1

Η Επιστολογραφία

του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
Θεολογική ΢χολή
Σμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας

ΕΤΑΓΓΕΛΙΑ Δ. ΧΟΤΡΟΤΚΑ

Η Επιστολογραφία

του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

ΜΕΣΑΠΣΤΦΙΑΚΗ ΕΡΓΑ΢ΙΑ
που υποβλήθηκε στο Σμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής
Θεολογίας της Θεολογικής ΢χολής του ΑΠΘ

Επιβλέπουσα: Άννα Καραμανίδου

Επίκουρη Καθηγήτρια ΑΠΘ

Θεσσαλονίκη 2015

2
 Πρὸς Δόξαν Θεοὖ

3
 ΠΡΟΛΟΓΟ΢

Σο θέμα, το οποίο πραγματεύεται η παρούσα μελέτη, στα πλαίσια του

Μεταπτυχιακού Προγράμματος ΢πουδών και με ειδίκευση στη
Μεταβυζαντινή Πατρολογία, είναι η επιστολογραφία του Αγίου Νεκταρίου
Πενταπόλεως. Η πρώτη μου επαφή με τον Άγιο ήταν μέσω του
επιλεγόμενου μαθήματος του πατρός Θ. Ζήση Ο Άγιος Νεκτάριος ως
διδάσκαλος και ως Θεολόγος. Έκτοτε, τον θεωρώ προστάτη μου Άγιο και η
παρουσία του αποτέλεσε έναν βασικό λόγο για την επιλογή του θέματος
της εργασίας μου. Επίσης, η δυνατότητα της επιστημονικής προσέγγισης
ενός Αγίου μέσω ενός ιδιαίτερου γραμματειακού είδους, όπως είναι η
επιστολογραφία, αποτέλεσε πρόκληση διότι η επιστολή δίνει τη δυνατότητα
να αφουγκραστεί κανείς τον γράφοντα και δη τον Άγιο Νεκτάριο «ὁμιλῶν»
μέσω αυτής. Ιδιαίτερα δε όταν κατά τη συγγραφή της επιστολής γίνεται η
χρήση του β’ προσώπου, τότε η επικοινωνία γίνεται αμεσότερη.
Η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίσαμε ήταν η συλλογή των
επιστολών. Κατά την πορεία της έρευνας διαπιστώθηκε ότι ο εντοπισμός
όλων των εκδεδομένων επιστολών ήταν έργο δύσκολο. Η δε ενσωμάτωσή
τους δεν εξαντλείται στο πλαίσιο της παρούσας μεταπτυχιακής εργασίας,
λόγω του όγκου τους. Προσπαθήσαμε να μεταφέρουμε ότι περισσότερα
εισπράξαμε μέσα από τη μελέτη μας αυτή, αν και πιστεύουμε ότι είμαστε
ακόμη στην εισαγωγή, αν όχι στον πρόλογο, από αυτά που θα μπορούσαμε
να πούμε. ΢την προσπάθεια αυτή ποδηγέτης και συμπορευτής ήταν η
σύμβουλος καθηγήτριά μου κυρία Καραμανίδου Άννα, η οποία με
αντιμετώπισε με πολύ μεγάλη αγάπη, σεβασμό και μακροθυμία,
προτείνοντας και στηρίζοντάς με, έτσι ώστε να προκύψει το βέλτιστο
αποτέλεσμα. Θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου, διότι ακόμη και
στα σημεία που δεν ακολούθησα τη συμβουλή της και προέκυψαν
δυσκολίες, τις επωμίστηκε. Ιδιαιτέρως, δε, ευχαριστώ την επίκουρη
καθηγήτρια κα Λάμπρου ΢ουλτάνα, το διδάκτορα Θεολογίας κο Γερμάνη
Υίλιππο και την υποψήφια διδάκτορα κα Ζυγουράκη Ειρήνη για την
πολύτιμη βοήθειά τους.

4
 Επίσης, στην πορεία της αναζήτησης και συλλογής των επιστολών
οφείλω να εκφράσω τις από καρδιάς ευχαριστίες μου στο προσωπικό των
βιβλιοθηκών της Θεολογικής ΢χολής και της Κεντρικής βιβλιοθήκης του
Α.Π.Θ. καθώς και της Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Δυτικής
Μακεδονίας στη Υλώρινα για την υποστήριξη και την αποφασιστική
συμβολή τους και βοήθεια όπως επίσης στην Ιερά Μονή ΢ίμωνος Πέτρας
τόσο για την πολύτιμη συμβολή τους στην παρούσα εργασία όσο και για τις
προσευχές τους.
Θα ήθελα να αναπέμψω τη δοξολογία μου στο Θεό που μ’ αξίωσε να
βιώσω την αγάπη Σου μέσω της εικόνος Σου. Πάρα πολλοί είναι αυτοί που
μου στάθηκαν τόσο σε πνευματικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο αρχής
γενομένης της ευλογίας του πνευματικού μου που με ακλουθούσε
συνοδευόμενη από την ευχή του Αγίου. Οφείλω ευχαριστίες σ’ όλους όσους
το χρόνο απέσπασα για να μ’ ακούσουν και για να προσευχηθούν. ΢’ όλους
όσοι απλόχερα μου πρόσφεραν το χρόνο τους για να με στηρίξουν και να με
βοηθήσουν. ΢’ όλους όσοι η αγάπη τους υπαγόρευε την υπομονή στην
απουσία και στη σιωπή μου. Ιδιαιτέρως όμως στην οικογένειά μου, στους
σεβαστούς γονείς μου στη στήριξη του πατρός μου και στις αδιάλειπτες
προσευχές της αρίστης μητρός μου. Η ονομαστική καταγραφή αυτών θα
ξεπερνούσε σε όγκο την εργασία μου, γι αυτό περιορίζομαι στην ανωτέρω
ομαδοποίηση.
Ελπίζω, και εύχομαι με τη χάρη του Αγίου να μεταφέραμε μίαν
«ὀσμὴν εὐωδίας πνευματικῆς» της χάριτος του Αγίου Νεκταρίου.

Χουρούκα Ευαγγελία

5
ΠΕΡΙΕΦΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟ΢ 4

ΠΙΝΑΚΑ΢ ΠΕΡΙΕΦΟΜΕΝΨΝ 6

΢ΤΝΣΜΗ΢ΕΙ΢ 11

ΕΙ΢ΑΓΨΓΗ 12

ΚΕΥΑΛΑΙΟ Α΄

Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως ως επιστολογράφος

Εισαγωγικά σχόλια 18

α. Εκδοτικά 20

β. Παραλήπτες και σκοπός συγγραφής 24

γ. Διάκριση επιστολών κατά το περιεχόμενο 27

δ. Ύφος – Γλώσσα - Δομή 30

ε. ΢υμβολή στην ιστορία της εποχής 32

στ. Αγιογραφικές, αγιοπατερικές και αρχαιοελληνικές

αναφορές 35

ΚΕΥΑΛΑΙΟ Β΄

Η επιστολογραφία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

Α. Επιστολές μέχρι της αναλήψεως

της σχολαρχίας της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής (1894)

Εισαγωγικά σχόλια 37

1. Επιστολογραφία μέχρι το 1894 41

2. Η δράση του Αγίου Νεκταρίου κατά την περίοδο αυτή. Σο 44

διοικητικό και ποιμαντικό του έργο

6
 3. Θέματα κανονικού δικαίου στο μυστήριο της Βάπτισης

ρωμαιοκαθολικού και του Γάμου ετεροδόξων 52

4. Μέριμνα για τα οικονομικά του κοινοτικού ταμείου 55

5. ΢χέσεις με ιερείς και κοινότητα 57

6. Μέριμνα για τους φτωχούς και τους νέους – αντιμετώπιση 63

αδικιών

7. Επιπλέον στοιχεία που προκύπτουν από τις επιστολές του 65

8. Ο Άγιος Νεκτάριος και η Αρχιεπισκοπή ΢ινά 69

9. Απομάκρυνση του Αγίου Νεκταρίου από την Αίγυπτο 71

Β. Επιστολές κατά το διάστημα

της σχολαρχίας στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή (1894-1908)
Εισαγωγικά σχόλια 84
Ι. Η εσωσχολική δράση του Αγίου Νεκταρίου στην Ριζάρειο μέσα
από τις επιστολές του 88
1. Ναός – Εκκλησιασμός 89
2. Υροντίδα μαθητών – προσωπικού – Διευθυντηρίου 93
3. Οικονομική διαχείριση 94
4. Πρόγραμμα μαθημάτων – διδακτικών εγχειριδίων 99
5. ΢τελέχωση καθηγητών 109
6.Η σχέση του με τους ιεροσπουδαστές 117
7. ΢τελέχωση Βιβλιοθήκης 130
8. Εκδόσεις έργων του 132
9. Παραίτηση του Αγίου από την θέση του διευθυντή της
Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής 135
ΙΙ. Εξωσχολική δράση του Αγίου Νεκταρίου κατά τη ΢χολαρχία του
στη Ριζάρειο 137
1. ΢τάση του Αγίου Νεκταρίου στον Μακεδονικό Αγώνα 139
2. ΢ύνδεσμος σε σύλλογο Ηπειρωτών 140
3. Αλληλογραφία με κατοίκους από το Λιθί της Φίου 141
4. Επίσκεψη στο Άγιον Όρος 142

7
 5. Επιστολογραφία Αγίου Νεκταρίου προς μοναχούς, Ιερές 143
Μονές και Ιεράρχες
6. Ενέργειες του Αγίου Νεκταρίου για την εκκλησιαστική του
αποκατάσταση 157
α. Επιστολή προς τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο 158
β. Αλληλογραφία με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄ 160

Γ. Επιστολές που εγράφησαν

κατά το διάστημα εγκαταβίωσεώς του στην Αίγινα (1908-1920)

Εισαγωγικά σχόλια 163

1. Εγκαίνια ναού Αγίας Σριάδος 166

2. Οικονομικά – συνδρομητές – εκτυπώσεις – αποστολές έργων 169

3. Λοιπή επιστολογραφία 175

α. Προς τον ιατρό κ. Γιαβόπουλο 175

β. Προς τους Δανιηλαίους 176

γ. Προς τον γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη 176

δ. Προς τον μοναχό ΢ωφρόνιο Κεχαγιόγλου 177

ε. Προς τον Μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο 179

στ. Πρός τον Αρχιμανδρίτη Φρυσόστομο Παπαδόπουλο 179

ΚΕΥΑΛΑΙΟ Γ΄

Βασική θεματολογία των κατηχητικών επιστολών

του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

Εισαγωγικά σχόλια 182

1. Ιδρυτής της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης 191

2. Κτήτορας της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης 197

8
3. Μοναχική φιλοσοφία – όροι μοναχικού πολιτεύματος 198

4. Κανονισμός λειτουργίας της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης 202

α. Εγκαταβίωση 202

β. Υιλοξενία 203

γ. Σέλεση Θείων Λειτουργιών 204

δ. Αγρυπνίες 207

ε. Αναγνώσματα 208

στ. Η Ηγουμένη ως πρότυπο παιδαγωγού 212

ζ. Διακονήματα 215

5. Καθιέρωση του θεσμού των υποδιακονισσών 218

6. Διάκριση εκκλησιαστικών αξιωμάτων 220

7. ΢υμβουλές –Διδασκαλία –Καθοδήγηση 221

α. ΢υμβουλές προς το πώς δει πολιτεύεσθαι 221

β. Περί Θείας Μεταλήψεως 225

γ. Περί Παρθενίας 227

δ. Περί αμελείας 229

ε. Περί του λόγου αλλαγής των ονομάτων των μοναχών 232

στ. Περί νηστείας 235

ζ. Διάκριση και άσκηση 236

η. Πειρασμοί – δοκιμασίες: αίτια και αντιμετώπιση 240

θ. Τγεία 249

ι. Διαγνώσεις Θεραπείες – συμβουλές 254

8 Επιμέρους θεματολογία 261

α. Όνειρα 261

β. Θλίψη Λύπη 266

γ. Πάθη 270

δ. Ηθική τελειότητα Έλεγχος εαυτού 273

9
 ε. Εγωισμός 276

στ. Περί γέλωτος 277

ζ. Περί ειρήνης 278

η. Περί αγάπης 281

9. Διακριτικός παιδαγωγός εις Φριστόν 289

΢ΤΜΠΕΡΑ΢ΜΑΣΑ 294

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΥΙΑ 297

ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 309

΢ΤΝΣΜΗ΢ΕΙ΢

10
ΕΛΛ.Ι.Ε.Π.ΕΚ. Ελληνικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Παιδαγωγικής και

Εκπαίδευσης (.),

Θ.Η.Ε. Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια

P.G. Patrologia Graeca

11
 ΕΙ΢ΑΓΩΓΗ

Η επιστολογραφία ως γραμματειακό είδος

Η επιστολογραφία λόγω της ευρύτητας της χρήσης της, κυρίως κατά

τους αλεξανδρινούς χρόνους, έχει σημαντική θέση στην εκκλησιαστική
γραμματεία1. Αρκετά βιβλία της Καινής Διαθήκης και των Αποστολικών
Πατέρων έχουν τη μορφή επιστολών, μέσω των οποίων οι συντάκτες
προσπαθούν να καλύψουν άμεσες ανάγκες των νεοπαγών εκκλησιών.
Ένα κείμενο για να χαρακτηριστεί ως επιστολή, θα πρέπει «νὰ
ἀναφέρεται εἰς φλέγοντα ζητήματα ἥ τουλάχιστον νὰ ἱκανοποιεῖ
ἐπείγουσα πνευματικὴν ἥ ἄλλην ἀνάγκην τοὖ παραλήπτου, ἄλλως ἀνήκει
εἰς ἄλλο λογοτεχνικὸν εἶδος», θα σημειώσει ο καθηγητής Π. Φρήστου2.
Η ακμή της ανάγεται στα χρόνια των μεγάλων Πατέρων της
Εκκλησίας και αποτελεί είδος ρητορικής, πράγμα το οποίο φανερώνει τόσο
η δομή του λόγου (προοίμιο, ανάπτυξη θέματος, συμπεράσματα), τα
επιχειρήματα, ρητά, παροιμίες, ρητορικά σχήματα και αποφθέγματα που
χρησιμοποιεί όσο και η συνειδητοποίηση αυτή από τους συγγραφείς τους,
όπως ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός, ο ιερός Υώτιος, ο Γρηγόριος Κορίνθου, ο
Ιωσήφ Βρυέννιος. Όλοι αυτοί καλλιέργησαν την επιστολογραφία ως
λογοτεχνικό είδος, που υπόκειται σε κανόνες, θεωρώντας μάλιστα τη
χριστιανική επιστολογραφία σπουδαιότερη της αρχαίας, τόσο σε διδάγματα
όσο και στη διατύπωση. Τπάρχουν επιστολές που είναι νομοκανονικές
γνωματεύσεις και θεολογικές πραγματείες, ενώ άλλες εξυπηρετούν την
απλή έκφραση συναισθημάτων και την ανάγκη επικοινωνίας του
γράφοντος3.

1. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική Πατρολογία, σ. 135.

2. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική Πατρολογία, σ. 141.
3 . Βλ. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική Πατρολογία, σ. 139. Βλ. ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢,
«Επιστολογραφία», στ. 1123-1124. Βλ. ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Κανονική Επιστολή», σ. 21. Βλ.
ΥΟΤ΢ΚΑ΢, Γρηγόριος ο Νεοκαισαρείας, σσ. 169-174.

12
 Η επιστολή ως «ἔγγραφος ὁμιλία» απαιτεί απλότητα και σαφήνεια4.
Βασικά γνωρίσματα των επιστολών είναι η αμεσότητα του λόγου
μεταξύ δύο προσώπων, του γράφοντος και του αναγνώστη της επιστολής,
και η ύπαρξη του περιστασιακού στοιχείου, το οποίο λειτουργεί ως αφορμή
για τη συγγραφή της.
Βασικό πλεονέκτημα της επιστολής είναι ότι ενέχει στοιχεία
προφορικότητας και, συγχρόνως, γραπτού λόγου, δίνοντας τη δυνατότητα
της παρουσίας εν τη απουσία τόσο του γράφοντος όσο και του αναγνώστη.
Θα λέγαμε, εξάλλου, ότι η «ἀπουσία» του προσώπου που αναγινώσκει την
επιστολή, δηλαδή του παραλήπτη, αποτελεί στοιχείο χαρακτηριστικό της
επιστολής, εν γένει5.
΢ύμφωνα με τους σύγχρονους ερευνητές την περίοδο της
Σουρκοκρατίας η επιστολογραφία μειώνεται αισθητά, αλλά δεν σταματά
πλήρως. Από τα τέλη του 16ου αιώνα το επιστολικό είδος αρχίζει και πάλι
να ανθεί με εκπροσώπους τους: Μελέτιο Πηγά και Μάξιμο Μαργούνιο. Σον
17ο αι. ο Θεόφιλος Κορυδαλέας κάνει την πρώτη κωδικοποίηση του
κειμενικού είδους της επιστολής, ο οποίος στο έργο του Έκθεσις περί
επιστολικών τύπων6, «βάζει τα θεμέλια της νεοελληνικής επιστολογραφίας

4 . ΟΜΗΡΟΛΗ΢, Δοκίμιον Επιστολικών Κανόνων, προοίμιον, σ. 1. «Επιστολή εἶν’

ἔγγραφος ὀμιλία στελλομένη πρὸς ἀπόντα φίλον, καὶ διὰ τοὖτο ἀπαιτοὖνται εἰς αὐτὴν
ἁπλότης καὶ σαφήνεια. Ἐπειδὴ δέ δι’ ὅσα μιλοὖν, γράφουν καὶ ἐπιστολάς, ὁμιλοὖν δὲ
παντοίαν ὕλην, ἡ ἐπιστολὴ ἄρα περιλαμβάνει πᾶν εἴδος λόγου, καὶ ἀκολούθως εἶν’
εὐρύχωρος περὶ αὐτὴν θεωρία».
5. Δίνεται ο ορισμός της επιστολής από τον Πρόκλο: «Ἐπιστολὴ μὲν οὐν ἐστι ὁμιλία
ἐγγράμματος ἀπόντος πρὸς ἀπόντα γινομένη, καὶ χρειώδη σκοπὸν ἐκληροὖσα. ἔρει δὲ τις
ἐν αὐτῇ ἃ παρὼν τις πρὸς παρόντα». ΓΕΨΡΓΟΤΛΗ΢, «επιστολογραφία», σ. 313.
6. ΚΟΡΤΔΑΛΕΤ΢, Έκθεσις περί επιστολικών τύπων, σσ. 1-2, «τῆς Ἐπιστολῆς ἠδὺ μὲν
τὸ δημοτικόν, ἐπίχαρι δὲ τὸ κομψὸν ἐν ἁπλότητι καίπου τὸ χρειῶδες ἀνάγκης ἀγχίθυρον.
Σο δὲ τῆς ὑπουργίας, σοφιζομένῳ μέν, οὐδὲν οὔτω Θεῶν ἐν ἀνθρώποις δῶρον, βασανιζόντι
δὲ ποικιλίας ἐκτὸς τἀληθές, κρεῖττον, ἥ ὅσα πτερῶν ὄρνισι. Υοιτῶσι γὰρ ἑκασταχόσε διά
τῶν ἐπιστολῶν, και ἠρεμοὖντες οἱ ἄνθρωποι. καὶ πράττειν αὐτοῖς ἕνι διὰ τούτων, και
διαλέγεσθαι, οἷα πτερὸν ὑπηρετούντα οὐκ ἐν δέχεται ὄρνιθι. Ἀλλάπως ὁ περὶ τούτων
λόγων τὰ νὖν κατημελῆσθαι δοκεῖ, ὑπὸ τοὖ διεφθάρθαι τ῵ χρόνῳ τὰ τῶν ἀρχαιοτέρων περὶ
τούτων συγγράμματα. ὅσα δὲ καὶ σώζεται μέχρι τοὖ νὖν, παρ’ ἐκείνοις κομιδῇ ἐν παρόδῳ
εἰρῆσθαι δοκεῖ. Καὶ τὸ λίαν ἐπίτομον, ἀσύμφορα τοῖς νεωτέροις καθίστησιν. Ἐγὼ γοὖν
πλείονα μὲν ἐκείνων, ἴσως δ’ οὐδ’ ἀσύμφορα ἐκθέσθαι πειράσομαι. Παντοδαπῶν μέντοι
ὅντων, καὶ συμμίκτων τῶν ἐπιστολικῶν τύπων, οὐ περὶ πάντων ἡμῖν ἁπλῶς ἡ διάληψις

13
σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο»7, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Από τον
17ο – 19ο αι. και εξής ως επιστολογράφοι αναφέρονται οι: Ευγένιος
Γιαννούλης, Αναστάσιος Γόρδιος, Υραγκίσκος ΢ούφης, Αλέξανδρος
Μαυροκορδάτος, Νικηφόρος Θεοτόκης, Νικόδημος Αγιορείτης, Νεόφυτος
Δούκας, Αθανάσιος Χαλίδας, Κωνσταντίνος Κούμας, Κωνσταντίνος
Οικονόμου, Θεόφιλος Καΐρης, Αδαμάντιος Κοραής, και στις αρχές του 20ου
αι. αναφέρουμε ως επιστολογράφο τον Νεκτάριο Κεφαλά, του οποίου η
επιστολογραφία είναι πολυπληθής.
Η παρούσα εργασία πραγματεύεται, όπως ο τίτλος αναφέρει, την
επιστολογραφία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως.
Μελετώντας την επιστολογραφία του Αγίου θέλαμε να διαπιστώ-
σουμε κατά πόσο αυτή συνέβαλε και συνείργησε στη θεμελίωση και
στήριξη της Ορθοδοξίας στη νεώτερη Ιστορία της Εκκλησίας. Εξάλλου, ο
βίος του Αγίου, τα συγγράμματά του, οι παιδαγωγικές και διοικητικές του
ικανότητες είναι γνωστά. Οι επιστολές του όμως και ιδιαίτερα από τη θέση
του ως Μέγας Αρχιμανδρίτης στην Αίγυπτο και από τη θέση του Διευθυντή
της Ριζαρείου είναι αν όχι άγνωστες, σίγουρα όμως όχι τόσο γνωστές. Σα
γραπτά αποτελούν αδιάσειστα πειστήρια γεγονότων. ‚Scripta manent‛,
όπως έλεγαν οι Ρωμαίοι. Ομοίως, και οι επιστολές του Μητροπολίτη
Πενταπόλεως συγκαταλέγονται στις πηγές, τα γραπτά δηλαδή κείμενα -
τεκμήρια. Πολύ περισσότερο, εκτός από την ξηρή παράθεση γεγονότων, οι
επιστολές ως προσωπική έκφραση του γράφοντος είναι το όχημα για την
αποκάλυψη της έντονης υποκειμενικότητάς του, όσον αφορά στην
αντίληψη της πραγματικότητας και των γεγονότων που τη συνθέτουν.
Μέσα από την επιστολογραφία του Αγίου διαφαίνεται ο προσωπικός
τρόπος της σκέψης του.
Ο Άγιος Ιεράρχης είναι πολυγραφότατος και το συγγραφικό του έργο
είναι ογκώδες. Έχουν ασχοληθεί πολλοί ερευνητές και συγγραφείς με τον
βίο και το έργο του Αγίου Νεκταρίου και η βιβλιογραφία είναι εκτενής. Η

ἔσται. Σοὖτο γὰρ καὶ χρόνου δεόμενον μακροτέρου, καὶ ἀνιάσον μᾶλλον τ῵ μήκει, ἥ
συνοῖσον ὑμῖν εὗ οἶδα. ἀλλὰ τοὺς, χρειοδεστέρους, καὶ συνεκτικωτέρους, ὥσπερ κανόνας
τινὰς ἐκθησόμεθα. Καὶ τούτων ἕκαστον ἐφ’ ἕντι τῶν περὶ τὴν Ρητορικών γενών
νοσομανή».
7. ΢ΣΑΤΡΟΠΟΤΛΟ΢, Νεοελληνική Επιστολογραφία, σ. 8.

14
ενασχόληση όμως των ερευνητών με την επιστολογραφία του είναι
σποραδική.
Ο πρώτος που συνέλεξε και εξέδωσε ένα μεγάλο τμήμα επιστολών
προς τις μοναχές της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος ήταν ο Μητροπολίτης
Ματθαιάκης Σίτος το 19848. Σο 1955, ο ίδιος, συντάσσει στη βιογραφία του
Αγίου, που την έγραψε πριν την αγιοκατάταξή του, στην οποία
περιλαμβάνει κάποιον αριθμό επιστολών του Αγίου προς διαφόρους
παραλήπτες 9 . Άλλοι εκδότες επιστολών του Αγίου είναι: ο μοναχός
Θεόκλητος Διονυσιάτης 10 , η Άντρη Φατζηκώστα-Σοφαλίδου 11, ο Βασίλειος
Βολουδάκης 12 , ο πρωτοπρεσβύτερος καθηγητής Θεόδωρος Ζήσης 13 , ο
Μητροπολίτης ΢ουηδίας και πάσης ΢κανδιναβίας Κλεόπας ΢τρογγύλης14, η
Γιαννακοπούλου Βαρβάρα15.
Πρωτοβουλία για την έκδοση των Απάντων του Αγίου Νεκταρίου
έλαβε ο Μητροπολίτης Ύδρας, ΢πετσών, Αιγίνης, Ερμιονίδος και Σροιζηνίας
κ. Εφραίμ και η Ι. Μονή Αγίας Σριάδος Αιγίνης. ΢τα Άπαντα αυτά
συμπεριλαμβάνεται και η επιστολογραφία του, την επιμέλεια της οποίας
ανέλαβε ο πρωτοπρεσβύτερος καθηγητής Θεόδωρος Ζήσης.

Αρχικά, στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται μια αναφορά στην εν γένει

επιστολογραφία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, όπου αναφέρονται οι
εκδόσεις, οι παραλήπτες και ο σκοπός συγγραφής των επιστολών. Κατόπιν
επιχειρείται η διάκριση των επιστολών κατά το περιεχόμενό τους καθώς και
η προσέγγιση αυτών κατά΄το ύφος, τη γλώσσα και τη δομή τους. ΢τη
συνέχεια γίνεται λόγος για τη συμβολή τους στην ιστορία της εποχής,
καθώς και για τις αγιογραφικές, αγιοπατερικές και αρχαιοελληνικές
αναφορές.

8. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί.

9. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος.
10. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος.
11. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ, Άγνωστες επιστολές.
12. ΒΟΛΟΤΔΑΚΗ΢, Άγνωστη επιστολή.
13. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές.
14 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, Ο Άγιος
Νεκτάριος, Saint Nectarios.
15. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαί αγίου Νεκταρίου».

15
 Σο δεύτερο κεφάλαιο περιλαμβάνει την επιστολογραφία του Αγίου
Νεκταρίου Πενταπόλεως η οποία διακρίνεται σε τρεις χρονολογικές
περιόδους με βάση το χρόνο συγγραφής τους. ΢την πρώτη ενότητα
περιλαμβάνονται οι επιστολές μέχρι αναλήψεως της ΢χολαρχίας της
Ριζαρείου, στη δεύτερη οι επιστολές κατά την σχολαρχία της Ριζαρείου και
στην τρίτη οι επιστολές κατά το διάστημα της εγκαταβιώσεως του Αγίου
στην Αίγινα μέχρι της κοιμήσεώς του. Η προσέγγιση της επιστολογραφίας
στις επιμέρους χρονικές περιόδους γίνεται κυρίως θεματολογικά και όταν
αυτό δεν είναι απόλυτα εφικτό, με βάση τους παραλήπτες. ΢ε κάθε ενότητα
υπάρχουν εισαγωγικά σχόλια καθώς και κάποια ιστορικά στοιχεία που
βοηθούν τον αναγνώστη στον σχηματισμό μιας το δυνατόν πληρέστερης
εικόνας της περιρρέουσας ατμόσφαιρας και πραγματικότητας κατά την
εποχή της συγγραφής τους.
Σο τρίτο κεφάλαιο περιλαμβάνει τη βασική θεματολογία των
κατηχητικών επιστολών. Η διάκριση των θεμάτων γίνεται σε θέματα
πρακτικής και θεολογικής φύσεως. Αρχικά περιλαμβάνει την
επιστολογραφία που αφορά την ίδρυση κα σύσταση της Μονής. ΢τη
συνέχεια αναπτύσσονται θέματα μοναχικής και εν γένει χριστιανικής
βιοτής. Έγινε προσπάθεια να διατηρηθεί μια ευρύτερη ομαδοποίηση των
θεμάτων που πραγματεύονται ή αναφέρονται στις επιστολές. ΢τη
θεματολογία εκτός των 136 κατηχητικών επιστολών εντάσσονται και
κάποιες επιστολές προς τον ΢ακκόπουλο, τον γέροντα Δανιήλ
Κατουνακιώτη, τον μοναχό Ιωάσαφ και τη μοναχή Ευσεβία.
Η παρούσα εργασία κλείνει με τα συμπεράσματα τα οποία σποραδικά
κατατίθενται και κατά την πορεία της εργασίας και με την παράθεση των
παραρτημάτων.
Η πολυσχιδής προσωπικότητα και προσφορά του Αγίου αποτέλεσε τη
βάση πολλών συνεδρίων και θεματολογικών προσεγγίσεων. Εμείς
προσπαθήσαμε να εισάγουμε τον αναγνώστη-μελετητή στην
επιστολογραφία του Αγίου φέρνοντας τον σε επαφή με το μεγαλύτερο
μέρος αυτής, ώστε να αναδυθεί ο άνθρωπος, ο Άγιος, η τελεία εικόνα του
Θεού, ο Ιεράρχης, ο λειτουργός του Τψίστου, ο συγγραφέας, ο απολογητής,
ο δογματικός, ο ποιητής , ο υμνογράφος, ο πνευματικός, ο κατηχητής ,ο

16
μοναχός, ο συνάνθρωπος, ο εργαζόμενος, ο δάσκαλος, ο διευθυντής, ο
αδικημένος, ο πονεμένος, ο θαυματουργός, ο ακούραστος εργάτης του
Ευαγγελίου, ο εραστής του θελήματος του Θεού, η πολυδιάστατη και
αεικίνητη προσωπικότητα του αγίου Νεκταρίου ως πρότυπο βιοτής.

17
 Κεφάλαιο Α΄
Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως ως επιστολογράφος

Εισαγωγικά σχόλια

Ο άγιος Νεκτάριος υπήρξε πολυγραφότατος. Η συγγραφική του κλίση

αποκαλύπτεται σε ηλικία επτά ετών16 και το συγγραφικό του έργο17 αρχίζει

την περίοδο που εργαζόταν, παιδί ακόμα, στην Κωνσταντινούπολη 18 ,

συνεχίζει κατά τα έτη φοιτήσεώς του στη Θεολογική ΢χολή Αθηνών 19

καθώς και σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, μέχρι της κοίμησεώς του, το

1920. Οι εκδόσεις των έργων του συνεχίζονται και μετά το θάνατό του20.

΢τον τεράστιο αυτό θεματολογικά όγκο προστίθεται ακόμη «ἕνα ἰδιόμορφο

16. ΑΒΙΜΕΛΕΦ, Βιογραφία, σ. 2, «Ἀφοὖ ἔφθασεν εἰς ἡλικίαν ἑπτὰ ἐτῶν, ἠγόραζε
χάρτην καὶ συνέρραπτεν αὐτόν, ἐρωτώμενος δὲ ὑπὸ τῆς Μητρὸς του τὶ ἔκαμεν οὕτω τὸν
χάρτην; τῇ ἀπεκρίνετο, ὅτι ἤθελε νὰ κάμνῃ βιβλία, νὰ γράφῃ τὰ λόγια τοὖ Θεοὖ».
17 . ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Ο γραπτός λόγος», σσ. 190-192. ο Άγιος έγραψε άρθρα, βιβλία,
πραγματείες (περίπου πενήντα) και γραπτά κηρύγματα, η θεματολογία των οποίων
καλύπτει τους εξής τομείς: 1) Αγιολογία, 2) Ανθρωπολογία, 3) Αγία Γραφή, 4)
Εκκλησιαστική Ιστορία, 5) Εκκλησιολογία, 6) Εσχατολογία, 7) Κατηχητική, 8) Λατρεία -
Σελετουργική, 9) Μαριολογία, 10) Μυστήρια της Εκκλησίας, 11) Ομιλητική, 12) Ορθόδοξη
Πνευματικότητα, 13) Παιδαγωγικά – Υιλολογικά, 14) Πατερικά – Γραμματολογικά, 15)
Ποιμαντική, 16) Φριστιανική Ηθική, 17) Φριστολογία και 18) Διάφορα.
18. Βλ. ΑΒΙΜΕΛΕΦ, Βιογραφία, σ. 2, «ἐκεῖ δὲ ἐργαζόμενος εἰς τὸ καπνοπωλεῖον, θέλων
συνάμα νὰ ὠφελῇ καὶ διδάσκῃ καὶ τὸν πλησίον, *<+ Ἐσύναζεν, ὅθεν εὕρισκεν, Εὐαγγελικά,
φιλοσοφικὰ καὶ πατρικά ὠφέλιμα ρητά, ἅτινα καὶ ἐπέγραφεν, ἓν ἕκαστον, ἔξωθεν τοὖ
χάρτου *<+». Η συλλογή αυτή αποτέλεσε το υλικό για την έκδοση του έργου του Ιερών και
Υιλοσοφικών Λογίων Θησαύρισμα που εκδόθηκε το 1895. Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 287.
19. Εξέδωσε το 1885 ως «ἱεροδιάκονος φοιτητὴς τῆς Θεολογίας» το βιβλίο του Δέκα
λόγοι εκκλησιαστικοί δια την Μεγάλην Σεσσαρακοστήν, οπότε και ξεκινά το καθαυτό
συγγραφικό του έργο. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας,
σσ. 68 και 285. Πρβλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 285.
20. Ο Άγιος στη διαθήκη του γράφει για το θέμα αυτό: «Εἰς τὰς μοναχὰς ἀναθέτω τὸ
καθῆκον τῆς ἐκτυπώσεως τῶν χειρογράφων μου, τὸ καθῆκον τοὖτο δύνανται, νὰ
ἀναθέτωσι καὶ εἰς ἕτερον». Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 67. Σην έκδοση των
περισσοτέρων εκ των οποίων επιμελήθηκε ο μητ. Σίτος Ματθαιάκης. Σα ανέκδοτα έργα του
Αγίου που δημοσίευσε είναι: Η Θεία Λειτουργία του Αγίου Αποστόλου και Ευαγγελιστού
Μάρκου, στο περιοδικό «Θεολογία» το 1955, την Ιστορική μελέτη περί των διατεταγμένων
νηστειών, στο περιοδικό «Θεολογία» το 1956, το Περί Όρκου, το 1956 τη Φριστιανική Ηθική
το 1965, καθώς και επιστολές του Αγίου. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σσ. 12-
3.

18
ἔργο τοὖ ἁγίου Νεκταρίου μὲ τὸν τίτλο Ἐπιστολές», όπως αναφέρει ο

πρωτοπρεσβύτερος Κωνσταντίνος Υούσκας 21

. Ο Άγιος χρησιμοποιεί

ευρύτατα αυτό το είδος της επικοινωνίας, κρίνοντας από τον όγκο των

επιστολών. «Ὁμοιάζει καὶ εἰς αὐτὸ τοὺς παλαιοὺς ἁγίους Πατέρες ὁ νέος

Πατὴρ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας»22.

Ψς γνωστόν, η επιστολή αποτελεί αδιάσειστο τεκμήριο αληθείας και

αντικατοπτρισμό της προσωπικότητας του γράφοντος, εφόσον αποτελεί

«εἰκόνα ψυχῆς» 23 και στερείται «ἐπιφυλάξεων καὶ ὑπολογισμῶν» 24 . Πολύ

περισσότερο, μέσα από τις επιστολές του Μητροπολίτη Πενταπόλεως

καθρεφτίζεται η εικόνα της διάφανης ψυχής του, καθώς είμαστε σε θέση να

παρακολουθήσουμε αμεσότερα και εναργέστερα την αγιασμένη πορεία

του, τα προβλήματα, τις ανησυχίες του, τους στόχους, τα οράματα, τις

απογοητεύσεις του και τις χαρμολύπες του. Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί ότι

οι κατηχητικές επιστολές του ιερού πατρός έχουν βαρύνουσα σημασία για

τη συμβολή τους στη θεμελίωση του ορθοδόξου και δή του γυναικείου

μοναχισμού25.

21. ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Ο γραπτός λόγος, σ. 192.

22. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος», σ. 76.
23 . ΚΟΡΤΔΑΛΕΤ΢, Έκθεσις περί επιστολικών τύπων, «τήν ἐπιστολήν (ἥτις καὶ
γράμμα καί γράμματα λέγεται, ὑποκοριζομένῳ δέ, καί γραμμάτιον καί γραμματίδιον, ἔστι
τε ὅπου τῶν ἐπῶν, καί πίνακα πλυκτόν Ὅμηρος εἴρηκεν) ἀπό τοὖ ἐπιστέλλω παρῆχθαι
πρόδηλον. Οὐδὲν γάρ οὕτως αὐτῇ ἴδιον, ὡς τό ἐπιστέλλεσθαι, καί μηνύειν τά τῆς ψυχῆς τοὖ
ἐπιστέλλοντος πάθητε καί βουλήματα. Διό καί εἰκόνα ψυχῆς τινές τῶν πρό ἡμῶν ταύτην
προσαγορεὖσαι οὐκ ὤκνησαν. ἔστι δ’ ὡς ἐν γένει εἰπεῖν ἡ ἐπιστολή, ἀπόντος πρός ἀπόντα
διάλεξις, εἰ γάρ καί πρός παρόντας ἐστιν ὅτε γράμμασι διαλεγόμεθα, ὡς πρός ἀπόντας μέ
τοι τοὖτο ἡμῖν τεχνητεύεται» σ. 2.
24. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική Πατρολογία, σ. 141.
25 . Βλ. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Η κρίσις του μοναχισμού», σσ. 121 και 128. Βλ.
ΥΕΒΡΨΝΙΑ, «Ο γυναικείος μοναχισμός», σσ. 234-8.

19
α). Εκδοτικά26

΢την παρούσα εργασία θα ασχοληθούμε κυρίως με τις δημοσιευμένες

επιστολές του Μητροπολίτη Πενταπόλεως. Αναφερόμαστε σε εκδότες και

επιμελητές εκδόσεων, εφόσον ο συγγραφέας είναι ο ίδιος ο Άγιος. Μεγάλος

αριθμός επιστολών του μένει ανέκδοτος, καθώς επίσης είναι άγνωστος ο

αριθμός εκείνων που βρίσκονται σε χέρια ιδιωτών27.

Ψς πρώτο εκδότη των επιστολών του Μητροπολίτη Πενταπόλεως

μπορούμε να αναφέρουμε τον ίδιο. ΢το έργο του Γνώθι σαυτόν 28

περιλαμβάνεται και η Επιστολιμαία διατριβή προς Ευσεβίαν μοναχήν.

Επίσης, ο ίδιος συνέταξε σε ενιαίο τόμο τις επιστολές που είχε στείλει προς

τις μοναχές και αντέγραψε, κατ’ εντολήν του, η Ελένη Ζερβουλάκου29.

Σο μεγαλύτερο μέρος των επιστολών του έχει ήδη εκδοθεί. Η

σημαντικότερη συμβολή στο εγχείρημα αυτό έγινε από τον αείμνηστο,

αρχιμανδρίτη τότε, και μετέπειτα Μητροπολίτη Παραμυθίας Σίτο

Ματθαιάκη, ο οποίος στην πρώτη βιογραφία του Αγίου που εξέδωσε,

συμπεριέλαβε και εξήντα πέντε επιστολές του. Η έκδοση του έργου του

έγινε από την Ι. Μονή Αγίας Σριάδος Αιγίνης το έτος 1955 «εὐλογίᾳ τοὖ

΢εβασμιωτάτου μητροπολίτου Ὕδρας, ΢πετσῶν και Αἰγίνης κ.κ.

26. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος», σ. 77. ΢την έκδοση των Απάντων του Αγίου από
την Ι. Μ. Αγίας Σριάδος (αγίου Νεκταρίου) ετοιμάζεται να παρουσιαστεί σε ένα τόμο το
σύνολο των επιστολών του, με την ευθύνη και την ευλογία του μητροπολίτου πρώην
Αιγίνης κ. Ιεροθέου, αλλά και του νυν ποιμαίνοντος μητροπολίτου κ .Εφραίμ, και κάτω από
την επιστημονική εποπτεία εκδοτικής επιτροπής. ΢την επιτροπή αυτή μετέχει και ο πρωτ.
Θεόδωρος Ζήσης ο οποίος ανέλαβε την επιμέλεια της έκδοσης των επιστολών του Αγίου.
27. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ.14, όπου αναφέρεται ότι μετά την κοίμηση
του Αγίου, κατόπιν παρακλήσεως πολλών κληρικών και πιστών καθώς και αποφοίτων της
Ριζαρείου, παλαιών μαθητών του Αγίου να έχουν κάτι ως ευλογία από τον Άγιο,
περιήλθαν στα χέρια τους άμφια, βιβλία, χειρόγραφα, επιστολές και άλλα αντικείμενα.
28. Σο έργο του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως Γνῶθι σαυτόν εκδόθηκε το 1904 τότε
συνεπώς χρονολογείται και η εν λόγω επιστολή. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη
αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 287. Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 289.
29. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σσ. 13-15.

20
Προκοπίου», ο οποίος και προλογίζει το έργο υπό τον τίτλο Ο Όσιος

Νεκτάριος Κεφαλάς Μητροπολίτης Πενταπόλεως (1846-1920).

Γνωρίζουμε ότι ο Άγιος κοιμήθηκε στις 8 Νοέμβριου του 1920 και η

ανακομιδή των ιερών - πλήρης ευωδίας 30 - λειψάνων του έγινε στις 2

΢επτέμβριου 1953. ΢υνεπώς, ο παραπάνω αναμνηστικός τόμος που

εκδόθηκε το 1955, ήταν πριν την επίσημη αγιοκατάταξή του, το 1961 31 .

Ψστόσο, ο Μητροπολίτης Παραμυθίας γράφει: «εἰς τὴν συνείδησιν τῶν

πιστῶν τῆς Ἐκκλησίας ἔχει πρὸ πολλοὖ ἀναγνωρισθῇ ὡς ἅγιος, ὁ

Μητροπολίτης Νεκτάριος Κεφαλᾶς, ὑπολείπεται δὲ μόνον ἡ ὑπὸ τῆς

διοικούσης Ἐκκλησίας ἐπίσημος ἀναγνώρισις τούτου, ὡς τοιούτου καὶ ἥτις

φρονοὖμεν, ὅτι δὲν θὰ βραδύνῃ εἰσέτι ἐπὶ πολὺ νὰ γίνῃ, ἀφοὖ πλεῖστα ὅσα

θαύματα δι΄αὐτοὖ ἐνεργεῖ ἡ χάρις τοὖ Θεοὖ τοῖς πιστοῖς»32.

΢τον πρόλογο της ανωτέρω εκδόσεως, ο Μητροπολίτης Προκόπιος

αναφέρει τα εξής: «Μεταξὺ τῶν μεγάλων ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν, οἵτινες

ἔδρασαν ἐπωφελῶς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ κατὰ τὰς πρώτας δεκαετηρίδας τοὖ

παρόντος αἰῶνος καὶ μεγάλως συνέβαλον εἰς τὴν ἀναζωπύρωσιν τῆς

ὀρθοδόξου πίστεως τοὖ εὐσεβοὖς ἑλληνικοὖ λαοὖ, ἀνήκει ἀναντιρρήτως καὶ

ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Πενταπόλεως Νεκτάριος Κεφαλᾶς»33.

30 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 81, «Ἑν δ’ ἐκ τῶν πολλῶν

πιστοποιήσεων τῆς ἁγιότητος τοὖ ὁσίου πατρὸς Νεκταρίου εἶναι ἡ ἐκ τῶν λειψάνων αὐτοὖ
ἀναβλύζουσα εὐωδία, τὴν ὁποίαν αἰσθάνονται πάντες οἱ εὐλαβεῖς προσκυνηταί». Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 11, στην επιστολή της Φριστοδούλης μοναχής
καθηγουμένης της Ιεράς Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης προς τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας
Φριστόφορον στις 25 Υεβρουαρίου 1954, αναφέρεται ότι «τὰ θεῖα λείψανα καὶ ἡ ἁγία κάρα
ἀναβλύζουν ἄρρητον εὐωδίαν». Βλ. HAGANS, Hair as a glory, p. 20, ‚ St. Nectarios of Aegina
was found to have a sweet, fragrant fluid drenching his hair and preserving his body when his
grave was opened by nuns 5 months after death to build a marble tomb. Three years later, his
hair still emitted the wet fragrance‛.
31 . ΘΕΟΔΨΡΗΣΟ΢, Ο άγιος Νεκτάριος σσ. 15-6, «Πράξις τοὖ Οἰκουμενικοὖ
Πατριαρχείου περὶ ἀνακηρύξεως ὡς Ἁγίου τοὖ Μητροπολίτου Πενταπόλεως Νεκταρίου
Κεφαλᾶ, 20 Απριλίου 1961».
32. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 82.
33. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 5.

21
 Σο 1979 εκδίδεται από την Ορθοδόξη Κυψέλη στη Θεσσαλονίκη, το

βιβλίο του μοναχού Θεοκλήτου Διονυσιάτου, με τίτλο Ο Άγιος Νεκτάριος

Αιγίνης ο Θαυματουργός, ο βίος και το έργον του 1846-1920, το οποίο

προλογίζει ο ίδιος. Επιλέγει τριάντα πέντε από τις εξήντα πέντε επιστολές

που εξέδωσε το 1955 ο αρχ. Σίτος Ματθαιάκης, τις οποίες και ενσωματώνει

στο έργο του, χαρακτηρίζοντάς τες ως «ποιμαντικές». Αφορούν τις

επιστολές που εστάλησαν από την Αθήνα προς τις μοναχές της Ιεράς

Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης, στο διάστημα που εκτείνεται από τις 19

Οκτωβρίου 1904 ως τις 15 Υεβρουαρίου 1908.

Σο 1984 ο Μητροπολίτης Παραμυθίας Σίτος Ματθαιάκης εκδίδει σε

ενιαίο τόμο, τον οποίο και προλογίζει, εκατόν τριάντα έξι επιστολές του

αγίου Νεκταρίου, με τίτλο Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως Κατηχητικαί

Επιστολαὶ προς τας μοναχάς Ιεράς Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης. Πρόκειται

για τις επιστολές που είχαν, επιμελεία του Αγίου, αντιγραφεί σε δελτάριο,

ενόσω ο Άγιος ήταν «ἐν ζωῇ»34. Οι επιστολές εστάλησαν από την Αθήνα,

όταν ήταν ΢χολάρχης στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή και

απευθύνονταν στις μοναχές της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης. Αφορούν

το χρονικό διάστημα που εκτείνεται από τις 19 Οκτωβρίου 1904 μέχρι τις 10

Δεκεμβρίου 1908 και αποτελούν «το σημαντικότερο και σε έκταση και σε

περιεχόμενο τμήμα της επιστολογραφίας του Αγίου»35.

Σο 1993 έχουμε την πρώτη έκδοση, ενώ το 2000 ακολουθεί η δεύτερη

έκδοση των τριάντα πέντε ποιμαντικών επιστολών του αγίου Νεκταρίου

Πενταπόλεως από τις εκδόσεις ΤΠΑΚΟΗ. Σην επιμέλεια και τον πρόλογο

του αυτόνομου αυτού έργου ανέλαβε ο μοναχός Θεόκλητος Διονυσιάτης.

Επίσης, η αλληλογραφία του αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως με τον

Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη εκδόθηκε το 1977 από τη μοναστική

34. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 13.

35. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος», σσ. 76-7.

22
Αδελφότητα των Δανιηλαίων του Αγίου Όρους, με εκτενή εισαγωγή του

Πρωτοπρεσβύτερου Θεοδώρου Ζήση36.

Τπάρχουν και μεμονωμένες εκδόσεις των επιστολών του Αγίου από

άλλους βιογράφους και μελετητές του έργου του, στα έργα των οποίων

έχουν ενσωματωθεί ακόμη και ανέκδοτες επιστολές του ιερού πατρός.

Επιπλέον, επιστολές του έχουν εκδοθεί σε διάφορα περιοδικά και υπό άλλη

μορφή, όπως διαπιστώνουμε από την παρακάτω απαρίθμηση:

Ο νυν Μητροπολίτης ΢ουηδίας και πάσης ΢κανδιναβίας ΢τρογγύλης

Κλεόπας έχει παρακολουθήσει μέσω των συγγραφών του όλη την πορεία

του αγίου Νεκταρίου, εκδίδοντας επίσης τμήμα των επιστολών του που

ανάγονται στο διάστημα παραμονής του στην Αίγυπτο, στην περίοδο της

σχολαρχίας του στη Ριζάρειο και της δράσης του στην Αίγινα. Οι τίτλοι των

αντίστοιχων έργων του τιτλοφορούνται Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως

και το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, Η εσωσχολική και εξωσχολική δράση επί

τη βάσει ανέκδοτων αρχειακών πηγών, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και

η Ριζάρειος Εκκλησιαστική ΢χολή (1894-1908), ο Άγιος Νεκτάριος

Πενταπόλεως και η Αίγινα και Saint Nectarios of Pentapolis' life and works: a

historical - critical study, αντίστοιχα.

Εξάλλου, στο περιοδικό Εφημέριος δημοσιεύτηκαν το 1992 επιστολές

του Αγίου προς τον Γέροντα Παχώμιο από τη Βαρβάρα Γιαννακοπούλου.

΢την Ορθόδοξη Μαρτυρία δημοσιεύτηκαν από την Άντρη Φατζηκώστα-

Σοφαλίδου «Άγνωστες επιστολές του αγίου Νεκταρίου προς την Ιερά Μονή

Βατοπεδίου» το 199337.

΢το περιοδικό Ενοριακή Ευλογία δημοσιεύτηκε το 2013 από τον

πρωτοπρεσβύτερο Βασίλειο Βολουδάκη η επιστολή, που απευθύνει ο Άγιος

36. Βλ. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές», σσ. 23-4. Βλ. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος», σ.
77.
37. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος», σσ. 83-4.

23
προς τον Μητροπολίτη Αθηνών και Πρόεδρο της Ιεράς ΢υνόδου κ.

Γερμανόν38.

Υωτοστατική αποτύπωση της άγνωστης αυτής του αγίου Νεκταρίου

επιστολής παραθέτουμε ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 1. που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό

Ενοριακή Ευλογία του ιερού ναού Αγίου Νικολάου Πευκακίων, ναό όπου

λειτούργησε ο Άγιος. Επίσης, παραθέτουμε στο ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 2 τη

χειρόγραφη αφιέρωση του Αγίου σε βιβλίο του που αποστέλλει προς τη

Μονή ΢ίμωνος Πέτρας γεγονός που «αποδεικνύει τις προσωπικές σχέσεις

του με την Μονή».

Όπως προαναφέρθηκε, πολλοί βιογράφοι έχουν συμπεριλάβει

τμήματα των επιστολών του Αγίου στο έργο τους. Σέλος, στις επιστολές του

Αγίου ερείδεται η θεματολογία ποικίλων άλλων μελετών και συνεδρίων39.

β). Παραλήπτες και σκοπός συγγραφής

Ο αριθμός των παραληπτών των επιστολών του αγίου Νεκταρίου είναι

σχετικά μεγάλος. Απευθύνεται σε βασιλείς, αυτοκράτορες και πατριάρχες ή

ακόμη και σε απλούς λαϊκούς και ταπεινούς μοναχούς, διατηρώντας το

κατάλληλο ύφος αλλά και τον απαιτούμενο σεβασμό απέναντι σε καθέναν

από τους παραλήπτες του. Επίσης, εξετάζοντας το φύλο των παραληπτών

των επιστολών του, διαπιστώνουμε ότι δε μεροληπτεί υπέρ των γυναικών ή

38. Η αποστολή της συγκεκριμένης επιστολής θεωρείται αμφισβητούμενη λόγω των

σημειώσεων που καταγράφονται στην επιστολή. Με βάση όμως το περιεχόμενό και από το
ύφος της γραφής θεωρείται ότι ανήκει στον «Πενταπόλεως Νεκτάριο» όπως και
υπογράφει. Επίσης συνάγεται ότι ο Άγιος πριν στείλει τελικά μία επιστολή την εξέταζε.
39 . Βλ. Πρακτικά ΚΒ΄ Θεολογικού ΢υνεδρίου με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο
Θαυματουργός. Βλ. Πρακτικά Διορθοδόξου Θεολογικού ΢υνεδρίου επὶ τη
εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1996) από της γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 21-23
Οκτωβρίου) με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο Πνευματικός, ο Μοναστικός, ο Εκκλησιαστικός
ηγέτης. Βλ. Πρακτικά Διορθόδοξου Μοναστικού ΢υνεδρίου επὶ τη εκατονπεντηκονταετηρίδι
(1846-1920) από της γεννήσεως του αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11 ΢επτεμβρίου 1996) με θέμα:
Ο Γυναικείος Μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος. Βλ. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η ποιμαντική
Θεολογία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, Πράξη και Θεωρία.

24
των ανδρών. Ο Άγιος άλλωστε απευθύνει μεγάλο αριθμό επιστολών του

στο γυναικείο φύλο, δηλαδή προς τις μοναχές. Με βάση τις εκδεδόμενες

επιστολές του, θα προβούμε σε μια παράθεση ενδεικτική των παραληπτών

των επιστολών αυτών.

Επιστολές του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως προς τους40:

1. Πατριάρχη Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ Βυζάντιο

2. Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο

3. Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’

4. Α. Μ. Πατριάρχη Ιεροσολύμων

5. Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη

6. Μητροπολίτη Θηβαΐδος Γερμανό Βουρλαλίδη

7. Μητροπολίτη Αθηνών και Πρόεδρο της Ιεράς ΢υνόδου Γερμανό

Καλλιγά

8. Μητροπολίτη Αθηνών και Πρόεδρο της Ιεράς ΢υνόδου Θεόκλητο

Μηνόπουλο

9. Μητροπολίτη πρώην Κεφαλληνίας ΢πυρίδωνα

10. Μητροπολίτη ΢μύρνης Φρυσόστομο

11. Ι. Μ. Βατοπεδίου Αγίου Όρους

12. Ι. Μ. ΢ίμωνος Πέτρας

13. Αρχιμανδρίτη Απόστολο Φριστοδούλου στην Κωνσταντινούπολη

14. Γέροντα Παχώμιο στη Νέα Μονή της Φίου

15. Μοναχούς στη Νέα Μονή της Φίου

16. Μοναχό Δανιήλ Κατουνακιώτη

17. Προς βιβλιοθηκάριο μοναχό της Μονής Ξενοφώντα Φρυσόστομο

18. Ηγούμενο Αρσένιο της Ιταλικής Μονής Κρυπτοφέρρης

40. Βλ. ΜΨΤ΢Η΢, «Άγιον Όρος», σσ. 227-8, γίνεται αναφορά από τον μοναχό Μωυσή
ότι στο Άγιο Όρος φυλάγονται και άλλες επιστολές του Αγίου. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 213 και 245, αναφέρεται
ότι διατηρούσε αλληλογραφία με τον Μωραϊτίδη η οποία καταστράφηκε από πυρκαϊά.

25
 19. Μοναχό Ιωάσαφ

20. Μοναχό ΢ωφρόνιο Κεχαγιόγλου

21. Μοναχή Ευσεβία

22. Μοναχές Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης: Ξένη, Αικατερίνη,

΢υγκλητική και Κασσιανή

23. Πρωθυπουργό της Ελλάδος Φαρίλαο Σρικούπη

24. Πρυτανεία Εθνικού Πανεπιστημίου

25. Διεύθυνση της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής

26. Καθηγητή Μ. Ευαγγελίδη τέως Καθηγητή των Ελληνικών γραμμάτων

της Εκκλησιαστικής Ριζαρείου ΢χολής και ήδη δε της Ιστορίας της

Υιλοσοφίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο

27. Καθηγητή Πρώιο

28. Φήρα αποθανόντος καθηγητή Θ. Βενιζέλου

29. Πρόεδρο της κοινότητας Αλεξανδρείας Γεώργιο Αβέρωφ

30. Σους Αξιότιμους εκτελεστές της Διαθήκης του αοιδίμου Ανδρέα

΢υγγρού, Κυρίους Ανδρέα Νομικό, Γ.Δ. Αντωνόπουλο καὶ Ν.

Υραγκούλη.

31. Βασίλειον Γεωργιάδην, Πρόεδρον τοὖ Εμπορικού ΢υλλόγου

Φαλκιδέων

32. Γ. Πασπάτη, γονέα αποθανόντος μαθητή

33. Κωνσταντίνο ΢ακκόπουλο

Οι περισσότερες επιστολές του Αγίου είναι περιστασιακές.

΢υντάσσονται, για να απαντήσουν σε συγκεκριμένα ζητήματα και

προβλήματα, όπως είναι η σύσταση και τα έργα της Μονής ή θέματα

πρακτικής φύσεως και λειτουργίας, τα οποία προκύπτουν κατά τη θητεία

του ως Πατριαρχικού Επιτρόπου στο Κάιρο όπως και ως ΢χολάρχη στη

26
Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή.

Όταν θέλει να παρηγορήσει τον Γέροντα Δανιήλ για την δοκιμασία

που αντιμετώπιζε, αποστέλλει παραμυθητική επιστολή - ένα «πνευμα-

τικότατο και «φιλοσοφικότατο κείμενο» 41 - στην οποία παρατίθεται το

θεολογικό και σωτηριολογικό περιεχόμενο των θλίψεων.

Επιπρόσθετα, μέσω των επιστολών του ο λόγιος ιεράρχης αντιμε-

τωπίζει θέματα κανονικής και λειτουργικής φύσεως, όπως είναι οι γάμοι

και οι βαφτίσεις των ετεροδόξων42, και διασαφηνίζει τυχόν σκοτεινά σημεία,

γράφοντας μεταξύ άλλων για την πρώτη εμφάνιση του Αναστάντος

Κυρίου43. Οι δογματικά και θεολογικά τεκμηριωμένες θέσεις του για την

κανονική του αποκατάσταση που αφορά τον ίδιο, τον χωρίς επισκοπή

επίσκοπο, και τη Μονή που ίδρυσε, τη χωρίς νομική υπόσταση και

αναγνώριση Μονή, προσκρούουν σε βράχους όχι διότι είναι

επιχειρηματολογικά ανεπαρκείς, αλλά διότι προβαλλόταν στο πρόσωπό

του το μένος και η έχθρα των ιθυνόντων. Σέλος, οι κατηχητικές-ποιμαντικές

του επιστολές βρίθουν κανονιστικών και θεολογικών θεμάτων.

γ). Διάκριση επιστολών κατά το περιεχόμενο

Από το σκοπό συγγραφής των επιστολών εξαρτάται και το

περιεχόμενό τους. Ειδικότερα, όσον αφορά στις επιστολές των

εκκλησιαστικών συγγραφέων, ο καθηγητής Φρήστου προβαίνει στη

διάκρισή τους με βάση το περιεχόμενό τους. Έτσι, στηριζόμενοι στην

διάκριση του ανωτέρω, διαιρούμε την επιστολογραφία του Αγίου κατά τον

ακόλουθο τρόπο:

41. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 69.

42. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 213 και 216.
43. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 191-3.

27
 Πρώτον, τόσο κατά τη διάρκεια της θητείας του στην Αίγυπτο όσο και

στη Ριζάρειο, ο Άγιος απευθύνει συστατικά γράμματα προς υψηλά

ιστάμενα πρόσωπα, για τη διενέργεια και συνδρομή τους σε βοήθεια.

Αναφέρουμε την επιστολή προς τον πρόξενο της Σύνιδας μέσω του

ελληνικού προξενείου για την αποφυλάκιση ενός νέου καθώς και προς τον

Αρτάν Ιακώβ Πασσά για την είσοδο κάποιου άλλου σε Πολυτεχνική ΢χολή

της Αιγύπτου44.

Δεύτερον, για την εξυπηρέτηση κοινωνικών αναγκών υπέρ ανθρώπων

ευρισκομένων σε ανάγκη. Αποστέλλονται επιστολές του ιερού Πατρός σε

μητροπολίτες καθώς και στη διεύθυνση της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής

΢χολής για την ενίσχυση ΢ινωπέων και Μακεδόνων45. Επίσης, διάχυτο είναι

το ενδιαφέρον του για εμπερίστατους ιεροσπουδαστές46 και για κατοίκους

της Φίου47.

Σρίτον, οι επιστολές εκκλησιαστικής ευταξίας του Μητροπολίτη

Πενταπόλεως αποσκοπούν στη διευθέτηση ή ενημέρωση σχετικά με

λειτουργικά θέματα, όπως στην περίπτωση σύστασης της Μονής και

αποκαταστάσεώς του.

Σέταρτον, ο Άγιος αποστέλλει παραμυθητικές επιστολές σε πρόσωπα

που έχουν ανάγκη ηθικής και ψυχολογικής - πνευματικής υποστήριξης

λόγω των δύσκολων περιστάσεων που αντιμετωπίζουν, όπως είναι οι

επιστολές προς τον μοναχό Δανιήλ Κατουνακιώτη48.

Πέμπτον, οι θεολογικές - δογματικές ή κανονικές 49 επιστολές του

έχουν ως στόχο τους είτε να διαφωτίσουν τους παραλήπτες επί φλεγόντων

44. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 72-3.

45. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 379.
46. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 187-8.
47. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 349-350.
48. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 115-7.
49 ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Κανονική Επιστολή», σ. 21.

28
θεολογικών προβλημάτων είτε να τα επιλύσουν, όπως η επιστολή προς τον

Μητροπολίτη Κεφαλληνίας ΢πυρίδωνα50, προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίο Βαλινάκη, Πατριάρχη Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’, Οικουμενικό

Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’ και Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο.

Σέλος, απευθύνει παραινετικές και διδακτικές επιστολές προς μαθητές

ή μοναχούς ή γενικότερα προς το κοινό51. Μπορούμε να κατατάξουμε τον

μεγαλύτερο όγκο, το κύριο σώμα των επιστολών του, στις παραινετικές και

διδακτικές. Η διάκριση των επιστολών σε ποιμαντικές ή κατηχητικές δεν

προτείνεται από τον Φρήστου, αλλά όπως έχουμε αναφέρει, από τον

Μητροπολίτη Σίτο Ματθαιάκη, ο οποίος τις χαρακτηρίζει «κατηχητικές» και

από τον μοναχό Θεόκλητο Διονυσιάτη, που τις χαρακτηρίζει ως

«ποιμαντικές». Η διάκριση με βάση τον καθηγητή Φρήστου είναι σε

παραινετικές και διδακτικές, χαρακτηρισμό που χρησιμοποιεί και ο Άγιος

σε επιστολές του52.

Αξίζει να επισημάνουμε ότι πολλά στοιχεία για την προσωπικότητα

του Αγίου αναδύονται μέσα από το πλήθος των επιστολών του, στις οποίες

παρηγορεί, παρακινεί, παραινεί, διδάσκει, αντιδρά, δογματίζει, ερμηνεύει,

παρηγορεί, επιτιμά. Ποτέ, όσο και αν έχει πικραθεί και αδικηθεί, όπως

αναφέρουν οι βιογράφοι και ο ίδιος στις επιστολές του, δεν αντιδρά αλλά

αντιθέτως συγχωρεί. Πρώτιστο μέλημά του είναι η σωτηρία των ψυχών και

η ανακούφιση του ανθρωπίνου πόνου.

50. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 191-3.

51. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 348.
52 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί. Ο όρος «εἰς ἐπήκοον πασῶν»,
«διδακτική» έχει δοθεί και από τον ίδιο τον Άγιο στην επιστολή 44(σ.117). ΢τις επιστολές
36(σ.97), 39(σ.103), 40(σ.106) και 41(σ.110) αναφέρει: «ἡ παροὖσα ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς ἐπήκοον
πασῶν». Σην επιστολή 116(σ.224) τη χαρακτηρίζει ως: «σημαντική».

29
δ).Ύφος – Γλώσσα - Δομή

Η επιστολογραφία, λοιπόν, είναι από τη φύση της ένα γραμματειακό

είδος που αφήνει να σκιαγραφηθεί η προσωπικότητα του γράφοντος. Η

γλώσσα είναι γλαφυρή, το στυλ γραφής πιο απλό και η δομή πιο ελεύθερη.

Αποτελεί τη μεταφορά του προφορικού λόγου σε κείμενο. Επομένως, το

ύφος της γραφής του αγίου Νεκταρίου είναι απλό, ανεπιτήδευτο και

κατανοητό με πολλά στοιχεία προφορικότητας. Σο ύφος γίνεται πιο

προσωπικό, κυρίως όταν απευθύνεται στις μοναχές και στον Κ.

΢ακκόπουλο ενώ διατηρεί πιο αυστηρό τύπο και έκφραση, όταν

απευθύνεται σε υψηλά και ιθύνοντα πρόσωπα. ΢τις επιστολές του κάνει

συχνή χρήση του πληθυντικού, ακόμα και όταν αναφέρεται στο πρόσωπό

του, διατηρώντας την επισημότητα στο μέτρο της ευγένειας.

Ο Άγιος μέσα από τις επιστολές του μιλά με απλότητα,

αποκαλύπτοντας τις εσώτατες πτυχές της καρδιάς του μαζί με όλα όσα

αυτή αισθάνεται. Αυτό φανερώνουν η αναφορά των ονείρων του και

εκφράσεις όπως η ακόλουθη: «ὑπτίαις χερσίν ἐδεξάμην τήν κομισθεῖσαν

μοι πολυπόθυτον ἐπιστολήν *<+ καὶ μετὰ πολλοὖ υἱικοὖ πόθου ἀνέγνων»53.

Οι σκέψεις του αποτυπώνονται με ενάργεια, σαφήνεια, αμεσότητα,

μεστότητα, χωρίς περιστροφές αλλά με επιχειρήματα. Ζητά και από τις

μοναχές να εκφράζονται με τον ίδιο άμεσο και καθαρό τρόπο,

χαρακτηρίζοντας την κρυψίνοια ως αιτία πειρασμού 54 . Είναι άριστος

γνώστης και χρήστης της ελληνικής γλώσσας, όπως διαπιστώνουμε από το

λεξιλόγιό του, καθώς και της γλωσσολογίας. ΢ε δύο επιστολές του γίνεται

αναφορά για την ορθή γραφή των ονομάτων της Κασιανής και του

΢τηλιανού. Για το όνομα της Κασιανής αναφέρει ότι: «τὸ ὄνομα εὑρίσκεται

53. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 107-8, η προς
τον πατριάρχη ΢ωφρόνιο Δ’ επιστολή του.
54. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 70, σ. 152.

30
εἰς τὰ ἀρχαῖα κείμενα μὲ ἓν σ, ὡς καὶ τὸ Κασία» 55 και για το όνομα

«΢τηλιανός (τὸ γράφω μὲ η, διότι εἰς τὴν προφορὰν γίνεται ε ΢τέλιος, τὸ δὲ

ε καὶ η ἐναλλάσσονται, ἐν ὦ τὸ υ δὲν γίνεται ε, ἀλλά ου· νομίζω ὅτι οὕτω

πρέπει νὰ γράφηται)»56.

Η γλώσσα είναι μια πειθαρχημένη καθαρεύουσα χωρίς ακρότητες. Ο

Άγιος δεν επιχειρεί να εντυπωσιάζει παραθέτοντας περίτεχνες φράσεις ή

επικαλούμενος δυσνόητους όρους, αλλά πείθοντας αβίαστα57.

Εκτός από δύο ή τρεις επιστολές που χαρακτηρίζονται από τους

εκδότες και επιμελητές των προαναφερθέντων τόμων ως αχρονολόγητες,

διατηρείται η αναγεγραμμένη χρονοχωροθέτηση των επιστολών, με τα

στοιχεία του αποστολέα και παραλήπτη. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στην

54η επιστολή, στις 10/3/1906, αναγράφεται τόσο η ημέρα όσο και η ώρα

συγγραφής της, ενώ στην 108η επιστολή μόνο η ώρα58.

Πάντα ξεκινά με την προσφώνηση ανάλογα με το πρόσωπο που

απευθύνεται. Ενδεικτικά αναφέρουμε: «Παναγιώτατε», «Πανιερότατε Ἅγιε

Θηβαΐδος», «τὸ ΢. Διοικ. ΢υμβούλιον τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ριζαρείου

΢χολῆς», «Ὁσιωτάτη ἐν Κυρίῳ θυγάτηρ Ξένη, εὔχομαί σοι πατρικῶς» 59 ,

«θυγάτηρ ἐν Κυρίῳ ἀγαπητή Ὁσία Κασιανὴ, εὔχομαί σοι πατρικῶς τὸ θεῖον

ἔλεος»60, «τέκνον ἐν Κυρίῳ ἀγαπητὸν Κωνσταντῖνε εὔχομαί σοι πατρικῶς»,

«Φαίρε ἐν Κυρίῳ» ή «Φαίρετε ἐν Κυρίῳ».

Εκτός από την προσφώνηση, συνήθως ο Άγιος εύχεται είτε στην αρχή

της επιστολής είτε στο τέλος αυτής είτε και στις δύο περιπτώσεις.

Αναφέρουμε ενδεικτικά: «Εὔχομαί σοι πατρικῶς», «Εὔχομαι ὑμῖν τά

55. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 22, σ. 77.

56. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 101, σ. 201.
57. ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Ο γραπτός λόγος», σσ. 197-8.
58. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 54 και 108.
59. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 27, 33, 36, 42 και 48.
60. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 31.

31
ἄριστα», «διατελώ πρὸς τὸν Θεόν εὐχέτης διάπυρος», «διατελῶ μετὰ πάσης

ὑπολήψεως», «διατελῶ ὅλως ὑμέτερος».

΢το τέλος μιας εκάστης των επιστολών του υπογράφει απλώς ως ο «Ὁ

Πενταπόλεως Νεκτάριος» ή «ὁ κατά πνεὖμα πατήρ σας» ή «ὁ Πνευματικός

σας Πατήρ». Άλλοτε κατακλείει την επιστολή του με τη χαρακτηριστική

καταληκτική ευχή «΢ᾶς εὔχομαι Ὁ Πενταπόλεως Νεκτάριος».

δ). ΢υμβολή στην Ιστορία της εποχής

Επιπρόσθετα, πολυποίκιλα ιστορικά στοιχεία προκύπτουν μέσα από

τις επιστολές του σχετικά με το θέμα, τον τόπο, τον χρόνο και τον τρόπο

εκδόσεως των έργων του, τη βιβλιοκρισία καθώς και την όλη εξωσχολική

του δράση.

΢την πρώτη προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο επιστολή γίνεται αναφορά

για εντάσεις στην Αίγυπτο. Πρόκειται για την επανάσταση του Αραμπή

που προκάλεσε σημαντικές αλλαγές και ανακατατάξεις στην Αίγυπτο.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ιστορικές αναφορές του λογίου Ιεράρχη για

τον επετειακό εορτασμό της πεντηκονταετούς θητείας του Πατριάρχου

΢ωφρονίου, την ανεύρευση σπάνιων εικόνων, τη λειτουργία του

εκπαιδευτικού συστήματος της ελληνικής κοινότητας του Καΐρου, της

Αμπετείου ΢χολής στο Κάιρο και της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής,

την απαλλαγή των σπουδαστών της Ριζαρείου από τα στρατιωτικά τους

καθήκοντα61, την πρώτη Ολυμπιάδα του 1896, το Μακεδονικό ζήτημα, την

καταστροφή από φωτιά της ΢ινώπης.

61. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 206. ΢την

επιστολή προς το «Προεδρεῖον τοὖ Παναχαϊκοὖ ΢υλλόγου» στις 22 Υεβρουαρίου 1896
διαβάζουμε τα εξής: «΢κοπός τῆς καθ’ ἡμᾶς σχολῆς κατά τό ἄρθρ. 38 τοὖ Κανονισμοὖ
αὐτῆς εἶναι ἡ παίδευσις καί ἡ παρασκεύασις ἀξίων τῆς Ἐκκλησίας λειτουργῶν καί ἠθικῶν
τοὖ λαοὖ διδασκάλων, ἀλλ΄ οὐχί ἀθλητῶν καί παλαιστῶν, καί διά τοὖτον τόν λόγον ἡ
πολιτεία τούς ἀποφοίτους αὐτῆς ἀπήλλαξε τῆς στρατιωτικῆς θητείας».

32
 Πληροφορίες αντλούμε και για την επίσημη ίδρυση μουσικής σχολής

ιεροψαλτών στο Ψδείο Αθηνών και για την καθιέρωση ενιαίου συστήματος

ψαλτικής με βάση την καθαρή βυζαντινή μουσική κλίμακα62. Μαθαίνουμε

επίσης, για την ανάθεση της διδασκαλίας του τυπικού της Εκκλησίας στον

Άγιο από τον Μητροπολίτη Αθηνών Γερμανό Καλλιγά 63

, για την

προσπάθεια και τις ενέργειες του Αγίου για την εισαγωγή του μαθήματος

των Γεωπονικών και της τεχνικής εκπαίδευσης καθώς και για τη

αναγκαιότητα του μαθήματος της Γυμναστικής.

Αναφορά γίνεται τόσο στην «αὐξανομένην σημασίαν τοὖ κινήματος

τῶν Παλαιοκαθολικῶν, οἵτινες τό ἀφόρητον τοὖ Παπικοὖ δεσποτισμοὖ

ζυγόν ἀποστήσαντες ἐπιζητοὖσι καί ἐπιδιώκουσι τήν μετά τῆς Ἀνατολικῆς

Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἕνωσιν»64 καθώς και στις κινήσεις περί ΢χίσματος.

Όσον αφορά τους κλυδωνισμούς που υφίσταται το σώμα της Ορθόδοξης

Εκκλησίας, ο Άγιος τονίζει ότι ο «ὀλεθριώτατος ἀπό τε τῆς Ἀμερικῆς καί τῆς

Ἑσπερίας Εὐρώπης θρησκευτικός προσηλυτισμός, διαιρέσας τούς Ἕλληνας

πολλαχοὖ τοὖ Πόντου εἰς Ὀρθοδόξους καί Διαμαρτυρομένους καί

Καθολικούς καί προκαλέσας ὡς ἀρχῆς ὠδίνων τάς ὑμῖν ἤδη γνωστάς

αἱματηράς μεταξύ Ἑλλήνων Ὀρθοδόξων καί Ἑλλήνων Διαμαρτυρομένων

σκηνάς [<]»65.

62 . Ο Μητροπολίτης Αθηνών και η Ιερά ΢ύνοδος προσκαλούν από την

Κωνσταντινούπολη ειδικό καθηγητή της Εκκλησιαστικής Μουσικής, για να επανδρώσει τη
μουσική σχολή ιεροψαλτών που ιδρύεται επίσημα στο Ψδείο Αθηνών. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο
Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 152-154.
63. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 154-5. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 29, σ. 85.
64. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 248.
65. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 346-7. ΢την
από 3 Απριλίου 1895 επιστολή του, ο Άγιος ως πρόεδρος της επιτροπείας του ΢υλλόγου των
Μικρασιατών «η Ανατολή» απευθύνεται προς το σεβαστόν ΢υμβούλιο της Ριζαρείου
επισημαίνοντας έναν κίνδυνο που θα μπορούσε να θεωρηθεί και επίκαιρος.

33
 ΢ε άλλο σημείο της επιστολογραφίας του Αγίου66 διαβάζουμε εξάλλου

τα εξής: «*...+ὑπομιμνήσκομεν μόνον τόν προσεχέστατον κίνδυνον: ὅτι ἀνευ

πλέον ἀντιστάσεως θά γένωνται κύριοι τοὖ πεδίου οἱ πολυμήχανοι

Φριστέμποροι τῆς ἑσπερίας Εὐρώπης καί τῆς Ἀμερικῆς, ὅτι θά διασπασθῇ

οὕτως ἡ συνέχεια τῶν πρός Ἀνατολὰς καί Δυσμάς Ἑλλήνων ὧν δεσμός

συναγωγός ὑπῆρχον οἱ περί τήν ΢ινώπην Ἕλληνες καί ἀπολέσαντες τόν

ἰσχυρόν καί παλαίμαχον σύμμαχον, τήν ΢ινώπην, ταχέως θά καταστῶσι

καί αὐτοί ἕρμαιον τῶν ἐκεί ἀνταγωνιζομένων φοβερῶν πολιτικῶν καί

θρησκευτικῶν δυνάμεων καί θ’ ἀπολεσθῇ ὅτι ἡμῖν ἐπί τοσούτους αἰῶνας ἐν

δυσμενεστέραις τοὖ Ἑλληνικοὖ ἔθνους περιπετείαις περιεσώθη [<]».

Κίνδυνος που δεν έχει παρέλθει.

Επίσης, σε άλλο τμήμα των επιστολών του μας πληροφορεί για το ότι

κατά το έτος 1895 οι εκ ΢ινώπης Έλληνες αριθμούνταν στους επτά χιλιάδες.

΢την από 12 Υεβρουαρίου 1905 επιστολή του Αγίου67, γίνεται εξάλλου

αναφορά στη δράση κάποιων μαθητών υπέρ του Μακεδονικού Αγώνα στην

Αθήνα, οι οποίοι ήταν «ἐγγεγραμμένοι ἐν τ῵ καταλόγῳ τοὖ σώματος τῶν

ἐθελοντῶν, ὅπερ ὁ Κεντρικός Μακεδονικός ΢ύλλογος προτίθεται ὅσον

οὔπω νά ἀποστείλῃ εἰς τήν Μακεδονίαν [<]».

Σέλος, στην από 21 Οκτωβρίου 1904 επιστολή του ιερού πατρός 68 ,

διαβάζουμε ότι «ὁ σύλλογος τῶν κ. κ. καθηγητῶν τῆς σχολῆς ἐνέκρινε καί

ἀπεφάσισεν, ἵνα καί αὕτη παρευρεθῇ εἰς τό αὔριον ἐν τ῵ Μητροπολιτικ῵

να῵ τελεσθησόμενον μνημόσυνον τοὖ ἀειμνήστου Παύλου Μελᾶ».

Αντλούμε πληροφορίες εκ των έσω για την στάση τόσο του Αγίου όσο

και των εμπλεκομένων για την απομάκρυνσή του από την Αίγυπτο, τις

66. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 346-7.

67. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 377.
68. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 379.

34
στάσεις απέναντι στην αποκατάστασή του καθώς και τη διαδικασία για τη

νομική αναγνώριση της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος στην Αίγινα.

Γίνεται αναφορά για τα Κυπριακά και το θέμα των Κυπρίων τόσο από

τη θέση του στην Αίγυπτο όσο και όταν βρισκόταν στην Αίγινα χωρίς

περαιτέρω στοιχεία. Επίσης, αντίστοιχη αναφορά γίνεται και για τα

Ιεροσολυμιτικά.

Ο Άγιος δεν αναφέρεται στις επιστολές του ειδικά για θέματα

πολιτικά 69 . Κατά την εποχή του συμβαίνουν γεγονότα που αλλάζουν το

ρουν της ιστορίας, όπως οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και ο Α’ Παγκόσμιος

Πόλεμος για τα οποία δεν γίνεται καμία αναφορά. Η ουσία για τον άγιο

Νεκτάριο είναι η αιώνια σωτηρία και εκεί επικεντρώνεται.

ε). Αγιογραφικές, αγιοπατερικές και αρχαιοελληνικές αναφορές

Μέσα από όλο το φάσμα των επιστολών του Αγίου διαπιστώνουμε ότι

είναι διάχυτο το πνεύμα της Αγίας Γραφής, των αγίων Πατέρων της

Εκκλησίας καθώς και των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Ο Άγιος δεν

χρησιμοποιεί τον Λόγο του Ευαγγελίου αλλά τον βιώνει και διαποτίζει όλα

του τα κείμενα ως αντανάκλαση της ζωής του. Δεν υπάρχουν πολλές

αναφορές σε συγκεκριμένα αγιογραφικά και αγιοπατερικά χωρία. Μόνο

στις επιστολές που περιέχουν ομιλίες του γίνεται συχνότερη αναφορά.

Είναι άριστος γνώστης των γραφών τόσο των Ελλήνων όσο και ξένων

συγγραφέων, πατέρων και φιλοσόφων. ΢υγκεκριμένη αναφορά γίνεται

στον Αντίοχο και στα έργα του τα οποία προτείνει προς ανάγνωση και

μελέτη, στον Μέγα Βασίλειο, στον Ζυγαβηνό, στον Θεοφύλακτο, στον

69. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό θαύμα, σ. 294.

35
Γρηγόριο Παλαμά, στις αποφάσεις συνόδων70. Η επιμέλεια της ψυχής με το

Γνώθι σαυτόν έργο του, η τριμερής διάκριση της ψυχής που ερείδονται στον

Θαλή και στον Πλάτωνα αντίστοιχα, όπως και η φιλοσοφία ως αγάπη της

΢οφίας του Θεού, αποτελούν το βασικό κορμό στην ποιμαντική του.

Ιδιαίτερη είναι η αγάπη του προς το πρόσωπο της Κυρίας Θεοτόκου στην

οποία αφιερώνει Ψδές και Ύμνους που περιλαμβάνονται στο Θεοτοκάριο.

Μεγάλης σπουδαιότητας ανάγνωσμα θεωρεί το Χαλτήρι το οποίο εντείνει

σε αρχαία μουσικά μέτρα71.

70 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 163,

αναφέρεται στον κδ’ κανόνα της εν Λαοδικεία ΢υνόδου και σ. 120 παραπέμπει στον ΟΗ’
αποστολικό κανόνα.
71. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 54, σ. 131.

36
 ΚΕΥΑΛΑΙΟ Β΄

Η επιστολογραφία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

Α. Επιστολές μέχρι της αναλήψεως της σχολαρχίας της Ριζαρείου

Εκκλησιαστικής ΢χολής (1894)

Εισαγωγικά σχόλια

΢την ενότητα αυτή θα αναφερθούμε στην αλληλογραφία του Αγίου

Νεκταρίου μέχρι της απομακρύνσεώς του από το Πατριαρχείο

Αλεξανδρείας το 1890, καθώς και στη μετά την απομάκρυνσή του από την

Αίγυπτο αλληλογραφία με τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’72, ο

οποίος χειροτόνησε τον ιεροδιάκονο Νεκτάριο σε ιερέα (Κυριακή 24

Μαρτίου 1886 73 ), σε Μέγα Αρχιμανδρίτη και πνευματικό (6 Αυγούστου

188674), σε Επίσκοπο Πενταπόλεως75 (Κυριακή 15 Ιανουαρίου 188976) και στις

72 . Ο ΢ωφρόνιος Δ’ ο Βυζάντιος ο κατά κόσμον ΢ωφρόνιος Μεϊδαντζόγλου,

γεννήθηκε το 1798, ενώ με βάση προφορικές διαβεβαιώσεις του ιδίου το 1802 στην ενορία
Σζιβαλίου της Πόλης. Φειροτονήθηκε το 1820 διάκονος, το 1839 εξελέγη και χειροτονήθηκε
Μητροπολίτης Φίου και το 1855 Μητροπολίτης Αμασείας. Σο 1863 ο ΢ωφρόνιος Γ’ ο
Βυζάντιος εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης και παρέμεινε στο θρόνο έως το 1866. ΢το
διάστημα αυτό έλαβε σημαντική μέριμνα για την ανάπτυξη των γραμμάτων και της
παιδείας καθώς και για την ανύψωση της Εκκλησίας στην αρχαία της αίγλη. ΢ύστησε «την
Διαφωτιστικήν Επιτροπήν» για τη διευθέτηση του Βουλγαρικού Ζητήματος και το όνομά
του συνδέθηκε με το μοναστηριακό ζήτημα στη Ρουμανία επί ηγεμόνος Κούζα (1859-1866).
Σο 1870 εξελέγη ο ΢ωφρόνιος Δ΄ Πατριάρχης Αλεξανδρείας παραμένοντας στο θρόνο για
τριάντα έτη έως την κοίμησή του το 1899. Επί ημερών του ξεκινά η νέα περίοδος
διοργάνωσης και ακμής της Εκκλησίας Αλεξανδρείας στην οποία συμβάλει σημαντικά το
μεταναστευτικό ρεύμα Ορθοδόξων Ελλήνων και η παρουσία μεγάλων ευεργετών. Σο
διάστημα αυτό ανεγείρονται ναοί οι οποίοι αριθμούνται στους τριάντα καθώς και τέσσερις
ευκτήριοι οίκοι. Σο χρέος δρομολογείται. Θεωρείται μεγάλος ευεργέτης. Σο 1872 συμμετέχει
στην Σοπική ΢ύνοδο η οποία ανακηρύσσει τη Βουλγαρική Εκκλησία σχισματική. Βλ.
΢ΣΑΤΡΙΔΗ΢, «΢ωφρόνιος Δ΄ ο Βυζάντιος», στ. 646-8. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη
αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 58-60.
73. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 70. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 26 και 65. Πρλβ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 39, ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 28.
74. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ ,70.
75. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 109-111. Η μητρόπολη Πενταπόλεως δεν
υφίστατο ως «πάλαι ποτέ διαλαμψάσης» παρά μόνο ο τίτλος. Ο Άγιος Νεκτάριος ήταν

37
11 Ιουλίου 189077 του στέλνει τη 2η Διακοίνωση- Απολυτήριο Γράμμα με την

οποία αποπέμπει τον Άγιο από την Αίγυπτο.

΢ύμφωνα με τον Δημητρακόπουλο 78 , η πρώτη καταγεγραμμένη

επιστολή συντάχθηκε στις 11 Οκτωβρίου 1882, όταν ο Άγιος ήταν στην

Αθήνα σπουδαστής στη Θεολογία. Ψς τελευταία της περιόδου αυτής

καταθέτουμε την όλο πόνο επιστολή του Αγίου που έστειλε από τη Ριζάρειο

προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο Δ’ ορμώμενος από την έκθεση του

Πατριαρχείου προς τον πρόξενο Γρυπάρη. Σο κατεξοχήν σώμα επιστολών

στο οποίο αναφερόμαστε απεστάλη από τον Άγιο κατά την παραμονή του

στην Αίγυπτο.

Η θέση του ως πατριαρχικού επιτρόπου στο Κάιρο είναι απαιτητική

και τον υποχρεώνει να επικοινωνεί αλληλογραφώντας με διάφορα

σημαντικά και εξέχοντα πρόσωπα. Για την αντιμετώπιση των ζητημάτων

που προέκυπταν αποστέλλει επιστολές κυρίως, προς τον Πατριάρχη

Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ και τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη (1883-1888) 79 όπως και προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Γερμανό80, που διαδέχθηκε τον Ματθαίο Βαλλινάκη μετά την κοίμησή του.

Σιτουλάριος Μητροπολίτης και τα καθήκοντά του καθορίζονταν σύμφωνα με τον με τον

κανονισμό του πατριαρχικού κώδικα 44/3 που συνέταξε ο πατριάρχης ΢ωφρόνιος Δ’.
«Κανονισμὸς διὰ τοὺς ἐπί ψιλ῵ ὀνόματι Ἀρχιερεῖς τῆς Αἰγύπτου. Ἄρθρον α! Οἱ ἐπὶ ψιλ῵
ὀνόματι χειροτονούμενοι Ἀρχιερεῖς πάλαι ποτὲ διαλαμψασῶν πόλεων μηδὲν ἴχνος
σήμερον σωζουσῶν, θεωροὖνται ἁπλῶς Σιτουλάριοι ἤτοι βοηθοὶ τῆς Α.Θ.Π. τοὖ
Πατριάρχου Ἀλεξανδρείας.*<+».
76. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 88-90. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 29-30.
77. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 91. Βλ.
ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 51. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 31-2.
78. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 57.
79 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος σ. 25. Ο Ματθαίος Βαλλινάκης είναι
καταχωρημένος στη σελίδα 4 του Μητρώου ως: «Ἱεροδιάκονος ἐξ Ἀλατσατῶν. Ἐποχὴ
ἐγκαταστάσεως 1883. Ἱεροκήρυξ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Ἀρχιδιάκονος τῆς Α. Παναγιότητος.
Ἀπέθανε Μητροπολίτης Θηβαΐδος Ὀκτώβριον 1888».
80 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος σ. 26. Ο Γερμανός Βουρλαλίδης, είναι
καταχωρημένος στη σελίδα 4 του Μητρώου ως: Ἱεροδιάκονος. Ἐποχή ἐγκαταστάσεως 1888.

38
Άλλοι παραλήπτες των επιστολών του είναι ο Αρχιεπίσκοπος ΢ινά και

Ραϊθού Πορφύριος Α’ (1885-1904)81, ο πρόεδρος της ελληνικής κοινότητας

στην Αλεξάνδρεια Γεώργιος Αβέρωφ82. Παρατίθενται τμήματα επιστολών83

προς την «Ὑψηλότητα τὸν Φαλίμ Πασσᾶν» 84 καθώς και προς τον «ἐν

Κωνσταντινουπόλει Πρεσβευτὴν τῆς Ρωσσίας Κύρ. Ἀλέξ. Νολίδωφφ» στην

οποία ο Άγιος αναφέρει ότι, «*<+ ἐγκλείστους ἔχουσα ἐπιστολὰς πρὸς τὴν

΢ύζυγον αὐτοὖ κυρίαν Ὄλγαν καὶ τὸν Ὑψηλ. Πρίγκηπα Φαλίμ

Πασσᾶν*<+» 85 . Έχουν σταλεί επιστολές, στο περιεχόμενο των οποίων

γίνεται αναφορά χωρίς να παρατίθενται αυτές, προς τον Αρτάν Ιακώβ

Ἐχειροτονήθη Ἱερεύς την < καὶ Ἀρχιερεύς τὴν 22 Ἰανουαρίου 1889 Μητροπολίτης
Θηβαΐδος».
81. ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢, «Πορφύριος Α’», στ. 557-8. Ο Πορφύριος Α’, Αρχιεπίσκοπος ΢ινά
και Ραϊθού (1885-1904) καταγόταν από τη Ζάκυνθο. Σο 1854 μετέβη στο ΢ινά από όπου
υπηρέτησε σε μετόχια της Μονής ως αντιπρόσωπός της στο Κιέβου, Βεσσαραβίας και
Κωνσταντινουπόλεως. Σο 1885 εξελέγη και χειροτονήθηκε Αρχιεπίσκοπος ΢ινά. Ανέτρεψε
τη δυσμενή οικονομική κατάσταση της επισκοπής του δημιουργώντας και πλεόνασμα Με
την ιδιότητά τους ως επίσκοπος ήταν ισόβιος πρόεδρος της Εφορείας Αμπετείου ΢χολής
στο Κάϊρο και διατήρησε τον ελληνικό χαρακτήρα της ΢χολής. Πολεμήθηκε με σφοδρότητα
από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ αναγκάζοντάς τον να εγκαταλείψει το
Κάϊρο και να διαμένει στη ΢μύρνη και αλλού. Παραιτήθηκε το 1904 και κοιμήθηκε το 1907
ως πρώην ΢ινά.
82. Ο Γεώργιος Αβέρωφ είναι μεγάλος Εθνικός ευεργέτης και υπόδειγμα Έλληνα και
χριστιανού. Γεννήθηκε το 1818 στο Μέτσοβο της Ηπείρου όπου και ολοκλήρωσε τις
σπουδές του το 1840. Μετά μετέβη στην Αίγυπτο (Κάιρο και Αλεξάνδρεια) όπου
ασχολήθηκε με το εμπόριο και απέκτησε μεγάλη περιουσία το μεγαλύτερο μέρος της
οποίας διέθεσε σε εθνικές, φιλανθρωπικές, εκπαιδευτικές και εκκλησιαστικές ευεργεσίες
στην Ελλάδα και στην Αίγυπτο όπου και πέθανε το 1899. ΢υνέβαλε τα μέγιστα στην
απόσβεση του χρέους της Ελληνικής κοινότητας Αλεξανδρείας της οποίας διετέλεσε
πρόεδρος από το 1885 – 1889 καταβάλλοντας το ήμισυ αυτού με προσφορά 250.000 φρ. χρ.
Ίδρυσε Γυμνάσιο (Αβερώφειο) και Παρθεναγωγείο για τους Έλληνες της Αλεξανδρείας. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 34-35. Βλ ΜΠΟΤΓΑΣ΢Ο΢, «Αβέρωφ Γεώργιος», στ.
46. Βλ. ΡΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Εισαγωγή εις την ιστορίαν, σ. 53.
83 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 234-241. Ο Μητροπολίτης Κλεόπας
΢τρογγύλης στη βιβλιογραφία του παραθέτει κατάλογο με την πλήρη αλληλογραφία του
αγίου Νεκταρίου των ετών 1885-1890.
84. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 94.
85. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 94-5.

39
Πασά 86 , προς τον Πρόξενο της Σύνιδας 87 και προς τον Τπουργό των

δημοσίων έργων της Αιγύπτου Αβδ-αλ –Ραχμάν-Ρουσδί Πασσά88.

Οι επιστολές της περιόδου αυτής είναι κυρίως περιστασιακές διότι η

συγγραφή τους ερείδεται σε θέματα που αναδύονται από την

καθημερινότητα. Μέσα από αυτές προκύπτουν και κάποια θέματα

κανονικής και δογματικής φύσεως. Επίσης, οι επιστολές ξεκινούν πάντα με

προσφώνηση που διαφοροποιείται ανάλογα με το πρόσωπο στο οποίο

απευθύνεται. Προς τον Πατριάρχη η προσφώνηση είναι: «Παναγιώτατε

Δέσποτα Σὴν Παναγίαν Ὑμῶν δεξιὰν Εὐσεβάστως κατασπάζομαι»,

«Παναγιώτατε Πάτερ καὶ Δέσποτα Σὴν Σιμίαν σας δεξιὰν φιλοστόργως

ἀσπάζομαι» ή μόνον «Παναγιώτατε». Οι προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίο Βαλινάκη προσφωνήσεις είναι συνήθως: «Πανιερώτατε Δέσποτα»

ή και «Ἅγιε Θηβαΐδος», «Υίλτατε Ἅγιε Θηβαΐδος», «Πανιερώτατε Δέσποτα

τὴν δεξιάν ΢ας ἀσπάζομαι» και προς τον διάδοχό του, Γερμανό Βουρλαλίδη,

είναι: «Ἀγαπητὲ ἐν Φριστ῵ Ἀδελφὲ Ἅγιε Θηβαΐδος».

Τπογράφει ανάλογα με τον βαθμό ιερωσύνης του και τον τίτλο που

κατέχει τη στιγμή της συγγραφής: «ὁ ἱεροδιάκονος Νεκτάριος»,

«Ν.Δ.Κεφαλᾶς», «Μγ Ἀρχ. Ν.Δ. Κεφαλᾶς» ή απλά «ὅλως ἡμέτερος» ή

«διατελοὖμεν ὅλως προθύμως Νεκτάριος» και μετά τη χειροτονία του στο

αξίωμα του Επισκόπου και εξής ως «Πενταπόλεως Νεκτάριος».

Σο ύφος των επιστολών του είναι ανάλογο με το πρόσωπο που

απευθύνεται καθώς και με το θέμα στο οποίο αναφέρεται η επιστολή. ΢τις

επιστολές αυτές συναντάμε και κάποιες καθημερινές εκφράσεις που

χρησιμοποιούμε και σήμερα όπως: «ὁ ἕνας πίπτει ὁ ἄλλος σηκώνεται»,

«ἐζήτει νὰ φανῇ λάδι», «σᾶς ἔφαγεν περὶ τὰς 30 λίρας», «ἵνα μὴ βάλῃ

86. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 72-3.

87. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 73.
88. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 94.

40
ποδάρι» 89 , «δὲν ἐπιάσαμε οὔτε τὰ ἔξοδα τῆς τροφῆς, καὶ μὲ ἔρριψεν κάτω

κατακέφαλα. διότι ἐγελάστηκα»90, «τὸ πῆρε ἐπάνω του πὼς τάχα εἶναι κάτι

τι» 91 . Η σαφήνεια, συντομία, ακρίβεια και αμεσότητα χαρακτηρίζει το

σύνολο των επιστολών που εξετάζουμε στο χρονικό αυτό διάστημα και εν

γένει τις επιστολές του Αγίου.

1. Επιστολογραφία μέχρι το 1894

Η επιστολή ως μέσο επικοινωνίας και έκφρασης ήταν πολύ οικεία για

τον Άγιο. Για τον λόγο αυτό θα θέλαμε να ξεκινήσουμε την περιγραφή των

επιστολών του Αγίου Νεκταρίου κάνοντας αναφορά στην πρώτη επιστολή

του, της οποίας φυσικά το αυθεντικό κείμενο δεν σώζεται. Πρόκειται για

μια επιστολή των παιδικών του χρόνων όταν, σε ηλικία 14-15 ετών

βρισκόμενος στην Κωνσταντινούπολη έγραψε προς τον Ιησού Φριστό,

σύμφωνα με τις ομολογίες των συγγενών του. Σο κείμενο όπως

παρουσιάζεται στην αφηγηματική βιογραφία του ΢. Φονδρόπουλου92 είναι

το παρακάτω:

«Φριστούλη μου, με ρώτησες γιατί κλαίω. Λιώσανε τα ρούχα μου,

λιώσανε τα παπούτσια μου, βγήκαν τα δάκτυλά μου έξω και υποφέρω.

Κρυώνω τώρα το χειμώνα. Πήγα χθες βράδυ στον παραφέντη και μ’ έδιωξε.

Μου είπε να γράψω στην πατρίδα, να μου στείλουν από κει. Φριστούλη μου,

τόσο καιρό εργάζομαι και δεν έστειλα γρόσι στη μητέρα < Σι να κάμω

τώρα, πώς να τα καταφέρω δίχως ρούχα; Μπαλώνω, μπαλώνω και

σχίζονται. ΢υγχώρεσέ με που ΢’ ενοχλώ. ΢ε προσκυνώ και σε λατρεύω, ο

δούλος ΢ου Αναστάσιος».

89. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 222.

90. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 224.
91. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.
92. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 49.

41
 ΢την επιστολή αυτή είναι πασιφανής η αθωότητα και η εμπιστοσύνη

του Αγίου στον Κύριο. Η παιδική αθωότητα και η άγια «αφέλεια» τον

χαρακτήριζαν όχι μόνο στην παιδική του ηλικία αλλά και στην υπόλοιπη

ζωή του93.

΢το διάστημα μέχρι το 1882 δεν αναφέρεται κάποια καταγεγραμμένη

επιστολή του Αγίου. Σην 11η Οκτωβρίου 1882 ο άγιος Νεκτάριος γράφει

επιστολή από την Αθήνα, η οποία αποτελεί και το «πρώτο γνωστό γραπτό

του»94, προς τον καθηγητή Κ.Ι. Πρώιο95 , ο οποίος στην επιστολή του προς

τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο αναφέρει: «Ἤδη δὲ ἐσωκλείω ἐπιστολὴν τοὖ

ἱεροσπουδαστοὖ Νεκταρίου, ἣν ἀπέστειλέ μοι ἐξ Ἀθηνῶν, ἐπικαλουμένου

τὴν ὑμετέραν σύμπραξιν, ἥτις πιστεύω δὲν ἐλλείπει» 96 . Ο Άγιος στην

επιστολή αυτή απευθυνόμενος στον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο καθυποβάλλει

τον σεβασμό του «γονυκλινῶς *<+ πρὸς τὴν Ὑμετέραν Πανσέβαστον Θ.

Παναγιότητα»97. Αντιμετωπίστηκε από τον Πατριάρχη με θετική διάθεση98

και λαμβάνοντας, όπως γράφει, θάρρος «ἐκ τῆς ἱλαρότητός» του ζητά την

93. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 97, σημ. 28.
94. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 57.
95 . ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 60. Ο
Κωνσταντίνος Ι. Πρώιος υπήρξε γιος του σπουδαίου, με σπουδές στο εξωτερικό, Ιωάννη
Πρώιου από το Μυρμήγκι της Φίου. Φρημάτισε δάσκαλος από το 1856 στο Αλληλοδιδακτικό
σχολείο Φίου και κατόπιν καθηγητής στο Ελληνικό ΢χολείο και Γυμνάσιο. Ήταν στενός
φίλος του Ιωάννη Φωρέμη.
96. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 57.
97. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 58.
98. Αναφέρεται ότι ίσως είχε προηγηθεί κατά τα έτη 1863-1866 η εξ όψεως γνωριμία
των δύο ανδρών· του εικοσάχρονου εργαζόμενου στο Αγιογραφικό Μετόχι του Υαναρίου
Αναστασίου Κεφαλά και του Οικουμενικού Πατριάρχη ΢ωφρονίου Γ’. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 60. Αναφορά του
ονόματος του Φωρέμη γίνεται από τον ίδιο τον Άγιο στην επιστολή που μέσω του Πρώιου
αποστέλλει προς τον πατριάρχη ΢ωφρόνιο απ’ όπου συμπεραίνεται η προηγηθείσα
γνωριμία τους. μέσω του Φωρέμη. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των
καιρών μας, σ. 58. Επίσης, ΢το περιοδικό Road to Emmaus αναφέρεται ότι ο νεαρός μοναχός
πήγε στην Αλεξάνδρεια και έγινε ο προστατευόμενος του Πατριάρχη ΢ωφρονίου, ο οποίος
τον έστειλε στη Αθήνα για περισσότερες σπουδές στη Θεολογία. Βλ. NECTARIA, ‚Saint
Nectarios of Pentapolis‛, σ. 8.

