης (προφήτης) Επιμενίδης:
«Αφίκετο ποτέ Αθήναζε Κρης ανήρ, όνομα Επιμενίδης, κομίζων λόγον
ούτωσι ρηθέντα, πιστευεσθαι χαλεπόν. Εν του Διός του Δικταίου τω άντρω κείμενος
(Επιμενίδης) ύπνω βαθύ έτη συχνά όναρ έφη εντυχείν αυτός θεοίς και Θεών λόγοις
και αληθεία και δίκη τοιαύτα άττα μυθολογών, ηνίττετο οίμαι ο Επιμενίδης»
(Maximus Tyrius, Philosophvmena X, 1 = Μάξιμος Τύριος: Λόγοι 10, 1, Maximos z
Tyru, Dialexeis 10 (p. 110,13 Hobein = c. 28; p. 286 Dav.)
5. Η νύμφη Αγχιάλη γέννησε τους Ιδαίους Δάκτυλους, πρβ:
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληαται,
όσσοι έασιν Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά σπέος,
αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.(τους ιδαίους Δακτύλους της
Κρήτης, που κάποπτε η νύμφη Αγχιάλη γεννησε στο σπήλαιο της Δίκτης)»
(Απολλώνιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135)
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά σπέος,
αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει
όρει της Κρήτης εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική,
11ος αι. μ.Χ.)
6. Κατοικούσαν οι Άρπυες, τα τέρατα με φτερά και κεφάλι γυναίκας. Ο
Απολλώνιος Ρόδιος στα «Αργοναυτικά» αναφέρει ότι στο σπήλαιο της Δίκτης
κατοικούσαν και οι Άρπιες, οι οποίες ήσαν τρία αρπακτικά (απ΄όπου και «άρπυιες»,
από το χαρπάζω > αρπάζω ) πουλιά με κεφάλι γυναίκας και οι οποίες ονομάζονταν:
Αελλώ (= θυελλώδης), Ωκυπέτη (= γοργόφτερη) και Κελαινώ (= σκοτεινή). Τα
τέρατα αυτά θεωρούνταν αγγελιαφόροι του Άδη, άρπαζαν τα παιδιά και τις ψυχές
των ανθρώπων και τις πήγαιναν στον Άδη. Οι Άρπυιες παρουσιάζονται στη «Θεία
Κωμωδία» του Δάντη (Ωδή XIII της «Κόλασης») να καταδιώκουν όσους
αυτοκτόνησαν. Ο Απολλώνιος τις φέρει να βασανίζουν με εντολή του Απόλλωνα
το βασιλιά της Θράκης Φινέα, επειδή έκανε κατάχρηση των μαντικών του ιδιοτήτων.
Όταν οι Αργοναύτες έφθασαν στη Θράκη, τις καταδίωξαν οι γιοι του Βορέα Ζήτης
και Κάλαϊ, για να απαλλάξουν το Φινέα από το μαρτύριο και εκείνες επέστρεψαν
στη φωλιά τους στο Δικταίο Αντρο, πρβ:
«Ζήτης δ’ ιεμενοισιν ετ άσπετον εκ καματου άσθμ αναφυσιόων, μετεφώνεεν
όσον άπωθεν ήλασαν , ηδ ως Ιρις ερύκακε τάσδαι δαίξαι όρκιά τ’ ευμενέουσα θεά
πόρεν, αι δ’ υπέδυσαν δείματι Δικταίης περιωσίω ‘Αντρο ερίπνης. (Απολλώνιος
Ρόδιος Αργοναυτικά Β, 433 – 434),
 11
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Τότε οι Άρπυιες κι η Ίριδα χωριστήκανε, κι αυτές πήγανε στη σπηλιά

τους στην Κρήτη του Μίνωα, ενώ εκείνη γύρισε στον Όλυμπο, πετώντας με τα
γρήγορα φτερά της». (Απολλώνιος Αργοναυτικά Β 298 – 300)
7. Ο Κουρήτης Πύρριχος βρήκε τον πρώτο χορό στον κόσμο, τον
χορός που φέρει το όνομά του, την Πυρρίχη, η οποία αρχικά ήταν παιχνίδι
των στρατιωτών που φυλάγαν το Δία και γύρω απο αυτόν προκειμένου να
τον κάνουν να ηρεμεί, πρβ:
«Ελληνικόν δ´ άρα και τούτ´ ην εν τοις πάνυ παλαιὸν επιτήδευμα, ενόπλιος όρχησις ἡ
καλουμένη πυρρίχη, ειτ´ Αθηνάς πρώτης επί Τιτάνων αφανισμώ χορεύειν και ορχείσθαι συν τοις
όπλοις ταπινίκια υπό χαράς αρξαμένης, είτε παλαίτερον έτι Κουρήτων αυτήν καταστησαμένων,
ότε τον Δία τιθηνούμενοι θέλγειν εβούλοντο κτύπῳ τε όπλων και κινήσει μελών ενρύθμῳ
καθάπερ ο μύθος έχει. Δηλοί δε και τούτου την αρχαιότητα ως επιχωρίου τοις Έλλησιν Όμηρος
πολλαχή μεν και άλλη, μάλιστα δ´ εν ασπίδος κατασκευή, ήν Αχιλλεί δωρήσασθαί φησιν Ήφαιστον.
Υποθέμενος γάρ εν αυτή δύο πόλεις την μεν ειρήνη κοσμουμένην, την δε πολέμῳ κακοπαθούσαν,
εν η την αμείνω καθίστησι τύχην εορτάς ποιών και γάμους και θαλίας ώσπερ εικος και ταύτα λέγει·
Κούροι δ´ ορχηστήρες εδίνεον· εν δ´ άρα τοίσιν Αυλοί φόρμιγγές τε βοήν έχον· αι δε
γυναίκες Ιστάμεναι θαύμαζον επί προθύροισιν εκάστη. Καὶ αύθις έτερον εν αατή λέγων
διακεκοσμήσθαι Κρητικὸν ηιθέων τε και παρθένων χορὸν ώδε είρηκεν· Εν δε χορὸν ποίκιλλε
περικλυτός αμφιγυήεις, Τω ίκελον οίόν ποτ´ ενί Κνωσσώ ευρείῃ Δαίδαλος ήσκησεν καλλιπλοκάμῳ
Αριάδνη… .(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Λογος 7,72)
«….ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος,
εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες ………… Κουρήτες ήσαν οι πρώτοι
καταστησάμενοι. Τον δε περί αυτών μύθον ουέὲν δέομαι προς εἰδότας ὀλίγου δειν
πάντας γράφειν» (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λόγος
2 LXI, 2 - LXΧ, 3-5).
«… Η δε ενόπλιος όρχησις στρατιωτική, και η πυρρίχη δηλοί και ο Πύρριχος,
ον φασιν ευρετήν είναι της τοιαύτης ασκήσεως των νέων και τα στρατιωτικ…ά»
(Στραβων, 10.5 ΙΙΙ 8).
…«Είδη δε ορχημάτων, εμμέλεια, τραγική, κόρδακες, κωμικοί, σικιννίς,
σατυρική. Ενόπλιοι ορχήσεις, πυρρίχη τε, και τελεσίας, επώνυμοι δύο Κρητών
ορχηστών, Πυρρίχου τε καὶ Τελεσίου. εκαλείτο δε τι και ξιφισμός, και ποδισμός, και
διαρρικνούσθαι, όπερ ην το την οσφὺν φορτικώς περιάγειν. Ην δε και κώμος ειδος
ορχήσεως. Και τετράκωμος, Ηρακλέους ιερά, και πολεμική. Ην δε και κωμαστική,
μάχην και πληγάς έχουσα…..(Pollux = Πολυδεύκης Ιούλιος «Ονομαστικό Λεξικό»)
« ‘Αλλά η Ρέα, όταν εγέννησε τον Δία, απέκρυψεν αυτόν επι του όρους
της Δίκτης, βοηθούμενοι υπό των Κουρήτων, οίτινες εχόρευον πέριξ του
σπηλαίου, όπου εγεννήθη, και εκρότουν όπλα και τύμπανα, δια να αποκρύπτωσι
τους κλαυθμυρισμούς του νηπίου. Εκ της ορχήσεων δε ταύτης ή μαλλον εις
αναμνησιν αυτής προήλθε ο πυρρίχιος, χορός πολεμικός, ον οι αρχαίοι Κρητες
εχόρευον ένοπλοι». (Ιωάννης Κονδυλάκης, Ιστορία και Γεωγραφία της Κρήτης»,
Αθήνα 1908)
8. Η θέμις και οι Μοίρες μεταμόρφωσαν τους ασεβείς ανθρώπους που
παραβίασαν το άβατο του Δικταίου Άντρου σε πουλιά οιωνούς: σε γλαύκες,
σε κούκους κ.λπ.:
«Στην Κρήτη λέγεται πως υπάρχει ένα ιερό Άντρο μελισσών, όπου, σύμφωνα με το μύθο,
γέννησε η Ρέα το Δία και δεν είναι όσιο σε κανένα να μπαίνει μέσα σ’ αυτό, ούτε θεός ούτε θνητός.
Σε χρόνο καθορισμένο κάθε χρόνο είναι ορατή μια μεγάλη λαμπερή φωτιά να βγαίνει από το σπήλαιο
και αυτό, σύμφωνα με το μύθο, γίνεται, όταν εκβράζεται το αίμα από τη γέννηση του Δία. Και
κατέχουν το Άντρο αυτό οι ιερές μέλισσες, οι τροφοί του Δία. Σε αυτό το σπήλαιο πήραν το θάρρος
να μπουν ο Λάιος, ο Κέρβερος, ο Κελεός και ο Αιγωλιός, για να πάρουν πάρα πολύ μέλι και αφού
περιέβαλαν όλο τους το σώμα με χαλκό (μπήκαν μέσα και ) άντλησαν το μέλι από τις μέλισσες. Όταν
είδαν τα σπάργανα του Δία, εξερράγη ο χαλκός στο σώμα τους και ο Δίας βρόντηξε και ύψωσε τον
κεραυνό του (για να τους κεραυνοβολήσει), όμως οι Μοίρες και η Θέμις τον εμπόδισαν, γιατί δεν
ήταν όσιο εκεί να πεθάνει κάποιος και έτσι ο Δίας τους μεταμόρφωσε σε όρνιθες. Και προήλθε από
αυτούς το γένος των οιωνών, οι λάιοι (οι γλάροι), οι κέρβεροι (οι δρυοκολάπτες), οι κολοιοί (= οι
κούκοι) και οι αιγωλιοί (= γλαύκες) , οι οποίοι έγιναν καλοί και τέλειοι κοντά στις άλλες όρνιθες, όταν
είδαν το αίμα του Δία (Αντωνίνος Λεβαράλις, Μεταμορφώσεων Συναγωγή, Φώρες 19, Ιστορεί Βοίος
Ορνιθογονίας β’)
 12
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δ Δ
Σ ΛΛΟΓΗ ΑΔΑΜ (ΜΑΚΗ) Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ 277

3. Ο ΔΙΚΤΑΙΟΣ Ή ΙΔΑΙΟΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ Ή ΙΔΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης στο Ιστορική Βιβλιοθήκη (3.61 και 3.71)

αναφέρει ότι η Κρήτη είχε κάποτε δυο βασιλιάδες με το όνομα Δίας. Απο
αυτούς ο προγενέστερος την ονόμασε τη νήσο Ιδαία προς χάρη της
γυναίκας του που τη λέγανε Ιδαία και όταν αυτός πέθανε τον θάψανε στο
νησί και δείχνανε τον τάφο του μέχρι των ημερών του Διόδου:
«προσαγορεύσαι δε και την νήσον από γυναικός Ιδαίαν, εν η και
τελευτήσαντα ταφήναι, δεικνυομένου του την ταφὴν δεξαμένου τόπου
μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων….»). Ο μεταγενέστερος μετονόμασε το
νης΄απο Ιδαία σε Κρήτη προς χάρη και αυτός της γυναίκας του που την
έλεγαν Κρήτη:
«Ο Κρόνος, σύμφωνα με τον μύθο (των Ατλάντιων της Λιβύης = Αφρικής), που ήταν αδελφός
του Άτλαντα και διακρινόταν για την ασέβεια του και την πλεονεξία του , παντρεύτηκε την αδελφή
του Ρέα και απέκτησε το Δία , που αργότερα προσονομάστηκε Ολύμπιος. Είχε υπάρξει όμως και
άλλος Δίας , αδελφός του Ουρανού, που βασίλευε στην Κρήτη, υπολειπόμενος κατά πολύ σε δόξα
απο τον μεταγενέστερο. Αυτός, λοιπόν, βασίλευε σε ολόκληρο τον κόσμο, ενώ ο προγενέστερος που
ήταν κύριος μόνο του προαναφερθέντος νησιού, απέκτησε δέκα γιους τους Κουρήτες, ονόμασε το
νησί από τη γυναίκα του Ιδαία, όπου ταφηκε μετα το θάνατό του, ενώ ο τόπος που δεχθηκε τη σορό
του επιδεικνύεται μέχρι και την εποχή μας. Οι Κρήτες, όμως, δεν συμφωνούν με την παραπάνω
μυθολογία και θα περιγράψουμε τη δική τους, όταν θα μιλήσουμε για την Κρήτη». (Διόδωρος 3.61).
«..Αυτός (ο Κρόνος) , πεισμένος απο απο τη Ρέα , εκστράτευσε με τους Τιτάνες εναντίον του
Αμμωνα’ στη μάχη που δόθηκε ο Κρόνος κέρδισε την υπεροχή, ενώ ο Άμμωνας πιεζόμενος από
σιτοδεία κατέφυγε στην Κρήτη, όπου, αφού παντρεύτηκε την Κρήτη, κόρη ενός από τους
Κουρήτες που βασίλευαν εκεί τότε, ανέλαβε την εξουσία του τόπου και το νησί που μέχρι τότε
ονομαζόταν Ιδαία το μετονόμασε Κρήτη από τη γυναίκα του». (Διόδωρος, βίβλος 3..71)

Και επειδή η νήσος Κρήτη λεγόταν και με την ονομασία Ιδαία, γι

αυτό και στα αρχαία κείμενα: ΊΔΗ Η ΙΔΑΙΑ ΟΡΗ = ΚΡΗΤΙΚΑ ΟΡΗ,
ΙΔΑΙΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ = ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ , ΙΔΑΙΟΣ ΗΡΑΚΛΗΣ =
ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΗΡΑΚΛΗΣ (αυτός που ίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες),
ΙΔΑΙΟ ΑΝΤΡΟ = ΚΡΗΤΙΚΟ ΑΝΤΡΟ , ΙΔΑΙΟΣ ΔΙΑΣ = ΚΡΗΤΙΚΟΣ Ή
ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ κ.α.

Πέραν αυτού ο Στράβωνας (Βίβλος 10 C 469- 473), ο Στέφανος

Βυζάντιο (Εθνικά) κ.α. αναφέρουν ότι με την ονομασία «Ίδη ή Ιδαία
όρη» ονομάζονται τα όρη, οι οροσειρές τόσο στη Μικρά Ασία (Φρυγία ),
όσο και στην Κρήτη, επειδή έχουν αφιερωθεί στη «Μητέρα των Θεών»,
δηλαδή τη μάνα του Δία ή άλλως τη θεά που στην Κρήτη λεγόταν Ρέα και
στη Φρυγία «Μητέρα των θεών» και από τα τοπωνύμια ‘Κυβέλη’,
 13
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Ιδαία» κ.α. Αναφέρουν επίσης ότι όρη της οροσειράς Ίδη ή Ιδαία όρη
της Κρήτης περιλαμβάνεται η Δίκτη, όπου γεννήθηκε και ανατράφηκε ο
Δίας, καθώς και οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, ο λόφος Πύτνα,΄όπου ο Κουρήτης
Κύρβας έκτισε την Ιεράπυτνα κ.α., πρβ:
« Οι Φρύγες και απο τους Τρώες οι κάτοικοι της Ίδης τιμούν και γιορτάζουν τη Ρεα με
οργιαστικές τελετές. Την αποκαλούν Μητέρα των θεών και Άγδιστι και Φρυγία Μεγάλη θεά. Απο τα
τοπωνύμια την αποκαλούν Ιδαία, Δινδυμη, Κυβέλη και Κυβήβη…». (Στράβων, Γεωγραφικά 10 C
469, 12)
«Ίδη όρος υπάρχει στην Τρωάδα και στην Κρήτη. Δίκτη είναι τόπος στη Σκηψία και όρος
στην Κρήτη. Λόφος της Ίδης είναι η Πύτνα, απ’ όπου και η Ιεράπυτνα η πόλη ……..» (Στράβων,
Γεωγραφικά 10 C 473, 20)
. «Λένε πως ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι οι πρώτοι κάτοικοι στους πρόποδες της
Ίδης. Πόδες λέγονται οι πρόποδες και κορυφές, οι μύτες των βουνών. Οι διάφορες κορυφές της
Ίδης, που ήταν όλες αφιερωμένες στη μητέρα των θεών (τη Ρέα), λέγονταν Δάκτυλοι…….. …»
(Στράβων, Γεωγραφικά 10, C 473, 22)..
<<Ίδη, Τροίας. Όμηρος «Ίδηθεν μηδέων», από της Ίδης τινός βασιλίσσης, ως Χάραξ. Οι
οικούντες Ιδαίοι, και Ιδηϊδαι από της Ιδηίς ευθείας θηλυκής» (Στέφανος Βυζάντιος Εθνικά»).

Προ αυτού οι αρχαίοι συγγραφείς με την ονομασία Δικταίον Άντρο

ονομάζουν το άντρο επι του όρους της Δίκτης όπου η θεά Ρέα γέννησε το
Δία και στη συνέχεια τον άφησε εκεί για ανατροφή και Ιδαίο Άντρο κάθε
άντρο που βρίσκεται είτε στην οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη της Ασίας είτε
στην οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη της Κρήτης.
Για παράδειγμα ο Πίνδαρος μιλά για «Ιδαίον Άντρο» στην Ίδη της
Μ. Ασίας όπου γινόταν ικεσίες προς χάρη του Δία: «Σωτήρ υψινεφές Ζεύ, Κρόνιό
τε ναίων λόφων/ τιμώ τ’ Αλφειόν ευρύ Ιδαίον τε σεμνό άντρον/ ικέτας σέθεν ‘έρχομαι Λυδίοις απύων
εν αυλοίς…» (Πίνδαρος, Ολύμπια V, 19-21 = 40-42)
Ομοίως ο Πορφύριος στο «Βίος Πυθαγόρου» ονομάζει «Ιδαίο
Αντρο» το σπήλαιο που βρίσκεται στο όρος του Διός ή Γιούχτα όπου
θάφτηκε ο Δίας, όταν πέθανε, επειδή και το όρος αυτό ανήκει στην
οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη της Κρήτης, πρβ: <…εις δε το Ιδαίον καλούμενον άντρον
καταβάς έρια έχων μέλανα τας νομιζομένας τρις εννέα ημέρας εκεί διέτριψεν και καθήγισεν τω Διί
τον τε στορνύμενον αὐτώ κατ' έτος θρόνον εθεάσατο, επίγραμμά τ' ενεχάραξεν επί τω τάφῳ
επιγράψας ‘Πυθαγόρας τω Διί, ου ἡ ἀρχή· ώδε θανὼν κείται Ζαν, ον Δία κικλήσκουσιν….>>
(Πορφύριος «Βίος Πυθαγόρου»)

Και αυτό είναι κάτι που πιστοποιείται και απο το ότι ο Απολλώνιος
Ρόδιος και τα αρχαία λεξικά λένε ότι όχι μόνο ο Δίας, αλλά και οι Ιδαίοι
Δάκτυλοι γεννήθηκαν στο όρος Δίκτη της οροσειράς Ίδης ή Ιδαία όρη
της Κρήτης, πρβ:
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληαται, όσσοι έασιν
Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά σπέος, αμφοτέρησιν δραξάμενη
γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.(τους ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης, που κάποπτε η νύμφη Αγχιάλη
γεννησε στο σπήλαιο της Δίκτης)» (Απολλώνιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135)
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά σπέος, αμφοτέρησιν
δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει όρει της Κρήτης
εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική, 11ος αι. μ.Χ.)

Για τον ίδιο λόγο, ήτοι επειδή η Δίκτη ο Δίας γεννήθηκε και
ανατράφηκε στο όρος Δίκτη, που είναι ένα από τα όρη της οροσειράς Ίδη
ή Ιδαία όρη της Κρήτης, ο Δίας καλούνταν και με το επίθετο Δικταίος και
με το επίθετο Ιδαίος και με το επίθετο Κρηταγενής. Για τον ίδιο λόγο το
σπήλαιο της Δίκτης όπου γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας καλούνταν
και Δικταίο και Ιδαίο και Κρητικό.
Για παράδειγμα ο Απολλώνιος Ρόδιος στο ποίημα «Αργοναυτικά»
και χάρη του ποιητικού μέτρου ονομάζει το σπήλαιο όπου ανατρεφόταν ο
Δίας πότε Δικταίο («Δικταίο σπέος»), πότε Κρητικό («Κρηταίον υπ
 14
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

‘Αντρο») και πότε Ιδαίο («άντρω εν Ιδαίω») και αυτό επειδή η Δίκτη είναι
ένα από τα όρη των Ιδαίων Ορέων της Κρήτης. πρβ:
«οι δε τέως μακάρεσσι Θεοίς Τιτήσιν άνασσον, όφρα Ζευς έτι κούρος, έτι φρεσί νήπια ειδώς,
Δικταίο ναίεεσκεν υπο σπέος, οι δε μιν ούπωγηγενέες…” (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Α, 507 – 511)
«Νυκτί δ΄επιπλόμενη Φιλυρίδα νήσον άμειβον.ένθα μεν Ουρανίδης Φιλύρη Κρόνος, ευτ εν
Ολύμπω Τιττήνων ήνασενμ ο δε Κρηταίον υπ’ ‘Αντρον Ζευς έτι Κουρήτεσσι μετετρέφετ’ Ιδαίοισιν
Ρείην εξαπαφών παρελέξατο»… (Απολλώνιος, Αργοναυτικά Β 1233 – 1235),
«και κεν τοι οπάσαιμι Διός περικαλλές άθυρμα κείνο, το οι ποίησε φίλη τροφός Αδρή στεια
άντρω εν Ιδαίω έτι νήπια κουρίζοντι σφαίρα ευτρόχαλον» (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Γ, 132 – 136)
Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης στο «Ιστορική βιβλιοθήκη» λέει
αρχικά ότι η Ρέα παρέδωσε το Δία να τον αναθρέψουν οι Κουρήτες στα
Ιδαία όρη της Κρήτης: «…παρά της μητρός Ρέας και θρεψάντων εν τοις
κατά την Κρήτην Ιδαίοις όρεσι …» Διόδωρος 5, 60), μετά λέει ότι η Ρέα
έδωσε το Δία να τον αναθρέψουν οι Κουρήτες στην (οροσειρά) Ίδη: «Εν
τη προσαγορευμένη ‘Ίδη» (Διόδωρος 5.70,2) και καταλήγει λέγοντας ότι
όταν ο Δίας μεγάλωσε έκτισε μια πόλη στη Δίκτη, όπου συγκεκριμένα
μυθολογείται η γέννησή του: «ανδρωθέντα δ´ αυτόν φασι πρώτον πόλιν
κτίσαι περί την Δίκταν, όπου και την γένεσιν αυτού γενέσθαι
μυθολογούσιν» (Διόδωρος Σικελιώτης 5, 70, 2»).
Ο καθηγητής Κάρολος Σίτλ, σχολιαστής και υπεύθυνος έκδοσης της
Θεογονίας του Ησιόδου που εκδόθηκε από τον Ελληνικό Φιλολογικό
Σύλλογο της Κωνσταντινούπολης το έτος 1889, στο «Κριτικό παράρτημα»
αναφέρει: << ες Δίκτον = μέρος της Ίδης, οι άλλοι εκτός του Αράτου
(Φαινόμενα 33) καλούσι Δίκτην, καθ’ ημάς δε λέγεται Λασίθι ή Λασιώτικα
βουνά.>>. Για τη φράση «άντρω ηλιβάτω» σημειώνει: <<... επί το
Άντρον τούτο, ‘ό προσηγορεύετο «Δικταίο ή και Ιδαίον», πάλαι ποτέ
εφοίτουν πολυπληθείς προσκυνηταί..... Για την πόλη Λυκτο σημειώνει:
«Λύκτον, Λύκτος, ην οι επιχώριοι ωνόμαζον Λύττον, ην η μεγίστη πόλις
της προς ανατολάς Κρήτης, κειμένη επί της παρασπάδος της Δικταίας Ίδης
πλησίον του χωρίου Ξυδίων».
Το αυτό αναφέρουν και τα βιβλία επί Κρητκής Πολιτείας:
<<…..¨Όσοι δε πάλιν προς έω την Κρήτη κατώκουν, δρομαίοι
φεύγοντες στίφη σφαγέων, διώκοντ’ αυτούς κατά πόδα,
φθάνουν εντός της παλάμης της Ίδης, ην Δίκτην το πάλαι,
νυν δε Λασσίθι καλούσι, στεφάνην ορέων, κυκλούσαν
μέγα πεδίον, νομάς περιέχον παχείας και δέντρα.
(Επιτομή της Κρητηίδος», γυμνασιάρχου Αντωνίου Ιω. Αντωνιάδου, 1899
κατ’ έγκρισιν της εν Κρήτη Διευθύνσεως της Δημόσιας Εκπαιδεύσεως)

3. Η ΖΩΗ, Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΚΑΘΩΣ

ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Κρήτες του είπαν με

επιχειρήματα ότι ο θεοί Δίας και οι λοιποί θεοί; Δήμητρα, Ποσειδώνας,
Εστία, Ήρα κ.α. ήταν υπαρκτά πρόσωπα, άνθρωποι, που έζησαν στην
Κρήτη και τα οποία μετά το θάνατό τους, επειδή είχαν κάνει πολλές
ευεργεσίες στους ανθρώπους, θεοποιήθηκαν. Έχοντας, λέει , ευεργετήσει
οι εν λόγω θεοί εν ζωή σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώπων, δεν
αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης
πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον 'Όλυμπο, μετά το θάνατο
και τη μετάσταση τους από τους ανθρώπους. Δηλαδή ο Διόδωρος
εννοεί εδώ ότι οι ολύμπιοι θεοί ήταν κάτι όπως η θεοποίηση του Ιησού
Χριστού, καθώς και η αγιοποίηση των αγίων στη Χριστιανική θρησκεία.
Ο θεός Δίας εν ζωή πολέμησε, λέει π Διόδωρος, και σκότωσε ακόμη
και τον ίδιο τον πατέρα του, το βασιλιά Κρόνο, για τον ασεβή τρόπο που
κυβερνούσε κ.α. και γι αυτό μετά το θάνατό του και τη μετάστασή του
θεοποιήθηκε. Η θεά Εστία ανακάλυψε εν ζωή την κατασκευή σπιτιών και
για τούτη την ευεργεσία όλοι σχεδόν οι άνθρωποι της ίδρυσαν βωμούς
 15
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

στα σπίτια τους, όπου της αποδίδονται τιμές…. Η θεά Δήμητρα εφεύρε,
λέει, πρώτη τους καρπούς (σιτάρι, κριθάρι κ.λπ.) και δίδαξε τη σπορά
τους γι αυτό ανακηρύχτηκε θεά της Γεωργίας, αλλά και οι καρποί που
εφεύρε ονομάστηκαν από το όνομα της δημητριακά….. Ο θεός Ποσειδώνα
ασχολήθηκε, λέει, πρώτος με ναυτικές εργασίες και συγκρότησε στόλους
και γι αυτό παραδόθηκε στις γενιές που ακολούθησαν πως είναι ο κύριος
όλων όσων γίνονται στη θάλασσα και οι ναυτικοί τον τιμούν με θυσίες.…..
Ο Άδη δίδαξε, λέει, πρώτος τα σχετικά με την ταφή , την εκφορά και τις
τιμές προς τους πεθαμένους και γι αυτό η παράδοση μας λέει πως τούτος
ο θεός είναι ο κύριος των πεθαμένων κ.ο.κ.ε., πρβ:
«Οι ήρωες και οι ημίθεοι ήσαν άνθρωποι, που εν ζωή είχαν κάνει αξιόλογα πολεμικά έργα,
πολλές και μεγάλες ανδραγαθίες σε καιρό πολέμου ή που σε καιρό ειρήνης ευεργέτησαν πάρα πολύ
το βίο του συνόλου των ανθρώπων κάνοντας ανακαλύψεις ή θεσμοθέτησαν νόμους……. και οι
μεταγενέστεροι τους τίμησαν, άλλους ως θεούς και άλλους ως ήρωες >> (Διόδωρος Σικελιώτης,
βίβλος 4).
«……Καθιερώθηκε, επίσης, να του προσφέρονται (του βασιλιά και μετά θεού Δία)
περισσότερες θυσίες απ' όλους τους άλλους θεούς, και, μετά τη μετάσταση του από τη γη στον
ουρανό, γεννήθηκε στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι εκείνος ήταν ο
κύριος όλων όσων γίνονται στον ουρανό, και εννοώ τις βροχές, τις βροντές, τους κεραυνούς κι όλα
τα παρόμοια…. >> (Διόδωρος Σικελιώτης, 5, 71 - 72»).
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί (Δίας, Αθηνά,…) έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των
ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι
πρώτοι που κατοίκησαν στον 'Όλυμπο, μετά τη μετάσταση τους από τους ανθρώπους…….
»,( Διόδωρος 5.66-72).
«Για τους θεούς, οι Κρήτες ισχυρίζονται πως γεννηθήκαν στο τόπο τους και δηλώνουν
επίσης ότι οι θυσίες, οι τιμές και οι τελετές των μυστηρίων από την Κρήτη παραδόθηκαν στους
άλλους ανθρώπους και ως αδιάσειστο, όπως νομίζουν, τεκμήριο αναφέρουν το εξής. Η τελετή που
ακολουθείται από τους Αθηναίους…….. Γιατί οι περισσότεροι θεοί κίνησαν από την Κρήτη να
επισκεφτούν πολλά μέρη της Οικουμένης, για να ευεργετήσουν τα γένη των ανθρώπων. Η Δήμητρα
για παράδειγμα πέρασε στην Αττική, από εκεί τράβηξε για Σικελία και μετά από εκεί στην Αίγυπτο
και παρέδωσε τον καρπό και δίδαξε τη σπορά του, δέχτηκε πολλές τιμές από τους ευργετούμενους.
Το ίδιο η Αφροδίτη………….. …>> (Διόδωρος Σικελιώτης 5.77, 3-8)
«Τούτος ο θεός (ο Δίας, σύμφωνα με τους Κρήτες), λοιπόν, ξεπέρασε όλους τους άλλους σε
ανδρεία, σύνεση και δικαιοσύνη, αλλά και σ’ όλες τις υπόλοιπες αρετές, γι αυτό και
παραλαμβάνοντας τη βασιλεία από τον Κρόνο, πρόσφερε πολλές και μεγάλες ευεργεσίες στους
ανθρώπους. Διότι πρώτα απ όλα δίδαξε στους ανθρώπους την απονομή της δικαιοσύνης….. ο ίδιος
γύρισε κι ολόκληρη σχεδόν την οικουμένη, σκοτώνοντας τους ληστές και τους ασεβείς και εισάγοντας
την ισότητα και δημοκρατία…….. ……….>> (Διόδωρος Σικελιώτης, 5, 71 - 72)

Ο ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΤΟΥ ΔΙΟΣ Η ΓΙΟΥΧΤΑ

Ο τάφος του Δία, απ΄όπου έγινε η μετάσταση του Δία από τους
ανθρώπους στον-Όλυμπο, σύμφωνα με την παράδοση, βρίσκεται στο
καλούμενο όρος του Διός ή άλλως Monte Jove ή Γιούχτας (811 μ. ύψος),
στις πρόποδες του οποίου βρισκόταν η Νεκρόπολης της Κνωσού, στα
δυτικά της σημερινής πόλης των Αρχανών, πρβ:
«Όρος του Διός (ή του Ιόβα). Μετά δύο ήμισυ ώρας προς Μεσημβρίαν της πόλεως Χάνδακος
ευρίσκεται άλλο (όρος), το οποίον ονομάζεται από μεν τους Ολλανδούς Moses tempel, δηλ. Ναός
του Μωυσέως, από δε τους Ιταλούς Monte Jove, επειδή νομίζουσι, ότι ο Ζευς ετάφη εκεί» («Ακριβής
περιγραφή της Κρήτης του Dapper Olfert 1636-1689, μετάφραση Μ. Βερνάρδου του Κρητός)
«Έξι μίλια περίπου μακρυά από την πόλη του Χάντακα προς το νότο βρίσκεται το βουνό Δία
(Γιούχτας), που εκτός από τη νότια πλευρά, περιβάλλεται από άπειρες πηγές με τελειότατο νερό. Την
καλή αυτή ποιότητα του νερού είχα υπόψει μου, εγώ ο Μπασιλικάτα σαν μηχανικός στην Κυβέρνηση
του εξοχότατου Γενικού Προβλεπτή κ. Φραγκίσκου Μοροζίνι, και είμουν ένας από κείνους που του
ευχήθηκε να φέρει στην πόλη του Χάντακα μια από κείνες τις πηγές του βουνού αυτού, την πιο καλή
και πιο πλούσια». (Στέργιου Γ. Σπανάκη, ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, Τόμος V, σελ. 20)
«Το Ηράκλειον, κτισθέν υπό των Σαρακηνών κατά τας αρχάς του Θʼ αιώνος, ωνομάσθη παρʼ
αυτών Κάντακ ή Ράμπτ - ελ - Κάντακ (περιταφρευμένη πόλις).….Νοτιώτερον δʼ υψούται το κωνοειδές
 16
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

βουνόν Γιούχτας (Jupiter). Επί του βουνού τούτου κατά την παράδοσιν υπήρχεν ο τάφος του Διός.
….» (Ιωάννης Κονδυλάκης, «Το Ηράκλειο, «Εστία» 1891)
«Ο περίπατος των Ηρακλειωτών γίνεται συνήθως επί των τειχών, προ των οποίων εκτείνεται
ξηρά και άδενδρος πεδιάς, απολήγουσα προς νότον εις το κωνοειδές βουνόν Γιούχταν, επί του
οποίου οι αρχαίοι Κρήτες εδείκνυον τον τάφον του Διός, δι’ όπερ απεκλήθησαν ψεύσται». (Ι..
Κονδυλάκης, “To Ηράκλειο”, Εστία, αρ. φυλ. 129, 9.7.1896: 1-2)
«Dr. Joseph Hazzidakis, the President of the Cretan Syllogos at Candia, and now Ephor of
Antiquities, informs me that the remains on the top of Mount Juktas are still known to the country
people about as Mnima tou Za (Μνήμα του Ζα), ”(Arthur J. Evans, «Mycenaean Tree and Pillar Cult
and Its Mediterranean Relations, in Τhe Journal of Hellenic Studies, Vol. 21, 1901).
«Επαρχία Τεμένους ….. Όρος Διός (Ιόβα, Μαυροβούνι, Ιούχτα 2700 π.), το Αρχανών (1300
π.)….» («Γεωγραφία της Κρήτης», διδασκάλου Εμμ Σ. Λαμπρινάκη δασκάλου του εν Ρεθύμνου
Προτύπου, έκδοση Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης 1890)

O Πορφύριος, που έζησε τον 3ος αι, μ.Χ., στο ‘‘Βίος Πυθαγόρου’’
αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας ο Σάμιος, που έζησε τον 5 ος αι. π.Χ., είχε
επισκεφτεί τον τάφο του Δία, όπου έκανε και κάθαρση, πρβ:
«Κρήτης δ' ἐπιβὰς τοις Μόργου μύσταις προσῄει ενός των Ιδαίων Δακτύλων, υφ' ων και
εκαθάρθη τη κεραυνίᾳ λίθῳ, έωθεν μέν παρὰ θαλάττῃ πρηνὴς ἐκταθείς, νύκτωρ δε παρά ποταμώ
αρνειού μέλανος μαλλοίς εστεφανωμένος. εις δε το Ιδαίον καλούμενον άντρον καταβὰς έρια έχων
μέλανα τας νομιζομένας τρις εννέα ημέρας εκεί διέτριψεν καὶ καθήγισεν τω Διί τον τε στορνύμενον
αυτώ κατ' έτος θρόνον εθεάσατο,..επίγραμμά τ' ενεχάραξεν επὶ τω τάφῳ επιγράψας ‘Πυθαγόρας τω
Διὶ’, ου ἡ αρχή ώδε θανὼν κείται Ζάν, ον Δία κικλήσκουσιν…..». (Πορφύριος, ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΒΙΟΣ
17,1-5).
Μετάφραση: « Όταν έφθασε (ο Πυθαγόρας) στην Κρήτη, πήγε και
συνάντησε τους μύστες του Μόργη, που ήταν ένας από τους Δακτύλους της Ίδης.
Αυτοί του έκαναν καθαρμούς με την πέτρα του κεραυνού : από τα χαράματα
ξαπλωμένος μπρούμυτα στην ακροθαλασσιά, τη νύχτα πάλι στην όχθη του
ποταμού, στεφανωμένος με μαλλιά μαύρου αρνιού. Έπειτα κατέβηκε σ' ένα
σπήλαιο, το λεγόμενο Ιδαίο άντρο, κρατώντας στα χέρια του μαύρο μαλλί. Έμεινε
εκεί τις καθιερωμένες από το τελετουργικό 3Χ 9 = 27 ημέρες, πρόσφερε θυσίες στον
Δία και είδε το θρόνο που στρώνεται κάθε χρόνο προς τιμήν του Χάραξε δε κι ένα
επίγραμμα στον τάφο του, με τίτλο «Ο Πυθαγόρας στον Δία», που άρχιζε έτσι:
Ενθάδε κείται ο Ζαν, που τον ονομάζουν Δία». ( Πορφύριος ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΒΙΟΣ
17,1-5).
Επίσης ο Φλωρεντιανός ιερωμένος Χριστόφορος Μπουοντελμόντι
(Chr. Buodelmonti Description Iles Del Arcipel/ “Περί Κρήτης») αναφέρει
ότι ο ίδιος επισκέφτηκε τον τάφο του Δία στην Κρήτη το 1415. ή
σωστότερα τον τάφο που του υποδείχθηκε από τους ντόπιους ως τάφος
του Δία.
Ομοίως και ο Άγγλος περιηγητής ROBERT PASHLEY (Travel in
Crete) περιγράφει την επίσκεψη του το 1834 στον τάφο του Δία ή
σωστότερα τον τάφο που του υποδείχθηκε από τους ντόπιους ως τάφος
του Δία.