42
«ἐπιείκειαν καὶ εὐμένειάν» του. Ο «κύριος Δημοσθένης Φωρέμης 99 , ο

γενναίος και ευγενής προστάτης» 100 του καθώς και τα άλλα αδέρφια

Φωρέμη 101
τον υποστήριξαν οικονομικά για να τελειώσει τις

πανεπιστημιακές σπουδές του στην Αθήνα και ζητά από τον Πατριάρχη

«ὅπως ὑπόμνησιν τ῵ Εὐγενεῖ ποιήσῃ προστάτῃ μου», έτσι ώστε «τῇ

Κοινωνίᾳ ὠφέλιμος θὰ γίνω». Επίσης, στο ίδιο γράμμα αναφέρει ότι ο

Δημοσθένης Φωρέμης υποσχέθηκε να τον υποστηρίξει για να τελειώσει τις

σπουδές του μετά την ειρήνευση των καταστάσεων στην Αλεξάνδρεια102 και

κατόπιν συνεννόησής του με τον Πατριάρχη. Ο Πατριάρχης συνέδραμε

στην απόφαση να σπουδάσει ο ιεροδιάκονος Νεκτάριος Κεφαλάς, γιατί

ήθελε να στελεχώσει την Εκκλησία της Αλεξανδρείας με μορφωμένους

ιερείς 103 . ΢την επίκληση αυτή για οικονομική ενίσχυση ο Πατριάρχης

99 . Ο Δημοσθένης Φωρέμης (1838-1907) ήταν ο μικρότερος αδερφός του

μεγαλέμπορου Ιωάννη Κ. Φωρέμη. Σα αδέρφια Φωρέμη ήταν ιδιοκτήτες μεγάλου
εμπορικού Οίκου εξαγωγής βαμβακιού με την επωνυμία «Φωρέμη Μπενάκη καὶ ΢ία» η
δράση του οποίου απλωνόταν στην Αίγυπτο, Γαλλία, Αγγλία, Αθήνα και αλλού. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 35. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία
Μορφή των καιρών μας, σ. 61.
100. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 58.
101 . ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 61.
Αναφέρεται ότι και οι τρεις αδερφοί Φωρέμη υπήρξαν υποστηρικτές, ευεργέτες και
προστάτες του Αγίου. Ο Ιωάννης Κ. Φωρέμης (1827-1897), ο Μικές Κ. Φωρέμης (1832-1895)
και ο Δημοσθένης Κ. Φωρέμης. Για τον Ιωάννη γνωρίζουμε από την αναφορά του προξένου
Ι. Γρυπάρη, για τον Δημοσθένη από το γράμμα του Αγίου προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο
και για τον Μικέ από σημείωμα στον Κώδικα της Νέας Μονής του ηγουμένου Κυρίλλου
Σρεχάκη: «Διάκονος δὲ χειροτονηθεὶς καὶ Νεκτάριος μετονομασθείς, καὶ τῇ χορηγίᾳ τοὖ
Μικὲ Φωρέμη, μεταβαίνει εἰς τὸ Πανεπιστήμιον Ἀθηνῶν».
102. Σο 1882 το Εθνικιστικό κίνημα του Αραμπί Πασά επαναστάτησε ενάντια στη
βασιλική δυναστεία του Μωχάμετ Άλη προκαλώντας πολλές καταστροφές πυρκαϊές και
σφαγές. ΢υνέπεια αυτών ήταν να επέλθει η Αίγυπτος υπό αγγλική κατοχή. Επίσης,
εξαιτίας αυτών των αναστατώσεων υπήρξε γενική σχεδόν έξοδος των Ελλήνων από την
Αίγυπτο. Βλ ΜΠΕΘΑΝΗ΢, Μνημόσυνον ευεργετών, σ. 22. Βλ. ΡΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Εισαγωγή εις
την ιστορίαν, σ. 47. Βλ. ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός, σ. 257. Πρβλ. ΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢, Η
ελληνική κοινότητα, σ. 17.
103 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 65. Ο Πατριάρχης ΢ωφρόνιος Δ’
αναφέρεται ότι είχε υψηλές πνευματικές αναζητήσεις και προσδοκίες για το Πατριαρχείο
Αλεξανδρείας και την Ελληνική κοινότητα στην Αίγυπτο. Για το λόγο αυτό ήθελε

43
΢ωφρόνιος ανταποκρίθηκε θετικά, διότι στο γράμμα του Γρυπάρη

αναφέρεται ότι: «δαπάνας δὲ ἀμφοτέρων ἀπεστάλη πρὸς σπουδὰς

θεολογικὰς ἐν Ἀθήναις»104 (αν και η βοήθεια ενδεχομένως να ήταν μικρή

εφόσον τα οικονομικά του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας βρίσκονταν σε

δυσχέρεια). Ίσως φαίνεται κοινότυπο το επιχείρημα του Αγίου για να

μπορέσει να ελκύσει τη βοήθεια του Πατριάρχη, αλλά για τον άγιο

Νεκτάριο ήταν ακριβώς αυτό που επεδίωκε και επιζητούσε: να φανεί

χρήσιμος και «ὠφέλιμος». Σην επόμενη χρονιά, δίνοντας εξετάσεις στις 19

Μαΐου 1883, κερδίζει ως αριστούχος την υποτροφία «κληροδότημα

Παπαδάκη»105 μέχρι ολοκλήρωσης των σπουδών του.

΢τη συνέχεια εξετάζουμε την επιστολογραφία του Αγίου από τη θέση

του πατριαρχικού επιτρόπου στο Κάιρο και παρουσιάζουμε τα θέματα που

αναδύονται μέσα από αυτήν.

2. Η δράση του Αγίου Νεκταρίου κατά την περίοδο αυτή. Σο διοικητικό και

ποιμαντικό του έργο

Οι αρμοδιότητές του τόσο σε διοικητικό, ποιμαντικό, εκκλησιαστικό

επίπεδο, όπως και οι σχέσεις που αναπτύσσει με διάφορα πρόσωπα είναι

πολλές και απαιτητικές 106

. Βρισκόμαστε στην υπό αγγλική κατοχή

μορφωμένους και δυναμικούς πνευματικούς ηγέτες, οι οποίοι θα αναλάμβαναν τη

διαποίμανσή του.
104 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 32-3. «Ἐπιστολή τοὖ πολιτικοὖ
πράκτορος τῆς Ἑλλάδος ἐν Αἰγύπτῳ Γ. Γρυπάρη πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν
ὑπουργόν Δ. Καλλλιφρονᾷ».
105. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 63. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 69. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος
28.
106. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 66. Επιστολή του Πατριάρχη ΢ωφρονίου
προς την επιτροπή της ελληνορθόδοξης κοινότητας Καΐρου όπου μεταξύ άλλων αναφέρει:
«*<+ ἐξουσιοδοτοὖμεν ἵνα ἀντιπροσωπεύῃ ἡμᾶς ἐν ταῖς συνεδριάσεσιν κλπ, ὑπογράφῃ
ἀνθ’ ἡμῶν εἰς τε τὰ πρακτικὰ καὶ πᾶν /ἔγγραφον - ἐκτελῇ τὰς ἀποφάσεις τῆς ἐπιτροπῆς».

44
Αίγυπτο 107 , όπου συνυπάρχουν πολλά και ετερογενή στοιχεία. Παρόλα

αυτά ο Άγιος καταφέρνει να ανταποκριθεί πλήρως στα νέα του καθήκοντα

μεριμνώντας τόσο για τα πνευματικά όσο και για τα καθημερινά

προβλήματα καθώς και για τις ανάγκες των κατοίκων του Καΐρου. Τπήρξε

προστάτης και βοηθός κυρίως των φτωχών και των νέων. Πληροφορίες για

την περίοδο αυτής της ζωής του Αγίου αντλούμε κυρίως από τον

Δημητρακόπουλο και τον Αρχ. ΢τρογγύλη.

Αναλαμβάνει επίσημα τα καθήκοντα του ως πρεσβύτερος μετά τη

χειροτονία του την Κυριακή 24 Μαρτίου 1886. ΢τις 6 Αυγούστου του

απονεμήθηκε το οφίκιο του Μεγάλου Αρχιμανδρίτου και γραμματέα του

Πατριαρχείου, δηλαδή του πατριαρχικού επιτρόπου στο Κάιρο, καθώς και

του γενικού πνευματικού πάσης Αιγύπτου από τον Πατριάρχη

Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ τον Βυζάντιο. Επίσης, του ανατέθηκαν

καθήκοντα ιεροκήρυκα και προϊσταμένου του καθεδρικού ναού του Αγίου

Νικολάου στο Κάιρο 108 , όπου αναλαμβάνει την πλήρη μέριμνα του ναού

καθώς και την αγιογράφησή του, η οποία ολοκληρώθηκε με τη βοήθεια

εράνων109. ΢χετική αναφορά γίνεται στην από 21 Οκτωβρίου 1907 επιστολή

του προς τις μοναχές στην Αίγινα περιγράφοντας ένα όνειρό του όπου

γράφει: «ὁ ναὸς τοὖ Καΐρου, τὸν ὁποῖον διεκόσμησα καὶ ἐλάμπρυνα καὶ ἀπὸ

πενιχροὖ ἀνέδειξα ἔκπαγλον, τιμᾶται ἐπ’ ὀνόματι τοὖ Ἁγίου Νικολάου»110.

107. Βλ. ΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢, Η ελληνική κοινότητα, σ. 17. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο

Άγιος του αιώνα μας, σ. 17.
108. Σο 1839 οικοδομήθηκε από τον πατριάρχη Ιερόθεο στο Φαμζάουι ο ναός του
Αγίου Νικολάου με την οικονομική συνδρομή χριστιανών από τη Ρωσία και την Αίγυπτο.
Μεταφέρεται έτσι το ίδιο έτος ολόκληρο το Πατριαρχείο στη συνοικία αυτή καθώς και τα
πατριαρχικά ιδρύματα που συντηρούσε στη Μονή του Αγίου Γεωργίου, στο Παλαιό Κάιρο
που ήταν το νοσοκομείο, το γηροκομείο και το άσυλο για τους φτωχούς. ΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢,
Η ελληνική κοινότητα, σ. 25.
109 . ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 71. Η
αγιογράφηση ανατέθηκε στον Ε. Αρμενόπουλο το 1888.
110. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 115, σσ. 222-3.

45
Ένα άλλο θέμα που πήρε δημοσιότητα, όπως γράψανε οι εφημερίδες111 του

Καΐρου ήταν η ενεύρεση πολύτιμων και παλαιών εικόνων από τον Άγιο

στην κρύπτη της Ι. Μονής Αγίου Γεωργίου στο Κάιρο. ΢την από 13

Αυγούστου 1887 επιστολή του προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη ο Άγιος κάνει αναφορά σ’ αυτές τις εικόνες112 γράφοντας ότι «ὁ

κ. Μαζαράκης 113 μοὶ ἀνέγνωσεν ἐπιστολὴν σας ἐν ἦ ἐλέγετε ὅτι δὲν

ἐγνωρίσατε ἤ ἐκ τῶν ἐφημερίδων τῆς περὶ τῶν εἰκόνων ὑπόθεσιν ἀλλ’ ἐγὼ

περὶ αὐτῶν ἔγραψα πρὸς τὴν Παναγιότητά του ἐπίτηδες δὲ ἀφῆκα τὴν

ἐπιστολὴν ἀσφράγιστον ὅπως τὴν ἀναγνώσητε»114.

΢τις αρμοδιότητές του ως πατριαρχικού επιτρόπου, εκτός από τη

μέριμνα του ναού, περιλαμβάνεται και η οργάνωση των επίσημων

επισκέψεων του Πατριάρχη στο Κάιρο καθώς και τελετών εκκλησιαστικού

χαρακτήρα προς τιμή διαφόρων επισήμων προσώπων115. Αναφορές σχετικά

με τις παραπάνω ενέργειες υπάρχουν σε επιστολή του Αγίου «εἰς τὴν

111. Τπάρχει η δημοσίευσή του Γ. Μαζαράκη στην οποία αναφέρονται λεπτομέρειες

σχετικά με τον τόπο ανεύρεσης των εικόνων, την περιγραφής τους, την κατάσταση στην
οποία βρέθηκαν, «ἐπισωρευθέντος κονιορτοὖ καὶ τῶν ἀκαθαρσιῶν τῶν μυῶν», τον
καθαρισμό τους και την τελική τους τοποθέτηση. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ.
86-7.
112. ΢την από 16 Αυγούστου 1887 επιστολή του Πατριάρχη ΢ωφρονίου προς τον
Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη γίνεται αναφορά σε επιστολή του Αγίου
Νεκταρίου σχετικά με το θέμα των εικόνων: «ὁ Ἀρχιμανδρίτης Ν. Κεφαλᾶς μᾶς γράφη ὅτι
καλὰ αὐτός τε καὶ πάντες οἱ ἐν τοῖς Πατριαρχείοις. Λέγη δὲ μὲ ὀλίγας λέξεις ὅτι ἐν τινί
ὑπογείῳ τοὖ Ἁγίου Γεωργίου εὗρον πληθύν εἰκόνων παλαιῶν. Ἐννοῆται ἐκκλησιαστικῶν
ἀξίας μεγάλης κατά τὴν γνώμην τοὖ ἀρχαιολόγου Κεραμέως (ἀγνώστου εἰς Ἡμᾶς) τὰς
ὁποίας μετέφερεν εἰς τὰ Πατριαρχεῖα, τὰς ἐκαθάρησε καὶ τὰς ἐτοποθέτησεν εἰς ἕν
δωμάτιον, ταὖτα μόνον καὶ χωρὶς νὰ ἐξηγῆται περισσότερον πρὸς ὃν ἀπαντῶντες τ῵
γράφομεν διὰ τοὖ ἐσωκλείστου τὰ δέοντα». Οι εικόνες αυτές αξιοποιήθηκαν με την ίδρυση
εκκλησιαστικού μουσείου στο οποίο και τοποθετήθηκαν. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 86.
113. Οι Γ.Γ. Μαζαράκης μαζί με τους Μ.Κ. Νομικού και Ι.Πολίτη ήταν τα ελληνικά
τυπογραφεία ή χρωμο-τυπο-λιθογραφεία και ταυτόχρονα εκδοτικοί οίκοι στο Κάιρο την
περίοδο 1880-1900. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 50-1.
114. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 220-1.
115. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 90.

46
ἐπιτροπήν εἰς Υαγιούμ 116 τῆς Ὀρθ. Κοινότητος περί τοὖ Ἱερέως καὶ τῆς

ἐπισκέψεως τοὖ Πατριάρχου»117, σε επιστολή του προς τον Πρόξενο118 της

Ελλάδος 119 «δι’ ἧς εἰδοποιοὖμεν ὅτι ἡ δοξολογία τοὖ Ἁγίου Γεωργίου θὰ

ψαλλῇ τὴν Δευτέραν τὴν 10 ὥραν» 120 καθώς και σε επιστολή του ως

Μεγάλου Αρχιμανδρίτου προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη στις 31 Αυγούστου 1887, όπου μεταξύ άλλων αναφέρει ότι: «χθὲς

ἐτελέσαμεν τὴν δοξολογίαν τοὖ Ρώσου Προξένου ὑπὲρ τοὖ Αὐτοκράτορος.

Ἐφροντίσαμεν δὲ ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ τὸν εὐχαριστήσωμεν»121.

Ανέλαβε την οργάνωση για τον εορτασμό «τῆς ἀπὸ Ἀρχιερωσύνης

Πεντηκονταετηρίδος τῆς Α.Θ.Π. τοὖ Γεραροὖ ἡμῶν Πατρὸς καὶ Πατριάρχου

Κυρίου Κυρίου ΢ωφρονίου» στο Κάιρο. ΢ύμφωνα με τις εφημερίδες της

εποχής η εορτή είχε επιτυχία122. Με αφορμή την οργάνωση των εκδηλώσεων

116. Από το 1870 μέχρι το 1893 είχαν ιδρυθεί ελληνικές κοινότητες σε διάφορες πόλεις
όπως Δαμαχούρ, Μιχάλλα-Κεμπίρ, Μανσούρα, Ζαγαζίκ, ΢ουέζ, Ισμαηλία, Πορτ-΢άιτ,
Μίνια, Υαγιούμ κ.α. στις οποίες κτίστηκαν Εκκλησίες και ΢χολεία και όπου «ἡ ἔνδοξος
γαλανόλευκος σημαία μας ἐκυμάτιζε παρὰ τὸν ἅγιον ΢ταυρὸν τοὖ Ὀρθοδόξου Ἑλληνικοὖ
Ναοὖ». Βλ. ΡΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Εισαγωγή εις την ιστορίαν, σ. 57. Επίσης, ο Πολίτης αναφέρει
ότι «ἡ ἑλληνικὴ κοινότητα Υαγιούμ ἱδρύθη τὴν 25 Ιανουαρίου 1899 εἶναι βέβαιον ἐν τοὖτοις
ὅτι πολύ πρὸ τῆς χρονολογίας ταύτης ὑπῆρχον Ἕλληνες ἐγκατεστημένοι ἐν Υαγιούμ». Βλ.
ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός, σ. 337. ΢υνεπώς η ελληνική κοινότητα Υαγιούμ υπήρχε ήδη επί
ημερών Μεγάλου Αρχιμανδρίτου Νεκταρίου (1887).
117. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 90.
118. Σο 1833 ιδρύθηκε στην Αλεξάνδρεια το πρώτο ελληνικό προξενείο με πρώτο
πρόξενο τον Μιχαήλ Σοσίτσα μεγάλο ευεργέτη της ελληνικής κοινότητας της Αιγύπτου.
Πριν τις σφαγές του 1882 Έλληνας πολιτικός πράκτορας ήταν ο Μάρκος Δραγούμης και
μετά τις σφαγές του 1882, ο Αναστάσιος Βυζάντιος, ο οποίος παρέμεινε για λίγο μέχρι της
αντικαταστάσεως του από τον Μπούμπουλη. Όταν κλήθηκε ο δεύτερος να αναλάβει το
υπουργείο Ναυτικών επανήλθε στην προτέρα θέση στην οποία παρέμεινε για πέντε έτη.
Αυτόν διαδέχτηκε ο Γεώργιος Αργυρόπουλος και αυτόν ο Ιωάννης Γρυπάρης το 1892.
ΜΠΕΘΑΝΗ΢, Εγκόλπιον, σ. 22.
119 . Πρόξενος της Ελλάδας στην Αλεξάνδρεια ήταν ο Αναστάσιος Βυζάντιος,
πολιτικός δημοσιογράφος και πολιτικός πράκτορας στην Αίγυπτο από το 1880. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 32. Βλ. ΡΟΤΚΗ΢, Βυζάντιος, σ. 8 και σ.25.
120. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 90.
121. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 221-2.
122. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 130, «τὸ θέαμα ἦτο μαγικώτατον *<+ ὁ
Πατριάχης ἀνέρχεται τὸν Θρόνον καὶ ἐκφωνεῖ ἐν προφανεστάτῃ συγκινήσει λόγον. <
Μετὰ τὰς ἐπανειλλημένας ζητωγραυγὰς *<+».

47
του εορτασμού αυτού στάλθηκε επιστολή 123
προς τον πρόεδρο της

ελληνικής κοινότητας Αλεξανδρείας Γεώργιο Αβέρωφ με την οποία

δηλωνόταν η επιθυμία των ορθοδόξων της κοινότητας Καΐρου να

συμμετάσχουν στον εορτασμό αυτό εκδηλώνοντας έτσι «τὴν ἄκραν

ἀφοσίωσιν καὶ τὸν ἄπειρον σεβασμὸν πρὸς τὸν Ἀρχιθύτην τοὖ

Ἀλεξανδρινοὖ Θρόνου».

Επίσης, στις αρμοδιότητές του εντασσόταν και η εκπροσώπηση του

Πατριάρχη σε συναντήσεις με πολιτικά και άλλα επίσημα πρόσωπα.

΢χετική αναφορά γίνεται στην από 2 Οκτωβρίου 1886 επιστολή του

Αρχιμανδρίτη Νεκταρίου Κεφαλά προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίο Βαλλινάκη για τη συνάντηση που είχε με τον πρόξενο στο

γραφείο του: «Ὁ πρόξενος ἦλθε καὶ μὲ ἐπισκέφθη πρὸ ὀλίγου καὶ μοὶ εἶπεν

νὰ σοὶ προσφέρω τὰς εὐχαριστίας του διὰ τὴν προθυμίαν μεθ’ ἧς ἐδέχθητε

τὴν αἴτησίν του καὶ διά τὴν συνδρομήν ΢ας, ὅπως γίνῃ ἡ τελετή

λαμπροτέρα καὶ ἐπιβλητικοτέρα. Σὰ αὐτά εἶπεν καὶ διά τὸν Πατριάρχην»124.

Η στελέχωση και η ομαλή λειτουργία των ελληνικών εκπαιδευτηρίων

στην Αίγυπτο υπάγονταν στο Τπουργείο Εκκλησιαστικών και

Εκπαιδευτικών Θεμάτων της Ελλάδας και τελούσαν υπό την ευθύνη του

Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Αυτό προκύπτει μέσα από τις επιστολές του

αρχιμανδρίτη Νεκταρίου Κεφαλά προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίο Βαλλινάκη, στις οποίες αναφέρεται ότι έλαβε επιστολή από το

Τπουργείο Παιδείας σχετικά με καταλόγους στους οποίους θα εγγράφονται

οι μαθητές που σπουδάζουν στα Ελληνικά ΢χολεία· συγκεκριμένα: «ταύτην

τὴν στιγμήν μοὶ ἐκόμισεν ὁ Κύριος Ματζαράκης τὴν ἐπιστολήν τοὖ

ὑπουργείου τῆς Παιδείας καὶ τινας καταλόγους ἐν οἷς θὰ ἐγγραφῶσι οἱ ἐν

τοῖς Ἑλληνικοῖς ΢χολείοις σπουδάζοντες Μαθηταί ἀμφότερα τὰ στέλλω

123. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 126-7.

124. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 218.

48
σήμερον πρὸς τὸν Πατριάρχην οὗ τὰς θεοπειθεῖς εὐχάς ἐξαιτοὖμαι» 125

καθώς και «τοὺς καταλόγους τοὺς ὁποίους ἔστειλε τὸ ὑπουργεῖον καὶ

ἔλαβον παρά του ΢ρ. Ματζαράκη ἀμέσως ἔσπευσα νὰ σᾶς τοὺς στείλω

συνοδᾶ τῇ ἐπιστολῇ τοὖ Ὑπουργείου. Ζητήσατε αὐτούς ἐκ τοὖ

Σαχυδρομείου»126.

Ο πατριαρχικός επίτροπος είναι παράλληλα και πρόεδρος του

Εκκλησιαστικού Δικαστηρίου. Οι αρμοδιότητες του Αγίου Νεκταρίου ως

προέδρου του εκκλησιαστικού δικαστηρίου καταγράφονται στην από 2/14

Ιουνίου 1887 δικαστική απόφαση που εξέδωσε ο ίδιος ως πατριαρχικός

επίτροπος Καΐρου: «Σὰ ἐκκλησιαστικά ἐν τ῵ Ὀθωμανικ῵ Κράτει

Δικαστήρια κέκτηνται ἀρμοδιότητα πρὸς ἐκδίκασιν τῶν ἐνώπιον αὐτῶν

ἐπαγομένων διαφορῶν τοὖ ἀστικοὖ ἤ κληρονομικοὖ δικαίου, ὡς καὶ περὶ

διατροφῆς καὶ διαζεύξεως μεταξύ συζύγων, διαφορῶν ἀναφυομένων

μεταξύ τῶν ἐν τῇ δικαιοδοσίᾳ αὐτῶν Φριστιανῶν Ὀθωμανῶν»127. Επίσης,

στην από 16 ΢επτεμβρίου 1889 128 επιστολή του επισκόπου Πενταπόλεως

προς τον Μητροπολίτη Γερμανό γίνεται αναφορά για την αρμοδιότητά του

αυτή: «ἐπίσης σᾶς ἐσωκλείω κλῆσιν τοὖ Ἐκκλ. Μεικτοὖ δικαστηρίου Λέρου

τήν ὁποίαν νὰ ἐπιδώσῃ ὁ Πατριαρχικός κλητήρ καὶ νὰ μοὶ σταλῇ τὸ ἔτερον

ἀντίγραφον ὑπογεγραμμένον ὑπὸ τῆς Χ καλουμένης καὶ τοὖ Πατριαρχικοὖ

κλητῆρος». ΢ε δύο επιστολές του Αγίου υπάρχει αναφορά σε περιπτώσεις

διαζυγίου. ΢την προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο επιστολή129, όπου ζητά να

του στείλουν το διαζύγιο ενός Επαμεινώνδα «τὶς Ἀλεξανδρινὸς ἐκ Μύλου»,

ο οποίος «ἦλθεν καὶ ἐζήτησε τὸ διαζύγιόν του τὸ ὁποῖον εὐρίσκεται ἤδη

ἐκδεδωμένον ἐν τ῵ Πατρ. Γραφείῳ Ἀλεξανδρείας, καὶ τοὖ ὁποίου τὰ

125. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 213-4.

126. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 214.
127. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 90.
128. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 227.
129. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 219.

49
δικαιώματα, ὡς λέγειν, ἔχει πληρωμένα μέχρι ὀβολοὖ, *<+ τὴν ἀποστολήν

αὐτοὖ ἀναμένω αὐτό ὅπως τὸ ἐγχειρίσω»· και στην προς τον Μητροπολίτη

Θηβαΐδος Γερμανό Βουρλαλίδη επιστολή130 αναφέρει στο υστερόγραφο: «ἡ

Εὐθαλία Ζαχαροπούλου ἥ Μπαρμπέρου μοὶ ἔφερεν τρεῖς λίρας Ἀγγλίας

αἰτηθεῖσες ὑπὸ τοὖ ὑμετέρου γραφείου διὰ τὴν ἔκδοσιν τοὖ διαζυγίου της

ὅπερ ἐάν εἶναι ἕτοιμα στείλλετέ μοι ὅπως τῇ τὸ δώσω. Σὰ δὲ χρήματα ἐάν

εἶναι τόσα τὰ αἰτηθέντα σᾶς στέλλω».

Ένα σοβαρό και ευαίσθητο κατά την περίοδο αυτή θέμα ήταν αυτό της

υπηκοότητας. Τπήρχαν Έλληνες στο γένος που προέρχονταν από την

τουρκοκρατούμενη ακόμα Ελλάδα - όπως ίσχυε και για τον Άγιο Νεκτάριο -

και είχαν την τουρκική υπηκοότητα 131 . Η ευθύνη για την πιστοποίηση

αυτής, όπως διαβάζουμε στην από 21 Αυγούστου 1886132 επιστολή προς τον

Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη, φαίνεται ότι βαρύνει τον

Μέγα Αρχιμανδρίτη Νεκτάριο Κεφαλά. ΢υγκεκριμένα γράφει ότι ο

«Δημήτριός τις Κώτσου ἐκ ΢μύρνης ἐλθών εἰς Αἴγυπτον τ῵ 1873 κατά

Ἰούλιον ἤ Αὔγουστον ὑπήκοος Ὀθωμανός ζητεῖ παρὰ τοὖ Πατριαρχείου τὴν

ἔκδοσιν ὀθωμανικοὖ τεσκερέ 133 δυνάμει τοὖ ὁποίου νὰ πιστώσῃ εἰς τὰ ἐν

Καΐρω ὀθωμανικά δικαστήρια τήν ἐθνικότητά του πρὸς τὰ ὁποία δι’

ὑποθεσίν του τινα θέλει νὰ ἀναφερθῇ. Μαρτύρια τῆς ὑπηκοόητητός του

εἶναι τὰ τακτικά διαβατήριά του τὰ ὁποία ἡ ἐπιτόπιος ἀρχή ἐκράτησεν ἐν

τ῵ Σελωνείῳ ἐν τῇ ἀφίξῃ του σᾶς ἔγραψα τὴν χρονολογίαν νὰ ζητηθῇ καὶ

πιστωθῇ ἡ ὑπηκοότης του. Γράψατέ μοι τὶ ν’ ἀπαντήσω εἰς αὐτόν» και στη

130. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 227.

131 . Σο ζήτημα της ιθαγένειας είναι σημαντικό γιατί απορρέουν από αυτή
δικαιώματα και υποχρεώσεις. ΢την Αίγυπτο, Έλληνας θεωρούνταν όποιος κατείχε
οποιοδήποτε πιστοποιητικό εκδομένο από τις Ελληνικές Αρχές. Νόμος 15ης Μαρτίου 1835
περί ελληνικής ιθαγένειας. ΚΕΡΚΙΝΟ΢, Ελληνική ιθαγένεια, σσ. 7, 9 και 29.
132. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 213.
133. Σεσκερές :πιστοποιητικόν, πιστοποίησις, συνεκδ. διαβατήριον. ΢ΣΑΜΑΣΑΚΟ΢,
Λεξικόν, σ. 2700.

50
συνέχεια στις 24 Αυγούστου 1886134 απαντά εξηγώντας ότι σχετικά με την

κοινοποίηση στην προηγούμενη επιστολή «*<+ σᾶς ἔγραψα οὐχὶ διότι δὲν

ἐγνώριζον τὸ τὶ νὰ πράξω ἀλλά καὶ διότι ἤθελον νὰ γνωρίσω ἐάν καὶ εἰς

τοιαύτας περιστάσεις ὁποία ἦτο καὶ τοὖ ζητοὖντος τὸν Σεσκερέν ἠδυνάμην

νὰ δώσω νέον Σεσκερέν χωρίς νὰ εἶμαι βέβαιος περί τῆς ἐθνικότητός του».

Σον Δημήτριο Κώτσου τον σύστησε ο Μαζαράκης. Η «γνώμην» του Αγίου

ήταν να γνωστοποιηθεί «εἰς τὰ Πατριαρχεῖα τῆς Ἀλεξανδρείας» η υπόθεση

του προαναφερθέντος προσώπου το οποίο το παρουσίασε στον Άγιο ο

κύριος Μαζαράκης. Άλλη σχετική αναφορά με την έκδοση διαβατηρίων

γίνεται στην από 5 Οκτωβρίου 1887 135 επιστολή προς τον Μητροπολίτη

Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη: «ο χαμπίπ παρακαλεῖ ὡς καὶ ὁ Φάννας

Νασούρ νὰ φροντίσητε νὰ ἐπισπεύσῃ τὸ Ἑλλ. Προξ. τὰ διαβατήρια».

Έχει επίσης, την ευθύνη για τη σύνταξη και την εκτέλεση διαθηκών, η

οποία γίνεται γνωστή μέσα από συγκεκριμένες αναφορές σε επιστολές του

όπως όταν γράφει «Φθὲς συνετάξαμεν τὴν διαθήκην ἑνός ἐκ Βηρυττοὖ

ἐγκατεστημένου εἰς Ζαγαζίκ*<+» 136 καθώς και στην από 30 Αυγούστου

1886137 επιστολή αναφέρει ότι έλαβε την επιστολή και τη διαθήκη του Αγίου

Βελιγράδων και κατόπιν παραγγελίας του ενεργεί τα εξής: «Πρὸς τὸν

Κύριον πρόξενον μετέβην καὶ ἀνέγνωσα αὐτ῵ τὴν ἐπιστολήν τοὖ

Βελιγράδων ὑπέδειξα δὲ καὶ τὸ ἀντίγραφον τῆς διαθήκης *<+. Ἔγραψα

λοιπόν πρὸς αὐτόν καὶ ἐξέθηκα τὴν ὑπόθεσιν καὶ ἐζήτουν παρ’ αὐτοὖ

πρῶτον πληροφορίας περί τε τῆς περιουσίας καὶ τοὖ ἐκτελεστοὖ τῆς

Διαθήκης ὅν ἐζήτουν νὰ προσκαλέσῃ καὶ ζητήσῃ λόγον τῆς μέχρι σήμερον

μὴ ἐκπληρώσεως τῆς διαθέσεως τοὖ διαθέτου καὶ περί τοὖ ἁρμοδίου τρόπου

134. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 214.

135. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 224.
136. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 214.
137. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 215-6.

51
δι’ ο὘ ἐνεργοὖντες ταυτοχρόνως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐκτελέσωμεν τὴν

θέλησην τοὖ διαθέτου*<+»138.

Από τις παρακάτω επιστολές μαθαίνουμε για την ευθύνη του σχετικά

με την έκδοση αδειών βαπτίσεων 139 , γάμων 140 και ταφής. ΢την από 30

Αυγούστου 1886141 επιστολή γράφει: «ἔχω ἀνάγκην τινῶν βαπτιστικῶν, διότι

ἦλθεν τις καὶ ἐζήτησε δύο καὶ δὲν εὗρον ἔντυπα διὰ νὰ τ῵ δώσω». ΢τις από

5 και 11 Οκτωβρίου 1887142 επιστολές ενημερώνει ότι «ἐτελείωσαν αἱ ἄδειαι

τῶν Γάμων αἱ διὰ διπλοτύπου διδόμεναι» και ότι «ἔχομεν ἀνάγκην

διπλοτύπου ἀδείας Γάμου παρακαλῶ, λοιπόν, νὰ μᾶς στείλητε ἕν βιβλίον

διπλότυπον διότι δὲν ἔχομεν. Προχθὲς ἐγένετο ἀνάγκη καὶ ἔγραψα εἰς

ἁπλοὖν χάρτην». Καθώς και με την από 5 Οκτωβρίου 1887143 επιστολή του

προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος ζητά: «ἐάν ἔχητε Διπλότυπα Ἀδείας

Σαφῆς νὰ μᾶς στείλητε».

3. Θέματα κανονικού δικαίου στο μυστήριο της Βάπτισης ρωμαιοκαθο-

λικού και του Γάμου ετεροδόξων

΢την από 20 Αυγούστου 1886 144 επιστολή του προς τον Πατριάρχη

΢ωφρόνιο προκύπτει θέμα σχετικά με την περίπτωση ενός παιδιού «9 ἐτῶν

βεβαπτισμένου ἐν τῇ Δυτικῇ Ἐκκλησίᾳ. Ἡ μήτηρ αὐτοὖ εἶναι Ἑλληνὶς

Ὀρθόδοξος ὑπανδρευθεῖσα Ἰταλὸν καὶ στεφανωθεῖσα ἐν τῇ Δυτ. Ἐκκλησίᾳ

τὸ τέκνον ἐβαπτίσθη δυτικῶς κατ’ αἴτησιν τοὖ ἀνδρός. Ἐπειδή ὅμως ὁ ἀνήρ

138. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 215-6.

139. Ο αριθμός των βαπτίσεων που έχουν τελεστεί από τον Άγιο Νεκτάριο κατά τη
διακονία του στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, σύμφωνα με την έρευνα του Μητροπολίτη
Κλεόπα ΢τρογγύλη, είναι 19. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 72.
140. ΢ύμφωνα και πάλι με την έρευνα του Μητροπολίτη Κλεόπα ΢τρογγύλη οι γάμοι
που ο Άγιος ετέλεσε στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Νικολάου ήταν 9. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο
Άγιος Νεκτάριος, σ. 72.
141. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 216.
142. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 223-4.
143. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 224.
144. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 213.

52
ἀπέθανε ἡ δὲ γυνή ἔμεινε ἐλευθέρα, θέλει νὰ βαπτίσῃ τὸ παιδί κατά τὰ

νόμιμα τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Εἰς τὴν αἴτησίν της ἀπήντησα

προθύμως καὶ τῇ ἐδήλωσα τὴν συγκατάθεσίν μου. Ἤδη ἀναμένω καὶ τὴν

συγκατάθεσιν τῆς Τ. Θ Παναγιότητος. Ἐάν ἡ γνώμη τῆς Τ.Θ.Π. εἶναι

ἐναντία γράψατέ μοι νὰ ἐκτελέσω τὰ τοὖ Βαπτίσματος κατ’ αὐτήν».

Σην απάντηση του Πατριάρχη πάνω στο θέμα αυτό δεν την έχουμε,

αναφέρεται όμως ξεκάθαρα η άποψη του Αγίου για τις βαπτίσεις των

Δυτικών, οι οποίοι θέλουν να ενσωματωθούν στο σώμα της Ορθόδοξης

Ανατολικής Εκκλησίας, και αυτή είναι η τέλεση της Ορθοδόξου Βαπτίσεως.

Αναλαμβάνει λοιπόν, πρωτοβουλία τακτοποιώντας κανονικώς τα της

Βαπτίσεως καταθέτοντας την άποψή του και την απόφασή του παρόλα

αυτά μετά ταπεινώσεως δίνει την πρωτοβουλία, τον έσχατο, κύριο και

βαρύνοντα λόγο στον Πατριάρχη.

΢τη συνέχεια θα αναφερθούμε στη στάση και στις ενέργειες του Αγίου

σχετικά με γάμους ετεροδόξων και νεοεισερχομένων στην Ορθόδοξη

εκκλησία. ΢την από 9 ΢επτεμβρίου 1886 145 επιστολή του ο Άγιος γράφει

προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο ότι: «Φθὲς ἦλθε μία

Ρωμαιοκαθολική ἥτις ἐστεφανώθη πρὸ ἐννέα ἐτῶν Ἰταλόν τινα μετά τοὖ

ὁποίου συνέζησε δύο ἔτη καὶ μετά ταὖτα ἔμεινεν εἰς διάστασιν, δόντες ὁ

ἕτερος πρὸς τὸν ἕτερον ἔγγραφον ἀπολυτήριον μαρτυρημένον ὑπὸ

ἐπισήμων μαρτύρων καὶ ἐπικυρωμένον ὑπὸ προξενείου. Ἡ γυνή σήμερον

μετά ἑπτά ἔτη ἀπό τοὖ διαζυγίου τούτου ε὘ρεν Ρωμαιοκαθολικὸν καὶ ζητεῖ

νὰ ἔλθῃ εἰς γάμου κοινωνίαν. Ζητεῖ δὲ ἐκ τῆς ἐκκλησίας τὴν τέλεσιν τοὖ

μυστηρίου, διότι, ὡς γνωρίζητε, ἡ δυτική Ἐκκλησία ἐνόσω ζῇ ὁ ΢ύζυγος δὲν

συνδέει τὸ ἕτερον μέλος εἰς γάμον δεύτερον. Πρὸς ταύτην πρῶτον εἶπον ὅτι

ἀφοὖ εἰσὶ καὶ οἱ δύο Ρωμαικαθολικοὶ ἡ Ἐκκλησία μας δὲν δύναται νὰ

145. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 216-7.

53
στεφανώσῃ δύο ξένους. Πρὸς τοὖτο μοὶ ἀπήντησε ὅτι γίνονται ἀμφότεροι

Ὀρθόδοξοι. Δεύτερον τῇ εἶπον ὅτι δέον νὰ προσκαλέσῃ τὸν ΢ύζυγόν της εἰς

τὸ προξενεῖον εἰς ὅν ἀνῆκει νὰ συνταχθῇ ἐπίσημον διαζευκτήριον φέρον

τὴν σφραγίδα τοὖ προξενείου καὶ τότε νὰ σᾶς στεφανώσωμεν. Μέχρι τοὖ

σημείου τούτου εὑρίσκονται τὰ πράγματα. Σῇ εἶπον προσέτι ὅτι θὰ γράψω

εἰς Ἀλεξάνδρειαν καὶ κατά τὰς ὀδηγίας τὰς ἐξ Ἀλεξανδρείας θὰ τῇ εἶπω τὶ

δέον νὰ γίνῃ». Περιμένει απάντησή τους μέχρι το ΢άββατο, γιατί τότε τους

είπε ότι θα έχει απάντηση· καθώς και για το αν «δέον νὰ γίνῃ καμμίαν

ἐκκλησιατική πράξις ἤ καμμία προκατήχησις».

΢ύμφωνα με την άποψη του Αγίου Νεκταρίου η μόνη κατήχηση που

θα πρέπει να γίνει στους Ρωμαιοκαθολικούς, για να εισέλθουν στο σώμα

της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, είναι η διδασκαλία του ΢υμβόλου

της Πίστεως και ειδικότερα του όρου filioque, στον οποίο δογματικά

στηρίζεται η διαφορά μεταξύ των δύο Εκκλησιών. ΢υγκεκριμένα στην

απάντησή του γράφει: «ἐγὼ φρονῶ, ἐπειδή οἱ Ρωμαιοκαθολικοὶ εἰσιν

ὀρθόδοξοι ἀναγνωρίζοντες τὸν Πάππα οὐδέν ἔχομεν νὰ τοῖς διδάξωμεν εἰμὶ

τὸν ὅρον τοὖ συμβόλου τῆς πίστεως ἄνευ οὐδέ μιᾶς ἐκκλησιαστικῆς

πράξεως παρεκτός ἑνός πρακτικοὖ ἤτοι μιᾶς ἐγγράφου ὁμολογίας τῆς

προσελεύσεώς των εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Γράψατέ

μοι τὴν γνώμην σας. Βεβαίως θὰ ζητήσω μαρτυρικά τοὖ δόγματος τῶν

ἐπίσημα τὰ ὁποία θὰ καταχωρήσω εἰς τὸ βιβλίον τῶν πράξεων».

Κατατίθεται με σαφήνεια η άποψη του Αγίου για τη σχέση Ανατολικής και

Δυτικής Εκκλησίας και το τι απαιτείται για την είσοδο των

Ρωμαιοκαθολικών στην Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία.

54
4. Μέριμνα για τα οικονομικά του κοινοτικού ταμείου

Πέρα από τα διοικητικά και λειτουργικά του καθήκοντα ο Άγιος έκανε

προσπάθειες μείωσης του ελλείμματος του κοινοτικού ταμείου. Για την

επίτευξη του στόχου αυτού ο Άγιος, εκτός από τις επιστολές που στέλνει

προς διάφορες κατευθύνσεις προς άντληση βοηθείας ή επίτευξης

ευνοϊκότερων μέτρων υπέρ της κοινότητος, εφαρμόζει και το μέτρο των

«κλήσεων». Με τον τρόπο αυτό αντιμετώπιζε περιπτώσεις καταπάτησης

της πατριαρχικής και κοινοτικής περιουσίας χωρίς περιττές δαπάνες και

έξοδα δικαστηρίου. Αρχικά απηύθυνε επιστολές επί συστάσει προς τους

καταπατητές και καταχραστές προσπαθώντας να τους εκφοβίσει και

συνετίσει, ώστε να προβούν σε συμμόρφωση χωρίς τη μεσολάβηση

πολιτικών δικαστηρίων τα οποία επιβάρυναν με ένα κόστος που δεν

μπορούσαν να αναλάβουν τα ελλειμματικά ταμεία του Πατριαρχείου και

της ελληνικής κοινότητας. Αν δεν συμμορφώνονταν, τους καλούσε στο

γραφείο του για να συζητήσουν το θέμα, και αν πάλι η στάση τους ήταν η

ίδια, τότε τους έστελνε κλήση ή επίσημη διακοίνωση ζητώντας τη

μεσολάβηση του Πατριάρχη 146 . ΢χετική αναφορά για την εφαρμογή της

«κλήσεως» γίνεται στην προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη επιστολή του Αγίου. Παρατίθεται με λεπτομέρεια το πώς

ενήργησε στην προκειμένη περίπτωση. Αρχικά κάλεσε στο γραφείο του τον

Αργύρη Παλαιό, ο οποίος ήταν θυμωμένος από την εσπευσμένη κλήση που

του έκανε ο Άγιος. Ο Αγρύρης Παλαιός, γράφει ο Άγιος, «μετά τινας

παρατηρήσεις ἀδικαιολογήτους ἃς ἠθέλησεν νὰ μοὶ κάμῃ δι’ ἃς τ῵ ἔδωκα

νὰ ἐννοήσῃ ὅτι ἔχῃ νὰ κάμει μὲ πρόσωπον μὴ πτοούμενον ἐκ τοιούτων

παρατηρήσεων καὶ ἀφοὖ συνῆλθε τ῵ ἐζήτησα νὰ ὑπογράψῃ τὴν κλήσην

ἀλλ’ αὐτὸς δὲν ἠθέλησε νὰ ὑπογράψῃ αὐτὴν μετὰ συζήτησιν τινα καθἥν

146. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 95.

55
τὸν ἠπείλησα *<+. Σ῵ εἶπον δὲ ὅτι ἐὰν δὲν τὴν ὑπογράψῃ ἐγὼ θὰ γράψω

πρὸς τὸν Πατριάρχην περὶ τῆς ἐπισήμου διακοινώσεως τοὖ περιεχομένου

τῆς κλήσεως καὶ περὶ τῆς ἐπιδόσεως αὐτῆς καὶ τότε θὰ θεωρηθῇ ἡ κλῆσις

ἐπιδοθεῖσα ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐπιδόσεως ἤτοι*<+» 147 . Μέσα από την

επιστολή παρουσιάζεται η λειτουργία της εφαρμογής των κλήσεων. Η

στάση του Αγίου, όπως διαφαίνεται από την παρούσα επιστολή, είναι

σταθερή και αδιάλλακτη και δεν υποχωρεί στις απειλές και πιέσεις που δεν

συντάσσονται με το δίκαιο· επίσης διαφαίνεται και η άριστη εκτίμηση της

ανθρώπινης φύσης και ψυχολογίας. Ήξερε ότι, αν κρατούσε αδιάλλακτη

στάση, η συμπεριφορά του Αργύρη Παλαιού θα άλλαζε, θα υποχωρούσε και

θα συμμορφωνόταν με τις υποδείξεις του πατριαρχικού επιτρόπου

Νεκταρίου.

Επίσης, γίνεται αναφορά σε επιστολές148 που απευθύνονται προς την

αιγυπτιακή κυβέρνηση για την ελάττωση ή απαλλαγή των φόρων που

υποχρεωνόταν να καταβάλλει η ελληνική κοινότητα για την ακίνητή της

περιουσία, καθώς και προς τον Τπουργό των δημοσίων έργων της Αιγύπτου

Αβδ-αλ–Ραχμαν-Ρουσδί Πασσά 149

για την οργάνωση «εὐεργετικῶν

παραστάσεων, «θεατρικῶν παραστάσεων» ή «χοροὖ» υπέρ της κοινότητας,

ζητώντας την παραχώρηση του μεγάλου θεάτρου του Καΐρου για το βράδυ

της 17/29 Ιανουαρίου 1887. ΢ε τμήμα επιστολής του Αγίου προς τον πρέσβη

της Ρωσίας στην Κωνσταντινούπολη και προς τον Φαλίμ Πασσά 150

αναφέρονται οι ενέργειές του για την ανέγερση κοινωφελών έργων του

Πατριαρχείου και της κοινότητας Καΐρου. Προβάλλει το αίτημα στις

147. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 215-6.

148. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 93.
149 . Γίνεται αναφορά για τη συγκεκριμένη επιστολή στις 29 Δεκεμβρίου 1886.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 94.
150. Παρατίθεται τμήμα της επιστολής της 2ας Μαρτίου 1887. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 94.

56
αιγυπτιακές αρχές να παραχωρηθούν από τον Φαλίμ Πασσά δύο χιλιάδες

μέτρα από το κτήμα του στην Ευβέκια για την ανέγερση Εκκλησίας και

΢χολής.

5. ΢χέσεις με ιερείς και κοινότητα

Ο Άγιος Νεκτάριος ήταν επιφορτισμένος τόσο με τον διορισμό

ελληνόφωνων και αραβόφωνων ιερέων όσο και με τις δραστηριότητές τους

στην περιφέρεια της εποπτείας του, δηλαδή της πατριαρχικής επιτροπείας

του Καΐρου. Μέσα από τις επιστολές του αποκαλύπτεται το έντονο

ενδιαφέρον του για τους ιερείς και τις οικογένειές τους 151 . Ψς στοργικός

πατέρας προσπαθεί να καλύψει αδυναμίες και αστοχίες τους όπως για

παράδειγμα φαίνεται στην αχρονολόγητη επιστολή152 του Αγίου προς τον

Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο, όπου γίνεται αναφορά για τον διάκονο

Ιγνάτιο εκ Λέρου. Ενημερώνει τον Μητροπολίτη Ματθαίο ότι ο Ιγνάτιος τον

πληροφόρησε «σήμερον» πως «οἱ Λέριοι συνέταξαν ἐναντίον του ἀναφορὰν

καὶ τὴν περιφέρουν πρὸς ὑπογραφήν. Ἐὰν σᾶς τὴν στείλουν νομίζω καλὸν

νὰ μὴν τὴν στείλετε εἰς τὸν Πατριάρχην». Άμεσα λοιπόν, «σήμερον»,

προβαίνει για να προλάβει να μην γίνει γνωστή η αρνητική προς τον

διάκονο κατάσταση. Για τον διάκονο Ιγνάτιο γίνεται αναφορά και στην από

24 Αυγούστου 1886153 επιστολή του προς τον ίδιο παραλήπτη όπου αναφέρει

ότι «*<+ τὸ μόνον ὅπου μᾶς τὰ ἐχάλασεν ὀλίγον ἦτο ἡ ἔλλειψις τοὖ καλοὖ

καὶ ἐπαγωγοὖ ψάλτου Ἰγνατίου διότι ὁ προμηθευθεὶς ψάλτης δὲν ἤξιζεν,

καὶ ἔγινεν λόγος. Μὲ ἐρώτησαν μάλιστα τινα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς

Κοινότητος ἅν ὁ Πατριάρχης θὰ συμπαραλάβη τὸν Ἰγνάτιον εἰς Λέρον.

Διότι διεδόθη ἐδῶ τοιοὖτον τι. Ἐγὼ ἠρνήθην καὶ τοὺς εἶπον ὅτι δὲν ἔχω

151. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 89.

152. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 89 και 226.
153. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 214-5.

57
γνῶσιν τοὖ τοιούτου καὶ ὅτι δὲν πιστεύω τὴν φήμην. Ἡ ἐπιτροπὴ ἠσθάνθη

τὴν ἔλλειψιν τοὖ Ἱεροδιακόνου Ἰγνατίου». Εκφράζει με διακριτικότητα τα

δικά του αισθήματα και μεταβιβάζει τα αισθήματα, τις αμφιβολίες και

ανησυχίες της κοινότητας για τον Ιεροδιάκονο Ιγνάτιο, τα οποία

λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη του, τα μεταφέρει στον Μητροπολίτη.

Από μια αχρονολόγητη επιστολή154 γνωρίζουμε ότι στην κοινότητα του

Καΐρου υπήρχε εκτός του ελληνόφωνος και αραβόφωνος ιερέας, για να

εξυπηρετεί τις ανάγκες της κοινότητας τόσο στο λειτουργικό και

ποιμαντικό τομέα όσο και στον νομικό και διοικητικό. Προέκυψε όμως θέμα

με τον αραβόφωνο ιερέα Δαυίδ, ο οποίος εκμεταλλευόμενος το γεγονός ότι

μόνο αυτός γνώριζε αραβικά ζητούσε πολλά χρήματα για μεταφράσεις

εγγράφων του πατριαρχικού γραφείου. Για την αντιμετώπιση του θέματος

αυτού ζητά την παρέμβαση του Πατριάρχη. ΢υγκεκριμένα αναφέρει ότι

«μόνος του ἐδὼ τὸ ἐπῆρε ἐπάνω του πὼς τάχα εἶναι κάτι τι *<+ ἐπειδὴ μόνο

αὐτὸς γνωρίζει τὰ ἀραβικά». Ο Μέγας Αρχιμανδρίτης Νεκτάριος Κεφαλάς

τον έλεγξε και του είπε «ὅτι ὤφειλε νὰ ὑπηρετήσῃ κτλ ἀλλὰ δὲν ἐννοεῖ».

Όταν δε, αποφασίστηκε από την κοινότητα να του δοθούν λιγότερα

χρήματα από αυτά που ζήτησε «δυσηρεστήθη καὶ προσποιεῖται τὸν

κακηομένον. Νομίζω ὅτι τοὖτο εἶναι ἀρκετὴ ἀπόδειξις περὶ τοὖ ἐγωιστικοὖ

χαρακτῆρος τοὖ Δαυΐδ καὶ ὅτι εἶναι καλὸν νὰ ἔλθῃ καὶ ἄλλος Ἄραψ.

Γράψατε ἅν ἐγκρίνητε τοὖτο εἰς τὸν Πατριάρχην». Ο Άγιος όπως βλέπουμε,

εντοπίζει το πρόβλημα, το διερευνά ελέγχοντας τις αντιδράσεις και

ψυχογραφεί τον ιερέα, δίνοντας την εκτίμησή του τεκμηριωμένη στον

Πατριάρχη καθώς και την προτεινόμενη λύση.

154. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 89, και 225-6.

58
 ΢την ίδια αχρονολόγητη επιστολή155 διαφαίνεται το έντονο ενδιαφέρον

του για τους ιερείς των οποίων ο ίδιος προΐσταται, λαμβάνοντας σοβαρά

υπόψη του τις ανάγκες και τα αιτήματά τους, όπως πρόκειται για τον ιερέα

Νεόφυτο. Ζητά λοιπόν και άλλον έναν Έλληνα ιερέα, γιατί «καθ’ ἑκάστην ὁ

Νεόφυτος ὁμιλεῖ περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης αἰτούμενος ὅτι ἐγήρασεν». Σο

ενδιαφέρον του Αγίου για τον πατέρα Νεόφυτο το βρίσκουμε και σε άλλες

επιστολές. ΢την από 19 ΢επτεμβρίου 1887 156

επιστολή του προς τον

Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη αναφέρει ότι είναι «σχεδόν

ὅλοι ἀσθενεῖς*<+ καὶ συνεπείᾳ τῆς ἀσθενείας ταύτης σήμερον κατέρχεται

εἰς Ἀλεξάνδρειαν ὁ πατὴρ Νεόφυτος ὅπως παραμείνῃ ὀλίγας ἡμέρας χάριν

τῆς ὑγείας του». ΢υνεχίζει εκ του μακρόθεν το ενδιαφέρον του, όπως

διαβάζουμε στην επιστολή της 27ης ΢επτεμβρίου 1887157: «ἐπιθυμῶ νὰ μάθω

περὶ τοὖ Νεοφύτου πῶς περνᾶ καὶ ποὖ διαμένει». Ο πατέρας Νεόφυτος

παραμένει στην Αλεξάνδρεια ως τις 5 Οκτωβρίου 1887 158, όπως φαίνεται

από την επιστολή στον προαναφερθέντα παραλήπτη, εφόσον παρακαλεί

τα διπλότυπα γάμου «νὰ μᾶς στείλετε *<+ μὲ τὸν π. Νεόφυτο ὅταν ἔλθῃ

ἐπάνω» και παρατείνεται η εκεί παραμονή του τουλάχιστον ως στις 11

Οκτωβρίου1887159, διότι στην επιστολή αυτή ενδιαφέρεται και πάλι για την

υγεία του: «ὁ δὲ πατὴρ Νεόφυτος πῶς ἔχει; προσφέρετε τοὺς ἀσπασμοὺς

μου».

Φαρακτηριστική είναι η έμπρακτη αδερφική του αγάπη με την

εκδήλωση φιλοξενίας. ΢την από 16 ΢επτεμβρίου 1889160 επιστολή του προς

τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Γερμανό Βουρλαλίδη ο Άγιος γράφει ότι στο

155. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 226.

156. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 222-3.
157. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 223.
158. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 223.
159. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.
160. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 227.

59
Κάιρο «τὸν ἀδερφὸ Πολύκαρπον φιλοξενῶ καὶ τ῵ εἶπον ὅτι δύναται νὰ

κάθηται ὅσον θέλει».

΢την από 21 Αυγούστου 1887161 επιστολή του αναφέρεται στην κηδεία

και στην αιτία θανάτου του παπά-Φριστόδουλου, πατέρα του πατρός Δαυίδ,

με χαρακτηριστική λεπτομέρεια, «ὁ Παππὰς Φριστόδουλος ὁ πατὴρ τοὖ

Παππὰ Δαβὶδ ἐξεμέτρησε τὸν βίον καὶ τὸν ἐκηδεύσαμεν σήμερον. Πρὸ

περίπου 15 ἡμερῶν ἔβγαλε ἕνα σπυρὶ εἰς τὸ δεξιὸν μικρὸν δάκτυλον τοὖ

ποδὸς τὸ ὁποῖον εἶχε χαρακτήρα γαγγραινώδη. Σοὖ ἔκοψαν μὲν τὸν

δάκτυλον ἀλλὰ ἡ γάγγραινα προυχώρησεν καὶ εἰς τὸν λοιπὸν πόδα ἡ δὲ

τομὴ τοὖ λοιποὖ ποδὸς ἐπίσης θὰ ἔφερε τὸν θάνατον διότι τὸ γῆρας του δὲν

ἠδύνατο νὰ ὑποστῇ τοιαύτην ἐχγείρησιν».

΢την από 19 ΢επτεμβρίου 1887162 επιστολή του προς τον Μητροπολίτη

Θηβαΐδος Ματθαίο Βαλλινάκη αναφέρεται στην περίπτωση ενός

φρενοβλαβούς, που με επιστολή του παραλήπτη, ζητούν να τον στείλουν

στη Μονή του Αγίου Γεωργίου. «Προχθὲς νέος τις μοὶ ἐκόμισεν ἐπιστολήν

τινα τοὖ φίλου ΢εραφείμ συνταχθεῖσαν κατ’ ἐντολὴν ΢ας ὅπως συστήσω

πρὸς Ἅγιον Καθηγούμενον τῆς μονῆς τοὖ Ἁγίου Γεωργίου τὸν ὑπ’ αὐτοὖ

κομιζόμενον φρενοβλαβῆ. Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς ἐπιστολῆς ἠρώτησα

τὸν κομιστὴν περὶ τῆς σκέψεως καὶ φροντίδος ἧν θὰ λαμβάνῃ περὶ τοὖ

ἀσθενοὖς. Σ῵ ὑπέδειξα δὲ ὅτι τουλάχιστον ὤφειλον νὰ τ῵ ἔχωσιν ἕναν

ἐπιτηρητήν, διότι ἐκεῖ ὁ ἡγούμενος δὲν ἔχει τοιοὖτον οὐδὲ εἶναι

ὑποχρεωμένος νὰ παρέχει τοιοὖτον. Σαὖτα ὡς ἤκουσε ὁ νέος ἠπόρησε καὶ

μοὶ εἶπεν ὅτι ἐξ Ἀλεξανδρείας αἱ πληροφορίαι ἦσαν διάφοροι. Ὅτι δηλαδὴ

εἶναι τέλειον φρενοκομεῖον τὸ ὁποῖο παρέχει τὰ πάντα, διότι οὕτος δὲν

δύναται νὰ τ῵ παράσχῃ τίποτε, ἐκτὸς δὲ νὰ τὸν παραδώσῃ στὸν ἅγιον

Γεώργιον ὡς πρὸς τέλειον φρενοκομεῖον. Ἔπειτα ὀλίγον σκεφθεῖς μοὶ εἶπεν

161. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 221.

162. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 222-3.

60
ὅτι προτιμᾶ νὰ τὸν μεταφέρει εἰς τὸ φρενοκομεῖον τῆς κυβερνήσεως καὶ

οὕτως ἀπῆλθεν». Η Μονή του Αγίου Γεωργίου στο Παλαιό Κάιρο

λειτουργούσε ως νοσοκομείο163 πριν τη μεταφορά του Πατριαρχείου και των

Πατριαρχικών ιδρυμάτων στο Κάιρο στο ναό του Αγίου Νικολάου το 1839.

Αναφέρει με λεπτομέρεια την όλη στιχομυθία μεταξύ του κομιστού της

επιστολής και του ιδίου ίσως γιατί εμμέσως αποδίδει αυτήν την

«παρανόηση» στον αποστολέα αυτής, Μητροπολίτη Ματθαίο Βαλλινάκη.

Επίσης, ασχολείται προσωπικά με το θέμα και λαμβάνει μέριμνα για τον

ηγούμενο και τη Μονή του Αγίου Γεωργίου εξηγώντας ότι ο ηγούμενος δεν

μπορεί να φροντίζει τον άρρωστο εκτός και αν φροντίσουν οι οικείοι του,

εφόσον η Μονή δεν είναι και φρενοκομείο.

Ένα μεγάλο μέρος της αλληλογραφίας του Αγίου, όπως έχουμε ήδη

αναφέρει, έχει παραλήπτη τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη, που άλλωστε, η διοικητική τους θέση και λειτουργία υπαγόρευε

να γίνεται εντονότερη. ΢ε πολλές επιστολές είναι διάχυτη η αγάπη και ο

σεβασμός που τρέφουν ο ένας ιεράρχης για τον άλλο. Εκτός από τις

χαρακτηριστικές προσφωνήσεις «Πανιερώτατε Δέσποτα» και

«κατασπαζόμενος τὴν δεξιὰν ΢ας ὅλος ὑμέτερος» η παρακάτω επιστολή

είναι δηλωτική της αγάπης υιού και πατρός «Σὴν ἀπὸ 23 φθίνοντος

πατρικὴν ΢ας ὡς καὶ τὴν ἀπὸ 21 τοὖ αὐτοὖ μετὰ πολλῆς ἔλαβον

εὐχαριστήσεως. Σὰ γνωστά μοι αἰσθήματά ΢ας τὰ ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς σας

ἐκδηλωθέντα εὐαρέστους μοὶ προξένησαν παραστάσεις. Δέχομαι μετὰ

υἱικῆς χαρᾶς τὰς εὐχὰς σας καὶ τὰ συγχαρητήρια καὶ εὔχομαι ἐμαυτ῵

παρομοίας περιστάσεις ὅπως ἐκδηλώσω καὶ ἐγὼ τὰ πρὸς ὑμᾶς φιλικὰ μου

αἰσθήματα» 164 . ΢την από 23 Ιανουαρίου 1887 165 επιστολή του γράφει ότι

163. ΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢, Η ελληνική κοινότητα, σ. 25.

164. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 214.
165. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 218-9.

61
αποστέλλει δώρο κομπολόγι ως ένδειξη της μεγάλης του αγάπης «διὰ τοὖ

ταχυδρομεῖου ΢ᾶς στέλλω ἕνα κυτίον περιέχον τρία κομβολόγια *...+ τὸ ἓν

μεγαλύτερον εἶναι ἰδικὸν σας *...+ σᾶς παρακαλῶ ἀφοὖ δεχθῆτε τὸ ἰδικὸν

σας νὰ προσφέρετε τὰ ἄλλα εἰς τοὺς δικαιούχους καὶ νὰ τοὺς παρακαλέσετε

ἀπὸ μέρους μου νὰ δεχθῶσιν τὸ ἐλάχιστον τοὖτο δῶρον ὡς ἔνδειξιν τῆς

μεγάλης πρὸς αὐτοὺς ἀγάπης μου. Δέξασθε τὰς υἱικὰς μου προσρήσεις

μεθ’ὧν διατελῶ τῆς Ὑ. Πανιερότητος ὅλος πρόθυμος». Παρόλα τα πενιχρά

οικονομικά του ο Άγιος δεν λησμονεί να αποστέλει δώρα στα πρόσωπα που

εκτιμά όπως είναι οι προστάτες και ευεργέτες του της οικογενείας Φωρέμη

και Υωκά. ΢την παραπάνω επιστολή τα άλλα δύο κομπολόγια «τὸ ἕτερον ,

τὸ μικρότερον τοὖ φίλου Υωκᾶ καὶ τρίτον μὲ ἥλους ἀργυροὺς τοὖ Κυρίου

Φωρέμη *<+ νὰ δεχθῶσιν τὸ ἐλάχιστον τοὖτο δῶρον ὡς ἔνδειξιν τῆς

μεγάλης πρὸς αὐτοὺς ἀγάπης μου». Επίσης, από τη 2 Οκτωβρίου 1886166

επιστολή του προς τον Μητροπολίτη Ματθαίο Βαλλινάκη φαίνεται η

βαθειά αγάπη και σεβασμός τόσο προς τον προστάτη του Φωρέμη όσο και

προς την κα Ζενή Φωρέμη, σύζυγο του Ιωάννη Φωρέμη, στην οποία στέλνει

εκτός από επιστολή και ἐμβάδες167, τις οποίες «τὴν παρακαλῶ νὰ τὰς δεχθῇ.

Παρακαλῶ καὶ τὴν ὑμετέραν Πανιερότητα νὰ φροντίσῃ νὰ τὰ στείλῃ». ΢την

ίδια επιστολή κάνει αναφορά και για τον «ἀγαπητὸ Υωκᾶ», τον οποίο

ἀσπάζεται «ἀπὸ καρδίας καὶ ἅς γνωρίσῃ ὅτι εἰς τὸν ἀγαθοεργὸν σκοπὸν εἰς

ὃν κόπῳ συντελεῖ θὰ λάβῃ μετοχήν, δηλαδὴ ἐὰν ὠφεληθῇ κανεὶς θὰ ὀφείλῃ

καὶ εἰς αὐτὸν χάριν. εἰς δὲ τὴν παρὰ τοὖ Θεοὖ ἀμοιβὴν θὰ ἔχη μερίδιον».

΢την παρακάτω αχρονολόγητη επιστολή168 είναι έκδηλο το ενδιαφέρον για

την υγεία της Οικογενείας του Προστάτη του Φωρέμη και κυρίας Ζενή της

συζύγου του: «ἐπιθυμῶ νὰ μάθω πῶς ἔχει ὁ φίλος Υωκᾶς τὸν ὁποῖον

166. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 218.

167. ἐμβάς: είδος παντούφλας, ελαφρόν υπόδημα εκ δέρματος ή υφάσματος προς
χρήσιν εντός του οίκου ή παντούφλα. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Λεξικό, σ. 519.
168. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.

62
ἀσπάζομαι ἐπίσης θέλω νὰ γνωρίζω τὰ περὶ τῆς Ὑγείας τῆς Οἰκογενείας

τοὖ Προστάτου μου Φωρέμη καὶ τὰ περὶ τῆς ὑγείας τῆς Κυρίας Ζενῆ καὶ

ὅλης τῆς οἰκογενείας της».

Ο Άγιος δεν παύει να εκφράζει το ενδιαφέρον του όχι μόνο για τους

ιερείς και ιεράρχες της αμέσου δικαιοδοσίας του καθώς και των προστατών

του αλλά και για όλους τους φίλους του. Πολύ συχνά γίνεται λόγος για τον

φίλο του ΢εραφείμ και είναι έκδηλο το ενδιαφέρον του γι’αυτόν, όπως

φαίνεται στις ακόλουθες επιστολές προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίου Βαλλινάκη της 31ης Αυγούστου 1887169: «τὸν φίλον μου ΢εραφείμ

ἀσπάζομαι καὶ τοὺς λοιποὺς περὶ ὑμᾶς», της 27ης ΢επτεμβρίου 1887170: «τὸν

φίλτατον ΢εραφείμ τὸν καλὸν ἄνθρωπον ἀπὸ καρδίας ἀσπάζομαι» και της

11ης Οκτωβρίου 1887171: «ἐπιθυμῶ νὰ μάθω τὰ περὶ τῆς ὑγείας ΢ας ὡς καὶ

περὶ τῆς ὑγείας τοὖ φίλου ΢εραφείμ καὶ τῆς Οἰκογενείας του».

6. Μέριμνα για τους φτωχούς και τους νέους - αντιμετώπιση αδικιών

Ασκούσε άγρυπνα το διοικητικό και ποιμαντικό του έργο

προσφέροντας άοκνα κάθε βοήθεια στους φτωχούς και πάσχοντες της

κοινότητας. Παρόλο που τα οικονομικά του Πατριαρχείου ήταν σε

στενάχωρη κατάσταση κατάφερε να χτισθούν 17 πλήρως εξοπλισμένες

κατοικίες172 για τους φτωχούς στην αυλή της εκκλησίας του αγίου Μάρκου.

Με πρωτοβουλία του η κοινότητα διοργάνωνε «εὐεργετικὲς θεατρικὲς

παραστάσεις» 173
για συλλογή χρημάτων. Επίσης έχει καταγραφεί

169. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 221-2.

170. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ.223.
171. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.
172. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 70.
173. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 67-8.

63
ευχαριστήρια επιστολή του Αγίου «εἰς τοὺς κ. κ. Α. Μayer & CIA, γιὰ τὴν

προσφορὰ δώδεκα ἐνδυμασιῶν ὑπὲρ τῶν ἀπόρων παίδων»174.

Ιδιαίτερη φροντίδα έδειξε για τους νέους, όπως μαρτυρούν δύο

επιστολές του175. Η πρώτη, στην από 26 Μαρτίου 1887 επιστολή που έστειλε

στον Αρτάν Ιακώβ Πασά ζητώντας τη μεσολάβησή του για την είσοδο ενός

νέου από τη Λέρο στο Βουλάκιο Πολυτεχνείο της Αιγύπτου. Η από 9 Μαΐου

1887 δεύτερη επιστολή που έστειλε στον Πρόξενο της Σύνιδας δια μέσου του

ελληνικού προξενείου του Καΐρου, στην οποία προβάλλει το αίτημά του για

την αποφυλάκιση ενός νέου, του Αλεξάνδρου ΢αρρούφ.

Επίσης το ενδιαφέρον του εκδηλώνεται στην από 5 Αυγούστου 1887176

επιστολή του προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο, στην οποία

αναφέρει μια περίπτωση εγκατάλειψης εγκύου καθώς και τις ενέργειές του

για τη δικαίωσή της. «Φθὲς ἦλθεν εἰς τὸ γραφεῖον κόρη τις ὀνόματι Οὐρανία

Φριστοδούλου ἐκ ΢ύρου ἡλικίας 24 ἐτῶν ὑπανδρευθεῖσα πρὸ 11 περίπου

μηνῶν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ μετά τινος ἐκ Βηρυτοὖ Δημητρίου Ἀντοὺς

καπνοπώλου ἡλικίας 29 ἐτῶν. Οὕτος κατέφαγε τὰ χρήματά της καὶ τὰ

κοσμήματά της. Σὴν ἐγκατέλειπεν εἰς Κάϊρον καὶ ἐδραπέτευσεν. Ἔμαθεν δὲ

ὅτι εἶναι καὶ ἐν τῇ πατρίδι του νυμφευμένος, ὅπου ὑποπτεύει ὅτι ἀπῆλθεν.

Ἐπιθυμεῖ ἤδη ἐπειδὴ ἐγκαταλείφθη καὶ κυοφορεῖ νὰ μάθῃ ἥ μᾶλλον νὰ

βεβαιωθῇ περὶ τῆς ὑποστάσεως τοὖ προτέρου γάμου. Ζητεῖ λοιπὸν νὰ

προσκληθῶσιν οἱ μάρτυρες καὶ νὰ ἐξετασθῶσιν ὅπως ἐξακριβωθῆ ἡ

ἀλήθεια καὶ δυνηθῇ νὰ ἐνεργήσῃ τὰ τῆς καταδιώξεώς του».

΢την επόμενη, προς τον Μητροπολίτη Ματθαίο επιστολή 177

,

παρουσιάζει μια μάλλον δυσάρεστη περί αδικίας κατάσταση με μια

διάθεση ιλαρότητας, χρησιμοποιώντας εκφράσεις που χρησιμοποιούμε και

174. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 69.

175. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 72-3.
176. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 220.
177. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 224-5.

64
σήμερα για ανθρώπους που προσπαθούν να δικαιολογηθούν και να

βγαίνουν αλώβητοι από καταστάσεις που ευθύνονται οι ίδιοι.

΢υγκεκριμένα αναφέρει: «ἔρχομαι διὰ τῆς παρούσης μου νὰ σᾶς

συλλυπηθῶ διὰ τὴν ἄφιξην τοὖ ἀνοήτου Κωστῆ. Πρὸ ὀλίγου ἦλθεν εἰς τὰ

πατριαρχεῖα καὶ μὲ ἔλεγεν ἄρρητα θέματα. Μόλον ὅτι ἐζήτει νὰ φανῇ λάδι

ἐννόησα ὅτι σᾶς ἔφαγεν περὶ τὰς 30 λίρας καὶ ἐπέστρεψεν. Ἐπειδὴ δὲ

ἐντράπη, ὡς μοὶ εἶπεν νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιόν ΢ας ἦλθεν εἰς Κάϊρον. Ἀλλ’

ἐγὼ τ῵ εἶπον ἀμέσως, ὅτι δὲν τὸν δέχομαι ἄνευ ἰδιαιτέρας ἐπιστολῆς ΢ας

οὐδὲ μίαν ἑσπέραν, καὶ οὕτω ἀπῆλθεν. Ὁ φόβος μου ἦτο μὴ μείνῃ καὶ τὸν

προσβάλῃ καὶ ἡ Ντέμα καὶ ἔχω καὶ ἄλλα βάσανα. *<+ τὸν Κωστὴν τὸν

ἀποστρέφομαι δι’ ὅλας του ταῖς κακομοιριαῖς καὶ διὰ τοὖτο δὲν ἠθέλησα νὰ

τὸν κρατήσω οὐδ’ ἕνα βράδυ ἵνα μὴ βάλῃ ποδάρι».

Ο Άγιος αγανακτισμένος με το ψέμα και με την αδικία απέναντι στον

Μητροπολίτη μιλά χρησιμοποιώντας σκληρές λέξεις όπως

«ἀποστρέφομαι», και παρόλη τη φιλόξενή του διάθεση δεν θέλησε να τον

φιλοξενήσει «οὐδ’ ἕνα βράδυ» για να μη «βάλει ποδάρι», (ίσως εννοεί

«στρογγυλοκαθίσει»).

7. Επιπλέον στοιχεία που προκύπτουν από τις επιστολές του

Μέσα από τις επιστολές του προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος

Ματθαίο Βαλλινάκη προκύπτουν και στοιχεία για την προσωπική ζωή

Αγίου. Γίνεται αναφορά στο θέμα της υγείας του, λόγοι που επικαλέστηκε ο

Πατριάρχης για την απομάκρυνσή του από την Αίγυπτο. ΢υγκεκριμένα,

στην από 13 ΢επτεμβρίου 1887 178 επιστολή του γράφει «τὰ καθ’ ἡμᾶς

ἐνταὖθα καὶ ἐγὼ ἀγνοῶ πῶς νὰ τὰ χαρακτηρίσω μᾶλλον κακῶς διότι ὅλοι

ἐδῶ πάσχομεν ἀπὸ πυρετοὺς καὶ ἐμὲ ὀλίγον μὲ ἔχει φαίνεται

178. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 222.

65
περιμαζωμένον διότι ἀπὸ τὸ μεσημέρι καὶ ὕστερον εἶμαι ὡσὰν ἀδιάθετος

ἐπὶ τρεῖς ὥρας». ΢την από 19 ΢επτεμβρίου 1887 179 επιστολή του μεταξύ

άλλων αναφέρει και την ασθένεια από την οποία πάσχουν «*<+ ἡμεῖς

ἐνταὖθα εἴμεθα σχεδὸν ὅλοι ἀσθενεῖς ὁ ἕνας πίπτει ὁ ἄλλος σηκώνεται καὶ

τοιουτοτρόπως εὑρισκόμεθα καθ’ ἑκάστην ὅλοι μὲ τὴν θέρμην». Επίσης

στην από 27 ΢επτεμβρίου 1887180 επιστολή του αναφέρει ότι «πρὸ ἑβδομάδος

ἤμουν ἀσθενής. ΢ήμερον μόνον θεωρῶ ἐμαυτὸν ἀπηλλαγμένον τῆς νόσου.

Δὲν ἔχω ὅμως δύναμιν νὰ κινήσω τοὺς πόδας μου. Σαὖτα τὰ κατ’ ἐμέ». Η

υγεία του παρέμεινε κλονισμένη για μεγάλο χρονικό διάστημα, διότι

περίπου ένα μήνα μετά στις 5 Οκτωβρίου 1887 181 γράφει σχετικά «χάριτι

Θείᾳ ἀνέλαβα, ἀλλὰ ἀκόμη παίρνω κινίνο». Η κατάσταση αυτή

περιγράφεται από τον Άγιο ως μάστιγα, διότι στην ίδια επιστολή γράφει

«τῆς ἀσθενείας τῆς μαστιζούσης το Κάϊρον τὸν 7βριον». Σον ΢επτέμβριο

είναι η εποχή που η υπερχείλιση του Νείλου βρίσκεται στο εντονότερο

σημείο της182. Η πληροφορία για την υπερχείλιση του Νείλου καταγράφεται

στην από 13 ΢επτεμβρίου 1887183 επιστολή, όπου αναφέρεται: «Ὁ Νεῖλος ἐν

τῇ ἐπιβαλλούσει αὐτοὖ μεγαλοπρεπείᾳ εἶναι φοβερός, ἐὰν ἐνθυμεῖσθε τὰ

σκαλάκια ὑπήγαμε παρὰ τὸν Νεῖλον εἶναι μέχρι τοὖ κορυφαίου ὑπὸ τοὖ

ὕδατος κεκαλυμμένα». ΢την ίδια επίσης επιστολή αποκαλύπτει ότι η

διατριβή που εξεδόθη στην εφημερίδα «Σηλέγραφος» με το ψευδώνυμο

Ευθύφρων ήταν δική του «ὑπὸ τὸ ὄνομα Εὐθύφρων εἶναι μία διατριβὴ εἰς

179. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 222.

180. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 223.
181. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 223.
182. Σα άφθονα νερά του Νείλου πλημμύριζαν και κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος
της χώρας κατά τους θερινούς μήνες και συγκεκριμένα από τον Ιούνιο ως το Νοέμβριο από
τις μεγάλες βροχοπτώσεις στην Αβησσυνία. Αυτές οι πλημμύρες αποτελούν τη
μεγαλύτερη πηγή ζωής και οικονομικής ανάπτυξης της Αιγύπτου γιατί η ίλυ που
παραμένει μετά την απομάκρυνση των υδάτων είναι πλούσιο λίπασμα. Βλ. ΓΙΟΒΑΝΗ΢,
«Αίγυπτος», τ. 1 σ. 283. Βλ. ΓΙΟΒΑΝΗ΢, «Νείλος», τ. 15, σσ. 214-5.
183. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 222.

66
τὸν Σηλέγραφον. Εἶναι ἰδικὴ μου καὶ οὐδένα ὅμως πλὴν τοὖ φίλου Υωκᾶ

γνώρισον τοὖτο. Εὑρίσκεται εἰς τὸ φύλλον τῆς Παρασκευῆς καὶ τοὖ

΢αββάτου». Γίνεται γνωστό το ενδιαφέρον του Αγίου για την ενημέρωση με

την εγγραφή του ως συνδρομητή όχι μόνο στον ελληνικό αλλά και στον

γαλλικό τύπο, ενδιαφέρον που συνεχίστηκε και ως το τέλος της ζωής του184.

΢την από 13 Αυγούστου 1887185 επιστολή του συγκεκριμένα ζητά από τον

κύριο Υωκά να εγγραφεί συνδρομητής στην εφημερίδα «Υάρος»: «ἅν εἶναι

δυνατὸν ἅς μᾶς ἐγγράψῃ ὁ κ. Υωκᾶς συνδρομητὰς εἰς τὸν Υάρον καὶ τὰ

χρήματα τὰ στέλλω ἀμέσως», ενώ στις 21 Αυγούστου 1887 186 ενημερώνει

τελικά να μην γίνει αυτή η εγγραφή συνδρομητή γιατί ήδη έχει γίνει

συνδρομητής σε Γαλλική εφημερίδα αποκαλύπτοντας έτσι και την άριστη

γνώση της γαλλικής γλώσσας: «περὶ τῆς ἐφημερίδος νὰ μὴν φροντίσητε

διότι προτίθεμαι νὰ ἐγγραφῶ συνδρομητὴς εἰς τὴν ἐνταὖθα ἐκδιδομένην

Γαλλλικὴν ἐφημερίδα». ΢την ίδια επιστολή διακρίνεται και η αγάπη του για

τη γεωπονία που συνεχίζει στη Ριζάρειο και στην Αίγινα187. Αναφέρει ότι

αποστέλλει σπόρο παντζαριού που του ζήτησε ο Πατριάρχης και ζητά να

μάθει αν τον έλαβαν, «*<+ αὔριον θὰ λάβητε ἕναν τενεκὲ περιέχον τὸν

σπόρον πατζαριοὖ τὸν ὁποῖον ἐζήτησε ὁ Πατριάρχης καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ σταλῇ

ἀσφαλῶς καὶ ταχέως».

΢ε επιστολές του προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίο

Βαλλινάκη ενυπάρχουν στοιχεία τα οποία αποκαλύπτουν την οικονομική

184. Σο ενδιαφέρον του για την ενημέρωσή του μέσω εντύπων συνεχίζεται μέχρι και
την εγκαταβίωσή του στην Αίγινα όπου ζητά από τον Κ. ΢ακκόπουλο να του αποστείλει
εφημερίδες και εκδηλώνει γραπτώς το προς ενημέρωση ενδιαφέρον του. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 255 και σσ. 258-9.
185. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 220.
186. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 221.
187. Σο ενδιαφέρον του αυτό συνεχίζει και κατά τη διάρκεια της ΢χολαρχίας του στη
Ριζάρειο με εισηγήσεις του για το μάθημα των Γεωπονικών. Βλ. ΑΝΔΡΟΤΛΙΔΑΚΗ -
ΠΕΣΡΑΚΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 78. Υρόντιζε τον κήπο της ΢χολής και έστελνε δέντρα
και σπόρους στην Αίγινα. Βλ. ΟΝΟΤΥΡΙΑ, «Η αγάπη του αγίου προς τη φύση», σσ. 294-5.

67
του κατάσταση. Αναφέρεται σχετικά «σᾶς εἰδοποιῶ ὅτι τὰ οἰκονομικὰ μας

ὑπάγουν λίαν στενόχωρα *<+. Παρακαλῶ λοιπὸν ἐὰν καὶ Ὑμεῖς δὲν

εὑρίσκεσθε εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν νὰ μοὶ διαβιβάσετε διὰ συναλλαγματικῆς

τὰς 12 ½ λίρας καὶ τὴν μίαν Αἰγυπτιακὴν τὴν ὁποίαν ἔδωκα εἰς τοὖ

Μωχάμετ τὸν ἀδερφόν, ὅπως ὀλίγον ἐλαφρυνθῶ»188. Όπως συμπεραίνουμε

από την επιστολή του Αγίου που στάλθηκε τέσσερις μέρες μετά, η

απάντηση του Μητροπολίτη Θηβαΐδος Ματθαίου ήταν έμπρακτη και άμεση

«*<+ Σὴν φίλην μοι ἐπιστολὴν ΢ας καὶ τὰ χρήματα ἔλαβον ἐγκαίρως καὶ

ἀσφαλῶς»189. ΢ε άλλη επιστολή αναφέρεται ότι λόγω της ασθένειας που

μάστιζε το Κάιρο τον ΢επτέμβριο «δὲν ἐπιάσαμεν οὔτε τὰ ἔξοδα τῆς τροφῆς,

καὶ μὲ ἔρριψεν κάτω κατακέφαλα διότι ἐγελάστηκα καὶ ἔκαμα τινά ἔξοδα

ἀναγκαῖα μὲν ἀλλὰ διὰ τὴν περίστασιν ἀκατάλληλα. Νὰ ἴδωμεν πῶς θὰ τὰ

βγάλω αὐτὸν τὸν μῆνα ἅν πηγαίνῃ οὕτω τὸ πράγμα, οὔτε γάμοι, οὔτε

βαπτίσεις, οὔτε ἔγγραφα, οὔτε ἐπικυρώσεις, οὔτε τίποτε»190.

Μία έμμεση αναφορά παραληπτών των επιστολών του Αγίου, χωρίς

να έχουμε όμως σχετική εκδεδομένη επιστολή, είναι προς τους συγγενείς

του στη ΢ηλυβρία, γεγονός που μας το γνωστοποιεί αναφορά του ιδίου σε

επιστολή προς τον Μητροπολίτη Ματθαίο Βαλλινάκη στις 9 ΢επτεμβρίου

1886 191 «τὴν πρὸς ΢ηλυβρίαν ἐπιστολὴν μου θέλω νὰ τὴν στείλω δι’

Ἀλεξανδρείας διότι νομίζω ὅτι ἐν Καΐρω δὲν τὰς διευθύνουν καλῶς καὶ

φοβοὖμαι μὴ ἀπόλεινται διότι πρὸ ἑνὸς καὶ πλέον μηνὸς στεροὖμαι

ἀπαντήσεως τῶν ἐπιστολῶν μου ἃς ἀγνοῶ ἅν ἔλαβον». Επίσης

πληροφορούμαστε και για την κατάσταση των ταχυδρομείων της εποχής.

188. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 219.

189. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 220.
190. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 224.
191. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 217.

68
 Η διακριτικότητα και συνέπεια του Αγίου γίνεται φανερή στην από 30

Αυγούστου 1886 192 επιστολή του. Ενημερώνει για κάθε του κίνηση τον

Μητροπολίτη Θηβαΐδος ζητώντας τη συγκατάθεσή του σε μία έκπτωση 1-2

λιρών που κάποιος του ζητά για έναν τάφο λέγοντας: «θέλετε νὰ τ῵

συγκαταθετ῵ εἰς τὴν μικρὴν ταύτην ἐλάττωσιν τῆς ἀξίας;». Αφήνει την

απόφαση στον Μητροπολίτη, γιατί προφανώς ήταν αρμοδιότητά του, δεν

τον παρακάμπτει αναλαμβάνοντας πρωτοβουλία για μία τόσο «μικρήν

ἐλάττωσιν», αλλά ουσιαστικά προωθεί το «ναι» χαρακτηρίζοντας την

ελάττωση αυτή «μικρήν», συνεπώς εύκολη να γίνει. ΢ημαντικό, επίσης,

στοιχείο μας δίνει ο Άγιος για τη στάση του απέναντι στους φίλους του και

το θέμα της προς αυτούς εμπιστοσύνης όταν αναφέρει ότι «μέλημά μου

εἶναι νὰ ἀκολουθῶ τὰς συμβουλὰς τῶν φίλων μου»193.

Η διακριτικότητά του, η αγάπη και η άριστη γνώση της ανθρώπινης

φύσης και ψυχολογίας αποτελούν στοιχεία της προσωπικότητάς του που

αναδύονται μέσα από τις επιστολές του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του.

8. Ο Άγιος Νεκτάριος και η Αρχιεπισκοπή ΢ινά

Η σχέση του Αγίου Νεκταρίου με την αρχιεπισκοπή ΢ιναίου

αποτέλεσε έναν από τους σοβαρότερους λόγους για την τελική

απομάκρυνση του Αγίου από την Αίγυπτο194, όπως διαφαίνεται μέσα από

την αλληλογραφία μεταξύ των σιναϊτών πατέρων. Τπάρχουν στη Μονή του

΢ινά δύο επιστολές του αγίου Νεκταρίου προς τον Αρχιεπίσκοπο ΢ιναίου

Πορφύριο τον Α’195. Η πρώτη επιστολή του Αγίου είναι διαβιβαστικό της από

2/14 Οκτωβρίου 1886 επιστολής του ΢ελίμ Καλέργη. Σην επιστολή ο Άγιος

τη στέλνει στις 16/28 Νοεμβρίου 1886 προς τον Αρχιεπίσκοπο ΢ιναίου

192. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 216.

193. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.
194. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 86.
195. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 97.

69
ζητώντας να δικαιωθεί στο αίτημα του Καλέργη. Πρόκειται για τα

αμαξαγώγια της κήδευσης του Γεωργίου Βασιλείου, ορθόδοξου Ιταλού, τον

Ιανουάριο του 1884 που δεν τα είχε πληρώσει ο προκάτοχος του. Ο Άγιος,

αφού εξέτασε αν είχαν πληρωθεί ή όχι αυτά που ζητούσε ο Καλέργης και

εφόσον διαπίστωσε πως δεν είχαν εξοφληθεί, τους παρακαλεί να

πληρώσουν το «μικρὸν τοὖτον ποσὸν», το οποίο το οφείλουν σε «ἀλλογενῆ

καὶ ἀλλόθρησκον» 196

. Αναφερόμενος στο ότι είναι αλλογενής και

αλλόθρησκος τονίζει ότι δεν θα πρέπει να δίνονται τέτοιου είδους

εντυπώσεις και να εκτίθενται, σε τέτοια ειδικά, πρόσωπα.

΢ε επιστολή του, ως Μητροπολίτη Πενταπόλεως προς τον

Μητροπολίτη ΢ιναίου Πορφύριο Α’, ενεργεί ως μεσάζοντας του Νικολάου

Άμπετ, ο οποίος ζητά να αποτελέσει μέλος της εφορείας της σχολής.

Αναφέρει ότι οι συγγενείς του ίδρυσαν την Αμπέτειο ΢χολή197 και επιθυμεί

να εκθέσει τα περί των προθέσεών του να συντελέσει στην πρόοδο και

προαγωγή της ΢χολής. ΢ύμφωνα με τη διαθήκη των ιδρυτών, πρόεδρος της

σχολικής εφορίας ήταν ο εκάστοτε Μητροπολίτης ΢ιναίου. Με την επιστολή

του, λοιπόν, ζητά να οριστεί για τον Άμπετ ημέρα συνεντεύξεως, ώστε να

196. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 98. Βλ. ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος»,
σ. 78.
197 . ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός σ. 383, και σσ. 390-423, Ίδρυση της πεντατάξιας
εμπορικής Αμπετείου σχολής από τον Ανανία και Ραφαήλ Αμπέτ στη Σζουβανία το 1854
και αποπεράτωσή της το 1854. Σο 1856 έγιναν τα εγκαίνια και το καταστατικό της
συντάχθηκε το 1860 ή 1861. ΢κοπός της ίδρυσής της ήταν η μόρφωση μερίδας της ελληνικής
νεολαίας του Καΐρου. Δεν ανήκει στην ελληνική κοινότητα Καΐρου γιατί ιδρύθηκε με
ιδιαίτερη οργάνωση. Λειτούργησε το 1861. Ορίζεται πρόεδρος ο Αρχιεπίσκοπος ΢ιναίου της
Σζουβανίας μεταβιβάζοντας το προεδρικό δικαίωμα στους διαδόχους αυτού. ΢το άρθρο 11
ρυθμίζεται ότι μέλος θα είναι κάποιος συγγενής είτε με διαθήκη ορισμένος είτε ο
πρεσβύτερος συγγενής τους ο οποίος θα διατελεί πάντοτε και αντιπρόεδρος της Εφορείας.
Αν δεν υπάρχουν διάδοχοι οι άλλοι έφοροι εκλέγουν αντιπρόεδρο. Σον 1887 γίνεται
καταπάτηση του καταστατικού που έχει σαν συνέπεια σημαντικές οικονομικές απώλειες.
Η παράνομη εκλογή του Hanna Bey Aranghi καταδικάστηκε από τη ρωσική διπλωματία.

70
καταθέσει τις απόψεις του καθώς και να του απαντήσουν αν δέχονται να

του δοθεί η συνέντευξη ή όχι198.

Σον 16ο αιώνα ξεκίνησε το ΢ιναϊτικό ζήτημα που αφορούσε τις σχέσεις

μεταξύ του Πατριάρχη Αλεξανδρείας και του αρχιεπισκόπου ΢ιναίου για το

μετόχι της Μονής ΢ινά στο Κάιρο. Θα έπρεπε, σύμφωνα με τον κανόνα199,

όταν μεταβαίνει ο Αρχιεπίσκοπος ΢ινά στο Κάιρο, στο μετόχι της Μονής

του να υποβάλλει τα σέβη του στον Πατριάρχη ή να ενημερώνει τον

πατριαρχικό επίτροπο του Καίρου. Αυτό όμως δεν το έκανε ο ΢ιναίου, με

αποτέλεσμα να ενοχλείται ο Πατριάρχης και να διακόπτονται οι σχέσεις

Αλεξανδρείας και ΢ιναίου. Σο ζήτημα αναζωπυρώθηκε τον 19ο αιώνα και

ιδιαίτερα την εποχή που εξετάζουμε. Σα οικονομικά του Πατριαρχείου ήταν

σε άσχημη κατάσταση και όταν λειτουργούσαν οι ΢ιναΐτες, χωρίς να έχουν

άδεια και δικαίωμα, αφαιρούσαν σημαντικά έσοδα από το Πατριαρχείο200. Ο

Άγιος Νεκτάριος, ως πατριαρχικός επίτροπος Καΐρου την πενταετία 1886-

1890, ενημέρωνε τον Πατριάρχη πότε μετέβαινε ο ΢ιναίου στο Κάιρο χωρίς

τη σχετική άδεια. Ίσως για τον λόγο αυτό ο ΢ιναίου να είχε αρνητική στάση

απέναντι στον Άγιο201.

9. Απομάκρυνση του Αγίου Νεκταρίου από την Αίγυπτο

Σο σημαντικότερο πρόσωπο στη χρονική περίοδο που μελετάμε είναι ο

Πατριάρχης ΢ωφρόνιος Δ’ ο Βυζάντιος, ο οποίος διείδε στον ιεροδιάκονο

Νεκτάριο τον ζηλωτή ιεράρχη και τον υποστήριξε στον πόθο του να

σπουδάσει θεολογία. Από ιεροδιάκονο τον χειροτόνησε μέχρι και επίσκοπο

198.Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 99. Βλ. ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός, σσ.

409-410, αναφέρεται ότι ο Ν. Άμπετ εκλέγεται από τις 12 Δεκεμβρίου 1886 ως μέλος της
Εφορείας. Έξι μήνες μετά και μετά την οικονομική κατάχρηση, η εκλογή του θεωρήθηκε
παράτυπη και διαγράφηκε από τους καταλόγους της Εφορείας.
199. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 96.
200. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 95-6.
201. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 86-9. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 99-103.

71
και σε λίγους μήνες μετά τη χειροτονία αυτή τον απέπεμψε. Η

ευγνωμοσύνη και η υιική αγάπη του Αγίου προς τον Προστάτη και Πατέρα

του είναι διάχυτη σε όλες του τις επιστολές που απευθύνει προς το

πρόσωπό του. Η αγαπητική στάση του Αγίου απέναντι στον Πατριάρχη

παραμένει αμετάβλητη παρόλη την πικρία που δέχτηκε από τη στάση του.

Μόνο στην τελευταία εκδεδομένη επιστολή απευθύνει ερωτήσεις που

έμειναν αναπάντητες, αφήνοντας το μένος εναντίον του αδικαιολόγητο.

Οι παρακάτω αναφορές στις επιστολές του Αγίου για το πρόσωπο του

Πατριάρχη θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ύμνοι αγάπης και υιικής

αφοσίωσης. Σέτοιες σχετικές αναφορές απαντούμε στις προς τον

Πατριάρχη επιστολές καθώς και προς τον Μητροπολίτη Ματθαίο

Βαλλινάκη: «Δέξασθε τὰ ταπεινὰ υἱικὰ μου σέβη μεθ’ ὧν κατασπαζόμενος

τὴν ἱερὰν ὑμῶν Δεξιὰν μένω ἀπεκδεχόμενος τὰς πατρικὰς εὐχὰς ΢ας»202,

«πρὸς τὸν ἐκ Θεοὖ δοθέντα μοι προστάτην καὶ πατέρα εἰπὲ τὰ αἰσθήματά

μου ἅπερ γνωρίζεις καὶ πρόσφερε τὰ βαθιά μου σέβη»203. Τπερασπίζεται τον

Πατριάρχη στις άδικες κατά τον Άγιο κρίσεις εναντίον του: «*<+ θὰ

προσπαθήσω καὶ πρὸς τοὖτο ἀγωνίζομαι νὰ δεῖξω ὅτι πλανῶνται οἱ κύριοι

εἰς τὰς κρίσεις των καὶ ὅτι ἀδικοὖσι τὸν Πατριάρχην»204.

Η παρακάτω επιστολή αποτελεί έναν πραγματικό ύμνο αγάπης.

Παρατίθεται ολόκληρη

«Παναγιώτατε Πάτερ καὶ Δέσποτα

Σὴν Σιμίαν σας δεξιὰν φιλοστόργως ἀσπάζομαι.

Μὴ δυνηθεὶς ἕνεκα τῶν ὑψηλῶν καὶ λίαν τιμητικῶν καθηκόντων τὰς

ὁποίας ἡ Ὑ. Θ. Παναγιότης εὐηρεστήθῃ νὰ μοὶ ἀναθέσῃ νὰ λάβω τὴν υἱϊκὴν

εὐχαρίστησιν νὰ συναριθμηθῶ μετὰ τῶν προϋπαντητῶν τῆς Παναγιότητός

202. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 213.

203. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 214.
204. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225.

72
΢ας καὶ τὰς ἐγκαρδίους δεχθῶ εὐχὰς καὶ εὐλογίας ΢ας ἀξιωθῶ δι’ ἀσπασμοῦ

τῆς Σιμίας δεξιὰν ΢ας ἀπευθύνω πρὸς Ὑμᾶς τὴν ταπεινὴν μου ταύτην ὑιϊκὴν

ἐπιστολὴν καὶ μετὰ παιδικῆς χαρᾶς προσφωνῶ Ὑμᾶς τὴν Θειοτάτην τῆς

Ἐκκλησίας μας κορυφὴν τὸ καλῶς ὡρίσατε. Μακαρίζω τοὺς ἐν τοῖς

Πατριαρχείοις διὰ τὴν εὐτυχίαν των ἧς εὔχομαι καὶ ἡμεῖς οἱ ἐν Καΐρω ὅσον

τάχιον γίνωμεν μέτοχοι. Δέξασθε τὰ υἱϊκά μοι σέβη μεθ’ ὣν κατασπαζόμενος

τὴν Σιμίαν ΢ας δεξιὰν καὶ ἐξαιτούμενος τὰς πατρικὰς καὶ ἁγίας εὐχὰς ΢ας

Διατελῶ μετὰ βαθυτάτου ΢εβασμοῦ

Σῆς Ὑ.Θ. Παναγιότητος

υἱός εὐπειθέστατος

Μγ. Ἀρχιμ. Νεκτάριος Δ. Κεφαλᾶς

Κάϊρον τῇ 19 8βρίου 1886» 205

Σον Αύγουστο του 1886 του είχε ανατεθεί το οφίκιο του Μεγάλου

Αρχιμανδρίτου και η ευγνωμοσύνη του αγίου Νεκταρίου καταδεικνύεται με

την παραπάνω επιστολή.

΢τις 3 Μαΐου 1890, μετά από περίπου τρεισήμισι χρόνια αδιάλειπτου

διακονίας και αφοσιώσεως, δέχεται την 1η Διακοίνωση του Πατριάρχη

΢ωφρονίου Δ’ με την οποία «παύεται ὁ Μητροπολίτης Πενταπόλεως κὺρ

Νεκτάριος ἐκ τῆς διευθύνσεως τοὖ ἐν Καΐρῳ Πατριαρχικοὖ Γραφείου ὡς καὶ

τῆς Πατριαρχικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ ἐκκλησιαστικῆς διοικήσεως». Ο

Πατριάρχης απαγορεύει τις κινήσεις του περιορίζοντάς τον στο δωμάτιό του

στο οποίο μπορεί να παραμένει ως «μελετῶν καὶ συγγράφων» 206 και του

επιτρέπει να ιεροπραττεί, όπου οι χριστιανοί τον καλούσαν207.

205. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 217-8.

206. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 132-3. Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 50. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 46.
207 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 31. Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σσ. 46-7.

73
 ΢τις 11 Ιουλίου 1890 λαμβάνει τη 2η Διακοίνωση του Πατριάρχη

΢ωφρονίου Δ’208 με την οποία η παρουσία του Μητροπολίτη Πενταπόλεως

Νεκταρίου Κεφαλά καθίσταται «ὅλως περιττή» και «διὰ τῆς παρούσης *<+

προσκαλεῖται ἡ Ἱερότης του, ὅπως ἐγκαταλείψῃ τὸν Πατριαρχικὸν Ἡμῶν

Θρόνον καὶ ὅσον οὔπω ἀπέλθη, ὅπου ἅν βούληται». Επίσης αναφέρεται ότι

έχουν εξοφληθεί όλοι οι λογαριασμοί του και ότι έχουν καταβληθεί όλοι οι

μισθοί του συνεπώς δεν έχει να λαμβάνει τίποτε από το Πατριαρχείο

Αλεξανδρείας. Η 2η αυτή Διακοίνωση συνοδεύεται με το Απολυτήριο

Γράμμα του Πατριάρχη ΢ωφρονίου με το οποίο γίνεται η αποπομπή του

Αγίου από την Αίγυπτο για λόγους υγείας: «μὴ δυνηθεὶς νὰ ἐξοικειωθῇ

πρὸς τὸ κλίμα τῆς Αἰγύπτου ἀπέρχεται εἰς τὴν ἀλλοδαπήν» τον αφήνει

ελεύθερο να πάει όπου θέλει επιτρέποντάς τον να εκτελεί τα αρχιερατικά

του καθήκοντα κατόπιν αδείας της προσηκούσης Εκκλησιαστικής Αρχής209.