Το όρος Γιούχτας στα ελληνικά λέγεται «όρος του Διός» και από
τους Ιταλούς (Ενετούς κ.α.) monti di Jove / monti di Giove / monti
Jupitter / monti Jucta. Προ αυτού μερικοί ισχυρίζονται ότι η ονομασία
«Γιούχτας» είναι τούρκικη, που προέρχεται «από παράφραση της αρχαίας
ελληνικής ονομασίας του βουνού, που ήταν “Ιυττός” > Ιυκτός > Γιούχτας
- Juktas», κάτι που δεν είναι αληθές, γιατί ούτε ετυμολογικά φαίνεται να
είναι αυτό ορθό ούτε και υπάρχουν αρχαίες πηγές που λένε κάτι τέτοιο.
Η πραγματικότητα είναι ότι λέξη Γιούχτας είναι ιταλοελληνική και
συμφυρμός από τις λατινικές λέξεις: Ju(ppiter) + jacet > Juctas >
Γιούχτ-ας = ο Δίας/Ζαν κείται ωδε. Στα ιταλικά-λατινικά Ju και Jove ,
jovis, Jovem = Δίας ή άλλως Ζεύς ή Ζαν, ενώ Ju-ppiter = ο Δίας
πατέρας. Επίσης στα λατινικά η λέξη Jacet (γ’ ενικό πρόσωπο του
jaceo,cui,citum) = κείμαι χαμαί, εν τη κλίνη, κατάκειμαι, τέθνηκα, pro
patria jacent = έπεσε, πέθανε υπέρ πατρίδος. Ειδικότερα η
 17
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

λέξη Γιούχτας (= «Δίας κείται ώδε») προήλθε από μεταγλώττιση στα

λατινικά της φράσης του επιγράμματος που αναφέρει ο Πορφύριος ότι
κατέθεσε ο Πυθαγόρας στον τάφο του Δία και έγραφε: «ώδε θανὼν κείται
Ζάν, ον Δία κικλήσκουσιν» = Λατινικά: «HIC ZAN JACET QUEM JOVEM
VOCANT» ( Flaminio Cornaro, Creta Sacra, 1755, I, 60)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Λέγεται ότι η μορφολογία του βουνού, που μοιάζει με άντρα πάνω
σε νεκρικό κρεβάτι, οδήγησε τη λαϊκή φαντασία στη δημιουργία μύθου
σχετικά με την ύπαρξη του τάφου εκεί του Δία. Ωστόσο, αφού οι αρχαίοι
συγγραφείς λένε ότι ο Δίας υπήρξε και αφού και στο ορος Γιούχτα
υπήρχε η νεκρόπολη της Κνωσσού, άρα δεν αποκλείεται πράγματι εκεί
να ενταφιάστηκε σε σπήλαιο ο Δίας, όπως ο Χριστός σε σπήλαιο στην
Ιερουσαλήμ
2) Ο Διόδωρος Σικελιώτης στο Ιστορική Βιβλιοθήκη (3.61 και 3.71)
αναφέρει ότι η νήσος η Κρήτη, σύμφωνα με το μύθο των Ατλάντιων της
Λιβυης, είχε κάποτε δυο βασιλιάδες με το όνομα Δίας. Απο αυτούς ο
πρώτος την ονόμασε με το όνομα Ιδαια προς χάρη της γυναίκας του που
τη λέγανε Ιδαία, και όπου τάφηκε μετά το θάνατό του, ενώ ο τόπος που
δέχθηκε το σωρό τους επιδεικνύεται μεχρι και την εποχή μας. Μετά ο
δεύτερος Δίας μετονόμασε τη νήσο απο Ιδαία σε Κρήτη προς χάρη και
αυτός της γυναίκας του που την έλεγαν Κρήτη. Ωστόσο ο ίδιος ο
Διόδωρος λέει ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν με το μύθο αυτό. Ο
μύθος επιβεβαιώνει όμως ότι η νήσος είχε δυο ονόματα, το Ιδαία και
Κρήτη.
3) Δεν είναι αληθές ότι στο όρος Γιούχτα τελούσαν οι Μινωίτες
ανθρωποθυσίες, όπως ισχυρίζεται ο αρχαιολόγος Γ. Σακελλαράκης, με το
αιτιολογικό ότι στη βόρεια πλευρά του Γιούχτα, στη θέση Ανεμόσπηλια,
βρέθηκε μινωικό ιερό καταστραμμένο, μέσα στο οποίο βρέθηκαν
τέσσερεις ανθρώπινοι σκελετοί και για τους οποίους ο Σακελλαράκης
υπολογίζει ότι τελούσαν εκεί ανθρωποθυσία κατά τη στιγμή του σεισμού
και πέφτοντας το κτίριο τους σκότωσε. Η πραγματικότητα είναι ότι στο
όρος Γιούχτας ( στη θέση Ανεμόσπηλια, στη θέση Φουρνί κ.α.) υπήρχε η
νεκρόπολη της Κνωσού με ιερά και θολωτούς τάφους κ.α. οπότε έναν
από τους εκεί τάφους ο Σακελλαράκης τον πέρασε για ιερό που έπεσε και
πλάκωσε κάποιους που κάνανε εκεί θυσία. Πιθανόν να έγινε και σεισμός
και να έπεσε κάποιο ιερό και πλάκωσε τους εκεί ευρισκόμενους, όμως όχι
και ότι εκεί γινόταν ανθρωποθυσίες όπως εικάζει ο αρχαιολόγος Γ.
Σακελλαράκης. Αυτό θα μπορούσαμε να το λέγαμε, αν απο τη μια
υπήρχαν αρχαίες πηγές που να λένε κάτι τέτοιο και από την άλλη αν
βρίσκαμε εκεί κάποιο νεκρό πάνω σε πυρά, όμως κάτι τέτοιο δε συμβαίνει.
Απλά στα αρχαία κείμενα γίνεται λόγος για εντολές να κάνει κάποιος μια
ανθρωποθυσία (Θυσία Ιφιγένειας, Θυσία Αβραάμ κ.α.), όμως αυτές από
τη μια ήταν εκτός Κρήτης και από την άλλη ήταν για δοκιμή της πίστη
και που καμία από αυτές δεν εκτελέστηκε τελικά.
 18
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο
ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ
ΑΝΤΡΟΥ ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

1. Η ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΑΝΤΡΟΥ ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

Ανατρέχοντας στα ετήσια πρακτικά της Βρετανικής Σχολής Αθηνών

(Annual of British School at Athens) έτους 1898-1899, καθώς και στα
συγγράμματα D. G. Hogarth: «The Dictaean Cave» (1901), Arthur J.
Evans: «Further Discoveries of Cretan and Aegean Script (1897) και
Donald A. Mackenzie: «Myths of Crete and Pre-Hellenic Europe» (1917)
βλέπουμε να αναφέρουν ότι το 1883, δηλαδή επί Τουρκοκρατίας ακόμη
στην Κρήτη, έγινε σύληση και λεηλασία του σπηλαίου Ψυχρού ή Δικταίου
Άντρο με την ανοχή των Τούρκων, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να
αναστατωθεί η Ευρώπη και προ αυτού κατέφθασαν εκεί πάρα πολλοί
αρχαιολόγοι και άνθρωποι των γραμμάτων, όπως ο γιατρός Ιωσήφ
Χατζιδάκις, οι Ευρωπαίοι αρχαιολόγοι και ανθρωπολόγοι: Sir Arthur John
Evans , J. L. Myres, Mons J. Demargne κ.α. με σκοπό είτε να αγοράσουν
αφιερώματα για λογαριασμό ξένων Μουσείων είτε να ανασκάψουν και να
βρουν κι αυτοί αφιερώματα. Στη συνέχεια, αφού αγόρασαν κάποια από
αυτά, ανάσκαψαν και το Δικταίο Άντρο και την Κνωσό και τα ευρήματα
που είχαν αγοράσει τα πήγαν στο Ashmolean Museum της Oxford και
αυτά που βρήκαν στις ανασκαφές μετά επί κρητικής πολιτείας τα
παρέδωσαν στο Μουσείο Ηρακλείου που δημιουργήθηκε τότε. Στις
ανακοινώσεις τους όλοι αναφέρουν ότι «το σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο
Άντρον είναι αναμφισβητήτως το μυθολογούμενο», όπως θα δούμε
πιο κάτω.
Ο Νομάρχης Λασιθίου επί Κρητικής Πολιτείας κ. Γ. Μυλογιαννάκης
στην από 7/6/1900 έκθεσή του προς την Κυβέρνηση, την Ανωτέρα
Διοίκηση επί των Εσωτερικών της Κρητικής Πολιτείας, σχετικά με τις
ανασκαφές στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο, γράφει:
«παλιότερα εξήχθησαν εκ του σπηλαίου φορτία ολόκληρα
αγαλματιδίων βοών και άλλων αντικειμένων άτινα επωλήθηκαν εις την
αγορά του Ηρακλείου ως χαλκός αντί τεσσάρων γροσίων την οκάν».
(Επίσημη Εφημερίδα Κρητικής Πολιτείας, Τεύχος Β’ , αριθ. 1, έτος 1900,
Βλέπε και εφημερίδα η Δίκτη, αρ. φύλλου 143/1989)

2. ΤΙ ΛΕΝΕ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ΟΙ ΒΡΕΤΑΝΟΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΙ

EVANS, HOGARTH Κ.Α. , ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΑΝΕΣΚΑΨΑΝ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Α. Η ΑΝΑΣΚΑΦΗ, ΤΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΤΟΥ

HOGARTH

Οι Δ/ντής της Βρετανικής (Αρχαιολογικής) Σχολής Αθηνών D. G.

Hogarth, σχετικά με τις ανασκαφές που έκανε στο Δικταίο άντρο, καθώς
και την αιτία που τον έκανε να πάει στο Δικταίο άντρο, αναφέρει τα εξής
στα «Ετήσια πρακτικά της Βρετανικής Σχολής Αθηνών (Annual of British
School at Athens) έτους 1898-1899» και στο βιβλίο του D. G. Hogarth:
«The Dictaean Cave» (1901):
 19
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Το μεγάλο διπλό σπήλαιο που βρίσκεται στο νότιο-δυτικό μέρος και 500
πόδια ψηλότερα από το χωριό Ψυχρό , ένα χωριό της ορεινής πεδιάδας (του
Οροπεδίου) Λασιθίου στην Κρήτη, είχε καταστεί από καιρό γνωστό στην
Ευρώπη πως περιείχε πολύτιμα αφιερώματα, τα οποία είχαν ανακαλύψει το
1883 οι χωρικοί που το χρησιμοποιούσαν ως μαντρί αιγών, καθώς και για
περιστεριώνες. Εξ αιτίας του θορύβου που προκάλεσε το γεγονός αυτό
δημιουργήθηκε ανησυχία στην Ευρώπη για την τύχη των εν λόγω ανεκτίμητης
αξίας αφιερωμάτων, επειδή την εποχή αυτή στην Κρήτη επικρατούσε αστάθεια
λόγω των επαναστάσεων των Κρητών για την ελευθερία τους. Προ αυτού
μπόρεσαν να πάνε εκεί το έτος 1886 ο Dr Ι Χατζιδάκις με τον Ιταλό προφέσορα F.
Halbherr. Η αποστολή τους ήταν να διασώσουν όσα αφιερώματα μπορούσαν από
τα χέρια των χωρικών και επ ευκαιρία να ερευνήσουν τα ερείπια του βωμού που
υπήρχε έξω από το σπήλαιο. Μετά την αναχώρησή τους από εκεί οι χωρικοί
συνέχιζαν να βγάζουν μέσα από το σπήλαιο αφιερώματα, πολλά των οποίων
αγόρασε από τους εμπόρους ο Άγγλος Sir Arthur John Evans το 1894. Το 1895 ο
Α. Evans μαζί με τον κ. J. L. Myres εξερεύνησαν το σπήλαιο, οποίοι το 1896
ανακάλυψαν εκεί τμήμα Τράπεζας Σπονδών που πάνω του ήταν χαραγμένα
γράμματα με Γραμμική Γραφή Β’. Ακολούθως πήγε εκεί ο αρχαιολόγος Mons J.
Demargne της Γαλλικής Σχολής Αθηνών το 1897 και ο Δ/ντής της Βρετανικής
Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών David George Hogarth το 1898. Ο Hogarth έκανε
εκεί ανασκαφές τα έτη 1898-1899 και βρήκε ένα μικρό κυκλώπειο τείχος, ερείπια
τεμένους, πέτρινα τμήματα τράπεζας προσφορών, 250 χάλκινα ειδώλια,
αντικείμενα από χρυσό και ελεφαντόδοντο , χρυσό και ασημένιο στεφάνι, ασπίδες,
κύπελλα και πήλινα αντικείμενα μεταφοράς προσφορών κ.α. Μάλιστα πριν φύγει
από την Κρήτη παρέδωσε 550 αντικείμενα στο Μουσείο Ηρακλείου». (Annual of
British School at Athens 1898-1899 και D. G. Hogarth: «The Dictaean Cave» 1901,
μετάφραση Δρ Πανεπιστημίου Αιγαίου Μαρίας Σακελλάρη)

ΣΠΗΛΑΙΟ ΔΙΟΣ ή ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ ΣΤΟ ΨΥΧΡΟ, 1893. Φωτογραφίες του Βρετανού
αρχαιολόγου John Linton Myres το 1893., που μαζί με τον επίσης Βρετανό αρχαιολόγο Arthur
Evans είχαν έρθει στην Κρήτη πριν από το 1893, δηλαδή επι Τουρκοκρατίας ακόμη στην Κρήτη,
και ανέσκαψαν το Δικταίο Άντρο και μετά και επ ευκαιρία την Κνωσό και αυτό επειδή είχε
 20
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ακουστεί στην Ευρώπη ότι οι Τούρκοι είχαν βρει μέσα στο Δικταίο άντρο ανεκτίμητους
πολύτιμους λίθους και χρυσά αφιερώματα, ακόμη και ένα βωμό από μετεωρίτη (βαίτυλο). Κάποια
από αυτά βρίσκονται σήμερα στο Ashmolean Museum της (Οξφόρδης) Αγγλίας.

Επίσης οι Δ/ντές της Βρετανικής (Αρχαιολογικής) Σχολής Αθηνών

D. G. Hogarth με τον καθηγητή ανθρωπολόγο R. M. Dawkins, μετά τις
ανασκαφές που διενήργησαν το 1898 – 1899 στο Δικταίο Άντρο, έκαναν
την πιο κάτω ανακοίνωση στο Λονδίνο, η οποία δημοσιεύτηκε και στην
εφημερίδα Εστία στις 22/5/1902:

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ – ΨΗΦΙΟΘΗΚΗ

[Link]
Οι καθηγητές της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών Hogarth, David
George, 1862 1927 (= συνεργάτης του Evans) και Dawkins, Richard McGillivray,
1871-1955 μετά τις ανασκαφές που έκαναν το 1898 - 1899 στο Δικταίο Άντρο
έκαναν στις 22/5/1902 την πιο κάτω ανακοίνωση στο Λονδίνο, η οποία
δημοσιεύτηκε στην ΕΣΤΙΑ και σήμερα φυλάσσεται στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης, έχει τίτλο: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΑΓΓΛΩΝ ΣΟΦΩΝ ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟΝ
ΟΠΟΥ ΕΓΕΝΝΗΘΗ Ο ΖΕΥΣ και αναφέρει επακριβώς τα εξής:

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ Εστία, αρ. φύλ. 82, 22.05.1902: 3 ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΚΡΑΝΙΑ

ΕΝ ΤΩ ΔΙΚΤΑΙΩ ΑΝΤΡΩ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΑΓΓΛΩΝ ΣΟΦΩΝ ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟΝ ΟΠΟΥ ΕΓΕΝΝΗΘΗ Ο

ΖΕΥΣ ΤΑ ΚΡΑΝΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ
Νέας ανακοινώσεις έκαμαν την παρελθούσαν εβδομάδα εις το
Ανθρωπολογικόν Ινστιτούτον του Λονδίνου οι Άγγλοι σοφοί Χόγγαρθ και Δώκινς
περί των ευρημάτων, τα οποία ανεσκάφησαν εις το Δικταίον Άντρον της Κρήτης. Ο
κ. Χόγγαρθ είπεν, ότι το Άντρον εκείνο είνε αναμφισβητήτως το
μυθολογούμενον, ότι εκεί εγεννήθη ο Ζευς, ευρίσκεται δε παρά την κοίτην
μιας λίμνης ξηρανθείσης, ήτις είχεν υπόγειον διέξοδον. Πλούσια ήταν τα
ευρήματα του Άντρου, αλλά σχεδόν όλα μεταγενέστερα της Μυκηναϊκής ή της
προμυκηναϊκής εποχής. Τα ευρεθέντα κρανία ήσαν από τα εκεί θυσιαζόμενα ζώα.
Απεκαλύφθησαν δε και πολλά αντικείμενα της Λιθίνης εποχής, συμβολικαί πελέκεις
μικρότεροι των τότε εν χρήσει, εις ογκώδης μυκηναϊκός τοίχος και ολίγα τινα
δείγματα της ελληνικής και ρωμαϊκής εποχής. Ο καθηγητής Δώκινς, πλην των
γεωλογικών ανακοινώσεων του περί του σπηλαίου, παρουσίασε δείγματα κρανίων
και κεράτων, μεταξύ των οποίων εν κρανίον βοός, όμοιον του οποίου φαίνεται δεν
υπάρχει εις τον κόσμον. Ο Άγγλος καθηγητής φρονεί, ότι πρέπει να καταταχθή εις
ειδικόν είδος κερασφόρων, εις το οποίον έδωκε το όνομα βούς Κρητικός.
Παρουσίασε και εν άλλο κρανίον ανήκον εις κάπρον κατοικίδιον. Η διατήρησις των
κρανίων τούτων χάριν διακοσμητικών σκοπών αποδεικνύει πολύ το νεωτεριστικόν
εις τους προϊστορικούς εκείνους χρόνους και ότι κατά την εποχήν εκείνην τα θύματα
ήσαν αίγες, κάπροι και βόες. Αλλά ποια ήτο ακριβώς η εποχή δεν κατωρθώθη να
εξακριβωθή. Απεδείχθη μόνον ότι πλην του Διός ελατρεύετο εις το Άντρον εκείνο
άλλη τις θεότης, η Αφροδίτη ίσως. Εις την άκραν του Άντρου, εντός δύο σπηλαίων,
ευρέθησαν ανθρώπινα οστά και τάφοι προϊστορικής εποχής, ως οι ευρεθέντες εις
τας νήσους του Αιγαίου. Εις τάφος ήτο σχεδόν άθικτος και περιείχεν εν νέον είδος
αγγείου κανονικώτερον από τα Νεολιθικά αγγεία. Υπό ανθρωπολογικήν έποψιν
εξεταζόμενα τα ευρεθέντα ανθρώπινα κρανία παρουσιάζουν καταπληκτικώς
μικρούς οδόντας, τινές των οποίων είνε εφθαρμένοι· απόδειξις ότι ανήκον εις
ανθρώπους πολύ προωδευμένους εις τον πολιτισμόν. Ομοιάζουν δε προς τα
παλαιότατα των ευρεθέντων εις την Αττικήν και την Μικράν Ασίαν. Οι πάλαι ποτέ
ιδιοκτήται των φαίνονται συγγενεύοντες προς την φυλήν των Ιβήρων, την
μακροκέφαλον, μικρόσωμον, μελανόκομον και μη υπαγομένη εις την μεγάλην
Αρείαν φυλήν. Τα κρανία εκείνα, ως και η ανάρτησις των κρανίων των θυμάτων
κρίνεται ως απόδειξις της υπάρξεως προαρειανού πολιτισμού εις την Κρήτην, ως
και της στενής επικοινωνίας αυτής με την Αίγυπτον, καθ’ εποχήν αναγομένην εις το
5000 έτος προ Χριστού>>.
 21
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Σχετιζόμενο όνομα: Hogarth, David George, 1862-1927. Σχετιζόμενο όνομα

φορέα: Βασιλικό Ανθρωπολογικό Ινστιτούτο Μεγάλης Βρετανίας και Ιρλανδίας
Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland

Β. Η ΑΝΑΣΚΑΦΗ, ΤΑ ΕΥΡΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΝΟΙΝΩΣΕΙΣ ART. EVANS

Ο Άγγλος Δ/ντης του Ashmolean Museum της Οξφόρδης Sir Arthur John
Evans που ανέσκαψε αρχικά την Κνωσσό και μετά και το Δικταιο άντρο στο
σύγγραμμά του «Further Discoveries of Cretan and Aegean Script»'J.H.S. (1897)
αναφέρει :
«Το μέρος που βρέθηκε η Τράπεζα Σπονδών (Libation Table) που φέρει
επιγραφή με γράμματα Γραμμικής Γραφής είναι η μεγάλη σπηλιά στο
κρημνώδες βουνό Lasethi, πάνω από το χωριό Ψυχρό, η οποία (σπηλιά)
πρέπει οπωσδήποτε να ταυτιστεί με το Δικταίο Άντρο των Λύττιων
παραδόσεων. Βρίσκεται μόνο τέσσερις και μισή ώρες μακριά από το χώρο
της πόλης Λύττου και αυτή, σύμφωνα με τον Ησίοδο, ήταν η γενέτειρα του
Δία, κάτι που βεβαιώνεται και από τα λείψανα των αναθηματικών που
ανακαλύφθηκαν εκεί σε αφθονία, πρβ:
«The scene of this discovery (of libation table from Dictaean Cave ) was the
great cave on the steep of Mount Lasethi, above the village of Psychro, which must
certainly be identified with the Diktaion Antron of the Lyttian traditions. It lies, in fact,
only four and a half hours distant from the site of Lyttos, with which it was connected
over a low mountain pass by what appears to have been a very ancient midline.
This cave, according to the Lyttian legend preserved by Hesiod, was the birthplace
of Zeus, and the votive relics discovered I extraordinary abundance attest, in fact,
the existence there of a cult identical with that of the Cave of Zeus on Mount Ida».
(Arthur Evans «Further Discoveries of Cretan and Aegean Script», 1897)

Αναφέρει επίσης ότι: Η απομάκρυνση με ανατινάξεις των πεσμένων

βράχων στο επάνω μέρος του σπηλαίου Diktaean αποκάλυψαν
θυσιαστήριο και τέμενος που κάλυπτε ένα αποθέτη περίπου επτά μέτρα
βάθος, ενώ ο χαρακτήρας της θεότητας που λατρευόταν υποδεικνυόταν
επαρκώς από το μεγάλο αριθμό των αναθηματικών διπλών πελέκεων στο
εσωτερικό ιερό. Οι διπλοί πελέκεις που βρέθηκαν εδώ μπορεί όντως να
ενσωματώνουν την παρουσία του ίδιου του Θεού. Πραγματική εικόνα του
σε ανθρωπόμορφο σχήμα δεν ήταν απαραίτητη στη θρησκεία της εποχής
εκείνης. Η πρόσφατη εξερεύνηση του εσωτερικού ιερού του σπηλαίου
παρείχε μια ενδιαφέρουσα ανακάλυψη που μπορεί να διαφωτίσει τη
μυκηναϊκή λατρεία των κιόνων στην πιο πρωτόγονη και νατουραλιστική
μορφή. Στον κάτω θόλο του σπηλαίου και ιδιαίτερα πάνω από τα νερά
της υπόγειας πισίνας, υψώνεται ένα δάσος από κολώνες σταλακτιτών στις
ρωγμές των οποίων ο κ. Hogarth βρήκε εκατοντάδες χάλκινα αναθήματα
και ανάμεσά τους μια ποσότητα διπλών πελέκεων , τα ειδικά εμβλήματα
του Δία, που δηλώνουν την ειδική αφιέρωση στον Κρητικό Δία και ότι οι
κολώνες των σταλαγμιτών στο ιερό αυτό σπήλαιο θεωρούνταν
ως baetylic μορφές (βλέπε πιο κάτω) της θεότητας και το σπήλαιο το
τέμενος τους. Μερικοί από τους κοντούς σταλαγμιτικούς σχηματισμούς,
τα Άγια των Αγίων, είναι τέλεια αντιπροσώπευση ομφαλικού τύπου και
ίσως συμπληρώνουν την αληθή εξήγηση της καταγωγής αυτής της
φόρμας των ιερών λίθων. H ειδική καταλληλόλητα επισημάνθηκε από
μια τέτοια τελετή στην περίπτωση του ιερού του Σπηλαίου του βρέφους
Δία, όπου, σύμφωνα με το μύθο, είχε τραφεί από τις Νύμφες με
αναμεμειγμένο γάλα και μέλι.
 22
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

(Arthur John Evans: Scripta Minoa – The

written documents of Minoan Crete Volume
I, 1909)
Η Τράπεζα Προσφορών του
Δικταίου ΄Αντρου από βαίτυλο
(restored: A. J. Evans
«MycenaeanTree and Pillar Cult
and Its Mediterranean Relations»)

Ο Arthur J. Evans στο σύγγραμμά του «Scripta Minoa – The written

documents of Minoan Crete (Volume I) , 1909 αναφέρει ότι στο
κρημνώδες βουνό Lasethi (Λασίθι), η μεσουράνια μάζα της αρχαίας Δίκτης
(Dicta), πάνω από το Ψυχρό και τέσσερεις ώρες διαδρομή με το μουλάρι
(ημίονο) από την αρχαία Λύττο, ανοίγει ένα μεγάλο σπήλαιο, το οποίο,
από τα άφθονα λείψανα των αναθηματικών και των θυσιών αντικείμενα
που ανακαλύφθηκαν μέσα σε αυτό, αποδεικνύεται ότι είναι το κύριο, το
πρώτό ιερό της προϊστορικής λατρείας του νησιού (της Κρήτης). Εκεί
πράγματι με μικρή αμφιβολία ήταν το Diktaion Antron της Λύττιας
παράδοσης όπου, σύμφωνα με το μύθο που διατήρησε ο Ησίοδος, η Ρέα
κατέφυγε και γέννησε τον Κρητικό Δία Τον Απρίλιο του 1896 στο
«Atrium» του Σπηλαίου, βρέθηκε μέρος πλάκας τράπεζας
(προσφορών/σπονδών ) από μαύρο στεατίτη που είχε τρία ρηχά κύπελλα
(κοιλότητες) για τις σπονδές και η οποία είχε σε κάθε γωνία τέσσερα
στηρίγματα και ένα κωνικό και μεγαλύτερο στο κέντρο, ο ιερός πυλώνας,
που πρέπει να χρονολογείται στο πρώτο μέρος της δεύτερης χιλιετίας πριν
από την εποχή μας, πρβ:
«On the steep of Mt. Lasethi, the culminating mass of the ancient Dicta,
above the village of Psychro, and about four hours' mule journey from the site of
the ancient Lyttos, opens a great cave, which, from the abundant remains of votive
and sacrificial objects discovered within it, had been evidently a principal sanctuary
of the prehistoric cult of the island. There can indeed be little doubt that this was
the Diktaion Antron of the Lyttian traditions, whither, according to the legend
preserved by Hesiod, Rhea took refuge to give birth to the Cretan Zeus. Rhea, as
we now know, represents the great Nature-Goddess of Minoan Crete, part of whose
mythic being was also perpetuated under later titles as Artemis Dictynna, the '
Sweet Virgin ' Britomartis, the mysterious Aphaia, and Aphrodite Ariadne. With this
great Minoan Goddess seems to have been associated a youthful male divinity,
later identified by the Greeks with the Cretan Zeus»….. In April, 1896, I obtained,
from beneath a prehistoric sacrificial stratum, covering the vast 'Atrium' of the Cave,
part of the black steatite slab of a table that had been provided with three shallow
cup-like cavities for libations. It had possessed four corner supports, and a larger
central prominence below proved that it had been placed upon the top of a sacred
cone or pillar in the manner shown in Fig. 7…».(Arthur John Evans: Scripta Minoa
– The written documents of Minoan Crete Volume I, 1909)
 23
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ο Arthur Evans στο σύγγραμμά του «Mycenaean Tree and Pillar Cult and Its
Mediterranean Relations» (1901) αναφέρει ότι:
<< Στο κάτω μέρος του στρώματος των αναθηματικών του σπηλαίου της
Δίκτης (Diktaean Cave) βρέθηκε Τράπεζα Σπονδών από στεατίτη, για την οποία ο
ίδιος έχει γράψει ιδιαίτερο άρθρο και η ενδελεχής εξερεύνηση του σπηλαίου που
έγινε (το 1898-1899) από τον κ. G. D. Hogarth εξ ονόματος της Βρετανικής Σχολής
Αθηνών έχει αποδείξει αδιαμφισβήτητα ότι οι παλιές παραδόσεις για τον τόπο
γέννησης και το μαντευτικό ιερό του Κρητικού Δία συνδέονται με αυτό το σημείο (=
εκείνο όπου βρέθηκε η Τράπεζα Σπονδών)….>>, πρβ:
«In the steatite libation-table found at the bottom of the votive stratum of the
Diktaean Cave …… The thorough exploration of this cave, now carried out by Mr.
D. G. Hogarth, on behalf of the British School at Athens, has conclusively proved
that the old traditions of the birth-place and oracular shrine of the Cretan Zeus
attached themselves to this spot».

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Παρατηρώντας το στόμιο του σπηλαίου Ψυχρού η Δικταιο Άντρο
βλέπουμε ότι αυτό φαίνεται να έχει δημιουργηθεί από κάποια πέτρα (βαιτυλο) που
έριξε εκεί ο θεός Ουρανός, όταν επρόκειτο να πάει εκεί η κόρη του Ρέα προκειμενου
να γεννήσει κρυφά το Δία. Ο Arthur. J. Evans χαρακτηρίζει βαιτυλική την Τράπεζα
Σπονδών που βρέθηκε στο σπήλαιο Diktaean («Baetylic Table of Offering from
Dikraean Cave), δηλ. φτιαγμένη από τον ιερό λίθο (βαίτυλο) που έπεσε εκεί από
τον ουρανό. Βαίτυλος σημαίνει: «Βαίτυλος και βαιτύλιον, μετεωρικός λίθος
θεωρούμενος ιερός ως πεσών εκ του ουρανού» (Δαμάσκιος. εν Φωτ. Βιβλ. σ. 348.
10 και 28). Στους Σημίτες (Φοίνικες κ.α.) η λέξη «bethel», λέει ο Evans, σημαίνει
το σπίτι του θεού, δηλ. θεωρεί αυτή τη λέξη σύνθετη από τις λέξεις Βeth (=
σπίτι) και ΕL (= Θεός).
2) Στους αρχαίους Έλληνες «Βαίτυλ(λ)ος ονομαζόταν ο λίθος που πήρε η
θεά Ρέα έξω από το Δικταίο Άντρο και αφού τον σπαργάνωσε με βαίτη (= προβιά
προβάτου, πρωτόγονη πάνα) τον έδωσε να τον φάει ο Κρόνος (Ησίοδος, Θεογονία
485) αντί του Δία (δηλ. Βαιτυλος = βαίτη + λάας > λίθος) και που το λίθο αυτό
ξέρασε στον Παρνασσό, πρβ: «Βαίτυλος»: Λίθος γινόμενος κατά τον Λίβανον το
όρος της Ηλιουπόλεως. Βαίτυλος δε εκλήθη και ο λίθος, ον αντί Διός ο Κρόνος
κατέπιεν. Είρηται δε, ότι η Ρέα βαίτη αιγός σπαργανώσασα τω Κρόνω δέδωκε·
βαίτη δε σημαίνει την διφθέραν. Και παρά το βαίτη βαίτηλος. <Βαίτη>, στέγαστρον
προβάτειον ή αίγειον> ( Ησύχιος και Μέγα Ετυμολογικόν Λεξικό). «Βαίτυλος» =
dictus fuit Lapis ille, qui saturno pro Jove porrectus fuit, Hesych. Etym. Quoque ita
tradit dictum fuisse Saxum, qod Saturnus pro Jove devoravitQ sic vero appellatum
esse ipsum» THES. LINC, GRE. TOM 2 PASC I. (Thesaurus Graecae Linguae ab
Henrico Stephano, PARISSIIS, 1833). Ο Παυσανίας (10.24.6) αναφέρει ότι κοντά
στον τάφο του Νεοπτόλεμου, στους Δελφούς, είδε μια πέτρα, όχι μεγάλη, που οι
κάτοικοι κάθε μέρα την άλειφαν με λάδι, πιστεύοντας ότι ήταν ή πέτρα που
σπαργάνωσε ή Ρέα και την έδωσε στον Κρόνο να την καταπιεί αντί για το Δία.

3. ΤΙ ΛΕΝΕ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΤΑ

ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ.