Ο Άγιος εσιώπησε. Δεν αντέδρασε στην κατάφορη αδικία και

συκοφαντία που του έγινε. Δεν θέλησε να δώσει τροφή για σχολιασμούς

στον κλήρο και στους αρχιερείς, των οποίων ο ρόλος κλονιζόταν ιδιαίτερα

την εποχή εκείνη, όπως και σε κάθε εποχή. Είχαν έτοιμα τα βέλη για να τα

βάλουν με τον κλήρο, μα ο Άγιος δεν τους έδωσε αυτή τη χαρά. Ζήτησε

μόνο ακρόαση από τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο για να απολογηθεί, αλλά δεν

τον δέχτηκε 210

. Η αγάπη του ποιμνίου του και η αναγνώριση της

παντοδαπής προς αυτό προσφοράς του Αγίου αντανακλάται στο γράμμα

που στάλθηκε στις 29 Ιουλίου 1890 με περισσότερες από εννιακόσιες

υπογραφές. Σον Οκτώβριο του 1890211 αναχωρεί για την Αθήνα μη έχοντας

208. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 134-5.

209. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 91. Βλ.
ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 51. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 134-5.
Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 31-2.
210. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 138.
211. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 142.

74
καθόλου χρήματα μα γεμάτος εμπιστοσύνη στο θέλημα και στην αγάπη

του Θεού212.

Η πρώτη επιστολή που στέλνει ο Άγιος προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο

είναι στις 25 Αυγούστου 1893 τρία χρόνια μετά την άδικη απομάκρυνσή του.

Δεν αναφέρεται στο παρελθόν, δεν ζητά εξηγήσεις, μόνο του αποστέλλει το

βιβλίο του Τποτύπωσις περὶ ανθρώπου και του ζητά να «δεχθῇ εὐμενῶς τὸ

μικρὸν τοὖτο βιβλίον τὸ συνταχθὲν πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἀληθειῶν τῆς

Ἱερᾶς Γραφῆς καὶ ἀνασκευὴν τῶν πεπλανημένων δοξασιῶν τῶν

διασαλευουσῶν τὰς πεποιθήσεις τῶν Φριστιανῶν, καὶ εὐχηθῇ ὑπὲρ ἐμοὖ

πρὸς τὸν Κύριον, ὅπως δεχθῇ τὴν ἀγαθὴν μου διάθεσιν ὡς τὴν μόνην

ἀγαθοεργίαν μου, καὶ μοὶ συγχωρήσῃ τὰ πολλὰ μου ἁμαρτήματα. Ἐπειδὴ

δὲ ἀπαιτεῖ ἵνα πρῶτοι ἀφῶμεν τὰ τῶν ἄλλων, ἐγὼ ἤδη ἀφῆκα πάντα καὶ

δέομαι ὑπὲρ τῶν ἁμαρτησάντων πρὸς ἐμέ»213. Όχι μόνο δεν ζητά το δίκιο

του αλλά εφαρμόζοντας την προτροπή του Φριστού «ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν

τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν»214 πρώτος, και χωρίς να του ζητήσουν συγνώμη τους

συγχωρεί και ζητά υγχώρεση από τον Πατριάρχη «ἐάν εἴς τι παρεπίκρανα

Αὐτήν». Μια πάρα πολύ διάφανη και σαφή εικόνα του Αγίου και

παράδειγμα συγχωρητικότητας, ανεξικακίας, αγάπης και ταπεινώσεως

απαράμιλλο και προς μίμηση.

Η δεύτερη επιστολή του Αγίου προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο είναι

αχρονολόγητη. Μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά με ασφάλεια τον Οκτώβριο

του 1893215. Γράφεται από την τελευταία τοποθέτηση του και υποθέτουν, ως

απάντηση της επιστολής του Πατριάρχη προς τον άγιο Νεκτάριο, την οποία

212 . Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 55. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος

Νεκτάριος, σ. 142.
213. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 146.
214. Ματθ. 6,12.
215. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 105. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 147-8.

75
γεμάτος από χαρά και «μετά συγκινήσεως ἀνέγνων». Γράφει ο Άγιος ότι «ἡ

παροὖσα μου εἶναι ἔκφρασις τῆς εὐχαριστήσεώς μου *<+ διὰ τὴν εὐμενῆ

κρίσιν ἣν ἐξέφερε περὶ τοὖ βιβλίου μου καὶ παρακαλῶ θερμῶς τὴν Ὑ. Θ.

Παναγιότητα νὰ εὔχηται ὑπὲρ ἐμοὖ ὅπως τὸ Πανάγιον Πνεὖμα μὲ

διαφωτίζῃ καὶ μὲ καθοδηγῇ ἐν τῇ ὑπερασπίσει τῆς ἀληθείας τῆς πίστεως

τοὖ ΢ωτῆρος καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοὖ Φριστοὖ». Επίσης του αποστέλλει

μελέτη Περί των Ιερών Μνημοσύνων.

΢την επιστολή του αγίου Πατρός προς τον Πατριάρχη στις 11

Νοεμβρίου 1893216 από τη Λαμία γίνεται φανερός ο «ἔνθερμος πόθος πρὸς

πνευματικὰς ἀσχολίας καὶ πρὸς συγγραφὴν μικρῶν μὲν καὶ ἐλαχίστων,

ἀλλ’ ὠφελίμων ἔργων» αυτό τον οδηγεί στο να ζητήσει από τον Πατριάρχη

την άδεια για τη «διαμονὴν» του «ἐν τ῵ Πατριαρχικ῵ Αὐτῆς Θρόνῳ παρὰ

τὴν Βιβλιοθήκην ἥ ἐντὸς τοὖ Πατριαρχείου ἥ καὶ εἰς τὸν Ἅγιον Γεώργιον». Ο

λόγος αυτής της αίτησης είναι ότι η θέση του Ιεροκήρυκα του «παρέχει μὲν

πάντα τὰ πρὸς εὐζωίαν, ἀλλὰ δὲν εἶναι σύμφωνον πρὸς τὰς διαθέσεις» του

γιατί λόγω των συνεχών μετακινήσεων δεν μπορεί να ασχοληθεί με

«πνευματικόν τι ἔργον», γιατί ούτε μπορεί να μετακινεί τα βιβλία που

χρειάζεται στις οδοιπορίες του ούτε και να είναι συγκεντρωμένος.

Είχε, εν τω μεταξύ, προηγηθεί επιστολή του Αγίου προς τον

Μητροπολίτη Αθηνών και Πρόεδρον της Ιεράς ΢υνόδου κ. Γερμανόν217. Η

ημερομηνία που καταγράφεται στην επιστολή είναι η 1η Οκτωβρίου 1893

και γράφεται εν όσω ο άγιος Νεκτάριος ήταν στη Λαμία. Αναφέρει με

λεπτομέρεια στον Μητροπολίτη Γερμανό την ανάγκη να μεταβεί στην

Αίγυπτο, ώστε να εντρυφήσει στις εκεί Βιβλιοθήκες. Ο λόγος είναι ότι

επιθυμεί να ολοκληρώσει τέσσερα ημιτελή έργα «ὅλως πρωτότυπα καὶ

216. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 106. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 148.
217. ΒΟΛΟΤΔΑΚΗ΢, «Μια άγνωστη επιστολή», σσ. 396-400. Βλ. ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 1, σ.
310.

76
ὠφελιμότατα πρὸς πάντας». Πρόκειται για τη Φριστιανική Εορτολογία και

Αρχαιολογία καθώς τη Λειτουργική έργο που για να ολοκληρωθεί

χρειάζεται να μελετήσει τα χειρόγραφα της Λειτουργίας του Αποστόλου

και Ευαγγελιστού Μάρκου καθώς και αντίγραφα Λειτουργίας του Αγίου

Ιακώβου του Αδελφοθέου, τα οποία βρίσκονται εκεί. Άλλα έργα του ημιτελή

είναι τα Ηθικά Κεφάλαια και οι 50 Λόγοι Εκκλησιαστικοί, τα οποία, επίσης,

για να ολοκληρωθούν, χρειάζεται να βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη, στην

Αίγυπτο. Η αναγκαιότητα της εκεί παρουσίας του είναι μεγάλη αλλά θα

πρέπει να μεταβεί ως «προσκαλούμενος παρὰ τοὖ Πατριάρχου». Όμως, για

να γίνει αυτό, θα πρέπει «νὰ ὑποδειχθῇ ἡ ἀνάγκη παρὰ προσώπου

σημαίνοντος παρὰ τ῵ Πατριάρχῃ». Για τον λόγο αυτό απευθύνεται προς

τον Μητροπολίτη Γερμανό Καλλιγά διότι, όπως γράφει: «Ὡς τοιοὖτον

πρόσωπον θεωρῶ κατάλληλον τὴν Ὑμετέραν ΢εβασμιότητα. Ὅθεν σᾶς

παρακαλῶ εὐαρεστηθῆτε νὰ χρησιμεύσητε τὸ μεσάζον πρόσωπον πρὸς

ἐπιστροφὴν μου εἰς Αἴγυπτον ὑπὲρ τῆς ἀποπερατώσεως τῶν ἔργων μου

ἅτινα θὰ πληρώσωσι μίαν ἔλλειψιν». Παρόλο που ο σκοπός του, όπως

γράφει, ήταν: «νὰ φανῶ ὠφέλιμος», δεν ικανοποιήθηκε η επιθυμία του αυτή

ούτε απευθυνόμενος άμεσα στον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο ούτε μέσω του

Μητροπολίτη Καλλιγά, διότι, παρά το γεγονός ότι οι σχέσεις των δύο είχαν

αρχίσει να αποκαθίστανται, το αρνητικό κλίμα απέναντί του δεν έπαυσε να

υπάρχει ακόμα και τέσσερα χρόνια μετά την απομάκρυνσή του από την

Αίγυπτο. Αυτό διαφαίνεται από το έγγραφο του Έλληνα (πολιτικού

πράκτορα της Ελλάδος στην Αίγυπτο) προξένου στην Αλεξάνδρεια Ιωάννη

Γρυπάρη στις 28 Ιανουαρίου 1894 που συνέταξε κατ’ εντολή του Τπουργού

Εκκλησιαστικών και Δημόσιας Εκπαίδευσης Δημητρίου Καλλιφρονά 218. Ο

Τπουργός ζητούσε πληροφορίες σχετικά με τον Άγιο Νεκτάριο ενόψει του

218. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 108-9. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 154.

77
επικείμενου διορισμού του ως Διευθυντή στη Ριζάρειο εκκλησιαστική σχολή

Αθηνών. ΢το έγγραφο του Γρυπάρη καταγράφονται οι πληροφορίες που

αντλήθηκαν από τον πατριαρχικό κύκλο που παρουσίαζαν τον Άγιο να

εκδηλώνει διαθέσεις «πρὸς αὐτόβουλον καὶ ἀνεξάρτητον ἐνέργειαν» τις

οποίες διαθέσεις ο Πατριάρχης τις θεώρησε ως «ἀντιπειθαρχικάς»· επίσης

«λόγοι ἠθικῆς» οδήγησαν στην απομάκρυνσή του. ΢υμπληρώνει στο τέλος

ότι «κατ’ ἄλλας πηγὰς, καὶ ταύτας ἀξιοπίστους, ὑπῆρξεν, ὡς πρὸς τοὖτο ὁ

Μητροπολίτης θὖμα ραδιουργίας καὶ συκοφαντίας». Επίσης, γνωστοποιεί

ότι κατά κοινή ομολογία ακόμα και από τον πατριαρχικό κύκλο «ὁ ἅγιος

Πενταπόλεως ἐθεωρεῖτο ὡς κληρικὸς ἄριστος, ῥέκτης καὶ δραστήριος». Η

επιστολή δεν αποτέλεσε εμπόδιο για τον διορισμό του. Έτσι λοιπόν ο άγιος

Νεκτάριος διορίζεται με βασιλικό διάταγμα στις 8 Μαρτίου 1894 219 ως

διευθυντής της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής Αθηνών.

΢τις 9 Μαρτίου 1894 220 ο Άγιος στέλνει επιστολή στον Πατριάρχη

΢ωφρόνιο για την επέτειο της εορτής του ενημερώνοντας τον για τον

διορισμό του και ζητά «τὰς Πατρικὰς καὶ θεοπειθεῖς εὐχάς», έτσι ώστε να

ενισχυθεί για να φέρει εις πέρας τα νέα υψηλά καθήκοντα που του

ανατέθηκαν από την Κυβέρνηση και την Εκκλησία και για την «εὐόδωσιν

τοὖ ἔργου τῆς ἀποστολῆς τῆς ΢χολῆς».

Ο άγιος Νεκτάριος ανταπαντά στην επιστολή του πατριάρχου στις 6

Απριλίου 1894221 με θερμότατα λόγια γεμάτος χαρά και συγκίνηση: «ὑπτίαις

χερσίν ἐδεξάμην τὴν κομισθεῖσαν μοι πολυπόθητον ἐπιστολὴν *...+ καὶ μετὰ

πολλοὖ υἱϊκοὖ πόθου ἀνέγνων». Η αγάπη, ο βαθύς σεβασμός του Αγίου για

τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο διακατέχει όλη την επιστολή.

219. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 150

220. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 107. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 150.
221. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 107-8. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 151-2.

78
 Ο Άγιος μετά από 14 μήνες «συμπτωματικά πληροφορήθηκε το

περιεχόμενο της αναφοράς Γρυπάρη» 222

αντιδρά στέλνοντας στις 11

Μαρτίου 1895223 επιστολή στην οποία πρώτη φορά ο Άγιος μιλά καθαρά για

τη συκοφαντία που έγινε σε βάρος του, τον πόνο που αυτή του προκάλεσε

καθώς και την αμετάπτωτη αγάπη και σεβασμό προς τον Πατριάρχη.

Εντύπωση του προκαλεί ότι τέσσερα χρόνια «ἀπὸ τῆς ἀδικωτάτης», όπως

χαρακτηρίζει αποχώρησής του από την Αίγυπτο, «καθ’ ἃ ἐζήτουν

(φυτοζωῶν) τὸν ἐπιούσιον ἄρτον» «κωφός καὶ ἄναυδος γενόμενος»

απέναντι στις εναντίον του κατηγορίες, οι πατριαρχικοί δίνουν αυτές τις

προσβλητικές και αναληθείς πληροφορίες. Απευθύνει ερωτήσεις για να

προβληματίσει και να αποδείξει πως ό,τι του καταμαρτυρούν είναι άδικο,

όπως: «Πότε Παναγιώτατε κατενοήσατε τὰς ἀντιπειθαρχικὰς μου

διαθέσεις; Ἐν ὁποίοις ἐξεδηλώθησαν ἔργοις; Ὁποίαι αἱ ἐνδείξεις, ὥστε νὰ

χαρακτηρισθ῵ ὡς ἀσεβῆς καὶ ἐπαναστάτης καὶ δοὖλος πονηρὸς κακὰ

μελετήσας κατὰ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς μου ἀρχῆς; Ὁποῖον Ἐκκλησιαστικὸν

Δικαστήριον μὲ ἐδίκασε καὶ μὲ κατεδίκασε καὶ ἀπεφάνθῃ περὶ τῆς

ἀνηθικότητός μου, ὥστε οἱ πατριαρχικοὶ μετὰ παρρησίας νὰ

πληροφορήσωσι τὸν πολιτικὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πράκτορα,

ἐπισήμως ζητούντα τοσαύτην σημαντικὴν παρ΄ αὐτῶν πληροφορία, ὅτι

ἐδιώχθην ὡς ἐπαναστάτης καὶ ἀνήθικος; Ποὖ εὑρίσκονται τὰ πρακτικά;

Ποὖ οἱ κατήγοροί μου; Ποὖ οἱ μάρτυρες; Ποὖ τὸ σῶμα τοὖ ἐγκλήματος; Ποὖ

τὸ ἔδαφος ἐφ’ ο὘ ἐστηρίχθη ἡ κατ’ ἐμοὖ ἐπίσημος αὕτη κατηγορία, δι’ ἧς

κατεδικαζόμην εἰς ἠθικὸν θάνατον; *<+» Σίποτε δεν ευσταθεί και τίποτε δεν

αποδείχθηκε. Μόνο αβάσιμες και εμπαθείς κατηγορίες. Η «ἄκαιρος αὕτη

διαμαρτύρησις» δεν γίνεται παρά μόνο για «τὸ γνωρίσαι τῇ Ὑμετέρα

222. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 109. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 156-7. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ.
32-3.
223. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 110-1.

79
Θειοτάτῃ Παναγιότητι ὅτι πᾶσα ἡ κατ’ ἐμοὖ μῆνις Αὐτῆς ἄδικος. Ὁ Θεὸς

ἔστω μοι Μάρτυς καὶ Κριτής». Αναγκάστηκε ο Άγιος να διαμαρτυρηθεί για

να περισώσει την εικόνα του στον Πατριάρχη, πρόσωπο που σέβεται,

αγαπά και τιμά. ΢την επιστολή του αυτή δεν διαμαρτύρεται για την

ανακρίβεια σχετικά με την καταβολή των μισθών του που τον άφηνε ενδεή

και πένητα. Σο μόνο που αναφέρει είναι ότι φυτοζωούσε μετά την

αναχώρησή του. Αυτό που κυρίως τον απασχολούσε ήταν να αποκαλύψει

τα πραγματικά του αισθήματα απέναντι στον Πατριάρχη βάζοντάς τον

ενώπιων των κατηγοριών του.

Ο λόγος της παύσης και της τελικής απομάκρυνσης του Αγίου από την

Αίγυπτο ήταν ο φθόνος224. «*<+ μὴ δυνηθεῖς νὰ ἐξοικειωθῇ πρὸς τὸ κλίμα

τῆς Αἰγύπτου ἀπέρχεται εἰς τὴν ἀλλοδαπήν *...+»χωρίς να διευκρινίζεται σε

ποιο κλίμα αναφέρονται225. Ο Άγιος ως καλός ποιμήν δεν θα εγκατέλειπε το

ποίμνιό του ανεξαρτήτως πατριαρχικού κλίματος, διότι «τὴν ψυχὴν αὐτοὖ

τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων» 226 όπως δίδασκε και έπραττε. Αποτελούσε

παράδειγμα αγιότητας, ασκητικότητας, προσφοράς, ελεημοσύνης,

αφιλοχρηματίας, ακαμάτου εργάτη του Ευαγγελίου και θεραπείας του

ανθρωπίνου πόνου. ΢’ ένα τέτοιο κλίμα εμπνευσμένο από την ευωδία του

Αγίου Πνεύματος δεν μπορούσαν να αντέξουν οι πατριαρχικοί που και

μόνο η παρουσία του προκαλούσε τη σύγκριση και τον έλεγχο. Εξάλλου,

όπως αναφέραμε, το «΢ιναϊτικό ζήτημα» βρισκόταν σε έξαρση και οι

σχέσεις μεταξύ των Πατριαρχείων Αλεξανδρείας και Ιεροσολύμων ήταν σε

224. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 30.

225. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 91-2. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 137, όπου αναφέρει ότι: «το κύριο αίτιο ήταν η
αδυναμία των πατριαρχικών να εξοικειωθούν με το δικό του πνευματικό κλίμα».
226. Ιωαν. 10,11

80
ένταση. Αυτό φαίνεται από την αλληλογραφία μεταξύ κάποιων ΢ιναΐτων

πατέρων227.

Ο άγιος Νεκτάριος ως εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας

και πατριαρχικός επίτροπος στο Κάιρο φρόντιζε για τα συμφέροντα του

οικείου Πατριαρχείου αφενός και αφετέρου αντιτασσόταν στις ηθικές

παρεκτροπές των μοναχών του ΢ινά228. Ο Πατριάρχης επικαλέστηκε λόγους

υγείας 229
του Αγίου και του δόθηκε απολυτήριο και στη διακοίνωση

«ἐξοφληθέντων πάντων τῶν λογαριασμῶν τῆς διαχειρίσεως αὐτοὖ καὶ

πληρωθέντων πάντων τῶν μισθῶν μέχρι τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν ἔδει νὰ

λαμβάνῃ μισθοὺς, οὐδὲν τοὖ λοιποὖ ὀφείλει ἥ ἔχει λαμβάνειν παρὰ τοὖ

Πατριαρχικοὖ Ἡμῶν Θρόνου» 230 . Σέλος θα θέλαμε να κλείσουμε με την

παρατήρηση του Μητροπολίτη Σίτου Ματθαιάκη, που φανερώνει τη μεγάλη

διάκριση και ταπείνωση του αγίου Νεκταρίου. «Ἵνα μὴ ἐρεθίσῃ τὸν

Πατριάρχη» 231 , στην ανωτέρω επιστολή του προς τον Πατριάρχη, δεν

αναφέρεται στους θετικούς χαρακτηρισμούς του Γρυπάρη προς το πρόσωπό

227 . ΢ε επιστολή στις 14/11/1888 του ΢ιναίου Πορφυρίου Α’ προς σκευοφύλακα

Μονής ΢ινά Γρηγόριο αναφέρει ότι ο Πατριάρχης θέλει να τοποθετήσει κάποιον
«προσωρινῶς» στη θέση του μακαρίτου Θηβαΐδος μέχρι να χειροτονήσει άλλον αρχιερέα
στη θέση του. «Ὡς τοιοὖτος δὲ βέβαιον εἶναι ὅτι θὰ γίνῃ ὁ Κεφαλᾶς καὶ ἀλλοίμονον». Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 101. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία
Μορφή των καιρών μας, σ. 86.
228. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 86.
229. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 32. ΢την από 25 Αυγούστου 1899
επιστολή του πατριάρχη ΢ωφρονίου προς τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Γερμανό
αναφέρεται: «Μὲ κακοφανισμόν μας εἴδομεν νὰ μᾶς λέγει περὶ Πενταπόλεως
νοσηλευομένου εἰσέτι ἐν Ἱερᾷ Μονῇ τοὖ Ἁγίου Γεωργίου καὶ εὐχόμεθα ταχεῖαν
ἀνάρρωσιν». Επίσης σχετική αναφορά με προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε ο Άγιος
Πενταπόλεως γίνεται και σε επιστολές του Μητροπολίτη Γερμανού προς τον Πατριάρχη
΢ωφρόνιο, του Κωνσταντίνου Παγώνη προς τον Πατριάρχη και του Μητροπολίτη
Θηβαΐδος προς τον Πατριάρχη ΢ωφρόνιο. Αυτά τα προβλήματα υγείας του Αγίου
επικαλέστηκε στο απολυτήριο γράμμα του ο Πατριάρχης ΢ωφρόνιος ο Δ’. Ο ίδιος όμως δεν
θέλησε να απομακρυνθεί από την Αίγυπτο ιδία βουλήσει. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σσ. 135-7.
230. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 134-5. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος
Νεκτάριος, σ. 31.
231. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 39.

81
του παρά μόνο στους χαρακτηρισμούς που τον καταδικάζουν σε «ἠθικὸν

θάνατον». Ο πραγματικός λόγος απομακρύνσεως καταγράφεται, όπως

διαπιστώνουμε, από τον ίδιο τον Άγιο στην επιστολή του αυτή της 11ης

Μαρτίου 1895 προς τον Πατριάρχη, που στέλνει από την Αθήνα και από τη

θέση του Διευθυντή της Ριζαρείου. Μετά από τόσα χρόνια και τόσες

δυσκολίες και πείνα και φτώχεια και αγώνες, για να μπορέσει να σταθεί

στην Εκκλησία της Ελλάδος ως μέλος της ωφέλιμο, αφού πρόσφερε στην

πολύπαθη Ελλάδα και στην Ορθοδοξία και εφόσον διορίζεται Διευθυντής

της Ριζαρείου, μαθαίνει ότι οι πληροφορίες που έλαβε ο πρόξενος Γρυπάρης

από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας για το πρόσωπό του, τις οποίες και

μεταβίβασε στο Τπουργείο Εκκλησιαστικών, ήταν γεμάτες εμπάθεια,

κατηγορίες και συκοφαντίες· αυτές διατηρήθηκαν στις καρδιές των

πατριαρχικών της Αλεξανδρείας χρόνια μετά την απομάκρυνσή του. Αδικία

ήταν και οι μη καταβεβλημένοι μισθοί που τον κατέστησαν πένητα και

ενδεή232.

Παρακολουθήσαμε τη δράση του αγίου Νεκταρίου από παιδί 14 ετών

που ξεκίνησε με όνειρα και σχέδια για να δουλέψει και να σπουδάσει στην

Κωνσταντινούπολη και είδαμε πώς ο πόθος του αυτός σιγά-σιγά

ολοκληρώθηκε μέχρι και το «κλείσιμο» των σχέσεων του με τον Πατριάρχη

΢ωφρόνιο, στηριζόμενοι στις επιστολές του Αγίου.

΢ύμφωνα με τους βιογράφους του αρχικά βρίσκεται στο μετόχι του

Παναγίου Σάφου στην Κωνσταντινούπολη ως μαθητής και δάσκαλος μετά

ως δημοδιδάσκαλος στη Φίο. Ακολουθεί η απόφασή του να μονάσει και η

κουρά του σε μοναχό Λάζαρο και σε ιεροδιάκονο Νεκτάριο. ΢υνεχίζει τις

σπουδές του στην Αθήνα με την προστασία, συμπαράσταση και ενίσχυση

του Φωρέμη και μετά την επαφή του με τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας και

232. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 33-5.

82
έχοντας την υποστήριξή του συνεχίζει τις σπουδές του σε προλύτη της

Θεολογίας. Η ανέλιξή του στα ιεραρχικά αξιώματα ήταν γρήγορη και

δίκαιη. Φειροτονείται Πρεσβύτερος, Μέγας Αρχιμανδρίτης, Επίσκοπος

Πενταπόλεως μέσα στα 5 έτη παραμονής του στην Αίγυπτο. Διακονεί,

συγγράφει, λειτουργεί, διδάσκει με τον λόγο και με το παράδειγμα, -

πράγμα σπάνιο -, και εξαιτίας αυτών το ποίμνιό του τον αγαπά. Η ζωή του,

η ηθική του, η θεολογία του, οι αξίες του, φυσικό ήταν να εγείρουν τον

φθόνο των συναδέλφων του οι οποίοι τον διαβάλλουν και καταφέρνουν να

αλλάξουν τη γνώμη του Πατριάρχη για τον πρόσωπό του και να επιτύχουν

τελικά την απομάκρυνσή του από την Αίγυπτο. Ακόμα και στη συκοφαντία

και στο άδικο ο Άγιος συνεχίζει να διδάσκει, και τότε και τώρα, με το

παράδειγμα. Απαντά στις συκοφαντίες και στις αδικίες με σιωπή,

προσευχή, αγάπη και συγχώρεση. Μόνο όταν πρόκειται για την εικόνα που

επίσημα δίνεται από το Πατριαρχείο και από τον Πατριάρχη αντιδρά και

ζητά όχι την αποκατάσταση την τυπική και Κανονική, αλλά την ηθική και

στη συνείδηση του Πατριάρχη.

83
Β. Επιστολές κατά το διάστημα της σχολαρχίας στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική

΢χολή233 (1894-1908)

Εισαγωγικά σχόλια

Ο Άγιος παρά την προσπάθεια να διαβάλουν το πρόσωπό του και το

όνομά του οι Πατριαρχικοί της Αλεξανδρείας234 διορίζεται Διευθυντής της

Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής με Βασιλικό Διάταγμα στις 8 Μαρτίου

του 1894235. Παραμένει αδιάλειπτα στο αξίωμα αυτό μέχρι της παραιτήσεώς

του, για λόγους υγείας, μέχρι, δηλαδή, το 1908. Η επιλογή έγινε μετά από

πρόταση τριών υποψηφίων για τη θέση του Διευθυντή236 από το Διοικητικό

΢υμβούλιο της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής προς το Τπουργείο

Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαίδευσης. Για τον διορισμό του Αγίου

στη θέση του διευθυντή «συνέβαλε ο τότε Μητροπολίτης Αθηνών Γερμανός

Καλλιγάς» 237 . Είχε υπηρετήσει στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας κατά τη

διάρκεια της πατριαρχίας του ΢ωφρονίου και πληροφορήθηκε για τις

αρετές και ικανότητες του Αγίου. Τποστήριξε, λοιπόν, την υποψηφιότητά

του, διότι ήθελε να αξιοποιηθούν στο έπακρο τα χαρίσματά του.

233. Οι ιδρυτές της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής είναι οι αδερφοί Μάνθος και
Γεώργιος «Ραδιόνοφ» Ριζάρης από το Μονοδένδρι της Ζαγοράς της Ηπείρου. Σο
«Ραδιόνοφ» είναι ο ρωσικός τρόπος έκφρασης του ονόματός τους και ο Γεώργιος συνήθως
υπέγραφε ως «Γεώργιος Ραδιόνοφ Ριζάρης». ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Ιστορία, σσ. 5-6.
234. Αναφορά Ι. Γρυπάρη στις 28 Ιανουαρίου 1894 προς Τπουργείο Εκκλησιαστικών.
Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 32-3. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ.
154.
235 . Διορισμός με βασιλικό διάταγμα του Αγίου Νεκταρίου ως διευθυντή της
Εκκλησιαστικής Ριζαρείου σχολής Αθηνών στις 8 Μαρτίου 1894 σε ηλικία 48 ετών. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 41. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 150.
236. Σο συμβούλιο στις 27 Δεκεμβρίου 1893 υποδεικνύει προς το Τπουργείο τρεις
κληρικούς. τον πρῴην Μητροπολίτη Κάσου και Καρπάθου Νείλο ΢μυρνιωτόπουλο, τον
Νεκτάριο μητροπολίτου Πενταπόλεως, και τον ΢αμουήλ Ανεστόπουλο ΢χολάρχης. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 52. Βλ
ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Ιστορία, σ. 152.
237. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 66.

84
 Ο Πενταπόλεως Νεκτάριος στην από 2 Ιανουαρίου 1894238 επιστολή του

από τη Λαμία, όπου βρισκόταν ως ιεροκήρυκας Υθιωτιδοφωκίδος 239

,

ενημερώνει ότι έλαβε την επιστολή τους «ἐγκαίρως καὶ ἀσφαλῶς» και τους

ευχαριστεί αφενός για τη συμμετοχή του ως ενός εκ των τριών υποψηφίων

διευθυντών και αφετέρου ότι «ἐν τῇ νέᾳ ταύτῃ θέσει φρονῶ, ὅτι ἀνευρίσκω

σύσσωμον τὴν πλήρωσιν τῶν πόθων μου, καὶ τὰ προσφορώτερα μέσα πρὸς

πραγμάτωσιν τῶν ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας βουλευμάτων μου». Αποστέλλει

επίσης το απολυτήριο του Πατριάρχη ΢ωφρονίου, διαβεβαιώνοντας ότι δεν

καταδικάστηκε ποτέ «ἐπὶ «πλημμελήματι ἤ παραπτώματι ὑπὸ πολιτικοὖ, ἤ

ἐκκλησιαστικοὖ δικαστηρίου» σύμφωνα με αυτά που προβλέπει το άρθρο

του κανονισμού της λειτουργίας της Ριζαρείου για τον διορισμό

διευθυντού 240 . Για επιβεβαίωση των λόγων του τους παραπέμπει στην

Εκκλησία της Αλεξανδρείας και στην Εκκλησία της Ελλάδος, από όπου

μπορούσαν να αντλήσουν οποιαδήποτε πληροφορία ήθελαν 241 . Για την

πλήρωση της θέσης του Διευθυντού προϋπόθεση επίσης ήταν ο διευθυντής

να είναι Έλληνας πολίτης. Για τον λόγο αυτό υπάρχει και η συνημμένη

επιστολή του Νομάρχη Υθιωτιδοφωκίδος που πιστοποιεί ότι αφενός δεν

καταδικάστηκε ποτέ κατά τη διοίκησή του και αφετέρου «κέκτηται τοὖ

δικαιώματος τῆς ἑλληνικῆς ἰθαγενείας, δοὺς ἐνώπιόν μου ὡς

238. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 67.

239. ΢τις 4 Αυγούστου 1893 ορίζεται απόφαση της Ιεράς ΢υνόδου για μετάθεση του
Αγίου «χάριν πνευματικῶν λόγων» στον νομό Υθιωτιδοφωκίδος και στις 10 Αυγούστου
1893 υπογράφεται το Β.Δ. και δημοσιεύεται στο Υ.Ε.Κ. 161/Β/17/8/1893. Βλ
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 171. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 115. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος,
σ. 40.
240. ΢το άρθρο 20 του κανονισμού της σχολής αναφέρονται οι προϋποθέσεις για το
διορισμό ενός υποψηφίου στη θέση του Διευθυντή. ΢ύμφωνα με το άρθρο αυτό θα πρέπει
να είναι Έλληνας πολίτης, να έχει τουλάχιστον το αξίωμα του πρεσβυτέρου, να έχει πτυχίο
Θεολογίας, ή Υιλοσοφικής σχολής και να μην έχει καταδικαστεί ποτέ για πλημμέλημα ή
παράπτωμα από πολιτικό ή εκκλησιαστικό δικαστήριο. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος
Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 49.
241. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 67.

85
Νομαρχεύοντος Διευθυντοὖ τῆς Νομαρχίας Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, τὸν

ὅρκον τοὖ πολίτου Ἕλληνος242 κατά τὸν μῆνα Ἰανουάριον τοὖ ἔτους 1891»243,

γιατί ο Άγιος, εφόσον γεννήθηκε στην τουρκοκρατούμενη ΢ηλυβρία, ήταν

Σούρκος υπήκοος244. Πληροφορίες για το πρόσωπό του, όπως έχουμε ήδη

αναφέρει, είχε ζητήσει το προηγούμενο έτος και συγκεκριμένα τον Απρίλιο

του 1893, το Τπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδος από τις τουρκικές

προξενικές αρχές της Αλεξανδρείας245. Σις ενέργειες διετέλεσε ο πολιτικός

πράκτορας Ιωάννης Γρυπάρης ζητώντας τις πληροφορίες αυτές από τον

Πατριάρχη. Σην απάντησή του την αποστέλλει στις 28 Ιανουαρίου 1894,

μετά από την απαντητική επιστολή του Αγίου προς το Τπουργείο

Εκκλησιαστικών246.

Σελικά, με βασιλικό διάταγμα διορίζεται διευθυντής και αναλαμβάνει

τα καθήκοντά του παραλαμβάνοντας μια ΢χολή η οποία είχε ξεφύγει από

το θεολογικό της στόχο. «Ἐπὶ Νεκταρίου ὅμως ἐπῆλθε κανονικωτέρα τις

ῥύθμισις τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τῆς ΢χολῆς» αποκαθιστώντας πλήρως

τον εκκλησιαστικό της χαρακτήρα247.

΢τη διάρκεια αυτή των δεκατεσσάρων ετών η δράση του Αγίου ήταν

πάρα πολύ έντονη και το συγγραφικό και διοικητικό του έργο τεράστιο.

Επικοινωνεί συχνά μέσω επιστολών με τη διοίκηση της Ριζαρείου, που

αποτελεί και ένα μεγάλο μέρος των επιστολών του, για να ενημερώσει για

τα θέματα που προκύπτουν στη ΢χολή. Εκτός από την έντονη

242. Αναφέρεται ότι ελληνική ιθαγένεια αποκτούν «ὅσοι αὐτόχθονες καὶ μὴ καὶ οἱ
τούτων ἀπόγονοι πολιτογραφηθέντες εἰς ξένας ἐπικρατείας πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοὖ
παρόντος ΢υντάγματος ἔλθωσιν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπικράτειαν καὶ ὁρικσθῶσι τὸν
Ἑλληνικὸν ὅρκον». ΚΕΡΚΙΝΟ΢, Ελληνική ιθαγένεια, σ. 9.
243. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 68.
244. Εφόσον γεννήθηκε σε τουρκοκρατούμενη περιοχή, ανεξάρτητα από το έθνος,
ήταν Σούρκος υπήκοος. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 20.
245. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 152-5.
246. Η επιστολή του Αγίου, προηγήθηκε, χρονικά. Όπως είδαμε, στάλθηκε στις 2
Ιανουαρίου 1894. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 67.
247. ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Ιστορία, σσ. 162-3.

86
δραστηριότητα που απαιτεί η θέση του ως ΢χολάρχη αναπτύσσει και

σημαντική εξωσχολική δραστηριότητα. Παράλληλα αναλαμβάνει τη

μέριμνα για την ίδρυση του γυναικείου μοναστηριού στην Αίγινα. Δίνει

συμβουλές τόσο για πρακτικά όσο και για ποιμαντικά θέματα μέσω

επιστολών. Όπως ο απόστολος Παύλος, μέσω των επιστολών του νουθετεί,

συμβουλεύει, ελέγχει, οδηγεί τον πνευματικό λειμώνα που δημιουργήθηκε

με την πνευματική καθοδήγησή του στην Αίγινα, στη θέση Ξάντος248. Οι

επιστολές αυτές αποτελούν επίσης ένα μεγάλο τμήμα της

επιστολογραφίας του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως και παρόλο που η

συγγραφή του εντάσσεται στο χρονικό διάστημα της ΢χολαρχίας της

Ριζαρείου, λόγω της σπουδαιότητός της, θα εξεταστεί σε χωριστό κεφάλαιο.

Η διάκριση των επιστολών προσπαθήσαμε να γίνει κυρίως με βάση τη

θεματολογία τους διατηρώντας μια ομοιογένεια θεματολογική με τους

παραλήπτες αυτών, καθώς και με βάση τους παραλήπτες. Σο μεγαλύτερο

σώμα των επιστολών, όπως άλλωστε αναφέραμε προηγουμένως, είναι προς

το διοικητικό συμβούλιο της εκκλησιαστικής Ριζαρείου σχολής και προς τις

μοναχές στην Αίγινα. Επίσης αλληλογραφεί με τον Πατριάρχη

Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ Βυζάντιο (την αλληλογραφία την εξετάσαμε

στο προηγούμενο κεφάλαιο), με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’, και

με τον μετέπειτα Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο, για το θέμα της

εκκλησιαστικής του αποκαταστάσεως, με τον Πατριάρχη Αντιοχείας

Γεράσιμο, με τον Μητροπολίτη τέως Κεφαλληνίας ΢πυρίδωνα, με τον

Μητροπολίτη Γερμανό Καλιγγά, με τον Μητροπολίτη Θεόκλητο

Μηνόπουλο, με τον Αρχιμανδρίτη Απόστολο Φριστοδούλου, με τον

Πατριάρχη Ιεροσολύμων, με τη Μονή της Νέας Μονής Φίου με την ιερά

Μονή Κρυπτοφέρρης Ρώμης, με μοναχούς στο Άγιο Όρος, με τον

248. Ξάντος : ξάγναντο, περίοπτος τόπος ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Λεξικό, σ. 975.

87
βιβλιοθηκάριο μοναχό της Μονής Ξενοφώντα Φρυσόστομο, με τον μοναχό

Δανιήλ Κατουνακιώτη, με τον μοναχό Ιωάσαφ Αγιαννανίτη, με τον Άγιο

Φρυσόστομο ΢μύρνης, με τον Πρωθυπουργό Φαρίλαο Σρικούπη, με την

Πρυτανεία Εθνικού Πανεπιστήμιου με τους καθηγητές της ΢χολής, με το

Προεδρείο του Παναχαϊκού γυμναστικού συλλόγου, με το Προεδρείο της

προς παρασκευής Ελλήνων αθλητών ειδικής επιτροπείας, με γονείς

αποθανόντων μαθητών με τους κατοίκους από το Λιθί της Φίου, με τους

Φαλκιδείς και δη με τον Βασίλειο Γεωργιάδη, πρόεδρο του εμπορικού

συλλόγου Φαλκιδέων.

Ι. Η εσωσχολική δράση του Αγίου Νεκταρίου στη Ριζάρειο μέσα από τις

επιστολές του

Ο άγιος Νεκτάριος διετέλεσε Διευθυντής στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική

΢χολή από το 1894 ως το 1908. Ο ρόλος του Διευθυντή ήταν πάρα πολύ

απαιτητικός. Είχε την ευθύνη για την ομαλή λειτουργία της, διευθύνοντας

εναρμονιζόμενος με το Διοικητικό ΢υμβούλιο, την Επιτροπή, τους

καθηγητές και μαθητές. Επίσης, είχε την ευθύνη συγγραφής των

διδακτικών εγχειριδίων για τα μαθήματα που κλήθηκε να διδάξει, τα οποία

ήταν η Φριστιανική Ηθική, η Ποιμαντική και η Κατηχήση. Οι τίτλοι των

αντίστοιχων εγχειριδίων που συνέγραψε και εξέδωσε ήταν: το 1897 το

Εγχειρίδιον Εκκλησιαστικής Ηθικής, το 1898 το Μάθημα Ποιμαντικής και το

1899 το Ιερά Κατήχησις της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας249.

΢τη συνέχεια παραθέτουμε τους τομείς δράσης του καθώς και τα

θέματα τα οποία αναδύονται μέσα από την επιστολογραφία της

συγκεκριμένης περιόδου.

249. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 74-5.

88
1. Ναός - Εκκλησιασμός

΢ε μεγάλο αριθμό επιστολών του Αγίου προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο

της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής υπάρχει έντονο το ενδιαφέρον του

για τον ναό του Αγίου Γεωργίου250, τόσο τον κατεδαφισμένο όσο και τον

νέο. ΢τις 25 Μαρτίου 1898 έγιναν τα εγκαίνια του νέου ναού της Ριζαρείου

αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο προς τιμήν του Γεωργίου Ραδιόνωφ

Ριζάρη251. Τπήρχε παλαιότερος ναός ο οποίος κατεδαφίστηκε και ζητά με

την από 1 Μαΐου 1900252 επιστολή του να ληφθεί μέριμνα προστατεύοντας

την Αγία Σράπεζα αυτού και ζητά για το λόγο αυτό να «τεθῇ δὲ μαρμαρίνη

πλὰξ ἐπ’ αὐτοὖ ἐνεπίγραφος καὶ ἀναμνηστική, ὅτι ἐκεῖ ἔκειτο τὸ ἱερόν

θυσιαστήριον τοὖ ἐκλιπόντος ναοὖ».

΢την από 6 Υεβρουαρίου 1902253 επιστολή του ζητά να κατασκευαστεί

μικρό παγκάρι για να μπορούν να τοποθετηθούν τα κεριά. Δίνει σαφείς

οδηγίες για τον τρόπο κατασκευής του καθώς και της κατασκευής νάρθηκα

«ἐν εἴδει κουβουκλίου», όπως και για την τοποθέτηση δίσκου για να

«κατατίθεται τῶν κηρῶν τὸ τίμημα». Ενδιαφέρεται για την ευπρέπειαν του

οίκου του Κυρίου και ζητά την επισκευή των κηροπηγίων γιατί τα

υπάρχοντα «δὲν εὐρίσκονται εἰς εὐάρεστον κατάστασιν».

Επίσης, επιλήφθηκε της αγιογράφησης του ναού, προτείνοντας στο

΢υμβούλιο την αδελφότητα των Ιωσαφαίων του Αγίου Όρους254 καθώς και

250. Ο ναός κατεδαφίστηκε και ανεγέρθηκε νέος που υπάρχει ως σήμερα. Σιμάται
στη μνήμη του Αγίου Γεωργίου στο όνομα του Γεωργίου Ριζάρη ιδρυτή της ΢χολής.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 89.
251. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 89.
252. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 89-90.
253. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 93.
254 . Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 95,
επιστολή προς το Δ.΢. της Ριζαρείου στις 9 Οκτωβρίου 1898. Όπως ενδιαφέρθηκε και για
την αγιογράφηση του Ναού του Αγίου Νικολάου στο Κάιρο. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος
Νεκτάριος, σ. 84. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 115, σ. 222.

89
της συντήρησης των ιερών κειμηλίων αυτού. ΢την από 20 Μαρτίου 1899255

επιστολή του ο Άγιος ζητά την αντικατάσταση του Εσταυρωμένου «δι’

ἄλλου ἀνταποκρινομένου εἰς τὴν εὐπρέπειαν τοὖ ναοὖ» επειδή «ἡ

κατάστασις τοὖ Ἐσταυρωμένου δὲν εἶναι καλὴ καὶ εὐάρεστος ἕνεκα τῆς

πολυκαιρίας». Η ίδια επίσης «εὐπρέπεια» απαιτεί και την «προμήθειαν

πολυελαίου ἀνταξίου πρὸς τὴν ἐκκλησίαν». Επαναλαμβάνει το αίτημά του

για αντικατάσταση του Εσταυρωμένου με τις ίδιες σχεδόν εκφράσεις δυο

χρόνια μετά με την από 24 Υεβρουαρίου 1901256 επιστολή του και με την από

15 Μαρτίου 1903257 επιστολή του προτείνει την αγορά πολυελαίου «πρὸς τὴν

βαθμιαίαν διακόσμησιν τοὖ ναοὖ τῆς σχολῆς». ΢τα πλαίσια του

ευπρεπισμού εντάσσονται και οι ενέργειές του για αγορά Ιερατικών στολών

του Εφημερίου της σχολής και του Ιεροδιακόνου258. Επίσης, το καλοκαίρι του

1896 θα διεξάγονταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες γεγονός που θα οδηγούσε στο

να συρρεύσουν στην πρωτεύουσα «ἀπειροπληθεῖς ἡμεδαποὶ καὶ ἀλλοδαποί,

ὁμογενεῖς καὶ ἀλλογενεῖς» και πολλοί από αυτούς «ἀναμφιβόλως θέλουσιν

ἀποφασίσῃ νὰ ἐπισκεφθῶσι καὶ τὴν σχολήν». Για να παρουσιάσει την

΢χολή «εὐπρόσωπον» προτείνει «ἐγκαίρως νὰ ληφθῇ πρόνοια, ἵνα διὰ

καταλλήλων ἀνθρώπων περιποιηθῇ ἡ ἀνθοφυτεία καὶ δενδροφυτεία ἡ ἐν τῇ

αὐλῇ, ἐπισκευασθῇ *<+ καὶ ἐν γένει συντελεσθῇ πᾶν ὅ,τι τυγχάνῃ

ἀπολύτως ἀναγκαῖον πρὸς τὸν ρηθέντα σκοπόν»259.

255. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 96.

256. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 96.
257. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 97.
258 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 97,
αναφέρεται, στην από 18 Νοεμβρίου 1900 επιστολή του, ότι «περιήλθον εἰς κατάστασιν
οὐχί εὐάρεστον καὶ ἀνταποκρινομένην πρὸς τὴν περιωπήν, ἐν ᾗ διατελῇ ὁ τῆς σχολῆς
ναός».
259. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 203-4.

90
 Ενέργειες κάνει για τη θέρμανση260 και τη μόνωση του δαπέδου του

ναού 261 «εἴτε μὲ τάπητα εἴτε μὲ σανίδωμα πρὸς ἀποτροπὴν τοὖ ἐκ τοὖ

ψύχους συνεπειῶν» καθώς και για τον καθαρισμό της στέγης του ναού από

χώματα και φυτά που κάλυψαν τις υδρορροές ώστε να «προληθφῇ πᾶσα

βλάβη» 262. Πλησιάζοντας η εορτή του Πάσχα στις 29 Μαρτίου 1905263 ζητά

τον έγκαιρο καθαρισμό του ναού, «νὰ διορθωθῶσιν οἱ φανοὶ οἵτε κινητοὶ καὶ

οἱ ἀκίνητοι, νὰ ἐπιχρισθῇ ἡ τράπεζα» και γενικά να γίνει κάθε «συνήθης

ἀναγκαῖα προετοιμασία» καθώς και η αντικατάσταση της εξέδρας η οποία

είναι «σεσηπυῖα καὶ ἐπικίνδυνος»264.

Όπως διαφαίνεται από τις εισηγήσεις και ενέργειες στις

προαναφερθείσες επιστολές του ΢εβασμιωτάτου ΢χολάρχου Νεκταρίου

Κεφαλά, η μέριμνα και το ενδιαφέρον του ήταν η ευπρέπεια τόσο του οίκου

του Θεού αλλά και των πέριξ αυτού. Ήθελε η εικόνα που θα παρουσιάζει

ένας τόσο σημαντικός χώρος, όπως είναι μία εκκλησιαστική ΢χολή, η οποία

αποτελεί φυτώριο θεολογικής θεμελίωσης της Ορθοδοξίας, να εμπνέει και

να αποπνέει Θεό, Ελληνισμό και Ορθοδοξία.

΢τις ιερές ακολουθίες που τελούνταν στον ναό προσερχόταν πλήθος

κόσμου, ο οποίος δεν μπορούσε να χωρέσει στον ναό και δημιουργούσε

πρόβλημα εκκλησιασμού στους μαθητές της ΢χολής265. Για να μπορέσει να

αντιμετωπίσει το ζήτημα αυτό το διοικητικό συμβούλιο της Ριζαρείου και το

πολυμελές ΢υμβούλιο αποφάσισε την έκδοση εισιτηρίων αρχικά, με σειρά

260. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 98. Επιστολή

18 Ἰανουαρίου 1901 «ἀνάγκη ἀναπόφευκτος παρίσταται νὰ ἀγορασθῶσι καὶ
τοποθετηθῶσιν ἐν τ῵ τῆς σχολῆς να῵ δύο θερμάστραι».
261. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 98.
262. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 99. Επιστολή
11 Μαΐου 1894 δύο μήνες μετά την ανάληψη της διεύθυνσης στη Ριζάρειο.
263. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 99-100.
264. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 100.
265. Σο θέμα αυτό ενέκυψε επί ΢χολαρχίας Νεκταρίου Πενταπόλεως. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢,
Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 90

91
προτεραιότητας, και στη συνέχεια με αντίτιμο. Ο Άγιος με επιστολή του

προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο της Εκκλησιαστικής Ριζαρείου ΢χολής της

18ης Ιανουαρίου 1901 266 ζητά να αρθεί το μέτρο των εισιτηρίων κατά τη

Μεγάλη Εβδομάδα, για να μπορούν να εκκλησιάζονται στον ναό «οὐχὶ

μόνον οἱ μαθηταὶ τῆς σχολῆς *<+ ἀλλὰ καὶ αἱ οἰκογένειαι τῶν κ.κ.

΢υμβούλων καὶ τῶν κ. Καθηγητών, ὡς καὶ τῶν μείζονα οἰκειότητα πρὸς τὴν

σχολὴν κεκτημένων»267.

Ο άγιος Νεκτάριος εόρταζε την ονομαστική του εορτή στις 11

Οκτωβρίου 268 τελώντας Θείες Λειτουργίες και θέτοντας τη ΢χολή σε

αργία269. Η αναφορά που γίνεται για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας στις

11 Οκτωβρίου του 1902 δεν πραγματοποιήθηκε, γιατί στο ενδιάμεσο είχε

προκύψει θέμα270 που τον ανάγκασε να υποβάλει την παραίτησή του στις 9

Οκτωβρίου 1902 271 , η οποία φυσικά δεν έγινε δεκτή. Επίσης, γίνεται

αναφορά στην από 15 Οκτωβρίου 1901 επιστολή του ότι στο ναό τελούνταν

266. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 91.

267. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 92. Από τα
Πρακτικά του Πολυμελούς ΢υμβουλίου γνωστοποιείται το με έγγραφά του προς το
Πολυμελές ΢υμβούλιο ενδιαφέρον για επέκταση του δικαιώματος εκκλησιασμού στους
δωρητές της ΢χολής ή του Ναού αλλά τελικά δεν εγκρίθηκε.
268 . ΔΟΤΚΑΚΗ΢, Μέγας ΢υναξαριστής, σ. 145. Μνήμη του Αγίου Νεκταρίου
Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως.
269. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 101 και 129.
Επιστολή 8 Οκτωβρίου 1903 και επιστολή 7 Οκτωβρίου 1902, αντίστοιχα
270. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 129-130.
Αφορά την απόφαση του Αγίου Νεκταρίου να προβεί στην απόλυση του κηπουρού για την
οποία το Πολυμελές ΢υμβούλιο σε συνεδρίασή του απορρίπτει την απόφασή του ως μη
αρμοδίου να προβαίνει σε τέτοιου είδους ενέργειες, παρά μόνο προτάσεις και ζητά τη
συμμόρφωση του Διευθυντή στην απόφασή της αυτή, ο οποίος θεωρώντας ότι
αμφισβητείται υποβάλλει την παραίτησή του. Σελικά το θέμα διευθετήθηκε με
αντικατάσταση του κηπουρού.
271. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 128-9 , «μὴ
δυνάμενοι νὰ συμμορφωθῶμεν πρὸς τὸν Ὀργανισμὸν τῆς σχολῆς κατὰ τὴν Ὑμετέραν
ἀντίληψιν [<+ καθυποβάλλομεν Ὑμῖν τὴν ἡμετέραν παραίτησιν».

92
και χειροτονίες: «προεχειρίσθη εἰς Ἱεροδιάκονον» 272
ο Κωνσταντίνος

Καλατζής μετονομασθείς σε Κυπριανό273.

2. Υροντίδα μαθητών – προσωπικού - Διευθυντηρίου

Σο ενδιαφέρον του Διευθυντού δεν διαχεόταν άπλετο μόνο για το ναό,

αλλά φρόντιζε για τους μαθητές και για το προσωπικό της σχολής.

Ξεκινώντας από τον ιματισμό των μαθητών στη συνέχεια προβαίνει

στην αγορά 60 «μαλλίνων κλινοσκεπασμάτων» 274 από το εργοστάσιο του

Πυρρή. Μετά από σύγκριση με αυτά που ήδη προμηθεύονταν κρίθηκε

«πολύ καθυπέρτερον αὐτοὖ καὶ ἐπομένως αἱρετώτερον», διότι, όταν τα

ζύγισε φάνηκε βαρύτερο επειδή «εἶναι ὁλομάλλινον». Επιπλέον, από

απαντητικές επιστολές του Διοικητικού ΢υμβουλίου προς τον Διευθυντή

της Ριζαρείου μαθαίνουμε για την «κατασκευή ὑποκαμίσων καὶ ποδιῶν γιὰ

τοὺς μάγειρες, για τὴν ἀντικατάσταση τῶν φθαρέντων καλυμμάτων τοὖ

διευθυντηρίου, γιὰ τὴν ἐπιδιόρθωση τῶν ἐπίπλων τοὖ γραφείου του, για τον

φωτισμὸ με φωταέριο στὸ διευθυντήριο, για την κατασκευὴ νέων λουτρῶν

καὶ ἀποχωρητηρίων» 275

. Από πρακτικά συνεδριάσεων διοικητικών

συμβουλίων πληροφορούμαστε ότι αναγνώστηκε επιστολή του Αγίου, στην

οποία προτείνει ότι «τὸ κατάστημα τῆς ΢χολῆς ἔχει ἀνάγκην ὕδατος

ἀενάως ρέοντος εἰς τοὺς λουτῆρας αὐτοὖ» πρόταση η οποία οδήγησε στη

σύσταση τριμελούς επιτροπής και στην παρουσία του μηχανικού της

σχολής για την εξέτασή της276.

272. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 101.

273. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 183. ΢την
αναφορά του καθηγητή Νικολάου Ράδη γνωστοποιείται ότι μαθητής αυτός ο εξ Ιωαννίνων
«ἐφρόνει τὰ τῶν Εὐαγγελικῶν.
274. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 115.
275. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 115-6.
276. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 116.

93
 Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι για τη λήψη μιας απόφασης

επιμελείται προσωπικά ο ίδιος, όπως όταν πρόκειται για την αγορά

κλινοσκεπασμάτων που, για να αποφανθεί ποιο είναι το καλύτερο είδος, τα

ζυγίζει 277 . Γενικά ο άγιος Νεκτάριος ενδιαφέρεται και προσπαθεί για το

τέλειον. Πολλές φορές θα δούμε στις επιστολές του τη φράση «μοὖ

φαίνονται ὠραῖοι», «εἰς ἔργον τέλειον», «εὔχομαι τὰ ἄριστα» μας οδηγεί στη

σκέψη ότι η αγάπη του για την τελειότητα αντανακλά την αγάπη του για

τον Σέλειο, τον Ιησού Φριστό.

3. Οικονομική διαχείριση

Από τα πρακτικά του διοικητικού συμβουλίου σχετικά με τα

οικονομικά της σχολής κατά την εποχή αναλήψεως της διεύθυνσης από τον

Μητροπολίτη Πενταπόλεως Νεκτάριο αναφέρεται ότι «τὸ ταμεῖον τῆς

σχολῆς εὑρίσκεται εἰς στενόχωρον θέσιν» καθώς και ότι «οἱ μισθοί τούτων

πληρώνονται ἀτάκτως καὶ παρακαίρως». Για την αντιμετώπιση αυτή της

καταστάσεως λήφθηκαν μέτρα όπως: η «λήψη δανείου, η περικοπή

μισθοδοσίας που κυμαινόταν ανάλογα με το ποσό που ελάμβανε ο κάθε

εργαζόμενος», καθώς και άλλες ενέργειες που έγιναν προς κάλυψη του

ελλείμματος278.

Μην παραθεωρώντας ο Άγιος τη δυσμενή αυτή οικονομική κατάσταση

δεν ζήτησε παρά μόνο δύο φορές αύξηση μισθού, οι οποίες ικανοποιήθηκαν

με αύξηση 50 δραχμών την κάθε φορά. Με την από 30 Δεκεμβρίου 1899279

επιστολή του, την οποία συντάσσει έξι έτη μετά από την ανάληψη της

διευθύνσεως της Ριζαρείου, γράφει: «φρονοὖμεν ὅτι δικαιούμεθα νὰ

ζητήσωμεν αὔξησιν τῆς μισθοδοσίας». Επίσης, με την από 18 ΢επτεμβρίου

277. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 115.

278. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 121.
279. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 122.

94
1904 280 επιστολή του, που συντάσσει μετά τη συμπλήρωση δέκα ετών

υπηρεσίας, γράφει: «φρονοὖμεν ὅτι δικαιούμεθα νὰ ἐκζητήσωμεν αὔξησιν

τῆς μηνιαίας ἡμῶν μισθοδοσίας πεποιθότες ὅτι τὸ ΢. ΢υμβούλιο ἐκτιμᾶ τοὺς

πολυειδεῖς μόχθους, οὕς καταβάλλομεν πρὸς ἀνάδειξιν τῆς σχολῆς».

Παρατηρούμε ότι χρησιμοποιεί την ίδια περίπου φρασεολογία παρόλο που

παρεμβάλλονται σχεδόν δέκα έτη μεταξύ των δύο επιστολών.

΢τα πλαίσια της «περικοπῆς δαπανῶν» εντάσσεται και η ακόλουθη

ενέργεια του ανύστακτου Ιεράρχη. Μετά από έρευνα που έκανε σχετικά με

την προμήθεια των τροφίμων διαπίστωσε ότι η αγορά τοις μετρητοίς του

εξασφάλιζε μεγαλύτερο οικονομικό όφελος από ό, τι η αγορά επί πιστώσει.

Έτσι, σε συνεδρίαση του πολυμελούς συμβουλίου στις 9 Ιανουαρίου 1895

συμφωνήθηκε και ανατέθηκε στον Πενταπόλεως Νεκτάριο, η διαχείριση

των προμηθειών της Ριζαρείου. Αποφασίστηκε να του δίνεται ένα ποσό με

το οποίο θα κάνει τις αγορές και στο τέλος του μήνα να αντιπαραβάλει τους

λογαριασμούς – αποδείξεις. Ανέθεσε στον υπηρέτη της ΢χολής, Γεώργιο

΢αλταπήδα, να «μεταβαίνῃ ἀπὸ τῆς 1ης ΢επτεμβρίου μέχρι τῆς λήξεως τοὖ

χρόνου τῆς διευθύνσεως ἡμῶν ἐν τῇ ΢χολῇ μετὰ τοὖ μαγείρου τῆς ΢χολῆς

ὅπως προμηθεύῃ τὰ τρόφιμα αὐτῆς». Σο ποσό αυτό της διαφοράς

ανερχόταν, σύμφωνα με επιστολή του Αγίου στη 1 Απριλίου 1908 281 που

υπογράφει ως τέως διευθυντής, στις «400 δραχ. κατὰ μῆνα ἐκ τῆς ἀγορᾶς

ἐπὶ τοῖς μετρητοῖς». Αν λάβουμε υπόψη μας ότι ο μηνιαίος μισθός του

΢χολάρχη το 1908 ήταν 400 δραχμές μηνιαίως 282

τότε μπορούμε να

280. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 123.

281. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 116-117.
282. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 122. Από τα
πρακτικά πληροφορούμαστε ότι ο μισθός του ΢εβασμιωτάτου Διευθυντού της ΢χολής ήταν
300 δρχ. το μήνα: «Κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ἐξόδων ἐλήφθησαν ὑπ΄ ὄψη αἱ ἀναφοραὶ α) τοὖ
΢. Διευθυντοὖ τῆς ΢χολῆς ἀπὸ 30 Δβρίου 1899 αἰτοὖντος αὔξησιν τῆς μισθοδοσίας του καθὸ
διευθύνοντος πρὸ ἑξαετίας τὴν ΢χολὴν ἐπὶ τ῵ μισθ῵ δρχ. 300 κατὰ μῆνα». (Πρακτικὰ
Πολυμελοὖς ΢υμβουλίου, 1896-1905).

95
συμπεράνουμε ότι το ποσό των 400 δραχμών που εξοικονομούνταν δεν

ήταν διόλου ευκαταφρόνητο.

Δεν ελέγχτηκε ποτέ ο Άγιος για την πρωτοβουλία του αυτή εκτός από

μία φορά, όπως αναφέρεται στην από 22 Μαρτίου 1904283 επιστολή του, όπου

ο «ἀξιότιμος ΢ύμβουλος κύριος Α. Λαμπρινούδης» τον κατηγόρησε ότι

«δῆθεν διὰ τὴν ἰδιαιτέραν ἡμῶν τράπεζα ποιούμεθα σπατάλην»

αναφερόμενος στην αγορά αρνίσιου κρέατος και αυγών. ΢την απολογητική

του αυτή επιστολή αναφέρει ότι «πεποίθαμεν ὅτι εἰς τὴν παρατήρησιν

ταύτην προέβη ἐξ ἀνακριβῶν πληροφοριῶν α΄) διότι καθ’ ὅλον τὸ χρονικὸν

διάστημα τῆς φθινούσης Μ. Σεσσαρακοστῆς οὐδέποτε ἐκρεωφαγήσαμεν καὶ

β΄) διότι ἅπαξ τῆς ἡμέρας ἐσθίομεν.*<+. Ἡμῶν δὲ τὰ ἐδέσματα ἦσαν ἐκ τῶν

τοὖ συσσιτίου μαγειρευομένων κατὰ τὸν ὑφ’ ἡμῶν ὑποδεικνυόμενον

τρόπον» αλλά οι αναφερθείσες αγορές αυτές έγιναν «ὑπὲρ τοὖ

νοσοκομειακῶς διαιτωμένων καὶ κατὰ σύστασιν Ἰατρικήν». Από την

επιστολή αυτή αντλούμε σημαντικές πληροφορίες τόσο για τη δίαιτα του

Αγίου όσο για την προσωπικότητά του. Μαθαίνουμε από τον ίδιο ότι έτρωγε

μία φορά την ημέρα και μάλιστα ότι έτρωγαν και οι μαθητές της σχολής

παρότι ήταν ο Διευθυντής, δείγμα της ταπεινώσεώς του καθώς και της

ασκητικότητας που τον χαρακτήριζε ως μοναχό, παρότι Επίσκοπος. Ψς

διακριτικός πατέρας φρόντιζε τη δίαιτα των ασθενών και πάντα με τη

σύσταση των Ιατρών, τους οποίους, από το σύνολο των επιστολών του

συμπεραίνουμε ότι και σε εκτίμηση τους είχε και τη γνώμη τους σεβόταν.

Γίνεται λοιπόν φανερό ότι το διοικητικό συμβούλιο και η διεύθυνση της

Ριζαρείου συμπόρευαν και συνέπνεαν, εκτός από μεμονωμένες

περιπτώσεις, όπως αυτή που προαναφέραμε, γεγονός που αποδεικνύει και

η μεγάλη πρόοδος της σχολής και των μαθητών. Τπήρχαν κάποιοι που τον

283. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 117-8.

96
αμφισβήτησαν και με τη στάση τους τον προσέβαλαν σε τέτοιο βαθμό

μάλιστα, ώστε να ζητήσει να μετατεθεί σε άλλον η ευθύνη που ανέλαβε,

αυτή της οικονομικής διαχειρίσεως. Ένα τέτοιο γεγονός εκδηλώθηκε και

πάλι από τον ΢ύμβουλο Λαμπρινούδη ζητώντας πληροφορίες «περὶ τῆς

ἀσφαλοὖς διαχειρίσεως τῶν προσόδων» 284 του παγκαρίου, τη διαχείριση του

οποίου, εκτός των άλλων αρμοδιοτήτων που είχε, είχε αναλάβει ο άγιος

Νεκτάριος. Ο Άγιος είχε τη γενικότερη διαχείριση των οικονομικών και οι

προσπάθειες που έκανε για εξοικονόμηση χρημάτων, όπως έχουμε ήδη

αναφέρει, ήταν πολύ σημαντικές και αυτή η αμφισβήτηση στο πρόσωπό του

τον οδηγεί στο να ζητήσει στην ίδια επιστολή να ανατεθεί η διαχείριση σε

«πρόσωπον τῆς ἑαυτοὖ ἐμπιστοσύνης». Σελικά, ο Άγιος συνέχισε να έχει

την ευθύνη αυτή έως της παραιτήσεώς του.

Οι συγκρούσεις, ωστόσο, δεν έλειπαν. Εκτός από την προαναφερθείσα

περίπτωση θα αναφέρουμε και τις κάτωθι, οι οποίες οδήγησαν τον Άγιο στο

να διαμαρτυρηθεί ή ακόμα και να συντάξει την αίτηση της παραίτησεώς

του. Σα προβλήματα ξεκίνησαν ένα περίπου χρόνο μετά τον διορισμό του

ως διευθυντή της Ριζαρείου και ειδικότερα από τη στιγμή της αναλήψεως

της προεδρίας του Διοικητικού ΢υμβουλίου της ΢χολής από τον κ. Λ.

Μηλιώτη. ΢την από 1 Οκτωβρίου 1895 επιστολή του επικαλείται τα άρθρα

και τον κανονισμό της σχολής σχετικά με τα καθήκοντα του διευθυντή,

επειδή «ὁ κύριος Λ. Μηλιώτης *<+ ἐπεμβαίνει εἰς τὰ τῆς Διευθύνσεως αὐτῆς

καταπατῶν τὰ ἐκ τοὖ Ὀργανισμοὖ ἀπορρέοντα δικαιώματα τοὖ

Διευθυντοὖ» φτάνοντας μέχρι του σημείου να πει στον Άγιο ότι «ἐὰν μὴ

ἀρέσκῃ τὸ τοιοὖτον, δύναται νὰ παραιτηθῇ καὶ νὰ ἀπέλθῃ διότι ἤδη 40

ζητοὖσι τὴν Διεύθυνσιν». Με την παρούσα επιστολή προς το Διοικητικό

΢υμβούλιο γνωστοποιεί την κατάσταση και ζητά «τὰς ἀναγκαίας περὶ τοὖ

284. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 94.

97
πρακτέου ὁδηγίας». Η στάση του προέδρου και «ἡ τοιαύτη κατὰ τῆς

Διευθύνσεως γλῶσσα» του «ἡ πολλάκις πρὸ τῆς ὑπηρεσίας ταπεινώσασα

καὶ ἐξευτελίσασα τὴν Διεύθυνσιν προσβάλλει τά τε δικαιώματα καὶ τὸ

ἀξίωμα τῆς Διευθύνσεως καὶ αὐτὸ τὸ πρόσωπον τοὖ διευθυντοὖ». ΢τις

ταπεινώσεις αυτές έδειξε υπομονή και τις δέχτηκε όμως έπρεπε να

υπερασπίσει τόσο τη εύρυθμη λειτουργία της σχολής όσο και το θεσμό του

διευθυντή. Για το λόγο αυτό δηλώνει ότι «τοιαύτην κατάστασιν πραγμάτων

οὐδέποτε θὰ ἀνεχθῶ» ζητώντας την «ὑποστήριξιν τοὖ Ὀργανισμοὖ καὶ

ἱκανοποίησιν διὰ τὴν ἀναξίαν πρὸς ἐμὲ συμπεριφορὰν τοὖ κ. Προέδρου τοὖ

Διοικ. ΢υμβουλίου» 285

. ΢την αντίθετη περίπτωση, δηλαδή αν δεν

λαμβανόταν μέριμνα επί του θέματος, ήταν διατεθειμένος να προωθήσει το

θέμα στέλνοντας αντίγραφο της επιστολής του στο Τπουργείο Παιδείας.

Ο Άγιος γνωρίζοντας τον κανονισμό της σχολής προέβη σε απολύσεις.

Όταν το διοικητικό συμβούλιο ζήτησε περισσότερες πληροφορίες πέρα από

τους «λόγους ἀποχρῶντας» που ισχυρίστηκε για την απόλυση του υπηρέτη

Θεοδώρου Οικονόμου, θεωρώντας ότι «ἐκδηλοὖτε οἱονεὶ δυσπιστίαν» προς

το πρόσωπό του, υποβάλλει την παραίτησή του δηλώνοντάς τους να

φροντίσουν «περί διευθυντοὖ τῆς ὑμετέρας ἐμπιστοσύνης»286. Η ένταση που

δημιουργήθηκε αποκλιμακώθηκε, τα αιτήματά του ικανοποιήθηκαν και

παρέμεινε στη θέση του εκφράζοντας με την από 20 Ιουνίου 1901 287

επιστολή του «τὰς ἀπείρους ἡμῶν εὐχαριστίας ἐπὶ ταῖς ἀρίσταις πρὸς ἡμᾶς

διαθέσεσιν Ὑμῶν καὶ διαβεβαιοὖμεν Ὑμᾶς, ὅτι θέλουμεν ἐξακολουθεῖ μετὰ

τοὖ αὐτοὖ καὶ ἔτι μείζονος ζήλου διευθύνοντες τὴν σχολήν».

Επίσης, κάτι ανάλογο συνέβη όταν «δι’ ἀσυμβίβαστον διαγωγὴν πρὸς

τὰ ἐν τῇ σχολῇ καθεστῶτα» απολύει τον κηπουρό Κωνσταντίνο Δρακάκη.

285. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 124-5.

286. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 126.
287. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 127.

98
Σο ΢υμβούλιο αποφάσισε ότι, σύμφωνα με τον κανονισμό, δεν θα μπορούσε

να λάβει υπόψη της αυτή την απόλυση ζητώντας, για να την αποδεχτεί,

περισσότερα αποδεικτικά στοιχεία. ΢τη στάση τους αυτή ο Άγιος στην από

9 Οκτωβρίου 1902 288

επιστολή του απαντά ότι «μὴ δυνάμενοι νὰ

συμμορφωθῶμεν πρὸς τὸν Ὀργανισμὸν *<+ καθυποβάλλομεν Ὑμῖν τὴν

ἡμετέραν παραίτησιν».

Ο φιλόστοργος και ακούραστος ΢χολάρχης έδινε όλη του την καρδιά

και κάθε του προσπάθεια γινόταν για το καλό της σχολής αόκνως και υπέρ

το δέον ανταποκρινόμενος στις απαιτήσεις του ρόλου και της θέσης του

καθώς και πολλών άλλων ακόμα που αναλάμβανε εντός και εκτός σχολής.

Δυσκόλευαν το έργο του όταν αμφισβητούσαν ή ακόμα χειρότερα

δημιουργούσαν κλίμα υποτίμησης στο πρόσωπο και στον ρόλο του, όπως

δείχνει η στάση του προέδρου του Διοικητικού ΢υμβουλίου που «διατάσσων

τὸν Οἰκονόμον καὶ αὐτοὺς τοὺς παιδονόμους νὰ πείθωνται μόνῳ αὐτ῵ καὶ

οὐχὶ τ῵ Διευθυντῇ»289 και ταπεινώνοντάς τον και μάλιστα «πολλάκις πρὸ

τῆς ὑπηρεσίας». Μια τέτοια στάση μείωνε τον θεσμό και το πρόσωπο του

Διευθυντή βάζοντας προσκόμματα στην υλοποίηση οποιουδήποτε έργου ή

ενέργειας που γινόταν προς το συμφέρον της σχολής. Έπρεπε, λοιπόν, να

ληφθεί μέριμνα για το θέμα αυτό, από το Διοικητικό ΢υμβούλιο της ΢χολής

μετά από τη σχετική ενημέρωση που τους παρείχε.

4. Πρόγραμμα μαθημάτων - διδακτικών εγχειριδίων

Μία βασική του αρμοδιότητα ήταν η σύνταξη του προγράμματος

μαθημάτων. Ο άγιος Νεκτάριος φρόντιζε όχι μόνο για τη θεολογική

κατάρτιση των σπουδαστών του, την οποία σε μεγάλο βαθμό ανέλαβε ο

ίδιος τόσο με τη συγγραφή διδακτικών εγχειριδίων όσο και με τη

288. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 128-9.

289. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 124-5.

99
διδασκαλία, αλλά και για τη θύραθεν παιδεία αυτών. ΢την από 22 Ιουλίου

1895290 επιστολή του καταδηλώνει «πολλάκις καὶ προφορικῶς καὶ ἐγγράφως

*<+ τὴν λίαν ἐπείγουσαν ἀνάγκην προσθήκης ἰδιαιτέρας ἐπιτίμου

Καθηγητοὖ ἕδρας πρὸς τὴν διδασκαλίαν τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν» Αντ’

αυτού προτείνει την «προσθήκην ἕδρας τακτικοὖ Καθηγητοὖ ὅστις νὰ

διδάσκῃ ἐκ παραλλήλου τὰ φιλοσοφικὰ μετὰ τῶν φυσικῶν». Επειδή από

έναν τέτοιο διορισμό «θέλουσι περισσεύῃ ὧραι» αναλαμβάνει ο ίδιος να

καλύψει το κενό διδάσκοντας Έλληνες και Λατίνους κλασικούς συγγραφείς

«λίαν ἀτελῶς». Ο τρόπος στελέχωσης της σχολής με την εισαγωγή θύραθεν

παιδείας μας θυμίζει τον Ευγένιο Βούλγαρη291.

Επίσης στην από 2 ΢επτεμβρίου 1896292 επιστολή του προτρέπει «οὐχὶ

μόνον ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γραφῇ καὶ ἐν τοῖς τῶν Θεοφόρων Πατέρων

συγγράμμασιν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἀρχαίοις Γνωμικοῖς ἀπαντῶσι

σοφώτατα ἠθικὰ παραγγέλματα, τῶν ὁποίων δὲν πρέπει νὰ ὦσι ἀδαεῖς οἱ

μαθητευόμενοι ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς σχολῇ. Ἐκ τούτου προαγόμεθα νὰ

συστήσωμεν Ὑμῖν, ἵνα ὑποχρεωθῶσιν οἱ μαθηταὶ τῶν ἀνωτέρων τάξεων

αὐτῆς νὰ ἐκμανθάνωσι καὶ ἐκστηθίζωσι τὰ παραγγέλματα ταὖτα.

Κατορθοὖται δὲ τοὖτο, ἐὰν τὸ ΢. ΢υμβούλιον ἀποφασίσῃ νὰ λάβῃ καὶ

διανείμῃ εἰς τοὺς μαθητὰς ἀντίτυπα τοὖ πρὸ μικροὖ ὑφ’ ὑμῶν ἐκδοθέντος

πονήματος ἐπιγραφομένου ‚Ἐπικαὶ καὶ Ἐλεγειακαὶ γνῶμαι τῶν μικρῶν

Ἑλλήνων ποιητῶν”». Σο συμβούλιο τελικά αποφάσισε την αγορά σαράντα

(40) βιβλίων του εν λόγω έργου293.

290. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 174.

291. ΚΑΡΜΗ΢, Ευγένιος Βούλγαρις, σ. 25. Ο Ευγένιος Βούλγαρης υπήρξε ουσιαστικά
ο πρώτος που εισήγαγε τις νεώτερες φυσικές επιστήμες και μεθόδους έρευνας στον
νεοελληνικό χώρο.
292. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 273.
293. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 273.

100
 ΢χετικά με την έκδοση του διδακτικού εγχειριδίου Μάθημα

Ποιμαντικής ζητά την οικονομική ενίσχυση του Δ.΢. αναφέροντας ότι

«ἐδαπανήθησαν δρχ. ἐννεακόσιαι (900). Ἐπειδὴ δὲ ἐκ τοὖ ποσού τοὖ

ψηφισθέντος ὑπὲρ τῆς ἐκτυπώσεως αὐτῆς ἐχορηγήθησαν μόνο δρχ.

τριακόσιαι (300) παρακαλοὖμεν νὰ καταβληθῇ ἡμῖν καὶ τὸ ὑπόλοιπον»294.

Επίσης, «*<+ ἐπεδόθημεν εἰς τὴν φιλοπόνησιν κατηχητικοὖ πονήματος

καθ’ ὁλοκληρίαν ἀνταποκρινομένου εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς σχολῆς καὶ κατὰ

τὸ τρέχον ἠγάγομεν αὐτὸ εἰς πέρας. Ἐπειδὴ ὅμως οἱ τῆς ἐν λόγῳ τάξεως

ὧραι διδασκαλίας ἀνέρχονται εἰς 37 καθ’ ἑβδομάδα καὶ δὲν ὑπολείπεται

οὐδὲ στιγμὴ πρὸς ἀντιγραφήν, τούτου ἕνεκα παρακαλοὖμεν τὸ ΢.

΢υμβούλιον νὰ ἀναλάβῃ τὴν διὰ τοὖ τύπου ἔκδοσιν τοὖ εἰρημένου

πονήματος, ὅπερ οὐ μόνον εἶναι προσφορώτατον πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς

σχολῆς, ἀλλὰ καὶ ἐσαεὶ ἔσεται χρήσιμον εἰς αὐτὴν ὡς διδακτικώτατον

βιβλίον»295.

Εκτός από προστάτης των Εκκλησιαστικών ΢χολών, ο άγιος

Νεκτάριος είναι ο προστάτης της Υυσικής Αγωγής 296 . «Η σύμμετρη

σωματική γυμνασία θεωρείται κατά τον άγιο Νεκτάριο ‚ὡς ἀναγκαία

ἄσκησις καὶ ἀναπόσπαστος ἀκόλουθος καὶ σύντροφος παντὸς ἐλευθέρου

πολίτου, καὶ τῆς τελείας παιδεύσεως ὁ ἀληθὴς χαρακτήρ‛» 297 . Σο σαφές

περίγραμμα της αναγκαιότητας του μαθήματος της γυμναστικής, ιδιαίτερα

294. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 275-6.

295. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 279.
296. ΚΤΡΙΑΚΟΤ, «Ο Άγιος Νεκτάριος ως παιδαγωγός», σσ. 6-7. «*<+ στις 5 Μαρτίου
2006 μετά από αίτηση της Πανελλήνιας Ένωσης Καθηγητών Υυσικής Αγωγής προς την
Ιερά ΢ύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδας, με θέμα την επίσημη ανακήρυξη του Αγίου
Νεκταρίου Επισκόπου Πενταπόλεως του Θεοφανούς και Θαυματουργού ως προστάτη της
Υυσικής Αγωγής και του Αθλητισμού, ο Τφυπουργός Παιδείας κ. Γιώργος Καλός
συναίνεσε, με τεκμηριωμένη απάντηση στο αίτημα των γυμναστών. Η Ιερά ΢ύνοδος της
Εκκλησίας της Ελλάδος σε απάντηση του εγγράφου της Πανελλήνιας Ένωσης Καθηγητών
Υυσικής Αγωγής, που υπεβλήθη στις 2 Μαρτίου 2006, ανακήρυξε τον Άγιο Νεκτάριο
προστάτη της Υυσικής Αγωγής.
297. ΝΣΟΤΡΑΝΙΔΟΤ, Παιδαγωγός, σσ. 223-4.

101
για τους ιεροσπουδαστές, παρουσιάζεται μέσα από επιστολές του. Η

αφορμή δόθηκε όταν το 1896, χρονιά αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων

στην Αθήνα, ο ιεροσπουδαστής Σζουμέρκας αιτήθηκε να συμμετάσχει

στους πανελλήνιους και Ολυμπιακούς αθλητικούς αγώνες που θα

ελάμβαναν χώρα το καλοκαίρι εκείνο. ΢τις από 11 Μαρτίου 1896 298 και 25

Μαΐου 1896 299 επιστολές του προτείνει η γυμναστική να «περιορισθῇ εἰς τὰ

σωματικὰ γυμνάσια τὰ πρὸς τὴν ὑγείαν συντελοὖντα». Για τον λόγο αυτό

ζητά να «μεταρρυθμισθῶσι τὰ τῆς γυμναστικῆς, καταργουμένων τῶν ἐπὶ

κοντ῵ ἁλμάτων, τῆς ἀναρριχήσεως ἐπὶ τοὖ ἱστοὖ καὶ τῶν ὁμοίων» για να

μην μπορούν οι μαθητές κατά τους καλοκαιρινούς μήνες να «ἐγγράφωνται

Μέλη τῶν διαφόρων γυμναστικῶν συλλόγων ἥ ἑταιρειῶν» και «ν’ ἀσκῶνται

περὶ τὰ διάφορα ἀθλητικὰ γυμνάσια κειρόμενοι καὶ πολιτικὰ ἐνδεδυμένοι».

Η σχολή ιδρύθηκε για να εξυπηρετήσει σκοπούς διαφορετικούς και ήθελε

να κρατήσει την ιεροπρέπεια των ιεροσπουδαστών του καθώς και το κύρος

της σχολής. Ψς αντιστάθμισμα προτείνει την «καλλιέργεια τοὖ ἀγροκηπίου

μετὰ τὴν προσεχῇ τοποθέτησιν τῆς ἀντλίας ἐν τ῵ φρέατι αὐτοὖ». Όσον

αφορά την αίτηση για συμμετοχή του Σζουμέρκα στους αγώνες απάντησε

αρνητικά τόσο στο Προεδρείο του Παναχαϊκού Γυμναστικού συλλόγου στις

22 Υεβρουαρίου 1896300 όσο και προς το Προεδρείον της προς παρασκευήν

Ελλήνων Αθλητών Ειδικής Επιτροπείας στις 26 Υεβρουαρίου 1896301 καθώς

και στο διοικητικό συμβούλιο της σχολής στις 8 Μαρτίου 1896 302

298. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 209-210.

299. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 210.
300. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, ΟΆγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 206.
301 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 206-7.
Επιστολή 26 Υεβρουαρίου 1896, προς το «Προεδρεῖον τῆς πρὸς παρασκευὴν Ἑλλήνων
Άθλητῶν Εἰδικῆς Ἐπιτροπείας».
302. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 207.

102
απορρίπτοντάς την, παρά την αναφορά του ΢πηλιωτόπουλου 303 προς το

Τπουργείο Παιδείας και εντολή του Τπουργού Εκκλησιαστικών Πετρίδη για

τη χορήγηση της σχετικής αδείας 304 . Ο λόγος της αρνήσεώς του, όπως

αναφέρει, είναι ότι δεν προσιδιάζει σε ιεροσπουδαστή και ιδιαίτερα της

συγκεκριμένης σχολής, τοιαύτη δραστηριότητα και εμφάνιση, αλλά στόχος

είναι όχι η προετοιμασία αθλητών αλλά ιερέων. «΢κοπὸς τῆς καθ’ ἡμᾶς

σχολῆς κατὰ τὸ ἄρθρ. 38 τοὖ Κανονισμοὖ αὐτῆς εἶναι ἡ παίδευσις καὶ ἡ

παρασκεύασις ἀξίων τῆς Ἐκκλησίας λειτουργῶν καὶ ἠθικῶν τοὖ λαοὖ

διδασκάλων, ἀλλ΄ οὐχὶ ἀθλητῶν καὶ παλαιστῶν , καὶ διὰ τοὖτον τὸν λόγον

ἡ πολιτεία τοὺς ἀποφοίτους αὐτῆς ἀπήλλαξε τῆς στρατιωτικῆς θητείας»305.

Ο άγιος Νεκτάριος306 πρωτοπορεί, με την εισήγηση του μαθήματος της

Γεωπονικής 307 στη σχολή. ΢την από 18 Αυγούστου 1894 308 επιστολή του

303 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 204-5.

Αναφορά Αγγέλου ΢πηλιωτόπουλου, εφόρου του Παναχαϊκού Γυμναστικού ΢υλλόγου
Πατρών προς το Τπουργείο Παιδείας όπου ζητά την παρέμβαση του Τπουργού προς τον
«Παναγιώτατον Ἐπίσκοπον Πενταπόλεως διευθυντὴν τῆς εἰρημένης ΢χολῆς» να δοθεί
άδεια συμμετοχής στους Πανελλήνιους και Ολυμπιακούς Αγώνες στον μαθητή της
Ριζαρείου Π. Σζουμέρκα.
304. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 205, όπου ο
«ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸς Δ. Πετρίδης», διαπέμπει την αναφορά του
΢πηλιωτόπουλου προς τον Διευθυντή της Εκκλησιαστικής Ριζαρείου ΢χολής
«ἐντελλόμενον» να χορηγήσει τη σχετική άδεια προς τον Π. Σζουμέρκα.
305. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 206, επιστολή
στις 22 Υεβρουαρίου 1896, προς το «Προεδρεῖον τοὖ Παναχαϊκοὖ ΢υλλόγου».
306 . Ο Μητρ. Σίτος Ματθαιάκης αναφέρει τις προσπάθειες του Αγίου που
παρουσιάζονται στα πρακτικά κάνοντας προτάσεις για την εισαγωγή του μαθήματος των
γεωπονικών στα μαθήματα της σχολής και πρόσληψης διδασκάλου γεωπονικής όμως
«οὐδέποτε εἰσηκούετο, ὡς διεπιστώσαμεν, μελετήσαντες τὰ πρακτικὰ τῆς ΢χολῆς»,. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 43. Πρβλ ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος
Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 233 και 237. Αναφέρει ότι για ένα περίπου σχολικό έτος
το μάθημα αυτό διδάχτηκε σύμφωνα με τα πρακτικά 6553/1166 30 Μαρτίου 1895
«ἀπεφάσισε νὰ ἀναθέσει ὑμῖν τὴν στοιχειώδη διδασκαλίαν της Γεωπονίας ὑπό τε
θεωρητικὴν καὶ πρακτικὴν ἔποψιν». Η ανάθεση έγινε στον Γεώργιον Κυριακόν. Οριστικά
εισήχθη στο πρόγραμμα της σχολής με ΒΔ που δημοσιεύθηκε το 1907.
307. ΚΤΡΙΑΚΟΤ, «Ο Άγιος Νεκτάριος ως παιδαγωγός», σ. 6. Πρακτικά η ενέργειά του
αυτή μας φέρνει στο νου την εκπαιδευτική πολιτική του Ι. Καποδίστρια, ο οποίος
σχεδιάζοντας το εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδας εκ του μηδενός, η ίδρυση της
γεωπονικής σχολής στην Σίρυνθα ήταν από τις πρώτες του ενέργειες. ΢την περίπτωση

103
αναφέρει ότι «προτιθέμεθα νὰ ἀπασχολήσωμεν τοὺς τροφίμους τῆς σχολῆς

κατὰ τὰς ὥρας τῶν διαλειμμάτων καὶ ἀνέσεων» με την καλλιέργειαν και

«ποτισμὸ οὐχὶ μόνο τῶν δένδρων, ἀλλὰ καὶ τῶν φυτευθησομένων ἐν αὐτῇ

ἀνθέων, λαχάνων καὶ ἄλλων φυτῶν» 309 . ΢την από 29 Δεκεμβρίου 1894 310

επιστολή προτείνει «νὰ διορισθῇ βοτανικός τις ἥ γεωπόνος, ἵνα διδάσκῃ

τοὺς μαθητὰς στοιχειώδη γεωπονικὴν ἐν τοῖς θερμοκηπίοις ἀσκῶν αὐτοὺς

εἰς τὴν γεωπονικὴν ἐν τ῵ ἀγροκηπίῳ». Με τον τρόπο αυτό θα έχει δύο

οφέλη. Η πρώτη ωφέλεια είναι ότι «ἐπειδὴ παρὰ τοῖς μαθηταῖς

παρατηροὖμεν ἄκρατον τάσιν πρὸς τὰς ἐν τ῵ γυμναστηρίῳ σωμασκίας, ἐν῵

ὁ σκοπὸς τῆς συστάσεως αὐτοὖ εἶναι νὰ ἀσκῶσι τὴν περὶ τὸ σῶμα

γυμνασίαν μὴ τὰ πρὸς τὴν ρώμην, ἀλλὰ τὰ περὶ τὴν ὑγείαν» η ενασχόλησή

τους με τον κήπο θα έχει ως αποτέλεσμα να «μετριασθῇ ἡ ἄκρατος αὐτῶν

τάσις πρὸς τὰς διαληφθείσας σωμασκίας». Άλλη ωφέλεια είναι και μάλιστα

«πολὺ σπουδαιότεραν ὅτι οἱ μέλλοντες νὰ ἐξέλθωσιν ἐκ τῆς σχολῆς

κληρικοὶ θὰ ἀποβῶσι ὠφέλιμοι παρὰ ταῖς κοινότησι, παρ’ αἷς θὰ

όμως του Αγίου Νεκταρίου έχουμε την εξής σημαντική εξέλιξη: τη σύνδεση της θεωρητικής
ανώτερης κατάρτισης με πρακτικές δεξιότητες και όχι μέσα αποκλειστικά στο πλαίσιο μιας
τεχνικής σχολής, αλλά ενταγμένη στο πλαίσιο μιας εκκλησιαστικής σχολής.
308 ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 229-230.
Επιστολή 18 Αυγούστου 1894.
309. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας σ. 196, «η
διαμόρφωση του κήπου της σχολής είναι δικό του δημιούργημα». Βλ. ΟΝΟΤΥΡΙΑ, «Η
αγάπη του αγίου προς τη φύση», σσ. 294-5. Η αγάπη για τα δέντρα και τα λουλούδια είναι
γνωστή. Είναι εισηγητής του μαθήματος της Γεωπονικής. Τπάρχουν αναφορές μαθητών
που περιποιόταν προσωπικά τον κήπο της σχολής. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί
Επιστολαί 50, σ. 127, «πέμπω εἰς τὸν κύριον Δήμαρχον Αἰγίνης πέντε χιλιάδας δενδρύλια
μωραιῶν, ἵνα τὰ διανείμῃ δωρεάν εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Αἰγίνης». ΢την επιστολή 97, σ. 190,
αναφέρει: «ἔστειλα εἰς τὸν ἰατρὸν χάριν τοὖ Δήμου του πλέον τῶν 2000 δένδρων μωραιῶν
καὶ ἄλλων ὀπωροφόρων ἀνεπτυγμένων ἀξίας πλέον τῶν 320 δραχμῶν μετὰ τῶν δαπανῶν,
ὅπως φαινώμεθα εὐεργετικοὶ εἰς τὸν τόπον καὶ ὅπως σᾶς ἀγαπῶσιν», (βέβαια τα
συμπεράσματα από την πρόταση αυτή είναι πολλαπλά), και επιστολή 127, σ. 246, στην
οποία γίνεται αναφορά για αποστολή δένδρων στη Μονή.
310 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 231.
Επιστολή 29 Δεκεμβρίου 1894.

104
ἐγκατασταθῶσιν ὡς λογικοὶ ποιμένες, καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς

γεωπονίας»311.

Παρόλο που στη συνεδρίαση του Πολυμελούς ΢υμβουλίου της 9ης

Ιανουαρίου 1895312 η πρότασή του γίνεται δεκτή και εγκρίνεται η πίστωση

δεν διορίζεται καθηγητής γεωπονικής. Για τον λόγο αυτό στην από 15

Μαρτίου 1895313 επιστολή του γράφει: «*<+ ἐπαναλαμβάνομεν τὴν θερμὴν

παράκλησιν περὶ τῆς ἀμέσου εἰσαγωγῆς τοὖ μαθήματος τῆς γεωπονικῆς,

ὅπερ καὶ τὴν πρὸς τὴν σωμασκίαν ἄκρατον αὐτῶν κλίσιν θέλει μετριάσει

καὶ τὸ φρόνημα αὐτῶν θέλει καταστήσει ταπεινότερον καὶ μᾶλλον

ἀποκλίνον πρὸς τὸ Ἱερατικὸν», διότι όπως προαναφέρει στην ίδια επιστολή

«ἡ τάσις αὔτη τῶν μαθητῶν ἀκάθεκτος βαίνει αὔξουσα *<+ καὶ

στρατιωτικόν ἀπέκτησαν παράστημα, ὅπερ ὅλως ἀπᾷδον καὶ

ἀσυμβίβαστον πρὸς τὸν ὁποῖον ἡ σχολὴ ἐπιδιώκει ἱερὸν σκοπόν *<+».

΢τη συνεδρίαση της 18ης Μαρτίου 1895 το Πολυμελές ΢υμβούλιο

αποφάσισε «περὶ τοὖ διορισμοὖ διδασκάλου τῆς γεωπονίας»314 και ο Άγιος

σπεύδει με την από 18 Απριλίου 1895315 επιστολή του στην «*<+ ἀγορὰν τῶν

ἑξῆς γεωπονικῶν ἐργαλείων, ἄνευ τῶν ὁποίων ἀποβαίνει ἀδύνατος ἡ

ἐφαρμογὴ τῶν διδασκομένων *<+» και με την από 10 Ιουλίου 1895316 εξηγεί

ότι για να «συμπεριληφθῇ καὶ τὸ μάθημα τῆς γεωπονίας» στο πρόγραμμα

των χειμερινών μαθημάτων θα πρέπει «νὰ καταβληθῶσιν αἱ προσήκουσαι

ἐνέργειαι παρὰ τούτῳ πρὸς τὴν νενομισμένης ἐπίσημον ἀναγνώρισιν

αὐτοὖ, ὅπως τὰ μαθήματα αὐτοὖ συμπεριληφθῶσιν ἐν τ῵

καθυποβληθησομένῳ Ὑμῖν προγράμματι».

311. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 231.

312. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 231-2.
313. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 232.
314. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 233.
315. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 234.
316. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 234-5.

105
 ΢τα πλαίσια της οικονομίας και της διασφάλισης της ιεροπρέπειας

εντάσσεται και το περιεχόμενο της επιστολής317, στην οποία αναφέρει ότι

κάποιες γυμναστικές ασκήσεις όπως «ἅλματος ἐπὶ κοντ῵ , ἀναρριχήσεως

ἐπί κοίλῳ, δρόμου καὶ ἄλλας ὁμοίας φύσεως» προκαλούν καταστροφή στον

ιματισμό και υπόδηση των ιεροσπουδαστών και γι’ αυτό προτείνει να

«ἀντικατασταθῇ διὰ καλλιεργείας τοὖ ἀγροκηπίου». Σο Πολυμελές

΢υμβούλιο της σχολής σε συνεδρίασή του στις 16 Μαρτίου 1896 318

αποφασίζει την κατάργηση του μαθήματος της Γεωπονίας. Ο Άγιος

προσπαθεί με αλλεπάλληλες ενέργειες να επαναφέρει το θέμα, όπως

βλέπουμε στην από 18 Νοεμβρίου 1903319, επιστολή όπου προτείνει να μη

μισθωθεί ένα κομμάτι του περιβολιού για «νὰ διατεθῇ ὑπὲρ τῶν τροφίμων

τῆς σχολῆς, ἵνα κατὰ τὰς ὥρας, καθ’ ἃς σχολάζουσιν ἀπὸ τῶν μαθημάτων

ἀσχολοὖνται περὶ τὴν γεωπονίαν καὶ ἄλλας ὁμοίας φύσεως ἀσχολίας».

Σελικά με βασιλικό διάταγμα στις 28 Δεκεμβρίου 1906 «στὸ ἄρθρο 10ον εἰς

τὴν Γ’ Σεχνικά Μαθήματα προστίθεται δ’) Γεωπονία (πρακτική)»320.

Σο ενδιαφέρον του Αγίου για την ενασχόληση των ιεροσπουδαστών με

τη γεωπονία είναι έντονο τόσο για το διάστημα της φοιτήσεώς τους στη

σχολή όσο και για την περαιτέρω ζωή τους. Μέχρι τότε «οἱ ἀπολυόμενοι *<+

δὲν γινώσκωσιν οὐδὲ τὰ ὀνόματα τῶν συνηθέστερον καὶ συχνότερον

ἀπαντώντων ἀνθέων, δενδρυλλίων καὶ ἄλλων φυτῶν»321. Έπιπλέον, ο Άγιος

«βαρυαλγῶς καθορῶντες, ὅτι τὰ ἐν τ῵ ἀγροκηπίῳ δένδρα, ὀπωροφόρα καὶ

μή, διὰ τὴν διαρκῆ ἀνυδρίαν κινδυνεύουσι νὰ ξηρανθῶσι» προτείνει να

«ψηφισθῇ ποσὸν χρηματικὸν ἐκ 500 δρχ πρὸς ἀνόρυξιν ἐν αὐτ῵ φρέατος»

καθώς επίσης ότι σε περίπτωση που δεν είναι αρκετά αυτά τα χρήματα για

317. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 210.

318. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 235.
319. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 236.
320. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 237-8.
321. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 231.

106
το έργο αυτό «ὑπισχνούμεθα ἐξ ἰδίων νὰ ἀναπληρώσωμεν τὰ τυχὸν

ἐλλείποντα μέχρι τῆς τελείας τοὖ φρέατος ἀνορύξεως καὶ τῆς εὑρέσεως τοὖ

ὕδατος»322, φανερώνουν την αγάπη και ενδιαφέρον του για τον κήπο της

σχολής. Σο πηγάδι ανοίχτηκε, όπως μας μαρτυρεί η από 15 Μαρτίου 1895323

επιστολή: «ὅπως δὲ καταστῇ τὸ ἀγροκήπιον καλλιεργήσιμον» και ήταν

ανάγκη να χαλκευθεί το πηγάδι, το οποίο είχε άφθονο νερό και να

τοποθετηθεί αντλία, για να μπορούν να αντλούν το νερό, και η αντλία

τοποθετήθηκε324. Επίσης, για την προστασία των ιεροσπουδαστών ζητά να

ανυψωθεί «ὁ τοίχος τῆς νοτίου πλευρᾶς *<+ κατὰ ἓν τουλάχιστον μέτρον

πρὸς πρόληψιν καὶ ἀποσόβησιν παντὸς ἐνδεχομένου νὰ συμβῇ ἀπευκταίου,

καθότι *<+ ἀνέρχονται αὐτὸν καὶ εἰσέρχονται εἰς τὸ ἀγροκήπιον οὐχὶ μόνον

ἀγυιόπαιδες325 καὶ ρακοσυλλέκται, ἀλλὰ καὶ γυναίκες χαρτοσυλλέκτριαι»326.

Ο τρόπος που εξέταζε κάθε θέμα ο άγιος Νεκτάριος ήταν τόσο σε

βάθος όσο και σε έκταση. Παρατηρούσε και διέβλεπε τις συνέπειες μιας

ασήμαντης φαινομενικά ενέργειας του παρόντος, στο μέλλον και τον

αντίκτυπο που αυτή θα είχε έχοντας ως κριτήριο τον αρχικό στόχο και τον

τελικό σκοπό. Η ΢χολή ήταν Εκκλησιαστική και ο στόχος ήταν να

εκπαιδευτούν κατά το δυνατόν εγκύκλια οι ιεροσπουδαστές, για να

μπορούν να ποιμάνουν και να διοικούν. Οι επόμενες παρατηρήσεις του

Αγίου στις από 15/3/1895 327 και 25/5/1896 328 επιστολές του φανερώνουν τη

διάθεσή του αφενός για οικονομία και αφετέρου για την επιμονή του στη

322. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 229-230.

323. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 232.
324 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 232.
Επιστολή 25 Μαΐου 1896, «[<] μετά την προσεχῇ τοποθέτησιν τῆς ἀντλίας ἐν τῷ φρέατι
αὐτοὖ».
325. ἀγυιόπαις: παις περιφερόμενος στους δρόμους, αλήτης. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Λεξικό,
σ. 20.
326. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 230.
327. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 232.
328. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 210.