Τα σχολικά βιβλία Ιστορίας και Γεωγραφίας της Κρήτης επι Κρητικής

Πολιτείας (1898 – 1912), σχετικά με το σπήλαιο γέννησης και ανατροφής
του Δία, αναφέρουν:

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ: <<….Κατά την αυτην παράδοσιν, η Ρέα,

σύζυγος του Κρόνου, ενός των Τιτάνων και Βασιλιάς της Κρήτης εκάλεσε τους
Κουρήτες στην Κρήτην. Χρησμός τις είχε προειδοποιήσει τον Κρονον, ότι εν των
τέκνων του θα του άρπαζε τον θρόνο, διο και εξαφάνιζε τα τέκνα αυτού άμα
εγενώντων, τρώγων αυτά. Αλλά η Ρέα, όταν εγέννησε τον Δία, απέκρυψεν
αυτόν επι του όρους της Δίκτης, βοηθούμενοι υπό των Κουρήτων, οίτινες
εχόρευον πέριξ του σπηλαίου, όπου εγεννήθη, και εκρότουν όπλα και τύμπανα,
δια να αποκρύπτωσι τους κλαυθμυρισμούς του νηπίου. Εκ της ορχήσεων δε ταύτης
 24
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ή μαλλον εις αναμνησιν αυτής προήλθε ο πυρρίχιος, χορός πολεμικός, ον οι αρχαίοι

Κρητες εχόρευον ένοπλοι». (Ιωάννης Κονδυλάκης, Ιστορία και Γεωγραφία της
Κρήτης», Αθήνα 1908)
ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΚΡΙΑΡΗ: «Δήμος Ψυχρού: «Προς ΝΔ, του Δήμου
Τζερμιάδου και της επαρχίας κείται ο έτερος δήμος «ο Δήμος Ψυχρού» ….. Άνωθεν
της κώμης ταύτης (του Ψυχρού) κείται το Δικταίον Άντρο, όπου κατά την
μυθολογίαν εγεννήθη ο Ζευς, ο δε Μίνως συνωμίλει με τα του Διός ότε έγραψε
τος Νόμους του…. ………………..Ο δήμος ούτως έχει 10 χωρία. Έδρα αυτού είναι
η κώμη Ψυχρόν πατρίς του Ευεργέτου του Εθνικού Πανεπιστημίου Αντ.
Παπαδάκη. Άνωθεν της κώμης ταύτης κείται το Δικταίον Άντρον όπου εγεννήθη ο
Ζευς. Ο δε Μινως συνωμίλει μετά του Διός ότε έγραφε τους Νόμους του.
(«Γεωγραφία της Κρήτης» Αριστείδου Κ. Κριάρη, Χανιά 1909)
ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΕΜΜ ΛΑΜΠΡΙΝΑΚΗΣ: «Προς ΝΔ, του Δήμου Τζερμιάδου και
της επαρχίας κείται ο έτερος δήμος «ο Δήμος Ψυχρού». Η πρωτεύουσα τούτου είνε
Ψυχρόν, κώμη ορεινή και ποιμενική έχουσα 70 οικίας, ωραίαν Δημοτ. Σχολήν και
κλίμα ψυχρότατον εξ ου το όνομα, είναι πατρίς του ευεργέτου του Εθνικού
Πανεπιστημίου Α. Παπαδάκη. Ύπερθεν του Ψυχρού εις απόστασιν 20 λ. ώρας
κείται το Δικταίον Άντρο (Αρκέσιον), ένθα η Ρέα εγέννησε τον Δία κατά τους
ποιητάς, ο δε νομοθέτης της Κρήτης Μίνως συνωμίλει κατ’ εννεατίαν με τον
Δία, ανευρέθησαν δε πλείστα αρχαιολογήματα..». («Γεωγραφία της Κρήτης», του
διδασκάλου Εμμ Σ. Λαμπρινάκη του εν Ρεθύμνου Προτύπου, έκδοση
Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης 1890)
ΛΟΧΑΓΟΣ ΕΕ ΝΟΥΧΑΚΗΣ! «…. Δικταίον άντρον κείται άνωθι του Ψυχρού
και εν αυτώ μυθολογούσι ότι εγεννήθη ο Ζευς. Εν αυτώ αντήχησαν οι πρώτοι
κλαθυθμηρμοί του θείου νεογνού, του οποίου τα ίχνη αναζητούντες οι περί τον
Κρόνον τιτάνες., …… Εν αυτώ μυθολογούσιν ότι ο Μίνως συνωμίλει μετά του Διός,
ότε έγραφε τους Νόμους του.. («Κρητική Χωρογραφία», Λοχαγού Ιωάννου Εμμ
Νουχάκη, 1903)
ΓΥΜΝΑΣΙΑΡΧΗΣ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ: <<…..¨Όσοι δε πάλιν προς
έω την Κρήτη κατώκουν, δρομαίοι φεύγοντες στίφη σφαγέων, διώκοντ’ αυτούς κατά
πόδα,
φθάνουν εντός της παλάμης της Ίδης, ην Δίκτην το πάλαι,
νυν δε Λασσίθι καλούσι, στεφάνην ορέων, κυκλούσαν
μέγα πεδίον, νομάς περιέχον παχείας και δέντρα.
Άγουν δε μόλις αυτόσε στεναί ατραποί και κρημνώδεις,
Ας δι ολίγων φρουρούσι φυλάκων κρυμμένων εις θάμνους.
Όπου δ’ υψούνται τα όρη ως άρκτοι βαδίζουν εις βράχους
Όλως γυμνούς, και θηρεύουν αίγαγρους, λαγούς κι ό,τι άλλο.
Σπήλαιον δ’ έτι και νυν σοι δεικνύουσι μέγιστον, όπου
άλλοτ’ εθήλασε ο Ζευς της Αιγός Αμαλθείας το γάλα,
λίθος δε μαύρος τον τάφον αυτού ως θνητού φανερώνει.
(Επιτομή της Κρητηίδος», γυμνασιάρχου Αντωνίου Ιω. Αντωνιάδου, 1899
κατ’ έγκρισιν της εν Κρήτη Διευθύνσεως της Δημόσιας Εκπαιδεύσεως )

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ Γ. ΛΕΛΕΔΑΚΗ: «Επαρχία Λασηθείου.

Ορίζεται προς Β υπό των Επαρχιών Μιραμβέλου και Πεδιάδος, προς Ν. υπό της
Βιάννου και Πεδιάδος. Προς Α. υπό του Μιραμπέλλου και Ιεραπέτρας και προς Δ.
υπο της Πεδιάδος. Πρωτεύουσα είναι Τζερμιάδων (1032 κατ.) επι ωραίας
τοποθεσίας, έδρα δήμου, Ειρηνοδικείου και Ελλην. Σχολείου. Μαρμακέτο πατρίς
του Καζάνη. Πινακιανά ιστορική κώμη. Ψυχρόν πατρίς του Ευεργέτου του Εθνικού
Πανεπιστημίου Αντ. Παπαδάκη. Άνωθεν ταύτης κείται το Δικταίον Άντρον, όπου
εγεννήθη ο Ζευς. Το Άντρον έχει βάθος 30-40 μέτρα και διαυγεστατον ύδωρ. Εν
αυτώ δε εφαντάζοντο οι αρχαίοι ότι συνωμίλει και ο Μίνως μετα του Διός, ότι έγραφε
τους Νόμους μετά του Διός, ότε έγραφε τους Νόμους. Τα χωρία της επαρχίας
ευρίσκονται πέριξ οροπεδίου, ούτινος τα ύδατα βυθίζονται εν καιρώ χειμώνος δια
χώνου παρά το χωρίον μετόχιον, αναβλύζουσι δε παρα το χωρίον Αυδού και
σχηματίζουσι τον Χερονήσιον ποταμόν» («Γεωγραφία της Κρήτης» καθηγητού
Γεωργίου Ι. Λελεδάκι Δ.Φ. Χανιά 1905)
 25
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

4. ΤΙ ΛΕΕΙ Ο ΕΦΟΡΟΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΙΩΣΗΦ

ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ

1. Ο Ιωσήφ Χατζηδάκης το έτος 1881, ήτοι επί τουρκοκρατίας

ακόμη στην Κρήτη, που τότε ήταν Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής
Εταιρείας Ηρακλείου και μετά, επι Κρητικής Πολιτείας, έγινε και ο πρώτος
έφορος αρχαιοτήτων, εκδίδει ένα βιβλίο με τον τίτλο «Περιήγησις εις
Κρήτην» (Ερμούπολις 1881) όπου αναφέρει ότι «η Ρέα έτικτεν εντός
σπηλαίου επι της Δίκτης τον Δία…», πρβ:
«Ο Βελών (Pierre Belon , Γάλλος φυσιοδίφης, που επισκέφθηκε την Κρήτη το 1548),
περιηγηθείς την Κρήτη εν έτει 1550, είδε τους Σφακιώτας φέροντας έτι τόξα, φαρέτρας και βέλη. Νυν
φέρουσι ταύτα μόνον εν εορταίς, ότε ένοπλοι και περιβεβλημένοι την παλαιάν ενδυμασία των
χορεύουσι την Πυρρίχη, ως περιγράφουσι οι παλαιοί τον πολεμικόν χορόν. Τον χορόν τούτον
χορεύουσι μέχρι σήμερον ένοπλοι πανταχού της Κρήτης, καλούντες αυτόν πηδηκτόν ή σούσταν, εν
Ηρακλείω δε Μαλεβυζιώτικον, διότι εν Μαλεβυζίω ιδίως εν των ανατολικών επαρχιών χορεύουσιν
αυτόν κανονικώτατα. Ανάγεται δε η αρχή του εις τους μυθικούς χρόνους. Κατά την μυθολογίαν
ότε η Ρέα έτικτεν εντός σπηλαίου επι της Δίκτης τον Δία οι Κουρήτες εχόρευον περί το
σπήλαιον κρούοντες τα όπλα των , ίνα δια θορύβου τούτου αποκρύψωσι τας κραυγάς της
τεκτούσης, και κατόπιν τους κλαυθμυρισμούς του βρέφους από του Κρόνου όστις είχε την
συνήθεια να κατατρώγη τα τέκνα του, και ούτως εσώθη ο Ζευς. (Ιωσήφ Χατζιδάκης «Περιήγησις
εις Κρήτη», Ερμούπολις 1881).

2. Το έτος 1900, ήτοι επι Κρητικής Πολιτείας, ο Ιωσήφ Χατζιδάκης,

ως Έφορος αρχαιοτήτων τότε της Κρητικής Πολιτείας, μαζί με τους
ξένους αρχαιολόγους D. Hogarth (Βρετανός) και Fr.. Alpert (Ιταλός) κάνουν
αρχαιολογική έρευνα στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο και στην
αρχαιολογική έκθεση που έκανε μετά ο Ι. Χατζηδάκης αναφέρει ότι το
«παρά το χωρίον Ψυχρό του Λασηθίου σπηλαίω» είναι «το
πεφημισμένον ιερόν του Δία Δικταίον Αντρον», πρβ:
«….Ο αυτός ( ο αρχαιολόγος D. Hogarth) επεχείρησεν ανασκαφήν και εν τω παρά το χωρίον
Ψυχρό του Λασηθίου σπηλαίω, όπερ οι κ.κ. Αλμπερ και Χατζιδάκις ερευνήσαντες προ ετών δι’
ολίγων εργατών είχον αναγνωρίση ως το πεφημισμένον ιερόν του Δία Δικταίον Αντρον. Εν τω
άντρω τούτω ο κ. Hogarth ανεκάλυψε πηλίνας κόρας με πολυχρωμίαν εποχής, άλλας τοιαύτας
χαλκάς, μικρόν χαλκούν άρμα, εις ο παραδόξως εισίν εζευγμένοι βούς και κριός, εγχειρίδια, διπλούς
πελέκεις και ξίφη χαλκά. Του ενός τούτων η λαβή κοσμείται δια μικράς χαλκής κεφαλής ανθρώπου
αρχαϊκής τέχνης. ……….» (Ιωσήφ Χατζιδάκις, «Αρχαιολογικαί έρευναι εν Κρήτη», 1900)

3. Ο Ιωσήφ Χατζηδάκης στο βιβλίο του «Ιστορία του Κρητικού

Μουσείου και των αρχαιολογικών ερευνών» (έτος 1931) αναφέρει το έτος
1884, ήτοι επι Τουρκοκρατίας ακόμη στην Κρήτη, επισκέφτηκε ως
πρόεδρος τότε της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Ηρακλείου το σπήλαιο της
Νίδας στον Ψηλορείτη μαζί με τον Ιταλό αρχαιολόγο Φεντερίκο Χάλμπχερ
(Federico Halbherr) , επειδή ακούστηκε ότι εκεί βρέθηκαν αρχαία. Λέει
επίσης ότι επειδή εκεί βρέθηκε μια πήλινη επιγραφή που γράφει «Διί
Ιδαίω ευχήν Αστηρ Αλεξάνδρου» αποτελεί βεβαιότητα ότι το σπήλαιο αυτό,
το σπήλαιο που μέχρι τώρα λεγόταν Σπήλιος της Νίδας, είναι το
περιλάλητο «Ιδαίο Άντρο, του Ιδαίου Διός» όπου λατρεύονταν ο Δίας («εν
ω ελατρεύετο ο Ζευς»), πρβ:
«Εν έτει 1884, ολίγους μήνας αφ’ ότου ο (Φιλεκπαιδευτικός) Σύλλογος
(Ηρακλείου) ανέλαβε την περισυλλογήν των κρητικών αρχαιοτήτων, ποιμήν εξ
Ανωγείων Μυλοποτάμου ονομαζόμενος Γεώργιος Μουσάς σκαλίζων δια της
ράβδου του εντός του Ιδαίου Άντρου, όπερ και μέχρι σήμερον λέγεται
Σπήλιος Νίδας εξέδωσε ολίγα γαστρία παράξενα, ως έλεγε, και χαλκά τινά
πράγματα και έν αργυρούν νόμισμα (Τετράδραχμο Χερσονήσου)……. Ο Σύλλογος
ωνόμασεν επιτροπήν δια την εκτελεσιν της ανασκαφής τον καθηγητήν Φ. Αλπερτ,
τον Ιωσήφ Χατζιδάκη, και τον καθηγητήν Γ. Αεράκην εξ Ανωγείων, έχοντα πολλήν
επιρροήν επί των συγχωριανών του……… Και μόνη η ανακάλυψις των ιδαίων
ευρημάτων και η επιβεβαίωσις του άντρου, εν ω ελατρεύετο ο Ζευς, θα ηδύνατο
να αποτελέσωσι μεγάλι δόξαν δ’ οιονδήποτε ίδρυμα. Ο Σύλλογος Ηρακλείου
 26
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

απέσπασε τα συγχαρητήρια και την εκτίμησιν όλου του πολιτισμένου κόσμου.

Πλήρη βεβαιότητα ότι το Ιδαίον τούτο Άντρο είναι πραγματικώς το περιλάλητον
Ιδαίον Άντρο του Ιδαίου Διός παρέχει μικρά τις πήλινη πινακίς ευρεθείσα κατά την
ανασκαφήν και έχουσα χαραγμένη την επιγραφήν «Διί Ιδαίω ευχήν Αστηρ
Αλεξάνδρου»….. (Ιωσήφ Χατζιδάκης, «Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των
αρχαιολογικών ερευνών εν Κρήτη», 1931)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Παρατηρώντας τα ως άνω λεγόμενα του Ιωσήφ

Χατζηδάκη βλέπουμε ότι αναφέρει ρητά ότι κατά τη Μυθολογία «η Ρέα έτικτεν εντός
σπηλαίου επι της Δίκτης τον Δία οι Κουρήτες εχόρευον περί το σπήλαιον κρούοντες τα όπλα
των…».
Απλά, επειδή το 1894 ο Ιταλός αρχαιολόγος Φρειδερ. Αλμπερ βρήκε
στο σπήλαιο της Νίδας του Ψηλορείτη πήλινο θραύσμα του 2ου ή 3ου μ.
Χ. αιώνα που γράφει : «Διί Ιδαίω ευχήν Αστηρ Αλεξάνδρου», βάσει
των οποίων ο Γερμανός αρχαιολόγος Ernesto Fabricius σχημάτισε τη
γνώμη ότι το σπήλαιο αυτό είναι το Ιδαίο Άντρο των αρχαίων, μερικοί
τότε άρχισαν να λένε ότι το σπήλαιο αυτό είναι το Ιδαίον Άντρο, κάτι που
είναι λάθος, όπως θα δούμε αμέσως πιο κάτω. Ο ίδιος ο Χατζηδάκης ,
όπως διαπιστώνουμε απο τα λεγόμενά του, είναι επιφυλακτικός και λέει
απλώς ότι εκεί λατρευόταν ο Δίας («εν ω ελατρεύετο ο Ζευς») και δεν λέει
ότι εκεί γεννήθηκε ή ανατράφηκε ο Δίας.
( Περισσότερα βλέπε ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : «ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ
ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Η ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ Η ΚΡΥΦΤΗΚΕ ΣΤΟΝ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ».
 27
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ή
ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ Ή ΚΡΥΦΤΗΚΕ ΣΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ
ΤΗΣ ΝΙΔΑΣ ΤΟΥ ΨΗΛΟΡΕΤΗ
1. ΤΑ ΗΜΙΨΕΥΔΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΞΑΝΘΟΥΔΙΔΗ

Το έτος 1909, ήτοι επι Κρητικής Πολιτείας στην Κρήτη, ο

αρχαιολόγος του Μουσείου Ηρακλείου Στέφανος Ξανθουδίδης έγραψε ένα
βιβλίο σχετικά με την ιστορία της Κρήτης και συνάμα συνέταξε ένα
οδηγό, σχετικά με τα αρχαιολογικά ευρήματα που υπήρχαν στο Μουσείο
Ηρακλείου και προερχόταν τότε απο τα σπήλαια της Δίκτης και του
Ψηλορείτη, στα οποία αναφέρει τα εξής:
«Δικταίον Αντρον (Σπήλαιο Ψυχρού). Προσθήκη τοίχου 1. Η
εν τω παναρχαίω τούτων ιερώ άντρω, όπου κατά την Ελληνική μυθολογίαν
η Ρέα εγέννησε και απέκρυψε τον Δία, ανασκαφή εγένετο κατά το 1900 υπό του
τότε διευθυντού της εν Αθήναις Αγγλικής αρχαιολογικής Σχολής κ. Hogarth. Τα
ευρεθέντα είναι αναθήματα Μινωικής εποχής, ήτοι χαλκά ειδώλια και ζώδια,
λατρευτικοί διπλοί πέλεκεις, μαχαίρια, αιχμαί δοράτων, βέλη, πόρπαι, περόναι,
…….. Προσθήκη τοίχου 85…... Ιδαίον Άντρον. Η ανασκαφή του Ιδαίου Άντρον
εγένετο υπο του Συλλόγου και του κ. Φρειδερ. Αλμπερ κατά το 1894. Τα
σπουδαιότατα ευρήματα της ανασκαφής ήσαν αναθήματα εις τον Κρηταγεννή Δία,
ο οποίος κατά τη μυθολογία απεκρύβη υπό της μητρός Ρέας και ανετράφη εν
των σπηλαίω τούτω ….(«Οδηγός Μουσείου Ηρακλείου υπό, Στεφάνου Α.
Ξανθουδίδου, Εφόρου Αρχαιοτήτων εν Κρήτη 1909)
<< Ο Κρόνος βασιλεύς του Ουρανού και της Γης ένεκα χρησμού
προλέγοντος την εκθρόνισιν υπό τινος των τέκνων του κατέπινε τα εκ της Ρέας
γεννώμενα τέκνα τους. Ότε όμως αυτή επρόκειτο να γεννήση τον Δία έδωκεν εις
αυτόν και κατέπιε λίθον αντί του βρέφους, το οποίον αφ ου εγέννησεν εν Δίκτη
της Κρήτης τον απέκρυψαν εν τω σπηλαίω της Ίδης εκεί δε οι κορύβαντες και
αι Νύμφαι ανέθρεψαν αυτό γαλουχούσαι δια της αιγός Αμάλθειας……… …….
Εβασίλευσεν ο Ζευς εν Κρήτη και κατά τους Κρήτας και απέθανε και ετάφη εις το
παρά την Κνωσόν βουνόν των σημερινών Γιούχταν, εν ω οι άλλοι Έλληνες τον
εθεώρησαν πατέρα των αθανάτων έχοντα την έδρα του εν Ολύμπω και εν τω
Ουρανώ κακολογιούντες μάλιστα τους Κρήτας δια τον ασεβή περί αυτού
λόγον……. ……….Τόποι ίδιοι προς λατρείαν των θεών ήσαν τα φυσικά σπήλαια,
όπως λ.χ. το Δικταίον άντρον (Σπήλαιον Ψυχρού), όπως ευρέθησαν αναθήματα
Μεσαίας και Οψίμου Μινωικής εποχής και το σπήλαιον εις Πατσόν Αμαρίου…….»
.( «Επίτομος Ιστορία Κρήτης, υπό Στεφάνου Α. Ξανθουδίδου, Εφόρου Αρχαιοτήτων
εν Κρήτη 1909)

Σ ΜΠΕΡΑΣΜΑ: Παρατηρώντας τα ως άνω λεγόμενα του Στ.

Ξανθουδίδη βλέπουμε ότι αρχικά λέει πως η θεά Ρέα και γέννησε και
απέκρυψε το Δία στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο («Δικταίον
Αντρον, η εν τω παναρχαίω τούτων ιερώ άντρω, όπου κατά την Ελληνική
μυθολογίαν η Ρέα εγέννησε και απέκρυψε τον Δία….»). Στη συνέχεια το αλλάζει
κάπως λέγοντας ότι η Ρέα αφ ου εγέννησεν (τον Δία) εν Δίκτη της Κρήτης τον
απέκρυψαν εν τω σπηλαίω της Ίδης (και εννοεί το άντρο της Νίδας του
Ψηλορείτη.
Και αυτό το λέει, επειδή το 1894 ο Ιταλός αρχαιολόγος Φρειδερ.
Αλμπερ βρήκε στο σπήλαιο της Νίδας του Ψηλορείτη πήλινο θραύσμα του
2ου ή 3ου μ. Χ. αιώνα που γράφει : «Διί Ιδαίω ευχήν Αστηρ
Αλεξάνδρου», βάσει των οποίων ο Γερμανός αρχαιολόγος Ernesto
 28
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Fabricius σχημάτισε τη γνώμη ότι το σπήλαιο αυτό είναι το Ιδαίο Άντρο

των αρχαίων και προ αυτού μερικοί τότε άρχισαν να λένε ότι το σπήλαιο
αυτό είναι το Ιδαίον Άντρο που αναφέρουν οι αρχαίοι, κάτι που είναι
λάθος, όπως θα δούμε αμέσως πιο κάτω.

2. ΤΑ ΨΕΥΔΗ – ΑΙΣΧΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΩΝ ΓΙΑΝΝΗ ΣΑΚΕΛΛΑΡΑΚΗ

ΚΑΙ ΕΦΗ ΣΑΠΟΥΝΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑ

Οι αρχαιολόγοι και σύζυγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη Σαπουνά

στο βιβλίο με τον τίτλο «ΙΔΑΙΟΝ ΆΝΤΡΟ, ΙΕΡΟ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΟ»
ισχυρίζονται ότι αφού απο τη μια το βουνό Ψηλορείτης ονομάζεται και
Ίδη και απο την άλλη δεν υπάρχει, ίσως, εγχειρίδιο τής αρχαίας ελληνικής
θρησκείας χωρίς να αναφέρεται στο ᾿Ιδαίο Άντρο, όπως π.χ. ο Διόδωρος
Σικελιώτης που λέει ότι η θεά Ρέα γέννησε το Δία στην Ίδη («Εν
τη προσαγορευμένη ‘Ίδη» Διόδωρος 5.70,2) και αφού στις ανασκαφές
που έκανε πιο πριν στο σπήλαιο της Νίδας του Ψηλορείτη το 1885 ο
Ιταλός αρχαιολόγος F. Halbherr ανακάλυψε αρκετά αρχαιολογικά
ευρήματα, όπως χάλκινο τύμπανο, βάσεις χάλκινων τριπόδων,
αναθηματικούς χάλκινους λέβητες, χάλκινες ασπίδες ως αυτές που
έκρουαν οι Κουρήτες κατά τη γέννηση του Δία κ.α., που σχετίζονται με
τη γέννηση του Δία, καθώς και μια πήλινη επιγραφή των υστερο-
ρωμαϊκών χρόνων ( 2ου ή 3ου μ. Χ. αιώνα) που γράφει : «Διί Ιδαίω
ευχήν Αστηρ Αλεξάνδρου», βάσει των οποίων ο Γερμανός αρχαιολόγος
Ernesto Fabricius σχημάτισε τη γνώμη ότι το σπήλαιο αυτό είναι το Ιδαίον
Άντρο, άρα, λένε οι εν λόγω αρχαιολόγοι, το σπήλαιο της Νίδας του
Ψηλορείτη είναι το Ιδαίο άντρο των αρχαίων όπου γεννήθηκε και
ανατράφηκε ο Δίας.
Το λεγόμενο, λέει, σήμερα Δικταίον Άντρο, ένα σπήλαιο στο Ψυχρό
του οροπεδίου του Λασιθίου που επιδεικνύεται για ευνόητους λόγους
στους τουρίστες, είναι ένα μινωικό λατρευτικό σπήλαιο, όπου όμως δεν
βρέθηκε τίποτε σχετικό με τον Δία. Πέραν αυτού δεν είναι σίγουρο ότι η
Δίκτη των αρχαίων ταυτίζεται με τη σημερινή κ.α..
Ωστόσο όλα αυτά είναι απαράδεκτη παραχάραξη της αρχαίας
ελληνική θρησκείας προς όφελος τουριστικών συμφερόντων
συγκεκριμένης περιοχής, απίστευτο και όμως αληθινό, γιατί:
1) Η εν λόγω πήλινη
επιγραφή που βρέθηκε στο
σπήλαιο της Νίδας γράφει (και
αυτό κατ΄ αυτούς): «Διί Ιδαίω
ευχήν Αστήρ Αλεξάνδρου» (=
στο Ιδαίο Δία κάνω ευχή….), άρα
δε γράφει ότι στο σπηλαίο που
βρέθηκε αυτή η επιγραφή είναι
το Ιδαίο Άντρο των αρχαίων ή
ότι εκεί γεννήθηκε ή
H πήλινη επιγραφή των υστερο-ρωμαϊκών χρόνων ανατράφηκε ο Δίας κ.α., αλλά
( 3ου μ. Χ. αι.) που λέγεται ότι βρεθηκε στο
απλώς ότι κάποιος κάνει ευχή
σπήλαιο «Σπήλιος τση Βοσκοπούλας» στον
στον Ιδαίο Δία και το ποιος είναι
Ψηλορείτη (από το βιβλίο του F. Halbherr and Orsi
in Antichita dell’ antro di Zeus Ideo) αυτός ο Ιδαίος Δίας θα το δούμε
πιο κάτω, οπότε εξ αυτού το
μόνο που μπορεί κάποιος να υποθέσει είναι ότι στο σπήλαιο αυτό υπήρχε
ίσως και ιερό του Δία και τίποτε άλλο. Ο λόγος και για τον οποίο κανένας
Έλληνας, αρχαιολόγος και μη αρχαιολόγος, δεν τόλμησε ποτέ να πει ότι
απο αυτήν την επιγραφή προκύπτει ότι το σπήλαιο στο οποίο βρέθηκε
ταυτίζεται με το Ιδαίο άντρο ή το σπήλαιο όπου γεννήθηκε ή ανατράφηκε
ο Δίας. Απλά γι αυτό επιστρατεύτηκε να το πει ένας ξένος, ο Γερμανός
αρχαιολόγος Ernesto Fabricius, που άντε γύρευε…..
 29
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

2) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο τους «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο» αποκρύπτουν
ότι άλλο η οροσειρά «Ίδη ή Ιδαία όρη» = τα όρη της Κρήτης και άλλο το
όρος Ίδη ή Ιδαίον όρος ή Ψηλορείτης = ένα απο τα όρη της οροσειρά Ίδη
ή Ιδαία όρη της Κρήτης.
Ανατρέχοντας στα αρχαία κείμενα, βλέπε π.χ. Στράβωνα (10.
ΙΙΙ C 472,20), Στέφανος Βυζάντιος (Εθνικά), Διόδωρος (Βιβλιοθήκη)
κ.α., βλέπουμε να αναφέρουν ότι με την ονομασία «Ίδη ή Ιδαία
όρη» ονομάζονται οι οροσειρές τόσο στη Μικρά Ασία (Φρυγία ), όσο και
στην Κρήτη που είχαν αφιερωθεί στη «Μητέρα των Θεών», δηλαδή τη
μάνα του Δία ή άλλως τη θεά που στην Κρήτη λεγόταν Ρέα και στη
Φρυγία «Μητέρα των θεών» και από τα τοπωνύμια «Κυβέλη»,
«Ιδαία», «Δινδυμήνη κ.α. Αναφέρουν επίσης ότι στην οροσειρά Ίδη ή
Ιδαία όρη της Κρήτης ανήκουν το όρος με το όνομα η Δίκτη, όπου
γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας, αλλά και οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, ο λόφος
Πύτνα,΄όπου ο Κουρήτης Κύρβας έκτισε την Ιεράπυτνα, το όρος του Διός
ή Γιούχτας, όπου τάφηκε ο Δίας κ.α. , πρβ:
« Οι Φρύγες και απο τους Τρώες οι κάτοικοι της Ίδης τιμούν και γιορτάζουν τη Ρεα με
οργιαστικές τελετές. Την αποκαλούν Μητέρα των θεών και Άγδιστι και Φρυγία Μεγάλη θεά. Απο τα
τοπωνύμια την αποκαλούν Ιδαία, Δινδυμη, Κυβέλη και Κυβήβη…». (Στράβων, Γεωγραφικά 10 C
469, 12)
«Ίδη όρος υπάρχει στην Τρωάδα και στην Κρήτη. Δίκτη είναι τόπος στη Σκηψία και όρος
στην Κρήτη. Λόφος της Ίδης είναι η Πύτνα, απ’ όπου και η Ιεράπυτνα η πόλη ……..» (Στράβων,
Γεωγραφικά 10 C 473, 20)
. «Λένε πως ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι οι πρώτοι κάτοικοι στους πρόποδες της
Ίδης. Πόδες λέγονται οι πρόποδες και κορυφές, οι μύτες των βουνών. Οι διάφορες κορυφές της
Ίδης, που ήταν όλες αφιερωμένες στη μητέρα των θεών (τη Ρέα), λέγονταν Δάκτυλοι…….. …»
(Στράβων, Γεωγραφικά 10, C 473, 22)..
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληαται, όσσοι έασιν
Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά σπέος, αμφοτέρησιν δραξάμενη
γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.(τους ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης, που κάποπτε η νύμφη Αγχιάλη
γεννησε στο σπήλαιο της Δίκτης)» (Απολλώνιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135)
<<Ίδη, Τροίας. Όμηρος «Ίδηθεν μηδέων», από της Ίδης τινός βασιλίσσης, ως Χάραξ. Οι
οικούντες Ιδαίοι, και Ιδηϊδαι από της Ιδηίς ευθείας θηλυκής» (Στέφανος Βυζάντιος Εθνικά»).
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά σπέος, αμφοτέρησιν
δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει όρει της Κρήτης
εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική, 11ος αι. μ.Χ.)

Και επειδή ο Δίας γεννήθηκε στη Δίκτη, που είναι ένα απο τα βουνά
της οροσειράς Ίδης ή Ιδαία όρη της Κρήτης, γι αυτό και ο Δίας λεγόταν
βασικά Δικταίος και ενίοτε Ιδαίος ή Κρητικός ή Κρηταγενής.
Για τον ίδιο λόγο με την ονομασία Ιδαίο Άντρο λέγεται το κάθε
σπήλαιο (άντρο) που βρίσκεται είτε επί της οροσειράς Ίδης ή Ιδαία όρη
της Μικράς Ασίας είτε επι της οροσειράς Ίδη ή Ιδαίο όρη της Κρήτης. Για
παράδειγμα ο Πίνδαρος μιλά για «Ιδαίον άντρο» στη Μ. Ασία όπου γινόταν
ικεσίες προς το Δία, επειδή το άντρο αυτό βρίσκεται στην Ίδη της Μ.
Ασίας:
«Σωτήρ υψινεφές Ζεύ, Κρόνιό τε ναίων λόφων/ τιμώ τ’ Αλφειόν ευρύ Ιδαίον τε σεμνό άντρον/
ικέτας σέθεν ‘έρχομαι Λυδίοις απύων εν αυλοίς…» (Πίνδαρος, Ολύμπια V, 19-21 = 40-42)
Ομοίως ο Πορφύριος στο «Βίος Πυθαγόρου» ονομάζει «Ιδαίο
άντρο» το σπήλαιο που βρίσκεται στο όρος του Διός ή Γιούχτα όπου
ταφηκε ο Δίας, όταν πέθανε, επειδή και το όρος αυτό ανήκει στην
οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη της Κρήτης, πρβ:
<…εις δε το Ιδαίον καλούμενον άντρον καταβάς έρια έχων μέλανα τας νομιζομένας τρις εννέα
ημέρας εκεί διέτριψεν και καθήγισεν τω Διί τον τε στορνύμενον αὐτώ κατ' έτος θρόνον εθεάσατο,
επίγραμμά τ' ενεχάραξεν επί τω τάφῳ επιγράψας ‘Πυθαγόρας τω Διί, ου ἡ ἀρχή· ώδε θανὼν κείται
Ζαν, ον Δία κικλήσκουσιν….>> (Πορφύριος «Βίος Πυθαγόρου»).
 30
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

3) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο τους «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο χρησιμοποιούν
επιχειρήματα με περικομμένες αρχαίες πηγές κατά το δοκούν, απίστευτο
και όμως αληθινό, και έτσι φαίνεται ότι αυτά που ισχυρίζονται να είναι
αληθινά, ενώ δεν είναι. Για παράδειγμα:
Α) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι λένε ότι αφού από τη μια Ιδαίο άντρο
σημαίνει άντρο της Ίδης και ο Ψηλορείτης λέγεται και Ίδη και απο την
άλλη ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει πως η θεά Ρέα έδωσε το Δία να
τον αναθρέψουν οι Κουρήτες στην Ίδη («Εν τη προσαγορευμένη ‘Ίδη»
Διόδωρος 5.70,2), άρα το Ιδαίον άντρο των αρχαίων βρίσκεται στον
Ψηλορείτη και εκεί γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας. Για τους ίδιους το
γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται και από το ότι εκεί βρέθηκαν ασπίδες, ως
αυτές που έκρουαν οι Κουρήτες προκειμένου να καλύψουν τα κλάματά
του Δια.
Ωστόσο όλα αυτά είναι απατεωνιά, παραχάραξη, γιατί ο Διόδωρος
Σικελιώτης δε λέει ότι ο Δίας γεννήθηκε ή ανατράφηκε στο όρος ή βουνό
Ίδη ή Ψηλορείτης, αλλά ότι η Ρέα, όταν γέννησε το Δία (δε λέει το που
έγινε αυτό, αυτό θα το πει μετά), τον έκρυψε στην (οροσειρά, αυτό το
έχει πει πιο πριν) Ίδη και τον έδωσε κρυφά να τον αναθρέφουν οι
Κουρήτες που κατοικούσαν πλησίον του όρους της Ίδης (δε λέει ότι τον
έδωσε για ανατροφή στους Κουρήτες που κατοικούσαν επι του όρους της
Ίδη, αλλά σ’ αυτούς που κατοικούσαν πλησίον της Ίδης).
«τον Δια τεκούσαν εν τη προσαγορευομενη Ίδη κλεψαι και δουναι
λάθρα τοις κατοικούσι πλησίον του όρους της Ίδης» (Διόδωρος 5,70,2)
Και εδώ λέγοντας ο Διόδωρος Ίδη εννοεί την οροσειρά Ίδη, όπου
ανήκει και η Δίκτη (το έχει πει πιο πριν), ενώ όταν λέει όρος της ίδης,
εννοεί το Ιδαίον όρος ή Ψηλορείτης, αφού από τη μια πιο πριν έχει πει ,
κάτι που αποκρύβεται, ότι οι εν λόγω Κουρήτες ήταν απόγονοι εκείνων
στους οποίους ανέθεσε τον Δία η μητέρα του η Ρέα να τον αναθρέψουν
στα Ιδαία όρη της Κρήτης ( «…λέγεται πέντε Κούρητας εκ Κρήτης εις
αυτήν περαιωθήναι , τουτους δ’ απογόνους γεγόνεναι των υποδεξαμένων
Δία παρά της μητρός Ρέας και θρεψάντων εν τοις κατά την Κρήτην Ιδαίοις
όρεσι …» , Διόδωρος 5, 60) και απο την άλλη συνεχίζει να λέει και στο
τέλος καταλήγει λέγοντας, κάτι που επίσης αποκρύβεται, ότι όταν ο Δίας
μεγάλωσε έκτισε μια πόλη στη Δίκτη, όπου συγκεκριμένα μυθολογείται η
γέννησή του («ανδρωθέντα δ´ αυτόν φασι πρώτον πόλιν κτίσαι περί την
Δίκταν, όπου και την γένεσιν αυτού γενέσθαι μυθολογούσιν» Διόδωρος
Σικελιώτης 5, 70, 2»).
Επίσης οι ίδιοι αποκρύβουν ότι ο Διόδωρος έχει επίσης πει πιο πριν
ότι η ανατροφή του Δία γινόταν στο όρος Δίκτη, που είναι ένα όρος δίπλα
απο το Ιδαίον όρος (= σήμερα Ψηλορείτης) πρβ: «Μυθολογείται ότι οι θεές
(Μητέρες της Κρήτης) ανέθρεψαν τον Δία κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο….. , γιατί τότε που ήταν
νιούτσικος, στο ευωδιαστό Δίκτον, πλάι στο Ιδαίον όρος, σε ‘Αντρο τον έβαλαν κι ένα χρόνο τον
ανέθρεφαν, κι απ΄ έξω οι Δικταίοι Κουρήτες τον Κρόνο ξεγελούσαν» (Διόδωρος 4, 80)
Επίσης οι ίδιοι αποκρύβουν ότι ο Διόδωρος Σικελιώτης (Βιβλιοθήκη
Ιστορική 3, 70, 4-5) αναφέρει ότι στο σπήλαιο όπου γεννήθηκε ο Δίας
υπήρχε πεδίον με λειμώνες, κάτι που δεν υπάρχει στο σπήλαιο της Νίδας,
ενώ υπάρχουν στο Δικταίο άντρο, ο κάμπος του περίφημου Οροπεδίου
Λασιθίου.
Επίσης οι ίδιοι αποκρύβουν ότι ο Απολλόδωρος αναφέρει ότι η γέννηση
του Δία έγινε στη Δίκτη και εκεί οι Κουρήτες έκρουαν τις ασπίδες τους,
πρβ «Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις Κρήτη, οπηνίκα τον Δία
εγκυμονούσα ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης Δία και τούτον μεν
δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και ταις Μελισσέως παισί νύμφαις, Αδραστεία τε
και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της Αμαλθείας γάλακτι, οι δε Κούρητες
ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις δόρασι τας ασπίδας
συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος ακούσῃ.Ρέα δε λίθον
 31
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

σπαργανώσασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννημένον παίδα».

(Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7),
B) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι λένε ότι αφού απο τη μια Ιδαίο άντρο
σημαίνει άντρο επι της Ίδης και ο Ψηλορείτης λέγεται και Ίδη και απο την
άλλη ο Απολλώνιος Ρόδιος στα Αργοναυτικά αναφέρει ότι η τροφός
Αδρήστεια έδωσε ένα παιγνίδι στο Δία, όταν ανατρεφόταν στο Ιδαίο
άντρο: «ποίησε φίλη τροφός Αδρήστεια άντρω εν Ιδαίω έτι νήπια
κουρίζοντι», άρα ο Δίας γεννήθηκε και ανατρεφόταν στον Ψηλορείτη.
Ωστόσο και όλα αυτά είναι απατεωνιά, παραχάραξή, ψεύδη, γιατί
αποκρύπτεται ότι ο ίδιος ο Απολλώνιος , προκειμένου να του βγουν τα
ποιητικά μέτρα στο ποίημά του Αργοναυτικά, ονομάζει το σπήλαιο όπου
ανατρεφόταν ο Δίας πότε Δικταίο («Δικταίο σπέος»), πότε Κρητικό
(«Κρηταίον υπ ‘Άντρο») και πότε Ιδαίο («άντρω εν Ιδαίω»), επειδή η
Δίκτη είναι ένα από τα όρη της οροσειράς Ίδης ή Ιδαία όρη της Κρήτης.
Το «Ιδαίο» και το Δικταίο άντρο» που αναφέρει ο Απολλώνιος στο
ποιητικό του έργο «Αργοναυτικά» θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι δυο
σπήλαια διαφορετικά, αν ο Απολλώνιος μιλούσε στο ένα για ανατροφή και
στο άλλο για γέννηση , όμως πάντα μιλά για άντρο ανατροφής, πρβ:
«οι δε τέως μακάρεσσι Θεοίς Τιτήσιν άνασσον, όφρα Ζευς έτι κούρος, έτι φρεσί νήπια ειδώς,
Δικταίο ναίεεσκεν υπο σπέος, οι δε μιν ούπωγηγενέες…” (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Α, 507 – 511)
«Νυκτί δ΄επιπλόμενη Φιλυρίδα νήσον άμειβον.ένθα μεν Ουρανίδης Φιλύρη Κρόνος, ευτ εν
Ολύμπω Τιττήνων ήνασενμ ο δε Κρηταίον υπ’ ‘Αντρον Ζευς έτι Κουρήτεσσι μετετρέφετ’ Ιδαίοισιν
Ρείην εξαπαφών παρελέξατο»… (Απολλώνιος, Αργοναυτικά Β 1233 – 1235),
«και κεν τοι οπάσαιμι Διός περικαλλές άθυρμα κείνο, το οι ποίησε φίλη τροφός Αδρήστεια
άντρω εν Ιδαίω έτι νήπια κουρίζοντι σφαίρα ευτρόχαλον» (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Γ, 132 – 136)
Οι ίδιοι αποκρύπτουν επίσης ότι ο Απολλώνιος αναφέρει πως στη
Δίκτη , στο Δικταίο άντρο, γεννήθηκαν και οι Ιδαίοι Δάκτυλοι και επίσης
αποκρύπτουν ότι ο Απολλώνιος μιλά όχι για Ίδη βουνό, αλλά για Ιδαία
όρη («Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει όρει της Κρήτης εγενήθηκαν») , πρβ.
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληαται, όσσοι έασιν
Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά σπέος, αμφοτέρησιν δραξάμενη
γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.(τους ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης, που κάποπτε η νύμφη Αγχιάλη
γεννησε στο σπήλαιο της Δίκτης)» (Απολλώνιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135)
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά σπέος, αμφοτέρησιν
δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει όρει της Κρήτης
εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική, 11ος αι. μ.Χ.)
Γ) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι λένε ότι αφού απο η μια Ιδαίο άντρο
σημαίνει άντρο επι της Ίδης και ο Ψηλορείτης λέγεται και Ίδη και απο
την άλλη ο Καλλίμαχος Κυρηναίος αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε πως ο
Δίας γεννήθηκε στην Ίδη, άρα ο Δίας γεννήθηκε και ανατρεφόταν στον
Ψηλορείτη. Ωστόσο και αυτά είναι απατεωνιά, παραχάραξη, γιατί ο
Καλλίμαχος αφενός δε λέει ότι ο Δίας γεννήθηκε στο βουνό Ίδη ή
Ψηλορείτη, αλλά στην οροσειρά Ιδαία όρη (λέει εν «ιδαίοισιν εν ούρεσι»)
και αφετέρου έχει πει πιο πριν, κάτι που αποκρύβεται, ότι ο Δίας
γεννήθηκε συγκεκριμένα στο όρος Δίκτη, που είναι ένα απο τα Ιδαία όρη
της Κρήτης και γι αυτό λέγεται Δικταίος («Δικταίον αείσομεν», Το πλήρες και
σωστό εδάφιο έχει ως εξής:
«Ζηνός έοι τί κεν άλλο παρά σπονδήσιν αείδειν
λώϊον ή θεόν αυτόν, αεί μέγαν, αιέν άνακτα,
Πηλαγόνων ελατήρα, δικασπόλον Ουρανίδησι;
πώς και νιν, Δικταίον αείσομεν ηέ Λυκαίον;
εν δοιή μάλα θυμός, επεί γένος αμφήριστον.
Ζεύ, σε μεν Ιδαίοισιν εν ούρεσί φασι γενέσθαι,
Ζευ, σε δ' εν 'Αρκαδίη: πότεροι, πάτερ, εψεύσαντο; (Καλλίμαχος «Ύμνος εις Δία»)

4) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο τους «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο» ισχυρίζονται
επίσης ότι << το Ιδαίο Άντρο είναι το σπήλαιο της, Ίδης, όπως είναι ἡ αρχαία
 32
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ονομασία του Ψηλορείτη, αυτού του κεντρικοί, δυναμικού και ψηλότερου

Βουνού της, Κρήτης, ύψους 2.456 μ. Δεν είναι μικρό το ύψος της Ίδης,
και γι αυτό δεν είναι τυχαία ἡ σύνδεσή της στην αρχαιότητα με τον Δία,
τον ύψιστο Έλληνα Θεό, τον θεό των ψηλότατων κορυφών και του
αιθέρα….>>. Ωστόσο και αυτά είναι εκτός πραγματικότητας, ψεύδη, γιατί:
Α) Το πιο ψηλό βουνό της Κρήτης, η πιο ψηλή κορφή ή άλλως
Δάκτυλος της οροσειράς Ίδη ή Ιδαία Ορη της Κρήτης μέχρι την εποχή
της Ενετοκρατίας της (1210 – 1669) θεωρούνταν όχι η κορφή, το βουνό
της Ίδης που σήμερα λέγεται Ψηλορείτης, αλλά η Δίκτη, όπως προκύπτει
τόσο από τους Ενετούς συγγραφείς, όσο και από τα επίσημα (κρατικά)
ενετικά έγγραφα. Για παράδειγμα στην έκθεση του Ενετού μηχανικού Fr
Basilicata (Στέργιου Σπανάκη «Συμβολή στην Ιστορία του Λασιθιού»)
προς τη Σύγκλητο της Ενετίας, σχετικά με τις οφειλές των όσων
καλλιεργούσαν τα δημόσια κτήματα του Λασιθίου, η Δίκτη ονομάζεται
Psiloriti. Μάλιστα στη γκραβούρα (φωτογραφία εγχάρακτη) που
συνοδεύει την έκθεση αυτή με το όρος Δίκτη και τον κάμπο του
Οροπεδίου Λασιθίου επάνω γράφει: Μ(ΟΝΤΙ) PSILORITI – LASSITI
CAMPAGNA. Επίσης στο πρακτικό της Συγκλήτου της Ενετίας έτους 1343
(Arcivio di Stato, Vnezia, Duca di Candia/ proclami/ Busta 14, Στ.
Σπανάκης «Συμβολή στην ιστορία του Λασιθίου») η Δίκτη ονομάζεται και
Ψηλορείτης και επίσης εκεί αναφέρεται ότι στην ευρύτερη περιοχή
Λασιθίου Δίκτη υπάρχει μια εκκλησία οροθέσιο με την ονομασία glesia di
Psiloriti (= εκκλησία του Ψηλορείτη).

Γκραβούρα Fr Basilicata 1618 με το

LASSITI CAMPAGNA - Μ(ΟΝΤΙ)
PSILORITI (Arcivio di Stato, Vnezia,
Duca di Candia/ proclami/ Busta 14,
Στ. Σπανάκης «Συμβολή στην
ιστορία του Λασιθίου»)

Β) Ανατρέχοντας στους αρχαίους συγγραφείς βλέπουμε ότι

κανένας δεν ονομάζει την Ίδη και με την ονομασία Ψηλορείτης ή να
αναφέρει ότι στον Ψηλορείτη γεννήθηκε ή ανατράφηκε ο Δίας ή ότι εκεί
βρισκόταν το Ιδαίον άντρο. Αυτό είναι κάτι που επαληθεύεται και απο το
ότι και οι εν λόγω αρχαιολόγοι στο βιβλίο τους «Ιδαίο Άντρο: ιερό και
μαντείο» (σελίδα 78) αναφέρουν, κάτι που αναφέρουν και ο Ιωσήφ
Χατζηδάκης («Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των αρχαιολογικών
ερευνών εν Κρήτη», 1931 ) και ο Φρ. Πλατάκης («Τα σπήλαια της
 33
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Κρήτης» ) κ.α., ήτοι ότι το σπήλαιο της Νίδας αρχικά ονομάζονταν όχι
Ιδαίο άντρο, αλλά «σπήλαιο της Νίδας» ή «Σπηλιάρα τση Βοσκοπούλας»
και μετά που ο Ιταλός αρχαιολόγος F. Halbherr βρήκε εκεί αρχαία
ευρήματα και την επιγραφή που έλεγε «Διί Ιδαίω ευχήν Αστηρ
Αλεξάνδρου» μετονομάστηκε απο το Γερμανό αρχαιολόγο Ernst
Fabricius σε Ιδαίο Άντρο.

5) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο τους «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο» ισχυρίζονται ότι
για πολλούς η αρχαία Δίκτη δεν ταυτίζεται με τη νέα, κάτι που είναι ψευδές,
γιατί η Δίκτη ήδη απο τα αρχαία χρόνια περιγράφεται ότι βρίσκεται στο
ίδιο μέρος με αυτό που είναι σήμερα. Για παράδειγμα ο Ησίοδος (Θεογονία
476 – 485) λέει ότι η Δίκτη βρίσκεται στην περιοχή της αρχαίας πόλης η
Λύκτος, πόλη στην οποία ανήκει και το Δικταίο άντρο: «πέμψαν δ’ ες
Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ οπλότατον παίδων ήμελλε τεκέσθαι,
Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη, Κρήτη εν ευρείη τραφέμεν
ατιταλλέμεναί τε. ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα μέλαιναν / πρώτην ες
Δίκτον’ …. (Θεογονία Ησιόδου, στίχοι 476 – 485)
Απο την άλλη ο αρχαίος γεωγράφος Στράβωνας αναφέρει ότι η «Λύττος»
(γενική της Λυττούς) ή «Λύκτος». βρισκόταν σε πεδιάδα (εννοεί τη πεδιάδα της
Μεσαριάς) που εκτείνεται μεταξύ Γόρτυνας και Λύκτου και είχε επίνειο τη
Χερσόνησο, άρα η Λύκτος βρισκόταν στους πρόποδες τους όρους της Δίκτης (
σύνορα Νομού Ηρακλείου – Νομού Λασιθίου), όπου βρίσκεται και η πόλη
Χερσόνησος (βρίσκεται στο βόρειο μέρος) του ίδιου βουνού, της Δίκτης): πρβ:
«κείται δ’ εν πεδίω κύκλον έχουσα η Κνωσός τον αρχαίον τριάκοντα σταδίων, μεταξύ Λυκτίας
και της Γορτυνίας, διέχουσα της μεν Γορτύνης σταδίους διακοσίους, της δε Λύττου , ην ο ποιητής
Λύκτον ωνόμασεν, εκατόν είκοσι» (Στράβων 10, C 476. IV, 7).
«Λύκτου δε, ης εμνήσθημε και πρότερον, επίνειον εστιν η λεγόμενη Χερρόνησος, εν η το της
Βριτομάρτεως ιερόν (Στράβων 10 476 IV)
Ο Στράβωνας ( Ι, C 479, ΙV - 12) αναφέρει επίσης αφενός ότι στην
Πραισό υπήρχε ιερό, δηλαδή ναός, προς χάρη του Δικταίου Δία και όχι
σπήλαιο γέννησης του Διός και αφετέρου ότι η Δίκτη, εξ αιτίας της οποίας
ο Δίας ονομάστηκε «Δίκταίος» και το ιερό του στην Πραισό «ιερό του
Δικταίου Διός», δε βρίσκεται ούτε κοντά στην «Ίδη ή Ιδαίον όρος», όπως
λέει ο Άρατος ούτε στην Κυδωνία (Χανιά), όπως λέει ο Καλλίμαχος, αλλά
ανατολικά του Ιδαίου όρους ή Ίδης και μεταξύ αυτού του βουνού και του
Σαμωνίου (ακρωτηρίου = στην Σητεία):«Είπα ήδη πως η Πράσος ανήκει στους
Ετεόκρητες και εδώ ήταν το ιερό του Δικταίου Διός. Και η Δίκτη βρίσκεται κοντά, όχι βέβαια, καθώς
λέει ο Άρατος, κοντά στο «Ιδαίον όρος. Η Δίκτη από την Ίδη απέχει και χίλια στάδια. Βρίσκεται
ανατολικά της, κι απέχει επίσης εκατό στάδια από το Σαμώνιο... . (Στράβων, Ι, C 479, ΙV - 12)
Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης (4,80) αναφέρει ότι η Δίκτη
βρίσκεται πλησίον του Ιδαίου όρους (Ψηλορείτη), όπως και είναι, τα όρη
αυτά τα χωρίζει ο κάμπος της Μεσσαράς.
Ομοίως ο Πλάτωνας (Νόμοι 1, 624-625) αναφέρει ότι υπάρχει
δρόμος στην Κρήτη που ξεκινά απο την Κνωσό, περνά απο το άντρο του
Διός (= το Δικταίο άντρο στη Δίκτη) και καταλήγει στο Δικταίο ιερό, που
βρίσκεται στην πόλη το Πράσον ή Πραισός, σύμφωνα με τον Στράβωνα ( Ι,
C 479, ΙV - 12) , όπως και είναι.

6) Είναι ψευδές ότι στο Δικταίο Άντρο δε βρέθηκαν αναθήματα ή

αρχαία ευρήματα που σχετίζονται με τη γέννηση και ανατροφή του Δία
και ως εξ αυτού δεν πιστοποιείται ότι εκεί γεννήθηκε ή ανατράφηκε ο
Δίας. Οι Άγγλοι αρχαιολόγοι Arthur John Evans και G. D. Hogarth που
ανέσκαψαν το Δικταίο Άντρο αναφέρουν και συνάμα δείχνουν
φωτογραφίες από τα πάρα πολλά αρχαιολογικά ευρήματα, καθώς και απο
τα αναθήματα που βρέθηκαν εκεί, όπως ασπίδες, παιδικά παιγνίδια,
ειδώλια εγκύων μανάδων, ειδώλια βρεφών και ….. και…. , τα οποία
πιστοποιούν ότι πράγματι εκεί, σ αυτό το σπήλαιο γεννήθηκε και
 34
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ανατράφηκε ο Δίας. Απλά άλλα απο αυτά βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο
Ηρακλείου, άλλα στο Ashmolean Museum Oxford της Βρετανίας (εκεί τα
μετέφερε Εβανς) και άλλα πουλήθηκαν ως χαλκός.
Ο Νομάρχης Λασιθίου επί Κρητικής Πολιτείας κ. Γ. Μυλογιαννάκης
στην από 7/6/1900 έκθεσή του προς την Κυβέρνηση, την Ανωτέρα
Διοίκηση επί των Εσωτερικών της Κρητικής Πολιτείας, σχετικά με τις
ανασκαφές στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο, γράφει: «παλιότερα
εξήχθησαν εκ του σπηλαίου φορτία ολόκληρα αγαλματιδίων βοών και άλλων
αντικειμένων άτινα επωλήθηκαν εις την αγορά του Ηρακλείου ως χαλκός αντί
τεσσάρων γροσίων την οκάν». (Επίσημη Εφημερίδα Κρητικής Πολιτείας, Τεύχος Β’
, αριθ. 1, έτος 1900, Βλέπε και εφημερίδα η Δίκτη, αρ. φύλλου 143/1989)
Μερικά απο τα αναθήματα του Δικταίου Άντρου βλέπε: << ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11ο
: Ε ΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ>>.

7) Ο ίδιος αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης σε συνέντευξή του

αναφέρει ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα που βρήκε στο σπήλαιο της Νίδας
(κατ’ επέκταση και αυτά που είχαν βρει εκεί και οι προηγούμενοι
αρχαιολόγοι) είχαν μεταφερθεί εκεί από αλλού, πρβ: «Ό,τι βρήκα στις 29
Αυγούστου του 1984 στο Ιδαίον Άντρο δεν ξαναβρέθηκε ποτέ από κανέναν,
επισημαίνει. Τι ήταν αυτά; Αντικείμενα που είχε κρύψει στα χώματα της
ανασκαφής ένας ανώνυμος Ανωγειανός. Τα είχε βρει πριν από χρόνια, όταν η
σπηλιά ήταν ξέφραγο αμπέλι…..» ( Εφημ. Ελευθεροτυπία: Ν. Κονταρου-
Ρασσιά : "Ο Θεός της Κρήτης ήταν μαζί του", τεύχος της 6 Νοεμβρίου
2010, σελίδα 3)

8) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο» λένε ότι «η
γέννηση του Δία μυθολογείται όχι μόνον στην Κρήτη αλλά και στην
Πελοπόννησο, στο Λύκαιο της Ἀρκαδίας και ακόμη στην Ολυμπία».
Ωστόσο και αυτό είναι μεγάλο ψέμα. Η αλήθεια είναι ότι ο Καλλίμαχος ο
Κυρηναίος (3-2ος αι π.Χ.) στο ύμνο του «Εις Δία» λέει ότι αφού απο τη
μια οι Κρήτες λένε ότι ο Δίας γεννήθηκε στο όρος Δίκτη , που είναι ένα
απο τα όρη Ιδαία όρη της Κρήτης και ως εξ αυτού καλείται «Δικταίος» και
απο την άλλη οι ίδιοι οι Κρήτες λένε ότι ο Δίας πέθανε και τον θάψανε
σε τάφο που δείχνουν, άρα οι Κρήτες, γι αυτόν, είναι ψεύτες, γιατί κατ’
αυτόν ο Δίας δεν πέθανε ούτε και θα πεθάνει ποτέ, είναι αιώνιος.
Μάλιστα προ αυτού αλλάζει και το μέρος γέννησής και ανατροφής του
Δία και το τοποθετεί απο την Κρήτη στο όρος Λύκειον της Αρκαδίας, ώστε
εξ αυτού στο εξής να τον καλούμε όχι Δικταίο, αλλά Λύκειο.
Φυσικά, αν οι αρχαίοι θεωρούσαν ότι το σπήλαιο γέννησής και
ανατροφής του Δία ήταν αυτό στη Νίδα του Ψηλορείτη ή κάποιο άλλο,
δεν θα έλεγε ο Καλλίμαχος ότι είναι ψεύτες οι Κρήτες που λένε ότι ο Δίας
γεννήθηκε στο όρος Δίκτη, που είναι ένα από αυτά των Ιδαίων ορέων της
Κρήτης και εξ αυτού λέγεται Δικταίος, αλλά ότι είναι ψεύτες οι Κρήτες που
λένε ότι ο Δίας γεννήθηκε στη Νίδα της Ίδης ή Ψηλορείτη και εξ αυτού
λέγεται ιδαίος ή κάτι τέτοιο, όμως κάτι τετοιο δεν το λέει.
Σημειώνεται ότι ακολούθως και εξ αιτίας αυτού θα έρθει αργότερα
ο Παυσανίας ( Αρκαδικά 8.38) και θα αναφέρει, λόγω των ως άνω που
είχε πει ο Καλλίμαχος, ότι οι Αρκάδες ισχυρίζονται πως ο Δίας
ανατράφηκε στα μέρη τους, στο Λύκαιον όρος της Αρκαδίας που καλείται
και Όλυμπος,
Επίσης και για τον ίδιο λόγο ο Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.) στο
«Μεσσηνιακά» (IV,31.9 και IV 33, 1-2) αναφέρει ότι και οι Μεσσήνιοι (οι
γείτονες των Αρκάδων) ισχυρίζονται ότι ο Δίας ανατράφηκε στον τόπο
τους, όπου μεταφέρθηκε ο Δίας, όταν κλάπηκε από τους Κουρήτες για το
φόβο του παιδοκτόνου πατέρα του.
 35
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Φυσικά αυτό δεν έγινε πιστευτό και για το λόγο ότι ήδη είχε
εξαπλωθεί η χριστιανική θρησκεία.
(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ «Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ
ΔΙΑΣ»: ΚΕΑΛΑΙΟ 10: <<Η ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕ ΣΤΑΙ» ΚΑΙ ΤΟ
ΨΕ ΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ή ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟ ΔΙΑ ΣΤΗ ΜΕΣΣΗΝΙΑ>> )

9) Οι εν λόγω αρχαιολόγοι Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη

Σαπουνά στο βιβλίο τους «Ιδαίον άντρο: Ιερό και μαντείο» έχουν
αποκρύψει όλα τα εδάφια των αρχαίων συγγραφέων που λένε ότι ο Δίας
γεννήθηκε ή ανατράφηκε στο όρος Δίκτη. Αναφέρουν μόνο τα εδάφια
των αρχαίων συγγραφέων που αναφέρουν ότι η γέννηση ή η ανατροφή
του Δία έγινε αντί στη Δίκτη στην οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη όπου ανήκει
η Δίκτη ή περικομμένα κατά το δοκούν, όπως ειδαμε πιο πριν, ώστε να
βγαίνει το νόημα που θέλουν. Τις σωστές πηγές βλέπε πιο κάτω.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ;
1) Στην προμετωπίδα του βιβλίου «Γιάννης Σακελλαράκης και Έφη
Σαπουνά ΙΔΑΙΟΝ ΆΝΤΡΟ: ΙΕΡΟ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΟ» αναγράφεται ότι το βιβλίο
αυτό τυπώθηκε και κυκλοφόρησε το έτος 2013, όμως ο Γιάννης
Σακελλαράκης είχε πεθάνει πριν απο τρία χρόνια, στις 25-10-2010.
Επομένως το βιβλίο αυτό γράφτηκε όχι απο τον ίδιον τον αρχαιολόγο
Γιάννη Σακελλαράκη, αλλά από άλλο, απο τη σύζυγό του Έφη Σαπουνά,
άρα εν μέρει είναι κάλπικο και είναι απορίας άξιον πως το έχει κάνει
ευαγγέλιο του ο Δήμος Ανωγείων και το προβάλει στην ιστοσελίδα του.
Ομοίως στην εφημερίδα ΕΛΕ ΘΕΡΟΤ ΠΙΑ την Τετάρτη 25/5/11 (αρ.
φύλλου 10 747, σελίδα 26) δημοσιεύτηκε άρθρο που φέρει τον
αρχαιολόγο Γιάννη Σακελλαράκη να λέει ότι ο Δίας γεννήθηκε στον
Ψηλορείτη κ.α., που όμως ο Γ. Σακελλαράκης είχε πεθάνει ήδη ένα χρόνο
πιο πριν οπότε και εδώ έχουμε ένα άλλο κάλπικο άρθρο. Παρόμοια άρθρα
υπάρχουν και πάρα πολλά άλλα. πάρχει επίσης και μια τέτοια ταινία.
Όλοι αυτοί λένε ότι αυτό…. ή αυτό …. το είπε ο αρχαιολόγος
Σακελλαράκης…. Και όμως αυτός ήταν ήδη πεθαμένος. και όλα αυτά τα
λένε για ευνόητους λόγους.
Ο ίδιος ο αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης φέρεται το έτος 1987
να είχε εκδώσει ένα τρίτομο βιβλίο με τον τίτλο «ΚΡΗΤΗ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» και εκεί δεν αναφέρει ότι ο Δίας γεννήθηκε ή ανατράφηκε
το σπήλαιο της Νίδας στον Ψηλορείτη, αλλά ότι το σπήλαιο αυτό ήταν
λατρευτικό.
2) Ο Σύλλογος Λασιθιωτών «Ο Δικταίος» επι Προεδρίας Α. Γ.
Κρασανάκη διαμαρτυρήθηκε εγγράφως τόσο στον ίδιο τον αρχαιολόγο Γ.
Σακελαράκη, όσο και στο π. Πολιτισμού για τα ψεύδη που έλεγε ή που
φερόταν να έλεγε ο αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης, ήτοι ότι ο Δίας
γεννήθηκε και ανατράφηκε στον Ψηλορείτη. Ο ίδιος δεν απάντησε ποτέ,
όμως οι πηρεσίες του πουργείου Πολιτισμού, όπως θα δούμε πιο κάτω,
δικαίωσαν πλήρως το Σύλλογο Λασιθιωτών.
3) Ο Γιάννης Σακελλαράκης είναι επίσης ο αρχαιολόγος που φέρεται
ότι έχει βρει αρχαία αποδεικτικά στοιχεία για το ότι στη Μινωική Κρήτη
τελούνταν ανθρωποθυσίες, ένα άλλο ψεύδος που επίσης έχει εκνευρίσει
τους Κρήτες:
<<Όπως χαρακτηριστικά λέει ο Σακελλαράκης, στα Ανεμόσπηλια γύρω στα
1700 π.Χ. ξετυλίχτηκε ένα δράμα θανάτου. Ένα ιερό και οι άγριοι σεισμοί που
μάστιζαν τη Κρήτη, και μάλιστα είχαν γκρεμίσει τα παλάτια της, ήταν η αιχμή του
δόρατος. Ο τοποτηρητής του ιερού, στην προσπάθειά του να εξορκίσει τη θεότητα,
αποτολμά την έσχατη πράξη: να θυσιάσει έναν άνθρωπο. Βεβαίως, μάταια. Ένας
μετασεισμός προκάλεσε την κατάρρευση της στέγης και των τοίχων του κτηρίου -
τέσσερα δωμάτια κι ένας διάδρομος, εμβαδού μόλις 1.375 τ.μ.-, σκεπάζοντας κάτω
από το χώμα τον ιερέα, περίπου 37 χρόνων, που βρέθηκε στη στάση του
 36
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

πυγμάχου, ενδεικτική της προσπάθειάς του να αντισταθεί στην πτώση της στέγης,
και τους δύο βοηθούς του, μια γυναίκα ηλικίας 28 χρόνων, που βρέθηκε
μπρούμυτα, και το τρίτο στέλεχος της ομάδας -το φύλο του παραμένει
αδιευκρίνιστο-, που φαίνεται πως κρατούσε ένα αγγείο απ' εκείνα στα οποία
συνέλεγαν το αίμα των θυσιασμένων ζώων. Το χάλκινο όπλο της θυσίας, μια λόγχη
40 εκατοστών, βρέθηκε δίπλα στο θύμα!>> (Εφημερίδα Έθνος 16/10/2009).
(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο: «ΠΕΡΙ Θ ΣΙΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΘ ΣΙΩΝ
ΚΑΙ ΣΑΡΚΟΦΑΓΙΑΣ» του ΑΔΑΜΑΝΤΙΟ (ΜΑΚΗ) Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ)

3. ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΛΕΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΚΑΙ

ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ ΣΤΗ ΔΙΚΤΗ

Ανατρέχοντας στους αρχαίους συγγραφείς βλέπουμε ότι όλοι λένε

και μάλιστα ξεκάθαρα ότι ο Δίας και γεννήθηκε και στη συνέχεια
ανατράφηκε σε σπήλαιο στο όρος η Δίκτη ή το Δίκτον, που είναι ένα απο
τα όρη της οροσειράς Ίδης ή Ιδαία όρη της Κρήτης.
Ειδικότερα οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι στο Σπήλαιο Διός
ή Δικταίο Άντρο:
1. Η Θεά Ρέα γέννησε το θεό Δία και στη συνέχεια τον άφησε
εκεί για ασφάλεια, καθώς και για ανατροφή στους Δικταίους
Κουρήτες. Συνεπώς η Λύκτος και το Δικταίο Αντρο ήταν η Βηθλεέμ
της αρχαιότητας
ΗΣΙΟΔΟΣ: «πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ
οπλότατον παίδων ήμελλε τεκέσθαι, / Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη,
Κρήτη εν ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε./ ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα
μέλαιναν / πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν δε εν χερσί λαβούσα/ άντρω εν ηλιβάτω
ζαθέης υπό κεύθεσι Γαίης, αιγαίω εν όρει πεπυκασμένω υλήεντι»…… (Θεογονία
Ησιόδου, στίχοι 476 – 485, Έκδοση Κ. Σιτλ - Σύλλογος Καθηγητών
Κωνσταντινούπολης έτος 1889 και επίσης έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας των
Ελληνικών Γραμμάτων – Π. Λεκατσάς - ΠΑΠΥΡΟΣ, έτος 1938)
ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ: «Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις
Κρήτη, οπηνίκα τον Δία εγκυμονούσα ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης
Δία και τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και ταις Μελισσέως παισί νύμφαις,
Αδραστεία τε και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της Αμαλθείας γάλακτι,
οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις δόρασι τας
ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος ακούσῃ.Ρέα δε λίθον
σπαργανώσασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννημένον παίδα».
(Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7),
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΕΥΣ: «…ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός
και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι
Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή
Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-5)
«ΑΡΑΤΟΣ: …έμπαλιν εις ώμους τετραμμέναι’ ει ετεόν γε Κρήτηθεν κείναι
γε Διός μεγάλου ιότητι ουρανόν εισανέβησαν, ο μιν τότε κουρίζοντα Δίκτω εν
ευώδει όρεος σχεδόν Ιδαίοιο άντρω εγκατέθεντο και έτρεφον εις ενιααυτόν, Δικταίοι
Κούρητες ότε κρόνον εψεύσαντο… ( Άρατος Φαινόμενα 30 - 50)
ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ: «Μυθολογείται ότι οι θεές (Μητέρες της Κρήτης)
ανέθρεψαν το Δία κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο….. , γιατί τότε που ήταν
νιούτσικος, στο ευωδιαστό Δίκτον, πλάι στο Ιδαίον όρος, σε ‘Άντρο τον έβαλαν κι
ένα χρόνο τον ανέθρεφαν, κι απ΄ έξω οι Δικταίοι Κουρήτες τον Κρόνο ξεγελούσαν»
(Διόδωρος 4, 80)
«…παρά της μητρός Ρέας και θρεψάντων εν τοις κατά την Κρήτην
Ιδαίοις όρεσι …» (Διόδωρος 5, 60)
«ανδρωθέντα δ’ αυτόν (ο Δίας) φασί πρώτον πόλιν κτίσαι πει την Δίκτα,
όπου και τη γένεσιν αυτού μυθολογούσι»…» (Διόδωρος 5.72),
ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ: «οι δε τέως μακάρεσσι Θεοίς Τιτήσιν άνασσον,
όφρα Ζευς έτι κούρος, έτι φρεσί νήπια ειδώς, Δικταίο ναίεσκεν υπο σπέος, οι δε μιν
ούπω γηγενέες…” (Απολλώνιος, Αργοναυτικά, Α, 507 – 511)
 37
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Ζήτης δ’ ιεμενοισιν ετ άσπετον εκ καματου άσθμ αναφυσιόων, μετεφώνεεν

όσον άπωθεν ήλασαν , ηδ ως Ιρις ερύκακε τάσδαι δαίξαι όρκιά τ’ ευμενέουσα θεά
πόρεν, αι δ’ υπέδυσαν δείματι Δικταίης περιωσίω ‘Αντρο ερίπνης. (Απολλώνιος
Ρόδιος Αργοναυτικά Β, 433 – 434),
"είρεο Δικταίης κορυθαίολον ‘Αντρον ερίπνης, είρεο και Κορύβαντας, όπη
ποτέ κούρος αθύρων μαζόν Αμαλθείης κουροτρόφον αιγός αμέλγων… (Νόννος,
Διονυσιακά XLVI, 14-17)
ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΚΛΗΣ: «Αγαθοκλής ο Βαβυλώνιος εν πρώτω περί
Κυζίκου φησίν ούτως: Μυθεύουσιν εν Κρήτη γενέσθαι την Διός τέκνωσιν επί της
Δίκτης, εν η και απόρρητος γίνεται θυσία. …» (Αθήναιος Ναυκρατίδης,
Δειπνοσοφισταί, ΙΧ, 376α)
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΕΥΣ: «Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν
αποφαίνουσιν εκ των Ελληνικών παραδειγμάτων ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω
του Κρητὸς και της Λυκούργου του Λακεδαιμονίου σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη
γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία
μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το
ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός
λαμβάνειν· ο δε Λυκούργος εις Δελφούς αφικνούμενος υπό του Απόλλωνος έφη
διδάσκεσθαι την νομοθεσίαν (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία»
Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-5)
ΝΟΝΝΟΣ: "είρεο Δικταίης κορυθαίολον ‘Αντρον ερίπνης, είρεο και
Κορύβαντας, όπη ποτέ κούρος αθύρων μαζόν Αμαλθείης κουροτρόφον αιγός
αμέλγων… (Νόννος, Διονυσιακά XLVI, 14-17)
VERGILIUS: “Nunc age, naturas apibus quas Juppiter ipse addidit
expedian, pro qua mercede canoros Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae
Dictaeo caeli regem pavere sub antro».. (Publius Vergilius Maro, Georgica ΙV, 149
– 152)
Μετάφραση: «και τώρα ομπρός∙ τα διώματα θα διηγηθώ, που ο Δίας στις
μέλισσες εχάρισε για πλερωμή τους όταν εκείνες ακολούθησαν τους κρότους των
Κουρήτων τους βροντερούς και του χαλκού το σήματα κ’ εθρέψαν το βασιλέα του
ουρανού μες στη σπηλιά της Δίκτης…>>. (Publius Vergilius Maro, Georgica ΙV,
149 – 152 μτφρ. Κ. Θεοτόκης):
ΟΒΙΔΙΟΣ: …. «Candida Dictaei spectans tentorfia regis, Laeter, ait
doleamne geri lacrymabile bellum (43. Dictaei.] of Crete. For Dicte is mountain of
Crete). (Ovid’s Metamorphoses Fab. 1)
CULUMELLA: «Ista enim, quantis non dedeceant poetam, summatim
tamen et uno tantummodo versiculo leviter attigit Vergilius, cum sic ait: Dictaeo
caeli regem paverc sub antro». (Columella, De re Rustica IX, II, 3)
LUCRETI(US): « Phrygias inter si forte catervas Ludunt in numerumque
exultant sanguine laeti Terrificas capitum quatientes numine cristas Dictaeos
referunt Curetas, qui Iovis illum Vagitum in Creta quondam occultasse feruntur,
Cum pucri circum pucrum pernice chorea Armatei in numerum pulsarent aeribus
aera. (TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA LIBER SECVNDVS, 630-635)
ITALIUS : «semiuirique chori, gemino qui Dindyma monte casta colunt, qui
Dictaeo bacchantur in antro, quique Idaea iuga et lucos nouere silentis…..»
(SILIUS ITALIUS, 17,20-21)
EPIGRAMMATA : « Caesaris alma dies et luce sacratior ilia, /Conscia
Dictaeum qua tulit Ida lovem, / Longa, precor, Pylioque veni numerosior aevo /
Semper et hoc voltu vei meliore nite. / Hie colat Albano Tritonida multus in auro 5 /
Perque manus tantas plurima quercus eat; M. YAL. MARTIALIS, EPIGRAMMATA,
EP. 160. (IV.i)
2. Ο Μίνωας πήρε τις θείες εντολές από το θεό Δία και τις έκανε νόμους
των ανθρώπων, κάτι όπως ο Μωυσής στο όρος Σινά.
«Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν αποφαίνουσιν εκ των Ελληνικών
παραδειγμάτων ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω του Κρητὸς και της Λυκούργου του
Λακεδαιμονίου σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις
το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των
Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί
συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν· ο δε Λυκούργος εις
Δελφούς αφικνούμενος υπό του Απόλλωνος έφη διδάσκεσθαι την νομοθεσίαν
 38
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,2- LXΧ, 3-