107
διατήρηση του στόχου της σχολής. ΢υγκεκριμένα αναφέρει ότι «ἐκ δὲ τῶν

ἐνδελεχῶν σωμασκιῶν οὐχὶ μόνον φθορὰ προσγίνεται εἰς τε τὰ ὑποδήματα

καὶ τὸν λοιπὸν ἱματισμὸν ἀλλὰ καὶ στρατιωτικὸν ἀπέκτησαν παράστημα

*<+ ἀσυμβίβαστον πρὸς τὸν ὁποίον ἡ σχολὴ ἐπιδιώκει ἱερὸν σκοπὸν» και

«τὴν καταστροφὴν τοὖ ἱματισμοὖ καὶ τῶν ὑποδημάτων ἥ εἰς τὴν τῶν

ἀσκουμένων ὑγείαν», αντίστοιχα.

Όταν το μάθημα των γεωπονικών εγκρίθηκε, πρότεινε να αναθέσουν

στον ίδιο τη «χείλωσιν τοὖ στομίου τοὖ φρέατος» «ἀναλαμβάνοντες νὰ

φέρωμεν αὐτὴν εἰς πέρας ἐντὸς 10 ἡμερῶν ἀντὶ δρχ. ἑβδομήκοντα ἐν῵ ὁ

ἐργολάβος καὶ πλείονα ζητεῖ καὶ μετὰ διμηνίαν θὰ φέρῃ εἰς πέρας» 329 ,

φανερώνουν την επιτακτικότητα της αναγκαιότητας του φρέατος κατά τον

ίδιο.

Αυτό που επίσης εντυπωσιάζει δεν είναι μόνο ο εντοπισμός του

προβλήματος και οι συνέπειές του αλλά και η πρόταση λύσης. ΢το

παραπάνω ζήτημα διαπιστώνουμε το πώς έχει την ικανότητα να συνδυάζει

πολυμερώς τα πλεονεκτήματα σε μία πρόταση - απόφαση. Σα παρουσιάζει

με τρόπο που θα γίνουν κατανοητά ως πλεονεκτήματα ομιλώντας με τον

τρόπο αντίληψης του ακούοντος. Προτείνει ότι αν ασχοληθούν με τον κήπο

και χρήματα θα εξοικονομήσουν από αυτούς που τον περιποιούνται, και οι

ιεροσπουδαστές θα εκτονώνουν τη μεγάλη, λόγω της ηλικίας τους, ένταση,

και θα αποκτήσουν ένα επιπλέον εφόδιο για τη ζωή τους όπως η

καλλιέργεια της γης, χωρίς να αποκλίνουν από τα ιερατικά και θεολογικά

τους καθήκοντα και στόχους.

329. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 234.

108
5. ΢τελέχωση καθηγητών

Εκτός των άλλων καθηκόντων σχετικά με την εύρυθμη λειτουργία της

σχολής ο Άγιος ήταν επιφορτισμένος με την επιλογή του διδακτικού

προσωπικού. Πριν πάρει την απόφασή του έκανε έρευνα για τον κάθε

υποψήφιο (όπως γενικά ο άγιος Νεκτάριος έκανε έρευνα για κάθε τι που

τον απασχολούσε και τον ενδιέφερε όπως έχουμε δει με την προμήθεια

τροφίμων). ΢την από 6 Ιανουαρίου 1898330 μακροσκελή επιστολή του προς το

Πολυμελές ΢υμβούλιο της εκκλησιαστικής Ριζαρείου ΢χολής γράφει

σχετικά με την εκλογή καθηγητή «*<+ πρὸς πλήρωσιν τῆς κενωθείσης

ἕδρας διὰ τοὖ θανάτου τοὖ ἀοιδίμου Ἀριστείδου ΢ταθάκη *<+». Διακρίνει τη

διαφορετικότητα των απαιτούμενων προσόντων για την πλήρωση της

θέσης αυτής «ὡς εἰδικὰ θεωρούμενα καὶ μὴ ἀπαιτούμενα παρὰ τῶν

καθηγητῶν τῶν γυμνασίων». Μαθήματα που δεν διδάσκονταν στα τότε

γυμνάσια, αλλά υπήρχαν στο ωρολόγιο πρόγραμμα της Ριζαρείου ήταν «ἡ

Ἱστορία τῆς Υιλοσοφίας, ἡ Παιδαγωγικὴ καὶ οἱ λατῖνοι Πατέρες», τα οποία

απαιτούν ιδιαίτερο κλάδο με τον αντίστοιχο ειδικευμένο καθηγητή.

΢υνεπώς, εφιστά την προσοχή στο ΢εβαστό ΢υμβούλιο, «ὅπως μὴ

ἀνατεθῶσι τὰ μαθήματα ταὖτα πρὸς καθηγητὴν μὴ εἰδικὸν καὶ οἰκείως

πρὸς αὐτὰ ἔχοντα ἵνα μὴ ἀστοχήσωμεν ἐν τοῖς μάλιστα σπουδαίοις»

εκφράζοντας και την προσωπική του εμπειρία από τον καθηγητή Κοντζιά

που επί 40 χρόνια δίδασκε το μάθημα της Ιστορίας της φιλοσοφίας αλλά

«οὐδέ μίαν παρεῖχε καρποφορίαν». Αποδεικνύει ότι η αντίληψη που

επικρατεί σχετικά με το ότι «πᾶς λατινιστὴς καὶ πᾶς ἑλληνιστὴς δύναται νὰ

διδάξει ἅπαντα τὰ ἑλληνικὰ ἥ λατινικὰ συγγράμματα» είναι εσφαλμένη.

Τπάρχει η ομοιότητα που ερείδεται στη «Γλώσσῃ τῶν Κλασικῶν καὶ τῶν

Πατέρων καὶ Διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας» που είναι κοινή, αλλά η διαφορά

330. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 134-7.

109
έγκειται στο ότι τα μεν πρώτα έχουν «τὸν ἀνθρώπινο λόγον καὶ τὴν

ἀνθρωπίνην σοφίαν, τὰ δὲ τὸν θεῖον λόγον καὶ τὴν θείαν ἀποκάλυψιν».

Πρόκειται για «διαφορὰ τοὖ βάθους», που αναφέρεται στη θεολογική

διάσταση, «καὶ πλάτους» ή επιφανείας, που αναφέρεται στη χρήση της

γλώσσας ως κοινή αναφορά. «Ἡ διαφορὰ τοὖ βάθους ἀναδεικνύει

ἀναρμόδιον καὶ τὸν κράτιστον ἑλληνιστὴν ἥ λατινιστὴν νὰ διδάξει ἕλληνας

καὶ λατίνους πατέρες καὶ διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας». Για τον λόγο αυτό

προτείνει τον «Κύριον Γεώργιον Καρβούνη», γιατί έχει «ἐμπειρίαν πρὸς τε

τὴν ἑλληνικὴν καὶ λατινικὴν φιλολογίαν τὴν τε κλασικὴν καὶ

ἐκκλησιαστικὴν καὶ τὴν περὶ τὰ φιλοσοφικὰ ἔμπεδον γνῶσίν του». Σο

γνωρίζει αυτό, «διότι συνεχεῖς ἔσχον πρὸς αὐτὸν καὶ τὰς συζητήσεις».

Επίσης «ταχθεῖς ὑπὸ τῆς ΢. Κυβερνήσεως κατὰ τὸν Ἰούνιον τοὖ 1894 κριτὴς

τῶν ὑποβληθέντων εἰς διαγωνισμὸν βιβλίων τοὖ φιλοσοφικοὖ κλάδου ἤτοι

ψυχολογίας, λογικῆς καὶ παιδαγωγικῆς μετὰ τῶν Κυρίων Καθηγητῶν

Φρήστου Παπαδοπούλου καὶ Γεωργίου Καρβούνη ἔλαβον την εὐκαιρίαν νὰ

γνωρίσῳ τὴν φιλοσοφικὴν μόρφωσιν τοὖ Κυρίου Καρβούνη». Προτείνει,

λοιπόν, τον Κύριο Καρβούνη, γιατί «ὑπάρχει ἀμέριστος ἡ γνώμη μεταξὺ τοὖ

φιλολογικοὖ καὶ φιλοσοφικοὖ κόσμου, ὅτι ἐστιν ὁ ἄριστος». Η γνώμη των

καθηγητών την οποία ζητά για τον προτεινόμενο κο Καμβούνη είναι πως

είναι άριστος τόσο ως καθηγητής όσο και ως άνθρωπος.

Δεν μένει στην πετατημένη. Ακούει, ακροάται, σκέφτεται, ελέγχει,

ψάχνει, αναζητεί και βρίσκει το άριστο. Αυτό που τον οδήγησε σε αυτή την

αναζήτηση ήταν η αντίδραση του ελληνιστή και λατινιστή καθηγητή

Βενιζέλου, όταν ζητήθηκε από αυτόν να διδάξει Έλληνες Πατέρες, διότι

«βαρέως φέρει τὴν ἀνατεθεῖσαν διδασκαλίαν ὡς ἀλλοτρίαν αὐτ῵».

110
 Ένα άλλο θέμα που προέκυψε είναι με τον καθηγητή μουσικής Ιωάννη

΢ακελλαρίδη331. Σο σύστημα της εκκλησιαστικής μουσικής που εισήγαγε ο

΢ακελλαρίδης αποδοκιμάστηκε ως καινοτομία και εκφυλισμός της

αυθεντικής βυζαντινής μουσικής και παράδοσης και απαγορεύτηκε «*<+

Ἕνεκεν λόγων πνευματικῶν» από τον Μητροπολίτη Αθηνών Γερμανό να

«ψάλλει ἐν ταῖς ἱεραῖς Ἐκκλησίαις τῆς καθ’ ἡμᾶς μητροπολιτικῆς

περιφερείας»332. Ο Άγιος σε επιστολή του στις 29 Νοεμβρίου 1899333 απαντά

στο διοικητικό συμβούλιο, το οποίο ζήτησε τη γνώμη του σχετικά με το

αίτημα του Ιωάννη ΢ακελλαρίδη για την αγορά του αρμονίου,

χαρακτηρίζοντάς την ως «περιττή» παραθέτοντας τους εξής δύο λόγους:

«α) διότι οὐδαμοὖ τῆς τε Ἐλευθέρας Ἑλλάδας καὶ Δούλης, καθόσον ἡμεῖς

γινώσκομεν, γίνεται χρῆσις μουσικῶν ὀργάνων περὶ τὴν διδασκαλίαν τῆς

Ἐκκλ. Μουσικῆς καὶ β) διότι ἡ προμήθεια τοιούτου ὀργάνου, οἷον τὸ

προτεινόμενον, ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς σχολῇ ἐνδέχεται νὰ παρεννοηθῇ ὑπὸ τῆς

Ἱερᾶς ΢υνόδου τοὖ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ ἀποδοκιμασθῇ ὡς

καινοτομία». Με διακριτικότητα και βασιζόμενος στη λογική και στο

συναίσθημα αποκρούει ευγενικά την πρόταση του ΢ακελλαρίδη μέσω του

Οργανισμού κάνοντας παράλληλα παρατηρήσεις στον ΢ακελλαρίδη και

έμμεσα στο ΢υμβούλιο, όπως ότι «ὤφειλε» να παρουσιάσει στο ΢υμβούλιο

το πρόγραμμα με το οποίο διδάσκει εκκλησιαστική Μουσική στους μαθητές

της Ριζαρείου καθώς και να υποδείξει τη «μέθοδον καὶ τὸ σύστημα ὅπερ

ἀκολουθεῖ περὶ τὴν διδασκαλίαν». Ενδιαφερόμενος πρώτιστα για την

331. Ο ΢ακελλαρίδης εισήγαγε τη πολυφωνική μεικτή χορωδία στις ευχαριστιακές

συνάξεις με συνοδεία οργάνου. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η
Ριζάρειος, σ. 139. Ο ΢ακελλαρίδης Ιωάννης γεννήθηκε το 1853 στο Λιτόχωρο. Οι
εκκλησιαστικές συνθέσεις του φανερώνουν το ιδιαίτερο μουσικό του ταλέντο όμως
απέχουν από το κλίμα της «ἱεροπρεποὖς λιτότητος» που χαρακτηρίζει τη γνήσια βυζαντινή
μουσική. Κοιμήθηκε στην Αθήνα το 1938. Βλ. ΓΕΨΡΓΙΟΤ, «΢ακελλαρίδης Ι.», στ. 1123-4.
332. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 139.
333. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 142-3.

111
κατάρτιση των μαθητών του τονίζει ότι «ὁ ἐν λόγῳ διδάσκαλος διδάσκει

οὐχί ἐπιστημονικῶς ἀλλὰ πρακτικῶς καὶ ἀμεθόδως μόνα τὰ ἴδια ἑαυτοὖ

μουσικὰ μαθήματα οὐδὲν δὲ τῶν μουσικῶν μαθημάτων, ὅσα διαπρεπεῖς τοὖ

γένους μουσικοδιδάσκαλοι ἔχουσι συνθέσει καὶ μελοποιήσει καὶ τούτου

ἕνεκα ὁσάκις εἰς τοὺς μαθητὰς αὐτοὖ παρουσιάζονται μαθήματα ἄλλου

τινὸς μουσικοδιδασκάλου, τούτους καταλαμβάνει ἴλιγγος». ΢υνεπώς, δεν

χρειάζονται μουσικό όργανο αλλά «μεθοδικὴ καὶ ἐπιστημονικὴ

διδασκαλία» καθώς, σύμφωνα με τον Οργανισμό της ΢χολής, θα πρέπει οι

μαθητές στο μάθημα της Μουσικής να διδάσκονται το Μουσικό σύστημα

της Εκκλησίας, το οποίο είναι αποδεκτό από όλη την Εκκλησία και στο

οποίο περιλαμβάνονται «καὶ τὰ μαθήματα ὅλων τῶν ἐπισήμων τῆς

Ἐκκλησίας Μουσικοδιδασκάλων καὶ οὐχί Μουσικὴ ΢ακελλαρίδου, ἥτις εἶναι

καλὴ ἴσως μόνο διὰ τὴν σχολὴν μας, ὅπου ὑπάρχει πολὺς ὁ ἀριθμὸς τῶν

ψαλλόντων οὐχὶ δὲ διὰ τὰς ἐπαρχίας καὶ τὰ χωριά». ΢ημειώνει επίσης, να

«ἐκδιδαχθῇ τὸ πρὸς τὴν Διεύθυνσιν τὸ ὀφειλόμενον σέβας», εφόσον

παρέκαμψε διαδικαστικά τη Διεύθυνση, κάνοντας ταυτόχρονα και έμμεση

παρατήρηση στο Διοικητικό ΢υμβούλιο που δεν αποδοκίμασε την ενέργεια

αυτή εγκαίρως, καθώς και ότι δεν του επεσήμανε «τὰ καθήκοντά του».

Παρατηρούμε ότι το «ὀφειλόμενον σέβας» το απαιτεί για τη Διεύθυνση και

όχι για τον Διευθυντή, δηλαδή σεβασμό στη θέση του και όχι στο πρόσωπό

του. Όσον αφορά στην από 29 Δεκεμβρίου 1899 334 επιστολή, ο Άγιος

αναφέρει: «ἐπειδὴ δὲ τὸ ἀναγραφόμενον πρόγραμμα» το οποίο κατέθεσε ο

΢ακελλαρίδης «μοὶ εἶναι ἄγνωστον, ἅν πληροῖ τὸ πνεὖμα τοὖ Ὀργανισμοὖ»

λόγω του ότι δεν υπάρχει στο πρόγραμμα αυτό η διδασκαλία μαθημάτων

αρχαίων Μουσικοδιδασκάλων, τα οποία θα έπρεπε σύμφωνα με τον

334. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 141.

112
Οργανισμό να διδάσκονται, «νὰ ὑποβληθῇ ἀντίγραφον αὐτοὖ πρὸς τὸ

Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας καὶ λάβῃ ἐπίσημον κὖρος».

΢την από 8 Οκτωβρίου 1903 335

επιστολή του γνωστοποιεί ότι

αποχώρησε στη Γερμανία «οὐ μόνον ὁ Ι.Θ.΢ακελλαρίδης Ἱεροψάλτης, ἀλλὰ

καὶ ὁ Ἱεροδιάκονος Κυπριανός Καλαντζῆς». Μετά την απόλυση του

΢ακελλαρίδη και προκειμένου να καλυφθεί η κενή θέση καθηγητού του

μαθήματος της Μουσικής ο Άγιος με την από 13 Οκτωβρίου 1903336 επιστολή

του προτείνει τον «ἐκ Κων/πόλεως γενόμενος μουσικοδιδάσκαλος» για την

πλήρωση της θέσης, έτσι ώστε αυτός να ασχολείται αποκλειστικά με την

εκπαίδευση των ιεροψαλτών και να μπορεί να εφοδιάζει τους μαθητές της

σχολής «καὶ μὲ δίπλωμα Μουσικοδιδασκάλων ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον εἰς

αὐτοὺς διὰ τὸν μέλλοντα βίον» φροντίζοντας έτσι και τη δυνατότητα αν όχι

μιας κάποιας επαγγελματικής αποκατάστασης τουλάχιστον μια πηγή

βιοπορισμού για τους μαθητές του. Επίσης, στην από 22 Νοεμβρίου 1903337

επιστολή του διαφαίνεται η αγωνία του σχετικά με την πρόσληψη

μουσικοδιδασκάλου καθώς και η βαθιά του γνώση περί της μουσικής και

των σχετικών λεπτών διαφορών. Λόγω του ότι οι μαθητές διδάσκονταν τη

μουσική του ΢ακελλαρίδη, η εκμάθηση της παραδοσιακής Βυζαντινής θα

τους προκαλούσε σύγχυση. ΢την παρούσα επιστολή προτείνει πως θα

μπορούσε να γίνει ο συγκερασμός των δύο αυτών στοιχείων, ώστε να

αποφευχθεί αυτή η σύγχυση. Εφόσον μελέτησε τις αιτήσεις των υποψηφίων

καθηγητών μουσικής και για κάθε έναν πήρε τις απαραίτητες πληροφορίες

καταλήγει ότι σχεδόν όλοι, πλην του κ. Πιέτρη, είναι γνώστες της καθαρά

Βυζαντινής Μουσικής αγνοώντας τη μουσική του ΢ακκελαρίδη, η οποία

ενείχε στοιχεία Ευρωπαϊκής Μουσικής που μπορούσαν να συνοδευτούν από

335. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 146.

336. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 148-9.
337. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 149-150.

113
πιάνο, «τὰ δὲ τῶν ἄλλων ἀδύνατον». Μας δίνει την πληροφορία ότι γι’

αυτήν τη «διαφοράν μεταξύ των δύο κλιμάκων» το Πατριαρχείο

Κων/πόλεως ανέθεσε σε μουσικούς την κατασκευή παρεμφερούς με το

πιάνο μουσικού οργάνου, το οποίο όμως ακολουθεί φωνητικά την κλίμακα

της Βυζαντινής μουσικής. Εξαιτίας αυτής της διαφοράς θα υπήρχε δυσκολία

αφενός στους καθηγητές της καθαρά βυζαντινής Μουσικής να διαβάσουν

τα βιβλία του ΢ακελλαρίδη, αφετέρου για τους μαθητές σημαντική

απώλεια χρόνου, ώστε να μάθουν από την αρχή βυζαντινή μουσική. Αν

λοιπόν το συμβούλιο αποφάσιζε «νὰ διατηρήσῃ τὸ καθεστώς, καλὸν θὰ ἦτο

νὰ προσληφθῇ καθηγητὴς τοὖ μαθήματος γινώσκων πρός τε τὸ καθαρῶς

βυζαντινὸν σύστημα καὶ τὴν εὐρωπαϊκὴν Μουσικήν, ἐφ’ ἧς καὶ τὸ σύστημα

τοὖ Ἰωάννου». Τποδεικνύει πιο κατάλληλον τον «ἐν τῇ Μητροπόλει

ψάλλων» κ. Κανακάκη και αν αυτός δεν δεχόταν επειδή «δὲν ὑπέβαλε

αἴτησιν», «τότε θεωρῶ κατάλληλον τὸν κ. Πιέτρην, ὡς κάτοχον τοὖ

συστήματος τοὖ Ἰωάννου». Όμως, στην περίπτωση που η σχολή αποφάσιζε

στο μέλλον να διδάσκεται «ἡ καθαρὰ Βυζαντινὴ Μουσική, τότε ὑποδεικνύω

αὐτ῵ ὡς κατάλληλον τὸν κ. Βαφειάδη». Αναλαμβάνει τη διδασκαλία της

μουσικής ο Πιέτρης. Ζητείται η γνώμη του Αγίου για την αίτηση

επαναπρόσληψης του ΢ακελλαρίδη. ΢την από 2 Μαρτίου 1905 338

απαντητική επιστολή του μαθαίνουμε για την ίδρυση Μουσικής σχολής στο

Ψδείο Αθηνών με σκοπό την εκμάθηση της Εκκλησιαστικής Μουσικής

σύμφωνα με το καθαρό Βυζαντινό ύφος και για την άρτια στελέχωσή του

καλείται και ειδικευμένος Καθηγητής Εκκλησιαστικής Μουσικής από την

Κωνσταντινούπολη, προτεινόμενος μάλιστα από την Ιερά ΢ύνοδο. Επίσης,

παρέχεται η πληροφορία για την «ἐπικράτησιν ἑνιαίου συστήματος καὶ

ὁμοιομόρφου ψαλμωδίας». ΢υνεπώς, εφόσον η απόφαση της ιεράς ΢υνόδου

338. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 153-4.

114
ήταν η επικράτηση του καθαρού Βυζαντινού ύφους, η επιλογή του

΢ακελλαρίδη θα εναντιωνόταν στην πρώτη, μια που το σύστημά του

«φαίνεται ἀποδοκιμασθὲν καὶ καταδικασθέν ὑπ’ Αὐτῆς». Επιπλέον, η θέση

του «ὡς Ἀρχιερέως καὶ Διευθυντοὖ» είναι δύσκολη γιατί προσλαμβάνοντας

τον ΢ακελλαρίδη θα θέσει τον εαυτό του απέναντι στην Ιερά ΢ύνοδο ως

«ἀψιφοὖντος τὰς ἀποφάσεις» της, εφόσον επιλέγει πρόσωπο

«ἀποδοκιμασθέντος ὑπ’ αὐτῆς». Μετά από τις παραπάνω ενέργειες και

συνεννοήσεις με το Πολυμελές ΢υμβούλιο, προτείνει την πρόσληψη του

καθηγητή Βυζαντινής Μουσικής κο Χάχο «ὡς ἐπιτίμου καθηγητοὖ τῆς

Ριζαρείου ΢χολῆς μὲ τὸν μισθὸν τοὖ Ἐπιτίμου»339. Ο Άγιος δεν ήταν ανίδεος

των μουσικών. Γράφει προς τις μοναχές340 ότι «εἶναι πολὺ χαρούμενος γιατὶ

μόλις ἐνέτεινε σὲ ἀρχαία μέτρα το ψαλτήρι» και έγραψε πάρα πολλές ωδές

στην Τπεραγία Θεοτόκο, «γιὰ νὰ ψάλλουν καὶ νὰ εὐχαριστιούνται οἱ

μοναχές»341. Ανατέθηκε επίσης στον Μητροπολίτη Πενταπόλεως, από τον

Μητροπολίτη Αθηνών Γερμανό Καλλιγά και πρόεδρο της Ιεράς ΢υνόδου, η

«ὡριαῖα διδασκαλίαν» μαθήματος στους ιεροψάλτες της Βυζαντινής

Εκκλησιαστικής Μουσικής με αντικείμενο «τὸ λειτουργικόν, τοὺς διαφόρους

ὑμνογράφους τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἀκολουθιῶν καὶ τὸ τυπικόν». Σα

μαθήματα αυτά γινόταν «δωρεάν». Η σύνταξη του εν λόγω μαθήματος τον

απορρόφησε τόσο, ώστε ήταν αδύνατο να αποσπάσει τη σκέψη του σε κάτι

άλλο, όπως γράφει στην από 5 Οκτωβρίου 1905 προς τις μοναχές επιστολή

του 342
. ΢υνεπώς, η γνώμη του για την πρόσληψη του καθηγητή

εκκλησιαστικής μουσικής στη ΢χολή ήταν βαρύνουσας σημασίας, μια που

339. ΡΑΔΟ΢, Ριζάρειος, σ. 357. «Ὁ μισθὸς τῶν ἐπιτίμων ἥ ἐκτάκτων καθηγητῶν

προσδιορίζεται εἰς δραχ. 135 κατὰ μῆνα, *<+» ενώ «*<+ τῶν τακτικῶν καθηγητῶν κατὰ
μῆνα ἐκ δραχμῶν 250 *<+» μπορούμε να αντιληφθούμε τον λόγο που ο Άγιος προτείνει τη
θέση επιτίμου και όχι τακτικού καθηγητή.
340. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 42, σ. 114 και 54, σ. 131.
341. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 55, σ. 132.
342. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ Σ., Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 29, σ. 85.

115
ήταν ο πλέον αρμόδιος να κρίνει και να αποφασίσει και πάλι για τον

καλύτερο. Σελικά το συμβούλιο στράφηκε προς το υπουργείο, το οποίο

αποφάσισε την πρόσληψη του ΢ακελλαρίδη μέχρι να «ὁρισθεῖ τὸ σύστημα

τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ κρατήσῃ ἐν τῇ διδασκαλία τῇς μουσικῇς» 343 , το

συμβούλιο όμως δεν τον προσέλαβε παρά κράτησε ως το τέλος του 1905 τον

Πιέτρη344. Ο Άγιος στις 4 Οκτωβρίου 1905345 στέλνει επιστολή, στην οποία, με

αφορμή τη διαμόρφωση του προγράμματος της ΢χολής και επειδή ήταν

αναγκαίο να καταγραφεί το όνομα του καθηγητού της Μουσικής «ἐν τ῵

προγράμματι», ζητά να του γνωστοποιήσουν το όνομα αυτού. Σαυτόχρονα

όμως αναφέρει ότι «ὡς κατάλληλον ἡμεῖς ὑποδεικνύομεν ἐκ καθήκοντος

τὸν ἐν τ῵ Ὠδείῳ διδάσκοντα τὴν Μουσικὴν Κύριον Κωνσταντίνον Χάχον»,

παραθέτει δε τους λόγους που τον οδηγούν στην υπόδειξη του

συγκεκριμένου προσώπου διότι πρώτον «εἶναι γνώστης τῆς Βυζαντινῆς

Μουσικῆς ἐγκρατέστατος», δεύτερον τον κάλεσε η Ιερά ΢ύνοδος από την

Κωνσταντινούπολη για τη «διδασκαλίαν τοὖ γνησίου Βυζαντινοὖ ὕφους»,

τρίτον και σημαντικότερον, το μέλημά του για τον βιοπορισμό των

μαθητών του μετά την έξοδό τους από τη σχολή. Παρεμβάλλεται ένα

σημαντικό χρονικό διάστημα από την αποφοίτησή τους μέχρι τη χειροτονία

τους και θα πρέπει κάπως να ζήσουν. Προτείνει τη δυνατότητα

απασχόλησής τους και διορισμού τους ως ιεροψαλτών. Για να μπορεί όμως

να γίνει αυτό, εφόσον επιβλήθηκε ενιαίος τρόπος ψαλτικής, θα πρέπει να

τον διδαχθούν και να τον ακολουθήσουν, ειδάλλως, θα έθεταν τους

εαυτούς τους εκτός συναγωνισμού. Επειδή, λοιπόν, πρόκειται να

«ἐπικρατήσῃ ἐν Ἑλλάδι τὸ ἐν τ῵ Ὠδεῖῳ διδασκόμενον βυζαντινὸν ὕφος» και

στο εξής θα διορίζονται ως ιεροψάλτες στις εκκλησίες «μόνο οἱ δίπλωμα

343. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 158.

344. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 159
345. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 160-2.

116
φέροντες τῆς ρηθείσης σχολῆς», για τον λόγο αυτό «ὑποχρεούμεθα χάριν

τῶν μαθητῶν τῆς ΢χολῆς νὰ προσλάβουμε τὸν Κύριον Χάχον», ώστε να

μπορούν οι μαθητές της σχολής να «λαμβάνωσι δίπλωμα μουσικῆς καὶ

ἀναγνωρίζωνται ὡς ἱεροψάλται διορίζωνται ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, εὑρίσκουσι,

ἐξερχόμενοι τῆς ΢χολῆς πόρον συντηρήσεως». Και για να μπορέσει να

στηρίξει τους αποφοίτους στο έπακρο, προτείνεται ο διορισμός του

καθηγητή μουσικής να γίνει ως επίτιμου καθηγητού χωρίς να είναι και

ψάλτης της Εκκλησίας, «ὅπως οἱ μαθηταὶ ψάλλωσιν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ

ἐφαρμόζωσι τὰ διδαχθέντα μαθήματα». Σέταρτον, για να μην αποκλίνει η

σχολή τους «ἀποστέργουσα πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἱερᾶς ΢υνόδου» και

πέμπτο, η θέση του ως Αρχιερέως είναι δυσμενής αφενός και αφετέρου η

σχολή «ἠθικῶς ὑποχρεοὖται νὰ σεβασθῇ τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς Ἱερᾶς

΢υνόδου ὡς ἱερατικὴ» εισάγοντας το κοινό με το Ψδείο σύστημα μουσικής

διδασκαλίας.

6. Η σχέση του με τους ιεροσπουδαστές

Πάρα πολλές είναι οι μαρτυρίες των ριζαριτών μαθητών του οι οποίοι

τον γνώρισαν και διδάχτηκαν παντοιοτρόπως από τον Άγιο και στη

συνέχεια διέπρεψαν έκαστος στον χώρο του. Από τη θέση του ΢χολάρχη

έκανε παρεμβάσεις και προσθήκες στο καταστατικό λειτουργίας της

΢χολής πάντα με γνώμονα το όφελος των μαθητών και της Ορθοδοξίας.

Σο ίδιο έτος με τον διορισμό του και συγκεκριμένα με την από 19

΢επτεμβρίου του 1894 346

επιστολή του, προτείνει την επέκταση του

κανονισμού της ΢χολής όσον αφορά τη φοίτηση εξωτερικών μαθητών.

Αναφέρει ότι σύμφωνα με το άρθρο 3 του Οργανισμού της ΢χολής μπορούν

να φοιτούν εσωτερικοί και εξωτερικοί μαθητές «ἐκ τοὖ κλήρου τῆς

346. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 163.

117
Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας (πρεσβύτεροι, διάκονοι καὶ μοναχοί)

κατὰ δὲ τὸν κδ’ κανόνα τῆς ἐν Λαοδικείᾳ ΢υνόδου (΢ύνταγμα Θείων καὶ

Ἱερῶν Κανόνων ὑπὸ Ράλλη καὶ Ποτλή τομ. Α σελ. 70) ‚κληρικοὶ λέγονται οἱ

πρεσβύτεροι, διάκονοι, ὑποδιάκονοι, ἀναγνώσται καὶ ψάλται‛». ΢υνεπώς,

ζητά ο Άγιος να συμπεριληφθούν και οι λαϊκοί που αρχικά εξαιρούνται,

δηλαδή, οι «ἀναγνώσται οἱ προορίσαντες ἑαυτοὺς διὰ τὴν ἱερωσύνην καὶ

ὁριστικὴν καὶ ἀμετάθετον ἔχοντες ἀπόφασιν νὰ ἱερωθῶσι» καθώς και οι

απόφοιτοι ιερατικών σχολών. Σο ΢υμβούλιο όμως αποφάσισε ότι από τους

κληρικούς «ρητῶς» μόνο οι πρεσβύτεροι, διάκονοι και μοναχοί έχουν

δικαίωμα φοίτησης και όχι λαϊκοί 347 . Προφανώς όμως τα πράγματα

άλλαξαν και σε επιστολή του στις 8 Υεβρουαρίου 1903348 ο Άγιος ζητά να

«τροποποιηθῇ» το άρθρο 3 του Οργανισμού «καθόσον ἀφορά τοὺς

ἐξωτερικοὺς μαθητάς καὶ ὅτι ἀπὸ τοὖ προσεχοὖς σχολικοὖ ἔτους μόνον οἱ

κληρικοὶ πρέπει νὰ γίνονται δεκτοὶ ὡς τοιούτοι, ἀποκλειομένων τῶν

λαϊκῶν» με βάση αυτά που «πείρα τετραετής περίπου κατέδειξεν».

Πρόταση που έλαβε υπόψιν το ΢υμβούλιο, λόγω των ατοπημάτων που

έγιναν αντιληπτά από εξωτερικούς λαϊκούς μαθητές. Και με υπουργική

απόφαση κοινοποιείται στον διευθυντή της Ριζαρείου με «Β.Δ. τῆς 12

Ἰουλίου ἐ.ἔ., δι’ ο὘ ἀποκλείονται ἐκ τῆς ΢χολῆς οἱ ἐξωτερικοὶ λαϊκοὶ

μαθηταί»349.

΢ημαντικό θέμα προέκυψε μετά από αίτηση του Μητροπολίτη

Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη να δεχθούν στη Ριζάρειο πέντε

υποτρόφους 350
. Κατόπιν διαβουλεύσεων του Πολυμελούς Διοικητικού

΢υμβουλίου και του Τπουργείου Εκκλησιαστικών περιορίστηκαν σε δύο οι

347. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 164.

348. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 165.
349. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 165-6.
350. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 381.

118
προτεινόμενοι του Μητροπολίτου Καστοριάς351 και σε έναν του υπουργείου

Εξωτερικών352. Ο Άγιος φρονώντας πρώτα τα της σχολής συμφέροντα και

της ευρύθμου λειτουργίας αυτής αντιπρότεινε στην πρόταση των

υποψηφίων μαθητών αφενός για λόγους κανονικούς που προσέκοπταν στο

όριο ηλικίας και αφετέρου σε λόγους παιδαγωγικούς αναφέροντας: «*<+ ὁ

ἐν ἰσχύϊ Ὀργανισμὸς τῆς σχολῆς ὀρίζει ὡς ὅρια τῆς ἐν αὐτῇ παραδοχῆς

ἐσωτερικῶν μαθητῶν τὸ δέκατον πέμπτον ἔτος συμπεπληρωμένον καὶ τὸ

εἰκοστὸν ἔτος μὴ ὑπερβεβλημένον (ἐν῵ καθ’ ἡμᾶς ὡς ἀνώτατον μὲν ὅριον

ἔπρεπε νὰ ὁρισθῇ τὸ δέκατον ἕβδομον τῆς ἡλικίας ἔτος, ὡς κατώτατον δὲ τὸ

δέκατον πέμπτον. Ὁ *<+ Ἀθ. Φρηστίδης ἔχει ὑπερβῇ καὶ τὸ εἰκοστόν. *<+

Παραδεχόμεθα αὐτὸν ἐν τῇ σχολῇ ἐπὶ μόνω τ῵ ρητ῵ ὅρῳ νὰ διακούῃ μὲν ἐν

αὐτῇ τὰ μαθήματα ὡς ἐξωτερικὸς μαθητὴς καὶ νὰ σιτῆται ἐν αὐτῇ, νὰ

διανυκτερεύῃ δὲ ἐκτὸς αὐτῆς, εὐαρεστουμένου τοὖ ΢. ΢υμβουλίου νὰ

χορηγῇ αὐτ῵ τὸ ἐνοίκιον τῆς κατοικίας, καὶ τοὖτο διὰ τὸν λόγον, ὅτι

θεωροὖμεν ἀντιπαιδαγωγικὸν τὸν συμφυρμὸν μαθητῶν μὴ ὁμηλίκων».

Γιατί όταν θα είναι ο μαθητής 25 ετών θα κοιμάται μαζί στον ίδιο χώρο με

μαθητές 15χρονους ή και με μικρότερους353. Ακολουθούν επιστολές όπου ο

σύλλογος και ο διευθυντής αποφαίνονται στην κατάταξη των μαθητών στις

προσήκουσες τάξεις. Σον Νικόλαο Παπαστεργίου που δεν γνωρίζει την

Ελληνική «στερεῖται τῶν ὑπὸ τοὖ κανονισμοὖ προβλεπομένων γνώσεων

τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης»354 δέχεται τὸν εἰρημένον ὡς ἀκροατήν»355. Σον Αθ.

Φρηστίδη «κατατάσσει αὐτὸν ἐν τῇ Δευτέρᾳ τάξει»356.

351. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 381-5.

352. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 384.
353. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 393-4.
354. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 394.
355. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 395.
356. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 395.

119
 Ο Σοποτηρητής του Πατριαρχικού θρόνου Αλεξανδρείας, Μέγας

Πρωτοσύγκελος Μελέτιος Αποστολόπουλος έστειλε στον Τπουργό

Εκκλησιαστικών και δημοσίας εκπαιδεύσεως ΢πυρίδωνα ΢τάη εισήγηση

σχετικά με την εισαγωγή δύο Κοπτών μαθητών ως σπουδαστών στη

Ριζάρειο, αιτιολογώντας επαρκώς τον λόγο357. Από επιστολή του Αγίου στις

1 Δεκεμβρίου 1900358 γίνεται φανερή όχι μόνο η συνηγόρησή του αλλά και η

προσπάθειά του να παραμείνουν στη σχολή οι κόπτες μαθητές. Αναφέρει

στην ίδια επιστολή ότι «προσπαθήσαμεν νὰ μεταπείσομεν, ἵνα παρατείνει

τὴν ἐνταύθα διαμονὴν ἐπὶ ἕνα τουλάχιστον μῆνα *<+», αλλά τελικά ο

κόπτης μαθητής «ἀμετάπειστος ὤν ἀπῆλθεν». Αποχώρησε γιατί ήταν

«στενοχωρούμενος διὰ τὴν ἄγνοιαν τῆς γλώσσης καὶ διότι δὲν ἠδύνατο νὰ

μελετᾶ βασανιζόμενος ὡς ἔλεγεν, ὑπὸ τῶν λογισμῶν». Ορμώμενος από το

παραπάνω περιστατικό προτείνει τις προϋποθέσεις εισαγωγής στη Ριζάρειο

γράφοντας ότι: ο «ἀντικαταστάτης αὐτοὖ, ἅν ἀποσταλῇ τοιοὖτος, ὀφείλει

νὰ μὴ ἔχῃ συμπεπληρωμένον τὸ εἰκοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας καὶ νὰ γινώσκῃ

τὴν Ἑλληνικήν».

Μεγάλη σημασία έδινε ο Άγιος στην εμφάνιση των ιεροσπουδαστών η

οποία θα έπρεπε καθ΄ όλα να είναι ιεροπρεπής. ΢την από 8 Δεκεμβρίου

1894 359 επιστολή του γράφει ότι «΢υνωδᾷ πρὸς τὰς τοὖ Κανονισμοὖ

διατάξεις ὑποχρεώσαντες τοὺς μαθητὰς τῆς σχολῆς νὰ κομῶσι καὶ νὰ

πωγωνοφορῶσιν ὀφείλομεν νὰ συστήσωμεν τὸ κάλυμμα τῶν μαθητῶν τῆς

ἐν Φάλκῃ Θεολογικῆς σχολῆς ὡς μόνον κατάλληλον νὰ καλύπτῃ κομῶσαν

κεφαλὴν καὶ τοὺς φοροὖντας τοὖτο ἐπιδεικνύον σεμνοπρεπεστέρους». Ο

Άγιος εφαρμόζοντας την αρετή της διάκρισης εξηγεί ότι «δὲν ἐπράξαμε δὲ

τοὖτο, ὅτε συστήσαμεν τὴν αὔξησιν αὐτοὖ, ἵνα μὴ γένηται ἀπότομος ἡ

357. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η πρώτη αγία μορφή, σ. 201.

358. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η πρώτη αγία μορφή, σσ. 203-4.
359. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 168.

120
μετάβασις». Παρακαλεί, λοιπόν, να υλοποιηθεί η «ὑπ’ αὐτῶν ἐκδηλωθεῖσαν

ἐπιθυμίαν» με την αγορά καλυμμάτων της κεφαλής τους όπως των

ιεροσπουδαστών της Θεολογικής ΢χολής της Φάλκης.

΢ύμφωνα δε, με το άρθρο 4 εδ. στ’ του Οργανισμού έπρεπε κάθε ένας

από τους τροφίμους «*<+ Νὰ ὁμολογήσῃ ἐνώπιον τοὖ ἐπὶ τῶν

Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργοὖ, παρισταμένου καὶ τοὖ τμηματάρχου τοὖ ἐπὶ

τοὖ Ἐκκλησιαστικοὖ τμήματος τοὖ Ὑπουργείου καὶ τοὖ Διευθυντοὖ τῆς

΢χολῆς, ἀφοὖ ὁ τελευταῖος ο὘τος τῇ παραστήσῃ τὸ μέγεθος καὶ τὰ βαρέα

τῆς Ἱεροσύνης καθήκοντα, ὅτι ἀποδέχεται οἰκείᾳ βουλήσει τὴν ὑποχρέωσιν

νὰ ἱερωθῇ ἅμα τῇ συμπληρώσει τῆς ὑπὸ τῶν Κανόνων ὁριζομένης ἡλικίας

συντασσομένου πρωτοκόλλου καὶ καταχωριζομένου ἐν οἰκείῳ βιβλίῳ ἐν ὧ

προσυπογράφονται ὅτε ποιούμενος τὴν ὁμολογίαν καὶ ἐκεῖνος, ἐνώπιον

τῶν ὁποίων γίνεται αὕτη». Μια τέτοια ομολογία, φυσικά, προϋποθέτει και

την αντίστοιχη προσαρμογή της εμφανίσεως των υποψηφίων ιερέων.

΢υνεπώς, το να «κείρουσι τὸν τε πώγωνα καὶ τὴν κόμην» δεν προσιδιάζει με

την παραπάνω ομολογία. ΢την περίπτωση αυτή το άρθρ. 119 της Διαθήκης

δίνει το δικαίωμα στους εκτελεστές αυτής και μάλιστα τονίζει ότι

«ὀφείλουσι νὰ ἀποβάλωσιν ἐκ τῶν ὑποτρόφων, ὅστις ἀποδειχθεί ἀνάξιος

τοὖ ἱεροὖ ἐπαγγέλματος τῆς ἱερωσύνης». Αυτά επικαλείται ο Άγιος στην

από 19 ΢επτεμβρίου 1894 επιστολή του ζητώντας να «ληφθῇ ἡ προσήκουσα

πρόνοια καὶ φροντὶς πρὸς ἀκριβῆ ἐφαρμογὴν τῶν ἀνωτέρω ἀναγραφέντων

ἄρθρων»360.

Ο ΢χολάρχης Μητροπολίτης Πενταπόλεως Νεκτάριος δεν έπαυε ποτέ

να εκδηλώνει παντοιοτρόπως το πατρικό του ενδιαφέρον για τους μαθητές.

Όταν το καλοκαίρι η ΢χολή σταματούσε τη λειτουργία της, η φροντίδα του

για τους μαθητές έμενε αδιάλειπτη. Τπήρχαν μαθητές που έμεναν στη

360. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 169-170.

121
σχολή κατά τις θερινές διακοπές και για την «κατ’ ἄμφω ὑγείαν αὐτῶν» ή

όταν αυτή ήταν «ἐπισφαλής» πρότεινε να κάνουν μπάνια σε νησί «ὧν

πολλοὶ φαίνονται ἔχοντες ἀνάγκην θαλασσίων λουτρῶν» τουλάχιστον για

15ήμερο με «συνοδείαν τοὖ Οἰκονόμου τῆς σχολῆς καὶ τῶν παιδονόμων». Η

απόφαση αυτή δεν θα επιβάρυνε τα έξοδα της σχολής πλέον του ότι θα

ξόδευε για αυτούς κατά την παραμονή τους εντός της, παρά τα έξοδα της

μετακινήσεώς τους. «Οἱ ἐν λόγῳ μαθηταὶ θὰ ἀντλήσωσι δυνάμεις καὶ οὕτω

μετὰ μείζονος προθυμίας καὶ ζήλου κατὰ τὸ ἐπιὸν σχολικὸν ἔτος θὰ

ἐπιδοθῶσιν εἰς τὸ στάδιον τῆς μαθητείας»361.

Πάντα, κάθε πρότασή του θα έπρεπε να είναι μεταφρασμένη σε

οικονομικούς όρους έτσι ώστε αφενός να γίνεται κατανοητή σε αυτούς που

έπαιρναν τις οικονομικές αποφάσεις και αφετέρου να έχει πιθανότητες

αυτή να εγκριθεί .

Ακόμη και όταν τιμωρούσε το έκανε από πατρική αγάπη. Για την

παράβαση του άρθρου 46 του κανονισμού που, όπως είδαμε αναφέρεται

στην ανάλογη με την υπόσχεσή τους προς ιερωσύνη αμφίεση που δεν

επιτρέπει το κούρεμα της κόμης και του πώγωνα, ο Άγιος επέβαλε τιμωρία

«μὲ στέρησιν δύο ἐξόδων ἀπὸ τῆς τῶν μαθημάτων ἐνάρξεως» παρόλο,

δηλαδή, που μόλις γυρίσανε από τις καλοκαιρινές τους διακοπές

τιμωρήθηκαν επειδή ήταν «κεκαρμένοι». Αυτό σημαίνει ότι ο κανονισμός

των ιεροσπουδαστών εφαρμόζεται εσαεί και οπουδήποτε. ΢τη συνέχεια της

επιστολής του στις 22 ΢επτεμβρίου 1895 «ἐπειδὴ ἡ ἐπιβληθεῖσα ποινὴ δὲν

εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὸ μέγεθος τοὖ ἁμαρτήματος, παρακαλοὖμεν νὰ

ὁρίσητε ἡμῖν τὴν ἐν τ῵ μέλλοντι ἐπιβλητέαν ποινὴν εἰς τοὺς τοιοὖτον τι

ἀποτολμήσαντας, ἥ τὶ ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν» 362

. Σο Πολυμελές

361. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 186.

362. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 170.

122
΢υμβούλιο στην από 8 Οκτωβρίου 1896 363 απαντητική προς τον Άγιο

επιστολή του, δίνει πλήρη ελευθερία και εμπιστοσύνη στις αποφάσεις του

Διευθυντή δηλώνοντας ότι «ὀφείλετε νὰ προτείνετε τὴν ἀποβολὴν τῶν

μαθητῶν ἐκείνων, οἵτινες ἐπανειλημμένως μετὰ τὰς ἐπιβληθείσας αὐτοῖς

ποινὰς κατὰ τὸν ὀργανισμὸν δὲν συνετίσθησαν, ἀλλ’ ἐξακολουθοὖσι

κείροντες τὴν κόμην ἥ ξυριζόμενοι».

Ο άγιος Νεκτάριος με την από 28 Μαΐου 1895 364 επιστολή του

παρεμβαίνει στο Ποινολόγιο του Κανονισμού της σχολής ασκώντας κριτική

σ’ αυτόν. Αναφέρεται ειδικότερα στην παιδαγωγική λειτουργία των ποινών

οι οποίες «οὔτε προληπτικαὶ τῶν ἀτακτημάτων καὶ πλημμελημάτων

τυγχάνουσιν οὔτε ἐπανορθωτικαί». Ιδιαίτερα αναφέρεται στο

«ἀπομονωτήριο» που ως ποινή όχι μόνο «ἀνεφάρμοστος ἀποβαίνει γιὰ τὴν

ἔλλειψη καταλλήλου ἀπομονωτηρίου, ἀλλὰ καὶ ἀντιπαιδαγωγικὴ καὶ

σκληρά». Ο μαθητής δεν παρακολουθεί για εκείνες τις ημέρες τα μαθήματα

γεγονός που χαρακτηρίζει ως «ὀλέθριον». Προτείνει τη «σύνταξιν νέου

Ποινολογίου», στο οποίο θα ορίζεται «διὰ πᾶν πλημμέλημα, ἀτάκτημα ἥ

ἀνοίκειον εἰς μαθητὴν συμπεριφορὰν· εἴτε πρὸς αὐτὴν τὴν Διεύθυνσιν εἴτε

πρὸς τὰ ὄργανα αὐτῆς ἀνάλογος ὑποβιβασμὸς τοὖ βαθμοὖ προόδου ἐν τοῖς

μηνιαίοις ἐλέγχοις, διότι ὁ βαθμός ο὘τος καὶ ἀνώτατος ὤν οὐδεμίαν

κέκτηται ἀξίαν, ἐὰν μὴ συνοδεύηται ὑπὸ χρηστῆς καὶ σεμνῆς συμπεριφορᾶς

πρὸς ἅπαντας ἀνεξαιρέτως». Πιστεύει ότι με τον τρόπο αυτό γνωρίζοντας ο

μαθητής ότι η συμπεριφορά του θα επηρεάσει τον βαθμό του,

συμπεριφέρεται σωφρονισμένα. Αναλογίζεται τις συνέπειες, οι οποίες είναι

φυσικά εκ των προτέρων γνωστές, και η γνώση αυτή βάζει χαλινάρι στην

άτακτη συμπεριφορά. Έτσι λοιπόν, οι ποινές αυτές είναι «οὐχὶ μόνο

ἐπανορθωτικαί, ἀλλὰ καὶ προληπτικαί». Αυστηρότατος είναι και προτείνει

363. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 171.

364. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 176.

123
να «ἀποβάλλεται *<+ ἀμετακλήτως» όταν κάποιος μαθητής «τολμῶν νὰ

ἄρῃ χεῖρα καὶ κτυπήσῃ συμμαθητὴν ἥ ἄλλον τινά ἐκ τῶν ἐν τῇ σχολῇ».

Μπορούμε να διαπιστώσουμε την απόσταση που υπάρχει από τις ποινές

που επέβαλε ο Άγιος από όσα οι βιογράφοι 365 και οι μαθητές του μας

αναφέρουν με τις ποινές που προέβλεπε ο Οργανισμός της Ριζαρείου. Ο

Άγιος τιμωρούσε στερώντας από τον εαυτό του τροφή. Αυτή η στάση λύγιζε

τις καρδίες των μαθητών και για να μην τον λυπήσουν, βελτιώνονταν.

Βέβαια, σήμερα κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί γιατί ο βαθμός

αποτελεί καθαρά στοιχείο προόδου, το οποίο είναι μετρήσιμο με τα

προφορικά και τα γραπτά και την εν γένει παρουσία του μαθητή στην τάξη,

σε σχέση όμως πάντα μόνο με το γνωστικό κομμάτι και τη δυνατότητα

πρόσληψης της παρεχόμενης γνώσης καθώς και την ανταπόκρισή του στη

μαθησιακή διαδικασία. Η συμπεριφορά του αποτελεί ξεχωριστό κομμάτι

που αξιολογείται διαφορετικά και δεν συνδέεται με τη μαθησιακή

διαδικασία (αν και θα έπρεπε να αποτελεί μαθησιακή διαδικασία η

εκμάθηση τρόπων «καλής συμπεριφοράς» κοινωνικά αποδεκτής) αλλά με

τον χαρακτηρισμό της διαγωγής του. ΢την από 28 Νοεμβρίου 1894 366

επιστολή του ο Άγιος αναφέρεται στην αποβολή μαθητή από τη σχολή,

επειδή αυθαδίασε και τον απείλησε «ὅτι θὰ καταγγείλῃ εἰς ὑψηλὰ

πρόσωπα».

΢τις 4 Απριλίου 1895 367 ο Άγιος γράφει για την αποβολή μαθητή

εφαρμόζοντας κλιμακωτά τα πειθαρχικά μέτρα ξεκινώντας από των

αρχικώς δοθεισών «πατρικῶν νουθεσιῶν καὶ παραινέσεων», οι οποίες δεν

365. Σόσο οι βιογράφοι όσο και οι μαρτυρίες από μαθητές του αναφέρουν τον τρόπο
με τον οποίο τιμωρούσε ο Άγιος: επέβαλε στον εαυτό του τριήμερον νηστεία και προσευχή
«διά την ἀνωμαλίαν». Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας,
σ. 191. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 147.
366. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 177.
367. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 178-9.

124
έφεραν κανένα αποτέλεσμα διότι παρεξήγησε την «ἐπιείκειαν καὶ

μακροθυμίαν» του. Μα αντί να αποκλιμακώνεται η απειθής συμπεριφορά

του μαθητή αυτή κλιμακωνόταν μέχρι που «παρ’ ὀλίγον ἐξώρυσσε τὸν

ἕτερον τῶν ὀφθαλμῶν» συμμαθητή του.

Εντάσεις και απειθείς συμπεριφορές παρουσιάστηκαν από μαθητές

κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα όπως αναφέρεται στην από 12

Υεβρουαρίου 1905 368 επιστολή του. Διαπιστώθηκε ότι δύο μαθητές της

Ριζαρείου «*<+ ἀποδράντες ἐκ τῆς σχολῆς διὰ τοὖ ἀγροκηπίου ἐπανῆλθον

εἰς τὴν σχολὴν ἀποδείπνως περὶ ὥραν 9μ.μ. *<+ ἀμφότεροι ο὘τοι

τυγχάνουσιν ἐγγεγραμμένοι ἐν τ῵ καταλόγῳ τοὖ σώματος τῶν ἐθελοντῶν,

ὅπερ ὁ Κεντρικὸς Μακεδονικὸς ΢ύλλογος προτίθεται ὅσον οὔπω νὰ

ἀποστείλῃ εἰς τὴν Μακεδονίαν». ΢την από 15 Υεβρουαρίου 1905369 επιστολή

του αναφέρεται ότι η τιμωρία που τους επιβλήθηκε ήταν «διημέρου

ξηροφαγίας καὶ διμήνου στερήσεως ἐξόδου». Παρόλα αυτά αυτοί «ἐγένεντο

θρασύτεροι καὶ αὐθαδέστεροι, τὸ δὲ θράσος αὐτῶν ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖο,

ὥστε ἀναφανδὸν καὶ παρόντων μαθητῶν καὶ ὑπηρετῶν νὰ διασαλπίσωσιν,

ὅτι αὐτοὶ θὰ ἐκπληρώσωσι τὴν ὁποίαν ἔχουσι πρόθεσιν, καὶ ὅτι

ματαιοπονοὖσιν οἱ ἐπιβάλλοντες εἰς αὐτοὺς τοιαύτας ποινάς, *<+». Σην

επαναστατική αυτή στάση των μαθητών ίσως την ενίσχυσε ο θάνατος του

Παύλου Μελά -Μίκη Ζέζα. Η μη προσήκουσα με την εκκλησιαστική σχολή

συμπεριφορά των ιεροσπουδαστών της προκαλεί ανησυχία και στεναχώρια

στον Άγιο, ο οποίος αναγκάζεται να προτείνει την αποβολή από τη σχολή

τεσσάρων μαθητών. ΢χετική αναφορά υπάρχει στην από 9 Μαΐου 1907370

προς τις μοναχές επιστολή του, στην οποία αναφέρει ότι τελικά η

στεναχώρια του αυτή «σήμερον ἔπαυσε. Ἐδίωξα ἐκ τῆς ΢χολῆς τέσσαρας

368. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 377.

369. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 378.
370. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί, 103, σ. 203.

125
μαθητάς, δύο τῆς τετάρτης τάξεως καὶ δύο τῆς πέμπτης, οἵτινες μετὰ ἕνα

μῆνα ἀκριβῶς θὰ ἐλάμβανον τὸ δίπλωμά των. Οἱ ὑπὲρ αὐτῶν

ἐνδιαφερόμενοι ἦσαν ἰσχυροὶ· ἀλλ’ ἐπὶ τέλους σήμερον ἀπεβλήθησαν, ἀλλ’

ἄνευ πράξεως ἀποβολῆς». Παρά την τόση αγάπη του για τους μαθητές ο

Άγιος χαρακτηρίζει την αποβολή τους ως αιτία παύσης της στενοχώριας

του, που φανερώνει τόσο το ενδιαφέρον του για την πορεία της ΢χολής όσο

και την παιδαγωγική αξία της ποινής.

΢το θέμα της Θείας Μεταλήψεως ήταν αυστηρός και εξηγούσε ότι και

η μη Θεία μετάληψη «οὐχὶ ἐξ ἀνευλαβείας ἥ θρησκευτικῆς ἀδιαφορίας, ἀλλ’

ἐξ ἄκρας θρησκευτικῆς εὐλαβείας, καθ’ ἅ περὶ τούτου ἡ Διεύθυνσις δύναται

νὰ ἔχῃ θετικὰς καὶ ἀκριβεῖς πληροφορίας» καθίσταται ωφέλιμος. Έτσι

γράφει στην από 3 Ιανουαρίου 1897 371 επιστολή του εξηγώντας στο

διοικητικό συμβούλιο τον λόγο για τον οποίο δεν κοινώνησαν κάποιοι

ιεροσπουδαστές τα Φριστούγεννα. Επίσης και σε επιστολές του προς τις

μοναχές αναφέρεται στο θέμα της Θείας Κοινωνίας372.

Σο πατρικό ενδιαφέρον του Αγίου δεν περιοριζόταν στους μαθητές

αλλά και στους συγγενείς τους καθώς και στους καθηγητές. ΢την από 3

Ιουλίου 1903 επιστολή του μεταφέρει τα «ὁλόψυχα συλλυπητήρια» του ιδίου

και του συλλόγου καθηγητών προς Γ. Πασπάτη373 για τον θάνατο του γιου

του Κωνσταντίνου, ιεροσπουδαστή της σχολής. Αξίζει να μεταφερθεί ο

τρόπος με τον οποίο ο Άγιος παρηγορεί αντιλαμβανόμενος και

συμμεριζόμενος πλήρως τον πόνο που νιώθουν οι γονείς. «Αἴρω χεῖρας

ἱκέτιδας πρὸς τὸν φιλάνθρωπον Θεὸν τὸν ἰώμενον τὰ τραύματα τῶν

371. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 167.

372. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, (σσ.45-6), 47(σ.123), 51(σ.128) 52(σ.129).
373. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 185. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 126(σ.244) και 128(σ.247), γίνεται αναφορά από τον
Άγιο για τον αιφνίδιο θάνατο της κόρης «τοὖ πολυτίμου φίλου του Πασπάτη» και ζητά από
τις μοναχές να προσεύχονται για την ψυχή της κεκοιμημένης Ερριέτας και για την
παρηγοριά των γονιών της.

126
καρδιῶν, ἵνα ἐπιχέῃ βάλσαμον παρηγορίας εἰς τὴν αἱμάσσουσαν Ὑμῶν

καρδίαν, καὶ ἰάσηται αὐτήν, τὴν δὲ ψυχὴν τοὖ ἀφ’ ἡμῶν ἀποστάντος

πολυκλαύστου Κωνσταντίνου κατατάξῃ ἐν σκηναῖς δικαίων, ἐν κόλποις

Ἀβραάμ». Σα λόγια αυτά δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι ο γράφων είναι

όντως «συναλγῶν». Όπως και στην από 28 Υεβρουαρίου 1900 374

συλλυπητήρια επιστολή που στέλνει στη χήρα του αποθανόντος καθηγητή

Θ. Βενιζέλου «σεβαστοὖ καὶ πολυφιλήτου συναδέλφου»: «ἐκφράζω ἅμα τὰ

βαθύτατα συλλυπητήρια ἐμοὖ τε καὶ τοὖ συλλόγου τῶν καθηγητῶν», μαζί

με λόγια παρηγορητικά και ευχές για την ανάπαυση της ψυχής του

κεκοιμημένου375.

Ο Άγιος συνετέλεσε στην πρόοδο της Ριζαρείου κατά τα έτη της

διευθύνσεώς του376. Σο έργο αυτό όμως, το επιτέλεσε σε συνεργασία τόσο με

το διοικητικό συμβούλιο που του συμπαραστάθηκε όσο και με τους

καθηγητές της σχολής. Από τις επιστολές του γίνεται φανερή η εκτίμηση

που έτρεφε ο Άγιος για τους καθηγητές, ακόμα και αν αυτοί απέρχονταν,

καθώς και για το γνωστικό επίπεδο αυτών. Όπως ήδη έχουμε αναφέρει στις

επιστολές του προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο, σε ό, τι αφορά την επιλογή

374. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 133.

375. «ἡ ἀθανασία τῆς ψυχῆς παραμυθεῖ τοὺς πάσχοντας καὶ ἐπιχέει βάλσαμον
παρηγορίας ἐπὶ τῶν πληγῶν τῶν τρωθεισῶν καρδιῶν· ἡ ἀθανασία τῆς ψυχῆς παρέχει τὰ
ἀκεσώδυνα φάρμακα εἰς ὅλας τὰς συμφορὰς, ὅλα τὰ δεινά, *<+ καὶ φέρει, τὴν ὑπομονὴν,
τὴν καρτερίαν, τὴν εἰρήνην τῆς ψυχῆς, τὴν γαλήνην τῆς καρδιάς, ἀποκρούει τὸν
ἀπελπισμὸν, ἐμβάλλει τὴν ἐλπίδα, κρατύνει τὴν πίστιν *<+». ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΚΕΥΑΛΑ΢, Ιερά
μνημόσυνα, σ. 13.
376. ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Ιστορία, σσ. 162-3. «Ἀλλ’ εὐτυχῶς, παρὰ τὰς διακυμάνσεις
ταύτας, ἡ Ριζάρειος ΢χολή, διὰ τοὖ Διευθυντοὖ Μητροπολίτου Πενταπόλεως Νεκταρίου,
ἕνεκα τοὖ κύρους αὐτοὖ ὡς Ἱεράρχου, ἐπανεύρε τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς γαλήνην καὶ διὰ τοὖ
ἐκλεκτοὖ αὐτῆς διδακτικοὖ προσωπικοὖ ἐχώρησε πρὸς τὰ πρόσω *<+. Ὁ διευθυντὴς
ἀποκατέστησε τελείως τὸν ἐκκλησιαστικὸν χαρακτήρα τῆς ἐσωτερικῆς ζωῆς τῆς ΢χολῆς
*<+. Μέχρις αὐτοὖ ὁ Διευθυντὴς τῆς ΢χολῆς ἐστερεῖτο αὐτενεργείας ἐν τῇ ἐσωτερικῇ
διοικήσει τῆς ΢χολῆς. *<+ Ἐπί Νεκταρίου ὅμως ἐπῆλθε κανονικωτέρα τὶς ρύθμισις τῆς
ἐσωτερικῆς διοικήσεως τῆς ΢χολῆς, ὑπὸ τὴν ἄμεσον μὲν πάντοτε ἐποπτείαν τοὖ
΢υμβουλίου, ἐλευθέρως δὲ καὶ μετὰ τῆς ἀπαιτουμένης αὐτενεργείας ὑπὸ τοὖ Διευθυντοὖ
διεξαγομένης *<+».

127
καθηγητών ο Άγιος φροντίζει ενδελεχώς και εμπεριστατωμένως για την

εξασφάλιση του ανωτάτου επιπέδου των καθηγητών του, για να μπορεί να

προσφέρει στους μαθητές του το «ἄριστο», κάτι που ιδιαίτερα αγαπά ο

άγιος Νεκτάριος. ΢την από 24 Νοεμβρίου 1894 377 επιστολή του προς τον

κύριο Μ. Ευαγγελίδη, «τέως καθηγητὴν τῶν Ἑλληνικῶν γραμμάτων ἐν τῇ

Ἐκκλησιαστικῇ Ριζαρείῳ ΢χολῇ ἤδη δὲ τῆς Ἱστορίας τῆς Υιλοσοφίας ἐν τ῵

Ἐθνικ῵ Πανεπιστημίῳ», ξεχωρίζει τόσο το μορφωτικό επίπεδο του

καθηγητή που εργαζόταν στη σχολή όσο και το γεγονός ότι «οὐδέποτε ἡ

καθ’ ἡμᾶς σχολή θέλει λησμονήσει τὴν θρησκευτικὴν Ὑμῶν ἀφοσίωσιν καὶ

τὸν ἀκάματον ζῆλον καὶ τὴν φιλοπονίαν*<+ πρὸς τὴν ἱεροπρεπῆ ἅμα καὶ

ἐθνοπρεπῆ διάπλασιν καὶ διαμόρφωσιν τῆς ἐμπεπιστευμένης Ὑμῖν

νεολαίας ἀφορῶντες καὶ ἐκ παντὸς τρόπου ἀγωνιζόμενοι καὶ κοπιῶντες

πρὸς ἀνύψωσιν τοὖ γοήτρου τῆς σχολῆς», παρότι δεν συνεργάζεται πλέον

με τη σχολή. Με την παρούσα επιστολή θέλει να εκδηλώσει «τὴν

ἀπερίγραπτον λύπη ἐπὶ τῇ Ὑμετέρα ἐξ αὐτῆς ἀποχωρήσει» και

«εὐχαριστίας καὶ τὴν ἀίδιον εὐγνωμοσύνην» ήδη κατά τον πρώτο χρόνο της

θητείας του ως Διευθυντή στη Ριζάρειο.

Πολλοί από τους βιογράφους του Αγίου κάνουν λόγο για τη

φιλανθρωπία και την αφιλοχρηματία του. ΢ε όσους ιεροσπουδαστές δεν

είχαν να πληρώσουν τα δίδακτρα, προθυμοποιούνταν να πληρώσει ο ίδιος.

Σα προαναφερθέντα πνευματικά του χαρίσματα διαφαίνονται στις

παρακάτω επιστολές: Έτσι, στην από 30 Οκτωβρίου 1895 378 επιστολή του

διαβάζουμε: «Ἐγγυώμεθα ὑπὲρ τοὖ πρώην μαθητοὖ τῆς σχολῆς

Παναγιώτου Μαστρογιαννοπούλου, ὅτι ἐντὸς τριμηνίας ἀπὸ τῆς σήμερον

θέλει πληρώσει *<+ δρχ. τετρακοσίας τεσσαράκοντα τρεῖς (443) καὶ ὅτι ἐν

περιπτώσει καθυστερήσεως θέλομεν τὰς πληρώσει ἡμεῖς». Αξίζει να

377. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 132.

378. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 187-8.

128
αναφέρουμε ότι το χρηματικό αυτό ποσό ξεπερνούσε κατά πολύ το μηνιαίο

του εισόδημα, που όπως έχουμε δει, ήταν τριακόσιες δραχμές.

Η βιβλιοθήκη της Ριζαρείου στελεχώθηκε από τα έργα του Αγίου τα

περισσότερα από τα οποία χάρισε. Επίσης, στα πρακτικά της Ριζαρείου

καταγράφεται ότι «ἄνευ ἰδίας ἀμοιβῆς διδάσκει μαθήματα ἐν τῇ ΢χολῇ» 379

καθώς και ότι «λίαν ἀτελῶς» δέχεται να διδάξει μαθήματα στη σχολή380.

Σο ενδιαφέρον του Αγίου για το μέλλον των ιεροσπουδαστών ήταν

άγρυπνο. Προέβαινε σε ενέργειες τόσο για την προσπάθεια υποστήριξης

και επίτευξης των στόχων της σχολής όσο και για τη στελέχωση του

ορθόδοξου κλήρου με ικανούς λειτουργούς του Τψίστου. Σέτοια ενέργεια

του Αγίου είναι και η πρόταση προς τον Πρωθυπουργό Φαρίλαο Σρικούπη

που καταθέτει μέσω της επιστολής του στις 4 Ιουνίου 1894 381.

Σο πρόβλημα που επισημαίνει ο άγιος Νεκτάριος και με διάφορες

ενέργειες προσπαθεί να επιλύσει είναι ότι το διάστημα από την

αποφοίτηση των ιεροσπουδαστών μέχρι την ανάληψη υπηρεσίας ως ιερέων

παρεμβάλλεται ικανό χρονικό διάστημα, που μπορεί να

αποπροσανατολίσει τους ιεροσπουδαστές από την υλοποίηση του αρχικού

τους στόχου, που είναι η ιερωσύνη. Άλλωστε αυτό επιβεβαιώνει και ο

μικρός αριθμός των ιερωμένων αποφοίτων της ΢χολής. «Διὸ κατ’ ἐμὲ μόνη

ἡ περὶ αὐτῶν φροντὶς καὶ πρόνοια τῆς Κυβερνήσεως πρὸς συντήρησιν μέχρι

τοὖ ὁρίου τῆς ἡλικίας ἠδύνατο νὰ εἰσαγάγῃ τοὺς τροφίμους τῆς σχολῆς εἰς

τὸν προορισμὸν των. *<+ ἐὰν περὶ τῶν ἐγγάμων πρόκειται ἱερέων, ὧν καὶ

μεγίστη ἔχομεν ἀνάγκη, τότε προτείνω τοὺς ἑξῆς δύο τρόπους», τον

διορισμὸ τους απὸ τὸ υπουργείο ως ιεροδιδασκάλους ή δημοδιδασκάλους,

για να μπορούν να εξασφαλίζουν το μέσον του βιοπορισμού τους έως ότου

379. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 191.

380. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ.174.
381. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 212-5.

129
έρθει η ηλικία, που καθορίζουν οι κανόνες για να ιερωθούν, καθώς και τον

«καθορισμὸν τοὖ ἀριθμοὖ τῶν οἰκογενειῶν δι’ ἕκαστον ἱερέα». Προτείνει ότι

περίπου διακόσιες οικογένειες μπορούν να διαθρέψουν έναν εγγράμματο

ιερέα. Καθώς και «τὴν ἐκ τῶν ταμείων τῶν ἐκκλησιῶν μισθοδότησιν τῶν

ἱερέων τῶν ἐχόντων δίπλωμα τῆς Ριζαρείου Ἐκκλησιαστικῆς ΢χολῆς» και

ορίζει ως μισθό τις 75-100 δρχ., όπου μαζί με τα «τυχηρά» να μπορεί να

καλύψει και τις ανάγκες των ιερέων που η ενορία τους είναι μικρή.

Προτείνει, επίσης, και τροποποίηση του προγράμματος της ΢χολής

προκειμένου να καταρτιστούν πλήρως οι απόφοιτοι για τη διδασκαλία και

ερμηνεία των Αγίων Γραφών. Η επιστολή αυτή αποτυπώνει το ενδιαφέρον

του για το μέλλον της ΢χολής, των ιεροσπουδαστών, της ιερωσύνης και της

Ορθοδοξίας.

7. ΢τελέχωση Βιβλιοθήκης

Ο Άγιος ήθελε να εμπλουτιστεί η βιβλιοθήκη της ΢χολής. Για τον λόγο

αυτό, εκτός από τα βιβλία που συνέγραψε ο ίδιος και χάρισε στη

βιβλιοθήκη 382 έστειλε και διάφορες επιστολές, για να του χορηγηθούν

βιβλία, τα οποία θεωρούσε χρήσιμα και «ἀναγκαία» για τους

ιεροσπουδαστές, καθώς και ευχαριστήριες επιστολές για τις δωρεές αυτών.

Αποστέλλει την από 8 Μαΐου 1895383 επιστολή του προς την «Πρυτανείαν

382 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 286.

Προσφέρει 100 δικά του αντίτυπα του έργου του Μελέτη περί της αθανασίας της ψυχής και
περί των ιερών μνημοσύνων. Έμμεση αναφορά σε επιστολές και αποστολές έργων του
Αγίου γίνεται μέσω των πρακτικών των συνεδριάσεων του Διοικητικού ΢υμβουλίου της
Ριζαρείου όπου αντλούμε τις παρακάτω πληροφορίες: στις 21 Υεβρουαρίου 1904 στέλνεται
ευχαριστήρια επιστολή για την αποστολή του έργου του «Μελέτη περὶ τοὖ Μυστηρίου τῆς
Θείας Εὐχαριστίας», «*<+ εἰς ἕνα ἕκαστον ἐξ ἡμῶν τοὖ νέου ὑμῶν πονήματος *<+», καθώς
επίσης στις 24 ΢επτεμβρίου 1904 στέλνει ευχαριστίες για την «*< + εὐγενῆ ὑμῶν
προσφορὰν ἑνὸς ἀντιτύπου ἑκάστῳ τῶν Μελῶν τοὖ Πολυμελοὖς ΢υμβουλίου*<+» για το
έργο του «Προσευχητάριον κατανυκτικόν» και για το οποίο εγκρίθηκε η αγορά εκατό
αντιτύπων.
383. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 173.

130
Ἐθνικοὖ Πανεπιστημίου» για να «χορηγήσητε εἰς τὴν σχολὴν δεκαπέντε

(15) ἀντίτυπα» του «Σαμείου τῆς Πατρολογίας τοὖ ἐκδιδομένου ὑπὸ τοὖ

πρώην Μητροπολίτου Λαρίσης κυρίου Δωροθέου», στην οποία αναφέρει ότι

«*<+ παρετηρήσαμεν ὅτι ἐν τῇ τῶν πλεοναζόντων βιβλίων ἀποθήκῃ αὐτῆς

ὑπάρχουσι πλεῖσθ’ ὅσα ἀντίτυπα *<+. Ἐπειδὴ τοὖ ἐν λόγῳ συγγράμματος

οὐδὲν ἀντίτυπον ὑπάρχει ἐν τῇ τῆς καθ’ ἡμᾶς σχολῆς βιβλιοθήκη, οἱ δὲ

μαθηταὶ τῆς ἀνωτέρας τάξεως μεγίστην ἀνάγκην αὐτοὖ ἔχουσι,

παρακαλοὖμεν Ὑμᾶς, Κύριε Πρύτανι, ὅπως εὐδοκήσητε νὰ χορηγήσητε εἰς

τὴν σχολὴν δεκαπέντε (15) ἀντίτυπα *<+». Επίσης, προς Α. Μ. Πατριάρχη

Ιεροσολύμων όπου με την από 13 Ιανουαρίου 1899384 επιστολή ενημερώνει

ότι οι μαθητές της ανωτάτης τάξεως «*<+ περὶ τὴν ἱερὰν ρητορείαν

ἀσχολούμενοι ἔχουσι μεγάλην ἀνάγκην τῆς ὑπὸ τοὖ μακαρίτου Βενιαμὶν

Ἰωαννίδου Ἐκδοθείσης Ρητορείας τῶν Ἑλλήνων πατέρων. Γινώσκοντες τὰ

φιλόμουσσα τῆς Ὑ. Μακαριότητος αἰσθήματα *<+ παρακαλοὖμεν Αὐτὴν

ὅπως εὐδοκήσῃ νὰ διατάξῃ τὴν ἀποστολὴν εἴκοσι (20) ἀντιτύπων ἐκ τοὖ

εἰρημένου βιβλίου καὶ δύο (2) ἀντιτύπων τοὖ περιγραφικοὖ καταλόγου τῆς

τοὖ Παναγίου Σάφου βιβλιοθήκης διὰ τὴν σχολὴν καὶ διὰ τὸ ἄτομον ἡμῶν».

Επίσης, στην από 16 Υεβρουαρίου 1896 385 επιστολή του λόγω της

αυξανομένης σημασίας του κινήματος των Παλαιοκαθολικών, «οἵτινες τὸν

ἀφόρητον τοὖ Παπικοὖ δεσποτισμοὖ ζυγὸν ἀποστήσαντες ἐπιζητοὖσι καὶ

ἐπιδιώκουσι τὴν μετὰ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἕνωσιν»,

εκφράζει την άποψη ότι και η Ριζάρειος ως Εκκλησιαστική σχολή θα έπρεπε

να συγκαταλεχτεί μεταξύ των συνδρομητών του Διεθνούς περιοδικού

«Revue Internationale de theologie», στο οποίο δημοσιεύονται πάρα πολύ

σημαντικές πραγματείες και άρθρα σχετικά με την ένωση των εκκλησιών,

384. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 173.

Πρόκειται για τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δαμιανό (1897-1931). Βλ. ΖΗΖΙΟΤΛΑ΢,
«Εκκλησιαστική Ιστορία», στ. 842.
385. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 248-9.

131
και προτείνει τη ψήφιση της συνδρομής στο περιοδικό. ΢ύμφωνα με τη

αφήγηση του Φονδρόπουλου 386 , ο Άγιος μεσολάβησε στο ζήτημα των

Παλαικαθολικών του Λονδίνου για την ένωσή τους με την Ανατολική

Ορθόδοξη Εκκλησία.

Ευχαριστήριες επιστολές για την παραλαβή βιβλίων αποστέλλει τόσο

προς τον Αρχιμανδρίτη Απόστολο Φριστοδούλου στην Κωνσταντινούπολη

για το «ἀντίτυπον τῆς ὑπ’ Αὐτῆς φιλοπονηθείσης καὶ ἐκδοθείσης

Πατρολογίας ἥ Ἐκκλησιαστικῆς φιλολογίας»387 όσο και με έγγραφο στις 12

Ιουνίου 1899 «εὐχαριστεῖ τὸν ὑποπρόξενο τῆς Ἀμερικῆς καὶ ἔφορο τῆς

Ριζαρείου ΢χολῆς Λ. Νικολαΐδη γιὰ τὴν δωρεὰ 479 βιβλίων». Με τη σειρά

του ο Άγιος του στέλνει πέντε αντίτυπα των έργων του Ιερά Κατήχησις,

Ποιμαντική καὶ Επικαί και ελεγειακαί γνώμαι388.

8. Εκδόσεις έργων του

Από τις επιστολές προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο γίνονται γνωστές

τόσο οι προσπάθειες του Αγίου για ανεύρεση οικονομικής ενίσχυσης για

την έκδοση των συγγραμμάτων του όσο και για την ανθηρή και άοκνη

συγγραφική δραστηριότητά του. Έχουμε ήδη αναφερθεί στις επιστολές που

αφορούν τις εκδόσεις διδακτικών εγχειριδίων για τη σχολή. ΢τη συνέχεια

ακολουθούν επιστολές, όπου γίνεται αναφορά σε επιπλέον εκδόσεις

συγγραμμάτων. ΢την από 22 ΢επτεμβρίου 1900389 επιστολή του διαβάζουμε:

«΢υντάξας ἔργον καθαρῶς ἀπολογητικὸν ὑπὸ τὸν τίτλον Φριστολογία ἤτοι

περὶ τοῦ θείου χαρακτῆρος καὶ τοῦ ἔργου τοῦ ΢ωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Φριστοῦ

καὶ περὶ τῆς πληρώσεως τῶν προφητειῶν ἐν τῷ προσώπου Αὐτοῦ *<+

ὑποβάλλω μετὰ θάρρους πρὸς τὸ ΢εβ. ΢υμβούλιον αἴτησιν πρὸς

386. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 206-7.

387. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 247.
388. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 197.
389. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 282.

132
ὑποστήριξιν τοὖ ἔργου, τοὖ τοσοὖτον ὠφελίμου καὶ χρησιμοτάτου τοῖς

πᾶσιν, ἰδίᾳ δὲ τοῖς μαθηταῖς, εὔελπις ὡς ὅτι ἡ αἴτησίς μου γενήσεται δεκτὴ

*<+. Ἡ δὲ ὑπὲρ τῆς ἐκδόσεως αὐτοὖ δαπάνη θέλει φθάσει μέχρι 1.200 ἥ 1.300

δραχμῶν διὰ χίλια ἀντίτυπα. Ἐὰν τὸ ΢εβ. ΢υμβούλιον εὐηρεστεῖτο νὰ

καταβάλῃ τοὐλάχιστον τὸ ἓν τρίτον τῆς δαπάνης, οὐ μόνον θὰ συντελέσῃ

εἰς τὴν ἔκδοσιν κοινωφελεστάτου ἔργου, ἀλλὰ καὶ μεγάλης εὐεργεσίας θὰ

ἐγίνετο πρόξενος πρὸς τὸ χριστιανικὸν πλήρωμα καθόλου». Σο Πολυμελές

΢υμβούλιο σε συνεδρίασή του στις 9 Οκτωβρίου 1900 καταγράφει στην

απόφασή του ότι «ἀπεδέχθη τὴν αἴτησην τοὖ Διευθυντοὖ» και στη

συνέχεια, στις 2 Νοεμβρίου 1900 το «Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν

ἐνέκρινε τὴν ἀπόφαση τοὖ Πολ. ΢υμβουλίου καὶ ἐχορήγησε τὴν ἐκ δραχ.

τετρακοσίων (400) αἰτηθεῖσαν πίστωσιν»390. Ο άγιος Νεκτάριος, σύμφωνα με

το βιβλίο εξερχομένων εγγράφων του Διοικητικού ΢υμβουλίου της

Ριζαρείου, παρακάλεσε εγγράφως το συμβούλιο της σχολής να γίνει

αρωγός στο υπό έκδοση σύγγραμμά του Μελέτη περὶ της αθανασίας της

ψυχής και περὶ των ιερών Μνημοσύνων 391 , το οποίο «*<+ μετὰ μεγάλης

λύπης ἠναγκάσθη νὰ μὴ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν ὑμῶν περὶ τῆς

ὑποστηρίξεως τοὖ νέου ὑμῶν φιλοπονήματος*<+». Ψς απάντηση στην

παραπάνω άρνηση συνδρομής του Διοικητικού ΢υμβουλίου, λόγω

οικονομικής αδυναμίας, ο Άγιος προσφέρει εκατό αντίτυπα του

προαναφερθέντος συγγράμματος για τη βιβλιοθήκη, όπως μαθαίνουμε από

το βιβλίο εξερχομένων εγγράφων του Διοικητικού ΢υμβουλίου της

Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής392. Επίσης, στην από 15 Νοεμβρίου 1902393

επιστολή του πληροφορούμαστε για την έκδοση ενός ογκώδους

συγγράμματος με τίτλο Ευαγγελικὴ Ιστορία δι’ αρμονίας των κειμένων των

390. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος σ. 283.

391. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 286.
392. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 286.
393. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 289-290.

133
Ιερών Ευαγγελιστών Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννου394, στην οποία

περιγράφεται το βιβλίο, η σπουδαιότητα, η αναγκαιότητα και η ευχρηστία

του: «*<+ Σοιοὖτον ἔργον παρ’ ἡμῖν δὲν ὑπάρχει. Εἰργάσθημεν ὅπως

παράσχωμεν τοῖς μαθηταῖς τῆς σχολῆς καὶ τοῖς χριστιανοῖς τέλειον ἔργον

Ἱερᾶς Εὐαγγελικῆς Ἱστορίας, ἐν ᾦ ἐμπεριέχονται μέχρι κεραίας ἅπαντα τὰ

κείμενα τῶν Ἱερῶν Εὐαγγελίων, καὶ συντελέσωμεν εἰς τὴν ἀρτιωτέραν

θεολογικὴν μόρφωσιν αὐτῶν». Ενδιαφέρεται όχι μόνο για την τέλεια

κατάρτιση των ιεροσπουδαστών αλλά και για όλους τους χριστιανούς. Ένα

τέτοιο έργο όμως απαιτούσε και μεγάλη δαπάνη για την έκδοσή του, για

την οποία ζητά επίκουρο το Διοικητικό ΢υμβούλιο της ΢χολής, διότι, όπως

αναφέρει στην ίδια επιστολή, «ἀδυνατῶ ἄνευ τινός συνδρομῆς νὰ ὑποστῶ».

Σο συμβούλιο τελικά σε συνεδρίασή του στις 16 Νοεμβρίου 1902 «*<+

ἐνέκρινε νὰ χορηγηθῶσιν Ὑμῖν δραχμαί πεντακόσιοι (500) *<+»395. Σο 1904

ολοκληρώνεται η έκδοση έργου με τίτλο Σο Γνώθι ΢αὐτὸν ήτοι μελέται

θρησκευτικαὶ και ηθικαὶ εικονίζουσαι τον θρησκευτικόν και ηθικὸν

χαρακτήρα του ανθρώπου και την εικόνα της ψυχής ως εν κατόπτρω

ινδαλματίζουσαι 396 , έργο για το οποίο, μετά από επιστολή του Αγίου, το

Πολυμελές ΢υμβούλιο αποφασίζει την «αγορά 72 αντιτύπων»397.

΢υνολικά ο άγιος Νεκτάριος το 1904 εξέδωσε τα έργα: Γνώθι σαυτόν,

Περὶ του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, Προσευχητάριον Κατανυκτικόν,

Περὶ της μητρός του Κυρίου, Περὶ των αγίων του Θεού, συνολικά 5 έργα.

Μέσα από τις επιστολές προς τις μοναχές αντλούμε πληροφορίες για

τις εκδόσεις των έργων του Πανδέκτης, Θεοτοκάριο, Ιερατικό Εγκόλπιο398 και

Χαλτήρι399.

394. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 289.

395. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 290.
396. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 293.
397. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 294.
398. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 91, σ. 180.

134
9. Παραίτηση του Αγίου από τη θέση του διευθυντή της Ριζαρείου

Εκκλησιαστικής ΢χολής

Η άοκνη και ανύστακτη παρουσία του ως ΢χολάρχη στη Ριζάρειο

Εκκλησιαστική ΢χολή τόσο εντός όσο και εκτός αυτής αποκαλύφθηκε με

γλαφυρότητα μέσα από τις παραπάνω επιστολές. Η υγεία του 400 ήταν

αρκετά επισφαλής και οι ευθύνες προς τις νεοεισερχόμενες στο μοναστικό

στάδιο μοναχές της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος στην Αίγινα μεγάλες.

Καθοδηγούσε μέσω επιστολών, όμως η εκεί παρουσία του κρίθηκε από τον

Άγιο επιβεβλημένη. Έτσι λοιπόν, στις 7 Υεβρουαρίου 1908401 καταθέτει την

παραίτησή του, αυτή τη φορά όχι γιατί τον αντιμάχονταν αλλά γιατί «*<+

διαπονηθείς τὸ σῶμα καὶ ὑποκύπτων συνεχῶς εἰς ἀσθενείας, αἰσθάνομαι

ἐμαυτὸν ἀνίσχυρον, νὰ φέρω τὰ τῆς Διευθύνσεως τῆς σχολῆς σπουδαία

καθήκοντα, διὸ καὶ προάγομαι μετὰ πολλῆς λύπης, νὰ δηλώσω ὑμῖν, ὅτι

παραιτοὖμαι τῆς Διευθύνσεως τῆς σχολῆς καὶ εὔχομαι ἀπὸ καρδίας, ὅπως ὁ

Θεὸς ὑμᾶς μὲν εὐλογῇ, ἐργαζομένους ὑπὲρ τοὖ ἀγαθοὖ, τὴν δὲ σχολήν, τὴν

ὁποίαν ἠγάπησα ἀπὸ μέσης καρδίας, σκέπῃ καὶ προάγῃ πρὸς ἐκπλήρωσιν

τοὖ ὑψηλοὖ αὐτῆς σκοποὖ *<+».

΢τη συνέχεια παραθέτουμε τις ενέργειες του ΢υμβουλίου, από τις

οποίες φαίνεται ότι αναγνωρίζεται η ακάματος προσπάθεια του Αγίου,

προσπαθώντας να του εξασφαλίσουν ένα ποσό για σύνταξη, η οποία

αρχικά προτάθηκε στις τριακόσιες δραχμές τον μήνα και στο τέλος

κατέληξε στις εκατόν πενήντα, ως καθρέφτισμα της αγαστής συνεργασίας

μεταξύ της Διευθύνσεως της Ριζαρείου και του Διοικητικού ΢υμβουλίου.

399. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 54, σ. 131.

400 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, (σ.47), 126(σ.244), 127(σ.246) και
128(σ.247).
401. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 255-6.
Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 276. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος
Νεκτάριος, σ. 41.

135
 Σο Πολυμελές ΢υμβούλιο στις 11 Υεβρουαρίου 1908 «*...+ ἀναγνωρίζον

τὰς παρασχεθείσας ὑπ’ αὐτοὖ ὑπηρεσίας τῇ σχολῇ, θέλει παράσχῃ ἐν

καιρ῵ περίθαλψιν ἐκ δρχ. 300 μηνιαίως*<+402. Αποστέλλει έγγραφο και προς

το επί των Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Εκπαιδεύσεως Τπουργείο στις

9 Μαρτίου 1908403 ζητώντας να «ἐπιτρέψῃ τ῵ ΢υμβουλίῳ ἵνα ἐκ τοὖ τακτικοὖ

προϋπολογισμοὖ αὐτοὖ χορηγῇ μηνιαίαν περίθαλψιν ἐκ δραχ. 300 εἰς τὸν

παραιτούμενον Διευθυντὴν ΢εβ. Κ. Νεκτάριον, καθόσον ο὘τος ἐπὶ μακρὰν

σειρὰν ἐτῶν διευθύνας τὴν σχολὴν ἀποχωρεῖ ταύτης ἕνεκα λόγων ὑγιείας

μηδ’ ἔχων ἄλλον τινὰ πόρον ζωῆς». Σο Τπουργείο ενέκρινε περίθαλψη

διακοσίων πεντήκοντα δραχμών μηνιαίως404. Ο Άγιος στην από 25 Απριλίου

1908 405 επιστολή του προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο εκφράζοντας την

ευγνωμοσύνη του γράφει ευχόμενος «*<+ ἀπὸ καρδίας τ’ ἄριστα καὶ

διατελῶ διάπυρος πρὸς Θεὸν εὐχέτης». ΢ε επόμενες συνεδριάσεις του

Πολυμελούς ΢υνεδρίου αρχικά η σύνταξη «περιορίσθη εἰς δραχ. 200

μηνιαίως» και στις 18 Απριλίου 1915 «*<+ ἀναγκαῖον ἐθεώρησε τὸ

΢υμβούλιο νὰ παράσχῃ χορήγημα *<+ δραχ. 150»406.

402. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 256. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 277. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί
Επιστολαί 130, σ. 250.
403. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 258
404. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 262-3.
Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 42.
405. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 265.
406. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 263-5.

136
ΙΙ. Εξωσχολική δράση του Αγίου Νεκταρίου κατά τη ΢χολαρχία του στη

Ριζάρειο

Ο ρόλος του ως Διευθυντή της Ριζαρείου ήταν, όπως αναλύσαμε,

εξαιρετικά απαιτητικός. Παρόλα αυτά, η παρουσία του και εκτός ορίων της

΢χολής είναι έντονη, καθώς στηρίζει, διδάσκει, συγγράφει, ποιμαίνει,

ιερουργεί, κηρύττει, διοικεί και γενικά ανταποκρίνεται θετικά σε κάθε

κάλεσμα του Μητροπολίτη και όσων τον επικαλούνταν. ΢υγκεκριμένα, ο

Άγιος αποδέχεται πρόταση συνεργασίας με την εκκλησιαστική εφημερίδα

του Ιερού ΢υνδέσμου υπό την Προεδρία του Μητροπολίτη Γερμανού

Καλλιγά (1889-1896)407 και του Διευθυντή αυτής κ. Ι. Μεσολωρά408. ΢κοπός

της εφημερίδας, σύμφωνα με το κείμενο της από 17 Νοεμβρίου 1895

επιστολής409 του λογίου Ιεράρχη, είναι «*<+ νὰ ὑποστηρίξῃ τὰ δίκαια τοὖ

κλήρου καὶ τῆς Ἐκκλησίας καὶ διαδίδῃ τὰς εὐαγγελικὰς ἀληθείας πρὸς

ποδηγέτησιν τοὖ χριστεπωνύμου λαοὖ». Για το λόγο αυτό, στην

προαναφερθείσα επιστολή του προς τον Μητροπολίτη Αθηνών Γερμανό

Καλλιγά, ο Άγιος προσθέτει τα εξής: «Ἀποδεχόμενος τὴν τιμὴν τῆς

συνεργασίας, ἐκφράζω πρὸς Ὑμᾶς καὶ τὸν Διευθυντὴν τῆς Εφημερίδας

κύριον Ι. Μεσολωράν τὰς ἐγκαρδίους εὐχαριστίας μου καὶ διαβεβαιῶ *<+ ὅτι

κατὰ τὸ μέτρον τῶν δυνάμεών μου καὶ τὸν χρόνον τῆς εὐκαιρίας φιλοτίμως

θέλει ἀνταποκριθῇ πρός τε τὴν τόσην τιμὴν καὶ ὑπόληψιν καὶ τὰς εὐγενεῖς

ἀξιώσεις Αὐτῆς καὶ τοὖ Ἱεροὖ ΢υνδέσμου πρὸς ἐπίτευξην τοὖ

ἐπιζητούμενου Ἱεροὖ σκοποὖ». Ανατέθηκε επίσης στον Άγιο από τον

Μητροπολίτη Αθηνών και πρόεδρο του συνδέσμου κληρικών της Αθήνας

Θεόκλητο, η συνεργασία του με την εφημερίδα του συνδέσμου

«ἀποδεχόμενος τὴν τιμὴν τῆς συνεργασίας, ἐκφράζω *<+ τὰς ἐγκαρδίους

407. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 102.

408. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 150.
409. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 188.

137
μου εὐχαριστίας *<+»410, η διδασκαλία μαθημάτων στους ιεροψάλτες του

Ψδείου 411 καθώς και το θείο κήρυγμα σε ναούς του Πειραιά για την

αντιμετώπιση των αιρέσεων 412.

΢την επιστολή, που ο Άγιος ως πρόεδρος της επιτροπείας του

΢υλλόγου των Μικρασιατών «η Ανατολή»413 αποστέλλει προς το σεβαστό

΢υμβούλιο της Εκκλησιαστικής Ριζαρείου ΢χολής στις 3 Απριλίου 1895 «Ἐκ

τῆς ἐγκλείστου ἐντύπου παρακλήσεως»414, ενημερώνει αρχικά αφενός για

την «*<+ πανωλεθρίαν ἑνὸς τῶν κραταιῶν προπυργίων τοὖ ἐν Πόντῳ

Ἑλληνισμοὖ καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας», όπου φωτιά κατέκαψε τη ΢ινώπη και

αφετέρου για τους «τῆς διασώσεως τῆς φυλῆς καὶ τῆς θρησκείας ἡμῶν ἐν

ταῖς χώραις τοὖ Πόντου εὐγενεῖς ἀγῶνας τῆς ἀρχαιοτάτης πόλεως

΢ινώπης*...+», η οποία αντιμετωπίζει πολλούς κινδύνους. Αναφέρει ότι:

«ὀλεθριώτατος ἀπὸ τε τῆς Ἀμερικῆς καὶ τῆς ἑσπερίας Εὐρώπης

θρησκευτικὸς προσηλυτισμός, διαιρέσας τοὺς Ἕλληνας πολλαχοὖ τοὖ

Πόντου εἰς Ὀρθοδόξους καὶ Διαμαρτυρομένους καὶ Καθολικοὺς καὶ

προκαλέσας ὡς ἀρχὴν ὠδίνων τὰς ὑμῖν ἤδη γνωστὰς αἱματηρὰς μεταξὺ

Ἑλλήνων Ὀρθοδόξων καὶ Ἑλλήνων Διαμαρτυρομένων σκηνὰς - ἔγνωμεν ν’

ἀνάψωμεν πάλιν ἐν ΢ινώπῃ τὸ ἀποσβεσθὲν ἱερὸν πὖρ τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ

τοὖ Ἑλληνισμοὖ *<+» και να «*<+ ἀνελάβομεν δῆτα δὲ ν’ ἀνιδρύσωμεν δι’

ἐράνων τὰ ἀποτεφρωθέντα ἐκπαιδευτήρια καὶ ν’ ἀναζωογονήσωμεν τὴν

410. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 149-150.

411. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 29, σ. 85.
412. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 130, σ. 250.
413. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 346-7.
414 . ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 348.
«ΠΑΡΑΚΛΗ΢Ι΢ ΤΠΕΡ ΣΨΝ ΢ΙΝΨΠΕΨΝ ΠΡΟ΢ ΣΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΚΟΙΝΟΝ». ΢το έντυπο
της παρακλήσεως παρέχονται πληροφορίες όπως ότι η πυρκαϊά κατέκαυσε εκκλησίες και
σχολεία καθώς και ότι περίπου δύο χιλιάδες πρώην εύποροι Έλληνες νυν άστεγοι,
πεινασμένοι και γυμνοί υποφέρουν από το δριμύ ψύχος του χειμώνα. Για τον λόγο αυτό,
«*<+ ἐξαιτούμεθα τὸν ὀβολὸν παντός συμπολίτου ἡμῶν πρὸς σμικράν ἀνακούφισιν καὶ
παραμυθίαν τῶν δυστυχησάντων εὐγενῶν ἀδερφῶν ἡμῶν ΢ινωπέων. *<+ Ἐν Ἀθήναις τῇ 2
Υεβρουαρίου 1895».

138
ἐκκλησίαν, τὰς δύο ταύτας ἱερὰς ἐστίας, τὰς δυναμένας νὰ περισυλλέξωσι

πάλιν περὶ τὸ ἱερὸν αὐτῶν πὖρ τοὺς νὖν ἐν διαλύσει διατελοὖντας

΢ινωπεῖς». Γιατί πιστεύει ότι, αν «διαρκοπισθῶσιν οἱ φρουροὶ τοὖ

καταπεσόντος τούτου πύργου τῆς ἐν Πόντῳ Ὀρθοδοξίας καὶ τῶν

Ἑλληνικῶν γραμμάτων, ἀνυπολόγιστος θὰ ἐπέλθῃ ἡμῖν θρησκευτικὴ καὶ

ἐνθικὴ συμφορά *...+». Για τον λόγο αυτό, την ενίσχυση του θρησκευτικού

και εθνικού φρονήματος, ζητά από το συμβούλιο «ἵνα εὐδοκήσαντες

παρασκευάσητε ἐν τ῵ ὑμετέρῳ θρησκευτικῶν καὶ ἐθνικῶν ἀνδρῶν

φυτωρίῳ, ὃ καθίδρυσαν αἱ εὐσεβεῖς καὶ φιλογενέσταται ψυχαὶ τῶν ἀοιδίμων

Ριζαρῶν, ἕναν γενναῖον καὶ δεξιὸν στρατιώτην ἐκ ΢ινώπης, ὅπως ὡς ἱερεὺς

καὶ διδάσκαλος ὁδηγῇ καὶ ἐπιθαρρύνῃ τὴν ἐν ΢ινώπῃ καὶ τοῖς πέριξ ὑπὸ

ποικίλων καὶ φοβερῶν ἐχθρῶν περιστοιχιζομένην εὐγενῆ Ἑλλήνων

Ὀρθοδόξων στρατιάν *<+». Εκτός από την πρακτική βοήθεια και ενίσχυση ο

Άγιος προσπαθεί να διασφαλίσει και την πνευματική, τόσο για τους

κατοίκους της ΢ινώπης και τις γύρω σ΄ αυτήν περιοχές όσο και για όλον τον

Ελληνισμό και την Ορθοδοξία.

1. ΢τάση του Αγίου Νεκταρίου στον Μακεδονικό Αγώνα

Παρόλο που ο Άγιος τιμώρησε 415 ως διευθυντής της Ριζαρείου την

απόδραση και την εγγραφή στους εθελοντές του Μακεδονικού Αγώνα

μαθητές του, με στόχο τη διατήρηση της τάξης και ευταξίας της σχολής, σε

επιστολή του στις 21 Οκτωβρίου 1904416 ενημερώνει πως ο ίδιος καθώς και ο

σύλλογος των κ.κ. καθηγητών της σχολής «*<+ ἐνέκρινε καὶ ἀποφάσισεν,

ἵνα καὶ αὔτη παρευρεθῇ εἰς τὸ αὔριον ἐν τ῵ Μητροπολιτικ῵ να῵

τελεσθησόμενον μνημόσυνον τοὖ ἀειμνήστου Παὖλου Μελᾶ».

415. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 377-8.

416. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 379.

139
 Επιπλέον, στην από 21 Υεβρουαρίου 1904 417 επιστολή του γίνεται

αναφορά στη διενέργεια εράνου προς ενίσχυση του Μακεδονικού Αγώνα.

΢υγκεκριμένα: «Ἐνεργηθέντος ἐράνου ὑπὲρ τῶν Μακεδόνων μεταξὺ τῶν

καθηγητῶν καὶ μαθητῶν τῆς σχολῆς καὶ εἰσπραχθέντος ποσοὖ ἐκ δρχ. 155,

πρὶν ἥ ἀποστείλωμεν τοὖτο εἰς τὴν ἐπίκουρον Ἐπιτροπείαν προτείνομεν εἰς

Ὑμᾶς, ἐὰν εὐαρεστηθῆτε, νὰ προσθέσητε καὶ Ὑμεῖς εἰς τὸ διαληφθὲν

ποσόν». Υανερώνεται τόσο η διάθεση του για βοήθεια όσο και η προθυμία

του να προτρέψει και άλλους προς την παροχή αυτής.

Επίσης έχουμε ήδη αναφέρει τις ενέργειες του Αγίου για τους

Μακεδόνες μαθητές καθώς και την αλληλογραφία του με τον Μητροπολίτη

Γρεβενών Γερμανό Καραβαγγέλη.

2. ΢ύνδεσμος με σύλλογο Ηπειρωτών

Οι ιδρυτές της Ριζαρείου καταγόταν από την Ήπειρο καθώς και ο

Άγιος, είχε καταγωγή «πατρόθεν» από την Ήπειρο418. ΢υνεπώς οι δεσμοί με

τον τόπο αυτό ήταν ισχυροί. Έτσι, μετά από πρόσκληση του συλλόγου

Ηπειρωτών την Κυριακή 17 Ιανουαρίου 1899 και Δευτέρα 17 Ιανουαρίου 1900

γιορτή του αγίου Νεομάρτυρος Γεωργίου πολιούχο του συλλόγου και της

πόλης των Ιωαννίνων, λειτούργησε στο ναό της Παναγίας

Φρυσοσπηλαιώτισσας 419 . Πληροφορίες σχετικά μας δίνουν τόσο η από 12

Ιανουαρίου 1899420 επιστολή του που ενημερώνει το Διοικητικό ΢υμβούλιο

ότι «συνεπείᾳ προσκλήσεως ὑπὸ τῆς τοὖ Ἡπειρωτικοὖ ΢υλλόγου

417. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 379.

418. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 19.
419. ΑΣΣΑΡΣ, Ένας φάρος, σ. 9. Ο ιερός ναός της Παναγίας της Φρυσοσπηλαιώτισσας
βρίσκεται στην οδό Αιόλου στην Αθήνα και χρονολογείται από το 1705. Φαρακτηρίζεται δε
από τον πρωτοπρεσβύτερο Αθανάσιο Α. Αττάρτ «ένας φάρος στην καρδιά της Αθήνας η
Φρυσοσπηλαιώτισσα» στον ομώνυμο τίτλο του βιβλίου του. Η Φρυσή εικόνα της Παναγίας
αποτελεί δωρεά της ιεράς Μονής του Μεγάλου ΢πηλαίου.
420. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 421.

140
ἐπιτροπείας, ἵνα τῇ προσεχῇ Κυριακὴ (17 μεσοὖντος) ἐπετείῳ ἑορτὴ τοὖ

Νεομάρτυρος Ἁγίου Γεωργίου ἱερουργήσωμεν ἐν τ῵ εὐαγῇ να῵ τῆς

Φρυσοσπηλαιωτίσσης 421
, παρακαλοὖμεν Ὑμᾶς ὅπως ἐπιτρέψητε νὰ

συμπαραλάβωμεν καὶ τοὺς μαθητὰς κατὰ τὰ ἀνέκαθεν κρατοὖντα» όσο και

η από 13 Ιανουαρίου 1900 422 επιστολή του, με την οποία «ἀνακοινοὖντες

Ὑμῖν, ὅτι χθὲς προσελθοὖσα τριμελῆς ἀντιπροσωπεία Ἡπειρωτῶν

παρεκάλεσεν ἡμᾶς, ἵνα τῇ προσεχῇ Δευτέρα, ἐπετείῳ ἑορτῇ τοὖ

Νεομάρτυρος Ἁγίου Γεωργίου ἱερουργήσωμεν ἐν τ῵ Ἱερ῵ Να῵ τῆς

Φρυσοσπηλαιωτίσσης συνοδευόμενοι καὶ ὑπὸ τῶν μαθητῶν τῆς σχολῆς,

ἐξαιτούμεθα τὰς Ὑμετέρας ὁδηγίας περὶ τοὖ πρακτέου διὰ τὰ περαιτέρῳ».

Επίσης στον ναό της Φρυσοσπηλαιώτισσας χειροτόνησε Μετσοβίτη

μαθητή της Ριζαρείου σε Διάκονο 423 , ο οποίος αρκετά χρόνια αργότερα

χειροτονήθηκε Αρχιμανδρίτης (1895).

3. Αλληλογραφία με κατοίκους από το Λιθί της Φίου

΢την από 3 Μαρτίου 1899 επιστολή του «πρὸς τοὺς Ἀξιοτίμους

ἐκτελεστάς τῆς Διαθήκης 424 τοὖ ἀοιδίμου Ἀνδρέου ΢υγγροὖ 425 Κυρίους

Ἀνδρέαν Νομικόν, Γ.Δ. Ἀντωνόπουλον καὶ Ν. Υραγκούλην» 426 όπου

μεταφέρει ακριβώς τις απαιτήσεις των κληρονόμων του Λιθίου Φίου καθώς

και για το λόγο του ασφαλούς «πρὸς πλείονα βεβαίωσιν καὶ πρὸς ἀπόδειξιν

ταύτης τοῖς ἐκ τοὖ χωρίου ἀπαιτηταῖς» αποστέλλει συνημμένα και τη δική

τους προς αυτόν επιστολή.

421. ΑΣΣΑΡΣ, Ένας φάρος, σ. 23.

422. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 421.
423. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 164.
424. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 186-7.
425. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 158. Ο Ανδρέας ΢υγγρός ήταν
τραπεζίτης της Ηπειροθεσσαλικής τράπεζας.
426. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 350. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 48-9.

141
 ΢την επιστολή των Φιωτών προς τον Άγιο στις 26 Οκτωβρίου 1906

γίνεται αναφορά για την επιστολή του Άγίου που είχε αποστείλει στις 30

΢επτεμβρίου 1906: «μετὰ τῆς ἐγκλείστου ἐν αὐτῇ συναλλαγματικῆς λιρῶν

Ἀγγλικῶν 55 18/7, τῆς ἀξίας δηλ. τῶν 15 λαχειοφόρων ὁμολογιῶν,

ἀναλογουσῶν μετὰ τῶν ἐξόδων εἰς δραχμὰς 1530,75, λαβόντες προσέτι

παρὰ τοὖ ἰδίου πρωτοσυγκέλου καὶ τὰς τρεῖς ὑποληφθεῖσας ὁμολογίας *<+

εὐχαριστοὖμεν Ὑμῖν, ὡς καὶ τῇ ἀξιοτίμῳ Διευθύνσῃ τῆς Σραπέζης»427. Εδώ

αποκαλύπτεται το περιεχόμενο της επιστολής του Αγίου, η ελεημοσύνη

του, η επίδρασή του προς τον Ανδρέα ΢υγγρό, ο οποίος εμπνέεται από τον

Άγιο και συνδράμει οικονομικά τους συμπατριώτες του, στο μεγαλείο του

Αγίου που παντού και για όλους μεριμνούσε. Εκτός όμως από την ύλη

φρόντιζε να ενισχύεται και το πνεύμα. Πάλι σε ευχαριστήρια προς τον

Πενταπόλεως Νεκτάριο επιστολή στις 24 Μαΐου 1914 του εφόρου των

ορθοδόξων δημοσίων σχολείων της Φίου, Μητροπολίτη Ιερωνύμου, γίνεται

αναφορά για την προσφορά βιβλίων του στη βιβλιοθήκη του γυμνασίου της

Φίου. Πρόκειται για το Περί των αιτιών του σχίσματος και το Περί μίας,

αγίας, καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας428.

4. Επίσκεψη στο Άγιον Όρος

΢την από 4 Ιουνίου 1898429 επιστολή του προς το Διοικητικό ΢υμβούλιο

αναφέρει ότι «προτιθέμενοι μετὰ τὰς γενικὰς ἐξετάσεις καὶ τὴν ἀπονομὴν

τοὖ βραβείου καὶ τῶν πτυχίων νὰ μεταβῶμεν εἰς τὸ Ἅγιον Ὅρος πρὸς

ἐπίσκεψιν τῶν ἐκεῖ βιβλιοθηκῶν καὶ μελέτην χάριν τῶν ἰδιαιτέρων

συγγραφικῶν ἐργασιῶν παρακαλοὖμεν *<+ νὰ ἐκζητηθεῖ *<+ ἄδεια

427. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 49.

428. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 49.
429. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 406-7.

142
διμήνου ἀπουσίας ἀπὸ τῆς ΢χολῆς». Επίσης, στην από 22 Ιουνίου 1898430

επιστολή του αναφέρεται ότι σχεδιάζει ταξίδι στο Άγιον Όρος, γι’ αυτό ζητά

«νὰ προκαταβληθῶσιν ἡμῖν εἰ δυνατὸν αἱ μισθοδοσίαι τῶν μηνῶν Ἰουλίου

καὶ Αὐγούστου διότι ἡ μελετωμένη ἐκδρομὴ εἰς Ἅγιον Ὅρος ἀπαιτεῖ

δαπάνας». Αναχωρεί για το Άγιο Όρος στις 25 Ιουνίου με τη σχετική άδεια

του Οικουμενικού Πατριαρχείου431: «ἡμᾶς ἀπερχομένους σήμερον εἰς Ἅγιον

Ὄρος» και ως αναπληρωτή του ορίζει τον Οικονόμο της σχολής.

Παρατηρούμε ότι γράφει αυτό που ζητά ευγενικά, «παρακαλοὖμεν», αλλά

χωρίς περιστροφές, αυτό ακριβώς που θέλει και τον λόγο για τον οποίο το

θέλει, χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις πλέον των απαιτουμένων. Κατά τη

διάρκεια της ΢χολαρχίας της Ριζαρείου αυτή ήταν η πρώτη και μοναδική

φορά που επισκέφτηκε το Άγιο Όρος ως προσκυνητής. Μετά την επίσκεψή

του αυτή διατηρεί θετικές εντυπώσεις καθώς και αλληλογραφία μεταξύ

μοναχών διαφόρων μονών πολλοί εκ των οποίων υπήρξαν συνδρομητές και

αποδέκτες των έργων του.

5. Επιστολογραφία αγίου Νεκταρίου προς μοναχούς, Μονές και Ιεράρχες

Προς μοναχούς

Αχρονολόγητη χαρακτηρίζεται η επιστολή προς τον βιβλιοθηκάριο

μοναχό της Μονής Ξενοφώντα Φρυσόστομο, η οποία μπορεί με ασφάλεια

να τοποθετηθεί το 1903 432 , εφόσον στην επιστολή γίνεται αναφορά στα

βιβλία της Ευαγγελικής Ιστορίας. ΢υγκεκριμένα, γίνεται αναφορά για την

«εἴσπραξη τῶν διαβιβασθέντων 40 φράγκων τὰ μὲν εἴκοσι ὡς ἀντίτιμον τῶν

5 βιβλίων Εὐαγγελικῆς Ἱστορίας *<+. Εὐχαριστῶ Ὑμῖν ἐπὶ τῇ λίαν εὐμενῇ

430. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 275-6.

431.Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 408. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 51.
432. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 409-410.

143
κρίσει τοὖ ἔργου μου. Πρὸς τὴν φίλην μοι ἁγίαν ἐν Φριστ῵ ἀδελφότητα τῆς

Ἱερᾶς Ὑμῶν Μονῆς εὐαρεστηθῆτε νὰ προσφέρητε τοὺς ἀδελφικούς μου

ἀσπασμοὺς *<+».

΢ημαντική είναι η αλληλογραφία που αναπτύσσεται με τον μοναχό

Δανιήλ Κατουνακιώτη433 τόσο κατά τη διάρκεια της ΢χολαρχίας του Αγίου

στη Ριζάρειο όσο και κατά την εγκαταβίωσή του στην Ι. Μονή Αγίας

Σριάδος Αιγίνης. Η πρώτη επιστολή αποστέλλεται τον Μάρτιο του 1903434 ως

απάντηση σε προηγηθείσα επιστολή του γέροντος Δανιήλ Κατουνακιώτη

και αποτελεί ένα πνευματικότατο και φιλοσοφικότατο κείμενο, στο οποίο

αναπτύσσεται ο ρόλος των δοκιμασιών και θλίψεων στη ζωή, ως έκφραση

της αγάπης του Θεού που συντελεί στη πνευματική τελείωση. ΢την ίδια

επιστολή υπάρχει αναφορά του Αγίου στην αποστολή των Φρυσοστομικών

ἔργων με φορτωτική στη Δάφνη435. Οι θέσεις του Αγίου περί θλίψεων και

δοκιμασιών αναφέρονται στο κεφάλαιο της βασικής θεματολογίας των

κατηχητικών επιστολών. Αναφέρουμε μόνο ότι στην παρούσα επιστολή,

μετά την παράθεση αυτών, γράφει: «Ἀδελφὲ ἐν Φριστ῵, ἡ δοκιμασία ἣν

ὑπέστης, κατὰ θείαν πάντως οἰκονομίαν, μεγάλην τινὰ προσεκόμισέ σοι

τὴν πνευματικὴν ὠφέλειαν· ἀρυόμενος δὲ τὴν πληροφορίαν ἐκ τῆς καρδίας

μου λέγω σοι ὅτι σήμερον τυγχάνεις ὢν τελειότερος ἥ ὅσον πρότερον ἦσθα.

433 . ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 31-48. Ο Γέρων Δανιήλ Κατουνακιώτης
γεννήθηκε στη ΢μύρνη το 1846, το ίδιο έτος με τον άγιο Νεκτάριο, και αποφοίτησε από την
Ευαγγελική ΢χολής της. ΢την ηλικία των 19 ετών έφυγε από την οικογένειά του για να
μονάσει. Κατέληξε στη Ι.Μ. Αγίου Παντελεήμονος όπου εκάρη μοναχός το 1866. Μετά από
φιλονικίες στη Μονή βρέθηκε εξόριστος στην Ι.Μ. της Αγίας Αναστασίας στα Βασιλικά για
δύο μήνες. Επέστρεψε στο Άγιο Όρος από όπου και δεν ξαναέφυγε. Τπέρμαχος της
ορθοδοξίας έγραψε πολλές πραγματείες και επιστολές μέσω των οποίων καθοδηγούσε και
εποίμανε. Κοιμήθηκε οσιακά το 1929.
434. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 115-118.
435. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 69.

144
Ὅθεν παρακαλῶ ΢ε παὖσε θλιβόμενος καὶ δόξαζε τὸν Κύριον τὸν ἐλεοὖντα

΢ε»436.

΢την από 26 Ιανουαρίου 1908437 επιστολή του Αγίου γίνεται αναφορά

στα «αἰτηθέντα βιβλία» του που αποστέλλει προς τον γέροντα Δανιήλ,

απολογούμενος για την καθυστέρηση της απάντησης λόγω ασθενείας, από

την οποία «χάριτι θείᾳ ἤδη ἀπηλλάγημεν». Επίσης, γράφει: «θέλετε μᾶς

ὑποχρεώσῃ μεγάλως, ἐὰν εὐαρεστηθῆτε νὰ γράψητε λόγον τινὰ συνέσεως

πνευματικῆς πρὸς τὰς παρθένους πρὸς ἐνίσχυσιν αὐτῶν. Ἡ ὑμετέρα

ἐπιστολή, ἡ ὑπὸ τῆς πράξεως καὶ θεωρίας ὑπηγορευμένη, ἔσται αὐταῖς,

ἐστερημέναις τοιαύτης διδασκαλίας, πνευματικὸν ἐντρύφημα καὶ ἀληθῶς

στήριγμα πνευματικόν». Μία ακόμη απόδειξη της βαθειάς ταπεινώσεως

του Αγίου και εκδήλωση πατρικής αγάπης και ενδιαφέροντος προς τις

μοναχές.

Ο Γέροντας Δανιήλ ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Αγίου

Πενταπόλεως με την αποστολή «τῆς ἀσκητικῆς πραγματείας του» 438 .

΢ώζεται απόσπασμα439 της απάντησης του Αγίου προς τον Γέροντα Δανιήλ

στο οποίο εκφράζει την ευχαριστία του για την αποδοχή του αιτήματός του

και επίσης αναφέρει ότι «*<+ Αἱ σοφαῖ ὑμῶν ὑποθῆκαι πρὸς τὰς Μοναχὰς

εἰσὶν ἐγκόλπιον πάσης Μοναχῆς καὶ ἐντρύφημα πνευματικόν»440.

Η αχρονολόγητη προς τον μοναχό Ιωάσαφ441 επιστολή συντάχθηκε με

την περαίωση της «ἐκτύπωσις τῆς Εὐαγγελικῆς Ἱστορίας ἐντὸς δύο ἥ τριῶν

436. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 117.

437. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 123-4.
438. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 71.
439. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 71. Σο μέρος της επιστολής του Αγίου που
σώζεται αποτελεί απόσπασμα της επιστολής του Γέροντος Δανιήλ προς τη Γερόντισσα
Θεοδοσία του Κεχροβουνίου της Σήνου.
440 . ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 125. Απόσπασμα επιστολής απολεσθείσης
Αγίου Νεκταρίου προς Γέροντα Δανιήλ.
441. Ο μοναχός Ιωάσαφ (Ιωσάφ) καταγόταν από τη Μάδυτο της Ανατολικής Θράκης
που βρίσκεται κοντά στη ΢ηλυβρία τόπος καταγωγής του Αγίου Νεκταρίου. Ασκήτευε στην

145
ἐβδομάδων» η οποία εκτύπωση έγινε το 1903, καθόσον ήταν ΢χολάρχης στη

Ριζάρειο 442
. ΢κοπός της συγγραφής της είναι η διάκριση των

εκκλησιαστικών αξιωμάτων αιτιολογώντας την καθυστέρηση της

απαντήσεώς του και ζητώντας «συγγνώμην» γι’ αυτή. Γράφει

επιγραμματικά ότι «τὸ ἀξίωμα δὲν ἀνυψοῖ τὸν κάτοχον, ἡ ἀρετή ἐστιν ἡ

μόνη ὑψοποιός δύναμις, ἥτις καὶ τὸν ἀρραβῶνα δίδωσι τελείας δόξης»

λόγους που επισφραγίζει με το παράδειγμά του.

Προς τον Γέροντα Παχώμιο Αρελλά 443 , ο οποίος για τον Άγιο ήταν

«ποδηγέτης ἐν τῇ ἀρχῇ τοὖ πολιτεύματός μου» 444, όπως ο ίδιος αναφέρει,

απεστάλησαν δύο επιστολές445 μεταξύ των ετών 1902 και 1903. Παρότι είχαν

παρέλθει είκοσι και πλέον έτη από την αποχώρησή του από το νησί της

Φίου, το ενδιαφέρον του Αγίου για τη Μονή και τους κατοίκους του νησιού,

και ιδιαιτέρως του Λιθίου, παραμένει αμείωτο. ΢υγκεκριμένα, στην από 15

Μαΐου επιστολή του ως απάντηση σε επιστολή τους την οποία «γηθοσύνως

ἀνέγνων» παρακαλεί επίσης να του γράψουν «ὅπως ἐνδιατρίψω διὰ τῆς

ἀναγνώσεως ἐπ’ ὀλίγον νοερῶς πλησίον σας παρὰ τὸ Προβάτειον Ὄρος τὸ

ὁποῖον ἐνθυμοὖμαι πολλάκις μεθ’ ὅλας τὰς προαγωγὰς ἐν τοῖς ἀξιώμασι».

Αναφορά γίνεται για τη μη παραλαβή του πιστοποιητικού του Αμβροσίου

«ὡς μὴ ἐπικυρωθὲν παρὰ τῆς Μητροπόλεως Φίου διὰ τὴν ἔλλειψιν

πιστοποιήσεως ἀπὸ μέρους τῆς Νέας Μονῆς ὡς Κυριάρχου τῆς Ὑμετέρας

Καλύβη του Ιερού Φρυσοστόμου. Ο μακαριστός Γέροντας Γαβριήλ Διονυσιάτης

χαρακτηρίζει τον μοναχό Ιωάσαφ ως «ἀπλούστατον πλὴν διακριτικώτατον» Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 227. Βλ. ΜΨΤ΢Η΢,
«Άγιον Όρος», σ. 225. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ὁ Ὅσιος Νεκτάριος, σσ. 260-2.
442. Λόγω του σημαντικού θεολογικού περιεχομένου της, διεξοδικότερη αναφορά
γίνεται στο κεφάλαιο Βασική θεματολογία των κατηχητικών επιστολών.
443. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαὶ αγίου Νεκταρίου», σ. 122. Ο Γέρων Παχώμιος,
κατά κόσμον Παναγιώτης Αρελλάς, γεννήθηκε στην Ελάτα της Φίου το 1840. Εκάρη
μοναχός στη Μονή του Αγίου ΢άββα στα Ιεροσόλυμα το 1862 και το 1868 επέστρεψε στη Φίο
στο εγκατελειμένο σπήλαιο των Αγίων Πατέρων Νικήτα, Ιωάννου και Ιωσήφ, ιδρυτών της
Νέας Μονής Φίου, στο Προβάτειο Όρος.
444. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 34, σ. 94.
445. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαὶ αγίου Νεκταρίου», σσ. 121-2.

146
΢κήτης» καθώς και για αποστολές βιβλίων προς τη βιβλιοθήκη του ιδίου.

΢την από 23 Ιουνίου 1903 επιστολή του γίνεται η κατάθεση των

αισθημάτων και της αγάπης του για τον Γέροντα Παχώμιο και για τη

μοναχική πολιτεία γράφοντας ότι «Πολλάκις ἐν Ἐκκλησίᾳ ἱστάμενος εἰς

τὸν Θρόνον εὑρίσκομαι νοερῶς μεθ’ ὑμῶν συμπροσευχόμενος. Ἐν τῇ

μεταρσιώσει ταύτῃ εὑρίσκει ἀνάπαυσίν τινα ἡ ψυχὴ μου καὶ πολλάκις

ἐπιλανθάνομαι ἐμαυτοὖ καὶ τῆς θέσεώς μου καὶ τῶν ἐπιβαλλομένων μοι

κατὰ τὴν λειτουργίαν ἀπὸ ταύτης ἀρχιερατικῶν καθηκόντων μου. Ὁ πόθος

ἀγαπητὲ τῆς εἰρήνης καὶ τῆς ἡσυχίας μὲ φέρει εἰς τὴν ἔρημον καὶ ἐκ ταύτης

πρὸς ὑμᾶς»446. Ο πόθος αυτός είναι διάχυτος σε πάρα πολλές επιστολές και

ενέργειες όπως η ίδρυση του γυναικείου μοναστηριού στην Αίγινα.

Αναφορές επίσης, για τον Γέροντα Παχώμιο συναντούμαι σε πολλές

επιστολές προς τις μοναχές της Αγίας Σριάδος Αιγίνης447.

΢την επιστολιμαία διατριβή προς Ευσεβίαν 448

μοναχή, η οποία

εντάσσεται στο έργο του Γνώθι σαυτόν, περιγράφεται με γλαφυρότητα ο

τύπος της «τελειοτάτης παρθένου»449 καθώς και οι κίνδυνοι που συναντά

κατά τη μοναχική πολιτεία. ΢υστήνει να έχει φρόνηση και σωφροσύνη και

αν προσέχει να έχει τις λαμπάδες της αναμμένες προς προϋπάντηση του

Κυρίου. Η ζωή της είναι ύμνος και προσφορά προς τον Κύριο. Σο μέλημά

της είναι πώς να ευχαριστήσει τον Νυμφίο της Φριστό. ΢ύμφωνα με τον

μοναχό Θεόκλητο Διονυσιάτη, η επιστολιμαία αυτή διατριβή αποτελεί

αντιφέγγισμα της ζωής του Αγίου , η οποία με έναν έντεχνο τρόπο

εκφράζει με αμεσότητα τις απόψεις του και τη βιοτή του 450. Ο Κυρμίζης

παρατηρεί ότι το όνομα Ευσέβια αποτελεί προσωποποίηση της ευσέβειας

446. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαὶ αγίου Νεκταρίου», σσ.121-2.

447. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 26, (σ.81), 27(σ.83), 28(σ.84) και 30(σ.86).
448. ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Γνώθι σαυτόν, σσ. 242-258.
449. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 311.
450. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 311.

147
ως έννοια451. ΢τοιχεία σχετικά με το πολίτευμα της παρθένου αναφέρονται

και στις κατηχητικές επιστολές προς τις μοναχές της Ιεράς Μονής της

Αγίας Σριάδος Αιγίνης. Αποτελούν ένα πολύ σημαντικό τμήμα των

επιστολών του, οι οποίες αριθμούνται στο σύνολο 136 και χαρακτηρίστηκαν

από τον μητρ. Σίτο Ματθαιάκη ως κατηχητικαί. Αποστάλθηκαν από τον

Άγιο, ο οποίος λόγω της αδυναμίας του να παρευρίσκεται κοντά στις

μοναχές και στη νεοσυσταθείσα Μονή, τις στήριζε, τις καθοδηγούσε, τις

συμβούλευε, τις νουθετούσε, κανόνιζε τον τρόπο της μοναστικής τους ζωής,

έλυνε προβλήματα, έδινε εντολές, στήριζε μέσω των επιστολών του.

Προς Ιερές Μονές

Μετά την προσκυνηματική του επίσκεψη στις Ιερές Μονές του Αγίου Όρους

το καλοκαίρι του 1898 ο Άγιος διατηρεί επικοινωνία με την Ιερά Μονή

Βατοπεδίου. Έχουν εκδοθεί συνολικά 11 επιστολές από την Άντρη

Σοφαλίδου στο περιοδικό Ορθόδοξη Μαρτυρία το 1993452.

Οι επιστολές απευθύνονται «πρὸς τοὺς Ὁσιωτάτους Ἐπιτρόπους τῆς

Ἱερᾶς καὶ ΢εβασμίας Μονῆς τοὖ Βατοπεδίου εἰς Ἅγιον Ὄρος». ΢τις

επιστολές περαίνοντας υπογράφει, τις περισσότερες φορές «διάπυρος πρὸς

Θεὸν εὐχέτης» και πάντα «ὁ Πενταπόλεως Νεκτάριος».

Η πρώτη επιστολή του Αγίου Νεκταρίου έχει ημερομηνία 3 Ιουλίου

1900 και η τελευταία, 30 Ιουνίου 1906. Η βασική θεματολογία των

επιστολών αυτών αναφέρεται σε εκδόσεις έργων του καθώς και στην

αναζήτηση χρηματοδότησης για τα προς έκδοση έργα του. ΢υγκεκριμένα,

στις επιστολές του αναφέρεται στα έργα του: Φριστολογία, Η αθανασία της

ψυχής και τα Ιερά Μνημόσυνα, Πάνδεκτο και Γνώθι σαυτόν 453 . Μέσω των

επιστολών αυτών κάνει επίκληση στα «ἀγαθὰ καὶ φιλόμουσα

451. ΚΤΡΜΙΖΗ΢, Ο μοναχισμός, σ. 244.

452. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σσ. 117-127.
453. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σσ. 117-122.

148
συναισθήματα τῶν ἐπαξίως διευθυνόντων αὐτήν, τὰ πολυτρόπως πολλάκις

ἐκδηλούμενα πρὸς ὑποστήριξιν τῆς Ἱερᾶς ἡμῶν Θεολογίας καὶ τῆς

Ἑλληνικῆς παιδείας» 454 για την εξασφάλιση οικονομικής υποστήριξης. Η

συγκεκριμένη Μονή «εὐποροὖσα σὺν Θε῵ Ἁγίῳ καὶ ἀείποτε προθύμως

ὑποστηρίζουσα ὁμοίων ἀγαθῶν ἔργων τὴν ἐκτύπωσιν καὶ διάδοσιν,

εὐελπιστῶ ὅτι θέλει ἀποδεχθῇ εὐμενῶς καὶ τὴν ἐμὴν αἴτησιν καὶ θέλει

ὑποστηρίξει τὴν ἐκτύπωσιν ἔργου τοσοὖτον σπουδαίου καὶ ὠφελίμου» 455.

Τπολογίζει στη θετική τους ανταπόκριση για τη συνέχιση της έκδοσης των

έργων του διότι «οὐδέποτε ἔχω πλεόνασμά τι πρὸς ἄνετον ἐκτύπωσιν ἑνὸς

ἔργου μου, διότι οὐδέποτε εἰσπράττω ὅσα δαπανῶ»456. Αυτό που κινεί τον

Άγιο στη συγγραφή και έκδοση των θεολογικών αυτών έργων είναι η θλίψη

που τον προκαλεί «ἡ γενικὴ σχεδὸν διασάλευσις τῶν πεποιθήσεων τῶν

ἀποπλανηθέντων ὑπὸ τῆς καινῆς ἀπάτης καὶ ἀρνουμένων τήν τε

ἀθανασίαν καὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς ψυχῆς καὶ ὀλιγωρούντων περὶ αὐτῆς *<+».

Για τον λόγο αυτό και «ἐμφορούμενοι ὑπὸ θρησκευτικοὖ ζήλου

θερμαίνοντος ἡμῶν τὴν καρδίαν νὰ φανῶμεν, ὡς οἵον τε, χρήσιμοι εἰς τὸ

Φριστεπώνυμον τῆς Ἐκκλησίας πλήρωμα συλλέγομεν, ὅση ἡμῖν δύναμις, ὡς

μέλισσα, καὶ τύποις ἐκδίδομεν πᾶν ὅ,τι φρονοὖμεν, ὅτι δύναται νὰ

συντέλεσῃ εἰς στήριξιν τῶν πιστῶν ἐν ταῖς θρησκευτικαῖς αὐτῶν

πεποιθήσεσι, καὶ ἐπίδοσιν ἐν τῇ ἀρετῇ». Έτσι, προβαίνει στη συγγραφή του

έργου: Η Αθανασία της ψυχής και τα Ιερά Μνημόσυνα. Ση σπουδαιότητα του

έργου μαρτυρεί «ὁ πίναξ τοὖ περιεχομένου τῆς ἐγκλείστως πεμπομένης

ὑμῖν ἀγγελίας, *<+». Με την έκδοση του παρόντος έργου στόχο έχει να

454. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σσ. 122-3.

455. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σσ. 117.
456. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σ. 126.

149
στηρίξει «*...+ τὰς διασαλευθεῖσας πεποιθήσεις τῶν πιστῶν διδάσκοντας

αὐτοὺς τὰς ἀγνοουμένας ἀληθείας τῆς ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας» 457.

Η Ιερά Μονή Βατοπεδίου ανταποκρίθηκε θετικά και στις δύο

εκκλήσεις του Αγίου για οικονομική συνδρομή ενώ ο ίδιος εκφράζει αφενός

την ευγνωμοσύνη του αφετέρου την πικρία για την «τοιαύτην ἀδιαφορία»

που εισέπραξε από τις διάφορες αγγελίες που έστειλε. ΢υγκεκριμένα

γράφει: «δυστυχῶς ὅμως πλὴν τῆς Ὑμετέρας Ἱερᾶς Μονῆς οὐδὲ μία ἄλλη

Μονὴ τὴν ἐλαχίστην ἐπέδειξε διάθεσιν καὶ πρὸς μικρὰν ὑποστήριξιν τῆς

ἐργασίας μου οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπαντήσεως ἀπαξιοὖμαι. Ἐκ δὲ τῶν ἐν

Σουρκίᾳ Πατριαρχῶν καὶ Ἀρχιερέων τῶν ἐγγραφέντων ἐλαχίστων εἰς τὴν

Φριστολογίαν, οὐδὲν ἔτι ἔλαβον καίτοι ἔληξεν ἤδη 2ον ἔτος καὶ δι΄

ἐπιστολῶν μας ἠτησάμεθα τὸ ἀντίτιμον οὐχὶ ἅπαξ. Σοιαύτη ἡ ἀδιαφορία·

ἀλλ’ ἡμεῖς οὔτε θὰ ἀποθαρρυνθῶμεν οὔτε θὰ ἀποκνήσωμεν πλήρεις δ΄

ἐλπίδος πρὸς τὸν Θεὸν θὰ ἐργαζώμεθα ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοὖ

πληρώματος αὐτῆς» 458

. Ο άγιος Ιεράρχης έστειλε στην Ιερά Μονή

Βατοπεδίου αντίτυπα των βιβλίων του Φριστολογία, Περί αθανασίας ψυχής,

Γνώθι σαυτόν, και Πανδέκτης, αναφέρει ότι μόνο για την «*<+ ἐκτύπωσιν

τοὖ ἔργου τούτου ἐδαπάνησα 1350 δραχμάς. Ἡ Ὑμετέρα αἴτησις εἶναι ἡ

πρώτη ἴσως καὶ ἡ μόνη· ἀλλ΄ ἡμεῖς δὲν θὰ ἀποκάμωμεν γράφοντες καὶ

δημοσιεύοντες ἐν ὅσῳ ὁ Κύριος ἐνισχύει ἡμᾶς ὅπως ἐργαζώμεθα

πνευματικῶς καὶ σωματικῶς, ὅπως οἱ τοὖ σώματος πόνοι ὑποστηρίζουσι

τοὺς τοὖ πνεύματος». Αυτό που αποτελεί ανταμοιβή στους κόπους του είναι

η ευχαρίστηση ότι μέσω της συγγραφής και έκδοσης των έργων του να

εργάζεται «ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν καὶ ὑπὲρ τῆς δόξης τοὖ Θεοὖ»459.

457. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σσ. 124-5.

458. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σ. 127.
459. ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες επιστολές», σ. 127.

150
 Οι δεσμοί που αναπτύσσονται με την Ιερά Μονή ΢ίμωνος Πέτρας460,

μετά την επίσκεψή του στο Άγιο Όρος, είναι ισχυροί γεγονός που

αποδεικνύουν οι αποστολές βιβλίων461 και επιστολών. Καταγράφονται τρείς

επιστολές που αποστέλλει ο άγιος Νεκτάριος προς στην Ι. Μονή ΢ίμωνος

Πέτρας μεταξύ των ετών 1902-1907. Οι επιστολές την από 3 Δεκεμβρίου 1902

και την από 16 Υεβρουαρίου 1904 αναφέρονται σε αγγελίες και σε

αποστολές έργων της Ευαγγελικής Ιστορίας.

Γίνεται αναφορά από τους βιογράφους του ότι αιτήθηκε με επιστολή

του το 1900 τη διαγραφή από τα μοναχολόγια της Νέας Μονής Φίου. Σου

στάλθηκε το απολυτήριο για να μονάσει όπου επιθυμούσε και επειδή δεν

μπόρεσε, λόγω αντίδρασης του Παροναξίας, να παραχωρηθεί σε μετόχι της

Νέας Μονής στην Πάρο, στη Λογγοβάρδα, αποφασίστηκε η διαγραφή του

με το απολυτήριο γράμμα στις 24 Νοεμβρίου 1900462.

Προς Ιεράρχες

Ο Άγιος διατηρούσε αλληλογραφία με ετεροδόξους χριστιανούς, όπως

παλαιοκαθολικούς, αγγλικανούς και ρωμαιοκαθολικούς. Αντάλλασε

επιστολές με τον ηγούμενο Αρσένιο463 της Ιταλικής Μονής Κρυπτοφέρρης

Ρώμης 464 , όπως μαθαίνουμε από την ευχαριστήρια επιστολή του στις 9

Οκτωβρίου 1904 για το έργο του Αγίου Προσευχητάριον Κατανυκτικὸν.

460. ΜΨΤ΢Η΢, «Άγιον Όρος», σ. 224.

461. Φειρόγραφη αφιέρωση του αγίου Νεκταρίου σε έργο του που αποστέλλει προς
την Ιερά Μονή ΢ίμωνος Πέτρας όπου φανερώνουν τον σύνδεσμό τους. ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 2, σ.
311.
462. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 196-7. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο
Όσιος Νεκτάριος, σ. 50.
463. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 196. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο
Όσιος Νεκτάριος, σ. 56.
464. ROCCHI, ΚΑΜΒΟ, Grottaferrata, στ. 1060-1061. Η ιερά μονή Κρυπτοφέρρης
(Γκροτταφερράτα) είναι ελληνικής προελεύσεως Μονή και τυπικής παραδόσεως,
ιδρυθείσα το 1004 από τον Όσιο Νείλο του εκ Ροσσάνο (Καλαβρία). Σο όνομα
προήλθε από τα σιδηρόφρακτα παράθυρα (κρύπτη σιδηρόφρακτος). Η Μονή είναι
αφιερωμένη στη Θεοτόκο, της οποίας σώζεται εκεί μία αρχαία εικόνα. Μετά το 1870 η
Μονή κηρύχθηκε εθνικό μνημείο. ΢ημαντική είναι η βιβλιοθήκη της Μονής. Μεγάλο

151
 Από τις απαντητικές προς τον Άγιο ευχαριστήριες επιστολές των

ετεροδόξων, μαθαίνουμε ότι τους έστελνε συγγράμματά του 465

. ΢τις

επιστολές αυτές επίσης, θιγόντουσαν θέματα πίστεως και μάλιστα «ορθής

πίστεως» 466 , καθώς επίσης, καταγράφονται οι κρίσεις τους και οι μεταξύ

τους σχέσεις τους. ΢υγκεκριμένα, γράφει ο άγγλος ιερέας Arthur Baker στις

11 Ιανουαρίου 1900: «μετὰ μεγίστης μου εὐχαριστήσεως ἔλαβον τὴν

τελευταίαν εὐγενῆ σας ἐπιστολὴν *<+ εἶμαι εὐχαριστημένος μὲ τὴν

Κατήχηση»467.

Προς τον «πανοσιολογιώτατον Αὐρήλιον Παλμιέρην» αποστέλλει

επιστολή στις 12 Νοεμβρίου 1899 ευχαριστώντας για τις κρίσεις του

Παλμιέρη πάνω στο βιβλίο του Αγίου Ιερά Κατήχησις στις οποίες διείδε

«διαπνέον τὸ πνεὖμα τοὖ Ἱεροὖ Εὐαγγελίου, πνεὖμα ἁγνόν *<+». Κλείνει

την παρούσα επιστολή ευχόμενος «ὅπως τὸ Πνεὖμα τὸ Ἅγιον τὸ φωτίζον

καὶ ἁγιάζον τὰ τέκνα τῆς Μιᾶς, Ἁγίας, Καθολικῆς καὶ Ἀποστολικῆς

Ἐκκλησίας τηρῇ ταὖτα ἐν τ῵ συνδέσμῳ τῆς ἀγάπης καὶ ἐν τῇ ἑνότητι τῆς

πίστεως, αἱ δὲ εὐλογίαι αὐτῆς ὦσιν ἐπὶ πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὸ

ἀγαθὸν καὶ ἐπιζητοὖντας τὴν ἀλήθειαν». Με την παραπάνω τοποθέτηση ο

άγιος Νεκτάριος δίνει τις σωστές βάσεις προσέγγισης και σύγκλισης των

διαφορών μεταξύ των Εκκλησιών468

Επίσης, η αχρονολόγητη επιστολή, η οποία τοποθετείται χρονικά στο

1900, από τον P. Aurelio Palmieri de I’ Assomption, στην οποία ευχαριστεί

τον Άγιο για «τὸ πάνσοφον ὑμῶν τομίδιον περί τῆς Ιεράς Κατηχήσεως».

ενδιαφέρουν παρουσιάζουν οι συλλογές ελληνικών χειρογράφων, οι

μικρογραφημένοι κώδικες, τα αυτόγραφα του Νείλου, η συλλογή ποιημάτων του
Φριστοφόρου Μυτιληναίου κ. α..
465. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 322-6.
466. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 193. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο
Όσιος Νεκτάριος, σ. 55.
467. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 56-7.
468. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 323-4.

152
 ΢τις 7 Υεβρουαρίου 1889 ο Πατριάρχης Αντιοχείας Γεράσιμος απαντά

ευχαριστώντας σε επιστολή του Αγίου με την οποία έστειλε αντίτυπα δύο

βιβλίων του. Περί τῶν Ιερών συνόδων και Περί της εν τω κόσμω

αποκαλύψεως του Θεού: «ὅτε μὲ ἀγάπης ἐδεξάμεθα τὰ ἀποσταλέντα ἡμῖν

ἀντίτυπα τῶν δύο λόγου ἀξίων πονηματίων Αὐτῆς»469

Με τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιο Δ’ καταγράφονται δύο

επιστολές, κατά τη θητεία του ως Διευθυντή στη Ριζάρειο, για τις οποίες

έχουμε κάνει αναφορά στο προηγούμενο κεφάλαιο.

Μια ενδιαφέρουσα επιστολή προς τον Μητροπολίτη πρώην

Κεφαλληνίας ΢πυρίδωνα, διασώζει ο Σίτος Ματθαιάκης, στην οποία

περιγράφεται η άποψη του Αγίου πάνω στις «παρατηρήσεις» του

Μητροπολίτη πρώην Κεφαλληνίας ΢πυρίδωνα στο έργο του Λειτουργικά,

σχετικά με την πρώτη εμφάνιση του αναστημένου Κυρίου, την οποία

τεκμηριώνει θεολογικά και δογματικά 470 . Ο Μητροπολίτης ΢πυρίδωνας

αναφέρει στηριζόμενος στους ευαγγελιστές ότι ο Κύριος μετά την

Ανάστασή Σου εμφανίστηκε πρώτα στη Μαρία τη Μαγδαληνή.

Διαλευκαίνει το θέμα αυτό ο άγιος Νεκτάριος αναφέροντας ότι η περικοπή

στην οποία στηρίζεται είναι «προσθήκη μεταγενεστέρα». ΢υγκεκριμένα

αναφέρει ότι: «ἐν τοῖς Λειτουργικοῖς, πλὴν τῆς ἑβδόμης, καθ’ ἡμᾶς εἰσι

καλῶς εἰρημέναι». Όσον αφορά όμως «περὶ τῆς ἑβδόμης» δηλαδή το σημείο

που αφορά με ποιον έγινε η πρώτη, μετά την Ανάσταση του Κυρίου,

συνάντηση η γνώμη του Αγίου διαφοροποιείται. Κάνοντας μια ενδελεχή

ανάλυση των στίχων των Ευαγγελίων των Ευαγγελιστών Μάρκου και

Ματθαίου, καθώς και γνώμες ερμηνευτών, αναφέροντας και του

Ζυγαδηνού, σχετικά με τη συνάντηση των Μυροφόρων μετά του

469. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 74-5.

470 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 193. Η παρούσα επιστολή είναι
αχρονολόγητη και σύμφωνα με τον μητρ. Σίτο Ματθαιάκη, επιμελητή του συγκεκριμένου
τόμου, χρονολογείται κατά το διάστημα της θητείας του στη Ριζάρειο.

153
Αναστάντος Κυρίου καταρρίπτει τον ισχυρισμό του ΢πυρίδωνος ότι δηλαδή

ο Κύριος συνάντησε πρώτα τη Μαρία τη Μαγδαληνή, αλλά, όπως

καταδηλώνεται, την Κυρία Θεοτόκο. Επίσης καταρρίπτει ότι το «ὑπήντησας

τῇ Παρθένῳ» του ύμνου «ἀγγελικαὶ δυνάμεις» μπορεί να αντικατασταθεί

με το «ὑπήντησας τ῵ θανάτῳ», συνιστώντας του να «ἀναγνώσῃ τὴν 18ην

ὁμιλίαν τοὖ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου Ἐπισκόπου Θεσσαλονίκης

τοὖ Παλαμᾶ τῇ Κυριακῇ τῶν Μυροφόρων, ἐν ᾗ καὶ ὅτι πρώτη τὸν Κύριον ἡ

Θεοτόκος εἶδεν ἐκ νεκρῶν ἀναστάντα».

Η δεύτερή του παρατήρηση αφορά όσα γράφονται στη σελίδα 53

σχετικά με τη Μαρία τη Μαγδαληνή, δηλαδή, «ὅτι ἡ Μαγδαληνὴ Μαρία,

ἥτις ὡς γνωστόν, ἐκ τῶν ἱστορουμένων ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις δὲν ἦτο

Παρθένος», την οποία άποψη φυσικά «δὲν παραδεχόμεθα, διότι ἐν τοῖς

Εὐαγγελίοις οὐδαμοὖ παρατηρεῖται, ὅτι ἡ Μαγδαληνὴ ἦτο πόρνη, οὐδὲ

ἠδυνήθημεν, ἑρμηνεύσαντες τὰ Εὐαγγέλια ἐν τῇ Εὐαγγελικῇ ἡμῶν Ἱστορίᾳ

νὰ εὕρομεν τοιοὖτον τι εἰρημένον περὶ αὐτῆς ἀλλ’ οὐδὲ ἐν τ῵ βίῳ αὐτῆς

ἀναφέρεται». Σου προτείνει να μελετήσει το έργο του Ευαγγελικὴν Ιστορίαν,

«ἐν ᾗ λόγον ποιοὖμαι περὶ τῶν ἁμαρτωλῶν γυναικῶν». «Σὴν γνώμην

ταύτην ἐξήνεγκον οἱ ἀλληγορικῶς ἐρμηνεύσαντες τὰ δαιμόνια ἀλλὰ ἡμεῖς

τὴν ἀλληγορίαν δὲν δεχόμεθα»471.

Επίσης, αλληλογραφεί 472 , με τον Μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο

Μηνόπουλο (1902-1917) 473 τον οποίο στην από 10 Ιουνίου 1907 474 επιστολή

471. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριο, σ. 289. ΢το σημείο αυτό ερείδεται και άποψη
του Ματθαιάκη για τη χρονολογική τοποθέτηση της παρούσης επιστολής του Αγίου
Νεκταρίου εφόσον η έκδοση της Ευαγγελικής Ιστορίας λαμβάνει χώρα το 1903.
472. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 102.
473. Ο Θεόκλητος Α’ Μηνόπουλος γεννήθηκε το 1848 στην Σρίπολη. ΢πούδασε στη
Θεολογική ΢χολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και διετέλεσε Διευθυντής της Ιερατικής
΢χολής στην Σρίπολη. Σο 1892 εκλέχθηκε και χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Μονεμβασίας
και ΢πάρτης θέση που παρέμεινε για δέκα έτη. Σο 1902 εκλέγεται Μητροπολίτης Αθηνών
στη θέση του Προκοπίου Β’ Οικονομίδου ο οποίος παραιτήθηκε λόγω των Ευαγγελικών.
Επί ημερών του ιδρύεται ο θεσμός του Γενικού Εκκλησιαστικού Σαμείου καθώς και ο

154
του ο Άγιος ενημερώνει για την κίνηση των Φαλκιδέων και την πρότασή

τους για διορισμό του στη χηρεύουσα θέση της επισκοπής Φαλκίδας475. Οι

διαθέσεις όμως των ΢υνοδικών, όπως αναφέρει και ο ίδιος ο Άγιος σε

επιστολή του προς τις μοναχές476, δεν ήταν και τόσο θετικά κείμενες προς

την υποψηφιότητά του. ΢την ίδια επιστολή αποστέλλει συνημμένα την

επιστολή που την ίδια ημέρα έστειλε στον Βασίλειον Γεωργιάδη477 «δι’ ο὘

ἀναγγέλλω αὐτ῵ τοὺς ὅρους ὑφ’ οὕς δέχομαι τὰς προτάσεις τῶν ἑαυτοὖ

συμπολιτῶν καὶ παρακαλῶ νὰ ἀνακοινώσῃ αὐτοὺς ὅπως γνωρίσω τῇ

Ὑμετέρα Πανιερότητι τὰ πράγματα ὡς ἔχουσιν». Δηλαδή, εάν όλοι θέλουν

και συμφωνούν και συνηγορεί και η Ιερά ΢ύνοδος, τότε δέχεται με

ευχαρίστηση. Κανένα ίχνος έπαρσης και υπερηφάνειας. Καμία προβολή του

«εγώ», αλλά απόλυτη αντίληψη της περιρρέουσας καταστάσεως και φυσικά

όλα αυτά τα λέει «στοὺς φίλους του Φαλκιδεῖς τοὺς ἐπιποθοὖντας τὸν

διορισμὸν μου εἰς τὴν Φαλκίδα ὅπως μὴ γίνονται ἄσκοποι ἐνέργειαι».

σχετικός νόμος περί Ενοριών και ενοριακού Κλήρου, που αποτέλεσαν σταθμό στη νεώτερη
ιστορία της Ελληνικής Εκκλησίας. ΢υμμετείχε στο Ανάθεμα κατά του Ελευθερίου
Βενιζέλου στις 12/12/1916 και για το λόγω αυτό απομακρύνθηκε από τον μητροπολιτικό
θρόνο στον οποίο επανήλθε το 1920 μέχρι το 1922 απ’ όπου απομακρύνθηκε ως
καθηρημένος. Κοιμήθηκε το 1931 στη Μονή Ασωμάτων Πετράκη. ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΙΔΗ΢,
«Θεόκλητος Α’», στ. 239-241.
474. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 365.
475. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί, 105, σ. 205: «οἱ Φαλκιδεῖς ἐνεργοὖσι δι’
ἀναφορῶν καὶ δημοψηφισμάτων, τὰ ὁποία καὶ θὰ δημοσιεύσωσι εἰς τὴν ἐν Φαλκίδι
ἐφημερίδα, ὅπως μὲ ἀποκτήσωσιν Ἐπίσκοπον τῆς Ἐπαρχίας αὐτῶν. Ἀγνοῶ ποία ἔσται ἡ
ἔκβασις τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν. Πιστεύω, ὅτι ὁ Θεὸς θ’ ἀνακαλύψῃ εἰς καμμίαν ἐξ ὑμῶν τι,
ἐὰν εὐδοκήσῃ νὰ διορισθῶ Ἐπίσκοπος ἐν Φαλκίδι. Ἐὰν εἶναι θέλημα Θεοὖ, γενηθήτω τὸ
θέλημα Αὐτοὖ».
476 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 106, σ. 207: «Οἱ ἅγιοι ΢υνοδικοὶ δὲν
θέλουσιν, ὥστε φαίνεται δὲν εἶναι θέλημα Θεοὖ».
477. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος και η Ριζάρειος, σ. 364. Επιστολή στις 20
Ἰουνίου 1907 προς τον Βασίλειον Γεωργιάδην Πρόεδρον τοὖ Ἐμπορικοὖ ΢υλλόγου
Φαλκιδέων, στον οποίο αναφέρει ως προϋπόθεση αποδοχής της εν λόγω πρότασης να
δώσει μεταξύ άλλων και τη «*<+ συγκατάθεσιν καὶ ἡ Ἱερὰ ΢ύνοδος καὶ εὐαρεστηθῇ καὶ μὲ
καλέσῃ *<+».

155
 Τπάρχει αναφορά στην από 18 Ιουνίου 1904 478 επιστολή του Αγίου,

όπου προσκαλεί τον Μητροπολίτη Θηβαΐδος Γερμανό να παραβρεθεί στη

βράβευση αριστούχου Ριζαρίτη μαθητού του τρέχοντος έτους.

Ο άγιος Φρυσόστομος ΢μύρνης479 κατά την εποχή της αλληλογραφίας

με τον άγιο Νεκτάριο ήταν Μητροπολίτης Δράμας, της πολύπαθης και

πολυβασανισμένης περιοχής της Μακεδονίας. Απευθύνει στις 28 Ιουλίου

1907 480
επιστολή στον άγιο Νεκτάριο όπου του παραθέτει ότι «τὸ

χριστιανικὸν μου πλήρωμα διψᾶ οἱ δὲ ἐργάται τοὖ θερισμοὖ ὀλίγοι»

υπάρχει όμως ανάγκη να «ὑπερασπίζωνται» οι χριστιανοί «ἀπὸ τῶν

ἐπιτιθεμένων λύκων». Αναγνωρίζει «τὴν ἐγνωσμένην διορατικότητα» του

Αγίου την οποία, λέει ο άγιος Φρυσόστομος ΢μύρνης «θὰ ἀδικήσω *<+ ἅν

θελήσω διὰ πλειόνων νὰ σᾶς παραστήσω τὴν ἀνάγκην ταύτην. Διὰ τοὖτο

ἄνευ πολλῶν λόγων καὶ παρακλήσεων σᾶς εἰδοποιῶ ὅτι θὰ στείλω ἕνα

χρηστοήθη καὶ ἔξυπνο μαθητὴν ἵνα μορφώσητε αὐτὸν ἐν τῇ ὑφ΄ ὑμῶν

διευθυνομένη σχολῇ δωρεᾶν καὶ ἀναμένω ταχέως μετὰ τῆς συγκαταθέσεώς

σας τὴν καταφατικὴ ἀπάντηση». Επιστολή καταπέλτης χωρίς περιστροφές,

χωρίς περιττά λόγια και εκφράσεις περίτεχνες και χωρίς καν να ρωτά.

Αποφασίζει, γιατί η ανάγκη είναι προφανής και δεν επιτρέπει χρονοτριβές.

Ο άγιος Πενταπόλεως Νεκτάριος απαντά στον άγιο Φρυσόστομο ΢μύρνης

την 31η Αυγούστου 1907481 όπου αφενός εξηγεί ότι «ἐπανελθὼν ἐξ Αἰγίνης,

478. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 356.

479. Ο άγιος Φρυσόστομος ΢μύρνης, ο Καλαφάτης, γεννήθηκε στην Σρίγλια της
Προποντίδας. ΢πούδασε στη Θεολογική ΢χολή της Φάλκης το 1884-1891 και στο διάστημα
αυτό χειροτονείται διάκονος, πρεσβύτερος την 18ην Μαΐου 1897 και Επίσκοπος Δράμας την
23ην Μαΐου 1902. Αναλαμβάνει δράση για την αντιμετώπιση της Βουλγαρικής Εξαρχείας
στη Μακεδονία και μετά από πιέσεις της Τψηλής Πύλης ανακαλείται από τη Δράμα στις 30
Αυγούστου 1907. Μεταβαίνει στην Σρίγλια και είναι εξορισμένος μη δυνάμενος να μεταβεί
στην επισκοπή της Δράμας. Σην 11η Μαρτίου 1910 πληρώνει τη χηρεύουσα Μητρόπολη
΢μύρνης. Μαρτύρησε κατακρεουργούμενος το ΢άββατο 27 Αυγούστου προς Κυριακή 28
Αυγούστου 1922. ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢, «Φρυσόστομος ΢μύρνης», στ. 411-417.
480. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 404-5.
481. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 405.

156
ὅπου διέμενον παραθερίζων, ἀπαντῶ *...+ καὶ γνωρίζω τῇ Ὑμετέρα

΢εβασμιότητι ὅτι ὑπεβάλομεν τὴν ὑμετέραν ἐπιστολὴ εἰς τὸ Δ. ΢υμβούλιον

τῆς σχολῆς τὸ ὁποίον, μοὶ εἴπεν, ὅτι τὴν Ὑμετέραν αἴτησιν θέλει ὑποβάλει

εἰς τὸ Πολυμελές ΢υμβ. ἅμα τῇ ἐπανόδῳ τῶν μελῶν αὐτοὖ εἰς Ἀθήνας ἀπὸ

τῶν ἐξοχῶν καὶ συγκροτήσει συνεδριάσεως καὶ θέλει ἀπαντήσει εἰς αὐτήν».

Διαφαίνεται το προσωπικό ενδιαφέρον του Αγίου για την ικανοποίηση του

αιτήματος του Ἁγίου Δράμας Φρυσοστόμου. Οι ενέργειες όμως του

Μητροπολίτη Δράμας Φρυσοστόμου οδήγησαν την απέλασή του στη

Θεσσαλονίκη και από κει στην Σρίγλια της Μικράς Ασίας γεγονός που

διέκοψε τη μεταξύ τους αλληλογραφία 482 . ΢υγκεκριμένα, η επιστολή του

Αγίου Νεκταρίου στάλθηκε λίγες μόνο μέρες πριν την εκδήλωση των

επεισοδίων εναντίον του Φρυσοστόμου Δράμας και την από εκεί εκδίωξή

του.

6). Ενέργειες του Αγίου Νεκταρίου για την εκκλησιαστική του αποκατάσταση

Ο Άγιος μετά τις Διακοινώσεις και το απολυτήριο του Πατριάρχη

Αλεξανδρείας ΢ωφρόνιου για την απομάκρυνσή του από την Αίγυπτο –που

την επέτυχε επικαλούμενος λόγους υγείας του Αγίου - και με τη δήλωση

των καταβεβλημένων μισθών, τήρησε σιωπή. Έφυγε χωρίς να πει τίποτε,

εφόσον ο Πατριάρχης του αρνήθηκε ακρόαση483. ΢υνέχισε να στέλνει τα

συγγράμματά του και την αγάπη του στον προστάτη του ΢ωφρόνιο. Η μόνη

στιγμή που απαντά θέτοντας ερωτήματα για την ευστάθεια των

κατηγοριών του είναι στις 11 Μαρτίου 1895 για την εικόνα που έδωσε το

Πατριαρχείο στην Ελληνική κυβέρνηση. Μόνο μετά το θάνατο του

482. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σσ. 403-4.

483. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 92. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 33. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ.
138. Βλ. ΑΒΙΜΕΛΕΦ, Βιογραφία, σ. 3, «βλαβείσης ὅμως τῆς ὑγείας του, ἠναγκάσθη νὰ
καταλίπῃ τὴν Αἴγυπτον».

157
΢ωφρονίου ανακινεί το θέμα παίρνοντας θέση απέναντι στις διακοινώσεις

του Πατριάρχη σχετικά με την καταβολή των μισθών όχι ζητώντας την

αποζημίωσή του αλλά την αποκατάστασή του γιατί ποτέ «εἰς τὰ

ἐκκλησιαστικὰ χρονικὰ ἄγνωστον τοιοὖτον γεγονός, τὸ εἶναι Ἀρχιερέα τινα

ὅλως ἀπολελυμένον καὶ εἰς μηδεμίαν Ἐκκλησίαν ἀνήκοντα». Για το λόγο

αυτό, λοιπόν, αποστέλλει τις κάτωθι επιστολές.

α). Επιστολή προς τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο

΢την από 10 Οκτωβρίου 1902484 επιστολή του, που αποστέλλει ο Άγιος

στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο, κάνει προσπάθειες για την

εκκλησιαστική του αποκατάσταση. ΢την παραπάνω επιστολή στέλνει

συνημμένα τα έγγραφα του «ἀοιδίμου Πατρὸς καὶ Πατριάρχου ἡμῶν

΢ωφρονίου» που του έστειλε στις 3/5/1890, 11/7/1890 και 11/7/1890 (οι δύο

διακοινώσεις και το απολυτήριο του) όπου ο «ἀοίδιμος Πατριάρχης μὲ παύει

τῆς θέσεως μου, μὲ ἀπαλλάσσει τῶν καθηκόντων μου, μὲ ἀπολύει ὡς

ἐφημέριον καὶ μὲ ἀποπέμπει τῆς Αἰγύπτου ἄνευ δίκης, ἄνευ αἰτιολογίας,

ἄνευ ἀπολογίας, ὡς δηλοὖται καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἐγγράφων. Ἡ ἀπόφασις

αὐτή, Μακαριώτατε, ἦτο παρὰ τοὺς Κανόνας καὶ τὰς ἐκκλησιαστικὰς

διατάξεις ἦτο δὲ τοσοὖτον ἄδικος, ὅσον καὶ αὐθαίρετος.*<+ ἀποπέμπεται εἰς

ἀρχιερεὺς τοὖ θρόνου, ἐγγεγραμμένος ἐν τ῵ ἐπισήμῳ Κώδικα, ἐν αὐτ῵ τ῵

θρόνῳ προχειρισθεῖς, πολλὰ ἐργασθεῖς καὶ δαπανήσας ἐν αὐτ῵ τ῵ θρόνῳ.

Σὶ τούτου ἀδικώτερον ἥ αὐθαιρετότερον;». Παραθέτει ο Άγιος τα δεδομένα,

για να γίνει αντιληπτή η κατάφορη αδικία που υπέστη με μοναδικό του

σκοπό την κανονική αποκατάστασή του. Αναφέρεται στη συνέχεια στο

θέμα της εξόφλησης των μισθών του. Όσον αφορά στο ότι πλέον δεν του

484. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 354. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 120-1. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 201-2. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος
Νεκτάριος, σσ. 35-6.

158
χρωστούν τίποτα, ο Άγιος γράφει ότι: «λίαν ἀσαφῶς ὁρίζει τὴν ἐποχήν, καθ’

ἧν ἔδει νὰ λαμβάνω μισθούς. *<+ Ὁ χρόνος τῆς μισθοδοσίας μου ἔληγεν ἐν

τῇ ἐνάρξῃ τοὖ χρόνου τῆς εἰς Ἀρχιερέα προχειρίσεώς μου. Διὸ καὶ μοὶ

ἠρνήθῃ τὴν πληρωμὴν 16 μηνιαίων μισθῶν, τοὺς ἀπὸ τῆς χειροτονίας μου

εἰς Ἀρχιερέα καὶ ἐντεὖθεν, οὓς μοὶ καθυστέρῃ ἕνεκα οἰκονομικῶν

δυσχερειῶν, ὡς ἔλεγε, μέχρι τῆς ἀπολύσεώς μου, ἐν ᾦ εὐρισκόμεθα ἐν τῇ

ὑπηρεσίᾳ, ὡς ἐξάγεται ἐκ τῶν ὑποβαλλομένων ἐγγράφων. *<+ Ἀναφέρεται

τὸ ‚ἔδει λαμβάνειν‛, τοὖτο δύναται νὰ δηλωθῇ ἐκ τῶν βιβλίων τοὖ ἀοιδίμου

Πατριάρχου, ἐν οἷς φαίνεται ὁ χρόνος λήξεως τῶν πληρωμῶν μισθῶν δι’

ὑπηρεσίας μου εἰς τὸν θρόνον». Ο άγιος Νεκτάριος ήταν απλήρωτος

δεκαέξι μήνες κοντά ενάμιση χρόνο και δεν είπε τίποτα για δώδεκα χρόνια!

Τπέμενε την αδικία «ἐλπίζοντες εἰς τὴν ἀπόδοσιν δικαιοσύνης ἐν ἡμέρα ἧ

εὐδοκήσει ὁ Θεός». Αυτό που ζητά μετά την κατάθεση της αλήθειας και της

διαλάμπρυνσης των γεγονότων είναι «νὰ μοὶ ἀποδώσῃ δικαιοσύνην,

ἀναγνωρίζουσά με Ἀρχιερέα τῆς ἑαυτῆς Πατριαρχικοὖ Θρόνου καὶ μοὶ

γνωρίσῃ δι’ ἐγγράφου τῆς τὴν δικαίαν Αὐτῆς ἀπόφασιν *<+ καὶ κανονίσῃ

τὴν θέσιν μου». Υυσικά, ο Πατριάρχης παρέμεινε σιωπών για περισσότερο

από χρόνο, όπως ο Άγιος αναφέρει στην επιστολή του προς τον

Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ 485 . Ίσως ο φόβος ήταν που έκανε τον

Υώτιο να μην ενεργήσει για την αποκατάστασή του καθώς και να προβεί

στη στοιχειώδη ενέργεια να απαντήσει, διότι ο άγιος Νεκτάριος ήταν

υποψήφιος για τον πατριαρχικό θρόνο της Αλεξανδρείας και πάρα πολύ

αγαπητός στο λαό της. ΢την εκλογή για Πατριάρχη Αλεξανδρείας

πλειοψήφησε ο Μητροπολίτης Ναζαρέτ Υώτιος Περόγλου 486 από τη Σήνο

485. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 36-7.

486. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 115.

159
υποστηριζόμενος από τη βασίλισσα Όλγα αδελφή του Σσάρου της

Ρωσίας487.

Οι από 23 Μαρτίου 1901 και 27 Νοεμβρίου 1902488 επιστολές του Αγίου

προς τον Πατριάρχη Υώτιο αφορούν αγγελίες για την έκδοση των βιβλίων

του.

β). Αλληλογραφία με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’489

΢τις 10 ΢επτεμβρίου 1903490 αποστέλλει την περί της εκκλησιαστικής

του αποκαταστάσεως επιστολή του στον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ

Γ’ ενημερώνοντάς τον ταυτόχρονα για την επιστολή που έστειλε ένα

περίπου χρόνο πριν στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Υώτιο καθώς και για το

ότι απάντηση δεν έλαβε. ΢την παρούσα αναφέρει ότι έστειλε «ἐγκλείστως

τῇ Ὑμετέρᾳ Θ. Παναγιότητι ἀντίγραφον τῆς πρὸς τὴν Α. Μακαριότητα τὸν

Πατριάρχην Ἀλεξανδρείας κύριον Υώτιον ἐπιστολὴς μου» αναφέροντας τα

αιτήματά του. «Ἐν τοὖτοις ἀναξίους ἐθεώρησεν ἡμᾶς ἀπαντήσεως». Δεν

487. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 189-190.

488. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 354.
489. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ’ ο Δημητριάδης, χαρακτηρίζεται ως «ἐκ
τῶν διαπρεπεστέρων πατριαρχῶν Κωνσταντινουπόλεως». Γεννήθηκε στην
Κωνσταντινούπολη το 1834. Σο 1858 είναι διάκονος στον ελληνικό ναό Αγίου Γεωργίου στη
Βιέννη. Σο 1864 χειροτονείται Μητροπολίτης Βάρνης και το 1874 εκλέγεται Μητροπολίτης
Θεσσαλονίκης. Σο 1878 εκλέγεται Οικουμενικός Πατριάρχης και το 1884 παραιτείται και
διαμένει για μια πενταετία στο Άγιο Όρος. Προσκαλείται στο οικουμενικό θρόνο το 1901
και παραμένει μέχρι και την κοίμησή του το 1912. Επί ημερών του συστήθηκε το
πατριαρχικό τυπογραφείο (1880), η κεντρική Ιερατική ΢χολή, η πατριαρχική βιβλιοθήκη.
Ιδιαίτερη μέριμνα έδειξε για τα εκπαιδευτικά ιδρύματα καθιερώνοντας τον θεσμό του
επόπτου κληρικού. Επίσης, επέτρεψε την ένωση με την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της
Ελλάδας των εκκλησιαστικών επαρχιών Θεσσαλίας και Άρτας. Φειραφέτησε τις Εκκλησίες
της ΢ερβίας και τις παροικίες της Ερζεγοβίνης, Βισνίας και ΢βορνικίου. ΢υντήρησε τους
δεσμούς με την ορθόδοξη Ρωσία και τόνωσε τις σχέσεις της Ελλάδας με την Αμερική. Η
δεύτερη πατριαρχία του κατακοσμείται από έργα φιλανθρωπίας και ενίσχυσης της
παιδείας. ΓΡΙΣ΢ΟΠΟΤΛΟ΢, «Ιωακείμ ο Γ’», στ. 1102-4.
490. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 356. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 122-3. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 204-6. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος
Νεκτάριος, σσ. 36-7

160
ξέρει τι να κάνει και «ἀπορῶν ἐπὶ τοὖ πρακτέου καὶ δεόμενος συμβουλῆς,

ἔκρινα ἐπιβαλλόμενόν μοι, νὰ προσδράμῳ πρὸς τὴν Ὑμετέραν Θ. καὶ

προσκυνητήν Παναγιότητα καὶ ἐξαιτήσωμαι τὰς σοφὰς Αὐτῆς συμβουλάς

περὶ τοὖ τὶ δέον γενέσθαι». Εξηγεί στον Οικουμενικό Πατριάρχη που

σημειωτέον τον είχε γνωρίσει προσωπικά στην επίσκεψή του στο Άγιον

Όρος το 1898 491 , «ἡ περὶ θεραπείας αἴτησίς μου πρὸς τὸν Μακαριστὸν

Πατριάρχην Ἀλεξανδρείας Υώτιον κύριον σκοπὸν ἔχει τὴν διακανόνισιν τῆς

θέσεώς μου, ὡς Ἀρχιερέως τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας καὶ

ἐπίγνωσιν τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀρχῆς, ἐξ ἧς ἐξαρτώμαι καὶ εἰς ἣν

ὑπάγομαι, ὡς Ἀρχιερεύς, διότι, ὡς ἤδη ἔχουσι τὰ κατ’ ἐμέ, εὑρίσκομαι

ἀπολελυμένος καὶ εἰς οὐδεμίαν τῶν Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν ἀνήκων,

διότι καὶ ἐν Ἑλλάδι μετὰ δέκα τεσσάρων ἐτῶν συνεχῆ ὑπηρεσίαν ἐν τ῵

κράτει ὡς ὑπαλλήλου, θεωροὖμαι ὑπὸ τῆς ἐν Ἑλλάδι Διοικούσης Ἱερᾶς

΢υνόδου, ὡς παρεπιδημῶν Ἀρχιερεύς, καὶ ἐν τοῖς πρὸς ἐμὲ Αὐτῆς ἐγγράφοις

χρήται τῇ λέξῃ «παρεπιδημοὖντα Ἀρχιερέα». Σὸ εἰς τὰ ἐκκλησιαστικὰ

χρονικὰ ἄγνωστον τοιοὖτον γεγονός, τὸ εἶναι Ἀρχιερέα τινα ὅλως

ἀπολελυμένον καὶ εἰς μηδεμίαν Ἐκκλησίαν ἀνήκοντα, φρονῶ ὅτι οὔτε ἡ

Ὑμετέρα Θ. Παναγιότης οὔτε ἕτερός τις εἰδήμων τῶν ἐκκλησιαστικῶν

κανόνων καὶ διατάξεων δύναται ἥ νὰ κρίνῃ, ὡς καλῶς ἔχον ἥ νὰ

ἐπιδοκιμάσῃ». Πιστεύει ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης θα ενημερώσει τον

Άγιο τι πρέπει να κάνει ώστε, όπως αναφέρει: «διακανονίσω τὰ κατ’ ἐμέ». Ο

λόγος που ζητά την επέμβαση και τη γνώμη του Οικουμενικού Πατριάρχη

είναι «ἐκ καθήκοντος, ἀνήκων, ὡς κληρικὸς εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοὖ

Οἰκουμενικοὖ Θρόνου, ὡς δηλοὖται ἐκ τοὖ ἐπισυνημμένου ἀντιγράφου τοὖ

ἐνδεικτικοὖ τῆς εἰς ἱεροδιάκονον χειροτονίας μου». Ο Ιωακείμ Γ’ στην από

25 Οκτωβρίου 1903 (δηλαδή άμεσα) επιστολή του προς τον Άγιο τον

491. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 123.

161
ενημερώνει ότι «συνοδικῇ διασκέψῃ διαβίβασαμεν» αντίγραφο της

επιστολής και των εγγράφων στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας, στου οποίου

«τὴν κυριαρχικὴν κρίσιν καὶ ἀπόφασιν τὸ πράγμα ἀποκλειστικῶς

ὑπάγεται» 492 . Αλλά γενικότερα τα περιθώρια διαπραγματεύσεων και

επιρροής ήταν μικρά μια που είχε απέναντί του έναν ισχυρό Υώτιο

προστατευόμενο της Όλγας-Σσάρου-Ρωσίας. Κλείνοντας την επιστολή του

γράφει: «πλείαν τῆς ἐνεργείας ταύτης ἐπὶ τοὖ προκειμένου ἡ καθ’ ἡμᾶς

Ἐκκλησία οὐδὲν ἠδύνατο ἥ δύναται πράξαι» 493.

Σο θέμα, για την ιστορία, θα «κλείσει» πολλά χρόνια μετά παρ’ όλες

τις προσπάθειες που έκαναν οι μοναχές για την αποκατάσταση έστω και

μετά την κοίμησή του. ΢υγκεκριμένα η Ιερά ΢ύνοδος του Πατριαρχείου

Αλεξανδρείας στις 15 Ιανουαρίου 1998 αποφάσισε να ζητήσει συγγνώμη

από τον άγιο Νεκτάριο μόνο 108 χρόνια μετά την απομάκρυνσή του από

την Αίγυπτο και 37 χρόνια από την αγιοκατάταξή του494.

492. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 124-5.
493. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 125. Πρβλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 206, ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ο
Θαυματουργός, σ. 50
494. Βλ. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 356. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σσ. 126-7.

162
Γ. Επιστολές που εγράφησαν κατά το διάστημα εγκαταβίωσεώς του στην

Αίγινα (1908-1920)

Εισαγωγικά σχόλια

Μετά την παραίτησή του από τη Διεύθυνση της Ριζαρείου ο Άγιος

εγκαταβιώνει στη νεοϊδρυθείσα Ι. Μονή Αγίας Σριάδος στην Αίγινα. Η

επιστολογραφία του κατά το χρονικό αυτό διάστημα είναι περιορισμένη. Η

μεγαλύτερη ομάδα επιστολών της περιόδου αυτής απευθύνεται προς τον

μαθητή και πνευματικό του τέκνο Κωνσταντίνο ΢ακκόπουλο 495 . Δεν

ακολούθησε τον Άγιο στην Αίγινα διότι πίστευε ότι θα καλούσαν τον

Πενταπόλεως Νεκτάριο να αναλάβει τον Πατριαρχικό Θρόνο στην

Αλεξάνδρεια. ΢χετική αναφορά γίνεται σε επιστολές του Αγίου προς τις

μοναχές της Μονής όπου διαφαίνονται οι απόψεις αυτές του ΢ακκόπουλου

καθώς και η αγωνία και το ενδιαφέρον του Αγίου για το μέλλον του

πνευματικού του τέκνου 496 . Παρέμεινε, λοιπόν στην Αθήνα πιστός στη

διακονία του Αγίου. Ελάχιστες επιστολές διασώθηκαν, δέκα στον αριθμό,

τις οποίες δημοσίευσε ο αρχ. Σίτος Ματθαιάκης 497 . Η πρώτη επιστολή

συντάχθηκε στις 18 Μαΐου 1908 και τελευταία στις 31 Ιανουαρίου 1911

έχοντας από την προτελευταία (1 Μαΐου 1909) περί των δύο ετών χρονική

απόσταση. Επίσης, στο διάστημα αυτό συνεχίζεται η αλληλογραφία του

Αγίου με τον Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη όπου περιλαμβάνονται δύο

495. Ο Κωνσταντίνος ΢ακκόπουλος γνωρίστηκε με τον Άγιο Νεκτάριο στη Λαμία

όταν ο Άγιος εργάστησε ως ιεροκήρυκας στη Υθιωτιδοφωκίδα Όταν αργότερα διορίστηκε
Διευθυντής στη Ριζάρειο πήρε τον ΢ακκόπουλο μαζί του στην Αθήνα για τα σπουδάσει.
Μετά το πέρας των σπουδών του ο Πενταπόλεως Νεκτάριος ενήργησε ώστε να διοριστεί ο
΢ακκόπουλος ως παιδονόμος στη Ριζάρειο. Ήταν πνευματικό τέκνο του Αγίου και υπήρξε
πιστός και αφοσιωμένος μαθητής και διάκονος καθ’ όλη τη ζωή του Αγίου. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 178. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢,
Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 253. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 127.
496. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 130, σ. 250.
497. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 253-9.

163
επιστολές. Επιπλέον περιλαμβάνεται μία απαντητική επιστολή προς τον

Αρχιμανδρίτη Φρυσόστομο Παπαδόπουλο 498

, διευθυντή της Ριζαρείου

Εκκλησιαστικής ΢χολής μετά τη θητεία του Αγίου και μετέπειτα

Μητροπολίτη Αθηνών και πάσης Ελλάδος. Αποστέλλει επιστολή προς τον

ιατρό Κωνσταντίνο Σρύφ. Γιαβόπουλο τον οποίο ο Άγιος συμβουλεύεται ως

γιατρό της Μονής 499

. Αναφορά σ’ αυτόν γίνεται σε επιστολές που

αποστέλλει προς τις μοναχές. Η συγκεκριμένη επιστολή παρατίθεται στο

παράρτημα του Δημητρακόπουλου και χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως

ανέκδοτη500. Επίσης, σχέσεις πνευματικές και αλληλογραφία αναπτύσσεται

με τον ιερομόναχο ΢ωφρόνιο Κεχαγιόγλου501, ο οποίος συνδέθηκε με τον

Άγιο μέσω των αγρυπνιών που τελούσε στο εκκλησάκι του Αγίου Ελισαίου

ο άγιος Νικόλαος Πλανάς 502 . Ο Άγιος διατηρούσε επικοινωνία με τον

498 . Βλ. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό θαύμα, σ. 254. Ο Αρχιμανδρίτης Φρυσόστομος

Παπαδόπουλος χρημάτισε διευθυντής στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή κατά τα έτη ενώ
παράλληλα ήταν καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, χειροτονήθηκε και ονομάστηκε για
πρώτη φορά «Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καὶ πᾶσης Ἑλλάδος». Βλ. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό
θαύμα, σσ. 256-7. Αναγνωρίζει τη Μονή της δικαιοδοσίας του και με έγγραφό του στις 15
Μαΐου 1924 προς «τὰς ἀδελφὰς τῆς ἐν Αἰγίνŋ Ἱερᾶς Μονῆς τῆς Ἁγίας Σριάδος» ενημερώνει
ότι με διάταγμα στις 31-3-1924 «ἀνεγνωρίσθη αὕτη, ὡς μία τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἱερῶν μονῶν
τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ὑπαγομένη τοὖδε, κατὰ τὴν διοίκησιν αὐτῆς, εἰς τοὺς
διέποντας πάσας τὰς ἱερὰς μονὰς κανόνας καὶ νόμους. *<+».
499. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία μορφή, σσ. 209-210. Ο γιατρός και
αδερφός της αδελφής και κατόπιν ηγουμένης Νεκταρίας, Κωνσταντίνος Γιαβόπουλος (1867
- ;). Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 62. «Ὁ Κύριος Κωνσταντίνος
Ἰαβόπουλος ἰατρὸς, *<+».
500. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία μορφή, σ. 211 και ,σσ. 388-9, η μεταφορά
της επιστολής έγινε έκ του χειρογράφου.
501 . Ο ΢ωφρόνιος Κεχαγιόγλου (1839-1934) αγιορείτης, λόγιος, ιερομόναχος,
γεννήθηκε στη Ραιδεστό. Μόνασε αρχικά στο Άγιο Όρος. Γνωρίστηκε με τους άγιο
Νεκτάριο, Μωραϊτίδη, Παπαδιαμάντη και άγιο Νικόλαο Πλανά στις αγρυπνίες που
τελούσε ο τελευταίος στον Άγιο Ελισαίο, στην Αθήνα. Αρχικά εγκαταστάθηκε στη ΢κιάθο
στη μονή Ευαγγελισμού αλλά τελικά εγκαταστάθηκε στη ΢κόπελο το 1894 στη διαλυμένη
από τους Βαυαρούς Μονή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου την οποία κατέστησε
σημαντικό πνευματικό κέντρο. Θεωρείται συνεχιστής της ασκητικής παράδοσης της
Ορθόδοξης Εκκλησίας με αρετές όπως αυτές των ασκητών και νηπτικών πατέρων. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 143. Βλ. ΓΑΛΙΣΗ΢,
«Κεχαγιόγλου ΢ωφρόνιος», στ. 536-8.
502. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 143

164
΢ωφρόνιο Κεχαγιόγλου όπως διαπιστώνουμε μέσα από σχετικές αναφορές

στις προς τις μοναχές και προς τον Κ. ΢ακκόπουλο επιστολές του503.

Ο Άγιος στις επιστολές του απευθύνεται προς τον Κ. ΢ακκόπουλο με

τις προσφωνήσεις: «Σέκνον ἐν Κυρίῳ ἀγαπητὸν Κωνσταντῖνε εὔχομαί σοι

πατρικῶς» 504
, «Ἀγαπητὲ Κωνσταντῖνε σοὶ εὔχομαι» 505
, «Ἀγαπητὲ

Κωνσταντῖνε χαῖρε»506, «Ἀγαπητὲ ἐν Κυρίῳ Τἱὲ Κωνσταντῖνε εὔχομαί σοι

πατρικῶς» 507 με τις οποίες φανερώνεται η πατρική του αγάπη. ΢τις

επιστολές του πάντα υπογράφει ως «Ὁ Πενταπόλεως Νεκτάριος» και

συνωδά «΢οὶ/΢ὲ εὔχομαι ὁ πνευματικὸς σου Πατήρ», «σὲ εὔχομαι ὑγείαν»

εκδηλώνοντας πάντα το ενδιαφέρον του για την υγεία του.

Μέσα από τις επιστολές του βλέπουμε ότι ο Άγιος απευθυνόταν στον

΢ακκόπουλο για ο,τιδήποτε η Μονή και ο ίδιος χρειαζόταν. Ήταν

επιφορτισμένος με τη διεκπεραίωση των εκκρεμοτήτων με τους εκδότες και

τις εκδόσεις των έργων του, τη διαχείριση των οικονομικών του Αγίου και

είσπραξη των μισθών του, την αποστολή προμηθειών και αναγκαίων για τη

Μονή. ΢τις επιστολές αυτές εκτός από τις παραγγελίες, ο Άγιος

καταγράφει και τις παραλαβές των παραγγελιών. Παραθέτουμε

ενδεικτικά: «ἔλαβον τὰ φάρμακα»508, «ἔλαβον τὰς ἐπιστολάς σου καὶ ὅλα τὰ

ἀποσταλέντα ἀντικείμενα καὶ ἔχουσι καλῶς»509, «ἔλαβον τὰς ἐπιστολάς σου

καὶ ὅλα τὰ σταλέντα πράγματα», «ἔλαβον τὴν ἐπιστολήν σου, ἐπίσης

ἐλάβομεν καὶ τὰ σταλέντα διά τὴν ὠραῖαν πύλην, καὶ ὅτι ἕτερον

503 .Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, (σ.156) και 111(σ.217). Βλ.

ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 255.
504 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολές 1 (σ.253), 6(σ.257), 7(σ.257),
8(σσ.257-8), 9(σσ.258-9) και 10(σ.259).
505. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 2, σ. 253 και επιστολή 5, σσ. 256-7.
506. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σσ. 254-5.
507. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 4, σσ. 255-6.
508. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σ. 254.
509. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 4, σ. 255.

165
ἔστειλας»510, «ἔλαβον τὴν ἐπιστολὴν σου καὶ τὰ χρήματα καὶ τὸν ἄλευρον

καὶ τὰ ψωμάκια καὶ τὰς ἐφημερίδας»511, «ἔλαβον τὰς ἐπιστολὰς σου καὶ τὰ

χρήματα καὶ τὰς ἐφημερίδας»512.

1. Εγκαίνια ναού Αγίας Σριάδος

Πρώτη μέριμνα του Αγίου ήταν τα εγκαίνια του ναού της Αγίας

Σριάδος τα οποία έλαβαν χώρα στις 2 Ιουνίου 1908513. Με την από 18 Μαΐου

1908 514
επιστολή ζητά από τον ΢ακκόπουλο τη φροντίδα «περὶ τῶν

ἐγκαινίων» του ναού παραπέμποντάς τον στη σελίδα 291 του Ευχολογίου

«*<+ὅπου καταγράφονται τὰ διάφορα εἴδη τῶν μύρων καὶ τῶν λοιπῶν».

΢υγκεκριμένα: «Ἐκ τῶν ἀναγραφομένων ἔχομεν 1) κηρὸν καθαρόν 515 2)

μαστίχην 3) λείψανα ἁγίων 4) θήκην 5) ἅγιον μύρον 6) σπόγγον καινὸν 7)

χύτρας 8) ἀντιμήνσια νὰ τὰ στείλῃς. Σὸ σάβανον νὰ τὸ στείλῃς ἀμέσως διὰ

νὰ τὸ ράψωμεν, νὰ στείλῃς καὶ τοὺς νέους σπόγγους, τοὺς ὁποίους

εἴχομεν». Σαυτόχρονα με τα εγκαίνια χτίζει και την κατοικία του σύμφωνα

με την πληροφορία που αντλούμε από την 5 Ιουλίου 1908516 επιστολή του

όπου αναφέρει ότι «χάριτι θεία εἶμαι καλά κτίζω τὸ σπίτι ἔξωθεν τῆς μονῆς,

μετὰ ἕνα μῆνα θὰ εἶναι τελειωμένον, ὡς ἐλπίζω». Ο ένας μήνας έγινε

παραπάνω όπως μας πληροφορεί στην επιστολή του ο Άγιος στις 10

Αυγούστου 1908517 ότι «τὸ σπίτι ἀκόμη δὲν ἐσοβατίσθῃ, ἴσως τὴν ἐρχομένην

ἑβδομάδα ν’ ἀρχίσῃ τὸ σοβάτισμα, τώρα τίθενται αἱ θύραι καὶ τὰ

510. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 7, σ. 257.

511. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος επιστολή 9, σ. 258.
512. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος επιστολή 10, σ. 259.
513. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 261.
514. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 1, σ. 253.
515. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 16, σ. 65. Ο Άγιος έδινε σημασία στο
καθαρό κερί το βλέπουμε και σε άλλη επιστολή, «σᾶς στέλλω δύο δεσμίδας ψιλὰ κηρία καὶ
δέκα λαμπάδας, ἅπαντα καθαρά».
516. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 1, σ. 253.
517. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 2, σ. 254.

166
παράθυρα»518. Η πληροφορία αυτή ότι δηλαδή χτίζει το σπίτι του «ἔξωθεν

τῆς μονῆς» συνάδει με τις αρχές του Αγίου σχετικά με τους μοναχικούς

κανόνες που αφορούν τη γυναικεία Μονή στην Αίγινα. Ούτε για τον εαυτό

του ως κτίτορα, ιδρυτή και πνευματικό πατέρα της Μονής δεν έθεσε

κατοικία εντός αλλά εκτός της Μονής. Με βάση αυτή την αρχή αρνήθηκε

τόσο τη διαμονή του ΢ακκόπουλου καθώς και του Κύριου Νικολάκη

Παπαϊωάννου που ήθελε αυτός καθώς και άλλοι δυο γηραιοί κύριοι να

εγκαταβιώσουν στη Μονή.

Μέσα από τις αναφορές στην από 19 Ιανουαρίου 1909519 επιστολή του

προς τον Κ. ΢ακκόπουλο πληροφορούμαστε ότι έστειλε επιστολή και προς

τον Κύριον Νικολάκη Παπαϊωάννου στον Πειραιά520 και αναφέρει σχετικά

με το περιεχόμενο της επιστολής και στον ΢ακκόπουλο. Πρόκειται για τον

προαναφερθέντα ηλικιωμένο που θέλει να μονάσει με άλλους δύο φίλους

του ηλικιωμένους κοντά στον Άγιο Νεκτάριο προσαγορεύοντας τον

«προστάτη». Υυσικά, ο Άγιος γράφει «δὲν δύναμαι, νὰ ἀναλάβω νὰ

γηροκομήσω τρεῖς γέροντας , οὔτε νὰ τοὺς φορτώσω εἰς γυναικείαν μονήν».

Κάνει σαφές ότι το μοναστήρι είναι γυναικείο και παρουσία αντρών ακόμη

και γερόντων δεν επιτρέπεται. Αυτό που συστήνει είναι ότι «ὤφειλον, νὰ

φροντίσωσιν ἐγκαίρως, ἐὰν ἤθελον μονήν, ὅτε καὶ οἱ πόροι ὑπῆρχον καὶ ἡ

ἡλικία ἐπέτρεπε τὴν εἰς μονὴν μετάβασιν. Ἤδη πλέον εἶναι ἀργά καὶ τοὖτο

εἰς γνῶσιν σοὶ καὶ τοὖ λοιποὖ νὰ μὴ μεταβῆς καὶ τοὺς ἐνθαρρύνεις μὲ

ὄνειρα». Θα πρέπει εγκαίρως λοιπόν αν κάποιος έχει επιθυμία να μονάσει

518 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σ. 255. Βλ.

ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας σ. 287.
519. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 255-6.
520. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 101, σσ. 200-1. Αναφορά στον Νικόλαο
Παπαϊωάννου γίνεται και σε επιστολή του Αγίου προς τις μοναχές που συντάσσει δύο
χρόνια πρίν, στις 13 Απριλίου 1907. ΢την επιστολή αυτή καταγράφεται η εκδήλωση της
επιθυμίας των Παπαϊωνάννου – Βάμβα να οικοδομήσουν οικεία εκτός της Μονής αλλά να
εκκλησιάζονται και να «διαιτῶνται ἐκ τῆς διαίτης τῆς Μονῆς». Σην επιθυμία τους αυτή,
αφού ο Άγιος έλαβε όλες τις παραμέτρους υπόψη του, την αντιμετώπισε θετικά.

167
να το φροντίσει και όχι λόγω της αδυναμίας του γήρατος να αναζητεί

κάπου να γηροκομηθεί.

Σο ενδιαφέρον του για τις ανάγκες τόσο των αδερφών όσο και της

Μονής είναι αδιάλειπτο. Εκτός των άλλων, ο Άγιος παραγγέλνει «καφφέ,

νὰ μοὶ στείλῃς καὶ 2 ὀκάδας πετσὶ σιόλας διὰ γυναικείας παντούφλας, ὥστε

νὰ εἶναι λεπτόν» 521 . Γίνεται αντιληπτό τόσο το μέγεθος της αγάπης του

αφού φροντίζει προσωπικά μέχρι και τις χαλασμένες παντόφλες τους όσο

και η «ὑψοποιός» ταπείνωση αυτού που όντας Επίσκοπος έφτιαχνε

«παντούφλας». Επίσης, σύμφωνα με τους βιογράφους του, στη Μονή

λειτουργούσε σχολείο, όπου δίδασκαν δωρεάν σε παιδιά και αναλφάβητες

μοναχές οι πρώην δασκάλες και νυν μοναχές Μαγδαληνή και Αθανασία522.

Αυτό το επιβεβαιώνει και η από 1 Μαΐου 1909523 επιστολή του στην οποία

ζητά να τους στείλει «τὴν Παλαιὰν Διαθήκην καὶ τὸ λεξικὸν τοὖ Κούμα καὶ

καμμίαν γραμματικὴν τοὖ Ζηκίδου περί ἀνωμάλων ῥημάτων, νὰ εὕρῃς ἥ νὰ

ἀγοράσῃς ὅταν θὰ ἔχεις χρήματα». Επίσης, για τις αδερφές Κασσιανή και

Μαγδαληνή οι οποίες βρίσκονται εκτός Μονής για λόγους υγείας ζητά να

μάθει το πότε θα επιστρέψουν γιατί «ἡ μονὴ τὰς ἀναζητεῖ». Επίσης κάνει

αναφορά ότι ήλθαν δύο αδερφές και θα πρέπει να «κατασκευάζομεν τὰ

κελλία τῶν» 524.

521 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 60, και επιστολή 2, σ. 254. Βλ.
ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 263. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 286. Ο Άγιος είχε μετατρέψει κάποιο χώρο σε
τσαγκαράδικο όπου τον εξόπλισε και επιδιόρθωνε τα υποδήματα των μοναζουσών.
522. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 266. Βλ.
ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 285.
523. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 9, σ. 258.
524. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σ. 254.

168
2. Οικονομικά – συνδρομητές - εκτυπώσεις – αποστολές έργων

Ο βασικός ρόλος του ΢ακκόπουλου, ακόμα και από τα χρόνια της

Ριζαρείου, ήταν αυτός του οικονομικού διαχειριστή και διεκπεραιωτή των

υποθέσεων του Αγίου Νεκταρίου, ρόλος που έγινε επιτακτικότερος και

ζωτικότερος κατά τα έτη που ο Άγιος εγκαταβίωνε στην Αίγινα. Μέσα από

τις επιστολές του Αγίου μαρτυρείται ότι ήταν επιφορτισμένος με την

είσπραξη της μισθοδοσίας του Αγίου «*<+ δὲν ἔγραψας περὶ τῆς

μισθοδοσίας, ἅν εἰσέπραξας τὰ χρήματα» 525, «εὐθὺς ὡς λάβῃς τὰ χρήματα,

νὰ κρατήσεις μόνον τὰ ἰδικὰ σου καὶ νὰ μὴ δαπανήσεις τίποτε καὶ νὰ μᾶς

τὰ στείλῃς» 526 , καθώς και με την εν γένει οικονομική διαχείριση: «σᾶς

στέλνω τὸ χαρτόσημον καὶ νὰ μοὶ στείλης χρήματα διὰ τὸν σιδηρουργόν» 527,

«ἐγκλείστως σοὶ πέμπω τὸ χαρτόσημον ὑπογεγραμμένον. Φρειάζομαι

χρήματα γιὰ ν’ ἀγοράσω ἄσβεστον, νὰ δώσῃς καὶ 25 δραχμὰς εἰς τὸν

τυπογράφον, ἵνα μὴ τ῵ χρεωστῶμεν ἔπειτα» 528 . ΢την από 24 Απριλίου

1909 529 επιστολή του ζητά να πληροφορηθεί σχετικά με τις οικονομικές

εκκρεμότητες προς το πρόσωπό του «πόσα μᾶς ὀφείλονται ἔτι; Νὰ ζητήσεις

ἀπὸ τὸν κ. Υίλιππον Παπαδόπουλον τὰς 15 δραχμὰς» στον οποίον,

συνεχίζει στην από 1 Μαΐου 1909 530 επιστολή του, «ἔγραψα περὶ τῶν 15

δραχμῶν νὰ σᾶς τὰ δώσῃ, ἀλλὰ νὰ ἴδωμεν ἅν θὰ σοὶ τὰ δώσῃ». Εκτός από

τις οικονομικές διευθετήσεις ο Άγιος του αναθέτει και τις συνεννοήσεις με

τον εκδότη για τις εκδόσεις των έργων, τις πληρωμές αυτών καθώς και τις

αγγελίες των συνδρομητών κατευθύνοντάς τον με κάθε λεπτομέρεια: «ὁ

Λεώνης, φαίνεται, βραδύνει τὴν ἐκτύπωσιν τοὖ τελευταίου τυπογραφικοὖ,

525. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σ. 254.

526. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 10, σ. 259.
527. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 7, σ. 257.
528. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 8, σσ. 257-8.
529. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 8, σ. 258.
530. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 9, σ. 258.

169
ἵνα πληρωθῇ. Νὰ τὸν ἐρωτήσῃς τὶ ἀπαιτεῖ καὶ νὰ πληρώσῃς, ἐὰν φθάσωσι

τὰ χρήματα, ἐὰν δὲν φθάσωσι, γράψον μοι, νὰ σοὶ τὰ συμπληρώσω, ἵνα τὸν

ἀποπληρώσῃς καὶ τελειώσῃ καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν ὑποχρέωσις. Νὰ τὸν

πληρώσῃς, ὅσα ἐπληρώσαμεν διὰ τὸ Θεοτοκάριον καὶ πέντε ἥ 6 δραχμὰς

ἐπὶ πλέον διὰ τὰ τυπωτικὰ τῆς δευτέρας χιλιάδος. Ν’ ἀγοράσεις δὲ καὶ τὸ

ἐξώφυλλον, ὅπως τελειώσῃ αὐτὴ ἡ δουλειά, διότι πολὺ ἤργησεν»531. Επίσης,

στην από 16 Μαρτίου 1909532 επιστολή αμέσως μετά των περί της υγείας

ευχών αναφέρει ότι «*<+ Περιμένω νέας διορθώσεις. Σὸ τυπογραφικὸν

ἔγινεν ὠραῖον, νὰ λαμβάνῃς καὶ σὺ ἓν, νὰ τὸ ἀναγινώσκῃς» καθώς και στην

από 24 Απριλίου 1909533 επιστολή του γράφει ότι «τὸ τρίτο τυπογραφικὸν

ἐβράδυνε, θέλω νὰ σπεύδῃ, ἵνα τελειώσῃ ταχέως καὶ εἰπράξωμεν καὶ

πληρώσωμεν τὸν κ. Καρβούνην, διότι τὸν ἐντρέπομαι». Ενδιαφέρον

παρουσιάζει η σχέση του Αγίου με την επικαιρότητα. Ό Άγιος ζητά μέσω

των επιστολών του να είναι ενήμερος κυρίως περί των εκκλησιαστικών και

θεολογικών θεμάτων που λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα αλλά και

γενικότερα στην Ορθοδοξία. Για την ενημέρωσή του αυτή ζητά από τον

΢ακκόπουλο να του στέλνει εφημερίδες από την Αθήνα. Ενδιαφέρον δείχνει

για την κατάσταση με τα Κυπριακά «Υαίνεται ὅτι εἰρήνευσαν τὰ Κυπριακὰ

ἀφοὖ οὐδεὶς γίνεται λόγος περὶ αὐτῶν» 534. Πληροφορίες επίσης ζητά για το

τι συζητιέται στην Αθήνα σχετικά με τα Ιεροσολυμιτικά γιατί «οὐδεμία

πλέον ἐφημερὶς ἀναφέρει τι» 535 . Επίσης, όπως μας αναφέρει ο Άγιος σε

επιστολή του, την εποχή εκείνη γίνονται συζητήσεις περί ενώσεως των

531. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 3, σσ. 254-5.

532. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 6, σ. 257.
533. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, επιστολή 8, σσ. 257-8.
534. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 255.
535 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 258. Ο Ζιόμπολας αναφέρει ότι
πρόκειται ασφαλώς για θέματα Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου. Ενώ ενημερώνεται
σχετικά με την περιρρέουσα πραγματικότητα δεν γίνεται στα έργα του κάποια σχετική
αναφορά περί αυτών παρά μόνο θεμάτων θεολογικών. Βλ. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό θαύμα
σ. 294.

170
Εκκλησιών536. Θέλει να προλάβει να στηρίξει δογματικά και θεολογικά τις

θέσεις τις Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας και προσπαθεί να επισπεύσει

την έκδοση του έργου του Περί ΢χίσματος ώστε να συνδράμει στην

προσπάθεια αυτή. Για τον λόγο αυτό δίνει σαφείς οδηγίες περί της

εκδόσεως των έργων του: «*<+ Ὁ τυπογράφος νὰ μὴ διακόψῃ τὴν

ἐκτύπωσιν τοὖ Κεκραγαρίου. Ὁ Πατὴρ Πανάρετος537 ἀνέλαβε νὰ ἐκτυπώσῃ

ἰδίαις δαπάναις τὸ Περί ΢χίσματος, ἔρχεται εἰς Ἀθήνας, κομίζων τὸν

πρῶτον τόμον· νὰ τ῵ παράσχῃς τὴν συνεργασίαν σου». Ο Άγιος προτρέπει

τον ΢ακκόπουλο να έχει «πᾶσα πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνην διότι εἶναι ἄξιος

τοιαύτης καὶ θὰ συνεργασθῶμεν τοὖ λοιποὖ ὑπὲρ τοὖ ἀγαθοὖ τοὖ Ἔθνους

καὶ τῆς Ἐκκλησίας» θεωρώντας τον Πατέρα Πανάρετο «τέκνον

πνευματικόν». ΢την ίδια επιστολή του ζητά να πάνε πρώτα στον εκδότη

Λεώνη και να του μιλήσει εκ μέρους του Αγίου για την εκτύπωση του έργου

του και να «φανῇ συγκαταβατικός». ΢ε περίπτωση που ο Λεώνης δεν

δέχεται να προχωρήσει γρήγορα την έκδοση, όπως έχει κάνει παλαιότερα,

τότε να το δώσουν προς εκτύπωση «εἰς ἕτερον τυπογραφεῖον μεγάλον πρὸς

ταχεῖαν ἐκτύπωσιν». Να πάνε και να βρουν αυτό που θεωρούν

συμφερότερο και να τα δώσουν προς εκτύπωση. Οι κινήσεις για την έκδοση

του βιβλίου θα πρέπει να είναι άμεσες γιατί όπως μας ενημερώνει ο Άγιος

«αὗθις ἐκινήθη τὸ ζήτημα τοὖ περὶ σχίσματος καὶ δὲν πρέπει νὰ παρέλθῃ ὁ

καιρός, διότι θὰ ἔλθῃ τότε καὶ ἡ ἔκδοσις αὐτοὖ μετὰ τὴν ἑορτήν». ΢ε

περίπτωση που τα χρήματά τους δεν επαρκούν για την αγορά χαρτιού για

536. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 259.

537 . Πρόκειται για τον Αρχιμανδρίτη Πανάρετο Δουληγέρη εκ Γορτυνίας και
μοναχός της Ι. Μονής. Μ. ΢πηλαίου. Διακρίθηκε σε όλους τους τομείς της εκκλησιαστικής
διακονίας ιδιαίτερα όμως ως ιεροκήρυκας. Εξελέγει Μητροπολίτης Πάφου της Κύπρου. Η
μετάβασή του στο νησί ματαιώθηκε και συνέχισε το έργο του στην Ελλάδα. Κοιμήθηκε το
1944. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 259. Ο Άγιος Νεκτάριος συνεργάστηκε με
τον Πανάρετο Δουληγέρη στο ΢ύλλογο «Ἀνάπλασις» καθώς και τον προσέλαβε για ένα
διάστημα, ως πνευματικό στη Ριζάρειο. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή
των καιρών μας, σσ. 213-4.

171
την εκτύπωση του Κεκραγαρίου δίνει εντολή στον ΢ακκόπουλο να τα

καταβάλλει ο Πατήρ Πανάρετος και «ἔπειτα ὅταν λάβωμεν χρήματα, τὰ

δίδομεν». Αυτό που θέλει είναι να τελειώσει άμεσα η εκτύπωση του

Κεκραγαρίου και να ξεκινήσει πάραυτα η εκτύπωση του Περί ΢χίσματος

έργου του. Ο πρώτος τόμος του έργου Μελέτη Ιστορική περί των αιτιών του

σχίσματος, περί της διαιωνίσεως αυτού και περί του δυνατού ή αδυνάτου της

Ενώσεως των δύο Εκκλησιών, της Ανατολικής και της Δυτικής τυπώθηκε και

κυκλοφόρησε το 1911 από το τυπογραφείο του Παρασκευά Λεώνη με

αφιέρωση του εκδότη «ἐλάχιστος τῶν Μοναχῶν Πανάρετος ἐξ ἱερᾶς ΢κήτης

Καυσοκαλυβίων Αγίου Όρους»538.

Έχουμε αναφερθεί στις ενέργειες του αγίου Νεκταρίου για την ένωση

των Εκκλησιών και τη διδασκαλία της ορθής πίστης. Επίσης από την

απαντητική επιστολή του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’ γίνεται

γνωστή η αλληλογραφία του αγίου με Παλαιοκαθολικούς για την ένωσή

τους με την ανατολική Ορθόδοξη εκκλησία προωθώντας στον Οικουμενικό

Πατριάρχη τη μεταξύ τους αλληλογραφία «προφρόνως ἀποκρινόμενοι εἰς

τὸ ἀπὸ η΄ Μαρτίου σχετικὸν γράμμα τῆς περισπουδάστου ἡμῖν αὐτῆς

Ἱερότητος, πληροφοροὖμεν αὐτήν, ὅτι πάντα τὰ ἀποσταλέντα ἡμῖν

γράμματα αὐτῆς, ὡς καὶ τὰ ἐσώκλειστα γράμματα τῶν Παλιοκαθολικῶν,

ληφθέντα ἐν καιρ῵, παρεπέμφθησαν τῇ Ἁγία καὶ Ἱερᾷ ΢υνόδῳ, ἥτις ὅμως

ἄγνωστον ἐστί εἲ γε ἀποδέξεται τὰ ὑποβαλλόμενα καὶ προτεινόμενα»539.