5)
«Πήγαινε λοιπόν ο Μίνωας κάθε εννέα χρόνια κι έμενε ένα χρόνο στη
σπηλιά του Δία , από τη μια για να μάθει και από την άλλη για να δείξει τι είχε
μάθει από το Δία την προηγούμενη φορά….. Γι’ αυτό το λόγο θέσπισε αυτούς
τους νόμους (ο Μίνωας) για τους πολίτες του, εξ αιτίας των οποίων η Κρήτη
ευημερεί ανέκαθεν, καθώς και η Σπάρτη από τότε που άρχισε να τους χρησιμοποιεί,
επειδή οι νόμοι αυτοί είναι θεϊκοί………» (Πλάτων, Μίνως, 319 – 320)
3. Ο Δίας, όταν μεγάλωσε, συνευρέθηκε ερωτικά με την πριγκίπισσα
Ευρώπη, την οποία είχε απαγάγει από τη Φοινίκη, καρπός των οποίων ήταν
τρία παιδιά: ο Μίνωας, ο Ραδάμανθυς και ο Σαρπηδόνας. Στη συνέχεια ο
Μίνωας δημιούργησε την περίφημη μινωική Θαλασσοκρατορία, καθώς και την
πρώτη αξιόλογη στον κόσμο πολιτεία > πολιτισμό, την οποία αντέγραψαν πρώτα
οι Σπαρτιάτες στέλνοντας στην Κρήτη το νομοθέτη τους Λυκούργο, μετά οι Αθηναίοι
στέλνοντας στη Κρήτη το νομοθέτη τους Σόλωνα και μετά οι Ρωμαίοι στέλνοντας
στην Κρήτη το νομοθέτη τους Νουμά και έτσι εξημερώθηκαν και ευημέρησαν και
αυτοί:
«Ταύτα εκ Φοινίκης άχρι της Κρήτης εγένετο. Επεί δε επέβη τη νήσω ο μεν
ταύρος ουκέτι εφαίνετο, έπιλαβόμενος δε της χειρός ο Ζευς άπηγε την Ευρώπην,
εις το Δικταίο ‘Αντρο, ερυθριώσαν και κάτω ορώσαν. Ηπίστατο γαρ ήδη εφ' ότω
άγοιτο». (Λουκιανός Σαμωσατέας, Ενάλιοι Διάλογοι, 15, 4).
Μετάφρασή: Όταν όμως επιβιβάστηκε στο νησί, ο ταύρος δεν φαινόταν πια,
αλλά ο Δίας πήρε από το χέρι την Ευρώπη και την οδήγησε στο Δικταίο Αντρο,
κατακόκκινη και με το βλέμμα χαμηλωμένο γιατί είχε πια καταλάβει που
πήγαινε. (Λουκιανός, «Ενάλιοι διάλογοι» μετάφραση εκδόσεων «Κάκτος»)
4. Αποκοιμήθηκε για πάρα πολλά έτη (κάπου 57) ο κρητικός σοφός και
μάντης (προφήτης) Επιμενίδης:
«Αφίκετο ποτέ Αθήναζε Κρης ανήρ, όνομα Επιμενίδης, κομίζων λόγον
ούτωσι ρηθέντα, πιστευεσθαι χαλεπόν. Εν του Διός του Δικταίου τω άντρω κείμενος
(Επιμενίδης) ύπνω βαθύ έτη συχνά όναρ έφη εντυχείν αυτός θεοίς και Θεών λόγοις
και αληθεία και δίκη τοιαύτα άττα μυθολογών, ηνίττετο οίμαι ο Επιμενίδης»
(Maximus Tyrius, Philosophvmena X, 1 = Μάξιμος Τύριος: Λόγοι 10, 1, Maximos z
Tyru, Dialexeis 10 (p. 110,13 Hobein = c. 28; p. 286 Dav.)
5. Η νύμφη Αγχιάλη γέννησε τους Ιδαίους Δάκτυλους, πρβ:
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληαται,
όσσοι έασιν Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά σπέος,
αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.(τους ιδαίους Δακτύλους της
Κρήτης, που κάποπτε η νύμφη Αγχιάλη γεννησε στο σπήλαιο της Δίκτης)»
(Απολλώνιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135)
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά σπέος,
αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, επειδή εν Ίδει
όρει της Κρήτης εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική,
11ος αι. μ.Χ.)
6. Κατοικούσαν οι Άρπυες, τα τέρατα με φτερά και κεφάλι γυναίκας. Ο
Απολλώνιος Ρόδιος στα «Αργοναυτικά» αναφέρει ότι στο σπήλαιο της Δίκτης
κατοικούσαν και οι Άρπιες, οι οποίες ήσαν τρία αρπακτικά (απ΄όπου και «άρπυιες»,
από το χαρπάζω > αρπάζω ) πουλιά με κεφάλι γυναίκας και οι οποίες ονομάζονταν:
Αελλώ (= θυελλώδης), Ωκυπέτη (= γοργόφτερη) και Κελαινώ (= σκοτεινή). Τα
τέρατα αυτά θεωρούνταν αγγελιαφόροι του Άδη, άρπαζαν τα παιδιά και τις ψυχές
των ανθρώπων και τις πήγαιναν στον Άδη. Οι Άρπυιες παρουσιάζονται στη «Θεία
Κωμωδία» του Δάντη (Ωδή XIII της «Κόλασης») να καταδιώκουν όσους
αυτοκτόνησαν. Ο Απολλώνιος τις φέρει να βασανίζουν με εντολή του Απόλλωνα
το βασιλιά της Θράκης Φινέα, επειδή έκανε κατάχρηση των μαντικών του ιδιοτήτων.
Όταν οι Αργοναύτες έφθασαν στη Θράκη, τις καταδίωξαν οι γιοι του Βορέα Ζήτης
και Κάλαϊ, για να απαλλάξουν το Φινέα από το μαρτύριο και εκείνες επέστρεψαν
στη φωλιά τους στο Δικταίο Αντρο, πρβ:
«Ζήτης δ’ ιεμενοισιν ετ άσπετον εκ καματου άσθμ αναφυσιόων, μετεφώνεεν
όσον άπωθεν ήλασαν , ηδ ως Ιρις ερύκακε τάσδαι δαίξαι όρκιά τ’ ευμενέουσα θεά
πόρεν, αι δ’ υπέδυσαν δείματι Δικταίης περιωσίω ‘Αντρο ερίπνης. (Απολλώνιος
Ρόδιος Αργοναυτικά Β, 433 – 434),
 39
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Τότε οι Άρπυιες κι η Ίριδα χωριστήκανε, κι αυτές πήγανε στη σπηλιά

τους στην Κρήτη του Μίνωα, ενώ εκείνη γύρισε στον Όλυμπο, πετώντας με τα
γρήγορα φτερά της». (Απολλώνιος Αργοναυτικά Β 298 – 300)
7. Ο Κουρήτης Πύρριχος βρήκε τον πρώτο χορό στον κόσμο, τον
χορός που φέρει το όνομά του, την Πυρρίχη, η οποία αρχικά ήταν παιχνίδι
των στρατιωτών που φυλάγαν το Δία και γύρω απο αυτόν προκειμένου να
τον κάνουν να ηρεμεί, πρβ:
«Ελληνικόν δ´ άρα και τούτ´ ην εν τοις πάνυ παλαιὸν επιτήδευμα, ενόπλιος όρχησις ἡ
καλουμένη πυρρίχη, ειτ´ Αθηνάς πρώτης επί Τιτάνων αφανισμώ χορεύειν και ορχείσθαι συν τοις
όπλοις ταπινίκια υπό χαράς αρξαμένης, είτε παλαίτερον έτι Κουρήτων αυτήν καταστησαμένων,
ότε τον Δία τιθηνούμενοι θέλγειν εβούλοντο κτύπῳ τε όπλων και κινήσει μελών ενρύθμῳ
καθάπερ ο μύθος έχει. Δηλοί δε και τούτου την αρχαιότητα ως επιχωρίου τοις Έλλησιν Όμηρος
πολλαχή μεν και άλλη, μάλιστα δ´ εν ασπίδος κατασκευή, ήν Αχιλλεί δωρήσασθαί φησιν Ήφαιστον.
Υποθέμενος γάρ εν αυτή δύο πόλεις την μεν ειρήνη κοσμουμένην, την δε πολέμῳ κακοπαθούσαν,
εν η την αμείνω καθίστησι τύχην εορτάς ποιών και γάμους και θαλίας ώσπερ εικος και ταύτα λέγει·
Κούροι δ´ ορχηστήρες εδίνεον· εν δ´ άρα τοίσιν Αυλοί φόρμιγγές τε βοήν έχον· αι δε
γυναίκες Ιστάμεναι θαύμαζον επί προθύροισιν εκάστη. Καὶ αύθις έτερον εν αατή λέγων
διακεκοσμήσθαι Κρητικὸν ηιθέων τε και παρθένων χορὸν ώδε είρηκεν· Εν δε χορὸν ποίκιλλε
περικλυτός αμφιγυήεις, Τω ίκελον οίόν ποτ´ ενί Κνωσσώ ευρείῃ Δαίδαλος ήσκησεν καλλιπλοκάμῳ
Αριάδνη… .(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Λογος 7,72)
«….ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος,
εν ω τραφήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες ………… Κουρήτες ήσαν οι πρώτοι
καταστησάμενοι. Τον δε περί αυτών μύθον ουέὲν δέομαι προς εἰδότας ὀλίγου δειν
πάντας γράφειν» (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λόγος
2 LXI, 2 - LXΧ, 3-5).
«… Η δε ενόπλιος όρχησις στρατιωτική, και η πυρρίχη δηλοί και ο Πύρριχος,
ον φασιν ευρετήν είναι της τοιαύτης ασκήσεως των νέων και τα στρατιωτικ…ά»
(Στραβων, 10.5 ΙΙΙ 8).
…«Είδη δε ορχημάτων, εμμέλεια, τραγική, κόρδακες, κωμικοί, σικιννίς,
σατυρική. Ενόπλιοι ορχήσεις, πυρρίχη τε, και τελεσίας, επώνυμοι δύο Κρητών
ορχηστών, Πυρρίχου τε καὶ Τελεσίου. εκαλείτο δε τι και ξιφισμός, και ποδισμός, και
διαρρικνούσθαι, όπερ ην το την οσφὺν φορτικώς περιάγειν. Ην δε και κώμος ειδος
ορχήσεως. Και τετράκωμος, Ηρακλέους ιερά, και πολεμική. Ην δε και κωμαστική,
μάχην και πληγάς έχουσα…..(Pollux = Πολυδεύκης Ιούλιος «Ονομαστικό Λεξικό»)
8. Η θέμις και οι Μοίρες μεταμόρφωσαν τους ασεβείς ανθρώπους που
παραβίασαν το άβατο του Δικταίου Άντρου σε πουλιά οιωνούς: σε γλαύκες,
σε κούκους κ.λπ.:
«Στην Κρήτη λέγεται πως υπάρχει ένα ιερό Άντρο μελισσών, όπου,
σύμφωνα με το μύθο, γέννησε η Ρέα το Δία και δεν είναι όσιο σε κανένα να μπαίνει
μέσα σ’ αυτό, ούτε θεός ούτε θνητός. Σε χρόνο καθορισμένο κάθε χρόνο είναι ορατή
μια μεγάλη λαμπερή φωτιά να βγαίνει από το σπήλαιο και αυτό, σύμφωνα με το
μύθο, γίνεται, όταν εκβράζεται το αίμα από τη γέννηση του Δία. Και κατέχουν το
Άντρο αυτό οι ιερές μέλισσες, οι τροφοί του Δία. Σε αυτό το σπήλαιο πήραν το
θάρρος να μπουν ο Λάιος, ο Κέρβερος, ο Κελεός και ο Αιγωλιός, για να πάρουν
πάρα πολύ μέλι και αφού περιέβαλαν όλο τους το σώμα με χαλκό (μπήκαν μέσα
και ) άντλησαν το μέλι από τις μέλισσες. Όταν είδαν τα σπάργανα του Δία, εξερράγη
ο χαλκός στο σώμα τους και ο Δίας βρόντηξε και ύψωσε τον κεραυνό του (για να
τους κεραυνοβολήσει), όμως οι Μοίρες και η Θέμις τον εμπόδισαν, γιατί δεν ήταν
όσιο εκεί να πεθάνει κάποιος και έτσι ο Δίας τους μεταμόρφωσε σε όρνιθες. Και
προήλθε από αυτούς το γένος των οιωνών, οι λάιοι (οι γλάροι), οι κέρβεροι (οι
δρυοκολάπτες), οι κολοιοί (= οι κούκοι) και οι αιγωλιοί (= γλαύκες) , οι οποίοι έγιναν
καλοί και τέλειοι κοντά στις άλλες όρνιθες, όταν είδαν το αίμα του Δία (Αντωνίνος
Λεβαράλις, Μεταμορφώσεων Συναγωγή, Φώρες 19, Ιστορεί Βοίος Ορνιθογονίας
β’)
 40
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δ Δ
Σ ΛΛΟΓΗ ΑΔΑΜ (ΜΑΚΗ) Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ 277

4. ΕΙΝΑΙ ΨΕΥΔΕΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΔΙΚΤΗ ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ

ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Μερικοί ισχυρίζονται ότι η αρχαία Δίκτη της Κρήτης δεν ταυτίζεται

με τη νέα και άλλοι απο αυτούς την τοποθετούν πιο ανατολικά και άλλοι
πιο δυτικά της νήσου, αυτό κατά το δοκούν, κάτι που είναι εντελώς
ψευδές, γιατί η Δίκτη ήδη απο τα αρχαία χρόνια περιγράφεται ότι
βρίσκεται στο ίδιο μέρος με αυτό που είναι σήμερα. Για παράδειγμα απο
τη μια ο Ησίοδος στη Θεογονία (476 – 485) αναφέρει ότι η Δίκτη και το εκεί
σπήλαιο γέννησης του Δία βρίσκονται στην περιοχή της αρχαίας πόλης η
Λύκτος, όπως και είναι:
«πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ οπλότατον
παίδων ήμελλε τεκέσθαι, Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη, Κρήτη εν
ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε. ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα μέλαιναν
/ πρώτην ες Δίκτον’ …. (Θεογονία Ησιόδου, στίχοι 476 – 485).
Απο την άλλη ο αρχαίος γεωγράφος Στράβωνας αναφέρει ότι η «Λύττος»
(γενική της Λυττούς) ή «Λύκτος». βρισκόταν σε πεδιάδα (εννοεί τη πεδιάδα της
Μεσαριάς) που εκτείνεται μεταξύ Κνωσού, Γόρτυνας και Λύκτου και είχε επίνειο τη
Χερσόνησο.
Επομένως η Λύκτος βρισκόταν στους πρόποδες τους όρους της Δίκτης (
σύνορα Νομού Ηρακλείου – Νομού Λασιθίου), όπου βρίσκεται και το Δικταίο Άντρο
(βρίσκεται στο πίσω μέρος του ίδιου βουνού ) και η πόλη Χερσόνησος (βρίσκεται
στο βόρειο μέρος του ίδιου βουνού, της Δίκτης): πρβ:
«κείται δ’ εν πεδίω κύκλον έχουσα η Κνωσός τον αρχαίον τριάκοντα
σταδίων, μεταξύ Λυκτίας και της Γορτυνίας, διέχουσα της μεν Γορτύνης σταδίους
διακοσίους, της δε Λύττου , ην ο ποιητής Λύκτον ωνόμασεν, εκατόν είκοσι»
(Στράβων 10, C 476. IV, 7).
«Λύκτου δε, ης εμνήσθημε και πρότερον, επίνειον εστιν η λεγόμενη
Χερρόνησος, εν η το της Βριτομάρτεως ιερόν (Στράβων 10 476 IV)
Ο Στράβωνας ( Ι, C 479, ΙV - 12) αναφέρει επίσης αφενός ότι στην
Πραισό υπήρχε ιερό, δηλαδή ναός, προς χάρη του Δικταίου Δία και όχι
σπήλαιο γέννησης του Διός και αφετέρου ότι η Δίκτη, εξ αιτίας της οποίας
ο Δίας ονομάστηκε «Δίκταίος» και το ιερό του στην Πραισό «ιερό του
Δικταίου Διός», δε βρίσκεται ούτε κοντά στην «Ίδη ή Ιδαίον όρος», όπως
λέει ο Άρατος ούτε στην Κυδωνία (Χανιά), όπως λέει ο Καλλίμαχος, αλλά
ανατολικά του Ιδαίου όρους ή Ίδης και μεταξύ αυτού του βουνού και του
Σαμωνίου (ακρωτηρίου = στην Σητεία):«Είπα ήδη πως η Πράσος ανήκει στους
Ετεόκρητες και εδώ ήταν το ιερό του Δικταίου Διός. Και η Δίκτη βρίσκεται κοντά, όχι βέβαια, καθώς
 41
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

λέει ο Άρατος, κοντά στο «Ιδαίον όρος. Η Δίκτη από την Ίδη απέχει και χίλια στάδια. Βρίσκεται
ανατολικά της, κι απέχει επίσης εκατό στάδια από το Σαμώνιο... . (Στράβων, Ι, C 479, ΙV - 12)
Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης (4,80) λέει ότι η Δίκτη βρίσκεται
πλησίον του Ιδαίου όρους (Ψηλορείτη) και έτσι είναι, τα όρη αυτά τα
χωρίζει ο κάμπος της Μεσσαράς. Μάλιστα εχουν και κοινό ποταμό, τον
Ανεποδάρη, ο οποίος διακλαδίζεται και στα δυο βουνά πριν εκβάλει στο
Λιβυκό πέλαγος.
Ομοίως οι αρχαίες επιγραφές – όρκοι που προσυπόγραφε η αρχαία
πόλη Λύκτος ή Λύττος με τις γειτονικές ης πόλεις φανερώνουν ότι
βρισκόταν στο δυτικό μέρος της Δίκτης και συνόρευε απο τη μια ( δυτικά)
με την Κνωσσό και με τις πόλεις Κνωσσός Ιεράπυτνα, Μίλατος και
Δρήρος, πρβ:
«Ομνύω ταν Εστίαν και Ζήνα Οράτριον και ταν Αθαναίαν Ωλερίαν και Ζήνα Μοννίτιον και
Ήραν και Αθαναίαν Πολιάδα και Απόλλωνα Πύτιον και Λατώ και Άρεα και Αφροδίταν και Κωρήτας
και Νύμφας και θεός πάντας και πάσας. Η μαν εγω συμμαχήσω τοις Ιεραπυτνίοις τον πάντα χρόνον
απλόως και αδόλως και τον αυτόν φίλον και εχθρός εξώ και πολεμήσω από χώρας, υι κα και ο
Ιεραπύτνιος. Και το δίκαιον δώσω και εμμενώ εν τοις συνκείμενοις, εμενόντων και των Ιεραπυτνίων.
Επιορκότι μεν ήμεν τος θεός εμμανίας και γινέσθαι πάντα τα υπεναντία, ευορκώσι δε τος θεός ιλέος
ήμεν και γινέσθαι πολλά κ’αγαθά. . (Όρκος Λυκτίων-Ιεραπυτνίων, Delectus inscriptionum
Graecarum propter dialectum memorabilium composuit P. Cauer by Paul Cauer)
«Ομνύω τάν Έστίαν και ταν εμ Πρυτανείω και τον Δήνα τον Αγοραίον και τον Δήνα τον
Ταλαίον και τον Απόλλωνα τον Δελφίνιο και τα Αθαναίαν ταν Πολιούχον και τον Απέλλωνα Ποίτιον
και ταν Λατούν και ταν Άρτεμιν και τον Άρεα και ταν Αφροδίταν και το Ερμάν και τον Άλιον και ταν
Βριτόμαρτιν και τομ Φοίνικα και ταν Αμφίωνα και ταγ Γαν και τον Ουρανόν και ηρώας και ηρωάσσα
και κράνας και ποταμούς και θεούς πάντας και πάσας η μαν εγω ποκά τοις Λυττίοις καλώς
φρονησείν μήτε τέχνα μήτε μαχανά μήτε εν νυχτί μήτε πεδ’ αμέρα και σπευσίω, ότι κα δυάμια, κακόν
τα πόλει τα των Λυττίων……. Και μήτε ταμ πόλι προδωσείν ταν των Δρηρίων, μήτε ούρεια τα των
Δρηρίων μηδέ Κνωσίων, μηδέ άνδρας τοις πολεμίοις προδωσείν, μήτε Δρηρίους μήτε Κνωσίους…….
Και οι Μιλάτιοι επεβωλευσαν εν τα νεομηνία τα πόλει τα των Δρηρίων ένεκα τας χώρας αμάς τας
αμφιμαχόμεθα.…….».( Όρκος Λυττίων – Δρηρίων - Κνωσίων , Delectus inscriptionum Graecarum
propter dialectum memorabilium composuit P. Cauer by Paul Cauer, σελίδα 77 και 78)

Οι Κουρήτες κτυπούν τις

ασπίδες και τα κράνη τους
(«κορύπτοντας»), ενώ ο
μικρός Δίας θηλάζει την αίγα
Αμάλθεια. Η γυναίκα που
κάθεται αριστερά είναι
πιθανόν η τροφός Ίδη ή η
Αδράστεια. Μαρμάρινο
ανάγλυφο, τμήμα βάσης,
περίπου 160 μ.Χ., Musei
Capitolini, Ρώμη.

Ο Πλάτωνας (Νόμοι 1, 624-625) λέει ότι υπάρχει δρόμος στην

Κρήτη που ξεκινά απο την Κνωσό, περνά απο το άντρο του Διός (= το
Δικταίο άντρο στη Δίκτη) και καταλήγει στο ιερό του Δία . Το ιερό του
Δία βρισκόταν στην πόλη το Πράσο ή η Πραισός, όπως αναφέρει . ο Στράβων,
(Ι, C 479, ΙV - 12).
 42
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΑΡΧΑΙΟΣ ΧΡΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ, ΑΓΕΛΛΟΥ ΒΕΡΓΙΚΙΟΥ 1554, ΜΕ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ο Άγγλος αρχαιολόγος που ανέσκαψε την Κνωσό, ο Sir Arthur John

Evans, στο σύγγραμμά τους «Further Discoveries of Cretan and Aegean
Script»'J.H.S. (1897) αναφέρει ότι η μεγάλη σπηλιά στο κρημνώδες
βουνό Lasethi, πάνω από το χωριό Ψυχρό πρέπει οπωσδήποτε να
ταυτιστεί με το Δικταίο Άντρο των Λυττίων παραδόσεων. Βρίσκεται μόνο
τέσσερις και μισή ώρες μακριά από το χώρο της πόλης Λύττου και αυτή,
σύμφωνα με τον Ησίοδο, ήταν η γενέτειρα του Δία, κάτι που βεβαιώνεται
και από τα λείψανα των αναθηματικών που ανακαλύφθηκαν εκεί σε
αφθονία, Αναφέρει επίσης ότι η Λύκτος και το Δικταίο άντρο βρίσκονται
στο ίδιο βουνό και συνδέονται μεταξύ τους με λιθόκτιστο μινωικό
μονοπάτι που είναι 4 ώρες δρόμο με μουλάρι, πρβ: «The scene of this
discovery (of libation table from Dictaean Cave ) was the great cave on the steep
of Mount Lasethi, above the village of Psychro, which must certainly be identified
with the Diktaion Antron of the Lyttian traditions. It lies, in fact, only four and a half
hours distant from the site of Lyttos, with which it was connected over a low
mountain pass by what appears to have been a very ancient midline. This cave,
according to the Lyttian legend preserved by Hesiod, was the birthplace of Zeus,
and the votive relics discovered I extraordinary abundance attest, in fact, the
existence there of a cult identical with that of the Cave of Zeus on Mount Ida……..».
(Arthur Evans «Further Discoveries of Cretan and Aegean Script», 1897)
Ο Onorio Belli (γιατρός του Γενικού Προβλεπτή των Ενετών Alvise Antonio
Grimani) σε επιστολή του με ημερομηνία 11η Οκτωβρίου 1586, σχετικά με την
αρχαία πόλη Λύττο, αναφέρει: «Η πόλη αυτή της Λύττου ήταν κτισμένη πάνω σε
ένα ύψωμα με διάφορες κορυφές και είχε ελάχιστο επίπεδο έδαφος, και πάντοτε
ανέβαιναν και κατέβαιναν…... Εκεί βρήκα επίσης πολλές επιτύμβιες επιγραφές που
έχετε δει από τις οποίες βγαίνει ότι αν και, όπως λέει ο Πολύβιος, εκείνοι της
Κνωσού και της Γόρτυνας κατέστρεψαν αυτή την πόλη, όμως φαίνεται πως στον
καιρό του Τραϊανού, του Αδριανού και του Ματίντιε αυτή άνθισε πολύ. Η πόλη αυτή
είναι μακριά από τη βόρεια θάλασσα δώδεκα ή δεκατέσσερα μίλια. Στη θάλασσα
αυτή μια άλλη πόλη, που ονομαζόταν Χερρόνησος και τώρα λέγεται Χερσόνησος.
Αυτή ήταν λιμάνι για τα πλοία της Λύττου…… Το υδραγωγείο αυτό άρχιζε
τέσσερα ή πέντε μίλια πάνω από τη Λύττο και έπαιρνε το νερό μιας πηγής
των πολύ ψηλών βουνών που λέγονται Λασίθι και το διοχέτευε πρώτα στη
Λύττο κι έπειτα στη Χερσόνησο..» (Onorio Belli, Bibliotera Ambrosiana Μilano ,
Edward Falkener « Theatres and other remail in Crete » from a ms. History of
Candia by Onorio Bello in in 1586)
 43
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ομοίως ο Ολλανδός
περιηγητής επι ενετοκρατίας
Olfert Dapper (1636-1689) στο
βιβλίο του «Description exacte
des isles de l'Archipel», σχετικά
με τους εν λόγω στίχους της
Θεογονίας και τη Λύκτο,
αναφέρει:
Νόμισμα Λύττου, 4ος - 3ος αι. π.Χ., με το Δία και τον «Λέγουσι λοιπον, ότι η Ρέα,
αετό του έγκυος ούσα το Δία, καθ ην στιγμήν
έμελε να γεννήση, επαραμέρησεν
επάνω εις το όρος της Δίκτης, δια να
κρυφθή από τα όμματα του Κρόνου, όστις κατέτρωγε τα άρρενα αυτού βρέφη. Επειδή ιδού τι λέγει ο
Ησίοδος: «Έστειλαν την Ρέα επάνω εις το όρος της Δίκτης προς τους χονδρούς λαούς της Κρήτης,
όταν έμελλε να γεννήση το τελευταίον της βρέφος, όπερ ην ο μεγας Ζευς («Πεμψαν δ’ ες Δίκτον
Κρήτης ες πίονα δήμον, Οπποτ’ άρ οπλότατον παίδων ήμελλε τεκέσθαι Ζήνα μέγαν ….. Ησίοδ. Εις
την Θεογ. Αυτού».).Αυτό το σπήλαιον του Διός ήτο τρόπον τινά καθιερωμένον εις τα μέλισσας,
ώστε μήτε θεός μήτε άνθρωπος εδύνατο ή ετόλμα να έμβη εκεί…..» ( Olfert Dapper, «Description
exacte des isles de l'Archipel, μτφ Μ. Βερνάρδου του Κρητός)

Ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος, ο Πολύβιος κ.α. αναφέρουν ότι οι Λύκτιοι

ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων και η πόλη αυτή καταστράφηκε από τους
Κνώσιους.
Ο Στέφανος Βυζάντιος, σχετικά με την αρχαία πόλη Λύκτο ή Λύττο, αναφέρει:
«Η Λύκτος είναι πόλη της Κρήτης, η οποία πήρε το όνομά της από τον Λύκτο, τον
Λυκάονα. Μερικοί πιστεύουν ότι πήρε αυτό το όνομα επειδή βρίσκεται σε υψηλό
τόπο. Το εθνικό είναι Λύκτιος και το θηλυκό Λυκτηίς». Ο Όμηρος αναφέρει ότι
αρχηγός των Λυκτίων στην εκστρατεία της Τροίας ήταν ο Κοίρανος και όλων των
Κρητών (Κνωσίων, Λυκτίων κ.λπ.) ήταν ο Ιδομενέας, ο εγγονός του Μίνωα (Ιλιάδα
Β 647, Ρ 611).
Ο Βιργίλιος στην Αινειάδα (3,400401) αναφέρει ότι ο Ιδομενέας, ήταν
Λύκτιος (Lyctius Idomeneus) και μετά την εκδίωξή του από την Κρήτη, κατέφυγε
στην Κάτω Ιταλία, όπου έκανε πόλεμο με τους Σαλλεντίνους.

5. Η ΠΑΡΑΠΟΙΗΜΕΝΗ ΘΕΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΗΣΙΟΔΟΥ ΚΑΙ Η ΥΠΟΤΙΘΕΜΕΝΗ

ΕΡΙΔΑ ΜΕΤΑΞΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΨΥΧΡΟΥ ΚΑΙ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΝΙΔΑΣ

Κατά καιρούς όλο και παρουσιάζεται κάποιος που λέει ότι διάβασε
τη «Θεογονία» (στίχοι 476 – 485 ) του Ησιόδου και εκεί είδε ότι ο Ησίοδος
ναι μεν αναφέρει ότι ο Δίας γεννήθηκε σε σπήλαιο στην Κρήτη, όμως δε
λέει και που ακριβώς βρισκόταν αυτό το σπήλαιο οπότε να δεχθούμε και
έτσι να πάψει η έριδα ότι ο Δίας γεννήθηκε στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο
άντρο στη Δίκτη και ανατράφηκε ή κρύφτηκε στο σπήλαιο Νίδας στον
Ψηλορείτη.
Ωστόσο αυτό δεν ευσταθεί, γιατί η πραγματικότητα είναι ότι στο
εμπόριο υπάρχουν αρκετές εκδόσεις της θεογονίας τους Ησιόδου μια των
οποίων είναι παραποιημένη από τυπογραφικό λάθος. Οι μη
παραποιημένες γράφουν επακριβώς, σχετικά με το σπήλαιο όπου η θεά
Ρέα πήγε και γέννησε το Δία, τα εξής:
«πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ οπλότατον
παίδων ήμελλε τεκέσθαι, Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη, Κρήτη εν
ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε./ ένθα μιν ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα μέλαιναν
πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν δε εν χερσί λαβούσα/ άντρω εν ηλιβάτω ζαθέης υπό
κεύθεσι Γαίης, αιγαίω εν όρει πεπυκασμένω υλήεντι»…… (Βλέπε π.χ. «Θεογονία
Ησιόδου, στίχοι 476 – 485, έκδοση Κ. Σιτλ - Σύλλογος Καθηγητών
Κωνσταντινούπολης έτος 1889. Ομοίως βλέπε «Θεογονία Ησιόδου» στίχοι
476 – 485 έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας των Ελληνικών Γραμμάτων –
Π. Λεκατσάς - ΠΑΠ ΡΟΣ, έτος 1938 κ.α.)
 44
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δηλαδή γράφουν ότι η θεά Ρέα πήγε στην Πόλη Λύκτο και απο εκεί
στη Δίκτη ή το Δικταίο όπου γέννησε το Δία.
Αντίθετα η παραποιημένη θεογονία , που είναι αυτή των εκδόσεων
«Κάκτος», γράφει ότι η θεά Ρέα πήγε στην πόλη Λύκτο και απο εκεί στην
πόλη Λύκτο όπου γέννησε το γιο της Δία: «…πέμψαν δ’ ες Λύκτον…..
πρώτην ες Λύκτον’ κρύψεν…..» αντί του ορθού «…πέμψαν δ’ ες Λύκτον…..
πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν…..» στίχοι 476 – 485,
Δηλαδή γράφει δυο φορές τη λέξη Λύκτον, αντί μιας και αυτό απο
τυπογραφικό λάθος ( έχει μεταγραφεί το Δι… σε Λυ…. στη λέξη «Δίκτον»),
όπως προκύπτει από τις άλλες εκδόσεις της Θεογονίας, καθώς και απο
τους άλλους αρχαίους συγγραφείς που επαναλαμβάνουν στα κείμενά τους
στίχους του Ησιόδου.
Για παράδειγμα το αρχαίο «ΕΤ ΜΟΛΟΓΙΚΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΗΓΟ Ν Η
ΜΕΓΑΛΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ» (11ος αι. μ.Χ.) αναφέρει ότι η Δίκτη λέγεται και
«Δίκτον» , ήτοι όπως την αναφέρει και ο Ησίοδος πρβ:«Δίκτη, όρος της Κρήτης,
και άκρα κειμένη κατά το Λιβυκόν πέλαγος. Καλείται δε και ουδετέρως (το Δίκτον). Άρατος, Δικτω εν
ευώδη όρεος σχεδόν Ιδαίοιο: - από του το Δίκτον. είρηται παρά το τέκω τικτω, τίκτα τις ούσα, από
του εκεί τεχθήναι το Δία. Αγαθοκλής δε θηλυκόν όνομα είναι’ το Δικταίον όρος. Οι δε νήσον φασίν
είναι την Δίκτη και όνομα από των αλιευτικών δικτύων. Ενταύθα δε Διός άγαλμα αγένειον ίστατο,
λέγεται και Δικταίον». (ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΗΓΟΥΝ Η ΜΕΓΑΛΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ, 10/11ος αι.
μ.Χ.)
Ομοίως ο Ολλανδός περιηγητής Olfert Dapper, που είχε επισκεφτεί
την Κρήτη το 1705, αναφέρει σχετικά με τη γέννηση του Δία στην
Κρήτη, ότι ο Ηίοδος αναφέρει: «….. ιδού τι λέγει ο Ησίοδος:
«Πεμψαν δ’ ες Δίκτος Κρήτης ες πίονα δήμος…. Έστειλαν την Ρέαν επάνω στο όρος της Δίκτης
προς τους χοντρούς λαούς της Κρήτης, όταν έμελε να γεννήση το τελευταίον της βρέφος, όπερ ην ο
μέγας Δίας….». («Ακριβής περιγραφή της Κρήτης» Dapper, Olfert 1636-1689, μετάφραση
Βερνάρδος, Μανουήλ το 1835.)

ΩΣΤΟΣΟ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΠΟΙΗΜΕΝΗ ΘΕΟΓΟΝΙΑ

ΦΑΝΕΡΩΝΕΙ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ
ΣΤΗ ΔΙΚΤΗ
Το ότι η εν λόγω Θεογονία είναι παραποιημένη με τον τρόπο που
είδαμε πιο πριν προκύπτει και από τη σύνταξη, γιατί δεν είναι ορθό να
λέμε «έστειλαν οι γονείς της τη Ρέα στη Λύκτο και από εκεί στη Λύκτο»,
αλλά «έστειλαν οι γονείς της τη Ρέα στη Λύκτο και από εκεί στο Δίκτον».
Ωστόσο και έτσι παραποιημένη που είναι η εν λόγω Θεογονία
πιστοποιεί ότι το σπήλαιο όπου γεννήθηκε ο Δίας βρισκεται στη δίκτη,
αφού μιλά για την αρχαία πόλη Λύκτο και η πόλη αυτή, σύμφωνα με τους
Ησίοδο, Στράβωνα, Βιργίλιο, Onorio Belli, Έβανς κ.α., όπως είδαμε πιο
πριν, βρισκόταν στην περιοχή της Δίκτης.

Ο καθηγητής Κάρολος Σίτλ, σχολιαστής και υπεύθυνος έκδοσης της

Θεογονίας του Ησιόδου που εκδόθηκε από τον Ελληνικό Φιλολογικό
Σύλλογο της Κωνσταντινούπολης το έτος 1889, στο «Κριτικό
παράρτημα», για τους στίχους 476 –485» αναφέρει ότι κάποια άλλη
έκδοση αναφέρει αντί της λέξη «Δίκτον» κάποια άλλη έκδοση αναφέρει
απο λάθος τη λέξη Λύκτον, πρβ :
«Λύκτον δε τινές φασιν, ουκ ορθώς» (Σχόλ. Ιλ. Β. 647) Clericus: Λύττον, Κρητιστί (ιδέ
Bursian, Geographie von Griecleland B’, σ. 569,3) Fo. Meursius, Creta βιβλ. β’, κεφ. γ’: Δίκτος. Δίκτον
(ης η ονομαστική Δίκτος), ο εκδότης, στηριζόμενος επί του Αρατείου «Δίκτω εν ευώδει» (33) άμα τοις
εις αυτό σχολίοις. Λύκτον, όπερ αδύνατον, προηγουμένου του 477 στ. Schommann: Δίκτη ό,τι
συνηθέστερον με έστι, πλέον δε παραλλάττει της παραδόσεως ή «Δίκτον».
Για την πόλη Λύκτο σημειώνει: «Λύκτον, Λύκτος, ην οι επιχώριοι
ωνόμαζον Λύττον, ην η μεγίστη πόλις της προς ανατολάς Κρήτης, κειμένη
επί της παρασπάδος της Δικταίας Ίδης πλησίον του χωρίου Ξυδίων». Για
το όρος «Δίκτον» αναφέρει: << ες Δίκτον = μέρος της Ίδης, οι άλλοι
εκτός του Αράτου (Φαινόμενα 33) καλούσι Δίκτην, καθ’ ημάς δε λέγεται
 45
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Λασίθι ή Λασιώτικα βουνά.>>.. Για τη φράση «άντρω ηλιβάτω»

σημειώνει: <<... επί το Άντρον τούτο, ‘ό προσηγορεύετο «Δικταίο ή και
Ιδαίον», πάλαι ποτέ εφοίτουν πολυπληθείς προσκυνηταί..... Για τη
φράση «Αιγαίω εν όρη» σημειώνει: <<Εν Κρήτη και Αιγός όρος καλείται
και Αιγαίον το υπ ενίων Αιγιδόκον καλούμενον (Σχόλιον, πρβλ Σχολ. Ίλι.
Β Ι57). Το όνομα το έλαβεν από των αγρίων αιγών ή στρηφοκέρων,
οίτινες κατοικούσιν τα Κρητικά όρη. Αυτόθι δε εν εκείνω τω όρει
περιορίσθη ο μύθος, καθότι η αιξ αμάλθεια εθήλαζε το θείον βρέφος.
Όθεν ο Ζευς επεκαλέσθη, πναρεύς παρά το υννάς (αγρία αίξ)».
Ομοίως ο Π. Λεκατσάς, εισηγητής- μεταφραστής της έκδοσης της
Θεογονίας του Ησιόδου που εκδόθηκε από τη Βιβλιοθήκη «Πάπυρος» το
1938 , σχετικά με τη Λύκτο που αναφέρει ο Ησίοδος, σημειώνει: «Η
Λύκτος, η μεγαλυτέρα άλλοτε πόλις του ανατολικού μέρους της Κρήτης,
πλησίον βραχίονος της Δικταίας Ίδης». «ες Δίκτον» = άλλως Δίκτη, μέρος
της Ίδης»
Ομοίως η «Επιτομή της Κρητηίδος», γυμνασιάρχου Αντωνίου Ιω.
Αντωνιάδου, 1899 αναφέρει ότι η Ίδη παλιά λεγόταν Δίκτη και σήμερα
Λασίθι και εκεί γεννήθηκε ο Δίας, πρβ: <<…..¨Όσοι δε πάλιν προς έω την Κρήτη
κατώκουν, δρομαίοι / φεύγοντες στίφη σφαγέων, διώκοντ’ αυτούς κατά πόδα,/ φθάνουν εντός της
παλάμης της Ίδης, ην Δίκτην το πάλαι, / νυν δε Λασσίθι καλούσι, στεφάνην ορέων, κυκλούσαν
μέγα πεδίον …… Σπήλαιον δ’ έτι και νυν σοι δεικνύουσι μέγιστον, όπου / άλλοτ’ εθήλασε ο
Ζευς της Αιγός Αμαλθείας το γάλα, / λίθος δε μαύρος τον τάφον αυτού ως θνητού φανερώνει.
(Επιτομή της Κρητηίδος», γυμνασιάρχου Αντωνίου Ιω. Αντωνιάδου, 1899 κατ’ έγκρισιν της εν Κρήτη
Διευθύνσεως της Δημόσιας Εκπαιδεύσεως )

6. ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΑΨΕΥΔΕΙ ΟΣΟΥΣ ΛΕΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ

ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ή ΑΝΑΤΡΑΦΗΚΕ ΣΤΟΝ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ

Ο Σύλλογος Λασιθιωτών «Ο Δικταίος» επι Προεδρίας Αδαμάντιου

(Μάκη Γ.. Κρασανάκη και ο βουλευτής ΠΑΣΟΚ Λασιθίου κ. Μιχ.
Καρχιμάκης διαμαρτυρηθήκαν τότε στο π. Πολιτισμού για τα ψεύδη που
έλεγε ή που λεγόταν ότι έλεγε ο αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης,
ήτοι ότι ο Δίας γεννήθηκε και ανατράφηκε στον Ψηλορείτη, και οι
πηρεσίες του πουργείου Πολιτισμού μας απάντησαν τα εξής:
Α) Η ΚΔ’ ΕΠΚΑ του Π.ΠΟ.Α με το αρ. πρωτ. 1642/21- 8-2000
έγγραφό προς το Σύλλογο Λασιθιωτων ο Δικταίος αναφέρει:
«Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς ο Δίας γεννήθηκε και ανατράφηκε
στο όρος Δίκτη, στο Δικταίο ‘Άντρο. Το Δικταίο Άντρο είναι, σύμφωνα με την
παράδοση και την έρευνα των ανασκαφέων, το σπήλαιο Ψυχρού. Ωστόσο γι αυτό
μερικοί σύγχρονοι μελετητές δε συμφωνούν για διάφορους λόγους, οι οποίοι
μάλιστα δεν ευσταθούν». (ΚΔ’ ΕΠΚΑ ΥΠ.ΠΟ.Α. έγγραφο με αρ. πρωτ. 1642/21- 8-
2000 και εφημερίδα «Η Δίκτη» (φύλλο Φεβρ. 2001 )
Β) Το ΠΠΟΑ στο αρ. ΠΠΟ/Γ. ./ Κ.Ε./46/ 29.11.2000 έγγραφό
του προς τη Βουλή των Ελλήνων, απαντώντας σε αναφορά – διαμαρτυρία
του βουλευτή Λασιθίου κ. Μ. Καρχιμάκη, αναφέρει:
«Είναι γεγονός ότι ήδη από το τέλος του προηγούμενου αιώνα και από τους
ανασκαφείς του χώρου, το σπήλαιο Ψυχρού ταυτίστηκε με το αναφερόμενο από τη
συντριπτική πλειοψηφία αρχαίων πηγών σπήλαιο της γέννησης του Δία, το Δικταίο
‘Αντρο, και αυτό είναι παραδεκτό από το σύνολο των ερευνητών και σύγχρονων
μελετητών, καθώς και από τη λαϊκή συνείδηση».
Γ) Η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας (ΕΠΣΝΕ)
στο με αρ. πρωτ. 3603/7-11-2013 έγγραφό της αναφέρει:
«Το σπήλαιο του Ψυχρού έχει ταυτιστεί με το Δικταίο ‘Άντρο από την
ελληνική μυθολογία (Ησίοδος, Θεογονία) και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα
λατρευτικά σπήλαια της αρχαιότητας, με χρονικό ορίζοντα λατρευτικής χρήσης από
την Πρωτοανακτορική Περίοδο (2000-1700 π.Χ.) έως τη Ρωμαϊκή Εποχή».
(Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας (ΕΠΣΝΕ), έγγραφο αρ. πρωτ.
3603/7-11-2013)
 46
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΟΝ

ΕΟΤ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΟΤ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ
ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Το σπήλαιο του Διός ή Δικταίο Άντρο μετά από την Ένωση της
Κρήτης με την Ελλάδα ( έγινε το 1913) παραχωρήθηκε απο το πουργείο
Προεδρίας της Κυβέρνησης, όπου υπαγόταν τότε οι Αρχαιότητες, στον
ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ ΤΟ ΡΙΣΜΟ (ΕΟΤ) για τουριστική αξιοποίηση -
εκμετάλλευση και ο οποίος έκτισε εκεί Τουριστικό Περίπτερο με το όνομα
«ΞΕΝΙΑ».
Το ίδιο πουργείο με την αρ. πρωτ 9597/12-9-1970 (ΦΕΚ
666/Β/23-9-1970) πουργική Απόφασή και βάσει των διατάξεων του Ν.
1469/1950, καθώς και την αρ. 13/20-6-1970 Πράξη του Αρχαιολογικού
Συμβουλίου χαρακτηρίζει το «Σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο», όπως
αναφέρεται στην εν λόγω Απόφαση, και ως τόπο φυσικού κάλλους.

Το έτος 1971 με το Ν.Δ. 957/1971 (ΦΕΚ 166/ Α/25.8. 1971)

συστήνεται το πουργείο Πολιτισμού και Επιστημών , το οποίο ακολούθως
με την αρ. πρωτ. ΠΠΕ/ ΑΡΧ/ Α/Φ31/ 24456/ 1834 π.ε./ 5-5-1976 (ΦΕΚ
699/Β/26-5-1976) πουργική Απόφαση, επικαλούμενο τις διατάξεις των
άρθρων 1 και 2 του Κ.Ν.5351/1932 «Περί Αρχαιοτήτων» και την υπ αρ.
3 Γνωμοδότηση του Β’ Τμήματος του Αρχαιολογικού Συμβουλίου της
22/3/76, χαρακτηρίζει το σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο ως
αρχαιολογικό χώρο όπου γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας και έκτοτε
επιβάλει εισιτήριο:
Ακολούθως εκδίδεται και η με αρ. ΠΠΕ/ΑΡΧ/ Α/Φ31/ 24456/ 1834
π.ε./ 5-5-1976 (ΦΕΚ 699/Β/ 26-5-1976) πουργική Απόφαση του
πουργείου Πολιτισμού, επικαλούμενη τις διατάξεις των άρθρων 1 και 2
του Κ.Ν.5351/1932 «Περί Αρχαιοτήτων» και την υπ αρ. 3 Γνωμοδότηση
του Β’ Τμήματος του Αρχαιολογικού Συμβουλίου της 22/3/76)
χαρακτηρίζει και πάλι το σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο ως
αρχαιολογικό χώρο και με το αιτιολογικό ότι είναι το ιερόν σπήλαιο όπου
γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας και επιβάλει να συνεχιστεί η καταβολή
εισιτήριου στους επισκέπτες.

Επίσης η Γ. Γραμματεύς του π. Πολιτισμού και Αθλητισμού με την

αρ. πρωτ. Ε ΤΟΠ/Α/ ΠΕΠΑΝ78/ 5373/ 13/12/2013 Απόφασή της δια της
Ειδικής πηρεσίας Τομέα Πολιτισμού ενέκρινε την: Ένταξη της Πράξης
"Ανάδειξη σπηλαίου "Δικταίον Άντρον" Δήμου Οροπεδίου Ν. Λασιθίου" με
κωδικό MIS 464781 στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα "Ανταγωνιστικότητα
και Επιχειρηματικότητα", που συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό
Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης με προϋπολογισμό 1.250.000 ευρώ και
με το εξής επακριβώς σκεπτικό – αιτία:
«Το σπήλαιο του Ψυχρού βρίσκεται στο Οροπέδιο Λασιθίου και έχει ταυτιστεί
από την παράδοση με το Δικταίο Άντρο και αποτελεί έναν από τους
σημαντικότερους λατρευτικούς χώρους της Κρήτης με μεγάλη επισκεψιμότητα. . Το
εν λόγω έργο θα εκτελέσει η Δ/νση Εκτέλεσης Έργων Μουσείων και Πολιτιστικών
Κτιρίων του Υπ. Πολιτισμού. Η εν λόγω πράξη, λόγω της οικονομικής κρίσης που
επήλθε μετά στην Ελλάδα, δεν υλοποιήθηκε…».

Σήμερα η ιστοσελίδα του πουργείου Πολιτισμού, σχετικά το

σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο στη Δίκτη, αναφέρει:
<< Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σπήλαια του νησιού βρίσκεται σε υψόμετρο
1025 μ. στις βόρειες πλαγιές της οροσειράς της Δίκτης. Το σπήλαιο του Ψυχρού
αποτελεί πολύ σημαντικό λατρευτικό χώρο της μινωικής Κρήτης. …………….. Το
ιερό αυτό σπήλαιο ταυτίστηκε με το περίφημο Δικταίον Άντρον, το οποίο σύμφωνα
με την αρχαία παράδοση, είναι το σπήλαιο στο οποίο κατέφυγε η Ρέα για να
 47
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

γεννήσει το Δία. Η αίγα Αμάλθεια, που σύμφωνα με άλλο θρύλο ήταν Νύμφη,
ανέθρεψε το Δία, ενώ οι Κουρήτες κάλυπταν το κλάμα του βρέφους με τους ήχους
των όπλων τους και του άγριου χορού τους. Σύμφωνα με άλλους μύθους το θεό
φρόντιζαν μέλισσες, περιστέρια ή ένας θηλυκός χοίρος. Κατά μια άλλη παράδοση
το Δικταίον Άντρον ήταν το μέρος όπου ο Δίας έφερε την Ευρώπη, αφού την
απήγαγε από τη Φοινίκη. Λεγόταν ακόμη ότι και ο Επιμενίδης, ο περίφημος μάντης
της αρχαϊκής περιόδου, «κοιμήθηκε? στο σπήλαιο για πολλά χρόνια και είχε
οράματα……..>>..
( Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού | Δικταίον Άντρον)

Σήμερα η ιστοσελίδα του πουργείου Πολιτισμού, σχετικά με το

σπήλαιο της Νίδα του Ψηλορείτη, αναφέρει:
<<Το σπήλαιο Ιδαίον Άντρον βρίσκεται στις ανατολικές παρειές του όρους
Ίδη, στο οροπέδιο της Νίδας, σε υψόμετρο 1.498 μ. και σε απόσταση 20 χλμ. από
τα Ανώγεια. Είναι ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά σπήλαια της μινωϊκής
Κρήτης καθώς συνδέεται μυθολογικά με τον θεό Δία. Ερευνήθηκε για πρώτη φορά
από τον Ιταλό αρχαιολόγο Φ. Άλμπερ, ενώ μικρής κλίμακας ανασκαφές έγιναν το
1917 από το Στ. Ξανθουδίδη και το 1956 από το Σπ. Μαρινάτο. Η συστηματική
αρχαιολογική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από την Αρχαιολογική Εταιρεία και
τους Ιωάννη και Έφη Σακελλαράκη, κατά τα έτη 1982-1985, τεκμηρίωσε την
αδιάλειπτη ανθρώπινη παρουσία στο Ιδαίο Άντρο από την 4η χιλιετία π.Χ. έως τον
5° αιώνα ?.Χ………>>
(Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού | Σπήλαιο Ιδαίον Άντρον)

7. ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Οι αρχαιολόγοι: Α. Evans («Further Discoveries of Cretan and

Aegean Script») και Hogarth (The Dictaean Cave) αναφέρουν, σχετικά με
το σπήλαιο Διός ή Δικταίο άντρο, ότι δεξιά του Δικταίου άντρου ανοίγεται
ως βεράντα το λεγόμενο Άνω Σπήλαιο, στο οποίο υπήρχε ορθογώνιος
αρχαίος βωμός του Διός και εκεί αποκαλύφτηκαν από τους Hogarth και
Dowkins το 1899 πρωτομινωικές ταφές (2800 - 2200 π.Χ.), αναθήματα
της Μεσομινωικής περιόδου (2200 - 1550 π.Χ), καθώς και ένας διπλούς
πέλεκυς, το ειδικό έμβλημα του Δία κ.α. Σε ένα χαμηλό θάλαμο στο
βορειότερο τμήμα βρέθηκε, λένε, επίσης ένας ακανόνιστος περίβολος
που σχημάτιζε ένα είδος τεμένους. Στο Κάτω Σπήλαιο, το οποίο χωρίζεται
σε πέντε μικρά και μεγαλύτερα διαμερίσματα, βρίσκεται μια μικρή λίμνη,
καθώς και τεράστιοι σταλαγμιτικοί και σταλακτικοί σχηματισμοί. Εκεί, στις
σχισμές των σταλαγμιτών, αποκαλύφτηκαν τα περισσότερα αφιερώματα:
τράπεζα σπονδών από βαίτυλο (ιερό λίγο, από μετεωρίτη), ειδώλια ζώων,
χάλκινα εργαλεία, μαχαίρια, βέλη, αναθηματικοί διπλοί πέλεκες, λεπίδες,
σφραγιδόλιθοι, κοσμήματα, χάλκινα ειδώλια κ.α. και εξ αυτού
συμπεραίνεται, λένε οι ως άνω αρχαιολόγοι, ότι στο σημείο αυτό η Ρέα
γέννησε το Δία. Αναφέρουν επίσης ότι στο Δικταίο άντρο βρέθηκαν
ειδώλιο του Άμμων Ρα, ο θεός Δίας στους Αιγυπτίους («έτι δε Δία τον
υπό τίνων Άμμωνα προσαγορευόμενον», Διόδωρος 1, 15), της θεάς Ρέας
σε εγκυμοσύνη, της θεάς Ρέας έτοιμης να θηλάσει το Δία, του
νεογέννητου θεού Δία, της αίγαγρου Αμάλθειας που θήλαζε το Δία,
παιγνίδι άμαξα κ.α. Για τους ίδιους τους Evans, Hogarth και Dowkins τα
ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν σαφέστατα ότι το σπήλαιο Ψυχρού ή
Δικατίοι άντρο είναι το σπήλαιο της Βηθλεέμ της Αρχαιότητας.
Ομοίως ο καθηγητής αρχαιολογίας L. Watrous ("New pottery from
Cave Psychro, 2004" και "Lasithi, a history of settlement on a hight
plain in Crete, 1982") λέει αφενός ότι το σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο άντρο
είναι αυτό που ο Ησίοδος λέει ότι γεννήθηκε ο Δίας («The Psychro cave
is the one to which Hesiod refers (Zeus born»). και αφετέρου ότι η KN
πινακίδα της Γραμμικής Β’ της Κνωσού αναφέρει πως οι αρχές της Κνωσού
έστειλαν δοχεία με λάδι και σύκα στο Δικταίο Δία και τα δοχεία
 48
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

μεταφοράς τους βρέθηκαν στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο άντρο από

τους Hogarth και Evans.

Ο DONALD A. MACKENZIE ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ MYTHS OF CRETE AND

PRE-HELLENIC EUROPE ΑΝΑΦΕΡΕΙ;
« Όταν σπήλαιο Ψυχρού διερευνήθηκε από τον Δ. Χόγκαρθ βρηκαν μια
μεγάλη αρχαιολογική συγκομιδή. Εκατοντάδες μεταλλικά αναθήματα βρίσκονταν
στη λάσπη γύρω και κάτω από το νερό, και ανάμεσα στις κόγχες που σχηματίζονται
από σταλαγμίτη, ενώ κάποια από αυτά περικλείονται σχεδόν σαν τις μύγες σε
κεχριμπάρι. Σε δύο μέρες καθαρίστηκε το σπήλαιο. "Τέσσερις ημέρες αργότερα", ο
κ. Hogarth ανέφερε: «Πήρα όλα τα χάλκινα κομμάτια, που ανέρχονται σε περίπου
500, τα αντικείμενα σε χρυσό, σκληρή πέτρα, ελεφαντόδοντο, κόκαλο και τερακότα,
μια επιλογή από τα πέτρινα τραπέζια των προσφορών, τα κεραμικά και τα δείγματα
των κρανίων, κέρατα και οστά που βρέθηκαν στο ανώτερο Grot, στο Χάνδακα. Τα
άφησα κάτω από τη φροντίδα του χωριού (Ψυχρό) οι υπάλληλοι που
περιλαμβάνονται όχι λιγότερες από 550 αδιάσπαστη δείγματα από τον κοινό τύπο
του μικρού τροχού-made απλό κύπελλο , όλοι προφανώς νέος στο χρόνο που είχαν
κατατεθεί στη σπηλιά, και ένα μεγάλο κατάστημα των οστών. …….Τα χάλκινα
ειδώλια ανθρώπινης μορφής είναι και των δύο φύλων. Είναι σε λατρευτικές στάσεις
και μπορεί να αντιπροσωπεύουν οι οπαδοί ή θεότητες, ή να περιλαμβάνει και τα
δύο. Ένα ειδώλιο είναι σαφώς αιγυπτιακό. Φοράει το υψηλό διπλό λοφίο του θεού
Ρα, και φαίνεται να έχει κατατεθεί περίπου το 900 π.Χ. από κάποιον ευσεβή
περιπλανώμενο που πίστευε, ίσως, ότι η Θηβαϊκή θεότητα και ο Κρητικός Δίας
είναι το αυτό. Τα ειδώλια των ζώων είναι κριάρια, ταύροι και βόδια. Ένα βόδι και
ένα κριάρι με ζυγό τραβούν ένα μικροσκοπικό άρμα που μπορεί να έχουν όχημα
ενός θεού. Σε ένα κόσμημα στη συλλογή του Sir Arthur Evans είναι ένα άρμα
σύρεται από τις αίγες, όπως ήταν το αυτοκίνητο του Thor, το Γερμανικό Δία.
Μοντέλα όπλων υπάρχουν πολυάριθμα. Περιλαμβάνουν διπλούς πέλεκυς, λόγχη-
κεφάλια, βελάκια, και μαχαίρια. Ένα μαχαίρι με ένα ελαφρώς κυρτή λεπίδα έχει ένα
ανθρώπινο κεφάλι λεπτοδουλεμένο στο άκρο της λαβής». (MYTHS OF CRETE
AND PRE-HELLENIC EUROPE DONALD A. MACKENZIE)
 49
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Από την ανασκαφή που έκανε το 1899 η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή

Αθηνών με επικεφαλής τον Άγγλο Αρχαιολόγο Ντέβιντ Χόγκαρθ στο Δικταίο
άντρο
 50
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δικταίο Άντρο: Χάλκινο ειδώλιο του Ταύρου Κρήτης, 1200 – 1060 π.Χ., (British
Museum number 1947,0926.55)
Ο Ταύρος Κρήτης ήταν πατέρας του Μινώταυρου, τον οποίο είχε δαμάσει ο
Ηρακλής και τον είχε μεταφέρει στο Μαραθώνα. Ο αστερισμός του Ταύρου
παριστάνει τον Ταύρο Κρήτης ή τον ίδιο το Δία που μεταμορφώθηκε σε Ταύρο,
για να αρπάξει την όμορφη πριγκίπισσα Ευρώπη από τη Φοινίκη, την οποία
μετέφερε πρώτα στο Δικταίο Άντρο

Δικταίο ‘Άντρο: Ειδώλια Ταύρου Κρήτης, του πατέρα του Μινώταυρου

(Μουσείο Ηρακλείου)
 51
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δικταίο Άντρο: Negative (black and white); view of the Dictaean Cave, the site
of Zeus' birth. Lasithi Plain, Greece.( British Museum, number Eu,F.N.3693

Δικταίο ‘Άντρο: Κύπελο σπονδών (Μουσείο Ηρακλείου)

 52
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δικταίο Άντρο: Η τρικύπελη Τράπεζα Σπονδών από μαύρο στεατίτη με

βαιτυλική κολώνα στο κέντρο (restored Arthur John Evans: “Scripta Minoa –
The written documents of Minoan Crete”, Volume I, 1909)
Στην Οδύσσεια (x 519) αναφέρεται ότι οι προσφορές στους χθόνιους θεούς
γινόταν με μελίκρητον (= μείγμα γάλατος και μελιού), με γλυκό οίνο και με
νερό: «πρώτα μελικρήτω , μετέπειτα δε ηδέϊ οίνω , τον τρίτον αυθ ' ύδατι»

Δικταίο Άντρο: Τμήμα Τράπεζας Σπονδών(Libation-table, British Museum

number 1907,0119.231, 1700BC-1450BC, Excavated/Findspot: Psychro)
 53
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Τμήμα της πλάκας της Τράπεζας

Σπονδών του Δικταίου Άντρου. Φέρει (Arthur John Evans: Scripta
επιγραφή με γράμματα Γραμμικης Minoa – The written documents
Γραφής Α’ (Libation table from the of Minoan Crete Volume I, 1909)
Dictaean Cave, with Linear A
inscription. Ashmolean Museum )Αυτή
η πλάκα με τη γραφή της ήταν η πρώτη
ένδειξη της ύπαρξης Γραμμικής
Γραφής Α και Β’

Δικταίο άντρο: Δοχεία μεταφοράς

υγρών για τις σπονδές κατά τις θυσίες
 54
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δικταίο Άντρο: Διπλούς πέλεκυς, Δικταίο Άντρο: Μαχαίρες που

έμβλημα του Δία., αλλά και κνωσσού χρησιμοποιούνταν για θυσίες
Τέτοια σύμβολα υπήρχαν όπου
βρίσκονταν ιερά του Δία και τελούνταν
θυσίες (Βλέπε π.χ. εικόνες θυσιών στις
σαρκοφάγους της Αγίας Τριάδος)
 55
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Δικταίο ‘Άντρο: Πήλινη λυχνία με Δικταίο ‘Άντρο: Χάλκινο ειδώλιο

ανάγλυφη απεικόνιση του γίγαντα Κ(ου)ρήτα, του βασιλιά
Τάλω, του φτερωτού αγγέλου - Μελησσέα (Αρχαιολογικό
προστάτη της Ευρώπης, της νήσου Μουσείο Ηρακλείου)
Κρήτης από τα εχθρικά καράβια και των
Νόμων του Μίνωα. (Αρχαιολογικό
Μουσείο Ηρακλείου)

Δικταίο Άντρο: Ειδώλιο Κ(ου)ρήτα σε

σταση λατρευτική ( Statuette, Circa Ειδώλιο Κ(ου)ρήτα σε στάση
2500- 1500 BC, A. Pasquier, Les λατρευτική από το σπήλαιο
Antiquités grecques. Guide du visiteur, Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο
musée du Louvre, Paris, 2002, p. 18.) (Μουσείο Ηρακλείου))

Δικταίο ‘Άντρο: Ειδώλιο περιστεράς

σαν αυτής που έφερνε νέκταρ στο Δία
εκεί . (Μουσείο Ηρακλείου)
 56
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

\
«Η Κρήτη» του Θ. Προβατάκη,

Όλα σχεδόν τα αρχαιολογικά ευρήματα που υπήρχαν στην

Κνωσό και όλα σχεδόν τα αναθήματα και τα αφιερώματα που
υπήρχαν στο σπήλαιο Ψυχρού ή Δικταίο Άντρο βρίσκονται σήμερα
στα διάφορα Ευρωπαϊκά Μουσεία και βασικά στο Ashmolean Museum
της Οξφόρδης.

ASHMOLEAN MUSEAN, OXFORD, FOTO By YANNIS GALANAKIS

\
 57
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Figure 3. Panorama of the north wall: on view the two plinths and the Minoan
and Psychro Cave cases. Arthur Evans’s portrait is visible to the right and
the Priest-King replica to the left. The Early Cyclades displays are in light blue
and the Mycenaean displays in orange.

Figure 10. The Minoan displays in the new Aegean World gallery at the
Ashmolean, starting from the left with the stratigraphy of Knossos and the
earliest deposits.
 58
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο
ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟ
ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΑ ΟΡΗ
ΣΗΤΕΙΑΣ

1. ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΤΑΙΟΥ ΔΙΑ

Ο Πλάτωνας στους Νόμους (Νόμοι 1, 624-625) αναφέρει ότι επι

Μίνωα υπήρχε οδός που ξεκινούσε απο την Κνωσό, περνούσε απο το
σπήλαιο του Διός (στη Δίκτη) και κατέληγε στο ιερό του Δικταίου Δία
(στην Πραισό), πρβ: «πάντως δ' ή γε εκ Κνωσού οδός εις το του Διός
άντρον και ιερόν, ως ακούομεν, ικανή, και ανάπαυλαι κατά την οδόν, ως
εικός, πνίγους όντος τα νυν..».( Πλάτωνας, Νόμοι 1, 624-625).
Το ιερό του Διός, σύμφωνα με τον Στράβωνα (Ι, C 474 - 479) και
τον Στέφανο Βυζάντιο (Εθνικά και Επιτομή) κ.α. βρισκόταν στο
ανατολικό άκρον της Κρήτης και συγκεκριμένα στην πόλη Πραισό ή το
Πράσον Σητείας, πρβ:
«Κατά τον Στάφυλο, ανατολικά της Κρήτης ζούνε οι Δωριείς, στα δυτικά οι Κύδωνες και στα
νότια οι Ετεοκρήτες, με οικισμό τους τον Πράσο, όπου βρίσκεται το ιερό του Δικταίου Δία.( «τούτων
φησί Στάφυλος το μεν προς εω Δωριείς κατέχειν, το δε δυσμικόν Κύδωνας, το δε νότιο Ετεόκρητας,
ων είναι πολίχνιον Πράσον, όπου το του Δικταίου Διός ιερόν…» (Στράβων, Ι, C 474, ΙV 6 )
Ο Στράβωνας ( Ι, C 479, ΙV - 12) αναφέρει επίσης ότι η Δίκτη, εξ αιτίας
της οποίας ο Δίας ονομάστηκε «Δίκταίος» και το ιερό του στην Πραισό
«ιερό του Δικταίου Διός», δε βρίσκεται ούτε κοντά στην «Ίδη ή Ιδαίον
όρος», όπως λέει ο Άρατος ούτε στην Κυδωνία (Χανιά), όπως λέει ο
Καλλίμαχος, αλλά ανατολικά του Ιδαίου όρους ή Ίδης και μεταξύ αυτού
του βουνού και του Σαμωνίου (ακρωτηρίου = στην Σητεία):
«Είπα ήδη πως η Πράσος ανήκει στους Ετεόκρητες και εδώ ήταν το ιερό του Δικταίου Διός.
Και η Δίκτη βρίσκεται κοντά, όχι βέβαια, καθώς λέει ο Άρατος, κοντά στο «Ιδαίον όρος. Η Δίκτη από
την Ίδη απέχει και χίλια στάδια. Βρίσκεται ανατολικά της, κι απέχει επίσης εκατό στάδια από το
Σαμώνιο... . (Στράβων, Ι, C 479, ΙV - 12)

Νόμισμα Πραισού με το Δία Νόμισμα Πραισού, 400 π.Χ., με τον

ένθρονο, 500 π.Χ. Κρηταγενή Δία και την αίγαγρο
Αμάλθεια.
 59
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Αργυρό δίδραχμο Πραισού, 450 Αργυρός στατήρας (δίδραχμο)

π.Χ. με το Δία ένθρονο και την Γόρτυνας, 221 π.Χ., με το Δία υπό
αίγαγρο Αμάλθεια μορφή ταύρου απάγει την Ευρώπη

2. Η ΚΤΙΣΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΠΥΤΝΑΣ > ΙΕΡΑΠΕΤΡΑΣ

Ο Στράβωνας και ο Στεφανος Βυζαντιος αναφέρουν ότι η πόλη

Ιεράπυτνα > Ιεράπετρα, πόλη που βρίσκεται στους ανατολικούς πρόποδες
της Δίκτης, κτίστηκε απο τον Κουρήτη Κύρβα στο Λόφο Πύτνα, που ήταν
ένας από αυτούς της οροσειράς Ίδη της Κρήτης.
Αναφέρουν επίσης ότι ο
Κύρβας ήταν ένας από αυτούς
που ήρθαν από τη Φρυγία ή από
τη Ρόδο στη Δίκτη της Κρήτης
και επικούρησαν (εξ ου και
Κουρήτες ) στη γέννηση και
ανατροφή εκεί το Δία και γι αυτό
Τετράδραχμο Ιεράπυτνας, 300 – 200 μετά ο Δίας ονομάστηκε
π.Χ., με το Δία, φοίνικα και τον αετό του «Δικταίος». πρβ:
Δία «Ίδη όρος υπάρχει στην Τρωάδα και
στην Κρήτη. Δίκτη είναι τόπος στη Σκηψία και όρος στην Κρήτη. Λόφος της Ίδης είναι η Πύτνα, απ’
όπου και η Ιεράπυτνα η πόλη ……. ……..» (Στράβων, Ι, C 471, ΙΙΙ 20 και C 473, ΙΙΙ, 22)
«Στα Κρητικά κείμενα οι Κουρήτες λέγονται τροφοί του Δία και φύλακες. Η
Ρέα τους έστειλε στην Κρήτη από τη Φρυγία. Άλλοι λένε ότι στη Ρόδο ήταν εννιά
Τελχίνες. Ακολούθησαν τη Ρέα στην Κρήτη, ανέθρεψαν το Δία και μετονομάστηκαν
Κουρήτες. Ο Κύρβα(ντα)ς, ένας σύντροφός τους που ίδρυσε την Ιεράπυπτνα,
έδωσε αφορμή στους Πρασίους να λένε ανάμεσα στους Ρόδιους ότι οι Κορύβαντες
ήταν δαίμονες, παιδιά του ¨Ήλιου και της Αθηνάς».… ( «και τον Δία
κουροτροφύσαντας Κουρήτας ονομασθήναι’ Κυρβαντα δε τούτων εταίρον
Ιεραπύτνης όντα κτίστην…» , Στράβων I, κεφ. Γ , C 472 , ΙΙΙ 19)
«Ιεράπυτνα, πόλις Κρήτης, η πρότερον Κύρβα, είτα Πύτνα, είτα Κάμιρος, είθ'
ούτως Ιεράπυτνα. το εθνικόν Ιεραπύτνιος». (Στέφανος Βυζάντιος ή Γραμματικός,
Εθνικά και Επιτομή)

3. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΔΙΚΤΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΤΟΠΟΘΕΤΕΙΤΑΙ ΣΤΗΝ

ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΣΗΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΕΙ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ο ΔΙΑΣ.