Είναι φανερό ότι όλα του τα χρήματα, τα έδινε για τις εκδόσεις και τις

ανάγκες της Μονής. Παρόλο που είναι υψηλές αυτές οι δαπάνες, ο

φιλόστοργος, φιλεύσπλαχνος και αφιλοχρήματος Επίσκοπος δεν παύει να

δείχνει το ενδιαφέρον του και να νοιάζεται για τους άλλους αφού αναφέρει

ότι από τις Θείες λειτουργίες που τελεί «ἔλαβον τὰς 100 δραχμάς διὰ τὰς

538. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 295-6.

539. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 55.

172
λειτουργίας, τὰς ὁποίας ἀνέλαβον νὰ κάμω ἐγώ θὰ δώσω ὀλίγας καὶ εἰς δύο

ἱερεῖς»540.

Ένας τρόπος με τον οποίο μπορούσαν να ανευρεθούν χρήματα ώστε

να προχωρήσουν οι εκδόσεις είναι η εγγραφή συνδρομητών μέσω αγγελιών.

Με τον τρόπο αυτό εξοικονομούσε τα απαραίτητα χρήματα για να καλύψει

τα έξοδα των εκδόσεων των έργων του. Μαθαίνουμε στην από 19

Ιανουαρίου 1909 541

επιστολή του ότι έχει συνδρομητές στην Κύπρο.

Καθοδηγεί με ακρίβεια για το τι θα πρέπει να κάνει με τους συνδρομητές

και τις αγγελίες γράφοντας να αναγγείλει «πρὸς τὸν διάκονον τοὖ ἁγίου

Κύπρου τὴν ἀποστολὴ τῶν βιβλίων καὶ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν συναποστέλλων

καὶ τὴν ἀγγελίαν, καὶ ἀναγγέλλων, ἅν σοὶ ἀποστείλῃ τὰ χρήματα ἐπ’

ὀνόματί σου, *<+» καθώς και την προς τον Κύριο Αλέξανδρο Λαμπρινούδη

επιστολή του ζητά να στείλει μια αγγελία και να σφραγίσει και να του τη

δώσει ιδιοχείρως στην οικεία του, «νὰ μεταβῇς καθ’ ἥν ὥραν θὰ εὑρίσκεται

εἰς τὴν οἰκίαν του, ἵνα τ῵ τῇ δώσῃς καὶ λάβης ἀπάντησιν». Επίσης, αναφορά

για τις αγγελίες των εκδόσεων των βιβλίων του υπάρχει στην από 10

Υεβρουαρίου 1909 542 επιστολή, όπου ο Άγιος του ζητά να γράψει κατ’

εντολήν του επιστολή προς τον Μητροπολίτη Φαλκίδος. ΢υγκεκριμένα

γράφει «σοὶ στέλνω τεμάχιον τῆς ἀγγελίας τοὖ ψαλτηρίου, τὴν ὁποίαν

ἔστειλε ὁ Φαλκίδος, εἰς τὸν ὁποῖον γράφεις κατ’ ἐντολὴν μου καὶ τ῵ λέγεις,

νὰ σοὶ στείλῃ τὰ χρήματα τῶν συνδρομητῶν τῶν ὁποίων τ῵ στέλλεις τὰ

βιβλία. Σὰ χρήματα μᾶς εἰδοποίησεν ὁ κύριος Ζερβολάκος ὅτι ἦλθον». ΢την

από 24 Απριλίου 1909543 επιστολή του πληροφορούμαστε για τη γεωγραφική

διασπορά των συνδρομητών αναφέροντας ότι: «ἐὰν ὁ Φαλκίδος, ὁ ἅγιος

Κυρηνείας δὲν ἀπήντησαν καὶ ὁ κ. Κυριαζὴς ἐξ Αἰγύπτου, νὰ γράψῃς πρὸς

540. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 255.

541. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 255-6.
542. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 256-7.
543. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 257-8.

173
αὐτοὺς καὶ νὰ πέμψῃς καὶ ἐν ἐκ τῶν ἐπισκεπτηρίων, τὰ ὁποία σοὶ στέλλω

καὶ νὰ ἀναγγείλῃς καὶ τὴν διεύθυνσίν σου». Καθοδηγεί με κάθε δυνατή

ακρίβεια και λεπτομέρεια για την εξοικονόμηση χρημάτων προκειμένου να

υλοποιηθεί η έκδοση των έργων του. «Προσπάθησε νὰ ἐγγράψωμεν τινας

συνδρομητάς, νὰ στείλλῃς ἀγγελίας εἰς ὅλα τὰ πρόσωπα τὰ γνωστὰ μας μὲ

τὴν παράκλησιν, νὰ σᾶς τὰ ἐπιστρέψωσι ταχέως». Έχει στείλει βιβλία και

στο Άγιο Όρος και ρωτά αν «ἔχομεν νὰ λαμβάνωμε τίποτε».

Η Ζωή544 βοηθά και προωθεί βιβλία του Αγίου διότι του γράφει :«νὰ

δώσῃς μερικὰ ψαλτήρια τῇ Ζωῇ εἰς Πειραιά, ἥτις μοὶ εἶπεν, ὅτι θὰ φροντίσῃ,

νὰ τὰ διαθέσῃ εἰς κυρίας καὶ νὰ τὴν ἐρωτήσῃς, ἐὰν θέλει καὶ ἕτερα

βιβλία»545. Λόγω του ότι ακολουθεί η προς την κα. Ζωή αποστολή βιβλίων,

εξάγουμε ότι πρόκειται για βιβλία τα οποία πρόκειται να πωληθούν. Σα

βιβλία τα οποία βρίσκονται «εἰς τὴν ΢υνεσίου καὶ εἰς τῆς Κασσιανῆς τὸ

σπίτι» να του τα στείλει ή μέσω ταχυδρομείου ή μέσω προσώπων γιατί

όπως γράφει: «δὲν θέλω νὰ μένωσιν αὐτοὖ»546. Σον τελευταίο είκοσι δύο

σελίδων ύμνο, τον οποίο έγραψε κατ’ αλφάβητο, του ζητά να αντιγράψει

προκειμένου να στείλει ένα χειρόγραφο για τύπωση και να του το στείλει

πίσω γιατί θέλει να το διαβάζουν στις αγρυπνίες547.

Παρότι είναι μακριά συνεχίζει να δηλώνει την παρουσία και την

αγάπη του είτε αλληλογραφώντας ο ίδιος είτε ζητώντας μέσω των

επιστολών του να σταλθούν οι ευχές του 548 στους «ἀγαπητοὺς Κυρ Κυρ

544. Αναφέρεται σε κατηχητικές επιστολές του Αγίου καθώς και ότι περιθάλπεται
στο σπίτι των Παπαϊωάννου – Βάμβα, στον Πειραιά. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί
Επιστολαί 96, (σ.189) και 101(σ. 200).
545. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 258.
546. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 259.
547. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 256.
548 . Για τα πρόσωπα Καρβούνη και Σσιριγώτην κάνει αναφορές στις 5/7/1908,
10/8/1908, 10/2/1909 και 24/4/1909 επιστολές του προς τον ΢ακκόπουλο, στέλνοντας τις
ευχαριστίες και τις ευχές του. Ειδικά αναφέρει τον Σσιριγώτη στις 31/1/1911 και ζητά από
τον ΢ακκόπουλο να τον ρωτήσει «ἐὰν δύναται νὰ κάμῃ τὴν πρώτην διόρθωσιν τοὖ

174
Καρβούνην και Σσιριγώτην καὶ τοῖς ἐρωτῶσι περὶ ἐμοὖ» και στον «Κύριον Ι.

Μπότασην» και τον Ζολώτα.

Παραμένει στο πλάι του δηλώνοντας την παρουσία του με τη

μνημόνευση των ονομάτων της οικογενείας του όπως διαβάζουμε στην από

10 Αυγούστου 1908549 επιστολή του όπου αναφέρει ότι «ὑπὲρ τῆς μητρός σου

καὶ τῆς Εὐφροσύνης καὶ τῆς Παρασκευῆς ἐδεήθην καὶ δέομαι κατὰ τὰς

λειτουργίας». ΢την ίδια επιστολή αναφέρει την επίσκεψη του ΢ωφρονίου

που «ἦλθε καὶ ἔμεινεν εἰς τὴν μονὴν ἕνα ἐσπέρας καὶ ἀνεχώρησε,

μεταβαίνων εἰς Κων/λιν».

3. Λοιπή επιστολογραφία

α). Προς τον Ιατρό Κ. Γιαβόπουλο

΢την από της 14ης ΢επτεμβρίου 1915 επιστολή του Αγίου προς τον

γιατρό Γιαβόπουλο αναφέρεται στην επιστολή που έστειλε σ’ έναν

συγγραφέα, φίλο του Γιαβόπουλο, η οποία προφανώς δεν έφτασε στον

παραλήπτη. Μαζί με την επιστολή είχε στείλει και βιβλιοκρισία των έργων

του και την άποψή του για τον συγγραφέα. Με την παρούσα ο Άγιος

ενημερώνει για τη σύνταξη και αποστολή της επιστολής καθώς και για το

περιεχόμενό της. Ίσως ο λόγος της καθυστερήσεως να οφείλεται και στο ότι

δεν γνώριζε τη διεύθυνση και προτρέπει να την αναζητήσουν στο

ταχυδρομείο. ΢τη συνέχεια ζητά να προσφέρει τις ευχές του στις αδελφές

του και στην οικογένειά του. Επίσης αναφέρει: «εἶναι ἄραγε ἀνάγκη νὰ

΢χίσματος, ἀλλά ἅν δὲν τ῵ παρέχη ἐνόχλησιν». Για τον Καρβούνη ειδική αναφορά γίνεται
στις 31/1/1911 με την οποία θέλει να μάθει «διατὶ δὲν μοὶ ηὐχήθη διὰ τὸ νέον ἔτος, τὶ ἔχει;».
Για τον Ζολώτα αναφορά γίνεται στις 10/2/1909. ΢τον Μπόταση στις 10/8/1908, 10/2/1909.
Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος 254-9. Για την κα Καρβούνη επίσης γίνεται
αναφορά στην επιστολή 72, σ. 156 και επιστολή 91 σ. 180, βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί
Επιστολαί.
549. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 254.

175
ἐπαναλάβομεν ὅτι μετὰ πολλῆς ἀνυπομονησίας ἀναμένομεν τὴν Ἀργυρῶ

καὶ μετὰ πολλῆς εὐχαριστήσεως θὰ τὴν ἴδωμεν».

β). Προς τους Δανιηλαίους

Αναφέρεται ότι έγραψε γράμμα στους μοναχούς Δανιηλαίους, για να

αγιογραφήσουν τις τρεις αγίες παρθενομάρτυρες, την αγία Θεοδοσία, την

αγία Παρασκευή και την αγία Κυριακή550. ΢ύμφωνα με την αφήγηση του

Φονδρόπουλου αυτή η παραγγελία έγινε κατόπιν οράματος που είχε ο

άγιος με τις τρεις προαναφερθείσες Αγίες.

γ). Προς τον Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη

Κατά το διάστημα της ΢χολαρχίας του στη Ριζάρειο ο Άγιος ανέπτυξε

αλληλογραφία με τον Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη η οποία συνέχισε

κατά την εγκαταβίωσή του στην Αίγινα. Ο πόθος του Αγίου για να μονάσει

στο Άγιο Όρος παραμένει άσβεστος. Όπως διαβάζουμε στην από 18

Αυγούστου 1913 551 επιστολή του παίρνοντας θάρρος από την αγάπη του

Γέροντος Δανιήλ του αναθέτει την επιτέλεση ενός έργου που ήταν η αγορά

ενός κελιού «εἰς θέσιν μεσημβρινὴν καὶ ὁμαλὴν καὶ ἔχον κῆπον καὶ ὕδωρ

καὶ εἰ δυνατὸν καὶ Ἐκκλησία» αρχικά για την εγκατάσταση των

πνευματικών του τέκνων που ήθελαν να μονάσουν αλλά και για να

μεταβαίνει εκεί «πρὸς πνευματικὴν ἀναψυχὴν» «ὅταν ἀπαλλαγόμεν τῶν

πολλῶν φροντίδων, ἅς ἀνελάβομεν ἐν τῇ Μονῇ ἡμῶν». Σον παρακαλεί

επίσης να «φροντίσῃ πρὸς εὕρεσιν καὶ τινος ἀγαθοὖ καὶ ἐναρέτου

γέροντος» για να αναλάβει την καθοδήγηση και ποδηγεσία των

πνευματικών του τέκνων ένας εκ των οποίων ήταν και ο κομιστής της

επιστολής, ο οποίος μαζί με την επιστολή παρέδωσε και δύο έργα του, τους

550. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 294.

551. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 119-120.

176
δύο τόμους Περὶ ΢χίσματος και τις δύο μελέτες Περί Εκκλησίας και Ιεράς

Παράδοσης552. Ο Γέροντας Δανιήλ άμεσα στην από 5 ΢επτεμβρίου 1903 553

επιστολή του απαντά αρνητικά και στα δυο του αιτήματα ευχαριστώντας

για τις δωρεές του Αγίου.

Η επόμενη επιστολή του Αγίου προς τον Γέροντα Δανιήλ

Κατουνακιώτη συντάσσεται στις 6 Δεκεμβρίου 1915 554 ως απάντηση σε

προηγηθείσα επιστολή του δευτέρου ευχαριστώντας για την αγάπη του

καθώς και για την «ἐγγραφὴν τοὖ ὀνόματος ἡμῶν ἐν τοῖς διπτύχοις τοὖ

Ἱεροὖ Κελλίου ὡς Κτίτορος καὶ Πατρὸς καὶ καθηγουμένου». Αναφέρει στην

επιστολή του ο Άγιος ότι και ο ίδιος τους μνημονεύει και ως «ἐνθύμιον καὶ

δεῖγμα ἀγάπης» τους στέλνει εγκλείστως τη φωτογραφία του καθώς και

ένα έργο του την Ιεράν Φριστολογίαν. Επίσης, θα αναζητήσει στα

βιβλιοπωλεία τα υπόλοιπα έργα του και θα τους τα στείλει. Μαζί με την

επιστολή του να δεχθούν και τη «διαβεβαίωσιν τῆς ἄκρας *<+ ἀγάπης καὶ

ὑπολήψεως» που τρέφει προς αυτούς555.

δ). Προς τον μοναχό ΢ωφρόνιο Κεχαγιόγλου

Ο σύνδεσμος μεταξύ των δύο πνευματικών ανδρών, του Μητροπολίτη

Πενταπόλεως Νεκταρίου και του μοναχού ΢ωφρονίου Κεχαγιόγλου, ήταν

στενός. Αυτό το μαρτυρούν οι αναφορές στις επιστολές του Αγίου για τις

επισκέψεις του ΢ωφρονίου στη Μονή και στον Άγιο 556 . Επίσης, από τις

επιστολές του Αγίου προς τις μοναχές, γνωρίζουμε ότι ήθελε να μονάσει

στο μοναστήρι του Προδρόμου στη ΢κόπελο, όπου δηλαδή μόναζε και ο

552. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 72.

553. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 137-140.
554. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 121-2.
555. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σ. 75.
556. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, (σ.156) και 111(σ.217).

177
΢ωφρόνιος Κεχαγιόγλου 557
. Λόγω λοιπόν του πνευματικού αυτού

συνδέσμου, διατηρούσαν και αλληλογραφία αναφορά στην οποία γίνεται

στις επιστολές που έχουνε εκδοθεί από τον Δημητρακόπουλο. ΢την από 27

Ιουλίου 1912 επιστολή του απευθύνεται στον πατέρα ΢ωφρόνιο για να τον

ενημερώσει για την επίσκεψη στη ΢κόπελο, κατόπιν συστάσεώς του, του

Γεωργίου Κορομηλά, φίλου του Αγίου, «ὅπως παραθερίσῃ ἐπί τινα καιρὸν

εἰς τὴν ἱερὰν Μονὴν τοὖ Προδρόμου». Θεωρεί ότι δεν υπάρχει πρόβλημα,

παρόλα αυτά ζητά να του τηλεγραφήσει με μια λέξη «‚ἐλθέτω‛ ἥ μὴ» 558.

΢την από 21 Ιουλίου 1916 επιστολή του Αγίου γίνεται αναφορά στην

κατάσταση της υγείας του «ἡ ἐπιστολὴ μὲ ε὘ρεν ἀσθενῆ καὶ ὑπὸ Ἰατροὖ

νοσηλευόμενον» και τώρα βρίσκεται «εἰς ἀνάρρωσιν. Ἀπό τινων ἡμερῶν

ἤρχισα νὰ λειτουργῶ». Επίσης, εύχεται για τον πατέρα ΢ιλβέστρο 559 «τ’

ἄριστα» καθώς και στις «ὁσίαις ἀδελφαῖς 560 ὑγιείαν καὶ πρόοδον ἐν τ῵

πνευματικ῵ πολιτεύματι ὅπως εὐαρεστήσωσι τ῵ Θε῵ καὶ εἰσέλθωσι εἰς

χαρὰν τοὖ Κυρίου φέρουσαι ἀνημμένας τὰς ἑαυτῶν λαμβάδας». ΢τη

συνέχεια αναφέρει ότι: «Αἱ ἀδερφαὶ ἀσπάζονται τὴν δεξιὰν σας καὶ τὴν τοὖ

πατρὸς ΢ιλβέστρου καὶ προσφέρουσι ταῖς ἀδελφαῖς τὸν ἐν Φριστ῵

ἀδελφικὸν ἀσπασμόν». ΢το υστερόγραφο αναφέρει ότι «τὸ ταξείδιον ἤδη

ἀναβάλλεται» προφανώς του Αγίου για τη ΢κόπελο.

557. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124,σ. 240.

558. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 144.
559 . ΓΑΛΙΣΗ΢, Κεχαγιόγλου ΢ωφρόνιος, ΢ίλβεστρος αγιορείτης μοναχός και
συμμοναχός του Κεχαγιόγλου στη Μονή Προδρόμου στη ΢κόπελο, στ. 537.
560. ΓΑΛΙΣΗ΢, Κεχαγιόγλου ΢ωφρόνιος, το 1914 εκάρησαν τρεις μοναχές οι οποίες
εγκαταβίωναν στην Ι. Μ. Αγίας Βαρβάρας πλησίον της Ι.Μ Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου,
στ. 537.

178
 ε). Προς τον Μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο

Σο θέμα με τη νομιμοποίηση της Ιεράς Μονής και τακτοποίηση της

έγκρισης ιδρύσεώς της μένει σε εκκρεμότητα. Παρά τις διαβεβαιώσεις που

είχε δώσει προφορικά 561

ο Μητροπολίτης στον Άγιο οι οποίες

καταγράφονται στις προς τις μοναχές επιστολές του 562, ο Μητροπολίτης δεν

αναγνώρισε τυπικά τη Μονή. Για τον λόγο αυτό ο Πενταπόλεως Νεκτάριος

στέλνει επιστολή στο Τπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημοσίας

Εκπαίδευσης όπου αιτείται την αναγνώριση της Μονής ως νομικό πρόσωπο.

Κατόπιν στις 7 Αυγούστου 1913563στέλνει επιστολή προς τον Μητροπολίτη

Αθηνών Θεόκλητο με την οποία τον ενημερώνει για την προαναφερθείσα

αίτηση καθώς και ότι αιτείται και από τον ίδιο για τη Μονή την «ἠθικήν

ὑποστήριξιν, ὅπως ἀναγνωρισθῇ ἠθικὸν νομικὸν πρόσωπον, ἵνα ἔχῃ

ἀνεγνωρισμένας ἀρχάς, δέχεται δωρεὰς καὶ δύναται ν’ ἀγοράζῃ καὶ νὰ

πωλῇ καὶ ἔχῃ ἰδίαν περιουσίαν». Λεπτομερέστερη παρουσίαση της εξέλιξης

σχετικά με την πορεία για την αναγνώριση της Μονής παραθέτουμε στο

κεφάλαιο Βασική θεματολογία των κατηχητικών επιστολών.

στ). Προς τον Αρχιμανδρίτη Φρυσόστομο Παπαδόπουλο

Η εκτίμηση και η αγάπη που έτρεφε στο πρόσωπο του Αγίου ο

διευθυντής της Ριζαρείου Αρχιμανδρίτης Φρυσόστομος μας το

αποκαλύπτουν τόσο η πρόσκληση που στέλνει προς τον ΢εβασμιώτατο

Δεσπότη όσο και η μέριμνα που έλαβε ώστε να αποκαταστήσει τελικά ως

561. Η μη έγκαιρη ενέργεια του Αγίου Νεκταρίου στα πλαίσια λήψης απόφασης για
τη νομική κατοχύρωση της Μονής δεν είναι αποτέλεσμα απραξίας και
αναποφασιστικότητας αλλά περισσότερο ένδειξη εμπιστοσύνης σε πρόσωπα που θεωρεί
φιλικά προς αυτόν. Τπενθυμίζουμε: «μέλημά μου εἶναι νὰ ἀκολουθῶ τὰς συμβουλὰς τῶν
φίλων μου». Βλ ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 225. Βλ. ΑΝΔΡΟΤΛΙΔΑΚΗ -
ΠΕΣΡΑΚΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 35
562. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 1, (σ.25) και 116(σ.224).
563. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 301-3.

179
νομικό πρόσωπο την Ι. Μονή Αγίας Σριάδος Αιγίνης. Ο Αρχιμανδρίτης

Φρυσόστομος στις 9 Μαΐου 1919 αποστέλλει επιστολή στην οποία

προσκαλεί τον Άγιο να παραβρεθεί για τον πανηγυρικό εορτασμό των

«ἑβδομήκοντα καὶ πέντε» ετών από τη λειτουργία της Ριζαρείου

Εκκλησιαστικής ΢χολής στις 16 Μαΐου 1919. Ο Άγιος απαντά αρνητικά με

την από 14ης Μαΐου 1919 564 επιστολή του ευχαριστώντας αρχικά «ἀπὸ

καρδίας *<+ ἐπὶ τῇ εὐγενεῖ προσκλήσει», και αναφέρει: «λογίζομαι εὐτυχής,

διότι καὶ ἐγὼ εἰργάσθην ἐπὶ πολλὰ ἔτη εἰς ἐπίτευξιν τοὖ ἐπιζητουμένου

αὐτῆς σκοποὖ ὅπως ἀναδείξῃ λογίους καὶ ὀτρηροὺς ἐργάτας τῆς Ἐκκλησίας

καὶ τοὖ Εὐαγγελίου, ἀλλὰ λυποὖμαι μὴ δυνάμενος *<+ διότι ὀργανικόν τι

νόσημα μὲ κωλύει νὰ ἀπομακρυνθῶ καὶ ἐπ’ ὀλίγον τῆς Ἱερᾶς Μονῆς, ἐν ᾗ

μονάζω». Αποστέλλει τα συγχαρητήριά του «πρὸς τοὺς κυρίους

΢υμβούλους», και «πρὸς τοὺς σεβαστοὺς Καθηγητὰς τῆς ΢χολῆς». «Πρὸς δὲ

τοὺς πάντοτε ἀγαπητοὺς μου μαθητὰς τῆς ΢χολῆς νὰ προσφέρητε τὰς

εὐχὰς μου καὶ τὰς εὐλογίας, καὶ διαβεβαιώσητε αὐτοὺς, ὅτι δὲν θέλω λείψει

εὐχόμενος πάντοτε ὑπὲρ τῆς ὑγιείας, εὐημερίας καὶ τῆς προόδου αὐτῶν,

ἥτις ἔσται χαρὰ ἡμῶν καὶ πάντων τῶν ἐργαζομένων ὑπὲρ τῆς ΢χολῆς».

Εκτός από τα συγχαρητήρια και τις ευχές που αποστέλλει ο Άγιος δηλώνει

την παρουσία του με την πραγμάτευση του Περί Εκκλησίας θέματος που,

παρά την ασθένειά του, αποστέλλει από την Αίγινα στη 1 Ιουλίου 1919 και η

οποία συμπεριλήφθηκε στον πανηγυρικό τόμο της

εβδομηκονταπενταετηρίδος της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής565.

Παρά την αδυναμία του να παρευρεθεί στον πανηγυρισμό αποστέλλει

την Περί Εκκλησίας πραγματεία του καθώς και την αγάπη και το

ενδιαφέρον του για τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή, τους ΢υμβούλους,

καθηγητές και μαθητές, το οποίο είναι διάχυτο στην από 14 Μαΐου 1919

564. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό θαύμα, σσ. 234-5.

565. ΠΑΝΗΓΤΡΙΚΟ΢ ΣΟΜΟ΢, Εβδομηκονταπενταετηρίς, σσ. 334-349.

180
επιστολή του. Η διαβεβαίωση του Αγίου ότι «δὲν θέλω λείψει εὐχόμενος»

υπέρ της ΢χολής αποτέλεσε ίσως και τη βάση για την πρόταση να

αναδειχθεί ο Άγιος Νεκτάριος προστάτης όλων των εκκλησιαστικών

σχολείων και σχολών της Ελλάδος566

566. Βλ. ΒΑΚΑΡΟ΢, «Προστάτης Εκκλησιαστικών ΢χολών», σ. 47, σύμφωνα με το

Π.Δ. 319/1997 δημοσιεύτηκε στο ΥΕΚ Α/224/7/-11-1997: «ὁ Ἅγιος Νεκτάριος ὁρίζεται
προστάτης ὅλων τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ΢χολείων και ΢χολῶν τῆς Φώρας. Ἡ 9η Νοεμβρίου
καθιερώνεται ἡμέρα μνήμης τοὖ Ἁγίου Νεκταρίου καὶ ὡς ἡμέρα εἰδικῆς ἑορτῆς τῶν
ἐκκλησιαστικῶν σχολείων καὶ σχολῶν. Κατὰ τὶς δύο πρῶτες διδακτικὲς ὧρες τελεῖται Θεία
Λειτουργία καὶ στὴ συνέχεια πραγματοποιοὖνται ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις (ὁμιλίες,
παρουσίαση ἐργασιῶν τῶν μαθητῶν καὶ τῶν σπουδαστῶν) γιὰ νὰ προβάλλεται ἡ
προσωπικότητα καὶ τὸ ἔργο τοὖ Ἁγίου». Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή
των καιρών μας, σ. 332.

181
ΚΕΥΑΛΑΙΟ Γ΄

Βασική θεματολογία των κατηχητικών επιστολών του Αγίου Νεκταρίου

Πενταπόλεως

Εισαγωγικά σχόλια

Μέσα από τη μελέτη των επιστολών του Αγίου Νεκταρίου

Πενταπόλεως αποκαλύπτεται ο πλούτος της πνευματικής προσωπικότητάς

του. Ανάμεσα σε όλα τα είδη του γραπτού λόγου η επιστολογραφία

αποτελεί τον αμεσότερο και εναργέστερο τρόπο αποκάλυψης της

αυθεντικής σκέψης του γράφοντος 567 . Πολύ περισσότερο, η ποιμαντική

επιστολογραφία αποκαλύπτει και τις ποιμαντορικές αρετές, τα προσόντα

και τα χαρίσματα του πνευματικού πατέρα που «καθοδηγεί απλανώς και

διακριτικώς» 568
, φροντίζοντας με κάθε τρόπο για τη σωματική, την

πνευματική και τη ψυχική τους ανάπλαση «εἰς Φριστόν».

΢το παρόν κεφάλαιο θα ασχοληθούμε με τα βασικά θέματα που

αντλούμε από τις κατηχητικές επιστολές του Αγίου προς τις μοναχές της Ι.

Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης, από τις επιστολές του προς τον Κωνσταντίνο

΢ακκόπουλο, τον μοναχό Ιωάσαφ, τον γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη,

καθώς από την επιστολιμαία διατριβή του προς Ευσεβίαν μοναχήν569.

Σο μεγαλύτερο μέρος του προαναφερθέντος σώματος επιστολών

αποτελούν οι εκατόν τριάντα έξι 570

επιστολές προς τις μοναχές της Ι.

Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης, τις οποίες εξέδωσε ο Μητροπολίτης

567 . Βλ. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ο Θαυματουργός, σ. 105. Βλ.

ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η ποιμαντική θεολογία, σ. 323.
568. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η ποιμαντική θεολογία, σ. 323.
569. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σσ. 314-329.
570. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 56, σ. 136. Ο αριθμός των επιστολών που
στάλθηκαν προς τις μοναχές είναι εκατόν τριάντα πέντε. Η επιστολή 56 έχει σταλθεί προς
τον «Ἀξιότιμον Δήμαρχον Αἰγίνης Κύριον Νικόλαον Πέππαν» στις 30 Μαρτίου 1906
σχετικά με την πανήγυρη της εορτής της Ζωοδόχου Πηγής.

182
Υιλιατών και Παραμυθίας Σίτος Ματθαιάκης 571 , αφού προηγουμένως τις

αντέγραψε «ἔκ τινος τεύχους μικροὖ σχήματος *<+ πανόδετον» 572 . ΢την

αρχή του εν λόγω τεύχους υπάρχει η σημείωση ότι «αὗται κατεγράφησαν ἐν

αὐτ῵ ἐκ τοὖ πρωτοτύπου κειμένου ὑπὸ Ἑλένης Ζερβουλάκου573 ἐν ἔτει 1918

καὶ ἐν τῇ Ἱερᾷ Μονῇ τῆς Ἁγίας Σριάδος Αἰγίνης». Από τη χρονολογία

καταγραφής συνάγεται ότι ο άγιος Νεκτάριος ζούσε ακόμη, όταν αυτές

αντιγράφτηκαν στο παρόν τεύχος, το οποίο φέρει άλλωστε και την

υπογραφή του. Ο Άγιος υπήρξε, μάλιστα, όχι μόνο συγγραφέας, αλλά, και

επιμελητής της έκδοσης αυτής του 1918. Πρόκειται για έναν πνευματικό

θησαυρό που διαπνέεται από αγιοπατερική σοφία και χαρακτηρίζεται για

την ποιμαντική διάκριση και πατρική του αγάπη προς καθεμιά από τις

μοναχές που εγκαταβίωναν στην Ι. Μονή της Αγίας Σριάδος574. Οι επιστολές

εγράφησαν στο διάστημα 1904-1908, κατά τη διάρκεια της σχολαρχίας του

571 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 13. Ο Μητροπολίτης Σίτος

Ματθαιάκης εξέδωσε το 1984 τις 136 επιστολές του Αγίου με τον τίτλο: Αγίου Νεκταρίου
Πενταπόλεως Κατηχητικαί Επιστολαί προς τας μοναχάς Ιεράς Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης.
Ο μοναχός Θεόκλητος Διονυσιάτης το 1979 εκδίδει το έργο του: Ο Άγιος Νεκτάριος ο
θαυματουργός, στο οποίο περιλαμβάνει τις 35 επιστολές του Μητροπολίτη Σίτου
Ματθαιάκη, τις οποίες χαρακτηρίζει ως «ποιμαντικές». Επίσης, το 1993 και 2000 εκδίδει το
βιβλίο με τίτλο: 35 Ποιμαντικές επιστολές του Αγίου Νεκταρίου, Η Βαρβάρα
Γιαννακοπούλου στο έργο της: Η ποιμαντική Θεολογία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως,
Πράξη και Θεωρία περιλαμβάνει σε κεφάλαιο την «ασκητική εκ των ποιμαντικών
επιστολών του». Εμείς χρησιμοποιούμαι τον τίτλο κατηχητικές επιστολές διότι πρόκειται
περί κατηχήσεως αρχαρίων και νεοεισερχομένων στον μοναστικό χώρο μοναχών και
ενδεχομένως να χρησιμοποιήθηκε ο όρος αυτός από τον αντιγραφέα των επιστολών.
572. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σσ. 13-14. ΢το τεύχος αυτό οι επιστολές
καταγράφονται από την 9η ως την 436η σελίδα. ΢ύμφωνα με τον Μητροπολίτη Σίτο
Ματθαιάκη, μετά την κοίμηση του Αγίου περιήλθαν στα χέρια πολλών ευλαβών
προσκυνητών ιερέων, αποφοίτων εκ Ριζαρείου και όποιων των εγνώριζαν, μεταξύ άλλων
και επιστολές ως ευλογία.
573 . Η Ελένη Ζερβουλάκου ήταν πρόσωπο εμπιστοσύνης του Αγίου και γίνεται
πολλές φορές αναφορά στο όνομά της μέσα στις επιστολές του. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢,
Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 14. Αναφορά προς το πρόσωπό της γίνεται σε διάφορες
επιστολές. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις επιστολές: 63(σ.144), 75(σ.160), 89(σ.177), 93(σσ.184-5),
94(σ.186), 97(σ.190), 99(σ.195), 110(σ.113), 111(σ.217), 113(σ.220), 114(σ.221), 115(σ.223), και
117(σ.226).
574. ΥΕΒΡΨΝΙΑ, «Ὁ γυναικείος μοναχισμός», σ. 237.

183
στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή 575, «σε μια ώριμη ηλικία που ο Άγιος

ήταν κατάφορτος από πνευματική πείρα και δεκτικότερο σκεύος του Αγίου

Πνεύματος» 576 , προς ενίσχυση και κατήχηση των νεοεισερχομένων στο

μοναστικό στάδιο μοναχών. Σόσο πρακτικοί όσο και ποιμαντικοί λόγοι

επέβαλαν την επιλογή αυτού του είδους επικοινωνίας, εφόσον η απόσταση

και τα μέσα επικοινωνίας δεν επέτρεπαν κανέναν άλλο τρόπο. ‚Verba

volant, scripta manent‛ 577 . Σα γραφόμενα αποτελούν αδιάσειστα στοιχεία

της αλήθειας, χωρίς ο χρόνος να αλλοιώνει ή να παρερμηνεύει το

περιεχόμενο τους. Σον πνευματικό αυτό θησαυρό ήθελε ο Άγιος να

διατηρήσει, συστήνοντας στις μοναχές «αἱ ἐπιστολαὶ νὰ φυλάσσωνται»578.

΢χετικά με τις ομιλίες που εμπεριέχονται σε αυτές, ο Άγιος ζήτησε να «τὰς

ἀντιγράψῃ ἡ Υιλιὼ ἥ ἡ Κατίνα προσεκτικῶς εἰς τετράδιον, ἵνα ἔχωσι τύπον

βιβλίου πρὸς εὔκολον μεταχείρισιν»579, για να μπορούν να διαβάζονται και

δεύτερη φορά 580

. Επίσης, για τον καλύτερο έλεγχο αυτών ζητά να

αριθμούνται οι επιστολές και να καταγράφονται σε «σημειωματάριον τῆς

ἀλληλογραφίας»581.

575. Σα έτη της Διευθύνσεώς του ήταν από το Μάρτιο του 1894 έως το 1908. Βλ.
΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος, σ. 63. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢,
Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 14.
576. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ο Θαυματουργός, σ. 105.
577. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Επίτομο λεξικό, σ. 1660, «οἱ λόγοι ἵπτανται, τὰ γραπτά μένουν.
Λατινική παροιμία, ἐφιστῶσα τὴν προσοχὴν ἐπὶ τῆς ἀποδεικτικῆς ἀξίας, τὴν ὁποίαν ἔχουν
τὰ γραπτά».
578. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 45.
579. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 45. Βλ. HUNGER, Βυζαντινή
λογοτεχνία, σ. 321, «Η συνήθεια να μαζεύει κανείς τις ίδιες του τις επιστολές σε αντίγραφα
ανάγεται στην αρχαιότητα ,Λινάνιος!)».
580 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 45, σ. 121, «ἐπιθυμῶ νὰ τὰς
ἀναγινώσκητε καὶ δευτέραν φοράν».
581 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 89, σ. 177, «διὰ τοὖτο νὰ ἔχῃς ἓν
σημειωματάριον τῆς ἀλληλογραφίας, ἐν ᾧ νὰ γράφῃς τὰς ἡμερομηνίας τῶν ἐπιστολῶν
σας, ἃς μοὶ στέλλεις καὶ τὴν ἡμέραν τῆς λήψεως τῶν ἐπιστολῶν μου, ἵνα γνωρίζωμεν τὶ
ἐγράψετε καὶ εἰς τὶ ἀπαντήσατε καὶ νὰ βάλῃς καὶ αὔξοντα ἀριθμόν 1, 2, 3, 4, κ.τ.λ. ἀπὸ τῆς
παρούσης μου. Ἐγὼ θὰ ἐφαρμόσω αὐτὴν τὴν τάξιν καὶ θὰ γράφω καὶ αὔξοντα ἀριθμόν».

184
 Η πρώτη επιστολή έχει ημερομηνία 19 Οκτωβρίου 1904. ΢υνεπώς,

γράφτηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την εγκατάστασή τους στο ερειπωμένο

μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής στην Αίγινα582. Η τελευταία γράφτηκε στις

10 Δεκεμβρίου 1908. ΢υνεπώς, είχε προηγηθεί η αίτηση παραιτήσεώς του

στις 7 Υεβρουαρίου 1908 και η έγκριση αυτής στις 24 Μαρτίου 1908 583. Η

περαιτέρω παραμονή του στην Αθήνα οφείλεται, αφενός, στην αδυναμία

εύρεσης αντικαταστάτη 584 του στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική ΢χολή και,

αφετέρου, στην υπακοή του Αγίου στην υπόδειξη του Μητροπολίτη Αθηνών

Θεόκλητου να μείνει «εἰς τὸν Πειραιᾶ πρὸς καταπολέμησιν τῶν παντοίων

αἱρέσεων», καθώς και στο ότι «εἰσέτι δὲν ἐλήφθη πρόνοια περὶ τοὖ

Κωστῇ»585.

Εκτός από τις νουθεσίες του για την πνευματική στήριξη και τη ψυχική

ωφέλεια των μοναχών, ο ιερός πατήρ έστελνε σε αυτές και τμήματα των

προς εκτύπωση έργων του, ύμνους κυρίως προς τη Θεοτόκο, αποσπάσματα

των ομιλιών του που είχαν εκφωνηθεί στους ναούς της Αθήνας και του

Πειραιά, όπου και λειτουργούσε. Επίσης, όπως αναφέρεται σε πολλές του

επιστολές 586 , το ενδιαφέρον του για την κατάρτιση αξίων μελών της

Εκκλησίας δεν περιοριζόταν απλώς στη συγγραφή διδακτικών

εγχειριδίων587 και τη διδασκαλία του σε ιεροψάλτες, αλλά αναγνωρίζεται

582. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 250. Η μονή
της Ζωοδόχου Πηγής ουσιαστικά είχε διαλυθεί πριν από την επανάσταση και η τυπική της
διάλυση έγινε το 1834 με το διάταγμα των Βαυαρών. ΢τα ερειπωμένα και σάπια κελιά το
1904 ζούσε η 59χρονη και μεγαλόσχημη από το 1900, μοναχή Αναστασία (Αφροδίτη
Μούρτζη) και δύο ακόμη γυναίκες, η Ελένη Πετάλα, η μετέπειτα μοναχή Μαγδαλινή και η
Υιλιώ Λογιωτατίδου, η μετέπειτα μοναχή Υιλοθέη.
583. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 41.
584 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 130, σ. 250. «Ἤδη μένω εἰς τὴν
Διεύθυνσιν μέχρι τῆς εὑρέσεως ἀντικαταστάτου μου εἰς τὴν Διεύθυνσιν».
585. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 130, σ. 250.
586. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 30, σ. 86.
587. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 165, «εἶχον βαρυνθῆ τὴν ἐπίπονον
ἐργασίαν τῆς Λειτουργικῆς», καθώς και επιστολή 136, σ. 257, «καταγίνομαι εἰς τὴν
σύνταξιν τῆς Λειτουργικῆς».

185
και στην πρόθεσή του να συστήσει μια Θεολογική ΢χολή Ιεροκηρύκων στην

Αίγινα 588 , προκειμένου να ενισχύσει το κηρυκτικό έργο. Πέρα από τα

παραπάνω, ενδιαφέρον έδειξε και για τις κοπέλες. Για το λόγο αυτό

αποστέλλει πρόταση προς τον Τπουργό Εκκλησιαστικών κάνοντας σαφές

το όραμά του. Επιθυμούσε να ιδρύσει εκπαιδευτήριο για την

ηθικοθρησκευτική μόρφωση των γυναικών έτσι ώστε τα κορίτσια να

μορφώνονται σε ηθικά και πρακτικά θέματα όπως της οικιακής

οικονομίας 589 . Εκτός από την επιθυμία του για τη σύσταση της σχολής

Ιεροκηρύκων, άλλα θέματα που απασχόλησαν τον Άγιο στις επιστολές του

και δεν ευοδώθηκαν ήταν η κίνηση των Φαλκιδαίων για την πλήρωση της

χηρεύουσας θέσης επισκόπου στην Επισκοπή Φαλκίδας 590 καθώς και η

υποψηφιότητά του για τη θέση του Πατριάρχη Αλεξανδρείας591.

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί και το ύφος των επιστολών του προς τις

μοναχές της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος είναι απλά και κατανοητά, γεμάτα

πατρικό ενδιαφέρον και αγάπη. Εφόσον, όμως, οι περισσότερες 592 ήταν

ολιγογράμματες, ο ιερός πατήρ συγκαταβαίνει και προσαρμόζει το

588. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 125, σσ. 242-3. «Ἤρχισα νὰ σκέπτωμαι,

νὰ εὕρω μέρος κατάλληλον καὶ οὐ μακρὰν τῆς Μονῆς ἕως ½ ὥραν, ¾ τῆς ὥρας, ἵνα ἐγείρω
μίαν πρὸς τὴν πόλιν Θεολογικὴν ΢χολὴν, ἐκ τῆς ὁποίας νὰ ἐξέρχωνται κήρυκες τοὖ θείου
λόγου, πλήρεις ζήλου καὶ θείας ἀγάπης, μὲ τελείαν αὐταπάρνησιν, ὅπως ἐργασθῶσιν ὑπὲρ
τῆς Ἐκκλησίας τοὖ Φριστοὖ καὶ προσφέρωσιν ἑαυτοὺς θυσίαν ἐπὶ τοὖ θείου βωμοὖ τῆς
ἀγάπης τοὖ Φριστοὖ».
589. ΑΝΔΡΟΤΛΙΔΑΚΗ - ΠΕΣΡΑΚΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος, σ. 82.
590. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 105, σ. 205. «Οἱ Φαλκιδεῖς ἐνεργοὖσι δι’
ἀναφορῶν καὶ δημοψηφισμάτων, τὰ ὁποῖα καὶ θὰ δημοσιεύσωσι εἰς τὴν ἐν Φαλκίδι
ἐφημερίδα, ὅπως μὲ ἀποκτήσωσιν Ἐπίσκοπον τῆς Ἐπαρχίας αὐτῶν», και επιστολή 106, σ.
207, «*<+ ἐκτός ἐὰν ἡ τῆς Φαλκίδος ὑπόθεσις μὲ ἐμποδίσῃ δι’ ὀλίγας ἀκόμη ἡμέρας, ἀλλά
σᾶς ἀναγγέλω, ὅτι οἱ ἅγιοι ΢υνοδικοὶ δὲν θέλουσιν, ὥστε φαίνεται δὲν εἶναι θέλημα Θεοὖ».
591 ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 130, σ. 250, «ὁ Κωστῆς δὲν θέλει νὰ
σταλῶσι τὰ πράγματά μας εἰς Αἴγιναν, διότι φρονεῖ ὅτι πρὶν τὰ στείλωμεν εἰς Αἴγιναν, θὰ
μᾶς προσκαλέσωσιν εἰς Αἴγυπτον. Μὲ τὸ ὄνειρον αὐτὸ κοιμᾶται καὶ ἐγείρεται. Αὐτὸ τὸ
ὄνειρον ἡμεῖς πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἐπαύσαμεν νὰ τὸ ὀνειρευώμεθα *<+».
592 . ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 94, η
Μαγδαλινή Μουστάκα και η Αθανασία Βούλτσου ήταν δασκάλες που υπηρέτησαν στην
Αίγυπτο και αργότερα έγιναν μοναχές στο μοναστήρι στην Αίγινα.

186
γνωστικό, θεολογικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο των επιστολών του στο

βαθμό δεκτικότητας των αποδεκτών του, συμβαδίζοντας πάντοτε με το

διανοητικό, το μορφωτικό και το πνευματικό τους επίπεδο593.

Ο τόπος και ο χρόνος 594 συγγραφής των επιστολών καθώς και οι

παραλήπτες αυτών προσδιορίζονται από τον ίδιο τον Άγιο. Ο

Μητροπολίτης Πενταπόλεως ξεκινά την επιστολή του συχνά με μια γενική

προσφώνηση, όπως: «Σέκνα ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά, χαίρετε ἐν Κυρίῳ»595, Σέκνα

ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά, χαίρετε ἐν Κυρίῳ Φριστός Ἀνέστη»596, «Σέκνα ἐν Κυρίῳ

ἀγαπητά χαίρετε»597. Άλλοτε ξεκινά την επιστολή του κατονομάζοντας τους

παραλήπτες αυτής: «Πρὸς τὰ πνευματικά μου τέκνα Φρυσάνθην (Ξένην)

καὶ Κατίναν (Κασσιανήν)598, «Σέκνον ἐν Κυρίῳ ἀγαπητόν Κατίνα, χαῖρε»599,

«Σέκνον ἐν Κυρίῳ ἀγαπητόν Αἰκατερίνη, εὔχομαί σοι πατρικῶς» 600 ,

«Ὁσιωτάτη Κυρά Κασιανή, εὔχομαί σοι πατρικῶς»601, «Ὁσιωτάτη ἐν Φριστ῵

θυγάτηρ ὁσία Ξένη» 602 , «Ὁσιωτάτη Ξένη, εὔχομαί σοι πατρικῶς» 603 ,

«Ὁσιωτάτη ἐν Κυρίῳ θυγάτηρ Ξένη, εὔχομαί σοι πατρικῶς»604, «Ὁσιωτάτη

593. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, 35 επιστολές, σ. 7.

594. ΢ε δύο επιστολές δεν καταγράφεται η ημερομηνία είτε «ἐκ παραδρομῆς τῆς
ἀντιγραφέως», η οποία τοποθετείται χρονικά περί την 20ην ΢επτεμβρίου 1906. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 69, σ. 150, είτε «ἐπειδή ἐστάλη ἐσωκλείστως μετά
τῆς προηγούμενης αὐτοὖ πρὸς τὴν ἡγουμένην τῆς Μονῆς Ξένην». Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢,
Κατηχητικαί Επιστολαί 135, σ. 256.
595. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 1(σ.25), 2(σ.26), 3(σ.29), 5(σ.34), 9(σ.48),
10(σ.50), 12(σ.54), 13(σ.57), 14(σ.60), 15(σ.63), 16(σ.65), 18(σ.68), 20(σ.73), 21(σ.75), 22(σ.77),
23(σ.78).
596. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 17, σ. 67.
597. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 6(σ.37), 7(σ.41), 8(σ.45).
598. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 4, σ. 32.
599. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 11, σ. 52.
600. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 19, σ. 69.
601. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 24, σ. 79.
602. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 25, σ. 80.
603. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 26, σ. 81.
604 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 27(σ.83), 33(σ.91), 36(σ.97), 42(σ.114),
48(σ.124).

187
θυγάτηρ ἐν Κυρίῳ Ξένη, εὔχομαί σοι πατρικῶς» 605 , «Ὁσιωτάτη Μοναχή

Ξένη, εὔχομαί σοι πατρικῶς»606, «θυγάτηρ ἐν Κυρίῳ ἀγαπητή Ὁσία Ξένη,

εὔχομαί σοι πατρικῶς» 607 , «θυγάτηρ ἐν Κυρίῳ ἀγαπητή Ὁσία Κασιανὴ,

εὔχομαί σοι πατρικῶς τὸ θεῖον ἔλεος»608, «θυγάτηρ ἐν Κυρίῳ ἀγαπητή Ὁσία

Κασιανὴ, εὔχομαί σοι πατρικῶς»609.

Εκτός από τις προσφωνήσεις αυτές σε τέσσερις επιστολές του, ζητά «ἡ

παροὖσα ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς ἐπήκοον πασῶν (τῶν ἀδελφῶν)»610 και άλλοτε

ξεχωρίζει μια συγκεκριμένη επιστολή, χαρακτηρίζοντάς την ως

«διδακτική»611 ή «σημαντική»612.

Τπογράφει πάντα ως «Ὁ Πενταπόλεως Νεκτάριος» και συνωδά «Ὁ

Πνευματικός ὑμῶν Πατήρ» 613 ή «Ὁ Πνευματικός σας/σου/σοι Πατήρ» ή

«διατελῶ πρὸς Θεὸν εὐχέτης»614 ή «΢οὶ εὔχομαι».

Πληροφορίες τόσο για το χρόνο και την ώρα615 συγγραφής τους όσο και

για τον λόγο και τον σκοπό για τον οποίο εγράφησαν, αντλούμε επίσης,

μέσα από το κείμενο των επιστολών του. Ο συνήθης χρόνος για τη σύνταξη

της αλληλογραφίας είναι οι πρωινές ώρες. ΢το κείμενο του Αγίου

διαβάζουμε: «ταὖτα ἐγερθεὶς πρωΐ πρὸ πάσης ἐργασίας μου ἔγραψα πρὸς

605. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 28, σ. 84.

606. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 29, σ. 85.
607. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 30(σ.86), 39(σ.103), 40(σ.106), 45(σ.121),
46(σ.122), 47(σ.123), 49(σ.125), 50(σ.127).
608. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 31, σ. 88.
609 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, 34(σ.), 35(σ.96), 37(σ.100), 41(σ.110),
43(σ.), 44(σ.117), 51(σ.128).
610. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36(σ.97), 39(σ.103), 40(σ.106), 41(σ.110),
44(σ.117), 103(σ.203), 106(σ.207), 110(σ.212), 117(σ.226).
611. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σ. 117.
612. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 116, σ. 224.
613. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 2(σ.26), 3(σ.29), 5(σ.34), 6(σ.37), 7(σ.41),
8(σ.45), 9(σ.48).
614. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 4, σ. 32.
615. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 54, σ. 131, όπου γίνεται αναφορά στην
ημερομηνία συγγραφής της επιστολής (10/3/1906) και επιστολές 108, σ. 209 και 109, σσ. 210-
211, όπου επιπλέον αναφέρεται και η ώρα συγγραφής της επιστολής.

188
ὑμᾶς» 616
. Θεωρεί ότι «αἱ ἑσπεριναὶ ὧραι μοὶ εἶναι ἀκατάλληλοι δι’

ἐπιστολὰς, ὡς καὶ διὰ πᾶσαν γραφικὴν ἐργασίαν καὶ διὰ τὰς ἐπισκέψεις καὶ

διότι ἡ διάνοιά μου εἶναι κουρασμένη»617. Ο λόγος, για τον οποίο στις 14

Οκτωβρίου 1905 618 γράφει την επιστολή «μετὰ μεσημβρίαν» είναι πως το

πρωί διαθέτει τον χρόνο του στις επείγουσες εργασίες που τον απορροφούν

και δεν μπορεί να αποσπάσει το νου του από αυτό το απαιτητικό έργο, για

να γράψει στις μοναχές.

΢υχνά, μετά τις προσφωνήσεις προς τον αποδέκτη μιας επιστολής, ο

Άγιος αναφέρει και τον λόγο που τον οδήγησε στη συγγραφή της, ο οποίος

μπορεί να είναι η απάντηση σε ένα ερώτημα προηγηθείσας επιστολής 619, η

αφορμή εξ ενός αναγνώσματος 620, η εκφώνηση ομιλίας προς πνευματική

ενίσχυση μετά τη Θεία Λειτουργία621 ή η καθ’ ὑπαγόρευσιν γραφή622. Κυρίως

όμως γράφει κατ’ εντολήν καρδίας623 και μόνο αν υπάρχει φωτισμός του

Αγίου Πνεύματος624, για να μπορέσει να γράψει «ὠφέλιμόν τι»625.

616. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 99.

617. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 30, σ. 86.
618. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 30, σ. 86.
619 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σ. 117, «Λαβὼν ἀφορμὴν ἐκ τῆς
ἐρωτήσεως τὶ σημαίνουσιν *<+». Επιστολή 44, σ. 119, «ταὖτα ἔλαβον, ὡς σᾶς εἶπον ἐν ἀρχῇ,
ἀφορμὴν νὰ σᾶς γράψω ἔκ τινος ἐρωτήσεως ἣν μοὶ ἔκαμεν [...+». Επιστολή 92, σ. 181, «πρὸς
τὴν ἐρώτησιν ταύτην ἀπαντῶν διὰ τῆς παρούσης μου, γράφω ταὖτα».
620 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 49, σ. 125, όπου προς αναζήτηση
θέματος «Ἔλαβον λοιπὸν τὸ Ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ἐν ᾧ εἰσι καὶ αἱ ἐπιστολαὶ τῶν Ἁγίων
Ἀποστόλων καὶ τὸ ἤνοιξα, ἵνα εὕρω θέμα τι».
621. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 10, σ. 50, «δὲν ἔχω νὰ σᾶς γράψω τι, διότι
δὲν μετέβην εἰς Λειτουργίαν καὶ δὲν ὡμίλησα, διὰ να σᾶς δώσω περίληψιν τῆς ὁμιλίας μου.
Ἐὰν τὸ Πνεὖμα δὲν κινήσῃ τὸν νοὖν μου, μένει ἀργὸς καὶ ἀδυνατῶ νὰ γράψω τι καὶ δὲν
ἔχω τι νὰ σᾶς γράψω».
622. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 192-6.
623 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 5, σ. 34, «ἐπειδὴ τοιοὖτον μοὶ τὸν
ὑπηγόρευσεν ἡ καρδία μου, δὲν ἠδυνάμην δε νὰ γράψω κατάλληλον δι’ ὑμᾶς, πέμπω ὑμῖν
τοὖτον πρὸς ἐνθύμιον». Επιστολή 26, σ. 81, «δὲν μὲ πληροφορεῖ ἡ καρδία μου νὰ στέλλω
Ὠδάς». Επιστολή 36, σ. 99, «ἔγραψα πρὸς ὑμᾶς, ὅπως καταπαύσω ἀνησυχίαν τινα τῆς
καρδίας μου».
624 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 49, σ. 125, όπου ο Άγιος ομολογεί:
«Ἐπεκαλέσθην μόνον τὴν Ὑπεραγίαν Θεοτόκον, νὰ μὲ φωτίσει ‚τ῵ φωτὶ τῆς
Θεογνωσίας‛».

189
 Ο μεγαλύτερος αριθμός επιστολών - εκατόν τρείς συνολικά 626 -

στάλθηκε προς την «Ὁσιωτάτη ἐν Φριστ῵ θυγάτηρ ὁσία Ξένη»627. Ο Άγιος

αποστέλλει προς την Κατίνα 628 , τη μετέπειτα αδερφή Κασσιανή, δέκα

επιστολές 629 , ενώ μία επιστολή αποστέλλεται προς τα πνευματικὰ του

τέκνα Φρυσάνθη (Ξένη) και Κατίνα (Κασσιανή) 630 . Σέλος, είκοσι μία

επιστολές αποστέλλονται με την προσφώνηση «Σέκνα ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά,

χαίρετε ἐν Κυρίῳ»631.

Σο παραπάνω άρθοισμα των επιστολών είναι εκατόν τριάντα πέντε

διότι, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, μία επιστολή στάλθηκε προς τον κο

Νικόλαο Πέππα.

625. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 49, σ. 125.

626 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 25(σ.80), 26(σ.81), 27(σ.83), 28(σ.84),
29(σ.85), 30(σ.86), 33(σ.91), 35(σ.96), 36(σ.97), 37(σ.100), 38(σ.102), 39(σ.103), 40(σ.106), 41(σ.110),
42(σ.114), 44(σ.117), 45(σ.121), 46(σ.122), 47(σ.123), 48(σ.124), 49(σ.125), 50(σ.127), 51(σ.128),
52(σ.129), 53(σ.130), 54(σ.131), 55(132), 57(σ.137), 58(σ.138), 59(σ.139), 60(σ.140), 61(σ.141),
62(σ.143), 63(σ.144), 64(σ.145), 65(σ.146), 66(σ.147), 67(σ.148), 68(σ.149), 69(σ.150), 70(σ.152),
71(σ.154), 72(σ.156), 73(σ.157), 74(σ.158), 75(σ.160), 76(σ.161), 77(σ.162), 78(σ.163), 79(σ.164),
80(σ.166), 81(σ.167), 82(σ.19), 84(σ.171), 85(σ.172), 86(σ.173), 87(σ.174), 88(σ.175), 89(σ.176),
90(σ.178), 91(σ.180), 92(σ.181), 93(σ.184), 94(σ.186), 95(σ.187), 96(σ.189), 97(σ.190), 98(σ.191),
99(σ.192), 100(σ.197), 101(σ.200), 102(σ.202), 103(σ.203), 104(σ.204), 105(σ.205), 106(σ.207),
107(σ.208), 108(σ.209), 109(σ.210), 110(σ.212), 111(σ.216), 112(σ.218), 113(σ.220), 114(σ.221),
116(σ.224), 117(σ.226), 118(σ.227), 119(σ.231), 120(σ.232), 122(σ.237), 123(σ.238), 124(σ.240),
125(σ.242), 126(σ.244), 127(σ.246), 128(σ.247), 129(σ.248), 130(σ.250), 131(σ.252), 132(σ.253),
133(σ.254), 134(σ.255) και 136(σ.257).
627. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί, σ. 32, πρόκειται για την κατά κόσμο
Φρυσάνθη ΢τρογγυλού που μετονομάσθηκε σε Ξένη κατά τη μοναχική της κουρά. Ήταν
τυφλή όμως διακρίθηκε για τις πολλές αρετές της. Διετέλεσε την πρώτη ηγουμένη της
Μονής μέχρι της κοιμήσεώς της (1904-1923). Είχε ιδιαίτερο ποιητικό χάρισμα.
628. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 4 σ. 32, πρόκειται για την κατά κόσμο
Αικατερίνη Παπαδάκη που μετονομάσθηκε σε Κασσιανή κατά τη μοναχική της κουρά.
Διετέλεσε ηγουμένη μετά την κοίμηση της μοναχής Ξένης και έως της κοιμήσεώς της (1923-
1950).
629 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11(σ.52), 14(σ.60), 19(σ.69), 24(σ.79),
31(σ.88), 32(σ.90), 34(σ.93), 43(σ.116), 83(σ.170) και 135(σ.256).
630. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 4, σ. 32.
631. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 1 (σ. 25), 2(σ.26), 3(σ.29), 5(σ.34), 6(σ.37),
7(σ.41), 8(σ.45), 9(σ.48), 10(σ.50), 12(σ.54), 13(σ.57), 15(σ.63), 16(σ.65), 17(σ.67), 18(σ.68), 20(σ.73),
21(σ.75), 22(σ.77), 23(σ.78), 115(σ.222) και 121(σ.233).

190
1. Ιδρυτής της Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης

Με την ίδρυση Ι. Μονής Αγίας Σριάδος αναγνωρίζεται ως ο

αναμορφωτής του γυναικείου μοναχισμού και μάλιστα σε εποχή που

κυριαρχεί το αντιμοναχικό πνεύμα των Βαυαρών632. Από τις ενέργειες του

Αγίου διαφαίνεται η αγωνία και το ενδιαφέρον του για την αποκατάσταση

των πνευματικών του παιδιών, τα οποία απαρνήθηκαν τον κόσμο, για να

προσηλωθούν στον Φριστό και να εργαστούν στην αγάπη Σου, καθώς και η

διάκριση του Θείου θελήματος, η αντιμετώπιση των προβλημάτων και η

διαχείριση των δυσμενών καταστάσεων. Επιθυμούσε να τακτοποιηθεί και

επισήμως η αναγνώριση της Μονής, της οποίας η ίδρυση ήταν θέλημα

Θεού, όπως αναγράφει στην πρώτη προς Αίγινα επιστολή του: «ἵνα ἡ Ἱερὰ

αὕτη Μονὴ ἀνεγερθῇ καὶ ἀναλάμψῃ» 633. Διότι αν δεν αναγνωριζόταν ως

«ἠθικὸν νομικὸν πρόσωπον», δε θα είχε το δικαίωμα να δέχεται δωρεές, να

κάνει αναλήψεις χρηματικών ποσών από τον λογαριασμό της Μονής, να

συμμετέχει σε οικονομικές συναλλαγές (αγορές και πωλήσεις) ή να έχει

δική της περιουσία634. Εφόσον η κατοχύρωση περιουσιακών στοιχείων και

τίτλου ιδιοκτησίας στο όνομα της Μονής ήταν αδύνατη, το μέλλον των

αδελφών ήταν αβέβαιο. Σο θέμα αυτό διευθετήθηκε, όπως αναφέραμε,

μετά το θάνατο του Αγίου, όταν Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης

Ελλάδος ήταν ο Φρυσόστομος Παπαδόπουλος.

Σο παράδοξο είναι ότι, παρ’ όλη τη διαβεβαίωση και την ένθερμη

αρχικά υποστήριξη του μητροπολίτου Θεοκλήτου, ο ίδιος έπειτα δεν

αμφισβητεί απλώς τη στάση και τις ενέργειες του Αγίου, αλλά εκφράζει

απροκάλυπτα και την πολεμική του. Ο Άγιος υπενθυμίζει στον

Μητροπολίτη Θεόκλητο την αρχική του δήλωση: «ἀρκεῖ ἡ ὑπὸ τῆς Ὑμετέρας

632. ΖΗ΢Η΢, Ο διδάσκαλος, σ. 60.

633. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 1, σ. 25.
634. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 301-3. Επιστολή 7 Αυγούστου
1913.

191
΢εβασμιότητος ἀναγνώρισις, ἀλλ’ ἤδη ἐγνώσθη ἡμῖν ὅτι καὶ ἡ Ὑμετέρα

΢εβασμιότης δὲν ἀναγνωρίζει αὐτήν».

Ο Άγιος ήταν πολύ προσεκτικός με το καινούργιο αυτό εγχείρημα και

προχωρούσε με πολύ προσευχή και προσοχή. Η πρώτη επαφή των αδερφών

με την Αίγινα συνοδεύτηκε από την εκδήλωση της ευχαρίστησής τους για

τον τόπο. Παράλληλα, ο Δήμαρχος Πέππας διαβεβαίωσε τον Μητροπολίτη

Πενταπόλεως για τη βοήθεια και υποστήριξή του. Ο Άγιος ήθελε να γίνει το

θέλημα του Θεού, το οποίο διέβλεπε μέσα από τη στάση του Μητροπολίτη

Θεοκλήτου, ο οποίος «οὐ μόνον ηὐλόγησε τὸ ἔργον, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν

προστασίαν Αὐτοὖ ἀνέλαβε [<] καὶ ὅτι θέλει φροντίσῃ περὶ αὐτῆς, ὅπως

καὶ ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς ΢υνόδου ἀναγνωρισθῇ, κατὰ τὸν τύπον τῆς Ἱερᾶς Μονῆς

τῶν Καλαμῶν». Επιπλέον, ο Μητροπολίτης Αθηνών είχε υποσχεθεί ότι θα

έστελνε μοναχές από τη ΢πάρτη, για να στηρίξει τη Μονή635. Πέραν, όμως,

των προφορικών αυτών επιβεβαιώσεων, ο Άγιος προέβη και εγγράφως στη

σύνταξη εκθέσεως προς τον Μητροπολίτη για «ἀνασύστασιν» της Μονής.

΢υγκεκριμένα, ο Θεόκλητος είχε την πρόθεση να αιτηθεί την έγκριση της

Ιεράς ΢υνόδου για την αναγνώριση της Μονής636. Μάλιστα, τόσο σημαντική

θεώρησε τη συνάντησή τους αυτή και τόσο πειστικός ήταν ο Μητροπολίτης

με τις διαβεβαιώσεις του, ώστε ο Άγιος γράφει: «Ἐπιθυμῶ νὰ θεωρῆται ἡ

Μονή ὡς συσταθεῖσα μετὰ τὴν ἐγκατάστασίν σας καὶ τὴν μέλλουσαν

ἄφιξιν καὶ τῶν ἄλλων παρθένων καὶ τὴν εὐλογίαν τοὖ Μητροπολίτου,

[<]διότι ἀνέλαβον εὐθύνας ἀπέναντι τόσων παρθένων καὶ αὐτοὖ τοὖ

Μητροπολίτου» 637 . Εξασφαλίζει «λίαν προθύμως» την άδεια λειτουργιών

«δι’ ἀντιμηνσίου μετὰ ἱερῶν λειψάνων» από τον Μητροπολίτη, σε μια

635. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 1, σ. 25.

636. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 4, σ. 32.
637. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 4, σ. 33.

192
επίσκεψη του δευτέρου στη ΢χολή638. Επίσης, ο Μητροπολίτης Θεόκλητος

είχε επανειλημμένα εκφράσει την ευχαρίστησή του μετά την επίσκεψή του

στη Μονή.

Ο Άγιος, όμως, κατά θεία φώτιση, ζητά από τη μοναχή Ξένη για

οποιαδήποτε οικονομική τους συναλλαγή639 να τηρεί ένα βιβλίο640, δίνοντας

την ακόλουθη εξήγηση: «τοὖτο τὸ θέλω, διότι ἐὰν ποτὲ ζητηθῶσι τὰ βιβλία

σας, νὰ φαίνονται τὰ ποσά ὅσα ἔδωκεν ἑκάστη καὶ ποὖ ἐδαπανήθησαν.

Ἐπίσης νὰ γράφητε τὰ πόσα λαμβάνετε ἀπὸ τοὺς διαφόρους καὶ τὶ

δαπανᾶτε, διὰ νὰ εὑρίσκεσθε ἐν τάξει, ἐὰν ἐρωτηθῆτε»641. ΢το υστερόγραφο

της ίδιας επιστολής συμπληρώνει τα εξής: «Σὰ δικὰ μου νὰ μὴ τὰ γράφητε,

διότι ἡμεῖς θὰ συμπληρῶμεν τὰ ἐλλείποντα».

Σο θέμα της τυπικής αναγνωρίσεως της Μονής εκκρεμεί, με

αποτέλεσμα να δημιουργούνται προβλήματα, διότι ως μη υφιστάμενο

νομικό πρόσωπο δεν μπορούσε να έχει περιουσία στη διάθεσή της ούτε και

να ενεργεί υπέρ αυτής. ΢υνεπώς, ο,τιδήποτε είχε δημιουργηθεί με τη

βοήθεια των δωρητών και του Αγίου θα κατέληγε στα χέρια των

κληρονόμων του τελευταίου, καθώς η Μονή αδυνατούσε να αποδεχτεί

δωρεά και κληρονομιά. Αυτό το γεγονός οδήγησε τον πνευματικό πατέρα

«εἰς μεγίστην ἀθυμίαν διά τήν ἀδελφότητα τοὖ μέλλοντος»642. Σα πρακτικά

ζητήματα που προέκυψαν δημιούργησαν την εξής διλημματική κατάσταση:

«ἥ ν’ ἀναγνωρισθῇ ἡ μονὴ παρά τε τῆς Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας, ὡς

ἰδιωτικὴ μονὴ ὑποκειμένη εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Μητροπόλεως Ἀθηνῶν

638. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 85, σ. 172.

639. Αυτός είναι ο λόγος που στις επιστολές του αναφέρει με κάθε λεπτομέρεια από
ποιον και πόσα χρήματα παίρνει, σε ποιον και για ποιο σκοπό προορίζονται.
640. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 80, σ. 166. «Θέλω νά τάς γράψητε εἰς τό
βιβλίον τὸ ὁποῖον σάς εἶπον νὰ κρατῆτε».
641. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ, Κατηχητικαί Επιστολαί 80, σ. 166.
642. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σσ. 301-3, επιστολή 7 Αυγούστου
1913 προς Μητροπολίτη Θεόκλητο. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των
καιρών μας, σσ. 271-2. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 266-7.

193
καὶ πολιτευομένη κατὰ τὰς διατάξεις τῶν περὶ μοναχῶν κανόνων ἥ νὰ

ἀλλάξῃ χαρακτήρα καὶ ὄνομα καὶ ν’ ἀναγνωρισθῇ ὑπὸ τῆς Πολιτείας, ὡς

ἠθικοθρησκευτικὸν ἵδρυμα μὲ προσωπικὸν μοναχῶν κατά τὰ ἱδρύματα τῶν

καλογραιῶν τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας. Ἀπὸ τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ἀγάπης τῆς

Ὑμετέρας ΢εβασμιότητος ἀπεκδέχομαι τὴν λύσιν τοὖ προβλήματος ἥ

διλήμματος»643.

Δεν ήλθε βέβαια καμία απάντηση στη γεμάτη αγωνία και ενδιαφέρον

επιστολή του Αγίου για τη νομική αποκατάσταση της Μονής. Σόσο το θέμα

της κανονικής αποκατάστασης του ιδίου όσο κι αυτό της αναγνώρισης της

Μονής παρέμεναν σε εκκρεμότητα. ΢την πρώτη περίπτωση, το ζήτημα

αφορούσε τον ίδιο και είχε μάθει να το διαχειρίζεται με υπομονή,

ανεκτικότητα και υπακοή στο θείο θέλημα. ΢τη δεύτερη περίπτωση, όμως,

το θέμα αφορούσε έναν αριθμό παρθένων που εμπιστεύτηκαν τη ζωή τους

στον πνευματικό τους πατέρα. ΢την προσπάθειά του ο Άγιος να αποσπάσει

το ενδιαφέρον και την εκδήλωση μιας θετικής στάσης του Μητροπολίτη

Θεόκλητου, του αφιερώνει το έργο Ιστορική μελέτη περί του Σιμίου ΢ταυρού

(Ἀθῆναι 1914) χωρίς, όμως, αποτέλεσμα. ΢τη λαλούσα σιωπή του

Μητροπολίτη ο Άγιος απαντά στέλνοντας αίτηση «πρὸς ἵδρυσιν καὶ

ἀναγνώρισιν τῆς ἐν Αἰγίνῃ ἱδρυομένης μονῆς ἐπ’ ὀνόματι τῆς Ἁγίας

Σριάδος ἐν Αἰγίνῃ 20 Ιουνίου 1914»644, στην οποία μεταξύ άλλων αναφέρει:

«Ἐπιθυμῶν ν’ ἀνυψώσω θεῖον θυσιαστήριον εἰς λατρείαν τοὖ Σριαδικοὖ

Θεοὖ, ἤγειρα ἱερόν ναόν ἐν τῇ νήσῳ Αἰγίνης ἐπὶ τῶν θεμελίων παλαιοὖ

ναοὖ, εὑρισκομένου ἐν ἐρειπωμένῳ περιβόλῳ χρησιμεύοντι πάλαι ποτέ, ὡς

λέγεται, Μονή γυναικεία καὶ ἀφιέρωσα αὐτόν τ῵ ἐν Σριάδι Θε῵, πρὸς Ὃν

τὴν λογικὴν καὶ πνευματικὴν ἀναφέρομεν λατρείαν *<+ λαμβάνω μετὰ

643. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 272.

644. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας, σ. 309. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο
Όσιος Νεκτάριος, σ. 268. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας,
σσ. 272-3.

194
πάσης εὐλαβείας τὸ θάρρος ν’ ἀναγγείλω τὰ περί τούτου τῇ Μ.

΢εβασμιότητι, ὡς τῇ ἀρμοδίᾳ Ἐκκλησιαστικῇ ἀρχῇ καὶ ἐξαιτήσωμαι παρ’

Αὐτῆς τὴν ἔγκρισιν Αὐτῆς πρὸς ἵδρυσιν Παρθενῶνος καὶ ἀναγνωρίσῃ αὐτὴν

ὡς ἰδιωτικὴν γυναικείαν Μονήν, τελοὖσαν ὑπὸ τὴν ἠθικὴν προστασίαν τῆς

Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἀθηνῶν, ἐξ ἧς ἐξαρτᾶται. *<+ Πρὸς ἐπίτευξιν τοὖ

ἐπιζητούμενου σκοποὖ ἀφίημι τῇ Ὑμετέρᾳ ΢εβασμιότητι πᾶσαν

ἐλευθερίαν, ὅπως συντάξη Κανονισμόν, καθ’ ὃν πολιτευόμεναι αἱ ἐν τῇ

Μονῇ ἀσκούμεναι μοναχαί, ἀναδειχθῶσι πρότυπα ἀρετῆς καὶ τελειότητος».

Ο Μητροπολίτης Θεόκλητος μετά από τρεις μήνες, στις 30

΢επτεμβρίου 1914645, απαντά ως εξής: «ἀλγοὖμεν τὴν ψυχήν, ΢εβασμιότατε,

πληροφορούμενοι, ὅτι ἡ Ὑμετέρα ΢εβασμιότης ἄνευ βουλῆς καὶ γνώμης

ἡμῶν ἴδρυσεν ἐν Αἰγίνῃ, τελούση ὑπὸ τὴν ἡμετέραν ποιμαντορίαν,

κοινότητα γυναικῶν, ὧν ὁ αριθμός ὁσημέραι πληθύνεται, ἀνήγειρεν ἐπὶ τ῵

αὐτ῵ κελία [...]» και ξανά «ἀλγοὖμεν τὴν ψυχήν, διότι ἐν πλήρει γνώσει τῶν

ἱερῶν κανόνων [<]» και πάλι «ναὶ, ἀλγοὖμεν [<] ἵνα διὰ τοὖ παρόντος

ἡμῶν γράμματος προσκαλέσωμεν Αὐτήν, ὅπως δ῵ ἡμῖν, ὡς τ῵ ἀρμοδίῳ

Ἐπισκόπῳ, λόγον γραπτὸν ἐπὶ τοῖς ἐξῆς [<]». ΢την παράγραφο Γ΄ της ίδιας

επιστολής, ο Μητροπολίτης Θεόκλητος ζητά να πληροφορηθεί σχετικά με

το «πόσα κελλία ἔχουσι κτισθῆ διὰ τὴν κατοικίαν τῶν γυναικῶν τούτων,

πόση δαπάνη δι’ αὐτὰ ἀπῃτήθη, τὶς κατέβαλε τὴν δαπάνην, ὀνομαστί τίς ὁ

καταβαλὼν καὶ ποῖον τὸ καταβληθὲν ὑπ’ αὐτοὖ ποσόν». Επίσης, εξαπολύει

κατηγορία για την εφαρμογή του θεσμού των διακονισσών από τον Άγιο.

΢το δριμύ κατηγορώ που ο Μητροπολίτης Αθηνών με «πόνο»

απευθύνει εναντίον του Αγίου, ο τελευταίος απαντά σε επιστολή του στις

645. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος,.σσ. 269-270. Βλ. ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο

Άγιος του αιώνα μας, σσ. 311-2. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των
καιρών μας, σσ. 273-5.

195
10 Οκτωβρίου 1914 646
, με τη γνωστή ρήση του αγίου Ιωάννου του

Φρυσοστόμου: «Δόξα τ῵ Θε῵ πάντων ἕνεκεν»647. Πρόκειται για τα τελευταία

λόγια του ιερού Φρυσοστόμου, πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, ενόσω

ήταν εξόριστος και κατευθυνόταν στα Κόμανα του Πόντου. Μετά τη

δοξολογία αυτή προς το Θεό και δηλώνοντας ότι αποδέχεται έτσι όλα όσα

Εκείνος επιτρέπει, ο άγιος Νεκτάριος εξηγεί για μια ακόμη φορά το πώς

έγιναν τα γεγονότα, υπενθυμίζοντας στον Μητροπολίτη Θεόκλητο και την

απάντηση που εκείνος του είχε δώσει σχετικά: «Ἡ ἀπάντησις σώζεται». ΢ε

άλλο χωρίο της ίδιας επιστολής αναφέρει: «Πρὸς ὑπόμνησιν τοὖ γεγονότος

ἐνθυμίζω τὸ ἐξῆς εἰρημένον ὑπὸ τῆς Ὑμ. ΢., ὅτι [<]». Δίνει απαντήσεις στα

ερωτήματα-κατηγορίες που αφορούν τις πραγματοποιούμενες κουρές των

μοναζουσών και το θεσμό των υποδιακονισσών. Επιπλέον, ο Άγιος δεν

παραλείπει να αναφερθεί σε όλα όσα ο Μητροπολίτης Αθηνών τον

κατηγορεί πως έπραξε αυτοβούλως ή αντικανονικώς. Ακολουθεί

εσώκλειστη επιστολή της ηγουμένης Ξένης, η οποία περιλάμβανε όλες τις

πληροφορίες που ο Μητροπολίτης Θεόκλητος απαιτούσε σχετικά με την

απόφασή τους να εγκαταβιώσουν στη Μονή, τη διαχείριση των

οικονομικών, τις δαπάνες για τις εργασίες που έγιναν (εκβραχισμός,

ανέγερση εκ βάθρων ιερού ναού, λοιπές κατασκευές).

΢το ίδιο χρονικό διάστημα, παρεμβάλλονται πολιτικές καταστάσεις,

αλλά και το «Ανάθεμα» του Βενιζέλου, μετά το οποίο η Ιερά ΢ύνοδος

καταδίκασε πολλά από τα μέλη της Εκκλησίας της Ελλάδας που

συμμετείχαν σ’ αυτό. Ένας από αυτούς ήταν και ο Μητροπολίτης

Θεόκλητος. Ση θέση του Μητροπολίτη Αθηνών ανέλαβε ο Μεταξάκης.

΢τέλνει, λοιπόν, ο Άγιος εκ νέου επιστολή προς την Ιερά ΢ύνοδο της

646. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 270-3.

647 . Βλ. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, «Ιωάννης Φρυσόστομος», στ. 1177. Βλ. ΙΨΑΝΝΗ΢
ΦΡΤ΢Ο΢ΣΟΜΟ΢, Ἐπιστολή, PG 52, σ. 610.

196
Εκκλησίας της Ελλάδος και προς το Τπουργείο Εκκλησιαστικών και

Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αιτούμενος την αναγνώριση της υπ’ αυτού

«ἱδρυθείσης ἱερᾶς γυναικείας μονῆς, τιμωμένης ἐπ’ ὀνόματι τῆς Ἁγίας

Σριάδος» καθώς και όλων των σχετικών με τη Μονή επισήμων εγγράφων. Η

λήξη του θέματος της αναγνώρισης της Μονής έγινε, όπως προαναφέραμε,

από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Φρυσόστομο με σχετικό

διάταγμα στις 31 Μαρτίου 1924648.

2. Κτήτορας της Ι. Μ. Αγίας Σριάδος Αιγίνης

Ο Άγιος εκτός από ιδρυτής είναι και κτήτορας της Μονής, επειδή
διέθεσε σε αυτήν όλα όσα είχε, ενώ ζούσε, καθώς και μετά θάνατον με τη
διαθήκη του, κατέβαλε έντονες προσπάθειες και κόπους για την ίδρυσή της,
παρά την προχωρημένη ηλικία και τη βεβαρημένη υγεία του, αλλά και
επιλήφθηκε προσωπικά του θέματος της νομικής αναγνωρίσεώς της.
΢ε μεγάλο αριθμό επιστολών του γίνεται αναφορά σε θέματα
πρακτικής φύσεως, όπου καταδηλώνεται το ενδιαφέρον του και η φροντίδα
του για τη νεοπαγή Μονή. Σα θέματα αυτά αφορούν το χτίσιμο της Μονής,
το πηγάδι, τα κελιά, τα κουφώματα, την αγορά ασβέστη και πώς να τον
σβήσουν, την αποστολή και εμφύτευση δένδρων, τη συγκομιδή ελιών. Σο
πλήθος των οδηγιών που με τόση ακρίβεια και λεπτομέρεια δίνει
αποκαλύπτει το άοκνο και ανύστακτο649 ενδιαφέρον του για τη Μονή και τις
αδερφές.
Πληροφορίες και κατευθυντήριες γραμμές δίνει και για το χτίσιμο και

την τοποθεσία του κελιού του650, το οποίο, όπως αναφέρεται σε επιστολή

648. Βλ. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία Μορφή των καιρών μας, σ. 335. Βλ.
ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 283-4.
649. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 26, σ. 81. Μόλις ξύπνησε το πρωί έγραψε
προς τις μοναχές γιατί του δημιουργήθηκε η δυσάρεστη αίσθηση ότι η ασθένεια της Ξένη
προκαλείται από τη μη πλήρη απαλλαγή του κοσμικού πνεύματος των αδελφών.
650. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 129, σσ. 248-9.

197
του, ως τις 10 Αυγούστου 1908 δεν είχε σοβατιστεί, αλλά τοποθετούνταν

ακόμη οι πόρτες και τα παράθυρα651.

Εκτός από την πνευματική πορεία των αδελφών και την αντιμετώπιση

πρακτικών ζητημάτων, διάχυτο είναι το ενδιαφέρον του και γι’ αυτήν την

άλογη φύση, τα δένδρα, τα φυτά και τα ζώα, κάτι που αποτελεί ίδιον

χαρακτηριστικό των θεοφόρων Πατέρων και Αγίων.

΢υμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι ο ιερός πατήρ δεν είχε απλώς την υψηλή

επιστασία της Μονής, την ευθύνη για την ίδρυση της οποίας χάριτι Θεού

ανέλαβε. Πολύ περισσότερο, αισθανόταν υπεύθυνος και τήρησε αμείωτο το

ενδιαφέρον του από τα πιο βασικά μέχρι τα πιο επουσιώδη θέματα, όπως

είναι από το χτίσιμο του ναού και των κελιών των μοναχών μέχρι την

αποστολή σπόρων, για «μίαν γλάστραν ἄνθος»652.

3. Μοναχική φιλοσοφία - όροι μοναχικού πολιτεύματος

Οι «πάμφωτες» 653 επιστολές του αγίου Νεκταρίου θα μπορούσαν να

χαρακτηριστούν, σύμφωνα με τον μοναχό Θεόκλητο Διονυσιάτη, ως

«κανονικές περί της μοναχικής φιλοσοφίας654, συντελώντας αποφασιστικά

στην εδραίωση του γυναικείου μοναχισμού στην Ελλάδα. Έτσι, δικαιώνεται

και ο χαρακτηρισμός του ιερού πατρός ως «συγχρόνου ανακαινιστού του

μοναχικού πολιτεύματος»655.

Κατά την περίοδο της βασιλείας του Όθωνα (1833-1862)656, η Εκκλησία

και ο μοναχισμός δέχτηκαν φοβερά πλήγματα 657

. ΢τα πλαίσια του

αντιβυζαντινισμού που εξαπέλυσαν οι Βαυαροί, οι διώξεις κατά των

μοναχών, η διάλυση των μοναστηριών και η δήμευση της εκκλησιαστικής

651. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 255.

652. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 131, σ. 252.
653. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, 35 επιστολές, σ. 21.
654. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, 35 επιστολές, σ. 21.
655. ΥΕΒΡΨΝΙΑ, «Ο γυναικείος μοναχισμός», σ. 235.
656. ΢ΥΤΡΟΕΡΑ΢, «Η βασιλεία του Όθωνα», σσ. 538-553.
657. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, Παράδοση, σσ. 206-7.

198
περιουσίας είχαν ως στόχο τους όχι απλώς την αποδυνάμωση και

καταδούλωση της Εκκλησίας 658

αλλά και τη δημιουργία μιας

εκκλησιολογικά άχρωμης πολιτείας 659 . Σέλος, με την πραξικοπηματική

ανακήρυξη του Ελλαδικού αυτοκέφαλου (1850) 660 η Ελλαδική Εκκλησία

βρέθηκε για δεκαεπτά χρόνια στην κατάσταση του σχίσματος661.

Ψς μεγάλος πατήρ διατηρεί την ορθόδοξη ησυχαστική παράδοση

ομόζυγο, ομόδρομο και ομόγνωμο με τους παλαιούς νηπτικούς Πατέρες της

Εκκλησίας μας 662 και καθοδηγεί τις αρχάριες μοναχές στην τελείωση,

πιστεύοντας ότι μέσω της άνθησης του μοναχισμού θα επέλθει τόσο η

τόνωση του λαού του Θεού όσο και η αναγέννηση του Έθνους663 .

Η αγάπη του για το μοναχισμό είναι διάχυτη στην όλη βιοτή του και

αποκαλύπτεται στις επιστολές του. «Ἡδεῖα ἡ Μονὴ καὶ τὸ ἐνδιατρίβειν ἐν

αὐτῇ τὸ ἥδιστον πάντων» 664 , έγραφε ο Άγιος, καθώς ο ίδιος ποθούσε να

μονάσει και να αποσυρθεί σε κάποια Μονή. Εκάρη μοναχός στη Νέα Μονή

της Φίου 665 και, όταν απεπέμφθη από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, η

καρδιά του ποθούσε την ησυχία του Αγίου Όρους666. Σο θέλημα όμως του

Θεού ήταν να διακονήσει τον πολύπαθο και ταλανιζόμενο από τη

δυτικόφρονη πολιτική ελληνικό λαό και να τον οδηγήσει προς τον ασφαλή

λιμένα της πίστεως. Αργότερα, αν και προτιμούσε να μονάσει στη Μονή του

Σιμίου Προδρόμου στη ΢κόπελο, εγκαταβίωσε τελικά στην Αίγινα. Ο ίδιος

658. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, Παράδοση, σ. 252.

659. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, «Ο μοναχισμός», σ. 203.
660. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, «Ο μοναχισμός», σ. 201.
661. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, Παράδοση, σ. 227.
662. ΥΕΒΡΨΝΙΑ, «Ο γυναικείος μοναχισμός», σ. 238.
663. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Η κρίσις του μοναχισμού», σ. 124.
664. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 129, σ. 249
665. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 27, αναφέρεται ότι στις 7 Νοεμβρίου 1876
εκάρη μοναχός στη Νέα Μονή της Φίου με το όνομα Λάζαρος.
666. ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ὁ Ἅγιος Νεκτάριος και το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, σ. 142,
αναφέρεται ότι επισκέφτηκε το Άγιο Όρος, μα επέστρεψε στην Αθήνα μετά την
παρότρυνση του αρχιεπισκόπου Πατρών Ιερόθεου, για να προσφέρει στον κόσμο.

199
ομολογεί σχετικά τα εξής: «Μία φωνὴ ἐνδόμυχος μοὶ λέγει, ὅτι ἀνέλαβες

καθήκοντα εἰς Αἴγιναν καὶ ὀφείλεις νὰ ἐκπληροῖς αὐτὰ μένων εἰς

Αἴγιναν»667.

Πράγματι, στηρίζει από μακριά τις μοναχές, καθοδηγούμενος από

τους πατέρες και εκ του αποστάγματος της προσωπικής του εμπειρίας. ΢ε

μια επιστολή του, παρατηρεί ότι «τὸ πολίτευμα τοὖ μοναχοὖ ἐστιν

ἀδιάλλειπτος ἐπιζήτησις τοὖ Προσώπου τοὖ Θεοὖ καὶ ἐπιποθία Αὐτοὖ καὶ

ἔρως σφοδρὸς πρὸς Αὐτόν, καὶ πρὸς Σοὖτον ἀεὶ σπεύδει. Ὁ μοναχὸς καὶ τὴν

καρδίαν αὐτοὖ Αὐτ῵ καὶ μόνῳ προσφέρει, ὡς θυσίαν καὶ προσφορὰν ἁγίαν,

ἁγνήν, τετελειωμένην ἐν τῇ ἀγάπη. Ζῇ δὲ ἀληθῶς οὐχὶ ἑαυτ῵, ἀλλὰ τ῵

Κυρίῳ, ὁ δὲ Κύριος ἐπισκέπτεται αὐτὸν μυστικῶς καὶ ἀποκαλύπτεται

μυστικῶς εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς τοὖ ἀφωσιωμένου Αὐτ῵ μοναχοὖ,

ὅστις λαμβάνει τὸν ἀρραβῶνα τῆς Φάριτος τῆς μελλούσης ὄψεως τοὖ

Προσώπου τοὖ Κυρίου»668.

Θέτοντας λοιπόν, όπως προκύπτει από τα ανωτέρω , τους όρους του

μοναχικού πολιτεύματος, ο Άγιος θεωρεί ότι ο νεοεισερχόμενος στη

μοναχική πολιτεία θα πρέπει να «διαφλέγεται ὑπὸ τοὖ θείου ἔρωτος» και

να αγαπά «ἀπὸ καρδίας» την προσευχή. Η υπακοή, η ταπείνωση, η

αυταπάρνηση, η υπομονή στους πειρασμούς, η εμπιστοσύνη στον Κύριο και

η συγχωρητικότητα669 προς τους αδερφούς και τις αδερφές ως απόδειξη της

«ἐν Φριστῷ» αγάπης, επίσης συγκαταλέγονται στις απαραίτητες

προϋποθέσεις του μοναχικού πολιτεύματος. ΢υγκεκριμένα για τις μοναχές

667. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 240.

668. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σ. 118. Εδώ ο Άγιος μιλά προφανώς
από προσωπική εμπειρία.
669. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σ. 63. ΢υγκεκριμένα, λόγιος Ιεράρχης
αναφέρει: «ἐὰν δύναται, νὰ συγχωρῇ τὰ πάντα ταῖς ἀδελφαῖς πρὸ τῆς δύσεως τοὖ ἡλίου,
χάριν τῆς ἐντολῆς τῆς ἀγάπης». Άλλωστε, κάτι ανάλογο διαβάζουμε και στους μεγάλους
νηπτικούς πατέρες καθώς και στη βιοτή και την έμπρακτη διδασκαλία των μεγάλων
αββάδων της ερήμου στα γεροντικά.

200
αναφέρει ότι, εφόσον η παρθένος ομολογήσει ενώπιον της Εικόνας του

Κυρίου και της υπόλοιπης αδελφότητας την εκούσια υποταγή της στους

όρους αυτούς της Μονής, συστήνει ο Άγιος να ψάλουν δοξολογία προς τον

Κύριο για την κλήση της αδελφής αυτής. ΢τη συνέχεια, αφού

προσευχηθούν υπέρ της αδερφής, για να την ενισχύσει ο Κύριος, ο Άγιος

προτρέπει τις υπόλοιπες αδερφές να την ασπαστούν και να την κρατήσουν

κοντά τους ως αδερφή. ΢τη Γερόντισσά της θα πρέπει να «ὑποτάσσηται

τυφλῶς»670.

Οι όροι, συνεπώς,του μοναχικού πολιτεύματος είναι οι ακόλουθοι:

«Πρῶτον: αὐταπάρνησις. Σαύτῃ ἕπεται ἡ ἐκκοπὴ τοὖ θελήματος καὶ ἡ

ὑποταγή. Δεύτερον: Ὑπομονὴ καὶ ταπείνωσις καὶ τὰ παρεπόμενα ταῖς

ἀρεταῖς ταύταις. Καὶ τρίτον: Προσοχὴ καὶ διάκρισις» 671

. Αρχή της

αυταπάρνησης και της επικράτησης του θείου θελήματος είναι η

ταπείνωση του εγωισμού672. Για να τις διδάξει, λοιπόν, την ταπείνωση και

την εκκοπή του ιδίου θελήματος, γράφει τα εξής: «Εἰς οὐδεμίαν τοὖ λοιποὖ

θέλησιν θὰ ἐνδώσω, διὰ νὰ μάθητε τοὖ λοιποὖ νὰ μὴν ἔχητε θέλησιν»673.

Εφαρμόζοντας τους τρόπους παιδαγωγίας των Αγίων Πατέρων, θα

δοκιμάσει το βαθμό επίτευξης «μιᾶς ἑκάστης»674 εκ των ανωτέρω αρετών,

δηλαδή της αυταπαρνήσεως, της εκκοπής θελήματος και της υπομονής675.

Για να εφαρμόσουν οι αδερφές με επιτυχία τους όρους της μοναχικής

πολιτείας και να επιτύχουν τον σκοπό τους, «τὸ ποθούμενο», που είναι ο

αγιασμός και η Ουράνια Βασιλεία676 , ο ιερός πατήρ προσφέρει, εκτός από

670. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σ. 63.

671. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 75, σ. 160.
672. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.
673. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 58, σ. 138.
674. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 59, σ. 139.
675. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 59, σ. 139.
676. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σσ. 60-1.

201
πολύτιμες συμβουλές, και τον κανονισμό της εγκαταβιώσεώς τους και της

λειτουργίας της Μονής.

4. Κανονισμός λειτουργίας Ι. Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης

α. Εγκαταβίωση

Ο κανονισμός της Μονής δεν επιτρέπει την εγκαταβίωση ήδη

χειροτονημένων μοναχών, δίνει όμως άδεια για επίσκεψη μοναχής - όχι

όμως και μόνιμης εγκατάστασής της, λόγω έλλειψης κελιών, όπως στην

περίπτωση της μοναχής Ευσεβίας677.

Για να δεχθούν μια μοναχή, σύμφωνα με τον κανονισμό, θα έπρεπε

αυτή να καταθέσει ένα ποσό που, όπως διαφαίνεται στην επιστολή του

Αγίου, θα πρέπει να ανερχόταν στις χίλιες δραχμές. Για την απόκτησή του,

«διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τουλάχιστον 1000 δραχμὰς», ο Άγιος πρότεινε διάφορους

τρόπους, όπως την εκμάθηση κάποιου εργοχείρου και την αγοράς

προβάτων. Η τελική απόφαση όμως για την εγκαταβίωση ή όχι μιας

μοναχής ανήκε στις μοναχές: «Ἐὰν ἐγκρίνητε, τὴν κρατεῖτε»678.

Ο Άγιος δίνει σαφείς οδηγίες και κατευθύνσεις για τη θέση και το ρόλο

μιας εκάστης. Ετσι γράφει ότι θέλει η θέση της Κυριακής να είναι στο

Μετόχι, όπου με την Αθηνά θα υφαίνουν πανιά και κορδέλες. ΢τις

αγρυπνίες που θα κάνουν, μπορεί να μένει μια-δυο μέρες, αλλά «ἡ διαμονή

της ἡ παντοτεινὴ θὰ εἶναι εἰς τὸ Μετόχιον». Ο Άγιος είναι αυστηρός στο

θέμα αυτό κι επιμένει είτε να συμμορφωθεί με τον όρο αυτό είτε να

φιλοξενηθεί για ένα μήνα στη Μονή και μετά να φύγει 679 . Η άδεια

παραμονής της στη Μονή ήταν για ένα μήνα. Μετά το πέρας αυτού του

διαστήματος, θα έπρεπε να φύγει, γιατί δεν μπορούσαν να την

677. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 67, σ. 148.

678. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 69, σσ. 150-1.
679. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 235.

202
κρατήσουν680. Όμως τόσο οι παρακλήσεις της ίδιας όσο και της Αργυρώς

είχαν ως αποτέλεσμα να παραταθεί η άδεια διαμονής της στο μοναστήρι

για έναν ακόμη μήνα, μέχρι δηλαδή τις 2/2/1908681.

Αυτός που θέλει να μονάσει θα πρέπει να το φροντίζει εγκαίρως, για

να μπορεί να καταβάλει τα αντίστοιχα έξοδα που χρειάζονται για τη

μετάβασή του σε οποιαδήποτε Μονή και να είναι σωματικά σε θέση να

μεταβεί σε αυτή. Ο λόγος της εγκαταβίωσης ενός ηλικιωμένου σε μια Μονή

δεν είναι να βρει απλώς ένα καταφύγιο στα γεράματα του και η

γηροκόμησή του. Αυτό το βάρος δεν το αναλαμβάνει ο Άγιος ούτε θέλει να

το «φορτώσει» στη γυναικεία Μονή, αλλά και δεν επιτρέπεται από μοναχές

η γηροκόμηση ηλικιωμένων ανδρών682.

β.Υιλοξενία

΢τις επιστολές του προς τις μοναχές καταγράφεται στον κανονισμό

της Μονής και ο μοναστικός κανόνας φιλοξενίας που τηρούσε η Μονή,

σύμφωνα με τον οποίο δεν επιτρέπεται οι κοσμικές γυναίκες να κοιμούνται

μαζί με τις μοναχές 683 . Κάνει όμως κάποια εξαίρεση, σε περιπτώσεις

ανάγκης, όπως στην περίπτωση της Ελισάβετ. Ο Άγιος αναφέρει ότι, επειδή

η επίσκεψη είναι έκτακτη και αναγκαία, επιτρέπει την παρουσία στον

ξενώνα άλλης αδερφής684. Ομοίως, στην περίπτωση της Ελένης αναφέρει ότι

μπορεί να μείνει για λίγο καιρό, «ἐὰν εἶναι ἀνάγκη» 685. Η φιλοξενία να

γίνεται κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αναπαύεται ο φιλοξενούμενος: «Νὰ τὴν

680. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σ. 238.

681. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 128, σ. 247.
682. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 256.
683. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σ. 71.
684. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 25, σ. 80.
685. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 104, σ. 204.

203
κρατήσητε καὶ νὰ τὴν περιποιηθῆτε, ὡς ἀδερφήν μεγαλυτέραν διὰ νὰ

εὐχαριστηθῇ»686.

Η πόρτα της Μονής μπορούσε να ανοίγει μόνο σε έκτακτες

περιστάσεις σε γυναίκες και σε γνωστές οικογένειες, αφού πληροφορηθούν

για τα πρόσωπα αυτά, και μέχρι την 7η ή 8η καλοκαιρινή ώρα. Μετά την

ώρα αυτή, οι αδερφές θα έπρεπε να αναγγέλλουν, κατὰ διαταγὴν του Αγίου

ή κατά τον κανονισμὸ της Μονής, ότι δεν μπορούν να ανοίξουν. Ο κανόνας

ίσχυε και για τις γυναίκες που βοηθούσαν στη Μονή, αλλά δεν ήταν

μοναχές, όπως ήταν η Ελένη. Ο πνευματικός πατήρ ζητούσε να μένουν το

βράδυ κάτω στο χωριό και να επιστρέφουν το πρωί στη Μονή, για να μη

τους βρει η νύχτα στο δρόμο687.

΢την Εορτή της Ζωοδόχου Πηγής, η Μονή γιόρταζε λόγω του ότι

αρχικά ήταν αφιερωμένη στην Παναγία Ζωοδόχο Πηγή. Ο Άγιος, λοιπόν,

ζητά να γίνει ο εορτασμός στον ναό της Επισκοπής και όχι στο μοναστήρι.

Ο λόγος είναι ότι δεν ήθελε οι πολίτες που δεν έχουν καλή γνώση της

μοναστικής πολιτείας κι αγνοούν τους μοναστικούς κανόνες των

γυναικείων μονών να σκανδαλίσουν ή να φέρουν σε δύσκολη θέση τις

μοναχές.

γ. Σέλεση Θείων Λειτουργιών

Ο πατήρ Ανδρόνικος ήταν ο ιερομόναχος που κάλυπτε τις

λειτουργικές ανάγκες της Ι. Μ. Αγίας Σριάδος. Μόναζε στη Μονή

Φρυσολεοντίσσης στην Αίγινα, που τότε ήταν ανδρώα Μονή.

Δημιουργήθηκαν, όμως, προβλήματα από τους λοιπούς ιερείς του νησιού,

γιατί ο κόσμος άφηνε τις ενορίες και προτιμούσε να εκκλησιάζεται στη Ι.

Μονή Αγίας Σριάδος, γεγονός που σήμαινε μειωμένα έσοδα για τους

686. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55, σ. 133.

687. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 112, σ. 218.

204
ενοριακούς ναούς. Σο αποτέλεσμα ήταν να διατάξει ο Μητροπολίτης

Θεόκλητος τον π. Ανδρόνικο να μην πηγαίνει στη Μονή για να λειτουργεί.

Ο Άγιος αναφέρει σχετικά: «Σὸν Ἀνδρόνικον ὁ Μητροπολίτης τὸν διέταξε

νὰ μὴν ἔρχηται, διότι παραπονοὖνται οἱ ἱερεῖς τῆς ἐνορίας, ὁ Θεὸς νὰ τοὺς

συγχωρήσῃ»688.