Ο φυσικός Ελ. Πλατάκης («Το Σπήλαιο του Κρηταγενούς Διός»,

Αμάλθεια τ. 27 1976) με το φίλο του Γάλλο καθηγητή P. Faure
(«Fonctions de caverns Creτοises», 1964) ισχυρίστηκαν ότι η Δίκτη των
Αρχαίων, όπου βρισκόταν το σπήλαιο γέννησης και ανατροφής του Δία ,
βρισκόταν όχι στο Οροπέδιο Λασιθίου, όπου τοποθετείται τελευταία, αλλά
στα όρη της Σητείας, στην Πραισό, γιατί:
<<Ο τόπος της γεννήσεως του Διός εν Κρήτη δεν καθορίζεται σαφώς από
των αρχαίων συγγραφέων, μεταξύ των οποίων επικρατεί σχεδόν πλήρης σύγχυσις.
Άλλοι τον φέρουν γεννηθέντα εν Ίδη και άλλοι εν Δίκτη (την οποίαν ως επί το πολύ
συγχέουν με την Ίδη ή δεν καθορίζουν σαφώς) και έτεροι συσχετίζουν την
γέννησην αυτού με ιερόν του ιδίου θεού πλησίον της Πραισού. Μέχρι προ τινός
επιστεύετο, ότι το σπήλαιον της κατά τον μύθον γεννήσεως του Διός είναι το
άνωθεν του Ψυχρού Λασιθίου τοιούτον, το από του τέλους του π. αιώνος κ.ε.
καλούμενον Δικταίον ‘Αντρον. Η εσφαλμένη αύτη άποψη ήτο φυσικόν να
διατυπωθή, αφ’ ού πολλοί αρχαίοι συγγραφείς, έστω και ασαφώς εν πολλοίς
ομιλούν εν προκειμένω περί της Δίκτης, η οποία κατά περίεργον τρόπον εταυτίσθη
από των αρχών του αιώνος μας με τα μεταξύ Λασιθίου, Βιάννου και Ιεράπετρας
όρη, ενώ η Δίκτη των Αρχαίων τοποθετείται πολύ ανατολικότερα, εις την περιοχήν
της Σητείας……..>> Ελ. Πλατάκης «Το Σπήλαιο του Κρηταγενούς Διός»,
Αμάλθεια τ. 27 1976)
Ωστόσο όλα αυτά είναι εκτός πραγματικότητας, γιατί:
 60
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

1) Ο φυσικός Ελ. Πλατάκης και ο Γάλλος καθηγητή P. Faure

μπερδεύουν το Δικταίο ιερό, το οποίο υπήρχε στον ανατολικό άκρον της
Κρήτης, ήτοι στην περιοχή της σημερινής πόλης της Σητείας, με το
Δικταίο άντρο, όμως άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Στο Δικταίο ιερό
λατρεύονταν απλώς ο Δίας, ήταν ναός, και στο Δικταίο άντρο γεννήθηκε
ο Δίας. Ο Στράβωνας ( Ι, C 479, ΙV - 12) , όπως ειδαμε πιο πριν, αναφέρει
ότι το Δικταίο ιερό βρισκόταν στην Πραισό, ήτοι στην περιοχή της Σητείας
και το Δικταίο άντρο πιο δυτικά, όπως και είναι.
2) Είναι ψευδές ότι άλλοι αρχαίοι συγγραφείς φέρουν το Δία
γεννηθέντα στην Ίδη και άλλοι στη Δίκτη . Η αλήθεια είναι ότι όλοι οι
αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Δίας γεννήθηκε στη Δίκτη. Απλά,
επειδή ο Δίας γεννήθηκε στη Δίκτη, που είναι όρος της οροσειράς Ίδης ή
Ιδαία όρη της Κρήτης , γι αυτό και άλλοτε π.χ. λένε ότι ο Δίας
ανατρεφόταν στη Δίκτη και άλλοτε, σε λίγες περιπτώσεις, ότι
ανατρεφόταν στην Ίδη. Για παράδειγμα ο Απολλώνιος Ρόδιος στο
ποιητικό του έργο «Αργοναυτικά» (βλέπε: Α 1125 – 1135 , Α, 507 – 511,
Β 1233 – 1235, Γ, 132 – 136) και χάρη του ποιητικού μέτρου ονομάζει
το σπήλαιο όπου ανατρεφόταν ο Δίας πότε Δικταίο («Δικταίο σπέος»),
πότε Κρητικό («Κρηταίον υπ ‘Αντρο») και πότε Ιδαίο («άντρω εν Ιδαίω»)
και αυτό επειδή η Δίκτη είναι ένα από τα όρη των Ιδαίων Ορέων της
Κρήτης. Θα λέγαμε εδώ ότι πιθανόν το Δικταίο και το Ιδαίο άντρο είναι
διαφορετικό, αν π.χ. ο Απολλώνιος όταν μιλά για Δικταίο συνάμα μιλά
και για γέννηση εκεί και όταν μιλά για Δικταίο ή Κρητικό άντρο συνάμα
μιλά και για ανατροφή, όπως σε όλες τις περιπτώσεις μιλά για ανατροφή
και όπως λεμέ και π.χ. ο Αλέξανδρος ο Μακεδόνας = ο Αλέξανδρος ο
Θεσσαλονικιός = ο Αλέξανδρος ο Έλληνας κ.α.
3) Το όρος η Δίκτη ήδη απο την εποχή του Ησίοδου περιγράφεται
ότι βρίσκεται στο ίδιο μέρος με αυτό που είναι σήμερα. Για παράδειγμα:
Α) Ο Ησίοδος (Θεογονία 476 – 485) απο τη μια αναφέρει και έτσι
είναι ότι η Δίκτη βρίσκεται στην περιοχή της αρχαίας πόλης η Λύκτος και
απο την άλλη ο Στράβωνας αναφέρει ότι η Λύκτος είχε επίνειο την
Χερσόνησο, οπότε η Λύκτος βρισκόταν στο ίδιο βουνό με το Δικταίο
άντρο. Χερσόνησος, Λύκτος και Δικταίο άντρο είναι στο αυτό βουνό, τη
Δίκτη.
Ο Στράβωνας ( Ι, C 474-479) και ο Στέφανος Βυζάντιο ς(Εθνικά και
Επιτομή) κ.α. αναφέρουν επίσης ότι ιερό του Δικταίου Δία βρισκόταν στο
ανατολικό άκρον της Κρήτης και συγκεκριμένα στην πόλη Πραισό ή το
Πράσον Σητείας, πρβ:
«Κατά τον Στάφυλο, ανατολικά της Κρήτης ζούνε οι Δωριείς, στα δυτικά οι Κύδωνες και στα
νότια οι Ετεοκρήτες, με οικισμό τους τον Πράσο, όπου βρίσκεται το ιερό του Δικταίου Δία.( «τούτων
φησί Στάφυλος το μεν προς εω Δωριείς κατέχειν, το δε δυσμικόν Κύδωνας, το δε νότιο Ετεόκρητας,
ων είναι πολίχνιον Πράσον, όπου το του Δικταίου Διός ιερόν…» (Στράβων, Ι, C 474, ΙV 6 )
Ο Στράβωνας ( Ι, C 479, ΙV - 12) αναφέρει επίσης ότι η Δίκτη, εξ αιτίας
της οποίας ο Δίας ονομάστηκε «Δίκταίος» και το ιερό του στην Πραισό
«ιερό του Δικταίου Διός», δε βρίσκεται ούτε κοντά στην «Ίδη ή Ιδαίον
όρος», όπως λέει ο Άρατος ούτε στην Κυδωνία (Χανιά), όπως λέει ο
Καλλίμαχος, αλλά ανατολικά του Ιδαίου όρους ή Ίδης και μεταξύ αυτού
του βουνού και του Σαμωνίου (ακρωτηρίου = στην Σητεία):
«Είπα ήδη πως η Πράσος ανήκει στους Ετεόκρητες και εδώ ήταν το ιερό του Δικταίου Διός.
Και η Δίκτη βρίσκεται κοντά, όχι βέβαια, καθώς λέει ο Άρατος, κον48τά στο «Ιδαίον όρος» (= ο
Ψηλορείτης). Η Δίκτη από την Ίδη (εδώ ο Στράβων αντι για «Ιδαίον όρος» γράφει Ίδη, άρα εδώ Ίδη
= Ψηλορείτης, λόγω του προειρημένου) απέχει και χίλια στάδια. Βρίσκεται ανατολικά της, κι απέχει
επίσης εκατό στάδια από το Σαμώνιο. Ανάμεσα σε Σαμώνιο και Χερρόνησο ήταν κτισμένη η Πρασος,
πάνω από τη θάλασσα, στα εξήντα στάδια. Την κατέστρεψαν οι ιεραπύτνιοι. Λένε επίσης ότι δεν
έχει δίκιο o Καλλίμαχος, όταν ιστορεί ότι η Βριτόμαρτις αποφεύγοντας τη βία του Μίνωα από τη
Δίκτη, πιάστηκε στα δίχτυα των ψαράδων κι έτσι οι Κυδωνιάτες την είπαν Δίκτυννα και το βουνό
Δίκτη. Η Κυδωνία δεν έχει καμιά σχέση γειτονίας με τους τόπους τούτους, αφού βρίσκεται στα δυτικά
 61
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

του νησιού. Βουνό της Κυδωνίας είναι ο Τίτυρος. Όπου υπάρχει ιερό, όχι το Δικταίον, αλλά το
Δικτύνναιο….. . (Στράβων, Ι, C 479, ΙV - 12 μετφ «Κάκτος»).
Επίσης ο Διόδωρος (4,80) αναφέρει ότι η Δίκτη βρίσκεται και έτσι
είναι πλησίον του Ιδαιου όρους ή Ψηλορείτη: Μυθολογείται ότι οι θεές (Μητέρες της
Κρήτης) ανέθρεψαν το Δία κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο….. , γιατί τότε που ήταν νιούτσικος,
στο ευωδιαστό Δίκτον, πλάι στο Ιδαίον όρος, σε ‘Άντρο τον έβαλαν κι ένα χρόνο τον ανέθρεφαν, κι
απ΄ έξω οι Δικταίοι Κουρήτες τον Κρόνο ξεγελούσαν» (Διόδωρος 4, 80)
Επίσης ο Πλάτωνας (Νόμοι 1, 624-625) λέει ότι επί Μίνωα υπήρχε
οδός που ξεκινούσε απο την Κνωσό, περνούσε απο το Άντρο του Διός
(στη Δίκτη) και κατέληγε στο ιερό του Δία (στην Πραισό Σητείας), όπως
και είναι: «πάντως δ' ή γε εκ Κνωσού οδός εις το του Διός Άντρον και
Ιερόν, ως ακούομεν, ικανή, και ανάπαυλαι κατά την οδόν, ως εικός,
πνίγους όντος τα νυν..».( Πλάτωνας, Νόμοι 1, 624-625).
Επίσης ο Ολλανδός περιηγητής επι ενετοκρατίας Olfert Dapper
(1636-1689) στο βιβλίο του «Description exacte des isles de l'Archipel»,
αναφέρει επακριβώς τα εξής: <<Όρος Δίκτη και Καδίσκος. Το της Δίκτης κείται προς το
μέρος της Λιβυκής Θαλάσσης, ή της Αφρικής. Ο Άρατος, παλιός συγγραφεύς Έλλην, το υποθέτει
πλησίον του όρους της Ίδης. Κατά τούτο αντίκειται εις τον Στράβωνα, όστις το βάλει 1000 βήματα
προς το ανατολικόν του όρους της Ίδης, και 100 προς το Σολομώνιο Ακρωτήριον Κατά το παρόν
ονομάζεται Λαβύρινθος (Καλλιμ.), η Σιτεία, εις δε μερικά μερη Λασίθι, και κείται προς το Ανατολικόν
μέρος της νήσου, μεταξύ της πόλεως Κνωσσού και του Σαμμωνίου, ή Σολομωνίου Ακρωτηρίου, έχον
τούτο με το ύστερον προς το ανατολικόν του μερος. Σπήλαιο του Διός. Ευρίσκεται εν σπήλαιο εις
αυτό το όρος (της «Δίκτης), όπου υποθέτουσιν, ότι εγεννήθη ο Ζευς, διο και ωνομάσθη
Σπήλαιο του Διός…>>. (Olfert Dapper, 1636-1689, Description exacte des isles de l'Archipel», μετφ
Μαν Βερνάρδου του Κρητός)
Τα ίδια λέει και ο Μ. Χορμούζης – Βυζάντιος στα «Κρητικά» του το
1842, πρβ: «Τα υψηλότερα όρη της Κρήτης, τα οποία με τους εκτεταμένους κλάδους των
καλύπτουν υπέρ τα τέσσαρα πέμπτα της Νήσου είναι της Σιτείας, τα Λασιθιώτικα, ο Ψηλορείτης, και
αι Μαδαραι (Λευκά όρη). Λασιθιωτικα (Δίκτη). Τα Λασιθιώτικα όρη, είναι η Δίκτη, την οποία κατά
λάθος, ταττουσι τινές εις την Σιτείαν, το σχήμα της Δίκτης είναι κυκλοειδές το οποίο στεφανώνει,
τρόπον τινά, την περίεργον και ωραία πεδιάδα του Λασιθιού. Το μεσημβρινόν μέρος της Δίκτης είναι
υψηλότερον (έχον τα δευτερεία της Ίδης) το οποίον και Αφέντης λέγεται δια το επαυτού εκκλησίδιον
του Σωτήρος….. Ψηλορείτης (Ίδη). Το περίφημον όρος της Ίδης κείται εν των μέσω της Κρήτης, η
βασις του είναι στρογγυλή»…… (Μ. Χουρμούζης – Βυζάντιος «Κρητικά 1842)

4. Ο ΥΜΝΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΟΡΚΟΙ ΣΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΔΙΑ

Α. ΌΡΚΟΙ ΣΤΟΝ ΤΑΝΑ Ή ΖΗΝΑ ΔΙΚΤΑΙΟ

« Όμνυω τάν Έστίαν καί Τάνα Όράτριον και Τάνα Δικταίον καί Ήραν και Αθαναίαν
Ώλερίαν καί Αθαναίαν Πολιάδα και Αθαναίαν Σαλμωνίαν καί Απόλλωνα Πύθιον καί Λατώ και
Αρ[τε]|μιν και Αρεα και Αφροδίταν και Κωρητας και Νυμφας και τος Κυρβάν[[τας και θεός πάντας και
πάσας η μάν έγώ ευνοήσω τοις έπί|πασι ' Ιεραπυτνίοις τον άπαντα χρόνον άπλόως και άδόλως, καί
δή | τον αυτόν φίλον και έχθρόν έξω και πολεμήσω από χώρας παντί ' σθένει, ου και οί έπιπάντες
Ίεραπυτνίοι. και το δίκαιον δώσω και | έμμενώ έν τοις συγκειμένοις καί ου κακοτεχνησώ ούδεν(ί) των
| εν τάδε τα ισοπολιτεία γεγραμμένων ούτε λόγω ούτε εργω ουδέ άλλω έπιτραψώ έκών και γινώσκων
παρευρέσει ουδεμία ουδέ τρόπω ούδενί. Αι δέ τι έπιορκήσαιμι, των ώμοσα η των συνε|θέμαν, τός τε
θεός τός ώμοσα έμμανίας ημεν και έξολλυσθαι | κακίστω όλέθρω και μήτε γάν μήτε δένδρεα καρπός
φέρεν μη|τε γυναίκας τίκτεν κατά φύσιν, τω τε πολέμω μη με σώον νεέσθαι, εύορ|κώσι δε άμίν τός τε
θεός ίλέος ημεν καί γινέσθαι πάντα αγαθά. (Όρκος Ιεραπυτνιων – Λυττίων, Γορτυνιων κ.λπ.:
Delectus inscriptionum Graecarum propter dialectum memorabilium composuit P. Cauer by Paul
Cauer, σελίδα 70)
«Ομνύω ταν Εστίαν και τον Ζήνα τον Κρηταγενία και ταν Ηραν και τον Ζήνα τον Ταλαίον
και τον Ποσειδάν και τα Αμφιτρίταν και τον Απόλλωνα τον Πύτιον και ταν Λατών και Άρτεμιν και
Άρεα και ταν Αφροδίταν και ταν Ελευθειαν και τα Βριτόμαρτιν και Ερμάν και Κωρήτας και Νύμφας
και τος άλλος θεός πάντας και πάσας η μαν εγω τοις Ολοντίοις εμμενίω εν ται φιλίαι και συμμαχίαι
και ισοπολιτείαι και τοις όρκοις εμμενίω και βοαθηίω απλόως και αδόλως και κατά γαν και κατά
θάλασσαν και τις κα πολεμίων Ολοντίοις εφέρπηι επί πόλιν ή επί χώρα ή επ ωρεία ή λιμένας τος
 62
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

των Ολοντίων και ου προλείψω ούτε εν πολέμω ούτω εν ειράνα αλλ’ εμμενίω εν τοις συγκειμένοις
όρκοις δίκας τε και πράξεις διδωσίω καθώς και συνεθεόμεθα. Ευορκέοντι μεν ήμεν πολλά και αγαθά,
εφορκέοντι δε τα ενάντια…”. (Ορκος Λατίων – Ολουντίων, 3ος αι. π.Χ. De cretensium titulis publicis
quaestiones epigraphicae, paulus deiters)
«Θεός αγαθός, τάδε ώμοσαν τοι Ιτάνιοι πάντες Δία Δικταίον και Ήραν και θεούς τους εν
Δίκταν και Αθαναίαν Πολιάδα και θεούς, όσοις εν Αθαναίαι θυεται πάντας και Δία Αγοραίον και
Απολλωνα Πύθιον … (Όρκος Ιτανίων, SYLLOGE INSCRIPTIONUM GRAECARUM WILHELM
GUILELMUS DITTENBERGER)

Ομοίως οι Λατίνοι συγγραφείς: Λουκρήτιος (De rerum

natura 2,633) ο Βιργίλιος και στα τρία ποιητικά του έργα: Βουκολικά,
Γεωργικά, Αινειάδα αποκαλούν το Δία «Dictaeus» , «Δικταίος βασιλιάς»
(Dictaei regis,2,536), το σπήλαιο που γεννήθηκε ο Δίας στη Δίκτη
«Dictaeo […] sub antro» , την περιοχή της πόλης Λύκτου «Δικταία γη»
(Dittea arua), επειδή εκεί κείται η Δίκτη, και από από εκεί και κατ’
επέκταση και Δικταία (Dittea) = η Κρήτη: Nunc age, naturas apibus quas
Iuppiter ipse addidit expediam, pro qua mercede canoros Curetum
sonitus crepitantiaque aera secutae Dictaeo caeli regem pauere sub
antro (Βιργίλιος, Γεωργικά 4,149152)
“Ante etiam sceptrum Dictaei regis, et ante/ Impia quam caesis
gens est epulata iuvencis, Aureus hanc vitam in tercis Saturnus agebat;”
(P. Vergili Maronis Bucolica Et Georgica, Georgica, Lib. II. Tweede Boek
535)
Dictaei regis, d.i. Jupitter, die en een grot van het Dikte gebergte
op Kreta door de Kureten werd grootgebracht; hii maakte een eind aan
de regering van Saturnus, onder wie op aarde de gouden eeuw was (538)
«Candida Dictaei spectans tentorfia regis, Laeter, ait doleamne geri
lacrymabile bellum….. Ovid’s Metamorphoses Fab. 1), Σχόλιο στην
αγγλική έκδοση: 43. Dictaei. of Crete. For Dicte is mountain of Crete.
Στη «Θησηίδα» του Βοκκακίου (Giovanni Boccaccio, Teseida) το
όνομα Δικταία χρησιμοποιείται ως επίθετο της Κρήτης: «della Dittea
isola» (6,46,23), «nel regno Ditteo» (6,48,6).
Ο Βεργίλιος και ο Οβίδιος αποκαλούν τον Δία «Δικταίο βασιλιά
(Ditteo regis), “Dicraeo regem coeli pauere sub antro” (Virgilii IV Georg.
152) Κατά τον Βιργίλιο η εγκατάσταση του Αινεία στην Κρήτη έχει
δυσάρεστη συνέχεια. Για λόγους που έχουν σχέση με τον μύθο του
Ιδομενέα, πέφτει θανατικό σε ανθρώπους, ζώα και σπαρτά. Τότε
εμφανίζονται σε όνειρο στον Αινεία οι εφέστιοι θεοί της Τροίας (Penates)
και του εξηγούν ότι η εγκατάσταση των Τρώων στην Κρήτη οφείλεται σε
παρερμηνεία του χρησμού που έδωσε ο Δήλιος Απόλλωνας. Στη συνέχεια
του υποδεικνύουν ως προορισμό την Ιταλία και καταλήγουν με τα εξής
λόγια: «Ο Δίας σου αρνείται τη Δικταία γη» (“Aufonias. Dictaea negat tibi
Juppiter arua….”, P. Virgilii Maronis Aeneidos Iib. III. 171). Στα σχόλια
της φράσης αυτής αναφέρεται: Dictaea, creτensia arua. Dicte mons
Cretae est Ibuis educatione celebris, guem apes dictea syb antro paure,
v test Georg.4,152). Στο ίδιο επεισόδιο ο Βιργίλιος αποκαλεί επίσης την
Κρήτη «Γη των Κουρήτων» (Curetum […] oris, 131) και «Βασίλειο της
Κνωσού» (Cnosia regna, 115), αλλά η ονομασία «Δικταία γη»
αποδείχτηκε πιο ελκυστική για τους Ιταλούς λογοτέχνες. Αυτό οφείλεται,
λόγω του ότι στην περιοχή της Δίκτης > Δικταία γεννήθηκε ο Δίας, άρα
στο κύρος που της προσδίδει ο λόγος του Δία.
Στο βιβλίο του Francesco Barozzi «Descrittione rlell'isohl di Creta»
(1577) γίνεται ταύτιση της Δίκτη με τα Λασιθιώτικα βουνά και επίσης
ταυτίζει τη γέννηση και την ανατροφή του Δία και με την πόλη Λύκτο και
με το όρος η Δίκτη. Επίσης λέει ότι η πόλη Λύκτος ονομάζεται και
“Δικταία” πρβ (σε μετάφραση): «ο τόπος ονομάζεται ως σήμερα
Λύκτος(Lictos),. Εδώ στην αρχαιότητα υπήρχε η περιλάλητη και
 63
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

πανέμορφη πόλη που ο Στράβωνας και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς

αποκαλούν Λύκτο, άλλοι Λύττο ( Litto) και άλλοι Δικταία (Dictaea >
Dittea). Δηλαδή μνημονεύει την πόλη Λύκτο και με την ονομασία dittea,
όπως κάνει ο Ariosto στο εικοστό άσμα του Orlando Furioso (Orlando
Innamorato Di Bojardo: Orlando furioso. Vol. 2, Τόμος 7):
<<…. il qual luogo fin al presente si chiama Lictos, dove
anticamente era la famosissima et bellissima città chiamata da Strabone
et altri autori Lictos et da altri Littos et da altri Dittea, della qual fa
mentione l’Ariosto nel canto ventesimo così scrivendo:
XIV I Cretesi in quel tempo, che cacciato
il crudo Idomeneo del regno aveano,
e per assicurarsi il novo stato,
d’huomini d’arme adunation faceano;
fêro con bon stipendio lor soldato
Phalanto (così al giovine diceano),
e lui con tutti quei che seco havea
poser per guardia alla città Dittea.

XV Fra cento alme città ch’erano in Creta,

Dittea più ricca e più piacevol era,
di belle donne et amorose lieta,
lieta di giochi da matino a sera:
e com’era ogni tempo consueta
d’accarezzar la gente forestiera,
fe’ a costor sí, che molto non rimase
a fargli anco signor delle lor case>>

Β, Ο ΥΜΝΟΣ ΣΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΔΙΑ

Ο ύμνος στο Δικταίο Δία, ο οποίος είναι γραμμένος σε δωρική διαλεκτό σε

μια επιγραφή που βρέθηκε στο Παλαίκαστρο Σητείας και αναφέρει τα εξής σε
μετάφραση του ιστοριοδίφη Αντώνη Θ. Βασιλάκη:

Βοήθα Μέγιστε Κούρε, καλώς ήλθες

Ιώ. Μέγιστε Κούρε, χαίρε μοι γιέ του Κρόνου, Παντοδύναμε και λαμπρότερε
Κρόνιε, παγκρατές γάνους, από τους άλλους (θεούς).
βέβακες δαιμόνων αγώμενος. Συνοδευόμενος από τους Δαίμονες
Δίκταν ές ενιαυτόν έρπε (Κουρήτες), έρχεσαι κάθε χρόνο στη Δίκτη
και γέγαθι μολπά και ψάλλομε τον ύμνο σου
ταν τοι κρέκομεν πακτίσι κτυπώντας τις άρπες,
μείξαντες αμ΄ αυλοίσιν, συγχωνεύοντας τον ήχο τους, με τον ήχο των
και στάντες αείδομεν τεόν αυλών,
αμφί βωμόν ευερκή. και ψάλλομε αυτόν
γύρω από το βωμό σου, τον περιφραγμένο
Ιώ. Μέγιστε Κούρε, Χαίρε μοι καλά.
Κρόνιε, παγκρατές γάνους, Βοήθα Μέγιστε Κούρε, καλώς ήλθες
βέβακες δαιμόνων αγώμενος γιέ του Κρόνου, Παντοδύναμε και λαμπρότερε
Δίκταν ές ενιαυτόν. από τους άλλους (θεούς).
Ωραι Δε βρύον κατήτος Συνοδευόμενος από τους Δαίμονες (Κουρήτες)
και βροτούς Δίκα κατήχε έρχεσαι κάθε χρόνο στη Δίκτη.
άλλα τε θνατ΄ ‘αμφεπε ζω Την εποχή των βρύων, κατά την οποία
α φίλολβος Ειρήνα. δικαιοσύνη κατέχει τους ανθρώπους,
αλλά και στεφανώνω
Ιώ. Μέγιστε Κούρε, χαίρε μοι την ευδαίμονα Ειρήνη.
Κρόνιε, παγκρατές γάνους, Βοήθα Μέγιστε Κούρε, καλώς ήλθες
βέβακες δαιμόνων αγώμενος γιέ του Κρόνου, Παντοδύναμε και λαμπρότερε
Δίκταν ες ενιαυτόν. από τους άλλους (θεούς).
Αμών θόρε κ΄ ες δέμνια
 64
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

και θορ΄ εύποκ΄ ες ποίμνια Συνοδευόμενος από τους Δαίμονες

κ΄ ες λήϊα καρπών θόρε (Κουρήτες),έρχεσαι κάθε χρόνο στη Δίκτη.
κ΄ ες τελεσφόρους αύρας. Βοήθησε να αυξάνεται η οικογένεια.
και πλούσια μαλλιά να έχουν τα πρόβατα ,
Ιώ. Μέγιστε Κούρε, χαίρε μοι και πολύ καρπό τα σπαρτά,
Κρόνιε, παγκρατές γάνους, και ευνοϊκοί άνεμοι στα ταξίδια που
βέβακες δαιμόνων αγώμενος πραγματοποιούνται.
Δίκταν ες ενιαυτόν.
Θόρε κ΄ ες πόληας αμών Βοήθα Μέγιστε Κούρε, καλώς ήλθες
κ΄ ες ποντοφόρας νάας γιέ του Κρόνου, Παντοδύναμε και λαμπρότερε
Θόρε κ΄ ες νέους πολείτας από τους άλλους (θεούς).
Θόρε κ΄ ες Θέμιν κλειτάν. Συνοδευόμενος από τους Δαίμονες
(Κουρήτες), έρχεσαι κάθε χρόνο στη Δίκτη.
Βοήθα τις πόλεις
και τα πλοία που πλέουν στους πόντους.
Βοήθα να έχει αρκετούς νέους η πόλη,
βοήθα και τη δικαιοσύνη στην ένδοξο πόλη.
 65
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Ο
Η ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ»
ΚΑΙ ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ
ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Ή ΣΤΗΝ
ΑΡΚΑΔΙΑ
1. Ο ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ ΑΠΟΚΑΛΕΙ ΤΟΥΣ ΚΡΗΤΕΣ ΨΕΥΤΕΣ ΚΑΙ
ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ ΤΗ ΓΗΙΝΗ ΑΝΑΤΡΟΔΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΟΡΟΣ ΔΙΚΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ
ΠΟΛΗ ΛΥΚΤΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ –
ΜΕΣΣΗΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΟ ΟΤΙ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ ΛΕΓΑΝΕ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ
ΠΕΘΑΝΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΘΑΨΑΝΕ

Ο χαρακτηρισμός «Κρήτες αεί ψεύσται» είναι μια κακοήθεια που

ειπώθηκε για πρώτη φορά από τον ποιητή Καλλίμαχο τον Κυρηναίο , ο
οποίος έζησε απο το 310 – 240 π.Χ. στα πλαίσια θρησκευτικού
φανατισμού, όπως θα δούμε πιο κάτω, και έκτοτε όλο και κάποιος την
επαναλαμβάνει σε παρεμφερή θέματα.
Ειδικότερα ο Καλλίμαχος ο Κυρηναίος στον ύμνο του «Εις Δία» λέει
ότι αφού απο τη μια οι Κρήτες λένε ότι ο Δίας γεννήθηκε στο όρος Δίκτη
, που είναι ένα απο τα όρη Ιδαία Όρη της Κρήτης και ως εξ αυτού καλείται
«Δικταίος» και απο την άλλη οι ίδιοι οι Κρήτες λένε ότι ο Δίας πέθανε
και τον θάψανε σε τάφο που δείχνουν, άρα οι Κρήτες είναι ψεύτες, γιατί
ο Δίας ούτε πέθανε ούτε θα πεθάνει ποτέ, είναι αιώνιος. Και αφού οι
Κρήτες είναι ψεύτες, άρα πρέπει, λέει, να μεταφερθεί ο τόπος της γήινης
ανατροφής του Δια σε άλλο μέρος, στο Λύκειον όρος της Αρκαδία και εξ
αυτού στο εξης να τον καλούμε Λύκειο. Με τη σκέψη αυτή παραλλάσσει
το μύθο του Δία δημιουργώντας ένα άλλο διαφορετικά απ΄ό,τι τον
αναφέρουν οι αρχαιότεροι του συγγραφείς Ησίοδος, Στράβων κ.α. Στην
παραποίηση που κάνει η νήσος Κρήτη γίνεται περιοχή «Κρητέα» στην
Αρκαδία, η αρχαία πόλη Λύκτος (= η πόλη στην περιοχή της οποίας
βρισκόταν η Δίκτη, όπου γεννήθηκε ο Δίας, σύμφωνα με τον Ησίοδο)
γίνεται το Λύκαιον όρος στην Αρκαδία, η πόλη Πράσον ή Πραισός (= η
πόλη όπου υπήρχε το Δικταίο ιερό, σύμφωνα με τον Στράβωνα) γίνεται η
περιοχή «Παρράσιον» στην Αρκαδία, οι Δικταίοι Κουρήτες γίνονται
Δικταίαι Μελίαι , ο ενόπλιος χορός των Κουρητών «πυρρρίχη» γίνεται
«πρύλις» κ.λπ., πρβ:
«Ζηνός έοι τί κεν άλλο παρά σπονδήσιν αείδειν
λώϊον ή θεόν αυτόν, αεί μέγαν, αιέν άνακτα,
Πηλαγόνων ελατήρα, δικασπόλον Ουρανίδησι;
πώς και νιν, Δικταίον αείσομεν ηέ Λυκαίον;
εν δοιή μάλα θυμός, επεί γένος αμφήριστον.
Ζεύ, σε μεν Ιδαίοισιν εν ούρεσί φασι γενέσθαι,
Ζευ, σε δ' εν 'Αρκαδίη: πότεροι, πάτερ, εψεύσαντο;
Κρήτες αεί ψεύσται’: και γαρ τάφον, ώ άνα, σείο
Κρήτες ετεκτήναντο: σύ δ' ου θάνες, εσσί γάρ αιεί. …….
.(Καλλίμαχος, Ύμνος «Εις Δία»)

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: «……Πώς καλύτερα θα μπορούσε κανείς να υμνήσει κατά τις θυσίες το Δία
παρά να τον ειπεί θεό, πάντοτε μέγα, αιώνιο άνακτα, διώκτη των Πηλαγόνων, δικαστή των
επουρανίων θεών; Πώς θα τον εξυμνήσωμεν, ως Δικταίο ή ως Λυκαίον; Ο νους μου ευρίσκεται σε
μεγάλη αμφιβολία, διότι το γένος του είναι αμφισβητήσιμον. Ω Δία, για σένα οι μεν λέγουν ότι
γεννήθηκες στα Ιδαία όρη! Ω Δία, για σένα οι δε λένε ότι γεννήθηκες στην Αρκαδία, ποιοι,
 66
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

πατέρα, λένε ψέματα; Οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες και διότι τάφο, ω άνακτα, για σένα οι Κρήτες
κατασκεύασαν, εσύ όμως δεν απέθανες διότι εσύ είσαι αιώνιος. Αλλά εσένα σε γέννησε η Ρέα εις
το Παρράσιον, όπου ήταν ένα βουνό πολυσκέπαστο με θάμνους, γι αυτό το λόγο ο τόπος αυτός
είναι ιερός»…………Κι ω Δία, οι συντρόφισσες, σε πήρανε στα χέρια, των Κυρβάντων, της Δίκτης
οι Μελίες και σε κοίμισε η Αδράστεια σε λίκνο χρυσό και θήλασες τον πολυγάλακτο μαστό της γίδας
της Αμάλθειας κι έφαγες τη γλυκιά κηρήθρα, που η Πανακρίδα μέλισσα γοργά την είχε δέσει πάνω
στη Ίδης τα βουνά που Πάνακρα τα λένε. Και χόρεψαν τριγύρω σου τον πρύλιν οι Κουρήτες καθώς
βαρούσαν τ᾽ άρματα, ώστε ν᾽ ακούει ο Κρόνος ήχον ασπίδων μοναχά κι όχι το παιδικό σου
κλάμα…….(Καλλίμαχος, Ύμνος «Εις Δία»)

Ο Καλλίμαχος έγραψε επίσης τον ύμνο «Ύμνος εις Άρτεμιν»), όπου

παραποιεί και το μύθο της Κρητικιάς θεάς Βριτόμαρτης (= φίλη της θεάς
Άρτεμης, η οποία είχε ανακαλύψει τα δίχτυα τω ψαράδων ) και μάλιστα
με ακόμη πιο κακοήθη τρόπο, φέροντας τον περίφημο βασιλιά των
Κρητών Μίνωα να κυνηγά τη θεά βριτόμαρτη, για να τη βιάσει στο όρος
Δικτύναιο της Κυδωνίας (= σημερινά Χανιά). Προ αυτού ο Διόδωρος
Σικελιώτης ( 5.76,4) και ο Στράβωνας ( Ι, C472 IV 12), που και αυτοί
έζησαν επί Ολύμπιων Θεών, του απάντησαν λέγοντας του ότι δεν έχει
δίκιο γι αυτά που λέει για τους Κρήτες, πρβ:
«Λένε επίσης ότι δεν έχει δίκιο o Καλλίμαχος, όταν ιστορεί ότι η Βριτόμαρτις καταφεύγοντας
τη βία του Μίνωα από τη Δίκτη, πιάστηκε στα δίχτυα των ψαράδων κι έτσι οι Κυδωνιάτες την είπαν
Δίκτυννα και το βουνό Δίκτη. Η Κυδωνία δεν έχει καμιά σχέση γειτονίας με τους τόπους τούτους,
αφού βρίσκεται στα δυτικά του νησιού. Βουνό της Κυδωνίας είναι ο Τίτυρος. Όπου υπάρχει ιερό,
όχι το Δικταίον, αλλά το Δικτύνναιο….» (Στράβων Ι C479 IV 12)
«Η Βριτόμαρτις που ονομάζεται και Δίκτυννα, σύμφωνα με το μύθο που αναφέρουν,
γεννήθηκε στην Καινώ της Κρήτης, από τον Δία και την Κάρμη, του Εύβουλου του γιου της Δήμητρας.
Αυτή που ανακάλυψε τα δίχτυα που χρησιμοποιούνται στο κυνήγι ονομάστηκε Δίκτυννα και
περνούσε τις μέρες της με την Άρτεμη, αιτία για την οποία μερικοί πιστεύουν πως η Δίκτυννα είναι
ίδια με την Άρτεμη. Οι Κρήτες καθιέρωσαν θυσίες κι έκτισαν ναούς προς τιμή ετούτης της θεάς.
Εκείνοι που διηγούνται την ιστορία ότι ονομάστηκε Δίκτυννα, επειδή κατέφυγε στα δίχτυα των
ψαράδων, όταν την κυνηγούσε ο Μίνωας, για να τη βιάσει, κάνουν λάθος, γιατί ούτε πιθανό να
βρέθηκε σε τέτοια αδυναμία η Θεά, ώστε να χρειαστεί τη βοήθειά των ανθρώπων, θυγατέρα ούσα
του μέγιστου των θεών, ούτε είναι σωστό να προσάπτουμε στο Μίνωα μια τέτοια ασέβεια, καθόσον
η παράδοση μας λέει ρητά ότι ήταν προσκολλημένος στις αρχές του δικαίου κι έζησε ζωή
παινεμένη.» (Διόδωρος 5.77,4).

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Ο ΔΙΑΣ ΠΕΘΑΝΕ

ΚΑΙ ΤΟΝ ΘΑΨΑΝΕ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ

Φυσικά οι Κρήτες δε λέγανε ψέμα όταν λέγανε ότι ο Δίας πέθανε και
τον θάψανε στην Κρήτη, αφού οι θεοί γι αυτούς, καθώς λέει ο Διόδωρος
(5, 64- 77), ήταν αρχικά άνθρωποι, οι περισσότεροι των οποίων είχαν
γεννηθεί στην Κρήτη και οι οποίοι, επειδή εν ζωή είχαν πάει σε πολλά
μέρη, εντός και εκτός νήσου, κάνοντας ευεργεσίες, μετά το θάνατό τους,
μετά τη μετάσταση τους από τους ανθρώπους (από τη γη) στον
ουρανό/Όλυμπο, θεωρήθηκαν ως οι πρώτοι κάτοικοι του Ολύμπου, θεοί,
επειδή οι άνθρωποι νομίζουν ότι και από εκεί που βρίσκονται, μπορούν
ακόμη να τους ευεργετούν. Δηλαδή οι αρχαίοι Κρήτες πίστευαν για τους
θεούς τους Δία, Αθήνα κ.α. ό,τι περίπου πιστεύουμε και εμείς σήμερα για
το Χριστό, την Παναγία και τους Αγίους. Δηλαδή πίστευαν π.χ. ότι ο Δίας
γεννήθηκε ως άνθρωπος και μάλιστα ως γιος βασιλιά και μετά, ο οποίος,
λόγω των ευεργεσιών που έκανε, μετά τη μετάστασή του στους
ουρανούς, τον αγόρευσαν Θεό: «…και μετά την εκ γης μετάστασιν εις
τον ουρανόν» (Διόδωρος 3.72 ),«….. εξ ανθρώπων εις θεούς μετάστασιν»
(Διόδωρος 3.57).
Ο Διόδωρος αναφέρει επίσης ότι ο Δίας γεννήθηκε στο όρος Δίκτη
(Διόδωρος Βιβλιοθήκη Ιστορική 5, 70,6), όπου έκτισε και μια πόλη μετά
που ανδρώθηκε από ευγνωμοσύνη:
 67
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«Οι περισσότεροι , επίσης απο τους θεούς, σύμφωνα με τους μύθους τους (των Κρητών),
έγιναν στο νησί τους Θεοί και για τις ευεργεσίες τους που πρόσφεραν σ’ όλη τη ανθρωπότητα
δέχτηκαν τιμές αθάνατες…..Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί (της Κρήτης), έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο
βαθμό τη ζωή των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν
επίσης πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον 'Όλυμπο, μετά τη μετάσταση τους από τους
ανθρώπους. Από τον Κρόνο και τη Ρέα λέγεται πως γεννήθηκαν η Εστία, η Δήμητρα και η Ήρα,
καθώς και ο Δίας, ο Ποσειδώνας και ο Αίδης ……» ( Διόδωρος 5.64-67,5).
Καθιερώθηκε, επίσης …. και, μετά τη μετάστασή του (του Δία) απο τη γη στον ουρανό (και
μετα την εκ γης μετανάστασιν εις τον ουρανόν¨) , γεννήθηκε στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί
η δίκαιη πίστη ότι εκείνος ήταν ο κύριος όλων όσων γίνονται στον ουρανό, και εννοώ της βροχές, τις
βροντές, τους κεραυνούς κι όλα τα παρόμοια…. Γι αυτό το λόγο, άλλωστε, τον ονόμασαν Ζήνα,
επειδή οι άνθρωποι πιστεύουν πως εκείνος είναι το αίτιο του ζην, κάνει τους καρπούς να ωριμάσουν
φτιάχνοντας τις κατάλληλες κλιματολογικές συνθήκες. Τον ονομάζουν επίσης πατέρα ….¨.
(Διόδωρος 5.72)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Οι αρχαίοι συγγράφεις Ησίοδος, Ηροδοτος, Διόδωρος κ.α.
αναφέρουν ότι οι πρώτοι άνθρωποι θεώρησαν ως θεούς τον ήλιο, τη
σελήνη , τη γη, τον ουρανός, και τα κύρια στοιχεία του σύμπαντος , γιατί
έβλεπαν ότι ευεργετούν, χωρίς αυτά δεν υπάρχει ζωή. Η Γαία είναι η μάνα
γη που τρέφει, ο Ουρανός είναι πατέρας που φέρνει τις βροχές, ο Ήλιος
είναι αυτός που φέρνει το φως και τη ζεστασιά, ο Κρόνος ή χρόνος είναι
αυτός που γεννά τη ζωή, τα πάντα, αλλά και αυτός που τα τρώει στο διάβα
του κ.α. Ακολούθως οι άνθρωποι αντικατέστησαν τους θεούς αυτούς με
τις ψυχές βασιλιάδων ή ανθρώπων που είχαν ευεργετήσει τους
ανθρώπους.
Β) Ο Διόδωρος Σικελιώτης στο Ιστορική Βιβλιοθήκη (3.61 και 3.71)
αναφέρει ότι η νήσος η Κρήτη, σύμφωνα με το μύθο των Ατλάντιων της
Λιβύης, είχε κάποτε δυο βασιλιάδες με το όνομα Δίας. Απο αυτούς ο
πρώτος ονόμασε τη νήσο με το όνομα Ιδαια προς χάρη της γυναίκας του
που τη λέγανε Ιδαία και όπου τάφηκε μετά το θάνατό του, ενώ ο τόπος
που δέχθηκε το σωρό τους επιδεικνύεται μέχρι και την εποχή του
Διόδωρου. Μετά ο δεύτερος Δίας μετονόμασε τη νήσο απο Ιδαία σε Κρήτη
προς χάρη και αυτός της γυναίκας του που την έλεγαν Κρήτη. Ωστόσο
ο ίδιος ο Διόδωρος λέει ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν με το μύθο αυτό.
Απλώς ο μύθος επιβεβαιώνει ότι η νήσος είχε δυο ονόματα.
«Είχε υπάρξει όμως και άλλος Δίας, αδελφός του Ουρανού, που βασίλευε στην Κρήτη, ……
απέκτησε δέκα γιους τους Κουρήτες, ονόμασε το νησί από τη γυναίκα του Ιδαία, όπου τάφηκε μετά
το θάνατό του.(«προσαγορεύσαι δε και την νήσον από γυναικός Ιδαίαν, εν η και τελευτήσαντα
ταφήναι, δεικνυμένου του την ταφὴν δεξαμένου τόπου μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων….»). (Διόδωρος
3.61).

2. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΔΙΑ ΣΤΗ

ΜΕΣΣΗΝΙΑ Ή ΣΤΗΝ ΑΡΚΑΔΙΑ

Ο Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.) στο «Ελλάδος Περιήγησις» αναφέρει ότι

οι Αρκάδες και οι Μεσσήνιοι ισχυρίζονται πως ο Δίας ανατράφηκε (μιλά
για ανατροφή, όχι για γέννηση) στα μέρη τους και συγκεκριμένα στο όρος
Λύκαιον , που βρίσκεται μεταξύ Αρκαδίας και Μεσσηνιας και το οποίο
καλείται και Όλυμπος, πρβ:
«εν αριστερά δε του ιερού της Δεσποίνης το όρος εστί το Λύκαιον: καλούσι δε αυτό και
Όλυμπον και Ιεράν γε έτεροι των Αρκάδων κορυφήν. τραφήναι δε τον Δία φασίν εν τω όρει τούτω:
και χώρα τε εστιν εν τω Λυκαίω Κρητέα καλουμένη--αύτη δε η Κρητέα εστίν εξ αριστεράς Απόλλωνος
άλσους επίκλησιν Παρρασίου--και την Κρήτην, ένθα ο Κρητών έχει λόγος τραφήναι Δία, το χωρίον
τούτο είναι και ου [δια] την νήσον αμφισβητούσιν οι Αρκάδες. ταις Νύμφαις δε ονόματα, υφ’ ων τον
Δία τραφήναι λέγουσι, τίθενται Θεισόαν και Νέδαν και Αγνώ» (Παυσανίας, Αρκαδικά, 8 38)
 68
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

«ες δε την κορυφήν ερχομένω της Ιθώμης, η δη Μεσσηνίοις εστίν ακρόπολις, πηγή Κλεψύδρα
γίνεται, πάντας μεν ουν καταριθμήσασθαι και προθυμηθέντι άπορον, οπόσοι θέλουσι γενέσθαι
και τραφήναι παρά σφίσι Δία: μέτεστι δ’ ουν και Μεσσηνίοις του λόγου: φασί γαρ και ούτοι τραφήναι
παρά σφίσι τον θεόν, Ιθώμην δε είναι και Νέδαν τας θρεψαμένας, κεκλήσθαι δε απὸ μεν της Νέδας
τον ποταμόν, την δε ετέραν τω όρει την Ιθώμην δεδωκέναι το όνομα. ταύτας δε τας νύμφας τον Δία,
κλαπέντα υπό Κουρήτων δια το εκ του πατρός δείμα, ενταύθα λούσαι λέγουσι και το όνομα είναι τω
ύδατι απὸ των Κουρήτων της κλοπής: φέρουσί τε ανά πάσαν ημέραν ύδωρ απὸ της πηγής ες του
Διός του Ιθωμάτα το ιερόν». (Παυσανίας, Μεσσηνιακά 4, 33).
Παρατηρώντας τα ως άνω λεγόμενα του Παυσανία βλέπουμε
ξεκάθαρα ότι ο λόγος για τον οποίο ο Παυσανίας λέει ότι οι Μεσσήνιοι και
οι Αρκάδες ισχυρίζονται ότι στον τόπο τους ανατράφηκε ο Δίας είναι ο
ύμνος «ΕΙΣ ΔΙΑ» που έγραψε ο Καλλίμαχος ο Κυρηναίος (3ο-2ος αι π.Χ.).
Στον ύμνο αυτό, όπως ειδαμε πιο πριν, λέει ότι αφού απο τη μια οι Κρήτες
λένε ότι ο Δίας γεννήθηκε στο όρος Δίκτη , που είναι ένα απο τα όρη Ιδαία
Όρη της Κρήτης και ως εξ αυτού καλείται «Δικταίος» και απο την άλλη
οι ίδιοι οι Κρήτες λένε ότι ο Δίας πέθανε και τον θάψανε σε τάφο που
δείχνουν, άρα οι Κρήτες είναι ψεύτες, γιατί ο Δίας είναι αιώνιος και
συνεπώς δεν πρέπει στο εξής να τον καλούμε Δικταίο. Με τη σκέψη αυτή
παραλλάσσει το μύθο του Δία δημιουργώντας ένα άλλο διαφορετικά
απ΄ό,τι τον αναφέρουν οι αρχαιότεροι του συγγραφείς Ησίοδος,
Στράβων κ.α. Στην παραποίηση που κάνει η νήσος Κρήτη γίνεται περιοχή
«Κρητέα» στην Αρκαδία, η αρχαία πόλη Λύκτος (= η πόλη στην περιοχή
της οποίας βρισκόταν η Δίκτη, όπου γεννήθηκε ο Δίας, σύμφωνα με τον
Ησίοδο) γίνεται το Λύκαιον όρος στην Αρκαδία, η πόλη Πράσον ή
Πραισός (= η πόλη όπου υπήρχε το Δικταίο ιερό, σύμφωνα με τον
Στράβωνα) γίνεται η περιοχή «Παρράσιον» στην Αρκαδία, οι Δικταίοι
Κουρήτες γίνονται Δικταίαι Μελίαι , ο ενόπλιος χορός των Κουρητών
«πυρρρίχη» γίνεται «πρύλις» κ.λπ.

3. Ο ΟΛΥΜΠΟΣ ΚΡΗΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ

Ο μυθογράφος Πτολεμαίος, ο επονομαζόμενος Χέννος ή Χήννος ο

Αλεξανδρεύς, γιος του Ηφαιστίωνος, στο «Περί της εις πολυμάθειαν
κοινής ιστορίας» (Bibliothèque de Photius 190. Ptolémée
Chennus, Nouvelle Histoire), αναφέρει ότι στην Κρήτη υπάρχει ο τάφος
του Δία, μόνο που δεν είναι του Δία, αλλά του Ολύμπου του Κρητός, ο
οποίος ήταν εκείνος που παρέλαβε από τον Κρόνο το Δία και τον δίδασκε
περί τα θεία και συνάμα τον έτρεφε και τον οποίο ο Δίας σκότωσε με
κεραυνό, επειδή υπέθεσε ότι είχε ωθήσει τους Γίγαντες να του επιτεθούν,
όμως μετά, επειδή τον έτρωγαν οι τύψεις και από τη στιγμή που δεν
μπορούσε να κατευνάσει τη θλίψη του με κανέναν άλλο τρόπο, έδωσε το
όνομά του στον τάφο του θύματός του, πρβ:
<< Ως ο εν Κρήτη τάφος λεγόμενος του Διός Ολύμπου του Κρητός έστιν όσπερ του Κρόνου
λαβών τον Δία έτρεφέ τε και επαίδευε τα θεία, αλλά γάρ βάλλει, φησίν, ὁ Ζεύς τον τροφέα και
διδάσκαλον κεραυνώ, ότι δη τους Γίγαντας αυτού τη βασιλείᾳ επιθέσθαι υπετίθετο. Αλλά βαλὼν και
νεκρὸν έχων μετεμελείτο. Μη έχων δ´ άλλως το πάθος εκκλίναι, δίδωσι το ίδιον όνομα τω τάφῳ του
ανῃρημένου>>. (Bibliothèque de Photius 190. Ptolémée Chennus, Nouvelle Histoire).
Σημειώνεται ότι το παραπάνω γεγονός δεν αναφέρεται στην
Ελληνική Μυθολογία. Προφανώς είναι παρμένο από τη μυθολογία των
Λιβύων – Αιγυπτίων , αφού εκεί, όπως μας πληροφορεί ο Διόδωρος (5.61
κ.α.), με την ονομασία Όλυμπος λεγόταν ο κηδεμόνας του Δία, ενώ στην
ελληνική μυθολογία Όλυμπος ονομάζεται το υψηλότερο βουνό, στου
οποίου τη κορφή (που βρίσκεται μεταξύ γης και ουρανού) πάνε οι ψυχές
όσων φεύγουν από τη γη και έχουν κάνει ευεργεσίες στη γη, ήτοι αυτοί
που ανακηρύσσονται Ολύμπιοι Θεοί.
 69
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ο Γιούχτας όπως φαίνεται από το Ηράκλειο

4. Ο ΙΔΟΜΕΝΕΑΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ»

Ο μυθογράφος Πτολεμαίος Χέννος ή Χήννος ο Αλεξανδρεύς, γιος

του Ηφαιστίωνος, στο «Περί της εις πολυμάθειαν κοινής ιστορίας»
(Bibliothèque de Photius 190. Ptolémée Chennus, Nouvelle Histoire) (2ος
αι. μ.Χ.) αναφέρει, επικαλούμενος τον Αθηνόδωρο, ότι το «Κρήτες αεί
ψεύσται» ειπώθηκε για τον Ιδομενέα. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι ο
Ιδομενέας είχε οριστεί ως κριτής, σε κάποιο διαγωνισμό καλλιστείων
μεταξύ της θεάς Θέτιδας (μητέρας του Αχιλλέα) και της Μήδειας (της
μάγισσας) όπου ο Ιδομενέας, αν και η Μήδεια, κατ΄ αυτήν, ήταν
ομορφότερη από την αντίπαλό της, βράβευσε τη Θέτιδα. Η κρίση αυτή
στάθηκε μοιραία, λέει, για τους Κρήτες, καθώς η Μήδεια οργισμένη
καταράστηκε τον Ιδομενέα και είπε: “Κρήτας αεί ψεύσται και επάρασθαι
αυτώ μηδέποτε αλήθειαν ειπείν, ώσπερ επί της κρίσεως εποίησεν...”,πρβ:
«Ως Αθηνόδωρος ὁ Ἐρετριεὺς εν ογδόῳ υπομνημάτων φησὶ Θέτιν καὶ Μήδειαν ερίσαι περὶ
κάλλους εν Θεσσαλία, καὶ κριτὴν γενέσθαι Ιδομενέα, και προσνείμαι Θέτιδι την νίκην, Μήδειαν δ´
οργισθείσαν ειπείν Κρήτες αεί ψεύσται, και επαράσασθαι αυτώ μηδέποτε ἀλήθειαν ειπείν, ώσπερ
επί τής κρίσεως εποίησε· και εκ τούτου φησὶ τοὺς Κρῆτας ψεύστας νομισθήναι. Παρατίθεται δε
ιστορούντα τούτο ὁ Αθηνόδωρος Αντίοχον ἐν δευτέρω των κατά πόλιν μυθικών». (Bibliothèque de
Photius 190. Ptolémée Chennus, Nouvelle Histoire).
Από την άλλη το λεξικό Σουίδα αναφέρει ότι το «Κρητίζειν το
ψεύσεσθαι» ειπώθηκε για τον Ιδομενέα , όμως για άλλο λόγο. Αναφέρει
ότι του είχε ανατεθεί από τους Έλληνες βασιλιάδες, η διανομή των
λαφύρων από την άλωση της Τροίας, όμως αυτός απέκρυψε τα
περισσότερα, γιατί τα κράτησε για τον εαυτό του: «Κρητίζειν το ψεύσεσθαι.
Ιδομενεύς γαρ επιτραπείς τον υπό των λαφύρων χαλκόν διανείμαι, τον άριστον αυτώ εξείλετο. Και
έτερα παροιμία «κρητίζειν προς Κρήτας», επειδή ψεύστες και απατεώνες εισί» (Suidae lexicon ex
recogn. I. Bekker)
Σημειώνεται ότι τα παραπάνω γεγονότα με τον Ιδομενέα δεν τα
αναφέρει ο Όμηρος, δηλαδή ο συγγραφέας απ΄όπου γνωρίζουμε τον
Τρωικό πόλεμο. Από την άλλη οι παραπάνω συγγραφείς , όπως φαίνεται
απο τα κείμενά τους, αγνοούν ότι εκείνος που είπε πρώτος ότι οι Κρήτες
είναι ψεύτες είναι ο Καλλίμαχος και προ αυτού κάνουν εικασίες που δεν
ευσταθούν.

5. Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, ΤΟ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΣΤΑΙ», ΚΑΙ Ο

ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ

Α. Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΚΡΗΤΕΣ ΑΕΙ ΨΕΥΤΑΙ»

 70
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Ο χαρακτηρισμός «Κρήτες αεί ψεύσται» αναφέρεται και από τον

Απόστολο Παύλο στην «Προς Τίτον Επιστολή» και πάλι για θρησκευτικούς
λόγους, όμως όχι ως δική του διαπίστωση, αλλά άλλου , τον οποίο απλά
και αμυδρά τον «φωτογραφίζει», ώστε να μη φανεί ότι ψεύδεται.
Συγκεκριμένα στην επιστολή αυτή ο Απόστολος Παύλος , πέραν των
άλλων, πληροφορεί τον Τίτο το τι εκείνος γνωρίζει να λέγεται για τους
Κρήτες, μεταξύ των οποίων και το «Κρήτες αεί ψεύσται, κακά θηρία,
γαστέρες αργαί», χαρακτηρισμό που έχει πει, λέει, κάποιος απ’ αυτούς
που τον έχουν και ως δικό τους προφήτη οι ανυπότακτοι, οι ματαιολόγοι
και οι φρενοαπάτες των Κρητών, ώστε με αυτές τις πληροφορίες ο Τίτος
να κάνει σωστή επιλογή Πρεσβυτέρων κ.λπ., πρβ:
«….. Εισί γὰρ πολλοί και ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάται, μάλιστα οι εκ
περιτομής, ους δει επιστομίζειν, οίτινες όλους οίκους ανατρέπουσι διδάσκοντες α μη δει αισχρού
κέρδους χάριν. Είπε τις εξ αυτών, ίδιος αυτών προφήτης: Κρήτες αεί ψεύσται, κακά θηρία, γαστέρες
αργαί. Η μαρτυρία αύτη εστίν αληθής. Δι' ην αιτίαν έλεγχε αυτούς αποτόμως, ίνα υγιαίνωσιν εν τη
πίστει, μη προσέχοντες Ιουδαϊκοίς μύθοις και εντολαίς ανθρώπων αποστρεφομένων την
αλήθειαν…».
Μετάφρασή: Δια τούτο ακριβώς σε άφησα, διερχόμενος από την Κρήτη, δια
να οργανώσεις καλύτερα και συμπληρώσεις όσα εγώ βιαζόμενος να φύγω παρέλειψα, και
να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους, όπως εγώ σε διέταξα. Και προκειμένου
να εκλέξεις πρεσβύτερο, θα εξετάζεις πρώτον, εάν κανείς είναι ανεπίληπτος και ακατηγόρητος,
σύζυγος μιας γυναικός εις ενός γάμου κοινωνίαν, εάν έχει παιδιά πιστά στο Χριστό, τα οποία δεν
κατηγορούνται ως άσωτα η ανυπότακτα. Διότι πρέπει ο επίσκοπος, υπό την ιδιότητά του ως επιστάτη
εκ μέρους του Θεού, να είναι έμεμπτος και ακατηγόρητος, όχι αυθάδης ούτε ευερέθιστος και οργίλος,
να μη είναι φίλος του κρασιού, να μη χειροδικεί, να μη επιδιώκει παράνομα και αισχρά κέρδη. Αλλά
να είναι φιλόξενος, φιλάγαθος, συνετός και φρόνιμος, δίκαιος, ευλαβής και σεμνός,
εγκρατής, να κρατεί καλά και να μένη προσηλωμένος στον αξιόπιστο λόγο, τον σύμφωνο με
την διδαχή του Κυρίου και των Αποστόλων, για να είναι έτσι ικανός και δυνατός να νουθετεί,
να προτρέπει σύμφωνα με την ορθή και αγία διδασκαλία, ακόμη δε και να αποστομώνει τους
αντιλέγοντας, αποδεικνύων ανυπόστατα τα λόγια των..
Διότι υπάρχουν και πολλοί ανυπότακτοι (στην αλήθεια του Ευαγγελίου), ματαιολόγοι και
φρεναπάταες (άλλοι δε που διδάσκουν κούφια και επιβλαβή λόγια και παραπλανούν και σκοτίζουν
τον νουν μερικών). Τέτοιοι δε προπαντός είναι αυτοί που προέρχονται από τους εκ περιτομής
(Ιουδαίους). Αυτούς πρέπει ο επίσκοπος να τους αποστομώνει Αυτοί είναι εκείνοι που
αναστατώνουν ολοκλήρους οικογενείας, διδάσκοντες εκείνα, που δεν πρέπει, χάριν αισχρού
κέρδους. Είπε δε κάποιος ιδικός των, που τον θεωρούν ως προφήτη:· “οι Κρήτες είναι
πάντοτε ψεύστες, κακά και ανήμερα θηρία, αχόρταστες κοιλιές”. Η μαρτυρία αυτή είναι αληθινή. Δια
τούτο έλεγχέ τους έντονα και ανοικτά, δια να κατορθώσουν έτσι να
κρατήσουν ανόθευτη και υγιή την πίστη, χωρίς να δίδουν καμίαν προσοχή στους ιουδαϊκούς
μύθους και στις εντολές ανθρώπων, που αποστρέφονται την αλήθεια.

Β. Ο ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΟΦΙΣΜΑ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗ

Ο θεολόγος Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (Titus Flavius Clemens,

150 - 216 μ.Χ.), επειδή ο Απόστολος Παύλος δεν ονομάζει τον προφήτη
που είπε τη φράση «Κρήτες αεί ψεύσται…..», αναφέρει ότι την έχει πει ο
Επιμενίδης που ήταν ένας απο τους 7 (αντί του Περίανδρου) ή τους 11
σοφούς της αρχαίας Ελλάδος: «….τον δὲ έβδομον (σοφον) οι μεν
Περίανδρον είναι λέγουσιν τον Κορίνθιον οι δε Ανάχαρσιν τον Σκύθην οι
δε Επιμενίδην τον Κρήτα, [όν ῾Ελληνικόν οίδε προφήτην,] ου μέμνηται ὁ
απόστολος Παύλος εν τηι προς Τίτον επιστολήι…..». (Titus Flavius
Clemens Stromata I, 59,1-2).
Ωστόσο σύγγραμμα του Επιμενίδη ή απόσπασμά του σε βιβλίο
άλλου συγγραφέα που να αναφέρει ότι οι Κρήτες είναι ψεύτες. δεν
υπάρχει. Έπειτα παρατηρώντας προσεχτικά τα όλα λεγόμενα του
Απόστολου Παύλου βλέπουμε ότι δε μιλά ξεκάθαρα για Κρητικό που είπε
το «Κρήτες αεί ψεύσται», αλλά μιλά για κάποιον που τον έχουν ως
προφήτη οι ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και οι φρενοαπαατεώνες λαοπλάνοι
της Κρήτης, άρα ο Παύλος εννοεί τον Καλλίμαχο, που αυτός και έκανε
 71
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ραδιουργίες υπερ του Αμμωνα Δία και έχει πει τους Κρήτες ψεύτες κ.α.,
όπως είδαμε πιο πριν.
Ωστόσο, επειδή ο θεολόγος Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (Titus Flavius
Clemens) 150 - 216 μ.Χ.) αναφέρει ότι τη φράση «Κρήτες αεί ψεύσται»
την είπε ο Επιμενίδης που ήταν Κρητικός, υπολογίζεται ότι αυτή ειπώθηκε
ως σόφισμα, το λεγόμενο παράδοξο σόφισμα του Επιμενίδη. Ειδικότερα ο
Κρητικός μεταφραστής και συγγραφέας Μανουήλ Βεναρδος στο «ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ» (1846) αναφέρει ότι πιθανολογεί πως οι Αθηναίοι επί
Σόλωνα κάλεσαν τον Επιμενίδη, κατά συμβουλή του Μαντείου των
Δελφών, να εξαγνίσει την πόλη τους από τον λοιμό που τους βασάνιζε,
επειδή οι θεοί είχαν θυμώσει μαζί τους λόγω του Κυλώνειου άγους. Ενώ
λοιπόν ο Επιμενίδης εξάγνιζε την πόλη και συγχρόνως προσπαθούσε να
συνετισθούν οι Αθηναίοι λέγοντας τους ότι ο Δίας θα τους τιμωρούσε
περισσότερο όχι μόνο στην παρούσα αλλά και στη μέλλουσα ζωή, αυτοί
του απάντησαν ότι Δίας δεν υπάρχει, διότι οι Κρητικοί λένε ότι πέθανε και
τάφηκε στην Κρήτη. Τότε, λέει, ο Επιμενίδης, για να αναιρέσει αυτό που
υποστήριζαν οι Κρητικοί, (ότι Δίας πέθανε…) δηλαδή να διαψεύσει τους
Κρητικούς, απάντησε στους Αθηναίους με ένα άλλο ψέμα με τη φράση
«Κρήτες αεί ψεύσται κακά θηρία, γαστέρες αργαί».
Σημειώνεται επίσης ότι στο κεφάλαιο της Λογικής, που διδάσκονταν
επι εποχής μου στα Λύκεια, αναφέρεται η πρόταση «Ο Επιμενίδης είπε:
Πας Κρης ψεύτης», ως παράδειγμα μη λογικής πρότασης (γιατί δεν μπορεί
να χαρακτηριστεί μόνο ως αληθής ή μόνο ως ψευδής). Αυτό είναι ένας
λόγος να ισχυριστούμε πως ο χαρακτηρισμός «ψεύτες» των Κρητικών δεν
ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Ο Επιμενίδης ο κρητικός είπε πως κάθε κρητικός είναι ψεύτης, άρα
είναι και αυτός ψεύτης. Αλλά αν ο Επιμενίδης είναι ψεύτης, τότε αυτό που
είπε δεν είναι ισχύει. Συνεπώς κάθε κρητικός, άρα και ο Επιμενίδης, δεν
είναι ψεύτης. Αλλά αφού δεν είναι ψεύτης, τότε κάθε κρητικός, άρα και ο
Επιμενίδης, ό,τι λέει ισχύει... Αυτός είναι ο περίφημος φαύλος κύκλος!

Γ. ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ, ΑΛΛΑ ΟΛΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ «ΑΕΙ

ΨΕΥΣΤΑΙ, ΚΑΚΑ ΘΗΡΙΑ, ΓΑΣΤΕΡΕΣ – ΑΡΓΑΙ»

Ο Απόστολος Παύλος, όπως είδαμε πιο πριν, στην «Προς Τίτον

επιστολή» του αναφέρει ότι κάποιος που τον έχουν για προφήτη οι
ανυπότακτοι, οι ματαιολόγοι και οι φρενοαπάτες της Κρήτης είπε για
τους Κρήτες: «Κρήτες αει ψεύσται, κακά θηρία , γαστέρες – αργαί» (=
σε νέα ελληνική): «Οι Κρήτες είναι ψεύτες, κακά θηρία, κοιλιές οκνηρές,
που θέλουν να τρώνε χωρίς να εργάζονται.».
Και αυτό από μια άποψη είναι κάτι σωστό, μόνο που ισχύει για όλους
τους λαούς, για όλους τους ανθρώπους και όχι μόνο για τους Κρήτες.
Όλοι μας, πλην των ιερομονάχων, και παρά το ότι όλες οι θρησκείες λένε
να κάνουμε το αντίθετο, θέλουμε να γίνουμε Πρόεδροι, Πρωθυπουργοί,
Βασιλιάδες κ.α. Όλοι μας από τη μια θέλουμε να μην εργαζόμαστε και από
την άλλη να έχουμε δούλους να μας υπηρετούν, να έχουμε ωραία και
πολλά φαγητά, ωραία και πολλά σπίτια, ωραία και πολλά ρούχα, ωραίους
και πολλούς συζύγους και μάλιστα πιστούς κ.α. και όχι μόνο αυτά,
Θέλουμε και επιπλέον όλα αυτά να μην τα έχουν άλλοι άνθρωποι, για να
μας θαυμάζουν και να μας προσκυνούν. Ενδεικτική υπενθύμιση: Οι
Έλληνες εκστράτευσαν εναντίον των Τρώων και των συμμάχων τους,
επειδή ερχόταν στην Ελλάδα και μέχρι και τις γυναίκες άρπαζαν και προ
αυτού είχαν χαρακτηριστεί και βάρβαροι, Οι Μακεδόνες με τη βοήθεια των
άλλων Ελλήνων πλην Σπαρτιατών εκστράτευσαν εναντίον των Περσών
και των συμμάχων τους, γιατί είχαν έρθει στην Ελλάδα με τον Ξέρξη ,
για να τους υποδηλώσουν. Οι Ρωμαίοι υποδούλωσαν όλο σχεδόν τον
 72
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

αρχαίο γνωστό κόσμο, για να τον εκμεταλλεύονται ή για να τον

κυβερνούν όπως νόμιζαν αυτοί σωστά. Οι Τούρκοι έκαναν δούλους
όσους λαούς μπόρεσαν και όσους τους αντιστάθηκαν τους αφάνισαν,
όπως π.χ. τα έθνη του Βυζαντίου: Έλληνες, Αρμένιους κ.α., Για τον ίδιο
λόγο για τους Γερμανούς ’έγιναν ο Α’ και Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος κ.α.

6. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ: ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΟΙ ΚΡΗΤΕΣ, ΑΛΛΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΘΝΗ

(ΑΘΗΝΑΙΟΙ, ΘΗΒΑΙΟΙ Κ.ΛΠ.) ΨΕΥΔΟΝΤΑΙ

Κατά την περίοδο επικράτησης του χριστιανισμού (1ος – 4 αι. μ.Χ.),

περίοδο όπου καυτηριάζονταν όλα τα κακώς κείμενα της παλιότερης
θρησκείας, ακούστηκαν και χιουμοριστικές κριτικές, σχετικά με τον τάφο
του Δία.
Για παράδειγμα ο σκωπτικός φιλόσοφος Λουκιανός ο
Σαμοσατέας (125 - 180 μ.Χ.). στο «Φιλοψευδής ή Απίστων» («Τυχιάδης
και Φιλικλείς»), όπου καυτηριάζει χιουμοριστικά τα επιλήψιμα που
πιστεύουν οι άνθρωποι για τους θεούς. λέει ότι όλα τα έθνη κοινά και
δημόσια ψεύδονται, όπως οι Κρήτες, που διακηρύσσουν ότι στο νησί τους
υπάρχει τάφος του Διός και δεν ντρέπονται γι’ αυτό, οι Αθηναίοι, που λένε
ότι φύτρωσαν από τη γη όπως τα λάχανα, οι Θηβαίοι, που λένε ότι
προήλθαν από δόντια φιδιού που σπάρθηκαν, πρβ:«…
«...Καίτοι τα μεν των ποιητών ίσως μέτρια, το δε και πόλεις ήδη και έθνη όλα
κοινή και δημοσίᾳ ψεύδεσθαι πως ου γελοίον; εἰ Κρήτες μεν τον Διός τάφον
δεικνύντες ουκ αισχύνονται, Αθηναίοι δὲ τὸν Εριχθόνιον εκ τής γης αναδοθῆναί
φασιν καὶ τοὺς πρώτους ανθρώπους εκ τής Αττικής αναφύναι καθάπερ τα λάχανα,
πολύ σεμνότερον ούτοι γε των Θηβαίων, οι εξ όφεως οδόντων Σπαρτούς τινας
αναβεβλαστηκέναι διηγούνται…..».
Επίσης ο Λουκιανός ο Σαμοσατέας στα έργα του «Περί Θυσιών»
και «Ζευς Τραγωδός»:, όπου καυτηριάζει χιουμοριστικά τα επιλήψιμα
που πιστεύουν οι άνθρωποι κατά τις θυσίες κ.α., λέει και τα εξής
σκωπτικά:
«… οι δ’ αυ Κρήτες ου γενέσθαι παρ’ αυτοίς ουδέ τραφήναι μόνον τον Δία
λέγουσιν, αλλά και τάφον αυτού δεικνύουσι, και ημείς, άρα τοσούτον ηπατήμεθα
χρόνον οίδμενοι τον Δίαν βροντάν τε και ύεειν και τ’ άλλα πάντα επιτελείν, ο δε
ελελήθει πάλαι τεθνεώς παρά Κρησί τεθαμμένος.»
Μετάφραση: Οι δε Κρήτες πάλι, δεν αρκούνται να λένε μόνο ότι σ’ αυτούς γεννήθηκε κι
ανατράφηκε ο Δίας, αλλά και τάφο του Δία δείχνουν και εμείς, άρα τόσο πολύ εξαπατόμαστε
νομίζοντας ότι ο Δίας βροντά, αστράφτει και βρέχει και όλα τ΄ άλλα επιτελεί, ενώ είχε πεθάνει
παλιότερα χωρίς να γίνει αντηληπτό και είχε ταφεί από τους Κρήτες (Λουκιανός «Περι θυσιών»)
«αι πως οὐ μέλλω βροντής ακούειν, ω Τιμόκλεις; ει δ᾽ ὁ Ζευς ὁ βροντών έστι,
συ άμεινον αν ειδείης εκείθεν πόθεν παρά των θεών αφιγμένος· επεί οι γε εκ Κρήτης
ήκοντες άλλα ημίν διηγούνται τον τάφον τινά κείθι δείκνυσθαι και στήλην εφεστάναι
δηλούσαν ως ουκέτι βροντήσειεν αν ο Ζευς πάλαι τεθνεώς».
Μετάφραση:: «….. Αυτοί, βέβαια, που έχουν έρθει απ' την Κρήτη άλλα μας λένε, τάφο εκεί
δείχνουν και στήλη έχουν στήσει, που λέει πως ο Δίας δεν μπορεί πια να βροντήξει, αφού καιρό είναι
πεθαμένος». (Λουκιανός «Ζευς Τραγωδός»)
Ομοίως ο αρχαίος συγγραφέας Νόννος (5ος αι. μ.Χ.) στα
««Διονυσιακά» λέει τα ίδια περίπου με το Λουκιανό, πρβ: «επεί οι γε, εκ
Κρήτης ήκοντες άλλα ημίν διηγούνται, τάφον τινά εκείθι δείκνυσθαι και στήλην
εφιστάναι δηλούσαν, ως ουκέτι βροντήσειεν αν ο Ζευς πάλαι τεθνεώς
Μετάφραση: «αυτοί, βέβαια, που έχουν έρθει απ' την Κρήτη άλλα
μας λένε, τάφο εκεί δείχνουν και στήλη έχουν στήσει, που λέει πως ο Δίας
δεν μπορεί πια να βροντήξει, αφού καιρό είναι πεθαμένος.»
Ομοίως ο Τατιανός (2ος αι. μ.Χ.) στο «Oratio ad Graecos»
αναφέρει: «και τας περί των κατ' Αίγυπτον θεών δόξας Απίωνος έχοντες
παρ' εαυτοίς ως αθεωτάτους ημάς εκκηρύσσετε τάφος του Ολυμπίου Διός
καθ΄υμάς δείκνυται, κάν ψεύδεσθαί <υμων> τις τους Κρήτας λέγη των
 73
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

πολλών θεών ἡ ομήγυρις ουδέν έστιν· καν ὁ καταφρονών αυτών

Επίκουρος δᾳδουχή, τους άρχοντας οδύνες πλέον σέβω τού θεού….
 74
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Το παρόν βιβλίο είναι μια πρωτότυπη μελέτη, η οποία βασίζεται
αποκλειστικά και μόνο σε επίσημες πηγές, αρχαίες και νέες, των οποίων
τα ονόματα αναφέρονται εντός του βιβλίου, εκεί όπου αναφέρονται και
τα λεγόμενά τους.

ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ

Ο συγγραφέας Αδαμάντιος (Μάκης) Γ. Κρασανάκης έχει γράψει
πάρα πολλές μελέτες και άρθρα, που έχουν δημοσιευτεί στις Κρητικές και
Αθηναϊκές εφημερίδες, καθώς και πάρα πολλά άλλα βιβλία, όπως τα εξής:
1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
2. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ (ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ)
3. Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ
4. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
5. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ
6. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ, ΚΑΝΤΑΔΑ, ΡΙΜΑ, ΡΙΖΙΤΙΚΟ, ΑΜΑΝΕΣ
Κ.ΛΠ.
7. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
8. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ (ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ
ΠΡΟΦΟΡΑ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ)
9. Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ
10. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
11. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΩΝ ΘΕΩΝ
12. ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ (ΙΣΤΟΡΙΑ, ΕΙΔΗ ΠΟΤΩΝ Κ.ΛΠ.)
13. Η ΑΘΗΝΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
14. Η ΘΗΒΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ Κ.ΛΠ.)
15. Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ Κ.ΛΠ. ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ
)
16. Η ΣΠΑΡΤΗ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
17. Η KΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΚΡΗΤΩΝ)
18. Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
19. ΟΙ KΡΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ
20. Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑΣ
21. Ο ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (ΙΔΡΥΣΗ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΔΗΜΟΙ Κ.ΛΠ.)
22. ΤΟ ΠΕΡΙΦΗΜΟ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
23. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΟΡΟΠΕΔΙΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
24. ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ & ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΚΡΗΤΗΣ
25. ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ & ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ-ΧΟΡΟΙ
26. ΤΑ MΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ Κ.ΛΠ.),
27. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ
ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ
28. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ (ΕΙΔΗ Κ.ΛΠ.)
29. ΠΕΡΙ ΘΥΣΙΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΚΡΕΑΤΟΦΑΓΙΑΣ
30. ΠΕΡΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ, ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ, ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΑΣ
31. ΨΕΥΔΗ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ
32. ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: (ΔΥΣΛΕΞΙΑ, ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ κ.α.).
33. ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΤΙ ΕΝΑΙ ΘΕΟΣ, ΨΥΧΗ, ΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥΣ Ή ΟΧΙ
34. Η ΚΙΘΑΡΑ, Η ΛΥΡΑ ΚΑΙ Ο ΑΥΛΟΣΜΕ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΑΠΟ
ΚΡΗΤΕΣ
35. ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΙΣΤΙΩΝ ΚΑΙ ΜΥΛΩΝ (ΥΔΡΑΛΕΤΗ, ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΥ κ.α.).
36. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ
ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟΥ ΜΠΑΜ ΤΟΥ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΟΣ
 75
Α.Γ.ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ: ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