Εκτός από την οικονομική απώλεια για τους ενοριακούς ναούς του

νησιού, με τον ιερομόναχο Ανδρόνικο προέκυψε και θέμα κανονικής

φύσεως, καθώς κατηγορήθηκε από τους μοναχούς της Μονής

Φρυσολεοντίσσης ότι δε μνημονεύει «τὸν Μητροπολίτην καὶ τὸν Βασιλέα,

οὔτε εἰς τὴν Μονὴν του οὔτε εἰς τὴν Μονὴν σας, καὶ προσεκλήθη ν’

ἀνακριθῇ» 689 . ΢την ανάκριση αυτή ο π. Ανδρόνικος επικαλέστηκε ως

μάρτυρες τρεις μοναχές, για τις οποίες εκδόθηκαν κλήσεις προκειμένου να

ανακριθούν και να στηρίξουν τον λόγο του. Όταν του παρουσίασε τις

κλήσεις, ο Άγιος του έκανε παρατήρηση για την κίνησή του αυτή,

χαρακτηρίζοντας το ως «ἄτοπον», διότι δεν ταιριάζει σε μοναχές να

παρουσιάζονται στην αστυνομία και στο δικαστήριο. Ανέλαβε την ευθύνη,

επέστρεψε τις κλήσεις κι ενημέρωσε τον διάκονο του Μητροπολίτη,

παρέχοντας την ακόλουθη διαβεβαίωση: «Πάντοτε κατὰ διαταγὴν μου τὸν

μνημονεύει». Σελικά, ο π. Ανδρόνικος του δήλωσε ότι «δὲν θὰ ἔρχεται τοὖ

λοιποὖ νὰ λειτουργῇ»690.

Σο παραπάνω γεγονός, όμως, θορύβησε τον Άγιο, ο οποίος θέλησε να

διερευνήσει και να ξεκαθαρίσει το θέμα. Αισθανόταν ότι τον «ἐλέγχει ἡ

ψυχὴ» του, γιατί ήταν ενδεχόμενο εξαιτίας ελλείψεως μαρτύρων να

κινδυνεύσει άδικα. Για το λόγο αυτό, ζητά από τις μοναχές να του γράψουν

σε επιστολή, της οποίας αποστέλλει το πρότυπο, «ἐὰν ὁ Ἀνδρόνικος

688. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 20, σ. 73.

689. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 78, σ. 163.
690. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 78, σ. 163.

205
ἐμνημόνευεν ἐν τῇ Μονῇ ἥ ἐν ταῖς ἐκτὸς Μονῆς Ἐκκλησίαις, ὅταν

ἐλειτούργει πρὸς χάριν σας, τὸν ΢εβασμιώτατον Μητροπολίτην καὶ τοὺς

Βασιλεῖς ἥ μόνον, τὸν Μητροπολίτην ἥ μόνον τοὺς Βασιλεῖς, ἥ ἐὰν οὐδένα

ἐμνημόνευεν ἥ ἐὰν ἐμὲ μόνον ἐμνημόνευε». ΢την περίπτωση κατά την

οποία μνημόνευε το Θεόκλητο, ζητά να του στείλουν τη σχετική τυπική

επιστολή σε καθαρό χαρτί, για να τη δείξει στους αρμόδιους. Διαφορετικά,

αν οι κατηγορίες είναι αληθινές, τους ζητά να του απαντήσουν σε μια

συνηθισμένη επιστολή προς ενημέρωση του ιδίου691.

Σην άδεια, για να γίνονται Θείες Λειτουργίες «δι’ ἀντιμηνσίου μετὰ

ἱερῶν λειψάνων» στη Μονή, έδωσε ο ίδιος ο Μητροπολίτης, όπως έχουμε

αναφέρει, σε επίσκεψή του στη Ριζάρειο στις 13 Δεκεμβρίου 1906 692 . Ο

Μητροπολίτης Θεόκλητος ζητά, μάλιστα, να το αναγγείλουν στον

Επισκοπικόν Επίτροπον Αιδεσιμώτατον Οικονόμο Παππά Μιχαήλ, «ἵνα

ἐπιτρέψῃ εἰς τοὺς ἱερεῖς νὰ ἔρχωνται νὰ λειτουργῶσι, πλὴν τοὖ

Ἀνδρόνικου»693.

Ειδικά για την περίοδο της Μεγάλης Σεσσαρακοστής και της Μεγάλης

Εβδομάδας, ο Άγιος παρακάλεσε τον Μητροπολίτη μέσω του διακόνου του,

ενός από τους μαθητές της ΢χολής του, να έρθει ένας ιερέας κατά τις

ημέρες που όρισαν οι μοναχές694.

Αναφορικά με τους ιερείς που λειτουργούν στην άλλη Αγία Σράπεζα, ο

ιερός πατήρ δίνει την οδηγία να λειτουργούν με άλλο Αντιμήνσιο και με

άλλα άγια σκεύη695.

691. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 84, σ. 171.

692. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 85, σ. 172.
693. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 85, σ. 172.
694. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 101, σ. 201.
695. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 111, σ. 216.

206
δ. Αγρυπνίες

Όταν ζητήθηκε από τον Άγιο η ευλογία να μεταβαίνουν οι αδερφές σε

αγρυπνίες εκτός της Μονής, η απάντησή του ήταν αρνητική. Η μοναχή θα

πρέπει να βρίσκεται στη Μονή της, διότι δεν κερδίζει τίποτα, όταν

μεταβαίνει σε αγρυπνίες εκτός αυτής. Αντίθετα, ο ιερός πατήρ συνιστά την

παραμονή στη Μονή και την επιζήτηση της μοναξιάς, γιατί μέσω αυτής θα

έρθει ο αγιασμός, «τὸ ποθούμενον».

΢υγκεκριμένα, όταν ερωτήθηκε η γνώμη του περί της «μελετωμένης

ἀγρυπνίας ἐν τ῵ Μετοχίῳ, κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἑορτῆς τῶν

Φριστουγέννων», παρόλο που επρόκειτο για μεγάλη γιορτή, ο διακριτικός

πνευματικός τούς συνέστησε να παραμείνουν στη Μονή, «ἀγρυπνοὖσαι ἐν

ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις καὶ Ὠδαῖς πνευματικαῖς, ᾄδουσαι καὶ ψάλλουσαι τ῵

Κυρίῳ». Η βεβαιότητα του Αγίου για τη επενέργεια της Φάριτος του Θεού,

που αναπαύεται στην υπακοή των μοναζουσών, διαπιστώνεται στην

ακόλουθη φράση: «*<+ Ὅστις θὰ πληρώσῃ τὴν καρδίαν ὑμῶν εὐφροσύνης

πνευματικῆς». Αντί για αγρυπνία, τους προτείνει να καλέσουν την

παραμονή ιερέα, για να λειτουργήσει και να κοινωνήσουν696.

Όταν έμαθε ότι πήγαν σε αγρυπνία, κάνει σαφή την εντολή του και τη

γενικεύει: «Νά μὴ μεταβαίνητε εἰς ἀγρυπνίας». Ο Άγιος εξηγεί ότι η μοναχή

οφείλει να μένει και να αγρυπνά στη Μονή της. «Ἡ ἐκτὸς τῆς Μονῆς

ἀγρυπνία φέρει μετεωρισμὸν εἰς τὰς μοναχὰς καὶ χάνωσιν ὅ,τι ἐπεζήτησαν

διὰ τῆς ἀγρυπνίας». Επομένως, ο λόγος του είναι κατηγορηματικός:

«΢υνιστῶ εἰς ὑμᾶς θερμῶς τὴν ἐν τῇ Μονῇ διαμονήν. Ἐπιζητεῖτε τὴν

μοναξίαν καὶ ἐν αὐτῇ τὸ ποθούμενον»697.

Ο Άγιος είναι διακριτικός και γεμάτος αγάπη. Δε θέλει να θέτουν οι

αδερφές σε κίνδυνο την υγεία τους, ειδικά με το κρύο του χειμώνα. Δεν

696. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 45.

697. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 48.

207
επιτρέπει, επομένως, μέσα στον χειμώνα τις αγρυπνίες, για να μην

κουραστούν και, εξαιτίας της εξάντλησής τους και λόγω του κρύου,

αρρωστήσουν. Οι συνθήκες δεν ήταν κατάλληλες για αγρυπνία και

χαρακτηρίζει ως «σφάλμα» το γεγονός ότι έκαναν αγρυπνία στον Άγιο

Διονύσιο, με αποτέλεσμα να παγώσουν και να κινδυνεύσουν698. Επίσης, στις

2 Υεβρουαρίου 1907 γράφει «περὶ τῆς ἀγρυπνίας δὲν μὲ πληροφορεῖ ἡ

καρδία μου ἐπὶ τοὖ παρόντος, ὅταν ὁ καιρὸς καλωσυνεύσῃ, τότε κάμνετε

ἤδη εἶσθε ἐξηντλημέναι καὶ θὰ κουρασθῆτε»699.

΢υμπερασματικά, ο Άγιος δε ζητά την υπερβολική αλλά τη διακριτική

άσκηση σε κάθε της μορφή. Δε θέλει να ριψοκινδυνεύσουν, αφενός γιατί

θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία τους, δε θα μπορούν να συνεχίσουν να

αγωνίζονται αφετέρου, όταν οι αδερφές ασθενήσουν, θα αναγκαστούν να

εγκαταλείψουν τη Μονή χάριν της υγείας τους.

ε. Αναγνώσματα

Βασικό στοιχείο της μοναστηριακής ζωής είναι και τα αναγνώσματα.

Ο άγιος Νεκτάριος, ως πνευματικός πατήρ της νεοσύστατης Μονής,

συστήνει ως «ὠφελιμώτατα καὶ διδακτικώτατα» 700 προς ανάγνωση τα

φυλλάδια του συγγράμματος του Αντιόχου τα οποία τους στέλνει. Για

δεύτερη φορά τους προτείνει την ανάγνωση της «Ὁμιλίας του περί

ἁγιότητος» την οποία έχει στείλει στις μοναχές 701

, όπως και τις λοιπές

ομιλίες που τους έχει στείλει κατά καιρούς μέσω των επιστολών του 702 .

Επίσης, εφοδιάζει συνεχώς τις μοναχές με ύμνους και ωδές που ο ίδιος

συνθέτει καθώς και με ευχές σε πολιτικούς στίχους, τις οποίες αντέγραψε

698. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 54.

699. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 184.
700. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 20, σ. 73.
701. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 45, σ. 121.
702. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 45.

208
από παλιό ευχολόγιο, επειδή η ανάγνωση ευχών και η ψαλτική τις

ευχαριστούσε ιδιαίτερα 703

. Υανερώνεται έτσι η διακριτικότητα του

πνευματικού πατρός που αντιλαμβάνεται τις ανάγκες κάθε ψυχής και

προσαρμόζεται στο μορφωτικό και πνευματικό επίπεδο των αρχαρίων

μοναχών704.

Προτρέπει, λοιπόν, τις μοναχές να διαβάζουν και να ψάλλουν

Σριαδικούς Ύμνους που έγραψε ο ίδιος 705 . Επιπλέον, ο Άγιος αποστέλλει

στις μοναχές - διαμέσου του συνεργάτη του Κ. ΢ακκόπουλου – έναν ύμνο

έκτασης είκοσι δύο σελίδων, που έγραψε κατ’ αλφάβητο, για να τον

διαβάζουν στις αγρυπνίες 706 . Κατόπιν μάλιστα σχετικού αιτήματος του

ιερού πατρός, ο μοναχός Παχώμιος Αρελάς συστήνει στις αδερφές της Ι.

Μονής Αγίας Σριάδος Αιγίνης να μελετάνε τον Άγιο ΢υμεών τον Νέο

Θεολόγο και ειδικότερα το περί προσευχής θέμα707.

Ο Άγιος, αντί άλλων αναγνωσμάτων ή κανόνων, προτείνει επίσης την

ανάγνωση ωδών, ύμνων και κανόνων, γιατί φέρνουν κατάνυξη. Οι

παρακλήσεις προς την Κυρία Θεοτόκο διαθέτουν κάτι που δεν έχουν οι

κανόνες των Αγίων, οι οποίοι δεν αποτελούν τόσο προσευχή όσο έπαινο του

τιμώμενου Αγίου. Για τον λόγο αυτό, σημειώνει: «Δυνάμεθα δὲ νὰ

περιορισθῶμεν εἰς ὀλιγοτέρους ἐπαίνους»708. Δεν θεωρεί την ανάγνωση των

Κανόνων των Αγίων και των Μηναίων ως απολύτως αναγκαία. Μπορούν

αντ’ αυτών να διαβάζουν έναν Κανόνα της «Κυρίας Θεοτόκου ἐκ τοὖ

Μεγάλου Θεοτοκαρίου τοὖ χειρογράφου» που πρόκειται να τους στείλει709.

Απαντώντας μάλιστα σε σχετική ερώτηση της μοναχής Κασσιανής, ο Άγιος

703. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55, σ. 132.

704. ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, 35 επιστολές, σσ. 12-3.
705. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 97, σ. 190.
706. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σσ. 198-9.
707. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 28, σ. 84.
708. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σσ. 93-4.
709. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 94.

209
παραθέτει απόσπασμα από τον Βυζαντινό ιστορικό Γεώργιο Κεδρινό , ο

οποίος γράφει σχετικά με την ανάγνωση των κανόνων710.

Αν στην ακολουθία των Ψρών δεν παρευρίσκονται όλες οι μοναχές

λόγω του ότι είναι αφοσιωμένες στο διακόνημά τους, εξοικονομώντας τα

της διαβιώσεώς τους, να λένε τις Ώρες από μέσα τους. Αν δεν τις έχουν

αποστηθίσει, τότε κατά τη διάρκεια των Ψρών και στο διακόνημά τους να

λένε την ευχή και τις ευχές των Ψρών. «Ἡ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ δέησις γίνεται

ἀπὸ μέρους ἁπασῶν τῶν ἀδελφῶν καὶ δι’ ἁπάσας τὰς ἀδελφάς»711.

Η ανάγνωση των κανόνων του Θεοτοκαρίου, των ωδών και των ύμνων

δεν πρέπει να είναι τυπική. Πολύ περισσότερο, θα πρέπει η ανάγνωση αυτή

να μιλά στην καρδιά τους, ούτως ώστε να αποτελέσει λατρεία. Διότι η

καρδιά ικανοποιείται από τη λατρεία και όχι από τους τύπους, από την

ποιότητα της προσευχής και όχι από την ανάγνωση όλων των Κανόνων που

γράφτηκαν για πανηγυρισμό των αγίων.

Σα «διαβάσματα» τα αφήνει στη διάθεση και στην κρίση των αδερφών,

για να κάνουν ό,τι θέλουν. Ο χρόνος θα τις διδάξει τι θα κάνουν και το πώς

ο,τιδήποτε κάνουν μπορεί «νὰ εἶναι εὐλογημένον»712.

Ιδιαίτερη μνεία κάνει ο Άγιος στο ψαλτήρι, το οποίο ενέτεινε σε αρχαία

μέτρα και το κατέστησε «κατανοητὸν καὶ τερπνὸν ἀνάγνωσμα» με

σύντομες ερμηνευτικές σημειώσεις. Με το πέρας αυτής της εργασίας, ο

Άγιος δηλώνει ότι κατενόησε το ψαλτήρι και την τεράστια αξία του.

Φρησιμοποιώντας εννιά φορές τη λέξη «ἤδη», αναφέρει ότι γνωρίζει τον

«ψαλτήρα» και κατανόησε το ύψος των νοημάτων του, αισθάνθηκε το

μεγαλείο του Χαλτηρίου, αντιλήφθηκε ότι το ψαλτήρι το διαπνέει «πνεὖμα

λατρείας πρὸς τὸ θεῖον» και το πύρ της θείας αγάπης. Επίσης, ο Άγιος

710. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 22, σ. 77.

711. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 94.
712. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 82, σ. 169.

210
αισθάνθηκε τον πόθο ανύψωσης προς το Θεό. Προσθέτει ότι οι ψαλμοί

έχουν «διαπλαστικὴν *<+ δύναμιν» στην καρδιά και στην ψυχή, είναι

κατάλληλοι, για να εκφράσουν το λατρευτικό συναίσθημα, και

ενδείκνυνται για προσευχή. Φωρίς αμφιβολία κατάλαβε για ποιο λόγο το

ψαλτήρι συστήθηκε από τους αγίους Πατέρες ως καθημερινό ανάγνωσμα

στις προσευχές των ακολουθιών.

Ο Άγιος θεωρεί το Χαλτήρι πάρα πολύ σημαντικό κι, εφόσον ο Θεός

τον αξίωσε να το ερμηνεύσει και να το καταστήσει τερπνόν ανάγνωσμα,

όταν το εκτυπώσει θα το έχει ως εγκόλπιο, για να το έχει μαζί του όπου κι

αν πάει. Φαρακτηριστικά αναφέρει: με αυτό «θὰ αἰνῶ καὶ θὰ ὑμνῶ καὶ θὰ

εὐλογῶ τὸν Θεὸν».

Σο Χαλτήρι είναι ιερό δώρο, κατάλληλο για προσευχή και λατρεία του

Θεού713. Οι αδερφές μπορούν να το διαβάζουν και μετά τις ακολουθίες κατά

σειρά από «ἐν κάθισμα ἐντὸς τῆς ἡμέρας, ἀκόμη καὶ τὴν ἑσπέραν», για να

μην τις κουράζουν τα πολλά και συνεχόμενα αναγνώσματα714.

΢τον άγιο Νεκτάριο τέθηκε επίσης το Περί γραμματικής715 θέμα. Αν

και κατά πόσο θα πρέπει, εκτός των ιερών αναγνωσμάτων, να

περιλαμβάνεται και η εκμάθηση της γραμματικής. Αναφέρει ο Άγιος ότι

σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, είναι σατανικό για όσους είναι μοναχοί να

στρέφονται προς αναζήτηση της κατά κόσμον παιδείας, γατί κατ’ αυτόν τον

τρόπο αφήνουν τη θεϊκή, την εξ ουρανού προερχόμενη σοφία,

εγκαταλείπουν την εξ Αποκαλύψεως γνώση και επιδιώκουν την ανθρώπινη

σοφία και γνώση. Θεωρεί ότι αυτά αφορούν βέβαια εκείνους που

εγκαταλείπουν τον πόθο της ουρανίου γνώσης και την αληθινή φιλοσοφία,

που είναι η διατριβή των εαυτών τους στη Μονή, για να διδαχθούν την

713. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 54, σ. 131.

714. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55, σ. 132.
715. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 164.

211
ανθρώπινη σοφία. Η τελευταία όμως απομακρύνει από το Θεό και

ψυχραίνει την αγάπη τους προς τον Κύριο. Ψστόσο, το να διδαχθούν λίγη

γραμματική με τρόπο πρακτικό, για να είναι σε θέση να διαβάζουν, να

γράφουν και να κατανοούν τα κείμενα των Αγίων Γραφών, δεν αντιβαίνει

προς το πνεύμα του μοναχικού πολιτεύματος. Διότι ο διδασκόμενος τη

γραμματική ούτε από τη Μονή εξέρχεται, ούτε τον μοναχικό βίο και τον

θείο έρωτα εγκαταλείπει, αλλά την ώρα της ξεκούρασης διδάσκεται

πρακτικά και μεθοδικά τους τύπους και κανόνες γραμματικής716. Άλλωστε,

ένα παράδειγμα αποδεικτικό των λόγων και θέσεων του Αγίου αποτελεί ο

ίδιος, διότι ενόσω ήταν ιεροδιάκονος στη Νέα Μονή της Φίου, μετέβη στο

Γυμνάσιο της Φίου, πήγε στην Αθήνα, για να πάρει το απολυτήριο και για

να σπουδάσει, επίσης, Θεολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Όχι μόνο

δεν εξέκλινε της πορείας του, αλλά και ενίσχυσε την εσωτερική του δύναμη,

η οποία βρήκε διεξόδους, για να εκφραστεί και να μετουσιωθεί σε έργα,

λόγους, ομιλίες και διδασκαλία. Μάλιστα, κι ο ίδιος στηρίζει την εκμάθηση

της γραμματικής με τη σύσταση σχολείου, το οποίο λειτουργούσε στην Ι.

Μονή Αγίας Σριάδος για τα παιδιά και τις μοναχές. Για τον ίδιο λόγο, ζητά,

όπως προαναφέραμε, από τον Κ. ΢ακκόπουλο να του στείλει την Παλαιά

Διαθήκη, το λεξικό του Κούμα καθώς και τη γραμματική του Ζηκίδου περί

ανωμάλων ρημάτων717.

στ. Η Ηγουμένη ως πρότυπο παιδαγωγού

Η Ξένη, ως ηγουμένη, επιφορτίζεται από τον Άγιο με το καθήκον να

διδάξει στις παρθένους τους όρους του μοναχικού πολιτεύματος 718 . ΢τις

επιστολές του προς αυτή στέλνει τις υποδείξεις του για το ποιος είναι ο

ρόλος της ως ηγουμένη, δίνοντας γραπτή παρακαταθήκη για τον ρόλο αυτό

716. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 164.

717. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 257.
718. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαὶ 75, σ. 160.

212
εν γένει. Η θέση της είναι αυτή της πνευματικής μητέρας, δεν είναι πλέον η

Φρυσάνθη που μπορεί να κάνει ό,τι θέλει. Αν εκπληρώνει τα καθήκοντα της

απέναντι στις αδερφές, εκπληρώνει τα καθήκοντά της απέναντι στο Θεό.

Αν παραλείπει αυτά δήθεν υπέρ εκείνων, θα πρέπει να ξέρει ότι ούτε εκείνα

είναι δεκτά από το Θεό. Η προϊσταμένη της Μονής ζει όχι για τον εαυτό της

αλλά για την αδελφότητα και ζώντας για την αδελφότητα ζει για τον Θεό.

Ο Θεός αποδέχεται τη ζωής της ως θυσία ευπρόσδεκτη719. Επειδή ο αγώνας

για τη Μονή είναι σημαντικός, ο μισθός της είναι μεγάλος.

Η υγεία και η κράση της καθορίζουν την ένταση του αγώνα.

Προκειμένου να επιτευχθεί ικανοποιητικά η επιστασία και η φροντίδα της

Μονής, τη συμβουλεύει: «Ἐπικαλοὖ τὸν Κύριον, νὰ ἐπιβλέψῃ *<+ καὶ

ἐνισχύσῃ». ΢υγκεκριμένα, η κράση της Ξένης δεν μπορεί να αντέξει

πολλαπλούς αγώνες και για τον λόγο αυτό χρειάζεται ενίσχυση από τον

Κύριο720. ΢υνεπώς, η επιμελής φροντίδα της υγείας και της θεραπείας της

είναι επιβεβλημένη, γιατί καθορίζει την πορεία της Μονής αλλά και την

κατάσταση των αδελφών. Η ασθένεια αυτής γεννά θλίψη στις αδελφές και

υπάρχει φόβος να πέσουν σε μελαγχολία. Αν η ηγουμένη ασθενεί,

ασθενούν και οι αδερφές, ακόμα και αν αυτές είναι καλά. Αντίθετα, αν η

ηγουμένη υγιαίνει, υγιαίνουν ακόμα και αυτές που πάσχουν. Η ευθυμία της

φαιδρύνει τα πρόσωπα των αδερφών και καθιστά τη Μονή παράδεισον, ενώ

η δυσθυμία και η σκυθρωπότητά της μεταδίδεται και στις αδερφές, οπότε

φυγαδεύεται η χαρά του παραδείσου. Ο Άγιος σημειώνει σχετικά με το

θέμα αυτό: «Μάθε ὅτι ἀπὸ σοὖ ἐξαρτᾶται ἡ τῶν ἀδελφῶν χαρὰ καὶ

εὐφροσύνη καὶ ἔχεις καθῆκον νὰ συντηρῇς ταύτην εἰς τὰς καρδίας αὐτῶν.

Σοὖτο νὰ πράττῃς καὶ βιάζουσα πολλάκις σεαυτήν»721.

719. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 193.

720. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.
721. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 192-3.

213
 Επιπλέον, ο Άγιος συμβουλεύει να μην παραδίδονται οι αδερφές σε

θλίψεις, γιατί αυτό πληγώνει πολύ τις καρδιές τους. Ο μισθός της

ηγουμένης θα’ ναι πολύ μεγάλος, αν η ίδια γίνεται στις αδερφές πρόξενος

ευφροσύνης. Ο άγιος Νεκτάριος προσθέτει: «Σοὖτο σοὶ τὸ συμβουλεύω, διότι

καὶ ἐγὼ τοὖτο ἔχω ὡς ἀρχὴν ἐν τ῵ βίῳ μου». Αυτό θέλει να έχουν ως αρχή

και οι μαθήτριες και οι μαθητές του. ΢τη συνέχεια, ο άγιος παιδαγωγός

γενικεύει, λέγοντας ότι η χαρά που προσφέρουμε στον πλησίον μας

ευχαριστεί τον Θεό περισσότερο από ό, τι οι μεγάλες προσευχές και οι

αυστηρές νηστείες. Ο χριστιανός θα πρέπει να είναι πρόξενος χαράς.

Ακόμη περισσότερο βαρύνει αυτός ο λόγος για την ηγουμένη, η οποία έχει

ενώπιόν της αδερφές που αποφάσισαν να στερηθούν τα πάντα για την

αγάπη του Κυρίου. Η ηγουμένη θα πρέπει να τις ενισχύει στην απόφασή

τους αυτή, γινόμενη πρόξενος χαράς και ευφροσύνης προς αυτές. Γράφει

συγκεκριμένα: «Ὅταν εὐφραίνεις τὴν καρδίαν τοὖ πλησίον σου, πολλ῵

μᾶλλον τῆς ἀδερφῆς, τῆς στερηθείσης τῶν πάντων καὶ ἀπεκδεχομένης

παρὰ σοὖ μόνης πνευματικὴν εὐφροσύνην, τότε ἔσο βεβαία, ὅτι εὐαρεστεῖς

τ῵ Θε῵ πολλ῵ μᾶλλον ἥ ἐὰν μακρὰς ποιῇς προσευχὰς καὶ μεγάλας

νηστείας»722.

΢την ηγουμένη «ὀφείλουν ἅπασαι» οι αδερφές να εξαγορεύονται τους

λογισμούς τους, ακόμα και τους υβριστικούς, και αυτή να τους δέχεται με

αγάπη, για να νικά τους πειρασμούς723. Θα πρέπει να δοκιμάζει τις αδελφές,

για να γνωρίζει το βαθμό της αυταπάρνησής τους και σε ποιο βαθμό

κυριαρχεί μέσα τους ο εγωισμός. Σης προτείνει να δοκιμάζει τις αδερφές

επίτηδες, γιατί το πρώτο σκαλοπάτι της αρετής είναι η αυταπάρνηση, αρχή

της οποίας είναι η ταπείνωση του εγωισμού και η εκκοπή του ιδίου

722. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 193.

723. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 33, σ. 92.

214
θελήματος. «Ἄνευ ταύτης οὐδὲν ἀγαθόν, ἄνευ τῆς νίκης ταύτης δὲν

στεφανοὖνται»724.

Ασφαλώς, ο Άγιος θεωρεί πως η υπακοή της Ξένης στις παραπάνω

υποδείξεις του δεν είναι υποχρεωτική, αλλά νοείται ως αποτέλεσμα της

αγάπης και της επιθυμίας της να ικανοποιεί τα αγαπημένα της πρόσωπα725.

ζ. Διακονήματα

Η διάκριση, η λεπτότητα, η ευαισθησία και η σε βάθος γνώση της

ανθρώπινης ψυχολογίας αποκαλύπτονται από τον τρόπο με τον οποίον ο

Άγιος προτείνει να γίνεται η κατανομή των εργασιών μεταξύ των αδερφών

της Ι. Μονής της Αγίας Σριάδος. ΢τόχος του είναι να εργάζονται οι μοναχές

εξ ίσου, χωρίς να επιβαρύνεται η μια περισσότερο της άλλης και να

γογγύζει «ἐν σιωπῇ». Αυτός ο σιωπηρός γογγυσμός που νιώθει η αδικημένη

μπορεί να αποτελέσει την αιτία, για να ψυχρανθεί η μεταξύ των

μοναζουσών αγάπη726.

Από τις επιστολές του Μητροπολίτου Πενταπόλεως προκύπτουν οι

γνώσεις μας για τα διακονήματα των μοναχών, τα οποία άλλοτε

προτείνονται από τον Άγιο και άλλοτε αναλαμβάνονται με βάση τα

ιδιαίτερα χαρίσματά τους. Με πολλή διάκριση, λοιπόν, κάνει τη διανομή

των διακονημάτων. Προτείνει στη Φρυσάνθη να «μαγειρεύῃ καὶ νὰ πλύνῃ

τὰ πιάτα τῇ βοηθείᾳ καὶ μιᾶς ἐκ τῶν ἄλλων, πότε τῆς μιᾶς καὶ πότε τῆς

ἄλλης», συμπληρώνοντας ότι έχει την πεποίθηση ότι εκείνη θα τα

καταφέρνει όσο καμία άλλη727. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι, παρότι η

Φρυσάνθη ήταν τυφλή, όχι μόνο δεν την εξαιρεί από τις άλλες, αλλά και

724. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 194-5.

725 .ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 77, σ. 162.
726. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σσ. 55-6.
727. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 56.

215
την κάνει να νιώθει σημαντική τονίζοντας ότι θα τα καταφέρει «καλλίτερον

ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην».

Η Αγγελική 728 , εφόσον δεν μπορούσε να εργαστεί στη μηχανή 729 ,

επειδή εξαιτίας της ταράχτηκε το νευρικό της σύστημα, θα μπορούσε να

διδάξει τον τρόπο εργασίας της σε κάποια άλλη κοπέλα. Η εκμάθηση της

μηχανής ήταν ζωτικής σημασίας, διότι η πώληση αυτών που έφτιαχναν

εξασφάλιζε κάποιους πόρους στη Μονή730.

Η Μαργαρίτα731 θα μπορούσε να διδαχθεί κάποιο εργόχειρο από την

Ειρήνη ή την Ευμορφία, έτσι ώστε να εξασφαλίσει τα απαραίτητα, για να

μπορέσουν να την κρατήσουν στη Μονή.

Η Μαρία αγιογραφεί και ζωγραφίζει, όπως μαρτυρεί η σχετική

επιστολή του Αγίου, που παραγγέλλει τα εξής: «τὸ Ἅγιον Ποτήριον νὰ τὸ

ζωγραφίζῃ δεξιά, καὶ τὸ Ἅγιον Ἄρτον ἀριστερά, διότι οὕτω τίθενται ἐπὶ τῆς

Ἁγίας Σραπέζης»732.

Η Μαρία, επίσης, αντιγράφει τα ρητά στους ΢ταυρούς733 και ο Άγιος

της εφιστά ακριβώς την προσοχή «εἰς τὴν ἀντιγραφὴν τῶν ῥητῶν, διότι

εἶχον λάθη», τα οποία και διόρθωσε. Σους ΢ταυρούς τους πουλούσαν για

την κάλυψη εξόδων, όπως συμπεραίνουμε από τις αναφορές στην τιμή και

στους αγοραστές τους, που γίνονται στις επιστολές734. Επίσης, ο ιερός πατήρ

τη συγχαίρει για την επίδοσή της «εἰς τὴν καλλιτεχνίαν τῶν ΢ταυρῶν»735.

728. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σ. 62.

729. Αναφέρεται στη ραπτομηχανή.
730 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Ἐπιστολαὶ 120, σ. 232. Ο Άγιος αναφέρει: «Νὰ
στείλητε τὴν ἀπόδειξη τῶν καλτσῶν»,.
731. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 69, σ. 150.
732. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 69, σ. 151.
733. ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 3, σ. 312.
734 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, σ. 156, «ἐκ τῶν ΢ταυρῶν τοὖ
Σιμοθέου ἔδωκα ἕξ εἰς τὴν κυρίαν Καρβούνη πρὸς 1 ½ δραχ. τὸ ἕνα».
735. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, σ. 156.

216
 Η Κασιανή είχε την επίβλεψη της αντιγραφής των ρητών. Επίσης,

έπρεπε να τα «παραβάλῃ μὲ τὰ κείμενα τῶν Ἱερῶν Γραφῶν», γιατί μπορεί

να είχαν αντιγραφεί κατά τρόπο λαθεμένο από την αρχή736.

Η Μαρίκα έπρεπε να διορθώνει τα αντίγραφα των ΢ταυρών, που ο

Άγιος τους έστελνε, για να τα βάλουν στους ξενώνες και στο κελί της η

Ξένη737.

Η Ελισάβετ αγιογραφεί και ο Άγιος της στέλνει συγχαρητήρια για την

πρόοδό της «εἰς τὴν ζωγραφικὴν ἥ μάλλον εἰς τὴν εἰκονογραφίαν»738 , όπως

και η Αμαλία. Σους στέλνει ωραίες Εικόνες, για να τις αντιγράψουν «πρὸς

ἄσκησιν» και να τις μοιράσουν δίνοντας σε όλες από μία739.

Η ΢υγκλητική έπρεπε να κάνει ΢ταυρούς «εἰς τὰς ὑάλους τῆς θύρας

τῆς Ἐκκλησίας. Επίσης, η ΢υγκλητική έφτιαχνε και χάρτινους ΢ταυρούς740,

τους οποίους ο Άγιος ζητά να σταματήσει να κάνει, μήπως και ο κόσμος δεν

αγοράζει από υποψία, σκέψεις που φανερώνουν τη λεπτότητα και τη

διάκρισή του. Ο Άγιος της ανέθεσε να κάνει μικρά εικονίσματα σε σανίδα

από κυπαρίσσι, τα οποία όφειλε μετά να περνά ένα χέρι βερνίκι στο

μπροστινό μέρος και με κάποιο χρώμα πίσω, ώστε όλων η συνείδηση, για

κάθε ενδεχόμενο, να είναι ήσυχη.

Η Αφροδίτη ανέλαβε να ποτίζει τα δέντρα741, η Κυριακή να «ὑφαίνῃ

πανιὰ καὶ κορδέλλα» για τη συντήρησή της στο Μετόχι, γιατί ειδάλλως θα

πρέπει να αποχωρήσει από τη Μονή742. Επίσης, οι αδερφές του μοναστηριού

736. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, σ. 156.

737. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 185.
738. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 164.
739. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 184.
740. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 115, σ. 223.
741. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 128, σ. 247.
742. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 235.

217
κάνανε κρασί και ξύδι από το αμπέλι τους743, ενώ η Υιλοθέη ήταν υπεύθυνη

για το μάζεμα των ελιών744.

Η διάκριση του μεγάλου πατρός διαφαίνεται στην απάντηση που δίνει

στη Μαργαρίτα, όταν τον ρωτά «ἅν πρέπει αἱ ἀδελφαὶ νὰ μεταβαίνωσι πρὸς

συλλογὴν ἐλαιῶν». Αρχικά, μη θέλοντας να εκτίθενται οι μοναχές μακριά

από τη Μονή, σχολιάζει: «Θαυμάζω πῶς περὶ τούτου ἐρωτᾶτε». Για το

μάζεμα των ελιών προτείνει να προσκαλέσουν παιδάκια και να πάει μόνο η

Υιλοθέη, η οποία είναι νοικοκυρά του κτήματος, έχει ηλικία «σοβαράν καὶ

ἀπρόσβλητον» και είναι γνωστή, «ἑτέρα οὐδεμία». Αν οι ελιές ήταν κοντά

στον περίβολο της Μονής, θα μπορούσαν να πηγαίνανε και άλλες, γιατί

δεν θα εξετίθεντο πάρα πολύ, αλλά τώρα καμία. Όσον αφορά στις

επιπλέον δαπάνες που θα προκύψουν, ζητά να τον ενημερώσουν, για να

τους στείλει τα χρήματα.

5. Καθιέρωση του θεσμού των υποδιακονισσών

΢την επιστολή 745

του Μητροπολίτη Θεόκλητου προς τον

«΢εβασμιώτατον Μητροπολίτην πρῴην Πενταπόλεως κ. Νεκτάριον»

διαβάζουμε τα εξής: «ἡ Ὑμετέρα ΢εβασμιότης *<+ τελεῖ ὡς ἱερεὺς

ἐφημέριος τὰς ἐν τῇ νεοτεύκτῳ ταύτῃ κοινότητι ἱεροτελεστίας, βοηθουμένη

καὶ ὑπὸ τεταγμένων γυναικῶν, φερουσῶν ἱερὰ ἄμφια, ἤτοι ἐπιμανίκια καὶ

ὡράριον».

΢την απαντητική του επιστολή746, ο Άγιος δίνει εξηγήσεις και για τον

θεσμό των υποδιακονισσών: «Περὶ τῶν ὑποδιακονισσῶν γνωρίζω ὅτι αὔται

κυρίως εἶναι νεωκόροι τοὖ ἱεροὖ *<+». Ο θεσμός των διακονισσών ανάγεται

στα πρώτα χριστιανικά χρόνια και συνδέεται με την ακμή της Εκκλησίας

743. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 114, σ. 221.

744. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 37, σ. 100.
745. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 269.
746. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 270.

218
και της άνθησης του ιεραποστολικού και ποιμαντικού της έργου.

Αναφέρεται η χειροτονία της διακόνισσας Θεοδοσίας, συζύγου του

Γρηγορίου Νύσσης μετά τη χειροτονία του ως Επισκόπου, καθώς και η

χειροτονία της διακόνισσας Ολυμπιάδας στην Κωνσταντινούπολη, από τον

άγιο Ιωάννη το Φρυσόστομο. Επίσης, ο ίδιος (ο άγιος Ιωάννης ο

Φρυσόστομος) χειροτόνησε στη Μονή που βρισκόταν πλησίον του ναού της

Αγίας ΢οφίας «διακονίσσας τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας [<] τρεῖς αὐτῆς (τῆς

Ὀλυμπιάδος) συγγένιδας *<+» 747 . Κατά τους τελευταίους Βυζαντινούς

αιώνες οι διακόνισσες περιορίζονταν «ἐν τοῖς γυναικείοις μοναστηρίοις»748.

Ο άγιος Νεκτάριος χειροτόνησε το 1911 και κατά την ημέρα της

Πεντηκοστής «ἐν τ῵ ἱερ῵ θυσιαστηρίῳ κατὰ τὴν ὥραν τῆς Θ. Λειτουργίας

δι’ ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν καὶ διὰ τῶν κατὰ τὴν χειροτονίαν τοὖ διακόνου

λεγομένων εὐχῶν, ἐκφωνηθέντος τοὖ ‚Η θεία χάρις<‛. Ἡ χειροτονηθεῖσα

ἔφερεν οὐχὶ ποδῆρες, ἀλλὰ μέχρι τῶν ὀσφύων σχεδὸν αὐτῆς ἐξικνούμενον

στιχάριον, ὡς καὶ διακονικὸν ὡράριον καὶ διακονικὰ ἐπιμάνικα. Αὕτη

διεδέχθη εἰς τὴν παρὰ τῇ μονῇ διακονικὴν ὑπηρεσίαν ἑτέραν διακόνισσαν,

ὡσαύτως ὑπὸ τοὖ ἁγ. Νεκταρίου καθιερωθεῖσαν». Από τη χειροτονία αυτή

κάποιοι, όπως και ο Μητροπολίτης Θεόκλητος «ἐσκανδαλίσθησαν». Ο

Άγιος προέβη σε εξηγήσεις τονίζοντας ότι «ἡ ἐργασία τῶν ὑπ’ αὐτοὖ

καθιερωθεισῶν εἶχε μᾶλλον ὑποδιακονικὸν χαρακτῆρα καὶ ἦτο ἀναγκαία

ἐν τ῵ μοναστηρίῳ κατὰ τὴν ἀπουσίαν ἰδίως τῶν ἐκκλησιαστικῶν

λειτουργῶν». «Ἡ ἐνέργεια αὐτὴ τοὖ ἁγίου ἦταν σύμφωνη πρὸς τὴν

μακραίωνα Ὀρθόδοξη παράδοσι πρῶτον ἐξ ἐπόψεως λειτουργικῆς καὶ

δεύτερον ἐξ ἐπόψεως μοναστικῆς»749 .

747. ΘΕΟΔΨΡΟΤ, Φειροτονία διακονισσών, σσ. 41-2.

748. ΘΕΟΔΨΡΟΤ, Φειροτονία διακονισσών, σ. 94.
749. ΘΕΟΔΨΡΟΤ, «Θεσμός διακονισσών», σσ. 220-2.

219
6. Διάκριση εκκλησιαστικών αξιωμάτων

΢την αχρονολόγητη προς μοναχό Ιωάσαφ επιστολή, η οποία όπως

αναφέραμε, τοποθετείται με ασφάλεια το 1903, ο Άγιος διδάσκει τη

συγνώμη διότι προκάλεσε θλίψη και αγωνία στο μοναχό με τη μη άμεση

απάντησή του750, και παράλληλα εξηγεί για το πώς νοείται η ανισότητα που

προκύπτει από τη διάκριση των αξιωμάτων. Σο αξίωμα της Αρχιερωσύνης

«ὑπόδειγμά ἐστι ταπεινοφροσύνης». Εφόσον λοιπόν είναι έσχατος, ως

ταπεινός, τότε δεν υπάρχει υπεροχή στο αξίωμα. Διότι το αξίωμα δίνει τιμή

σε αυτόν που το κατέχει χωρίς να τον διακρίνει από τους αδερφούς. Αυτό

που θα πρέπει όμως να διακρίνει τους αδερφούς είναι ότι ως εικόνες

Φριστού θα πρέπει να γίνουν και μιμητές Σου. ΢υνεπώς, η διάκριση των

αξιωμάτων θα πρέπει να έχει κριτήριό της την αρετή, ως τη μόνη υψοποιό

δύναμη, «ὁ τελειωθεὶς ἐν τῇ ἀρετῇ ὑπερέχει τοὖ μήπω τελειωθέντος καὶ ὁ

μηδ’ ὅλως ἀρετῆς γενόμενος, ὑστερεῖ πολὺ τοὖ ἐν τῇ ἀρετῇ συζῶντος, ὁ δὲ

ἀμελὴς καὶ ἀκηδὺς κἅν Ἀρχιερεύς τυγχάνῃ ὤν, ὑπολείπεται κατὰ

παρασάγγας τοὖ ἐπιμελοὖς καὶ ἐγρηγοροὖντος, κἅν οὕτος ἐλάχιστός τις καὶ

ταπεινὸς τυγχάνει μοναχός» 751 . ΢υνεπώς, ως μόνο κριτήριο ανισότητας

θέτει ο Άγιος την αρετή και τον αγώνα για την απόκτησή της μειώνοντας

την εν «εὐμαρείᾳ καὶ εὐζωΐᾳ» διάγοντα βίο των εν τω κόσμω Αρχιερέων σε

σχέση με τον στερημένο και αφοσιωμένο στο Θεό, ερημίτη. Διότι η αρετή

καθορίζει και τον τρόπο της ζωής μας. Ο τρόπος ζωής ενός μοναχού, ενός

αφιερωμένου στο Θεό, αποτελεί το μέγιστο αξίωμα διότι, η ασκητική ζωή

750 ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢, Βυζαντινή επιστολογραφία,σσ. 109-110, αναφέρεται ότι: «Ἡ σιωπή,

τὸ σιγᾶν, τὸ μὴ γράφειν, ἡ ἀγραφία, δεικνύουν ἔλλειψιν μνήμης καὶ ἀγάπης, αὐτόχρημα
ἔλλειψιν ὑπάρξεως ἐν τῇ ζωῇ τοὖ σιγῶντος *<+. Ἀπεναντίας ἡ λῆψις ἐπιστολῆς ἀπὸ φίλον
δημιουργεῖ συναίσθημα χαρᾶς *<+. Ἡ ἀγραφία εἶναι ἀδίκημα, διὰ τὸ ὁποίον ὁ ἀναμένων
ματαίως ἀπόκρισιν ἥ γράμμα κατηγορεῖ τὸν σιγῶντα *<+. Ὅταν τὸ σιγῶν πρόσωπον ἦτο
ἐπίσημον, ὁ παραπονούμενος καὶ στερούμενος ἐπιστολῶν ὑπέθετεν ὅτι δὲν ἦτο ἐπιθυμητὴ
ἡ ἀλληλογραφία καὶ ἀπεῖχεν αὐτῆς *<+». Για το λόγο αυτό ο Άγιος σπεύδει να διασκεδάσει
κάθε αρνητική σκέψη και διάθεση που θα μπορούσε να είχε προκαλέσει η σιωπή του.
751. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος σσ. 260-1.

220
του μοναχού οδηγεί στην ανάκτηση του αρχέτυπου κάλλους και στην

τελειότητα. Αυτή είναι η πεποίθηση του αγίου Ιεράρχη με την οποία θεωρεί

«τὸν ἀσκητὴν ὑπέρτερον τοὖ Ἀρχιερέως, ἥν πάσῃ εἰλικρινείᾳ ὁμολογῶ».

Σα εκκλησιαστικά αξιώματα δεν προσκομίζουν έπαρση αλλά συμμετοχή

στη διακονία του Φριστού -του πρώτου διακόνου-, ήτοι ταπείνωση. Σο

αξίωμα προσδίδει μια ιδιαίτερη κλήση της αγάπης του Θεού και δεν

απευθύνεται σε όλους αλλά στους εργάτες του Αμπελώνος752.

7. ΢υμβουλές –Διδασκαλία - Καθοδήγηση

α. ΢υμβουλές προς το πως δει πολιτεύεσθαι

Σο πρώτιστο αγαθό που πρέπει να έχουν οι μοναχοί είναι η υγεία,

γιατί αυτή αποτελεί για τους «μήπω τελειωθέντας» το «αὐτοκίνητον ἅρμα»,

το οποίο οδηγεί στην τελείωση 753 . Ο Άγιος δίνει ιδιαίτερη έμφαση και

προσοχή στο θέμα της υγείας, όπως αποδεικνύεται από το συνολικό σώμα

των επιστολών του. Ειδικά για τις αρχάριες στα πνευματικά γυμνάσματα

μοναχές είναι απαραίτητη η υγεία και η διάκριση. Σόσο σημαντική είναι η

υγεία, ώστε συνυφαίνεται με την πνευματική προκοπή. Ο ιερός πατήρ

αναφέρει σχετικά με το ζήτημα αυτό: «Ἐὰν θὰ ὑγιαίνητε, θὰ προκόψητε,

ἐὰν δὲν ὑγιαίνητε, εἰς μάτην οἱ πόνοι σας». ΢υνιστά, λοιπόν, «διάκρισιν ἐν

πᾶσι καὶ φρόνησιν» και «νὰ φεύγουν τὰ ἄκρα».

Η αυστηρότητα είναι ανάλογη με τα μέτρα της αρετής του

αθλουμένου. Αν κάποιος δεν έχει αυτά τα υψηλά μέτρα της αρετής και

προσπαθεί να μοιάσει στους αγώνες τους μεγάλους ασκητές, τότε

εμφωλεύει ο κίνδυνος της «ὑψηλοφροσύνης καὶ τῆς πτώσεως» 754

.

΢υμβουλεύει τις μοναχές, ο αγώνας και ο τρόπος της πολιτείας τους να

752. Βλ. ΙΑΚΨΒΗ «εκκλησιαστικά αξιώματα», σσ. 261-5. Βλ. ΓΑΛΙΣΗ΢,

«εκκλησιαστικά αξιώματα», σσ. 431-3.
753. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 60.
754. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 60.

221
είναι ανάλογος της πνευματικής τους κατάστασης: «ἐν ταπεινότητι καρδίας

καὶ ὡς ἀρχάριαι δόκιμοι, ἵνα σκέπῃ ὑμᾶς τὸ ἔλεος τοὖ Θεοὖ» 755 . Πολύ

περισσότερο, η γυναίκα θα πρέπει λόγω της φύσης της να έχει ως πρότυπό

της την άσκηση άλλων γυναικών. Ο γυναικείος οργανισμός έχει

μεγαλύτερη ανάγκη τροφής και ύπνου, γιατί πλάστηκε προορισμένος για

μεγαλύτερες εξαντλήσεις756.

Επιπλέον, ο Άγιος προτρέπει τις μοναχές να ζουν με απλότητα

καρδιάς και να εξομολογούνται μεταξύ τους τα παραπτώματά τους. Αν μια

αδερφή σκανδαλίζεται από κάποια άλλη, θα πρέπει να της το πει «μετ’

ἀγάπης», δίχως να έχει την αξίωση να επιβληθεί, ούτως ώστε να

εισακουστεί. Αν εξακολουθούν να μην αναπαύονται, τις ενθαρρύνει να του

γράφουν, για να τις αναπαύσει ο ίδιος757. Οποιαδήποτε ατέλεια του άλλου

δεν πρέπει να αποδοκιμάζεται ούτε να κρίνεται ή να κατακρίνεται, διότι

μπορεί να γεννήσει θλίψη στην καρδιά του αδερφού και η θλίψη αποτελεί

«ἀρχὴ χωρισμού». Όσον αφορά στο θέμα της κατάκρισης, ο άγιος τονίζει

στις αδερφές ότι θα πρέπει να προσέχουν και μάλιστα «αὐστηρῶς»758, να

ευλαβούνται τους εαυτούς τους και τους αδελφούς ως πρόσωπα ιερά, ως

εικόνες Θεού και θεία αφιερώματα, και να μην προσέχουν το σώμα και την

ομορφιά του αλλά την ψυχή759. ΢κοπός της βιοτής τους θα πρέπει να είναι η

επιδίωξη των πνευματικών, τα δε σωματικά να συντελούν στην υπηρεσία

του πνεύματος.

«Ὁ φιλόσοφος λογισμός εἶναι ὁ κύριος χαρακτὴρ τοὖ πολιτεύματός

σας»760. Ο φιλόσοφος είναι ατάραχος και πραγματικός φιλόσοφος (=φίλος

755. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 61.

756. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 193-4.
757. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.
758. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.
759. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σ. 142.
760. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 46.

222
της σοφίας) είναι ο χριστιανός, αφού ο Φριστός είναι η ΢οφία του Θεού. Η

ζωή του μοναχού και κάθε χριστιανού είναι φιλοσοφία χριστιανική. ΢κοπός

της ζωής του κάθε ανθρώπου είναι η επιδίωξη της ειρήνης και του

αγιασμού761. ΢υνεπώς, η αληθινή φιλοσοφία είναι η εν Φριστ῵ τελειότητα.

Η υπομονή είναι αδερφή της φιλοσοφίας, γιατί «κανένας φιλόσοφος

ἄτλητος καὶ κανένας ἄτλητος φιλόσοφος»762.

Η ταραχή που προκαλείται από ο,τιδήποτε συμβαίνει παρά τη θέλησή

μας υποδηλώνει εγωισμό763. Για τον λόγο αυτό, οι αδερφές θα πρέπει να

προσέχουν να μη διώχνουν μακριά τη χάρη που τους έδωσε ο Θεός, αλλά να

θυσιάζουν τα πάντα εκτός από την ειρήνη της καρδιάς τους764. Διότι όταν ο

μοναχός στερείται τη μυστική Φάρη της αποκάλυψης του Κυρίου στην

καρδιά του λόγω ερίδων και ταραχών, υφίσταται διπλή απώλεια. Η πρώτη

είναι στο στάδιο του επιγείου βίου του. Η καρδιά στερείται τη μυστική θεία

αποκάλυψη που προκαλεί τη χαρά και την ειρήνη και, κατά συνέπεια, δεν

μπορεί να πληροφορηθεί τα σχετικά με τα αγαθά του μέλλοντος αιώνος. Η

δεύτερη μορφή απώλειας αφορά στη μέλλουσα ζωή και είναι ο αιώνιος

όλεθρος της ψυχής.

Η μοναχή έχει δεχθεί τον ζυγό του Κυρίου και με υπομονή τον

σηκώνει765. ΢υνεπώς, ο ιερός πατήρ υπενθυμίζει στις μοναχές ότι οφείλουν

να σταυρώσουν τον παλαιό άνθρωπο που ζει μέσα τους «ἐπὶ τοὖ ΢ταυροὖ»,

τον οποίον ανέλαβαν να φέρουν ως μαθήτριες του Κυρίου766. Να βαδίζουν

την οδό της σύνεσης σε όλα, ζώντας σύμφωνα με τις απαιτήσεις του

μοναχικού πολιτεύματος αλλά και τις απαιτήσεις συντηρήσεως του

761. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σ. 118.

762. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 115-8.
763. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 46.
764. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 118-9.
765. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 59, σ. 139.
766. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 39, σ. 103.

223
σώματός τους και διατήρησης της υγείας τους767. Να μη χάνουν χρόνο, με το

να ασχολούνται με τα στοιχεία του χαρακτήρα καθώς και των διαφόρων

μελών του σώματός τους. Να δείχνουν προσοχή στις μεταξύ τους σχέσεις

και να απέχουν από χειραψίες και ασπασμούς, γιατί ο αγώνας τους είναι

ενάντια στον «πονηρότατον πτερνιστήν» 768

. Ιδιαίτερα οφείλουν να

προσέχουν το αίσθημα της αγάπης, καθώς η μόνη αγάπη που πρέπει να

τους συνδέει είναι η κοινή τους προς τον Κύριο αγάπη. Η αγάπη αυτή όμως

κινδυνεύει να τραπεί σε σαρκική κι αφύσικη αγάπη, να σκοτεινιάσει τη

διάνοια και να κάψει την καρδιά, όταν αυτή δεν ενισχύεται από την καθαρά

προσευχή που τη διαθερμαίνει769.

΢ημαντικό στοιχείο στον αγώνα κατά των παθών και του εγωισμού

είναι η μελέτη του εαυτού τους 770 , η οποία οδηγεί στην ηθική τους

τελείωση 771 . Η μελέτη του εαυτού «γυμνάζει τὴν ψυχὴν πρὸς ἀγωγὴν

ἠθικὴν καὶ τελειότητα, ἡ δὲ ἄσκησις τοὖ σώματος γυμνάζει τὸ σῶμα πρὸς

ὑπομονὴν τῶν ὑπὲρ τῆς ἀρετῆς πόνων» 772

. Πρέπει, επομένως, να

γυμνάζουν, αρχικά, την ψυχή με τη μελέτη και τον έλεγχο του εαυτού τους,

βαδίζοντας με ασφάλεια προς την ηθική τελειότητα, κι έπειτα η ψυχή θα

διδάξει το πώς θα ενδυναμώσουν και το σώμα, ώστε να τεθεί αυτό στην

υπηρεσία της ψυχής. ΢τον αγώνα τους αυτό κατά των παθών με στόχο την

επίτευξη της τελειότητας, θα πρέπει να επικαλούνται τη βοήθεια του Θεού,

για να τους ενδυναμώνει773 και να ενισχυθούν στην αρετή τόσο, ώστε να

μπορούν να πουν και να βιώνουν τη ρήση του Αποστόλου Παύλου: «Ζῶ δε

767. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.

768. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σ. 142.
769. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σ. 142.
770. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.
771. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.
772. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53.
773. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.

224
οὐκέτι ἐγώ· ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Φριστός»774.

Κεφαλή των μοναχών ορίζεται από τον Κύριο ο ίδιος ο ιερός πατήρ, ο

οποίος μπορεί να δίνει οδηγίες κι εντολές, χωρίς να πρέπει να τις αιτιολογεί

ή να δέχεται ερωτήσεις κι αμφισβητήσεις, προκειμένου να δοκιμαστεί η

αφοσίωση και υπομονή των μοναχών. Ο Άγιος παρατηρεί ότι το πολίτευμα

του μοναχού επιτάσσει αυτά και «ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω» 775.

β. Περί Θείας Μεταλήψεως776

Ο πόθος περί της συνεχούς μεταλήψεως είναι «καλὸς καὶ ἅγιος», αλλά

ο προετοιμαζόμενος για τη μετάληψη των Θείων Μυστηρίων θα πρέπει να

είναι «πλήρης εἰρήνης καὶ ἀταραξίας καὶ ἀπηλλαγμένος θλίψεως καὶ

στεναχωρίας». Ο πόθος για συχνή Θεία Κοινωνία θα πρέπει να είναι

επακόλουθο των συχνών Θείων Λειτουργιών, στις οποίες ο πιστός μετέχει.

Ο ιερός πατήρ δεν αναπαύεται στην αντίθετη περίπτωση, κατά την οποία οι

συνεχείς Θείες Λειτουργίες είναι επακόλουθο του πόθου μιας ψυχής για

συχνή Θεία Κοινωνία. Οι Θείες Λειτουργίες γίνονται για τον αγιασμό όλης

της πλάσης. ΢υνεπώς, όλοι μετέχουν σε αυτόν τον αγιασμό του σύμπαντος

κόσμου - είτε κοινωνήσουν είτε όχι.

Η Θεία Μετάληψη είναι για τους αξίους επακόλουθο του αγιασμού

τους και συνιστά μία από τις πολλές δωρεές που έχουν δοθεί στον

άνθρωπο, γεμίζοντάς τον με χαρά και ευφροσύνη. Αν για λόγους

ανεξάρτητους της θελήσεώς τους δεν μπορούν να κοινωνήσουν, τότε

μπορεί να γεννηθεί στην καρδιά θλίψη και στεναχώρια. Είναι ενδεχόμενο ο

πόθος αυτός να ξεκινά από τον αντίπαλο, για να τους διώξει από την

έρημο. Εκείνος ο οποίος κοινωνεί «ἐπαξίως», ακόμη κι αν μεταβεί στην

774. Γαλ.2,20. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.

775. Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 59, σ. 139. Βλ. ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Γνώθι
σαυτόν, σ. 244.
776. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 45.

225
έρημο, έχει στην καρδιά του τον Φριστό, που κατοικεί μέσα του και του μιλά

συνεχώς. Δεν υπάρχει χρόνος που μπορεί να αποξενώσει την καρδιά του

από τον Κύριο. Αναφέρει ότι κανένας ασκητής της ερήμου δεν εγκατέλειπε

την έρημο «οὐδ’ ἅπαξ τοὖ ἐνιαυτοὖ», για να πάει να κοινωνήσει στην πόλη,

πράγμα που σημαίνει ότι και μία φορά να κοινωνήσει ο άνθρωπος, όταν

γίνεται επαξίως, θα είναι ο Φριστός σε απόλυτη κοινωνία μαζί του. Επίσης,

όσοι κοινωνούν συχνά τον Κύριο δεν κοινωνούν ως στερημένοι ή

αποξενωμένοι από Αυτόν, αλλά τηρώντας την εντολή Σου και εκφράζοντας

τον πόθο τους να «εἶναι πάντοτε μετ’ Αὐτοὖ» 777.

Εφιστά την προσοχή και δεν επιτρέπει τη Θεία Μετάληψη σε όλες τις

μοναχές: «Ἐὰν εὑρίσκηται ἐν ὀργασμ῵ κατὰ τὴν ὥραν τῆς Μεταλήψεως, νὰ

μὴ μεταλαμβάνῃ. Ἐὰν ὅμως ἐν ἠρεμίᾳ δύναται νὰ μεταλαμβάνῃ».

΢υμβουλεύει, μάλιστα, να κάνει ένα σταυρό στο μέτωπο, σύμφωνα με τον

Άγιο Αμβρόσιο, που διδάσκει να σταυρώνουμε το μέτωπο και την καρδιά

μας κάθε βράδυ 778 . Επίσης, εξ αφορμής της ηγουμένης Ξένης, ο Άγιος

Νεκτάριος ορίζει να απέχουν από τη Θεία Μετάληψη οι μοναχές, όσο το

στομάχι τους έχει διαταράξεις και τάση για εμετό, για να μη φαίνονται όσοι

προσέρχονται στο πάθος και κοινωνούν ότι «ὀλιγωροὖν» γι’ αυτό που

πρόκειται να ακολουθήσει, και αμαρτάνουν779. Εφόσον ξέρουν ότι μπορεί να

κάνουν εμετό και κοινωνούν, διαπράττουν Θεοκτονία.

Δίνει ευλογία σε μοναχή (Μαρία) να κοινωνεί, χωρίς να νηστεύει,

εφόσον συντρέχουν λόγοι υγείας. Θα έρθουν μέρες που θα μπορεί να

νηστεύει780. Άλλωστε, η βασικότερη προϋπόθεση της Θείας Κοινωνίας είναι

η μετάνοια781.

777. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σσ. 45-7.

778. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47, σ. 123.
779. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 52, σ. 129.
780. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128.
781. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 60, σ. 140.

226
 ΢την περίπτωση μοναχής που δεν ήταν σε καλή ψυχική κατάσταση

και ευχόταν κατά της αδελφότητας, ζήτησε, αρχικά, να την ρωτήσουν αν

αυτά αληθεύουν. Αν όχι, «ἔχει καλῶς», αν όμως είναι αληθή και κοινωνεί,

της γνωστοποιεί ότι «κρίμα ἑαυτὴ ἐσθίει καὶ πίνει μὴ διακρίνουσα τὸ ΢ῶμα

καὶ τὸ Αἷμα τοὖ Κυρίου» 782 και διατρέχει τον κίνδυνο της αποδοκιμασίας

από τον Κύριο, αν δεν της συμβεί τίποτα χειρότερο. Αυτά θα πρέπει να τα

ξέρει 783.

Επομένως, όταν υπάρχει στην ψυχή μια ρίζα κακίας, εμπάθεια ή

απλώς κάτι που εναντιώνεται στον αδερφό, τότε δεν είναι καθαρή η καρδιά

και η Θεία Μετάληψη όχι μόνο δε δίνει χαρά και ευφροσύνη, αλλά αποτελεί

«κρίμα και κατάκριμα»784.

Σέλος, λόγω του ψύχους παραγγέλλει στις αδερφές να μην εξέρχονται

της Μονής, αλλά να έρχεται ιερέας, για να τις κοινωνεί μία φορά την

εβδομάδα785.

γ. Περί Παρθενίας

΢την επιστολιμαία διατριβή προς Ευσεβίαν μοναχή ο Άγιος παραθέτει

την εικόνα της παρθένου. Η εικόνα αυτής είναι καθαρή και άμμωμος. ΢’

αυτήν κυριαρχεί η σωφροσύνη εν πάσι. Όλα τα αισθητήρια όργανα

παρθενεύουν. Λειτουργεί με φρόνηση και διάκριση, έχει ηθική ανδρεία και

φιλόσοφο λογισμό. Η ζωή της είναι αφιερωμένη στο Θεό και το μοναδικό

της μέλημα να αρέσει στον Κύριο. Αυτό είναι και το θέμα και στην από 7

Υεβρουαρίου 1906 786 επιστολή του Αγίου προς τις μοναχές το οποίο

προκύπτει ως εξής: αναζητώντας ένα θέμα το οποίο θα μπορούσε να

782. Ακολουθία Θείας Μεταλήψεως, ευχή Β’ του Μεγάλου Βασιλείου.

783. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σσ. 141-2.
784. Ακολουθία Θείας Μεταλήψεως, ευχή Β’ του Μεγάλου Βασιλείου
785. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 75, σ. 160.
786. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 49, σσ. 125-6.

227
ωφελήσει τις αδερφές, ο Άγιος Νεκτάριος άνοιξε το Ιερό Ευαγγέλιο και

επέλεξε συγκεκριμένα ένα χωρίο από τις Επιστολές των Αγίων Αποστόλων,

εφόσον αυτό το μέσο της επικοινωνίας θα χρησιμοποιούσε. ΢το σημείο

όπου άνοιξε το βιβλίο κι «ἔπεσε ὁ ὀφθαλμὸς» του, διάβασε τα εξής: «Ἡ

ἄγαμος μεριμνᾷ τὰ τοὖ Κυρίου, ἵνα ᾖ ἁγία καὶ σώματι καὶ πνεύματι»787. Η

φράση αυτή, κατά τον Άγιο, περιγράφει το «πολίτευμα τῆς παρθένου», το

οποίο συνίσταται εἰς τό μεριμνᾶν τὰ τοὖ Κυρίου. Η μέριμνα για «τὰ τοὖ

Κυρίου» είναι και ο «ἐπιζητούμενος σκοπός», ο αγιασμός της ψυχής και του

σώματος.

Για να μπορέσει να πετύχει τον σκοπό αυτό η παρθένος, τον αγιασμό

δηλαδή της ψυχής και του σώματός της, θα πρέπει να εξετάζει τι αρέσει

στον Κύριο και αυτό να πράττει σε κάθε στιγμή της ζωής της. Θα πρέπει,

λοιπόν, να σέβεται αφενός το σώμα της «ὡς σκηνὴν ἁγίαν», στην οποία έχει

κατοικήσει ο Θεός, διατηρώντας το αγνό και άσπιλο, και αφετέρου την

ψυχή της, «ἤτοι τὸ πνεὖμα», διατηρώντας την καθαρή από «ἠθικά πάθη»,

«ἠθικά κακά», όπως τα ονομάζει. Η διατήρηση της σωματικής αγνότητας

ξεκινά από τα αισθητήρια όργανα788. Όταν αυτά είναι καθαρά, τότε και το

σώμα είναι καθαρό. ΢υνεπώς, παρθενία σώματος σημαίνει και παρθενία

αισθήσεων και αισθητηρίων οργάνων. Θα πρέπει τα μάτια, τα αυτιά, η

όσφρηση, η γεύση και η αφή να παρθενεύουν. Επειδή η παρθενία είναι

κυρίως ηθική αρετή και όχι σωματική, δεν επαρκεί η σωματική παρθενία,

όταν τα αισθητήρια όργανα και οι αισθήσεις δεν συνάδουν με την

καθαρότητα του σώματος. Η αγνότητα, είναι αγνότητα και αγιότητα

αισθητηρίων. Όταν ένα μέλος είναι ακάθαρτο, όλο το σώμα μολύνεται.

Όλα τα μέλη του σώματος της παρθένου, η κάθε της κίνηση και ο λόγος της

θα πρέπει να είναι διαποτισμένα με αγιότητα και αγνότητα. Όταν, για

787. Α’ Κορινθίους 7, 34.

788. ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Γνώθι σαυτόν, σσ. 244-5.

228
παράδειγμα, η γλώσσα κακολογεί, τότε όλο το σώμα συμμετέχει στο

μίασμα. Όταν τα χέρια δεν ποιούν τα αρεστά στο Θεό, τότε όλο το σώμα

μολύνεται. Επίσης, όταν τα πόδια της παρθένου δεν είναι όπως «οἱ πόδες

τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθὰ ὡραῖοι ἤτοι ἅγιοι, δὲν τηροὖσιν τὴν

καθαρότητα τοὖ σώματος». Η αγιότητα του σώματος επιτυγχάνεται με την

διατήρηση της αγιότητας των μελών του.

Ο αγιασμός της ψυχής επιτυγχάνεται, όταν ο νους και η καρδιά,

δηλαδή «τὸ γνωστικόν, τὸ βουλητικὸν καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν τῆς ψυχῆς» 789,

είναι στραμμένα προς τον Κύριο και την αναζήτηση Αυτού. Ειδικότερα, θα

πρέπει το «γνωστικὸν» να επιζητεί να γνωρίσει τις θείες αλήθειες, το

«βουλητικὸν» να θέλει να τηρεί τις θείες εντολές και το «ἐπιθυμητικὸν» να

ποθεί μετά σφοδρότητος μόνον τον Θεό και φροντίζει για όσα είναι στο Θεό

αρεστά.

Με βάση τις παραπάνω προϋποθέσεις, η παρθένος γίνεται «ἁγία καὶ

κατὰ τὸ σῶμα καὶ κατὰ τὸ πνεὖμα», γιατί καμία αξία δεν έχει η σωματική

παρθενία, αν δε συνοδεύεται από την ηθική καθαρότητα. Αν οι

προϋποθέσεις αυτές φαίνεται σχεδόν αδύνατο να εφαρμοστούν, τότε

παραπέμπει στο γνωστό αγιογραφικό χωρίο: «Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν,

ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε, κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν· πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει

καὶ ὁ ζητῶν εὑρίσκει καὶ τ῵ κρούοντι ἀνοιγήσεται»790.

δ. Περί αμελείας

΢το θέμα περί αμελείας ο άγιος Νεκτάριος παρουσιάζει με γλαφυρό

τρόπο την εικόνα της μοναχής, με πρόθεση παιδαγωγική. Ο διακριτικός

789. Η τριμερής, κατά τον Πλάτωνα, διαίρεση της ψυχής αναφέρεται στα εξής μέρη:
το επιθυμητικό, το θυμικό και το λογιστικό. «Σο πρώτο και κατώτερο είναι το επιθυμητικό
και είναι η έδρα της ηδονής και πάσης φύσεως επιθυμιών. Σο δεύτερο ονομάζεται
θυμοειδές και είναι η έδρα του πάθους και το τρίτο είναι το αθάνατο μέρος της ψυχής μας
το λογιστικό που στεγάζει το λογικό και την ορθή κρίση». Βλ. ΚΑΛΥΑ΢ – ΖΨΓΡΑΥΙΔΗ΢,
Αρχαίοι Έλληνες Υιλόσοφοι, σσ. 124-5. Βλ. ΖΗ΢Η΢, Πλατωνικά, σ. 102.
790. Ματθ. 7, 8 και Λουκ. 11, 9-11.

229
πνευματικός λειτουργεί ως παιδαγωγός «εἰς Φριστόν». Θέλει να οδηγήσει

τις μοναχές στην επίγνωση του λάθους τους και στην επαγρύπνηση.

Φρησιμοποιώντας την ιδανική εικόνα της παρθένου, που θα έπρεπε να

έχουν (κι ο Άγιος πιστεύει ότι την έχουν), την οποία συγκρίνει με τις ίδιες

τις μοναχές. ΢τη συνέχεια, δεν επισημαίνει στις αδερφές την ύπαρξη ενός

λάθους, αλλά επιθυμεί να διαλυθεί κάθε υποψία σχετικά με την ύπαρξή

του. Σους εφιστά ιδιαίτερα την προσοχή στο θέμα της αμέλειας, οδηγώντας

τις μπροστά στις ευθύνες τους για τις συνέπειές της και τονίζοντας τα μέσα

για την απόκτηση της τελειότητας.

΢υγκεκριμένα, γράφει791: «΢ᾶς φαντάζομαι, ὡς παρθένους φρονίμους,

σπευδούσας εἰς τὴν τελειότητα, ἐχούσας τὰς λαμπάδας ἀεὶ ἀνημμένας καὶ

φερούσας πάντοτε μεθ’ ἑαυτὰς ἔλαιον καὶ ἑτοίμους, ἵνα εἰσέλθετε εἰς τὸν

θεῖον νυμφῶνα τῆς δόξης τοὖ Φριστοὖ. Υρονῶ περὶ ὑμῶν, ὅτι ἅπασαι

ἀγρυπνεῖτε, ὅπως ἐν τῇ φωνῇ ‚ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται, ἐξέλθετε εἰς

ὑπάντησιν Αὐτοὖ‛, ἅπασαι εὑρεθῆτε ἔχουσαι κεκοσμηνένας τὰς λαμπάδας

ὑμῶν. Σοιαύτη ἡ περὶ ὑμῶν πεποίθησις». Αυτή η πεποίθησή του αποτελεί

τον λόγο, για τον οποίο δεν παραδέχεται τους λογισμούς που τον

ανησύχησαν ότι μπορεί να συμβαίνει κάτι άλλο.

Ο τρόπος με τον οποίο χειρίζεται εδώ το πρόβλημα έχει μεγάλη

παιδαγωγική σημασία. Δηλώνει, αφενός, ότι κάτι τον ανησυχεί, σπεύδει

όμως να αποδείξει το αντίθετο, συνεχίζοντας: «Διότι πῶς εἶναι δυνατόν, νὰ

μὴ φροντίζῃ μία παρθένος περὶ τῆς διακοσμήσεως τῆς ἑαυτῆς λαμπάδος,

μεθ' ἧς μόνης θὰ σπεύσῃ εἰς ὑπάντησιν τοὖ Κυρίου; [<] Πῶς δὲ εἶναι

δυνατὸν, ν’ ἀμελήσῃ [...]» Εφόσον για τον λόγο αυτό η καθεμιά μοναχή

πήγε στην έρημο, ο Άγιος αναρωτιέται: «Σὶ δὲ ἐξῆλθε, ἐὰν ὀκνῇ ν’ ἀγοράσῃ

καὶ ταμιεύσῃ παρ’ αὐτῇ; Σὶ δὲ κοπιᾷ περὶ πολλὰ ἄλλα, ἀφοὖ ἐλλείπει τὸ

791. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 97.

230
ἔλαιον; Πῶς δὲ ἔσται φρόνιμος, ἀφοὖ ἅπασαν τὴν ἑαυτῆς φροντίδα δὲν

ἔστρεψε πρὸς διακόσμησιν τῆς ἑαυτῆς ψυχῆς, ὅπως ἀρέσῃ τ῵ Κυρίῳ; Πῶς δὲ

θέλει ἀρέσει τ῵ Κυρίῳ ὑπὲρ ο὘ ἀγωνίζεται, ἐὰν μετὰ πολλῆς προσοχῆς καὶ

ἐπιμελείας δὲν μελετᾷ καθ’ ἑκάστην ἑαυτήν, ὅπως ἐπιγνώσηται ἑαυτὴν καὶ

ἴδῃ τὰ ὑπὸ τοὖ ἐγωϊσμοὖ καὶ τῆς φιλαυτίας ὑποκρυπτόμενα πάθη τῆς

ψυχῆς;».

Ο Άγιος πιστεύει ότι όλες ανήκουν στις φρόνιμες παρθένες. Παρ’ όλα

αυτά, για να καταπαύσει η ανησυχία της καρδιάς του, αποφάσισε να τους

γράψει σχετικά, για να προφυλάσσονται από την αμέλεια. Σους εφιστά την

προσοχή, νουθετώντας τες: «Μὴ ἐν ἀμελείᾳ διέλθητε τὸν βίον εἰς τὴν

ἔρημον, διότι τὸ πᾶν διὰ τῆς ἀμελείας ἀπόλλυται»792. Θα πρέπει, επίσης, να

προσέξουν ότι η προσευχή και η νηστεία χωρίς τη μελέτη του εαυτού δεν

είναι επιμέλεια ψυχής, αλλά καταλήγουν άκαρπες, παρατηρώντας ότι «ἡ

νηστεία, ἡ ἀγρυπνία καὶ ἡ προσευχὴ εἰσι τὰ μέσα πρὸς ἐπίτευξιν τοὖ

σκοποὖ καὶ οὐχὶ ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν ἐξήλθετε εἰς τὴν ἔρημον». Διότι πολλοί

ασκητές και νηστευτές, μετατρέποντας το μέσον σε σκοπό, εγκατέλειψαν

τον σκοπό τους, απέτυχαν και μάταια κοπίασαν.

Σις προτρέπει να κοσμήσουν τις λαμπάδες της ψυχής τους με αρετές,

να αποβάλουν τα πάθη τους, να καθαρίσουν την καρδιά τους, διατηρώντας

την αγνή, για να την καταστήσουν θρόνο του Θεού. Ο ιερός πατήρ

αναφέρει, σχετικά με τον ερχομό του Κυρίου στις ψυχές των μοναζουσών,

τα εξής: (Ο Κύριος) πρόκειται να «ἔλθῃ ἐν ὑμῖν καὶ ἐνοικήσῃ καὶ

ἐμπεριπατήσῃ καὶ μονὴν παρ’ αὐταῖς ποιήσῃ»793.

Η φροντίδα τους θα πρέπει να είναι η αναζήτηση του Κυρίου: «Ζητεῖτε

καθ’ ἑκάστην τὸν Κύριον, ἀλλ’ ἐν τῇ καρδίᾳ σας καὶ οὐχὶ ἐκτὸς αὐτῆς, καὶ

792. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 98.

793. Β’ Κορινθ. 6, 16 «εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ
ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ ἔσονταί μοι λαός».

231
ὅταν εὕρητε Αὐτὸν στῆτε μετὰ φόβου καὶ τρόμου, ὡς τὰ Φερουβεὶμ καὶ τὰ

΢εραφείμ, διότι θρόνος Θεοὖ ἐγένετο ἡ καρδία ὑμῶν». Η προϋπόθεση, όμως,

για να καταστεί η καρδία θρόνος του Θεού, είναι η ταπείνωση. Θα πρέπει

επομένως οι αδερφές να ταπεινωθούν «μέχρις ἐδάφους», γιατί ο Κύριος

αγαπά τους ταπεινούς και «βδελύσσεται τοὺς ὑψηλοκαρδίους».

΢υνεπώς, έργο τους είναι η έρευνα της καρδιάς τους, μήπως και

«ἐμφωλεύῃ ὡς ὄφις ἰοβόλος ἡ ὑπερηφάνεια, ἡ πολύτοκος αὕτη κακία»794,

που με το δηλητήριό της δηλητηριάζει κάθε αρετή και τη σκοτώνει.

Αδιάλειπτη θα πρέπει να είναι η έρευνα του εαυτού τους για την

αναζήτηση «τῆς ὑπερηφανείας καὶ τῶν ἐκγόνων τῆς κοιλίας αὐτῆς». Αν

απαλλαγούν από την υπερηφάνεια και αποκτήσουν την υψοποιό

ταπείνωση, τότε θα ακολουθήσουν όλες οι αρετές. Με τον τρόπο αυτό και

μόνο θα αποβούν καρποφόρες οι προσπάθειές τους και θα έχει νόημα ο

αγώνας τους.

ε. Περί του λόγου αλλαγής των ονομάτων των μοναχών

Βασικό στοιχείο στην κουρά των εισερχόμενων στο μοναχικό στάδιο

είναι η αλλαγή του ονόματός τους. Ορμώμενος από μία χειροτονία σε

Διάκονο που έκανε ο ίδιος, αποφασίζει να γράψει σχετικά «περὶ τοὖ λόγου

τῆς ἀλλαγῆς τῶν ὀνομάτων τῶν εἰσερχομένων εἰς τὸ στάδιον τῶν

πνευματικῶν ἀγώνων καὶ ἀναλαμβανόντων πολέμους πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ

τὰς ἐξουσίας τοὖ ἄρχοντος τοὖ παρόντος αἰῶνος, τῶν μαχομένων ὑπὲρ τῆς

ἐπικρατήσεως τῆς βασιλείας τοὖ Θεοὖ καὶ ἐπιζητούντων διὰ τῆς

τελειότητος τὸν στέφανον τῆς νίκης» 795.

Επικράτησε, γράφει ο Άγιος, η αλλαγή του ονόματος σε αυτούς που

επαγγέλλονται να αφοσιωθούν στον ενάρετο βίο των μοναχών. Αυτή η

794. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 99.

795. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 39, σ. 103.

232
αλλαγή γίνεται για δύο σπουδαιότατους λόγους: Ο πρώτος λόγος είναι η

απάρνηση του παρελθόντος καθώς και η αδιάλειπτη ανάμνηση της

αλλαγής στη ζωή του μοναχού. Ο δεύτερος λόγος είναι πως ο αγιασμένος

βίου του Αγίου, του οποίου το όνομα φέρουν, θα πρέπει να λειτουργήσει ως

πρότυπο και ως πηγή ενίσχυσης στο στάδιο του πνευματικού αγώνος που

αναλαμβάνει ο μοναχός.

Η αλλαγή του ονόματος γίνεται, για να απεκδυθεί ο μοναχός το

παρελθόν του και να ενθυμείται συνεχώς την αλλαγή που έχει επέλθει στη

ζωή του. ΢υνάμα, ο μοναχός οφείλει να θυμάται και τις υποχρεώσεις που

συνάδουν με την αλλαγή αυτή, ώστε να τις τηρεί με προθυμία και αγάπη.

Άλλωστε, η ένταξη στο αγγελικό τάγμα είναι αποτέλεσμα της δικής του

ελεύθερης επιλογής 796.

Σο όνομα είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ίδια την ανθρώπινη

ύπαρξη, με το «ἐγὼ» του καθενός, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό, που είναι

αδύνατο να διαχωριστεί η προσωπικότητα από το όνομα που ο καθένας

φέρει. Η αναφορά του ονόματος προβάλλει αυτόματα το ίδιο το πρόσωπο

και η αναφορά του προσώπου γίνεται ταυτόχρονα με την επίκληση του

ονόματος. ΢υνεπώς, η διατήρηση του ονόματος που είχε ο μοναχός ως

λαϊκός θα έφερνε στη μνήμη του αναγκαστικά όλα εκείνα τα στοιχεία του

παλαιού ανθρώπου τα οποία προσπαθεί ο μοναχός να απεκδυθεί, ενώ η

αλλαγή του ονόματος φέρνει στη μνήμη τον νέο άνθρωπο και την

αμετάκλητη απόφασή του για αλλαγή ζωής.

Βέβαια, η ηθική δύναμη που έχει η αλλαγή του ονόματος δεν

ενεργοποιείται από μόνη της, αλλά θα πρέπει να συνηγορεί και η θέληση

του μοναχού στην αλλαγή βιοτής. Όταν ο παλαιός άνθρωπος ζει και ο

μοναχός αγαπά αυτόν περισσότερο από τον αναγεννημένο «ἐν Φριστῷ»

796. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 39, σ. 103.

233
άνθρωπο, τότε είναι αδιάφορος και απέναντι στην οποιαδήποτε

υπενθύμιση της απόφασής του να αλλάξει ζωή.

Η αδιαφορία αυτή φανερώνει ένα ακόμη κακό, που είναι η «ἀθέτησις

τῆς φωνῆς τῆς συνειδήσεως». Η συνείδηση αντιδρά, όταν ακούει το νέο

όνομα, ενόσω τα καθήκοντα του νέου ανθρώπου δεν τηρούνται. Η

κυριαρχία όμως του παλαιού ανθρώπου είναι τόσο ισχυρή ώστε να

περιφρονεί τα καθήκοντα αυτά, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό, ώστε η φωνή της

συνείδησης όχι μόνο να μην εισακούεται, αλλά να οδηγείται τελικά στη

σιωπή.

Η αθέτηση της φωνής της συνείδησης είναι όμοια με την «πώρωσιν τῆς

συνειδήσεως». Ο Άγιος οικτίρει εκείνον τον μοναχό ο οποίος περιφρονεί τη

φωνή της συνειδήσεώς του. Θεωρεί μάλιστα ότι θα κατακριθεί, γιατί δεν

ακολούθησε τη γνώμη των Οσίων Πατέρων, πιστεύοντας πως η δική του

γνώμη είναι σπουδαιότερη. Έτσι, η προσφορά του δεν είναι θεάρεστη, γιατί

«οὐ καλῶς προσήνεγκε». ΢ημασία δεν έχει μόνο η θυσία αλλά και το ποιόν

της. Καταδικάστηκαν από τον Θεό ο Κάιν, ο Οζίας, ο ΢αούλ και οι Ιουδαίοι,

γιατί οι θυσίες τους αποδοκιμάστηκαν από τον Θεό, που έλεγε ότι «μισεῖ

αὐτάς ἡ ψυχὴ μου». ΢υνεπώς, δεν είναι αρκετό το «προσφέρειν» αλλά το

«καλῶς προσφέρειν», όταν αυτή η προσφορά γίνεται με τη συναίσθηση της

ατέλειας και της αναξιότητας εκείνου που προσφέρει. Η συναίσθηση όμως

αυτή απαιτεί τελεία αυταπάρνηση και υποταγή στο λόγο του Θεού,

ταπείνωση και αδιάλειπτη πνευματική εργασία797.

Η μεγαλύτερη θυσία του ανθρώπου είναι εκείνη της καρδιάς του.

Πλανώνται πλάνην οικτράν οι νομίζοντες ότι «πᾶσα λατρεία καὶ πᾶσα

θυσία εἰσιν εὐάρεστοι τ῵ Θε῵». Λατρεία που αρέσει στο Θεό είναι αυτή που

797. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 3, σσ. 104-5.

234
γίνεται με συντριβή και ταπείνωση όπως αναφέρουν οι Χαλμοί του

προφητάνακτος Δαυίδ.

Ο δεύτερος λόγος αλλαγής του ονόματος των μοναχών είναι η ανάγκη

τους να έχουν ως πρότυπο τον Άγιο, το όνομα του οποίου φέρουν, ώστε να

ενισχύονται στον αγώνα τους για την πνευματική τελείωση. Με τον τρόπο

αυτό, μαθαίνουν την ταπείνωση, την αγάπη, την υπομονή, την αφάνεια, να

τιμούν αυτούς που τους ατιμάζουν, να ζουν για τους αδερφούς και να

πεθαίνουν για τον Θεό και τις εντολές Σου.

Ο μοναχός θα πρέπει να τιμά το όνομά του και να θυμάται τα

καθήκοντά του. Έτσι, ο Άγιος προτείνει ονόματα στις μοναχές, εφόσον

όμως συμφωνούν και οι ίδιες. Αναφέρουμε ενδεικτικά τη φράση του Αγίου:

«Θέλω νὰ ὀνομάζω Υιλοθέην, ἐὰν πρὸς τοὖτο εἶναι καὶ αὐτὴ σύμφωνος»798.

στ. Περί νηστείας

Η νηστεία θα πρέπει να γίνεται ανάλογα με την κατάσταση της

υγείας τους, δηλαδή με διάκριση, για να μην αναγκαστούν να

εγκαταλείψουν τη Μονή προς αναζήτηση θεραπείας. Η τροφή «οὐ

παρίστησι ἡμᾶς τ῵ Θε῵». Είναι προτιμότερο να τρώνε ό,τι βρούνε και να

μένουν στο μοναστήρι προσευχόμενες παρά να νηστεύουν υπέρ του μέτρου

και να μεταβαίνουν στις πόλεις, για να ιαθούν799.

Οι γυναίκες, των οποίων η ανάπτυξη έχει ολοκληρωθεί, μπορούν να

νηστεύουν και να τρώνε μία φορά την ημέρα. Από τη φύση του, όμως, ο

γυναικείος οργανισμός έχει μεγαλύτερη ανάγκη τροφής και ύπνου. Αυτό

θα πρέπει να ληφθεί υπόψη από τις μοναχές800.

798. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σ. 64.

799. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.
800. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.

235
 Η νηστεία πρέπει να είναι ανάλογη με τον πόθο της καρδιάς τους για

την άσκηση της αρετής. Φρειάζεται όμως να γίνεται με μεγάλη προσοχή,

για να φτάσουν στο τέρμα, δηλαδή στον αγιασμό τους, ακμαίες και γεμάτες

με πνευματική χαρά. Προτείνει, λοιπόν, όχι νηστεία αδιάκριτη αλλά

νηστεία με σύνεση και σωφροσύνη. Διότι δεν μπορούν όλοι να νηστεύουν

με τον ίδιο τρόπο, αλλά τόσο ώστε να μην εξαντλείται ο οργανισμός τους.

Αν εξαντληθούν τα ζωτικά κεφάλαια του οργανισμού τους, δεν μπορεί να

υπάρξει αυστηρή πνευματική ζωή801.

Αν κάποια από τις νεώτερες μοναχές πεινά το βράδυ, μπορεί να πάρει

λίγο ψωμί και νερό. Επειδή βρίσκονται στην ανάπτυξη, δεν επιτρέπεται ο

οργανισμός τους να στερείται τα αναγκαία για τη διατροφή τους. ΢την

περίπτωση αυτή, είναι προτιμότερο να παρέχονται τα απαραίτητα, για να

μην προκληθεί κάποια βλάβη στον οργανισμό τους802.

ζ. Διάκριση και άσκηση

΢το θέμα αυτό ο Άγιος αναφέρεται συχνά στις επιστολές του.

΢υγκεκριμένα, σημειώνει: «Σὸ ζ῵ον δεῖται ἐπιμελείάς τινος μετὰ

συνέσεως»803. Η άσκηση λοιπόν θα πρέπει να γίνεται με διάκριση, ώστε οι

υπερβολικές προσπάθειες και κόποι να μην εξαντλούν το σώμα 804. ΢ε άλλο

σημείο, αναφέρει σχετικά: «΢ᾶς συνιστῶ διάκρισιν ἐν πᾶσι καὶ φρόνησιν,

καὶ σᾶς συμβουλεύω νὰ φεύγητε τὰ ἄκρα»805.

Ο Άγιος ορμώμενος από την επιστολή του αποστόλου Παύλου, γράφει

ότι πρέπει να αγωνίζονται με διάκριση: «Ἀσκεῖσθε μετὰ διακρίσεως» 806.

801. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 135, σ. 256.

802. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 193.
803. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
804. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 52.
805. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 60.
806. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53.

236
 Πολλές φορές, οι πόνοι του σώματος συντελούν στην περιφρούρηση

των ψυχικών αρετών, που δίνει η Θεία Φάρη. Η σωματική άσκηση

λειτουργεί επικουρικά στον αγώνα για την ηθική τελείωση, η οποία

επιτυγχάνεται με την άσκηση της ψυχής. Η νόμιμη άθληση έχει ως βάση

την αρετή και ως τέλος την ηθική τελείωση 807 . Ο Άγιος, με αφορμή την

Κασσιανή, προτρέπει τις μοναχές να αγωνίζονται τον αγώνα τον καλό και

ο Θεός θα τους ενισχύει.

΢τον αγώνα γίνονται οι αποκαλύψεις των αδυναμιών, των ελλείψεων

και των ελαττωμάτων, τα οποία με φροντίδα εξαλείφονται. Καθρέπτης της

ηθικής κατάστασης του καθενός είναι το στάδιο του αγώνα808 που συντελεί

κυρίως στην ταπείνωση του εγωισμού 809 . Κατά τον Άγιο, όποιος δεν

αγωνίζεται δε γνωρίζει τον εαυτό του810. Η ζωή όλων είναι αγώνας και όλοι

αγωνίζονται για να στεφανωθούν από τον Κύριο. ΢τον αγώνα αυτό, δεν

πρέπει να ξεφεύγει ο χριστιανός από τον ηθικό νόμο ούτε να τον

παραπλανούν τα πάθη του. Αντίθετα, θα πρέπει να επικρατούν οι ηθικοί

νόμοι και να μη γίνεται καμία συμμαχία με το ψέμα, την απάτη, το δόλο,

την αδικία για την επίτευξη φθαρτών πραγμάτων 811 . ΢υγκεκριμένα, ο

αγώνας του μοναχού είναι αγώνας για αυταπάρνηση, για την επίτευξη της

τελειότητας, της αρετής. Αγώνας ενάντια στον εγωισμό και τα ψυχικά και

σωματικά πάθη, ενάντια στον κόσμο και το κοσμικό φρόνημα, τον

αντίπαλο, τον εχθρό812.

Ο Άγιος συνιστά στον πνευματικό αγώνα τη διάκριση. Φρειάζεται σε

όλα η διάκριση και η φρόνηση, για να αποφεύγονται οι ακρότητες. Η

807. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 118, σ. 228.

808. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 83, σ. 170.
809. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 195.
810. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 83, σ. 170.
811. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 118, σ. 229.
812. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 240.

237
αυστηρότητα είναι ανάλογη με τα μέτρα της αρετής. Αυτός που δεν έχει

υψηλή αρετή και προσπαθεί να μοιάσει στους τέλειους, ακολουθώντας τον

αυστηρό τρόπο ζωής που ακολούθησαν οι άγιοι ασκητές, διατρέχει τον

κίνδυνο της υψηλοφροσύνης και της πτώσεως 813 . Επίσης, ελλοχεύει ο εκ

δεξιών πόλεμος, αν υπερβάλει κανείς εαυτόν, παραμελώντας την υγεία και

τη θεραπεία του σώματος και φροντίζοντας «δῆθεν» μόνο για την ψυχή,

όπως στην περίπτωση της Ξένης 814

. Οι γυναίκες άλλωστε οφείλουν ως

πρότυπα στον αγώνα τους να έχουν τις γυναίκες λόγω της φύσης τους815, να

μην τεντώνουν τη χορδή πέραν του μέτρου και να μην πιέζουν τον εαυτό

τους να κάνουν κάτι παραπάνω από αυτό που αντέχουν, γιατί το θείο δεν

εκβιάζεται στις δωρεές του816.

Η άσκηση πρέπει να γίνεται με σύνεση και προσοχή. Σο ζώο δένεται

με επιμέλεια, αλλά χρειάζεται και προσοχή, για να μην πληγωθεί. Ο Άγιος

προτείνει να ακολουθείται το μέτρο στην άσκηση, για να μη γίνει χειρότερο

το κακό 817 . Οι μεγάλες ασκήσεις υποστηρίζονται από τη μεγάλη ηθική

αρετή. ΢την αντίθετη περίπτωση, όταν δηλαδή δεν υπάρχει η ηθική αρετή,

τις μεγάλες ασκήσεις, που ξεπερνούν το μέτρο, ακολουθούν η πτώση και η

πλάνη818. Και η νηστεία, λοιπόν, πρέπει μεν να γίνεται κατά τον πόθο της

καρδιάς προς άσκηση της αρετής, αλλά, και πάλι, με πολλή προσοχή 819.

Αν οι αδερφές δεν μπορούν να διαβάζουν όλη την ακολουθία κατά τη

Μεγάλη Σεσσαρακοστή λόγω ασθένειας, όπως στην περίπτωση της

μοναχής Αικατερίνης, ο Άγιος συστήνει να διαβάζουν λιγότερο και στον

813. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 60.

814. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
815. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 193-4.
816. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
817. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
818. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.
819. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 135, σ. 256.

238
υπόλοιπο χρόνο να λένε την ευχή820. Επίσης, με πολλή διάκριση αναφέρει

ότι δε θα πρέπει να γίνεται ανάγνωση στην Σράπεζα, για να μη

δημιουργηθεί μελαγχολία στις μοναχές. Επειδή είναι λίγες, άπειρες και

αρχάριες οι μοναχές, έχουν ανάγκη λίγης ανακούφισης του πνεύματος και

της καρδιάς. Η διαρκής σιωπή και η ένταση γεννά στους αρχαρίους -και

περισσότερο στις αρχάριες- τη μελαγχολία, ενώ η συνδιάλεξη επιτρέπεται,

όταν γίνεται μέσα στα όρια του πρέποντος, γιατί είναι ωφέλιμη821.

Η προσευχή των μοναζουσών πρέπει να γίνεται με ησυχία και

αταραξία 822 . Όταν έρχονται οι λογισμοί, κατά την προσευχή, οι μοναχές

καλούνται να διαβάζουν δυνατά και να μη δίνουν καμία προσοχή, γιατί όσο

τους προσέχουν, τόσο αυτοί εμμένουν 823 . Επίσης, οι μοναχές έχουν τη

δύναμη να παρακαλέσουν με ταπείνωση το Θεό και οι λογισμοί τους τότε

θα φύγουν. Αναφερόμενος στην Ελισάβετ, ο Άγιος λέγει ότι οι μοναχές

οφείλουν να προσέχουν τους λογισμούς τους και να μη ζητούν τη γνώση

πραγμάτων, που είναι πάνω από τις δυνάμεις του νοός τους824.

Όσον αφορά στον κανόνα των μετανοιών, ο Γέρων Παχώμιος συστήνει

στις μοναχές να μην κάνουν πάρα πολλές μετάνοιες, γιατί κουράζονται και

το πνεύμα τους δε μένει ήσυχο. Αρκούν οι εκατόν είκοσι μετάνοιες, που

κάνουν και οι μοναχές του. Ο Άγιος δίνει ευλογία να ακολουθούν, αν

θέλουν, τον κανόνα του Γέροντος Παχωμίου825.

Αυτά που αρέσουν στο Θεό είναι η «τακτικὴ ἐργασία καὶ ἡ τελεία

ἐργασία καὶ ἡ τελεία πρὸς Θεὸν ἀνάθεσις τῆς ἐλπίδος ἡμῶν»826.

820. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 62.

821. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 20, σ. 73.
822. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 28, σ. 84.
823 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53. «Νὰ μεταβάλητε τοὺς
λογισμοὺς δι’ ἐκφώνου ἀναγνώσεως».
824. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128.
825. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 28, σ. 84.
826. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.

239
η . Πειρασμοί – δοκιμασίες: αίτια και αντιμετώπιση

Ο Άγιος χαρακτηρίζει τους πειρασμούς ως δείγμα θείου ελέους827. Θα

πρέπει οι μοναχές να χαίρονται, όταν δέχονται πειρασμούς, γιατί ο Θεός

ελεεί δια των πειρασμών. Φωρίς το θείο έλεος δεν μπορούν να προσβάλουν

οι πειρασμοί. Ο Θεός επιτρέπει τις δοκιμασίες, για να συντριβεί η δύναμη

του εχθρού και για να ελκύσει τον νου και την καρδιά των δοκιμαζομένων

προς Αυτόν. Επίσης, οι δοκιμασίες ενισχύουν τους ανθρώπους στην αρετή

της υπομονής και της καρτερίας828.

Λέει χαρακτηριστικά ο ιερός πατήρ: «Μοναχὸς ἀδόκιμος ὁ

ἀπείραστος». Οι πειρασμοί δίνονται από τον Θεό είτε για τη θεραπεία και

την καταπολέμηση ενός ψυχικού πάθους, που είναι καλά κρυμμένο, είτε

για ανύψωση στη γνώση. Δε θα πρέπει να υπάρχει απελπισία στους

πειρασμούς, γιατί αυτοί δίνονται κατά το μέτρο της δυνάμεως του καθενός.

Ο Θεός γνωρίζει την αντοχή του καθενός και με μέτρο παραχωρεί τους

πειρασμούς 829 , στους δε αδύνατους δεν επιτρέπει μεγάλο πειρασμό 830 .

Πρέπει όμως να «γρηγορῶμεν καὶ νήφωμεν, ἵνα μὴ εἰσερχώμεθα ἥ

ἐμβάλλωμεν ἑαυτοὺς εἰς πειρασμόν» και να είναι η ελπίδα και η πεποίθησή

μας στον Θεό, που μας ενισχύει στον αγώνα αυτό. Έτσι, θα επέλθει η

θεραπεία των παθών. Η αποθάρρυνση προέρχεται εκ του πειρασμού831, ενώ

η προς τον Θεόν ελπίδα ποτέ δεν οδηγεί στην απελπισία.

Με την ελπίδα τους στον Κύριο οφείλουν οι μοναχές να πορεύονται

στην οδό Σου. Έτσι θα φτάσουν στο τέρμα αυτής. ΢υμβουλεύει υπομονή

στους πειρασμούς, γιατί πολλές φορές αυτοί φέρνουν δάκρυα και οδηγούν

827. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 48.

828. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 95, σ. 187.
829. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 48.
830. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σσ. 71-2.
831. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 197.

240
στην ταπεινοφροσύνη 832
. Άλλωστε οι πειρασμοί και οι στεναχώριες

αποτελούν ενδείξεις ότι κάτι καλό ετοιμάζει ο Θεός 833. Γι’ αυτό, ο Άγιος

υπογραμμίζει: «Προσέχετε ἐν πᾶσι καὶ πεποίθατε ἐπὶ τὴν θείαν ἀντίληψιν».

Ο λόγιος Ιεράρχης προτρέπει την εκδήλωση εμπιστοσύνης στον Θεό,

τον Αγαθό, τον Ισχυρό, τον Ζώντα ο οποίος οδηγεί τα παιδιά του σε

αναψυχή. Οι δοκιμασίες «παρακολουθοὖνται ὑπὸ τῆς πνευματικῆς χαρᾶς».

Ο Κύριος προσέχει εκείνους οι οποίοι υπομένουν τις δοκιμασίες και τις

θλίψεις για την αγάπη Σου. Ας μη ταράσσεται κι ας μη δειλιάζει η καρδιά

των πιστών, γιατί ο Θεός είναι μαζί τους.

Ο Άγιος εφιστά την προσοχή των μοναζουσών με τη διπλή επανάληψη

της προσταγής: «Προσέχετε! Προσέχετε μὴ ὁ παράδεισος ὁ ἐν ὑμῖν

μεταποιῆται εἰς κόλασιν». Οφείλουν να πορεύονται, περιφρουρώντας την

ουράνια χαρά που κατοικεί στην καρδιά τους και μη επιτρέποντας στον

εχθρό να ρίχνει σε αυτήν πίκρα.

Αιτία του πειρασμού των μοναχών μπορεί να είναι η νοσταλγία για

τους γονείς και τα αδέρφια τους. Για το λόγο αυτό, ο διακριτικός και όλος

αγάπη πνευματικός πατήρ τους δίνει ευλογία να απομακρύνονται από τη

Μονή για μια εβδομάδα, για να τους επισκεφθούν834.

Πολλές φορές στα γράμματά του απαντά, προσδιορίζοντας την αιτία

των προβλημάτων, κάνοντας διάγνωση αυτών και προτείνοντας τη

θεραπεία τους. Παρακάτω παραθέτουμε τις περιπτώσεις μοναχών που

δέχτηκαν κάποιο πειρασμό.

832. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 48.

833. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σσ. 240-1.
834 . Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 32, σ. 90. Σην πρόταση αυτή η
μοναχή Κασσιανή αρνείται τελικά ως μη πάσχουσα από νοσταλγία, βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢,
Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 93.

241
΢την περίπτωση της Αικατερίνης835, απαντά με έναν ύμνο στην Τπεραγία

Θεοτόκο836 «εἰς ἀπάντησιν τῆς ἐπιστολῆς» της. ΢την επιστολή αυτή ο Άγιος

κάνει σύνδεση του πειρασμού με την ασθένεια. ΢υγκεκριμένα, διαπιστώνει

ότι «ἡ αἰτία τοὖ πάθους εὑρίσκεται ἐν σοί, ὁ δὲ πειρασμὸς ἐπωφελεῖται τῆς

παθήσεώς σου καὶ σὲ θλίβει, ἀποδίδων ὅλην τὴν ἐκ τῆς ὑστερικῆς σου

καταστάσεως νευροπάθειαν εἰς τὴν ἀδιόρθωτόν σου γνώμην καὶ σὲ ὠθεῖ εἰς

ἀπελπισίαν»837.

Διαπιστώνει την αιτία του πειρασμού και της δυσμενούς κατάστασης

της Αικατερίνης: «Υαίνεται ὅτι καὶ σὺ εἶσαι ὑστερικὴ καὶ ἡ νόσος

ἐξησθένησε τὸ νευρικὸν σου σύστημα καὶ σὲ κατέστησε νευροπαθῆ καὶ

λίαν εὐαίσθητον, καὶ ἐντεὖθεν ὅλη αὐτὴ ἡ κατάστασις». Ο Άγιος δίνει

μάλιστα και την απάντηση: «Μάθε λοιπόν, ὅτι τὰ ὑπὸ τοὖ πονηροὖ

ὑποβαλόμενά σοι εἰσι ψευδῆ καὶ βάλλε ταὖτα κατὰ μέρος μακρὰν ἀπὸ σοὖ».

΢υγχρόνως, δίνει και οδηγίες προς ενίσχυση του νευρικού της συστήματος.

Η συμπεριφορά της προς τη Φρυσάνθη είναι αποτέλεσμα της

νευροπάθειας. Η ασθένεια αυτή της ψυχής δεν είναι εαυτής αλλά «πάσχει

κατ’ ἀντανάκλασιν, ἥ ὡς λέγεται κατὰ συμπάθειαν». Αυτήν την

παρουσιάζει ο πονηρός ως ασθένεια της ψυχής, ενώ δεν είναι. «Ὅταν

θεραπευθῇ τὸ σῶμα σου, θέλει θεραπευθῇ καὶ ἡ ψυχὴ σου. Ἄκουε λοιπὸν

ἐμοὖ καὶ φρόντισον περὶ τῆς θεραπείας τοὖ σώματός σου καὶ ἰαθήσῃ κατ’

ἀμφότερα καὶ μὴ θλίβου, ὡς ἀνίατα πάσχουσα».

΢την επιστολή του προς την Κασσιανή 838 αναφέρεται στο θέμα του

πειρασμού, για τον οποίο της γράφει ότι ο πειρασμός που την κατέλαβε τον

στεναχωρεί, διακρίνει όμως ότι είναι εκ του πονηρού. Σης συνιστά να μην

835. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σσ. 71-2.

836 . ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, ΠΕΝΣΑΠΟΛΕΨ΢, Θεοτοκάριον, Ὕμνος ιβ΄ εἰς τῆς ἀρετῆς τὸ
ἐφέστιον ἠχ. Γ’ σ. 54.
837. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σ. 71.
838. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 31, σ. 88.

242
επιτρέπει να την κατακυριεύουν οι λογισμοί της αντιπαθείας. Ο πονηρός

βάζει το μίσος ενάντια σε πολυαγαπημένα πρόσωπα (όπως στην

πολυαγαπημένη της Ξένη αδερφή και μητέρα της), για να εξουδετερώσει

την ευγνωμοσύνη και αγάπη της γι’ αυτή και να τη μετατρέψει σε μίσος.

΢τη συνέχεια, της αποκαλύπτει τα εξής: «Μάθε ὅτι ἡ καρδία σου εἰς τὸ

βάθος της ἔχει ἐρριζωμένην τὴν ἀγάπην τῆς ἀγαθῆς Ξένης, ἣν ὁ πονηρὸς

ἐκ φθόνου πρὸς σὲ καὶ πρὸς ἐκδίκησις τῆς Ξένης ζητεῖ νὰ ἐκριζώσῃ. Ἡ

θλῖψις σου μάθε καλῶς, ὅτι εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς διαμαρτυρομένης

καρδίας σου, ἡ ὁποία θέλει ν’ ἀπαλλαγῇ τοὖ ξένου αὐτῇ τούτου μίσους καὶ

συναισθήματος, καὶ μὴ δυναμένη θλίβεται. Ἐντεὖθεν ὅλη αὕτη ἡ ἀθλία σου

κατάστασις».

Η επίθεση του πονηρού είχε στόχο να αφαιρέσει τη χαρά και την

αγάπη και να διαταράξει την ειρήνη. Αιτία προσβολής των πειρασμών είναι

η απεριφρούρητος από την ευχή καρδία. Σης γνωστοποιεί, λοιπόν, ότι και

αυτή φταίει λίγο: «*<+ διότι ἀποπλανᾶσαι ἀπὸ τοὺς λογισμοὺς καὶ ἀφήνεις

τὴν εὐχὴν καὶ εὑρίσκεσαι ἀπεριφρούρητος τῇ καρδίᾳ. Διὰ τοὖτο σὲ

παρακαλῶ λέγε ἀδιαλείπτως τὴν εὐχὴν καὶ μὴ ἐπιτρέπῃς τοὺς λογισμοὺς

σου νὰ σὲ κυριεύσωσι, οὐδὲ νὰ δέχεσαι εἰς τὴν καρδίαν σου τὰς τῆς

ἀντιπαθείας προσβολάς».

Η αποθάρρυνση προέρχεται από τον πειρασμό και για την

αντιμετώπισή του χρειάζεται θάρρος και να ελπίζει στον Κύριο839. Ο ιερός

πατήρ αναφέρει ότι η αρρώστια της είναι πειρασμός κι εύχεται να της τον

αφαιρέσει ο Κύριος, για να γίνει καλά, εφόσον ακόμη και άρρωστη τη

θέλουν.

Ο Άγιος συνδέει τον πειρασμό με την αμαρτία, την οποία θεωρεί ως

αιτία. Κάνει σχετικά αναφορά εξ αφορμής ενός συμβάντος, που έγινε κατά

839. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 197.

243
την αναχώρησή του από την Αίγινα. ΢υγκεκριμένα, γράφει ότι τον

δυσαρέστησε η Φρυσή, που εξαιτίας της κόντεψε να προκληθεί το εξής

δυσάρεστο: Ενώ πήγαινε να ιππεύσει και περνούσε το πόδι του μέσα στο

σχοινί της σκάλας, αναμείχθηκε και δεν μπορούσε ούτε να ανέβει ούτε να

κατέβει κι, αν ήταν το ζώο άγριο, δεν ξέρει τι θα γινόταν. Αυτό έγινε, διότι

είναι γυναίκα ανόητος - για να μη πει «ἁμαρτωλή». Ο πειρασμός το έκανε,

για να δυσαρεστηθεί, αλλά με τη Φάρη του Θεού δεν έγινε τίποτε

δυσάρεστο.

Με αφορμή τη δοκιμασία της Αμαλίας 840 , Άγιος αναφέρει ότι οι

πειρασμοί έρχονται κατά θεία παραχώρησή ή καλύτερα κατά θεία ευδοκία,

για να συντριβεί η καρδία και να γίνει αισθητό το έλεος του Θεού. Έτσι, θα

πληροφορηθεί η καρδιά την παρουσία Σου. Επίσης, ενισχύει τη μοναχή στη

δοκιμασία της, ζητώντας της να υπομείνει λίγο. Ση διαβεβαιώνει πως το

έλεος του Θεού είναι κοντά. Άρα, η εκπλήρωση του πόθου της είναι βέβαιη.

΢την περίπτωση της Ελένης841, η οποία μένει μακριά από τη Μονή,

προσπαθώντας να διεκπεραιώσει τις υποθέσεις της στο Λαύριο, ο ιερός

πατήρ τη συμβουλεύει να επιστρέψει στη Μονή. Υαίνεται ότι ο πειρασμός

την πολεμά με τη φιλοστοργία της, για να την κρατά μακριά από τη Μονή.

Η αγωνία του για την Ελένη φαίνεται από την αναφορά που κάνει σε αυτήν

σε πολλές επιστολές.

Η περίπτωση της ΢υγκλητικής 842

λύπησε και έθλιψε τον Άγιο.

Εντοπίζει την αιτία του πειρασμού της στην ανυπακοή και στην

υπερηφάνεια, δείγματα των οποίων είχε από πολύ νωρίς αντιληφθεί, αλλά

προσποιήθηκε ότι δεν κατάλαβε τη σπουδαιότητα των όσων είχε πει η

΢υγκλητική. Η ανυπακοή είναι η αιτία, για την οποία εγκαταλείπει τον

840. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 106, σ. 207.

841. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 122, σ. 237.
842. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σσ. 238-9.

244
άνθρωπο η Φάρις του Κυρίου. Αλλά τα αποτελέσματα το μαρτυρούν, όταν

με θυμό αρνήθηκε, όταν της ζητήθηκε από τον Άγιο, να διδάξει δύο ή τρεις

φορές την εβδομάδα από λίγη ώρα - και αυτό, αν μπορεί - την Ελισάβετ.

«Ἔκτοτε εἶπον, ὅτι τῆς Μαρίκας τὸ τέλος εἰς τὴν Μονὴν θέλει τῇ εἶναι

δύσκολον». Η συμπεριφορά της δείχνει ότι δεν κατάλαβε η «κυρά

΢υγκλητική» τι σημαίνει Μοναχική Πολιτεία κι αθέτησε το έλεος του Θεού.

Νόμιζε ότι θα μεταρσιωθεί με τη φαντασία της, χωρίς υποταγή και

ταπείνωση. ΢την αίτηση του Αγίου, η οποία έγινε με παράκληση, φάνηκε

ανένδοτη και η ψυχή της απέκρουε την αίτησή του. ΢υνεπώς, σε τίνος τη

θέληση θα μπορέσει πλέον να υποτάξει τη δική της; Από τότε η Φάρις λίγο -

λίγο την εγκατέλειπε, άλλαξαν οι σκέψεις της και την πολεμά η σκέψη της

φυγής από τη Μονή. Από τότε δε θέλει να πουλήσει ο πατέρας της το

μερίδιο της (αυτό το υποθέτει), για να μη τα δαπανήσει στη Μονή και μετά

δεν έχει, άμα θέλει να επιστρέψει σπίτι της. Σο μερίδιο της τέθηκε σε

υποθήκη και, φυσικά, με τη δική της συγκατάθεση. Διότι χωρίς αυτή τίποτε

δε θα μπορούσε να κάνει ο πατέρας της. Είχε κι άλλα οικόπεδα σε υποθήκη,

γεγονός που φανερώνει υστεροβουλία.

Για τους πειρασμούς της μοναχής Ξένης843 αναφέρει ότι τις αρχάριες

μοναχές, τις γεμάτες ελαττώματα, τις μαστιγώνει ο Κύριος πολύ συχνά, για

να συνέλθουν και να καταλάβουν ότι ήρθαν να ζήσουν μόνο γι΄ Αυτόν και

όχι γι’ αυτές. Για να προκόψουν, θα πρέπει να υποταχθούν στο θέλημα του

Θεού με ταπείνωση και υποταγή. Ο ιερός πατήρ συνιστά να μην

απελπίζονται στον αγώνα τους, γιατί η Θεια Φάρις, η οποία γνωρίζει την

αγαθή τους προαίρεση, δε θέλει να πειραστούν πάνω από τις δυνάμεις

τους. Πάντως, ο πειρασμός είναι κατά δύναμη. Σις ενθαρρύνει, λοιπόν, να

εμπιστεύονται τον Κύριο με την ακόλουθη νουθεσία: «Ἀνδρίζεστε καί

843. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σσ. 240-1.

245
κραταιούσθω ἡ καρδία ὑμῶν, γιατί ὁ Θεός μεθ’ ὑμῶν ἐστι. Ἀμήν». Ο

διακριτικός γέροντας κατανοεί ότι ο Θεός θέλει να αναδείξει την Ι. Μονή

της Αγίας Σριάδος ως πρότυπο Γυναικείας Μονής οδηγώντας τις αδερφές

στην τελειότητα.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το θέμα των πειρασμών και των θλίψεων

όπως παρουσιάζεται στην αλληλογραφία του αγίου Νεκταρίου με τον

Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη844. Ο Άγιος είναι πεπεισμένος για το ότι οι

δοκιμασίες γίνονται κατά θεία οικονομία και πίσω από κάθε πειρασμό

βρίσκεται η αγάπη του Θεού, αποτελώντας μαρτυρία της αγάπης και

ευσπλαχνίας του Θεού προς τον άνθρωπο. Για τον λόγο αυτό, ο χριστιανός

πρέπει να έχει θάρρος, να υπομένει και να χαίρεται με τις δοκιμασίες.

Αναλογιζόμενος ότι τίποτε δε γίνεται, αν ο Θεός δεν το επιτρέψει, οφείλει

να Σον ευχαριστεί για όλα.

Επιπλέον, ο Άγιος πιστεύει ότι οι δοκιμασίες είναι αναγκαίες γι’

αυτούς που θέλουν να τελειωθούν εις Φριστόν. Αποτελούν την κλίμακα που

οδηγεί στον Ουρανό. Μια δοκιμασία έρχεται, για να οδηγήσει τον

αγωνιζόμενο χριστιανό στη φιλοσοφία. Η αληθινή φιλοσοφία είναι όμως η

εν Φριστώ τελείωση.

Εκτός από τη φιλοσοφία, οι δοκιμασίες διδάσκουν την υπομονή, που

είναι ο θεμέλιος λίθος των αρετών και εισάγουν στη σωτηρία. Γι’ αυτό, ο

αληθινός χριστιανός χαίρεται και καυχάται, κατά τον Απόστολο Παύλο,

στις θλίψεις. Η θλίψη ταράζει ίσως την ψυχική ειρήνη, αλλά «τοῖς ἀγαπώσι

τὸν Θεόν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν»845.

Έχοντας λοιπόν πεποίθηση στη θεία αγάπη, υπάρχει η βεβαιότητα ότι

μετά από κάθε δοκιμασία ακολουθεί η απολαβή ενός μεγάλου πνευματικού

αγαθού. Οι δοκιμασίες οδηγούν στην τελειότητα. ΢ε επιστολή του προς τις

844. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 115-7.

845. Ρωμ. 8, 28.

246
μοναχές ο ιερός πατήρ αναφέρει: «Οὐδεὶς ἀδοκίμαστος εὐδόκιμος». ΢τις

δοκιμασίες στηρίζεται άλλωστε η ουρανομήκης κλίμακα των αρετών. Οι

δοκιμασίες, γι’ αυτούς που αγαπούν τον Θεό, είναι παιδευτήρια, καθώς

παιδεύουν την ψυχή προς την αληθινή φιλοσοφία και τη χριστιανική

τελειότητα. Όλοι οι χριστιανοί οφείλουν να γίνουν φιλόσοφοι, για να

γίνουν τέλειοι, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου. Πολύ περισσότερο, όσοι

είναι αφοσιωμένοι στην αληθινή φιλοσοφία, οι εραστές αυτής, δηλαδή οι

μοναχοί.

Ο ιερός πατήρ πιστεύει βέβαια ότι ο καθένας οφείλει να φτάσει στην

τελειότητα, που συνεπάγεται την επίγνωση της αλήθειας. Όλοι είναι

ανάγκη να δοκιμαστούν, για να τελειωθούν και να φτάσουν στο καθ’

ομοίωση, στην κορυφή της κλίμακας των αρετών. Οι δοκιμασίες και οι

θλίψεις αποτελούν το καύχημα του χριστιανού, διότι ξυπνούν τον νου του,

ώστε να μπορεί να κατανοήσει τα μυστήρια και την αλήθεια. Επειδή όμως,

υπάρχει μια ροπή κληρονομική προς τα γήινα, οι δοκιμασίες βοηθούν στην

πνευματική και ψυχική ανάβαση.

Αντιμετώπιση πειρασμών

Οι πειρασμοί και οι δοκιμασίες αποτελούν τα θεμέλια της τελειώσεως

όχι μόνο των μοναχών αλλά και κάθε χριστιανού που θέλει να φτάσει στο

καθ’ ομοίωση. ΢τη συνέχεια, παραθέτουμε τους τρόπους με τους οποίους ο

Άγιος μέσα από τις επιστολές του προτείνει να γίνεται η αντιμετώπιση των

πειρασμών.

Αρχικά, δε θα πρέπει οι μοναχές να απελπίζονται στους πειρασμούς,

αλλά να τους υπομένουν, γιατί χωρίς υπομονή δε θα υπάρξει τελείωση. Ο

ιερός πατήρ διδάσκει επίσης, πως οι χριστιανοί οφείλουν να δείξουν

υπομονή, ακόμα κι αν τους δέρνουν. Σο «μεθ’ ἡμῶν ὁ Θεὸς»846, παρότι οι

846. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σ. 63.

247
αδερφές το διαβάζουν, δεν το κατανοούν. Εκφράζει επομένως την επιθυμία

του να γίνεται μία φορά ανάγνωσή του για τέλεια κατανόηση και να

ειρηνεύει έτσι η καρδιά. ΢την έγερση των δυνάμεων του αντιπάλου, να

ψάλλεται το «μεθ’ ἡμῶν ὁ Θεὸς» καθώς και τα υπόλοιπα του Αποδείπνου.

Σα ονόματα των μέχρι τέλους υπομενόντων θα γραφούν στο βιβλίο της

ζωής847.

Ειδικά, για την αντιμετώπιση του εκ του πονηρού πειρασμού, στην

περίπτωση των λογισμών αντιπαθείας της Κασσιανής, απαιτείται η

εκμυστήρευση στον ίδιο. Ση συμβουλεύει να διαβάσει μια παράκληση, για

να ενισχυθεί. Η απαλλαγή από τον πειρασμό γίνεται με την επίκληση του

θείου ελέους δια της Κυρίας Θεοτόκου, της μόνης ακαταισχύντου ελπίδας

και προστασίας. Ο Άγιος διδάσκει στις παρθένες να μην επιτρέπουν να τις

κατακυριεύουν οι λογισμοί της αντιπαθείας. Αντίθετα, πρέπει να

περιφρουρούν την καρδιά τους, λέγοντας αδιαλείπτως την ευχή848.

Θα πρέπει να εξομολογούνται τους διαφόρους λογισμούς μεταξύ τους,

για να μην πέσουν σε κρυφό πειρασμό. Αυτό που θεωρούν σημαντικό οι

αδερφές μπορούν να του το γράφουν, αν δεν αναπαύονται από τη μεταξύ

τους εξομολόγηση 849 . Τπάρχουν περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση της

΢υγκλητικής, στις οποίες ο πειρασμός αντιμετωπίζεται με την ειλικρινή,

καρδιακή εξομολόγηση850.

΢ε άλλο σημείο της επιστολογραφίας του, ο Άγιος προτείνει να κάνουν

παράκληση υπέρ οποιουδήποτε πειραζομένου, για να τον διαφυλάττει ο

Θεός, και υπέρ πάσης της αδελφότητας ή και της οικούμενης 851. ΢την 74η

επιστολή αναφέρεται στη Υιλοθέη. Ακόμη, συμβουλεύει να γίνει αγιασμός

847. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 15, σσ. 63-4.

848. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 31, σ. 88.
849. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47,σ. 123.
850. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σ. 239.
851. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 74, σ. 159.

248
και να ρίξουν το Σίμιο Ξύλο στο νερό. Σα άγια λείψανα, τα οποία είναι η

ζωντανή παρουσία των Αγίων, είναι οι συμπαρακλήτορες προς το Θεό.

Γενικότερα, ο Άγιος προτρέπει τις μοναχές να παρακαλούν το Θεό,

καθώς οι δεήσεις προς τον Θεό εισακούονται 852

. Θέλει να έχουν

εμπιστοσύνη και ελπίδα στον Κύριο, να επικαλούνται τις προστάτιδές Αγίες

του πνευματικού τους πατρός, δηλαδή την αγία Παρασκευή, την αγία

Κυριακή, την αγία Θεοδοσία και την αγία Ευφημία. Επίσης, τις ενθαρρύνει

να κάνουν την Κυριακή ή το ΢άββατο Θεία Λειτουργία και να διαβάζουν

Παράκληση στην Αγία Κυριακή853.

Θα πρέπει, επίσης, να γνωρίζουν ότι η ανακοίνωση των δυσάρεστων

γεγονότων δε γίνεται για πρόκληση λύπης αλλά προσευχής, προκειμένου

να διευθετήσει ο Θεός τις ανωμαλίες και εξαφανίσει τα δυσάρεστα 854 .

Ομοίως, ο αυστηρός λόγος κι ο έλεγχος δε γίνονται από εμπάθεια. ΢τόχος

του Αγίου είναι η πρόκληση μετανοίας, ώστε να τις συγχωρήσει ο Κύριος. Ο

Άγιος θα είναι ασφαλώς κοντά σε όλες τις αδερφές, επιθυμεί όμως να

γνωρίσουν ότι η καθαρή εξομολόγηση, η ταπείνωση και η άρνηση του ιδίου

θελήματος βοηθούν στο να επισκεφτεί η Φάρις του Κυρίου τον

πειραζόμενο 855 . ΢την 123η επιστολή, ο Άγιος σημειώνει χαρακτηριστικά:

«Ὅστις δουλεύει τ῵ Θε῵ τὸν νοὖν του πρέπει νὰ’ χει».

θ.Τγεία

Πάρα πολύ μεγάλη σημασία δίνει ο Άγιος στο θέμα της υγείας των

μοναχών. Πάντοτε και σε κάθε επιστολή του ενδιαφέρεται για την υγεία

τους και, όταν κάποια ή κάποιες ασθενούν, ρωτά για την υγεία μίας

εκάστης. Πάντα τους ενημερώνει για την υγεία του, όπως κι επιθυμεί να

852. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 95, σ. 187.

853. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαὶ 100, σ. 197.
854. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 104, σ.204.
855. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σ. 239.

249
ενημερώνεται και για τη δική τους856. Όταν δεν του γράφουν σχετικά, ο

Άγιος επιμένει: «Γιά τήν ὑγείαν σου δέν μοι εἶπες»857.

Είναι διάχυτο το πατρικό και έμπρακτο ενδιαφέρον του, αφού στέλνει

γι’ αυτές χρήματα, για να αγοράσουν γάλα και αυγά προς ενδυνάμωση. Ο

Άγιος θεωρεί την υγεία ως το σημαντικότερο όπλο για την τελείωση και τον

πνευματικό αγώνα των μοναζουσών.

Όταν κάποια ασθενεί, πρέπει να καταφεύγει στη γνώμη όχι μόνο ενός

ιατρού, αλλά να συμβουλεύεται «καὶ δύο ἰατροὺς»858, για να μπορέσει να

βοηθηθεί στην αποκατάσταση της υγείας της. ΢την περίπτωση της

Μαρίκας διαγνώστηκε ότι έπαθε συμφόρηση και ότι επιβάλλεται η άμεση

θεραπεία της, για να αποφευχθεί και άλλο επεισόδιο. Ο πνευματικός της

πατέρας καθησυχάζει τη Μαρίκα λέγοντας: «*<+ ἐγὼ θὰ εἶμαι δι’ αὐτήν»859.

Γίνεται λοιπόν εισαγωγή της Μαρίκας στο Υθισιατρείο, που βρίσκεται

σε τοποθεσία με καθαρό αέρα. Σα έξοδα τα ανέλαβε ο Άγιος. Η διάγνωση

είναι ότι ο πνεύμονάς της είναι προσβεβλημένος από την αρρώστια και έχει

πιθανότητες θεραπευτεί. Ο Άγιος ζητά από τις μοναχές να εύχονται στον

Κύριο και στην Κυρία Θεοτόκο, για να γίνει η αδερφή εντελώς καλά860. Σις

ενημερώνει ότι θα παραμείνει στο νοσοκομείο για πέντε μήνες και κάθε

βδομάδα θα την επισκέπτεται, για να τις ενημερώνει, γιατί δε θέλει οι

μοναχές να θλίβονται και να ανησυχούν 861 . Αναφέρει ότι τα αρχικά

συμπτώματα της Μαρίκας, ο ιδρώτας, ο πυρετός, τα φλέγματα και η

ευκοιλιότητα, υποχώρησαν τελείως. ΢την 34η επιστολή του, κάνει αναφορά

856. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51 σ. 128 και 99, σ. 192.

857. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 192, «ἔλαβον τὴν < ἐπιστολὴν σας
καὶ μετὰ προσοχῆς ἀνέγνων, ἀλλ’ ἕν πρᾶγμα δὲν εἶδον, τὸ πῶς ἔχετε ἅπασαι εἰς τὴν
ὑγείαν σας. Ἐπιθυμῶ νὰ γνωρίζω τὰ περὶ τῆς ὑγείας σας».
858. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
859. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
860. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 23, σ. 78.
861. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 26, σ. 81.

250
στο φάρμακο του Κορομηλά, χάρη στο οποίο έγιναν καλά εβδομήντα

φθισικοί, οι οποίοι βρισκόταν στο αρχικό στάδιο της ασθένειας862. Όταν η

Μαρίκα είναι να επιστρέψει στη Μονή, προσκομίζει τόσο τη βεβαίωση του

γιατρού Κορομηλά όσο και της κ. Καλαποθάκη για το ότι είναι υγιής, ίσως

επειδή έπασχε από φυματίωση, η οποία είναι μεταδοτική. Κάποιες μοναχές

δεν την ήθελαν πίσω και ο Άγιος μιλά για έλλειψη αδερφικής αγάπης863.

΢υνεχίζει να δίνει οδηγίες για τις εν αναρρώσει αδερφές, μέχρι να

ενδυναμώσουν. ΢υγκεκριμένα, συμβουλεύει όποια αναρρώνει να μη

σηκώνεται τη νύχτα με την υγρασία, να παίρνει τα φάρμακά της, να

αποφεύγει μετάνοιες και γονυκλισίες864.

Ακόμη, η εργασία μπορεί να ευθύνεται για την πρόκληση βλάβης

στην υγεία, όπως στην περίπτωση της Αγγελικής, που η νευρασθένειά της

είναι αποτέλεσμα της από πολλών ετών χρήσης της μηχανής. Ζητά τη

συμβουλή του Ιαμβόπουλου, ο οποίος συνιστά θερμά λουτρά για τους

ρευματισμούς της865.

΢υμβουλεύει στην Κασσιανή να φροντίζει την υγεία της και να παίρνει

τα φάρμακά της «πρὸς ἐντελῆ θεραπείαν της»866. Επαναλαμβάνει την ίδια

συμβουλή, ζητώντας να του πουν να στείλει χρήματα, για να μπορέσει να

πάει στον γιατρό και να ακολουθήσει «κατὰ γράμμα» τις οδηγίες του 867.

Όταν μαθαίνει από τον π. Ανδρόνικο ότι είναι αδύνατη, της στέλνει

χρήματα, για να αγοράσει αυγά και γάλα και να περιποιηθεί τον εαυτό

της 868
. Εφόσον πάρει το φάρμακο που της έστειλε, το οποίο είναι

δυναμωτικό για ασθενή παιδιά, και παρόλα αυτά δεν έχει γίνει ακόμα

862. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 95.

863. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 37, σ. 100.
864. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102
865. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 62.
866. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
867. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 29, σ. 85.
868. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 31, σ. 88.

251
καλά, της ζητά να πάει στην Αθήνα, ώστε να επισκεφθεί γιατρό. Η θέση

της Μονής είναι βέβαια τέτοια, που βοηθά τις μοναχές να μην

αρρωσταίνουν869.

Ο διακριτικός πνευματικός προτρέπει την Ξένη να «μὴ ἀμελῇ τὴν

θεραπείαν τοὖ σώματός της», με το πρόσχημα ότι «δῆθεν» επιμελείται τα

της ψυχής της, γιατί μπορεί να δεχθεί πόλεμο από δεξιά870. Σης γράφει κατά

τον τρόπο αυτό, διότι έμαθε ότι είναι πολύ αδύνατη και την παρακαλεί

θερμά να φροντίζει την υγεία της871. Η ασθένειά της «ἔθλιψεν» τον Άγιο872.

Ο λόγος, για τον οποίο επιθυμεί να υγιαίνει, είναι διότι η τελειότητά της θα

επέλθει μέσω της υγείας της873. ΢ε άλλη επιστολή του, αναφέρει ότι τον

θλίβει η ασθένεια και αδυναμία της, διότι μάλλον δεν τρέφεται αρκετά και

κουράζεται πολύ 874 . Φωρίς την υγεία, όχι μόνο δε θα μπορούν να

αγωνιστούν, αλλά υπάρχει κι ο κίνδυνος να φύγουν από τη Μονή για χάρη

της.

Ο ενδοιασμός των μοναχών που δεν τόλμησαν να του ζητήσουν

χρήματα για την επισκευή του κελιού, με αποτέλεσμα να αρρωστήσουν

λόγω της υγρασίας και να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή τους, ήταν κάτι που

λύπησε τον Άγιο. Καμία πνευματική πρόοδος δε γίνεται σε αυτούς που

είναι αρχάριοι στην πνευματική ζωή, αν δεν έχουν υγεία 875 . Διότι οι

πρωτοεισερχόμενοι στο στάδιο του αγώνα και ασθενούντες καταβάλλονται

και κουράζονται, γιατί δεν έχουν ακόμα το ηθικό σθένος που ενισχύει τους

τέλειους. «Ἡ ὑγεία διὰ τοὺς μήπω τελειωθέντας εἶναι τὸ αὐτοκίνητον ἅρμα

τὸ φέρον τὸν ἀθλητὴν εἰς τὸ τέρμα τοὖ ἀγώνος». Η προκοπή τους έχει ως

869. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 93.

870. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75.
871. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 29, σ. 85.
872. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 97.
873. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 99.
874. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.
875. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 60.

252
προϋπόθεση την υγεία τους. ΢την αντίθετη περίπτωση, αποβαίνουν οι

κόποι τους μάταιοι876.

Τπάρχει άμεση σύνδεση της ασθένειας με την πνευματική υγεία, όπως

αναφέρει στην περίπτωση της Αικατερίνης, η υστερία και η ασθένεια της

οποίας εξασθένισε το νευρικό της σύστημα, καθιστώντας την νευροπαθή

και πολύ ευαίσθητη877.

Τπάρχουν περιπτώσεις, στις οποίες η αρρώστια της ψυχής δεν

προέρχεται από την κατάστασή της, αλλά αυτή «πάσχει κατ’ ἀντανάκλασιν

ἥ ὡς λέγεται κατὰ συμπάθειαν». Σην κατάσταση αυτή της ψυχής ο πονηρός

την παρουσιάζει ως πάθησή της, ενώ δεν είναι. Όταν θα γίνει καλά το

σώμα, τότε θα θεραπευτεί και η ψυχή. ΢ε επιστολή του, ο ιερός πατήρ

γράφει σχετικά: «Ἀπὸ ταύτης τῆς στιγμῆς ἡ ἐκ τοὖ πονηροὖ θλῖψις

ἔπαυσε»878.

Η ασθένεια μπορεί να οφείλεται στο ότι οι αδερφές δεν

απαλλάχθηκαν εντελώς από το κοσμικό φρόνημα και κάποια ψυχικά

πάθη879. Γενικεύοντας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η καλή κατάσταση του

ενός αδερφού μπορεί να ωφελήσει τον άλλον, όπως και το αντίθετο.

Η υγεία και η κράση του καθενός καθορίζει το πόσο σκληρά μπορεί να

αγωνιστεί880. Σην αδυναμία και την ασθένεια των μοναχών συμπληρώνει ο

Κύριος, τον οποίο οφείλουν να επικαλούνται, για να τις επιβλέπει, να τις

ενισχύει και να φροντίζει τα της Μονής.

876. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.

877. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σ. 72.
878. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 19, σ. 72.
879. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 36, σ. 97, αναφέρεται στην ηγουμένη
Ξένη που ασθενεί εξαιτίας των αδελφών.
880. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.

253
 Ο Άγιος εύχεται να «ἔχωσιν ὑγείαν καὶ νὰ προκόπτωσιν ἐν τῇ

ἀρετῇ» 881 . ΢υνήθως εύχεται στις επιστολές του να έχουν «ὑγείαν κατ’

ἄμφω», δηλαδή τόσο σωματική όσο και πνευματική - ψυχική υγεία882.

ι.Διαγνώσεις – Θεραπείες -΢υμβουλές

΢ε πολλές επιστολές προβαίνει σε διάγνωση τόσο πνευματικού όσο

και σωματικού νοσήματος - και μάλιστα εκ του μακρόθεν. Διαβάζουμε στις

επιστολές του, για παράδειγμα, ότι η κατάσταση της Ακακίας είναι

αποτέλεσμα του ψύχους και της υγρασίας883, γεγονός που τον θλίβει και

τους ζητά να εύχονται. Μπορεί ακόμη να προέρχεται από τη διέγερση του

νευρικού συστήματος, έδρα του οποίου είναι ο εγκέφαλος. Από τον

εγκέφαλο προέρχεται η κίνηση και των γενετήσιων ορμών. Γι’ αυτό, πρέπει

να ζητήσουν φάρμακο για κατευνασμό του νευρικού ερεθισμού. Επειδή η

κίνηση ενδέχεται να προέρχεται και από κάποιο μικρόβιο, προτείνει να

τηρείται καθαριότητα, η οποία να γίνεται με χλωρικό κάλιο σε νερό 884 .

Αλλού αναφέρει ότι η αδυναμία είναι φαινομενική και ότι προήλθε από τον

ερεθισμό της μύτης και θα περάσει885.

Ο πονοκέφαλος της Ξένης είναι κατά τον Άγιο νευρικός και

προέρχεται από την αναιμία της. Σις προτρέπει να γράψουν στον

Ιαμβόπουλο να τους στείλει φάρμακα886. ΢ε άλλη του επιστολή, πάλι για

την ασθένεια της Ξένης, αποφαίνεται ότι ασθενεί, γιατί αφήνει τον εαυτό

της στο κράτος της λύπης, η οποία κατακυριεύει και γεμίζει το στομάχι της

χολή και φέρνει τα αποτελέσματα που είναι οι πολύ συχνοί και έντονοι

881. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128.

882. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σ. 145.
883. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 178.
884. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47, σ. 123.
885. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 68, σ. 149.
886. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128.

254
πονοκέφαλοι. Επίσης, οι πονοκέφαλοι είναι συνέπεια υστερικής

κατάστασης και φαίνεται ότι έχει ανωμαλίες στις ροές της περιόδου της. Να

φροντίσει να γίνει καλά, για να μην προκαλεί λύπη στις αδερφές και να

κινείται, για να κυκλοφορεί το αίμα και να αναπνέει καθαρό αέρα 887. Η

αποθάρρυνση προέρχεται από τον πειρασμό. Γι’ αυτό, της ζητά να έχει

θάρρος και να ελπίζει στον Κύριο888.

Όπως ήδη αναφέραμε, από τις επιστολές του Αγίου αντλούμε πάρα

πολλά στοιχεία και για την υγεία του ίδιου. Γράφει ότι προσβλήθηκε από

φαρυγγίτιδα889, ψαμμίαση και δυσκοιλιότητα, όμοια με την έμφραξη και για

τέσσερις-πέντε ημέρες είχε πόνους στην κοιλιά890, όπως και από πέτρα στα

νεφρά, που αποβλήθηκε με την ούρηση891.

΢τέλνει φάρμακα, δίνοντας συμβουλές για το πώς θα πρέπει να τα

χρησιμοποιούν 892 , ενώ δεν εμμένει στις κλασικές απόψεις των γιατρών.

Ενημερώνεται συνεχώς και είναι δεκτικός στις νέες τάσεις της ιατρικής,

δοκιμάζοντας κι ελέγχοντας τα αποτελέσματά τους, δείχνοντάς μας

παράλληλα και τον τρόπο αντιμετώπισης νέων θεραπειών. Έχοντας ως

γνώμονα την αποκατάσταση της υγείας τους και φυσικά ποτέ σε βάρος της

θεολογίας, προτρέπει τις μοναχές να μην αποκρούουν τις προτάσεις του

από άκρα αυστηρότητα. Διότι κανείς δεν μπορεί να «ὑπομένῃ πόνους καὶ νὰ

ἀπωθῇ προκείμενον φάρμακον, οὐδὲ πρέπει νὰ συστέλληται ποιοὖσα

χρῆσιν» της μεθόδου θεραπείας893.

887. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47, σ. 123.

888. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 197.
889. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 111, σ. 216.
890. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 126 (σ.244), 127(σ.246) και 128(σ.247).
891. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 47.
892. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 55, όπου γράφει ότι έστειλε «δύο
φιάλες φαρμάκου».
893. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.

255
 Όταν το πρόβλημα της υγείας παρατείνεται, όπως στην περίπτωση

της Κυριακής, είναι διατεθειμένος να δοκιμάσει και άλλες θεραπείες, όπως

την ομοιοπαθητική: «Προτίθημι νὰ τὴν ὑποβάλω εἰς χρῆσιν τῶν φαρμάκων

τῆς ὁμοιπαθητικῆς καὶ ἐὰν δὲν φέρωσι ἀποτέλεσμα, νὰ μεταχειρισθῇ καὶ τὰ

κατατόπια τοὖ Πίγγ»894.

Μαζί με τις επιστολές του, αποστέλλει οτιδήποτε θεωρεί ότι μπορεί να

ενισχύσει την υγεία τους. Κάποτε αποστέλλει την κολώνια ως φάρμακο,

επικαλούμενος τις τρέχουσες ομολογίες γιατρών ότι η κολώνια ανήκει

περισσότερο στη φαρμακευτική παρά στη μυρεψιτική 895 . ΢τέλνει επίσης

φάρμακο δυναμωτικό για τις παθήσεις του στήθους, που δίνουν στα

άρρωστα παιδιά και ενισχύει τον οργανισμό συνολικά 896, φάρμακο με τη

μέθοδο του Κορομηλά για φυματικούς, με το οποίο θεραπεύτηκαν πάνω

από εβδομήντα φυματικοί του πρώτου σταδίου897, καθώς φυάλες σιρόπι για

τη Μαρίκα 898 , μία φιάλη κινίνη 899 και μουρουνόλαδο που, όπως γράφει,

πάντοτε ωφελεί 900, τσίρους, για να έχουν να τρώνε 901, συνταγή κατά της

θέρμης902 καθώς και χόρτα για τον π. Ανδρόνικο με τις σχετικές οδηγίες

χρήσης. Σα χόρτα αυτά κοπανίζονται και τοποθετούνται πάνω στις πληγές,

για να θεραπευτούν903.

΢ε άλλο σημείο της επιστολογραφίας του ο ιερός πατήρ αναφέρει ότι

διάβασε πως ένας Άγγλος γιατρός, που έκανε δεκαετή πειράματα για τη

θεραπεία των νοσημάτων του στήθους, διαπίστωσε ότι δίνοντας στους

894. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 109, σσ. 210-1.

895. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 14, σ. 61.
896. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 93 και επιστολή 91, σ. 180.
897. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 34, σ. 95.
898. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47, (σ.123), 61(σ.141) και 73(σ.157).
899. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 65, σ. 146
900. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 91, σ. 180.
901. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 102, σ. 202.
902. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 86, σ. 173.
903. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 22, σ. 77.

256
ασθενείς του να πίνουν κάθε μέρα χυμό από κρεμμύδια - και σε όσους

μπορούσαν να τρώγουν, κάθε πρωί, ίσως και το μεσημέρι, όσο μεγαλύτερη

ποσότητα κρεμμυδιών μπορούσαν - ανακόπτονταν η επιδείνωση της

ασθένειας και αποκτούσαν την υγεία τους. Θυμάται ότι, όταν ήταν παιδί,

είχε ακούσει για τη θεραπεία των στηθικών νοσημάτων με τα κρεμμύδια

από κάποιον γιατρό στη Βουλγαρία. Γι’ αυτό άλλωστε η φυματίωση στη

Βουλγαρία δε βρίσκει έδαφος, επειδή οι Βούλγαροι τρώνε κρεμμύδι και

ψωμί904.

΢τη συνέχεια, αναφέρουμε πλήθος από φάρμακα, θεραπείες και

συμβουλές που ο Άγιος ξεχώρισε ως κατάλληλες για διάφορες περιπτώσεις.

Πρώτον, ο Άγιος κάνει λόγο για ένα φάρμακο που καταπολεμά τον

πυρετό. ΢υγκεκριμένα, το περιοδικό Ἑστία έγραφε ότι ο πυρετός σταματά,

αν σε εκατόν είκοσι δράμια νερό βράσει ένα ολόκληρο λεμόνι σε τεμάχια με

τη φλούδα και τα σπόρια. Όταν μείνει το ένα τρίτο του νερού, σαράντα

δηλαδή δράμια, συνιστάται να μεταγγιστεί σε ποτήρι και να

χρησιμοποιηθεί σε τέσσερις δόσεις, κάθε μία ώρα, ξεκινώντας έξι ώρες μετά

την εμφάνιση του πυρετού. Σο συνιστούν ως πολύ αποτελεσματικό 905. ΢ε

περίπτωση πυρετού, θα πρέπει να μη κουραζόνται και ιδρώνουν, αλλά,

όταν ιδρώνουν, να αλλάζουν φανέλα906.

΢τη συνέχεια, παραθέτουμε τη συνταγή του Αραβαντινού για τη

Μαργαρίτα: το φάρμακο που της στέλνει ο Άγιος θα πρέπει να το βάλει σε

τριακόσια δράμια καλό κρασί και να παίρνει από αυτό ένα ποτηράκι της

ρακής δυο φορές την ημέρα πριν το φαγητό907.

Επίσης, κατά τη συνταγή του Αραβαντινού πάλι, η Ξένη συνιστάται να

κάνει σκονάκια και να παίρνει μόνο ένα, όταν της πονά το κεφάλι. Όταν

904. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 64, σ. 145.

905. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 74, σ. 159.
906. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 82, σ. 169.
907. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 126, σ. 244.

257
σταματήσουν οι πόνοι, να σταματά να παίρνει και ξαναπαίρνει, μόνο όταν

πονά908.

Για την αναιμία, ο Άγιος συστήνει να πίνουν κρασί, να βγαίνουν

τακτικά στον καθαρό αέρα και να αναπνέουν οξυγόνο909. Αναφέρει ακόμη

ότι υπάρχει κάποιο χόρτο (στην Αίγινα) και ζητά, αφού το μαζέψουν, να το

βράσουν ή καλύτερα να το βάλουν σε βραστό νερό. Θα πρέπει να πίνουν το

αφέψημα πολλές φορές την ημέρα καθώς και τη νύκτα, ακόμα και αν είναι

κρύο 910 . Επίσης, ο Άγιος μας δίνει και την πληροφορία ότι από αναιμία

πάσχουν οι μάγειροι.

Μεγάλη σημασία δίνει ο Άγιος στον καλό αέρα της υπαίθρου,

ιδιαίτερα τον θαλασσινό, που βοηθά στην περίπτωση πονοκεφάλου και

γενικότερα στην καλή υγεία. ΢υνιστά να βγαίνουν από το κελί τους και να

αναπνέουν τον θαλασσινό αέρα, για να γίνεται τακτική η κυκλοφορία του

αίματος 911 . Η κίνηση βοηθά στο να γίνεται τακτική κυκλοφορία των

αιμάτων καθώς, όπως κι ο καθαρός αέρας912. Ο ιερός πατήρ σε άλλο σημείο

των επιστολών του αναφέρει: «Ὁ καθαρὸς ἀὴρ εἶναι τὸ κάλλιστον

φάρμακον»913.

Για τα μάτια της Ξένης, προτείνει να τρίβει το μέτωπό της το βράδυ με

κολώνια914. Επιπλέον, τον πονοκέφαλο βοηθά το τρίψιμο του μετώπου με

ρούμι915. Για τα στηθικά νοσήματα βοηθά να τρώνε κρεμμύδι και ψωμί το

908. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 52, σ. 129.

909. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 126, σσ. 244-5.
910. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σσ. 197-8.
911. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128 και επιστολή 79, σ. 165.
912. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 77, σ.162.
913. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51, σ. 128 και επιστολή 79, σ. 165.
914. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 68, σ. 149.
915. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 52, σ. 129.

258
πρωί916 και για τους αδύναμους συνιστά αυγά και γάλα917. Σην Κυριακή θα

πρέπει να τρώνε κρέας, για να μη δίνουν τα χρήματα στο φαρμακοποιό918.

Για τη φαρυγγίτιδα, συνιστά να αποφεύγονται το ξύδι, τα πιπέρια και

η μουστάρδα. Αναφέρει και τη σύσταση του γιατρού Γιαννούλη στον ίδιο919

και σε όσους βήχουν, να αναπνέουν καθαρό αέρα, ο οποίος, αν και κάνει

κρύο, ωφελεί - αρκεί να είναι καλά ντυμένοι, όταν βγαίνουν920.

Για την αντιμετώπιση του κρύου, ο Άγιος προτείνει να τρώνε συνεχώς

όλοι ρεβίθια, σκόρδα και κρεμμύδια. Αν μάλιστα πίνουν λίγο κρασί το πρωί

(μετά την Εκκλησία) και λίγη ρακή, θα αναπληρώνεται λίγο η απώλεια της

θερμοκρασίας του σώματος921.

Για το κρυολόγημα του λαιμού, όπως στην περίπτωση της Αμαλίας,

συμβουλεύει να βρέχουν ένα κομμάτι από λευκό ύφασμα, με κρύο νερό

«κατά τὸ ὑπόδειγμα», και αφού το στίψουν, να το τοποθετούν στο λαιμό και

να το δένουν με ένα μαντήλι. Αυτό να γίνεται το απόγευμα, πριν από την

ώρα του ύπνου, για να κοιμηθούν και να μη βγουν έξω μέχρι το πρωί, «ἀλλ’

ἀφοὖ γίνῃ ἡμέρα». Όταν το πρωί ξυπνήσουν, ο λαιμός θα είναι καλά922.

Για τις ψάλλουσες, ειδικά, συμβουλεύει923 να μη βγαίνουν έξω από το

Ναό αμέσως, αλλά να περιμένουν, μέχρι να επανέλθουν τα φωνητήρια

όργανά τους στη φυσική τους θερμοκρασία. Ακόμη, θα ήταν καλό να μη

μιλούν, βγαίνοντας από την Εκκλησία, αλλά να πηγαίνουν αμέσως στο

κελί τους και μετά από ένα τέταρτο τουλάχιστον να πίνουν ένα ποτήρι

χλιαρό νερό. Αυτό να το κάνουν χειμώνα-καλοκαίρι. Ο λαιμός αυτών που

916. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 64, σ. 145.

917. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 165 και επιστολή 90, σ. 178.
918 .ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 165.
919. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 111, σ. 216.
920. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 178.
921. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 178.
922. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σσ. 178-9.
923. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 179.

259
ψάλλουν έχει κάποια ευαισθησία και ιδρώνει τη νύκτα. Για τον λόγο αυτό,

όταν ξυπνούν το πρωί για την Ακολουθία, θα πρέπει να βρέχουν το χέρι

τους και να δροσίζουν το λαιμό τους. Αυτό να το κάνουν δυο-τρεις φορές και

ύστερα να σκουπίζονται καλά. Αφού ο λαιμός τους αποβάλει την πολλή

θερμότητά του, τότε είναι καλό να βγαίνουν. Μπορούν επίσης να κάνουν

γαργάρα με λίγο νερό θερμοκρασίας δωματίου, γιατί αυτό τους

προφυλάσσει από κρυολογήματα, και πότε πότε να κάνουν γαργάρα ή με

βορικό οξύ ή με ελαφριά άλμη. Ο Άγιος προτίθεται να τους στείλει και

κάποιες παστίλιες για το λαιμό, που είναι πολύ ωφέλιμες. Όλα τα

παραπάνω ακολουθεί κι ο ίδιος.

Η θεραπεία, εκτός από την επέμβαση των ιατρών, της ιατρικής

επιστήμης και των φαρμάκων, είναι και αποτέλεσμα προσευχής. Κάποτε ο

διακριτικός γέροντας συμβουλεύει να κάνουν αγιασμό, να σταυρώσει τον

ασθενή ο ιερέας και να πάρουν και λίγο μεγάλο αγιασμό924. ΢τις επιστολές

του συνιστώνται η επίκληση των πρεσβειών των προστάτιδων του Αγίου,

δηλαδή της αγίας Παρασκευής, της αγίας Κυριακής, της αγίας Θεοδοσίας,

της αγίας Ευφημίας καθώς και η τέλεση Θείας Λειτουργίας και παράκληση

στην Αγία Κυριακή925.

Εξάλλου, δεν είναι σπάνιο για τον Άγιο να ζητά μέσω της προσευχής

του την ίαση ασθενούς, όπως στο θαύμα της ιάσεως που έκανε ο άγιος

Παντελεήμονας. Για τον πονοκέφαλο της Ξένης ο ιερός πατήρ ευχήθηκε

στην Κυρία Θεοτόκο να βάλει το χέρι Σης στο κεφάλι της ηγουμένης και να

αφαιρέσει τον πόνο της. Ψς ένδειξη της ευγνωμοσύνης του προς την Κυρία

Θεοτόκο εκτύπωσε το Θεοτοκάριο 926

. ΢ε μια άλλη περίπτωση, στην

επιστολή που έστειλε για την Ξένη, για θεραπεία της ψυχικής της

924. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 52, σ. 129.

925. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ.197.
926. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 198.

260
κατάστασης927, αναφέρει ότι έκανε το σημείο του ΢ταυρού με Σίμιο Ξύλο και

παραγγέλνει να σταυρωθούν με Σίμιο Ξύλο και Άγια Λείψανα, για να

γίνουν καλά. Η Ξένη να σταυρωθεί με ένα άγιο λείψανο και να σταυρώσει

την Ακακία με εντολή του και να επικαλεστούν με τις άλλες αδερφές τη

χάρη των Αγίων, για να τη θεραπεύσουν928. Επίσης, στέλνει αγιασμό, για να

δίνουν σε αυτές που είναι άρρωστες929 και να τους θεραπεύει η Θεία Φάρη

που επισκέπτεται τη Μονή930. Σέλος, τους δίνει εντολή να εύχονται μεταξύ

τους υπέρ υγείας και ιάσεως και ο Θεός θα εισακούει και δε θα παραβλέπει

την δέησής τους931.

8. Επιμέρους θεματολογία

α. Όνειρα

Η άποψη του Αγίου σχετικά με τα όνειρα είναι απόλυτη και ξεκάθαρη:

«Ἐπιθυμῶ πολὺ νὰ μὴ πιστεύωσι τὰ ὄνειρα». Και συμβουλεύει ότι, αν

κάποια αδερφή δει κάποιο όνειρο ή οπτασία, πρέπει να του γράψει με κάθε

λεπτομέρεια, έτσι ώστε να μην εισχωρήσει μέσα της κάποια πλάνη. Καλεί

τις μοναχές να ζητούν τη Φάρη στην καρδιά τους, η οποία είναι ο ασφαλής

δείκτης της παρουσίας του Κυρίου και να μη πιστεύουν αυτά τα

«ὑποπίπτοντα εἰς τὰ αἰσθητήρια, εἴτε ἐν ἐγρηγόρσει εἴτε καθ’ ὕπνους»932.

Επίσης, θεωρεί ότι μέσω των ονείρων μπορεί κάποιος να δεχθεί πειρασμό, ο

οποίος θα του παρουσιάσει τη φαντασία ως πραγματικότητα και θα τον

οδηγήσει σε σφάλμα ή πλάνη 933.

Κάνει όμως διαχωρισμό μεταξύ των αρχαρίων μοναχών και των

927. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 109, σ. 210.

928. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 90, σ. 178.
929. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 198.
930. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σ. 238.
931. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 16, σ. 65.
932. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 119-120.
933. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 234.

261
τελείων και, επειδή «ἅπασαι εἶσθε ἀρχάριαι καὶ πᾶσα ὀπτασία ἔσται ἐκ τῆς

πλάνης» 934
δεν θα πρέπει να εμπιστεύονται τα όνειρα. Δείκτης

αναγνώρισης της προέλευσης των ονείρων και οπτασιών είναι η ενοίκηση

της Φάριτος του Θεού στην καρδιά. Επομένως, «ἐὰν ἡ καρδία περὶ τῆς

ἐπισκέψεως τῆς Θείας Φάριτος δὲν πληροφορῇ, μάταιαι αἱ ὀπτασίαι» 935 .

Απαιτείται λοιπόν διάκριση η οποία αποκτάται με την τελείωση και τον

καθαρισμό της καρδίας.

Μπορούμε να συνάγουμε με ασφάλεια σε ποια βαθμίδα τοποθετείται

ο Άγιος, όταν ο ίδιος στις επιστολές του κάνει αναφορές σε όνειρα και,

μάλιστα, όταν ένα όνειρο αποτελεί το θέμα όλης της επιστολής936. Αναφορά

γενικά σε όνειρά του συναντούμε σε πέντε επιστολές, στις οποίες τα

καταγράφει. Σα όνειρά του είναι δηλωτικά της αενάου φροντίδας και του

ανυστάκτου ενδιαφέροντος του Αγίου προς τις μοναχές, τη Μονή και τον

ναό του Αγίου Νικολάου στο Κάιρο, όταν ήταν προϊστάμενος του ναού.

Ακολουθεί μια σύντομη παρουσίαση αυτών:

«Σὸ ὄνειρον μοὶ ἔφερε μίαν μεταβολὴν εἰς τὴν διάθεσίν μου

εὐχάριστον»937

Διακατεχόμενος από πόνους και μη μπορώντας να κοιμηθεί από

αυτούς, έλαβε το φάρμακο που του έδωσε ο γιατρός και για λίγο κοιμήθηκε.

Μόλις κοιμήθηκε, είδε ότι ήταν στην εξοχή και ότι ήταν εντελώς καλά.

Άκουσε έναν νέο να ψάλλει το «Μορφὴν ἀναλλοιώτως ἀνθρωπίνην

προσέλαβες κ.τ.λ.», αλλά επειδή του φάνηκε ότι δεν το έψαλλε καλά, του

λέει: «Ἄκουσον νὰ τὸ ψάλλω ἐγὼ». Σότε το έψαλλε ο ίδιος πολύ μελωδικά.

934. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 119-120.

935. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 119-120.
936. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 74, σ. 158. «Δι’ ἔλλειψιν λόγων, νὰ σᾶς
γράψω ἕν ὄνειρον *<+». Και επιστολή 8, σ. 167 .«΢οὶ γράφω αὐτὴν τὴν ὥραν, διότι
προτίθεμαι νὰ σᾶς διηγηθῶ ἕν μικρὸν ὡραῖον ὄνειρον, τὸ ὁποῖον πολύ μὲ ηὐαρίστησε *<+».
937. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σσ. 46-7.

262
Μετά, αντιλήφθηκε ότι υπήρχαν γύρω του παρθένες που έψαλλαν κι

ένιωσε συστολή από την παρουσία και την ψαλμωδία τους, έσκυψε το

κεφάλι και τους άκουγε σιγοψάλλοντας. Όταν ξύπνησε, ένιωσε τόσο

ευχαριστημένος, που ξέχασε την αρρώστια του. Σο επόμενο πρωί, «ἐγένετο

τελεία ἐκκαθάρισις τοὖ ἐντερικοὖ συστήματος καὶ ἐξῆλθε μετὰ τῶν οὔρων

καὶ μία πέτρα μεγαλυτέρα ἑνὸς κόκκου ὀρύζης». Ο Άγιος συμπληρώνει:

«Ἔκτοτε ἀπηλλάγην τοὖ πόνου. Δόξα τ῵ Θε῵!»

«εἶδον ἕνα ὄνειρον καὶ ἐγερθεὶς μοὶ ἦλθεν εἰς τὸν νοῦν, ὅτι ἐσυμβόλισε

τὴν Μονήν»938

Είδε στο όνειρό του ότι είχε αγροτική κατοικία με περιστερές και

κάποιες ήταν άρρωστες, ενώ δύο ήταν ξένου είδους και μεγαλοπρεπείς. Μία

«ταώς» 939 είχε πτέρωμα άχρωμο και τα μεγάλα της φτερά ήταν σχεδόν

χωρίς φτέρωμα. Ερμηνεύει το όνειρο, λέγοντας ότι η ταώς «ἐξάπαντος»

δηλώνει μια υπερήφανη αδερφή και αυτή, αν το όνειρο δεν τον ξεγελά, θα

πρέπει να προσέξει.

«Δι’ ἔλλειψιν λόγων, νὰ σᾶς γράψω ἕν ὄνειρον»940

Εξαιτίας της δυσπεψίας που είχε, δεν μπόρεσε να κοιμηθεί παρά μόνο

για λίγο, το πρωί στις τέσσερις. Είδε στον ύπνο του τη Υιλοθέη να βγάζει τα

καλογερικά της ρούχα ενώπιον του Αγίου και άλλων πολλών και να

ντύνεται με παρδαλά και άσεμνα ρούχα. Αφού ντύθηκε και βγήκε, για να

φύγει, την αποδοκίμασαν οι Αιγινήτες και αυτή ντράπηκε. Ο Άγιος

παρέμεινε να κοιτάζει το πλήθος και τη Υιλοθέη να φεύγει, ενώ πίσω του

ήταν μία μοναχή, της οποίας το πρόσωπο δεν είδε, ακριβώς γιατί στεκόταν

πίσω του. ΢τον δρόμο παρουσιάστηκε ένας φοβερός σκύλος που προκάλεσε

φόβο και στους δύο. Ακολούθησαν τον δρόμο αριστερά, αλλά ο σκύλος πάλι

938. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.

939. Σαώς: φασιανός, πτηνό με όμορφο πτέρωμα, ΦΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ΢, Λεξικό σ. 1568
940. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 74, σσ. 158-9.

263
εμφανίστηκε μπροστά τους. Από τον φόβο της η μοναχή κόλλησε πίσω του.

Ο Άγιος ήταν έτοιμος να χτυπήσει το κεφάλι του σκύλου με τη ράβδο που

κρατούσε, αλλά αυτό ήταν μεγάλο σαν αγελάδας και προτίμησε γι’ αυτό να

το ακουμπήσει ελαφρά στο κεφάλι και να το απειλήσει ότι θὰ «κατενέγκῃ

αὐτ῵ ἰσχυρῶς, ἐὰν δὲν ἀποστραφῇ καὶ φύγῃ». Λέγοντας αυτά, έστρεψε τη

ράβδο στο κεφάλι του σκύλου, ο οποίος απόρησε από το θάρρος της απειλής

και στεκόταν ακίνητος, αγανακτούσε και θλιβόταν, που δεν μπορούσε να

επιτεθεί στη μοναχή, ώσπου τελικά έφυγε περίλυπος. Παραθέτει και τη

λεπτομέρεια ότι το αριστερό μάτι του σκύλου ήταν λευκό, σαν τυφλό. Με

την αναχώρηση του σκύλου σταμάτησε να φοβάται η μοναχή και ο ίδιος

ξύπνησε.

Ο ιερός πατήρ δίνει της εξής ερμηνεία: «Ὁ Θεὸς νὰ μᾶς διαφυλάττῃ

ἀπὸ τὰς παγίδας τοὖ διαβόλου». Ζητά από τις μοναχές να κάνουν μια

παράκληση υπέρ της Υιλοθέης, για να προφυλάσσει ο Θεός αυτήν και όλη

την αδελφότητα.

«προτίθεμαι νὰ σᾶς διηγηθῶ ἕν μικρὸν ὡραῖον ὄνειρον, τὸ ὁποῖον πολὺ

μὲ ηὐχαρίστησε … ἐπειδὴ … δὲν θέλω νὰ τὸ λησμονήσω γρήγορα …

ἀπεφάσισα να σοὶ τὸ γράψω, ὅπως ἐνδιατρίψω ἐν τῇ ἀναμνήσει τοῦ ὀνείρου»941

Περιεχόμενο όλης της επιστολής αποτελεί η καταγραφή του

παρακάτω ονείρου: Είδε ότι καθόταν μαζί τους σ’ ένα πολύ ωραίο μέρος,

όπου πολλές παρθένες έψαλλαν μελωδικά ύμνους. Ήταν ωραίες με ωραία

παρθενικά χρώματα που χρωμάτιζαν τα πρόσωπά τους, ώστε να έχουν

πολλή χάρη. Κάποιες από τις παρθένες, ανάμεσά τους και η Ξένη με υγιή

μάτια, είχαν στα μάγουλα χρώματα ζωγραφισμένα με πινελιές, που

προσέδιδαν τη χάρη των λουλουδιών942. Δίπλα του καθόταν μία παρθένος

941. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 81, σσ. 167-8.

942. Με χρώματα ανθέων περιγράφει και στην επιστολή προς Ευσεβίαν μοναχή τις
παρθένες. ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Γνώθι σαυτόν, σσ. 248-9.

264
που έψαλλε ύμνους με πολύ ενθουσιασμό. Σις έβλεπε, τις καμάρωνε,

χαιρόταν και ευχαριστιόταν. Ρώτησε μία με ζωγραφισμένο πρόσωπο γιατί

έβαλαν αυτά τα χρώματα. Σου απάντησε ότι είχαν ζέστη κι έβαλαν τα

χρώματα, για να τους περάσει. Είχαν δηλαδή έξαψη και τα χρώματα την

κατέπαυαν. Σου έκανε εντύπωση που ήταν όλες παρθένες ωραίες,

σεμνότατες, χαριτωμένες, αφοσιωμένες στο Θεό. Κάποιες άγνωστες στον

Άγιο, που όμως φέρονταν ως γνωστές, είχαν τα πρόσωπα διανθισμένα κι

έψαλλαν ωραιότατα άσματα. Σους είπε ότι θα είναι ευχαριστημένες με

τόσα ασματικά βιβλία, αυτές απάντησαν θετικά και ο Άγιος ξύπνησε.

Αυτό το όνειρο ευχαρίστησε τον Άγιο. Ήθελε να διαρκέσει

περισσότερο. Ο Άγιος ζούσε στον Παράδεισο και αυτόν ονειρευόταν. Αυτό

προσπαθούσε να εγκαταστήσει και στη γη με τη σύσταση της Μονής, του

Ιερού Παρθενώνος, καθώς έλεγε. Η εικόνα των παρθένων είναι η εικόνα

των αγγέλων, που υμνολογούν και ψάλλουν ακαταπαύστως τον Κύριο. Ο

ιερός πατήρ ονειρευόταν να εγκαταστήσει και στην Αίγινα τον επί γης

Παράδεισο.

«τὴν παροῦσαν μου γράφω ὑμῖν, ἅμα ἐγερθεὶς τῆς κλίνης, ὅπως

ἀνακοινώσω ὑμῖν ὄνειρόν τι, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐνεποίησε πολλὴν ἐντύπωσιν … διὰ

τὸν ἀποκαλυπτικὸν αὐτοῦ χαρακτήρα»943

Είδε ότι στεκόταν στα πόδια της λάρνακας με το λείψανο του Αγίου

Νικολάου. Σο παρατηρούσε και του φαινόταν ότι κοιμόταν. ΢το μεταξύ, του

φάνηκε ότι το λείψανο κινήθηκε, άνοιξε τα μάτια του κι ανακάθισε.

Τψώνοντας τα χέρια του, τα έτεινε προς τον Άγιο, που έσκυψε από

σεβασμό, για να τον ασπαστεί. Σότε ο άγιος Νικόλαος τον αγκάλιασε και

τον φίλησε τρεις φορές στο στόμα και τον φίλησε κι ο Άγιος. Μετά τον

ασπασμό, τον κοίταξε και του είπε: «Ἐγὼ θὰ σὲ ὑψώσω ὑψηλὰ ὑψηλά,

943. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 115, σ. 222.

265
ἀλλὰ θέλω καὶ ἐγὼ παρὰ σοὖ νὰ μοὶ κάμῃς ἕνα θρόνον ἀργυροὖν». Αυτά

είπε και αμέσως έπεσε και κοιμήθηκε και ο Άγιος ξύπνησε. Αμέσως,

θυμήθηκε ότι το όνειρο αυτό το είχε ξαναδεί πριν τρεις μέρες, αλλά το είχε

ξεχάσει. Σην πρώτη φορά ο άγιος Νικόλαος μόνο τον ασπάστηκε, χωρίς να

του πει τίποτα. Ση δεύτερη φορά, έγινε η αναγγελία και η αίτηση. ΢τη

συνέχεια της επιστολής, φανερώνεται και η απάθεια, με την οποία ο ιερός

πατήρ αντιμετωπίζει το όνειρο: «Ἴδωμεν εἰ ἀληθὲς τὸ ὄνειρον. Υαίνεται

ἀληθοφανές, ἀλλ’ ἡμεῖς ἀπαθῶς διακείμεθα, ὁ Θεὸς νὰ ποδηγετήσῃ ἡμᾶς

εἰς ἐργασίαν τοὖ ἀγαθοὖ». Ο Άγιος αποκαλύπτει στις μοναχές ότι ο ναός

του Καΐρου τον οποίο «ἀπὸ πενιχροὖ» ανέδειξε «ἔκπαγλον», τιμάται στον

άγιο Νικόλαο.

β. Θλίψη - Λύπη

Η θλίψη η εκ της Φάριτος προέρχεται από την αλήθεια, που

αποκαλύπτει την άθλια κατάσταση της ψυχής. Όλες οι άλλες θλίψεις, όταν

γίνονται σφοδρές, είναι ξένες προς τη Φάρη του Κυρίου 944 . Θεωρείται

φυσικό, όταν σε κάποιον υπάρχει η επιθυμία για κάτι το οποίο είναι θεμιτό,

σωστό, άγιο κι ευλογημένο, να αγανακτεί και πολλές φορές να κατηγορεί

το Θεό, επειδή αυτό δεν υλοποιείται. Ο Άγιος όμως λέει, ότι και σ’ αυτό

ακόμα το δίκαιο αίτημα, βρίσκεται εγωισμός, όταν προκαλείται θλίψη για

την μη υλοποίησή του. Ποιος ο πιο δίκαιος ή μη ο Κύριος; Και ποιος μπορεί

να γνωρίζει τη δικαιοσύνη Σου πλην Αυτού; Ο τη «Φαναναίαν δικαιώσας

καὶ ληστῇ παραδείσου πύλας ἀνοίξας» μπορεί να εφαρμόζει τη δικαιοσύνη

με την αγάπη.

Για τον λόγο αυτό, ο Άγιος θέλει να μη θλίβονται οι αδερφές και να μη

ταράσσονται για όσα συμβαίνουν ενάντια στη θέλησή τους, γιατί η θλίψη

φανερώνει κάποιον εγωισμό. Η θλίψη υποδηλώνει ίσως κι εγωισμό ακόμη

944. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 46.

266
και με τη μορφή του δικαίου. Θα πρέπει οι μοναχές να προσέχουν την

«ἄκαιρον καὶ σφοδρὰν μεταμέλειαν διὰ δίκαιον ἔλεγχον, ἔστω καὶ κατὰ

κρίσιν», ακόμα και αν αυτή η κρίση είναι δίκαιη, γιατί η υπερβολική θλίψη

για τα θέματα αυτά είναι του πειρασμού 945 . Επομένως, συνιστά να

προσέχουν πολύ «εἰς τὴν ἐπιφορὰν τούτου τοὖ πάθους». Φαρακτηρίζει τη

θλίψη ως πάθος και όχι ως συναίσθημα, γιατί το συναίσθημα

περιστρέφεται εντός των ορίων του φυσικού. Η υπερβολή είναι πάθος και

προέρχεται εκ του αντιπάλου, γι’ αυτό κι εφιστά στις μοναχές την προσοχή

στην υπερβολική θλίψη946.

Από την επιστολή, που έλαβε, είδε τη θλίψη της Ξένης και λυπήθηκε

πολύ. Ο Άγιος γνωρίζει ότι η θλίψη αυτή ξεκίνησε από ένα απόγευμα, που

σφράγισε το τέλος της διαμονής του με πνευματική ευφροσύνη και λόγω

φθόνου του πονηρού κατέληξε σε θλίψη και πικρία. Προτρέπει την Ξένη να

έχει θάρρος, γιατί με τη δύναμη και το έλεος του «ἐλεοὖντος καὶ

συγχωροὖντος» Κυρίου θα απαλλαγεί πολύ γρήγορα από τη θλίψη που τη

διακατέχει.

Σο σημαντικότερο είναι η καθαρή καρδιά. Όταν υπάρχουν θέματα τα

οποία δεν μπορούν να συζητηθούν και υπάρχει έλλειψη εμπιστοσύνης,

ανόητη κρυψίνοια, έλλειψη παρρησίας και απλότητας, που είναι δηλωτικά

της παρουσίας του παλαιού ανθρώπου, τότε μπορεί να δημιουργηθεί στην

καρδιά η θλίψη λόγω της απόστασης από το Θεό. Ο Άγιος γράφει πώς

αισθάνθηκε λόγω της κρυψίνοιας και της έλλειψης παρρησίας: «Σὸ ἑσπέρας

ἐκεῖνο μοὶ ἐφάνης ὑπὸ ἄλλην τινα ὄψιν ὑπὸ τὴν ὁποίαν δὲν ἠδυνάμην ν’

ἀναγνωρίσω τὴν Ξένην, τὴν ὁποίαν ἐπεπόθουν νὰ ἴδω. Μοὶ ἐφάνη, ὅτι

ἔβλεπον ἕνα χαρακτῆρα τοὖ παλαιοὖ ἀνθρώπου, ὅστις εἶναι πρὸς με

τελείως ξένος, καὶ πολλοὶ θλιβεροὶ λογισμοὶ μὲ ἐκύκλωσαν».

945. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 46.

946. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 2, σ. 76.

267
 Με ενάργεια διαφαίνεται το πόσο μια τέτοια συμπεριφορά αλλοιώνει

τον άνθρωπο. Η απλότητα και η ειλικρίνεια είναι απαραίτητες, για να

υπάρχει μια υγιής σχέση μεταξύ πνευματικού πατέρα και πνευματικών

παιδιών. Σο ίδιο ισχύει και για οποιαδήποτε διαπροσωπική σχέση.

Διαφορετικά, η απόκρυψη μπορεί να δημιουργήσει ψυχρότητα, έλλειψη

εμπιστοσύνης και θλίψη. Ο Άγιος ομολογεί: «Ἐγὼ ἔχω πρὸς ὑμᾶς

παρρησίαν μετὰ τελείας ἁπλότητος καὶ εἰλικρινείας· ταὖτα ζητῶ καὶ παρ’

ὑμῶν». Όταν αυτά λείπουν, ο ιερός πατήρ σημειώνει: «Δὲν ἀναγνωρίζω ἐν

ὑμῖν τὰς ἐν Φριστ῵ θυγατέρας καὶ τότε ἡ ψυχή μου ψυχραίνεται καὶ

θλίβεται»947.

Η θλίψη αντιμετωπίζεται με το να κάνει ο άνθρωπος το αντίθετο από

αυτό που την προκαλεί. Εφόσον την προκαλεί η κρυψίνοια και η έλλειψη

παρρησίας και ειλικρίνειας, τότε θα πρέπει οι αδερφές να ομιλούν

απερίφραστα και να διατυπώνουν τις σκέψεις τους και το πώς αισθάνονται

απλά και σύντομα. Ο Άγιος θέλει «τὸ ναὶ, ναὶ καὶ τὸ οὐ, οὐ, διότι τὸ

περισσὸν εἶναι ἐκ τοὖ πονηροὖ» 948 . Έτσι πρέπει να κάνουν, για να τις

γνωρίζει ως θυγατέρες, αλλιώς θα δυσαρεστείται949.

Κάθε θλίψη που αντιμετωπίζεται με καρτερικότητα αποτελεί

σκαλοπάτι το οποίο προβιβάζει στην τελειότητα950. Η καρδιά θα πρέπει να

βιάζεται προς τη χαρά και να σπεύδει να ψάλει και να υμνήσει τον Θεό και

την Κυρία Θεοτόκο. Ιδιαίτερα ο ψαλμός των ύμνων της Κυρίας Θεοτόκου

βοηθά στην ευφροσύνη της ψυχής και αποτελεί το αντίδοτο των θλίψεων.

Πολλές φορές στέλνει στις μοναχές ωδές και ύμνους προς την Τπεραγία

947. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 70, σ. 152.

948. Ιακώβου καθολική επιστολή 5, 12 «ἤτω δε ὑμῶν τὸ ναὶ ναί, και τὸ οὕ οὔ, ἵνα μὴ
εἰς ὑπόκρισιν πέσητε». Ματθ. 5, 37 «ἔστω δὲ ὁ λόγος ὑμῶν ναὶ ναί , οὕ οὔ· τὸ δὲ περισσὸν
τούτων ἐκ τοὖ πονηροὖ ἐστιν».
949. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 70, σ. 152.
950. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 184.

268
Θεοτόκο, που συντάσσει ο ίδιος, με τον εξής σκοπό: «ἵνα πληρωθῇ χαρᾶς ἡ

καρδία ὑμῶν καὶ ἀνυμνήσητε τὴν Κυρίαν Θεοτόκον μὲ νέους ὕμνους»951 . Θα

πρέπει δε να περιφρουρείται αυτή η χαρά της καρδιάς 952 , γιατί, όταν η

καρδιά χαίρεται, η λύπη δεν μπορεί να βρει είσοδο σ’ αυτήν953.

΢τις μεγάλες θλίψεις που προκαλεί η απώλεια ενός αγαπημένου

προσώπου, ο Άγιος ζητά οι μοναχές να κάνουν μνημόσυνα954. Μέσω των

μνημοσύνων οι πιστοί δείχνουν την αγάπη τους για τον νεκρό αδελφό

ζητώντας από τον φιλάνθρωπο Κύριο να του συγχωρέσει τις αμαρτίες.

Επίσης, η τέλεση των μνημοσύνων βοηθά και τους θλιμμένους συγγενείς,

οι οποίοι λαμβάνουν παρηγοριά με αυτή την εκδήλωση αγάπης από την

Εκκλησία, μειώνοντας τον πόνο και τη λύπη τους μέσω του μοιράσματος

του βάρους της θλίψης. Τπενθυμίζεται, τέλος, ο θάνατος, το εφήμερο της

παρούσης ζωής και η ματαιότητα των πραγμάτων σε αντιδιαστολή με την

μέλλουσα, αιώνια ζωή, προτρέποντας στην αρετή και τελειότητα και στην

ενθάρρυνση τέλεσης αγαθοεργιών. Για τον πολύτιμο φίλο του Πασπάτη,

που έχασε την κόρη του έγκυο σε είκοσι τέσσερις μέρες και είναι

απαρηγόρητη η θλίψη του, δίνει εντολή να κάνουν μνημόσυνα για την κόρη

του και δεήσεις υπέρ αυτού και της συζύγου του, για να τους παρηγορήσει ο

Θεός ρίχνοντας βάλσαμο παρηγοριάς στις καρδιές τους955.

Ο Άγιος εντοπίζει την αφορμή στις θλίψεις της Ξένης, που είναι η

κατάσταση της μητέρας της αλλά και οι γενικότερες φροντίδες προς τους

οικείους της. Ο Άγιος παύει την αιτία αυτής της θλίψεως, φροντίζοντας για

951. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 18, σ. 68.

952. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 18, σ. 68.
953. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 74, σ. 158.
954. ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Περί ιερών Μνημοσύνων, σ. 36, όπου παρουσιάζεται «ο ηθικός
χαρακτήρας των μνημοσύνων».
955. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 126, σ. 244.

269
τη μητέρα της και εισάγοντάς την σε Πτωχοκομείο, έτσι ώστε αμέριμνη η

Ξένη να μπορεί πλέον να ησυχάσει956.

Ο Άγιος συνδέει τη λύπη με την υπερηφάνεια, η οποία και ύπουλη κι

επικίνδυνη είναι για τη σωτηρία της ψυχής. Πιστεύει ότι η σφοδρή λύπη έχει

στην υπερβολή της κάποια έπαρση. Επίσης, συμβουλεύει να προσέχουν την

οίηση, η οποία από παντού κάνει επιδρομές, για να ρίξει τον άνθρωπο σε

μεγαλύτερη αμαρτία957, καθώς και τη σφοδρή λύπη και απελπισία, οι οποίες

είναι βλαβερές και γίνονται πολλές φορές εντονότερες από τον αντίπαλο,

για να ανακόψουν την πορεία του αγωνιζομένου958.

Ο Άγιος συνδέει τη λύπη και με την σωματική ασθένεια. Η σωματική

ασθένεια μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι άφησε κάποιος τον εαυτό

του παραδομένο στο κράτος της λύπης, η οποία τον κατακυρίευσε και

γέμισε το στομάχι του χολή. Αποτέλεσμα αυτού είναι η απώλεια της υγείας.

Άρα, κάθε παράλογη λύπη θα πρέπει να αποκρούεται και να υπάρχει

άμεση αντίσταση σε αυτή με αναγνώσματα από τους βίους των αγίων και

με ύμνους προς την Κυρία Θεοτόκο959.

γ. Πάθη

Καθετί που έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο δόθηκε για το σκοπό του

αγιασμού και της θεώσεώς του - ακόμα και τα πάθη. Κι αυτά είναι

δυνάμεις, οι οποίες δόθηκαν από το Θεό στον άνθρωπο για τον

προαναφερθέντα σκοπό. Όταν όμως τα πάθη αυτά δουλεύουν για την

αμαρτία, τότε θα πρέπει να δοθεί μάχη, για να εξολοθρευτούν. ΢τον αγώνα

αυτό μπορεί να υπάρχουν πτώσεις, όμως, ο συνεχόμενος αγώνας δικαιώνει

τον άνθρωπο. Άλλα από τα πάθη, τα ελαττώματα και τις αδυναμίες, που

956. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 109, σ. 210.

957. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 49.
958. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 128, σ. 55.
959. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 77, σ. 162.

270
είναι βαθιά ριζωμένες στον άνθρωπο, είναι κληρονομικά. Αυτά δεν

κόβονται με μια σπασμωδική κίνηση ούτε με αδημονία και βαριά θλίψη

αλλά με υπομονή, επιμονή, καρτερία, φροντίδα και προσοχή 960 . ΢υνιστά

στις μοναχές να μην απελπίζονται, όταν συνεχώς πέφτουν σε παλιά

παραπτώματα. Πολλά από αυτά είναι δυνατά εκ φύσεως και από τη

δύναμη της συνήθειας, αλλά με τον καιρό και με τη φροντίδα νικώνται.

Σίποτε δεν πρέπει να τους απελπίζει. Γι’ αυτό, ο Άγιος συνιστά: «Γρηγορεῖτε

καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθετε εἰς πειρασμόν» 961 . ΢ε άλλο σημείο,

συμβουλεύει: «Ζητήσατε και λήψασθε»962.

΢το ερώτημα «εἰ ἐστί δυνατὸν ἐνοικεῖν τὴν εἰρήνην ἐν καρδίᾳ πάθεσι

πεπληρωμένην» και αν τα πάθη που είναι στην καρδιά μας είναι αμαρτίες,

που αποκρούουν την ειρήνη, η οποία δόθηκε στους φωτισμένους ως φως της

θεογνωσίας, ο Άγιος απαντά ως εξής:

Όλα τα πάθη, που είναι στις καρδιές των φωτισμένων, δεν είναι

αμαρτίες. Σα έμφυτα ψυχικά και σωματικά πάθη δόθηκαν από το Θεό, με

σκοπό να εργαστεί η ψυχή στην αρετή και να τελειωθεί. Ο Θεός «ἐποίησε τὰ

πάντα καλὰ λίαν». Σα πάθη, λοιπόν, δόθηκαν για ένα σκοπό. Ο σκοπός δεν

μπορεί να είναι άλλος από τον αγιασμό και το «καθ’ ὁμοίωσιν». Αυτά, όταν

λειτουργούν κατά τον θείο νόμο, κατά τον λόγο της υπάρξεώς τους και

προς επιδίωξη του ζητούμενου σκοπού, μεταβάλλονται σε ηθικές δυνάμεις,

χωρίς να έχουν τίποτα το εμπαθές ή «ἀλητρόν». Σότε αυτά συνυπάρχουν με

την ειρήνη και η ειρήνη δε φεύγει από τις ψυχές, οι οποίες έχουν αυτά τα

πάθη, που λειτουργούν σύμφωνα με το νόμο του Θεού.

Όταν τα πάθη αυτά λειτουργούν όχι για την ικανοποίηση του σκοπού,

για τον οποίο αρχικά δόθηκαν, δηλαδή για την τελείωση του ανθρώπου,

960. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 55.

961. Ματθ. 26, 4.
962. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 18, σ. 68.

271
αλλά για την άλογη ικανοποίηση τους, επειδή λειτουργούν παράνομα και

παράλογα, έχουν το εμπαθές και «ἀλητρόν». Η λειτουργία αυτών λογίζεται

ως αμαρτία και αυτός ο οποίος προκαλεί την παράνομη λειτουργία των

παθών με οποιοδήποτε τρόπο, αμαρτάνει προς το Θεό.

Εκτός από τα έμφυτα πάθη που φυτεύονται στη ψυχή, για να

εργαστούν την αρετή και τη σωτηρία, υπάρχουν και τα κληρονομικά ψυχικά

πάθη, τα οποία δεν δόθηκαν από τον Θεό. Αυτός είναι ο νόμος της

αμαρτίας, που εμφανίζεται μέσα μας ως ροπή προς το κακό, που μπορεί να

κατακυριεύσει τη θέληση του ανθρώπου και να τη διευθύνει προς την

ικανοποίηση των απαιτήσεών της. Αυτή η ροπή αξιώνει να κυβερνά τον

άνθρωπο και να θέλει να κυριαρχήσει πάνω στις ψυχικές και σωματικές

δυνάμεις του, μεταστρέφοντας τα πάθη από δυνάμεις προς σωτηρία σε

«πάθη δουλικά, εἰς πάθη ἀλητρά, εἰς πάθη δαιμονιώδη». ΢την περίπτωση

αυτή, συνεπώς, η ειρήνη φεύγει και ο άνθρωπος, ως υποδουλωμένος στην

αμαρτία, δεν έχει καμία ειρήνη.

Επομένως, οι μοναχές θα πρέπει να εξετάζουν, αν τα πάθη

εργάζονται την αμαρτία ή τον νόμο του Θεού, αν ο νόμος της αμαρτίας

υπέταξε την ελευθερία του ανθρώπου, το να θέλει δηλαδή ο άνθρωπος να

πράττει τα αρεστά στο Θεό και τα σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, και αν οι

μοναχές διευθύνουν τις ψυχικές και πνευματικές τους δυνάμεις προς την

επίτευξη του αγιασμού τους. Αν όμως ο νόμος της αμαρτίας υπέταξε την

ηθική τους ελευθερία και την ελεύθερή τους θέληση, τα πάθη τότε

ενεργούν στην αμαρτία και δεν υπάρχει ειρήνη στην καρδιά τους. Αν πάλι ο

Νόμος του Θεού αντιδρά, αντιστέκεται κι αγωνίζεται ενάντια στην υποταγή

του στο νόμο της αμαρτίας και τη ροπή προς αυτή, τότε τα δουλικά πάθη

σιγά - σιγά νικώνται και εκδιώκονται. Ο μεγάλος αυτός αγώνας

ολοκληρώνεται και η ειρήνη βασιλεύει. Όμως θα πρέπει να είναι «ἐν

272
ἐγρηγόρσει», γιατί ο νόμος της αμαρτίας γρηγορεί. Αναφέρει

χαρακτηριστικά: «Ὀφείλομεν ὅμως νὰ γρηγορῶμεν καὶ ν’ ἀγρυπνῶμεν,

διότι ὁ νόμος τῆς ἁμαρτίας γρηγορεῖ ἐν ἡμῖν, ὁ δὲ διάβολος ὑποδαυλίζει

αὐτόν, ὡς τὸ πὖρ»963. Η επανάσταση των παθών δε θα πρέπει να θορυβεί τις

μοναχές, στις οποίες ο ιερός πατήρ απευθύνει την ακόλουθη προτροπή:

«Νὰ σωφρονῆτε καὶ ν΄ἀγωνίζησθε κατὰ τοὖ νόμου τῆς ἁμαρτίας» και υπέρ

της επικράτησης του νόμου Θεού.

δ. Ηθική τελειότητα - Έλεγχος εαυτού

Ο Άγιος αναφέρει πολλές φορές στις επιστολές του την ηθική

τελείωση, που είναι ο σκοπός της ζωής όχι μόνο των μοναχών αλλά και

κάθε χριστιανού. Ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση, με

τη δυνατότητα δηλαδή της θεώσεως και την εντολή του αγιασμού 964 . Η

ηθική τελειότητα είναι το επιζητούμενο αγαθό, το οποίο αποκτάται,

πρώτον, χάρη στη «μελέτη ἑαυτοὖ» και, κατόπιν, χάρη στην άσκηση του

σώματος965.

Η «μελέτη ἑαυτοὖ» «γυμνάζει τὴν ψυχὴν πρὸς ἀγωγὴν ἠθικὴν καὶ

τελειότητα, ἡ δὲ ἄσκησις τοὖ σώματος γυμνάζει τὸ σῶμα πρὸς ὑπομονὴν

τῶν ὑπὲρ τῆς ἀρετῆς πόνων»966. Η γύμναση της ψυχής επιτυγχάνεται με τη

μελέτη και τον έλεγχο του εαυτού. Οι δοκιμασίες είναι αυτές που τελικά

οδηγούν στην τελειότητα, γιατί «οὐδείς ἀδοκίμαστος εὐδόκιμος».Έτσι, θα

μπορούν οι μοναχές να πορεύονται με ασφάλεια προς την ηθική

τελειότητα.

963. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 92, σσ. 182-3.

964. Α’ καθολική επιστολή Πέτρου 1, 16, « ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιός εἰμι».
965. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53.
966. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53.

273
 Ο Άγιος γενικότερα θεωρεί ότι η ψυχή θα διδάξει το σώμα πώς θα

ενδυναμωθεί, για να τεθεί στην υπηρεσία της967: «Ἡ τοὖ σώματος ἄσκησις

ἐπίκουρος τῇ ψυχῇ ἔρχεται πρὸς ἠθικὴν τελείωσιν, ἡ δὲ ἠθικὴ τελείωσις διὰ

τῆς ψυχῆς γυμνασίας κατορθοὖται»968.

΢την 28η επιστολή του, που αποστέλλει στις 27 ΢επτεμβρίου 1905, ο

Άγιος μεταφέρει τις νουθεσίες του Γέροντος Παχωμίου: Να μη ζητούν να

ανέβουν ψηλά πνευματικά με μεγάλους πνευματικούς αγώνες, χωρίς να

έχουν ηθικές αρετές, γιατί διατρέχουν τον κίνδυνο της πλάνης, εξαιτίας της

τόλμης και της έπαρσης που έδειξαν. Διότι αυτός που αμελεί την ηθική του

τελείωση, για την οποία οφείλει πρωτίστως να αγωνίζεται, ζητώντας τα

θεία χαρίσματα καθώς και την επίγνωση αυτών, χωρίς να έχει απαλλαγεί

προηγουμένως από τα πάθη και τις ατέλειές του, πλανάται «ὡς ἀνόητος

καὶ ἐπηρμένος».

Σα θεία χαρίσματα, που η Φάρις του Θεού αποστέλλει, ακολουθούν

την ηθική τελείωση, αμείβοντας έτσι εκείνον που τελειώθηκε ηθικά. Η Θεία

Φάρις κατέρχεται «ἀψοφητὶ» κατά τη στιγμή που δεν τη γνωρίζει εκείνος

που τη λαμβάνει. Για τον λόγο αυτό, επισημαίνει ότι ο αγώνας θα πρέπει

να γίνεται με σύνεση, με τη μελέτη του εαυτού και όχι με τόλμη. Για να

υψωθούν οι παρθένες σε θεωρίες πνευματικές, απαιτείται ηθική τόλμη και

ηθική αρετή, η οποία είναι η αληθινή «ὑψωτικὴ κλίμακα». Αν κάποιος είναι

γεμάτος πάθη και στερημένος αρετών, αλλά ζητά τέτοιες πνευματικές

αναβάσεις, διατρέχει τον κίνδυνο της πλάνης969.

Αυτά τα λέει προς γνώσιν και συμμόρφωση, γιατί μια μοναχή του

Γέροντος Παχωμίου, η οποία ήταν πλήρης παθών και ατελειών, ζητούσε να

γνωρίσει τα «ὑπερκείμενα» και πλανήθηκε.

967. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 52.

968. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 53.
969. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 28, σ. 84.

274
 Ο Άγιος ορίζει τη μελέτη και τον έλεγχο του εαυτού ως προϋπόθεση

του μοναχικού βίου και της τελειώσεως, που είναι ο σκοπός για κάθε

άνθρωπο. Πιστεύοντας ότι καμία πρόοδος δεν είναι δυνατή, δίχως τον

έλεγχο και τη μελέτη του εαυτού τους, συστήνει στις μοναχές: «Μελετᾶτε

ἑαυτάς» και «ἐν σοφίᾳ περιπατῆτε».

Αναφορικά με τον τρόπο, κατά τον οποίο θα πρέπει να επιδιώκουν τη

μελέτη και τον έλεγχο του εαυτού, ο Άγιος δίνει τις εξής συμβουλές: Όταν

διαβάζουν αυτά που πρέπει να μελετούν, δεν πρέπει να διαβάζουν

παθητικά, αλλά να διερωτώνται αν υπάρχει κάποια κακία η οποία

υποβόσκει στην καρδιά τους, αν τα περιγραφόμενα πάθη υπάρχουν στην

ψυχή τους, αν υπάρχει κάποιο κοινό χαρακτηριστικό μεταξύ του ηθικού

χαρακτήρα τον οποίο μελετούν και του εαυτού τους, αν υπάρχει κάποια

κακία που έχει φωλιάσει στο γνωστικό, το θυμικό και το επιθυμητικό μέρος

της ψυχής τους και αν ίσως η δική τους αρετή δε φέρει σε πληρότητα όλα

εκείνα τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την εν λόγω αρετή.

Ση μελέτη του εαυτού θα πρέπει να ακολουθεί η δοκιμασία του

εαυτού, κατά τον χρόνο της απόκτησης της αρετής, ώστε με υπομονή και

καρτερικότητα να οδηγούνται οι μοναχές προς την τελειότητα. Καθώς ο

αγώνας προχωρά, αποκαλύπτονται οι ελλείψεις τους μία προς μία. Η

διόρθωσή τους απαιτεί κόπο και προκαλεί θλίψη, όμως ο Κύριος τις ενισχύει

στον αγώνα της τελειώσεως970.

΢ύμφωνα με τον Απόστολο των Εθνών, γράφει ο Άγιος, κανείς δεν

μπορεί να δει τον Κύριο, αν προηγουμένως δεν αγιαστεί. Θα πρέπει, λοιπόν,

ο καθένας να ελέγχει τον εαυτό του, μήπως και υπολείπεται της Φάριτος

του Θεού971, κατά την αποστολική ρήση «ἐπισκοποὖντες μὴ τις ὑστερῶν ἀπὸ

970. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 54.

971. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σ. 117.

275
τῆς χάριτος τοὖ Θεοὖ»972.

ε. Εγωισμός

Η πρώτη βαθμίδα αρετής είναι η αυταπάρνηση και η πάταξη του

εγωισμού. Καμία αρετή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει σε χωράφι όπου υπάρχει

εγωισμός. Ο Άγιος παρομοιάζει τον εγωισμό με «πολυκέφαλον Ὕδραν, τῆς

ὁποίας ὅταν κόψῃς μίαν κεφαλήν, φύεται ἑτέρα ὑπὸ ἄλλην μορφὴν καὶ

ἄλλον χαρακτῆρα»973. Ακόμη και στους μοναχούς, που εγκατέλειψαν τον

κόσμο και αρνούνται κάθε σωματική απόλαυση υποβάλλοντας το σώμα

τους σε κάθε μορφή ταλαιπωρίας, για να νικήσουν τη σάρκα και τις

επιθυμίες της, ο εγωισμός παρουσιάζεται με άλλες μορφές.

Είναι ενδεχόμενο να εμφανίζεται ως ψυχική νόσος, ως απείθεια και

παρακοή, ως σύνεση, ως γνώση και φρόνηση, ως αυταρέσκεια και

μεμψιμοιρία, ενώ σπανιότερα προβάλλει ως απαίτηση και αξίωση, ως

επιθυμία και δικαίωμα. Για τον λόγο αυτό, ο ιερός πατήρ συστήνει στις

μοναχές να προσέχουν ειδικότερα τον εγωισμό «τὸν ἀποκρυπτόμενον ὑπὸ

τὴν μορφὴ τοὖ δικαίου»974. ΢πανιότατα ο εγωισμός παίρνει τη μορφή της

κενοδοξίας ή της φιλοδοξίας.

Ο καθένας οφείλει να εξετάσει με λεπτομέρεια τον εαυτό του, για να

διαπιστώσει αν υπάρχει μέσα του κάποιας μορφής εγωισμός, ώστε να γίνει

η εκρίζωσή του975.

972. Εβρ. 12, 15.

973. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 194.
974. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 8, σ. 46.
975. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 194-5.

276
στ. Περί γέλωτος

Ένα άλλο θέμα που πραγματεύεται στις επιστολές του ο άγιος

Νεκτάριος είναι το θέμα «περί γέλωτος». Ο Άγιος υποστηρίζει τα εξής:

«Περὶ τῶν γελώτων φρονῶ, ὅτι εἶναι ὑστερικοὶ καὶ ἀδιάβλητοι» 976
.

Οφείλουμε να προσπαθούμε όμως να μην προκαλούμε το γέλιο με

αστεϊσμούς και να μην τους επιζητούμε. Πολλές φορές κάποιος μπορεί να

γελάσει λόγω χαρακτήρα ή λόγω συνήθειας. Σο γέλιο είναι άξιο ψόγου,

όταν προκαλείται, όπως το προκαλούν οι γελωτοποιοί. Σο αυτόματο γέλιο

είναι αδιάβλητο, όπως όλα τα δώρα του Θεού είναι αδιάβλητα.

Σα γέλια των γυναικών είναι πολλές φορές υστερικά και αποτέλεσμα

ή φαινόμενο παθολογικό. Ο Άγιος θεωρεί επιζήμιο το να αποφαίνονται

εναντίον του φαινομένου αυτού πριν τη μελέτη του. ΢υνιστά όμως στις

μοναχές να προσέχουν, να μη θλίβονται και να μην προσπαθούν να

κόψουν απότομα το γέλιο αλλά με ηπιότητα και σεμνότητα.

Σο περί γέλωτος κεφάλαιο ανάγεται στις μελέτες της Τγιεινής και

Παθολογίας. Ο ηθικός χαρακτήρας του γέλιου εξαρτάται από το ήθος

εκείνου που προκαλεί ή θέλει το γέλιο. Σο αυτόματο, φυσικό γέλιο είναι

άμεμπτο. Η Αγία Γραφή κατακρίνει το γέλιο των ασώτων που είναι φαύλο.

Αιτία του γέλιου είναι κάποια υστερική κατάσταση, η οποία γίνεται

εντονότερη από την έλλειψη ύπνου.

Σα «παρὰ προσδοκίαν», δηλαδή τα παράξενα, προκαλούν πάντα γέλιο

- ειδικά στις υστερικές γυναίκες. Σο μη επιζητούμενο γέλιο είναι αδιάβλητο,

θα πρέπει όμως να απομακρύνονται τα αίτια που το προκαλούν. Αυτά θα

εξαφανιστούν τελείως με την κατάλληλη προετοιμασία πριν από την

ακολουθία ή με την αποκλειστική ενασχόληση με τη μουσική977.

976. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 11, σ. 52.

977. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 9, σ. 48.

277
ζ. Περὶ ειρήνης

Ο Άγιος γράφει σε δύο επιστολές του σχετικά με την ειρήνη. ΢τις 15

Ιανουαρίου 1906978, παίρνει αφορμή από την ερώτηση που δέχθηκε για τη

σημασία των παρακάτω λόγων του Αποστόλου Παύλου: «Εἰρήνην διώκετε

μετὰ πάντων, καὶ τὸν ἁγιασμόν, ο὘ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον»979. Μη

έχοντας κάτι άλλο να τους γράψει, ο Άγιος κάνει ανάλυση των

αποστολικών λόγων. Φαρακτηρίζει την επιστολή του αυτή ως «διδακτικὴ»

και ζητά να αναγνωστεί «εἰς ἐπήκοον πασῶν». Επίσης, στην από 24

Ιανουαρίου 1907 επιστολή 980 , γράφει «Περὶ εἰρήνης ψυχῆς» μετά από το

ερώτημα της Αμαλίας για το πώς είναι δυνατόν να κατοικεί η ειρήνη σε μια

καρδιά που είναι γεμάτη πάθη.

Αναλύοντας το αποστολικό χωρίο «Εἰρήνην διώκετε μετὰ πάντων, καὶ

τὸν ἁγιασμόν, ο὘ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον» στην από 15 Ιανουαρίου

επιστολή του981, ο Άγιος συμβουλεύει τα εξής: ΢ύμφωνα με τον Απόστολο,

χωρίς την ειρήνη και τον αγιασμό, κανείς δεν μπορεί να δει τον Κύριο.

΢υνεπώς, πρώτη επιδίωξη θα πρέπει να είναι η ειρήνη, που είναι το θεμέλιο

και η προϋπόθεση του αγιασμού, και δεύτερη ο αγιασμός. Η ειρήνη είναι

«θεοειδής καὶ οὐράνια ἀρετὴ καὶ δῶρον τοὖ Ἁγίου Πνεύματος», που δίνεται

στην καρδιά του ανθρώπου, καθότι η «βασιλεία τοὖ Θεοὖ ἐστιν εἰρήνη». Οι

αρετές λοιπόν αυτές, η ειρήνη και ο αγιασμός, είναι αναπόσπαστα

συνδεδεμένες μεταξύ τους, γιατί ο αγιασμός δεν παραμένει σε καρδιά

ταραγμένη, οργισμένη κι εναντιωμένη σε κάποιον αδερφό.

Για τον λόγο αυτό, επιβάλλεται να βασιλεύουν η συμφιλίωση και η

ειρήνη μεταξύ των μοναζουσών, για να μη στερούνται της Φάριτος του

Κυρίου και του αγιασμού. Η μη άμεση ειρήνευση και συμφιλίωση μετά των

978. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 117-120.

979. Εβρ. 12,14.
980. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 92, σσ. 181-3.
981. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 44, σσ. 117-120.

278
αδερφών δεν είναι μόνο ρίζα πικρίας, αμαρτίας και αποκλεισμού του

αγιασμού αλλά και ένδειξη εμπαθούς ανθρώπου, στερημένου αγάπης και

παραβάτη της πρώτης εντολής του Κυρίου. Η εντολή αυτή είναι η καινή

εντολή «τῆς ἀγάπης πρὸς τὸν πλησίον»982. Η παράβαση αυτής της εντολής

αποτελεί αμαρτία και συνεπώς αποκλείει τον αγιασμό.

Αντιθέτως, η ταραχή και ο θυμός ταυτίζονται με τη ρίζα της πικρίας. Η

ρίζα της πικρίας όμως είναι η ίδια η αμαρτία και όπου υπάρχει αμαρτία δεν

υπάρχει φυσικά αγιασμός. Ο λόγιος ιεράρχης φέρει ως παράδειγμα τον

Προφητάνακτα Δαυΐδ, που ήταν ειρηνικός όχι μόνο με τους αδερφούς του

αλλά και με όσους μισούσαν την ειρήνη. Η επιδίωξη της ειρήνης είναι «μετὰ

πάντων», όπως διδάσκει ο Δαυΐδ, που σημαίνει ότι οι αδερφές έχουν

υποχρέωση να διώχνουν μακριά από τις καρδιές τους καθετί που τις

απομακρύνει από την αγάπη του αδελφού, και να επιδιώκουν τη

συνδιαλλαγή και τη συμφιλίωση. Όταν η καρδιά είναι γεμάτη μίσος,

αγανάκτηση, θλίψη ή οποιοδήποτε άλλο ελάττωμα, τότε στερείται του

ουρανίου δώρου της ειρήνης και τότε ούτε αγιασμός υπάρχει ούτε είναι

εφικτή η όψις του Προσώπου του Φριστού.

΢υνεπώς, καθήκον όλων των ανθρώπων, και «ἰδιαίτατα» των

μοναχών, είναι η επιδίωξη της ειρήνης και του αγιασμού, ενώ η εμμονή

στον θυμό ενάντια στον αδερφό είναι αμαρτία. Εφόσον στην καρδιά

εδράζεται η Φάρις του Θεού, ο θυμός και τα απότοκά του, η έχθρα και το

μίσος, απομακρύνουν τη Φάρη. Αντίθετα, εκείνος που ειρηνεύει με τον

εαυτό του ειρηνεύει τόσο με τον πλησίον του όσο και με τον Θεό, και είναι

982. Ιω. 13, 34 «ἐντολὴν καινὴν δίδωμι ὑμῖν ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους, καθὼς ἠγάπησα
ὑμᾶς ἵνα καὶ ὑμεῖς ἀγαπᾶτε ἀλλήλους».

279
κατ’ επέκτασιν «πλήρης ἁγιασμοὖ, διότι ὁ Θεὸς ἐνοικεῖ καὶ ἐμπεριπατεῖ ἐν

αὐτ῵»983.

Ο άγιος Νεκτάριος σημειώνει ότι ο Χαλμωδός ονομάζει την ειρήνη

«ὕδωρ τῆς ἀναπαύσεως»984. Ο ίδιος ο Κύριος πριν το Πάθος Σου έδωσε στους

μαθητές Σου την «Ἑαυτοὖ εἰρήνην, εἰπών· ‚εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην

τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν‛»985. ΢υνεπώς, εφόσον ο Κύριος δώρισε στους μαθητές

Σου την ειρήνη, αυτή αποτελεί δώρο Θεού και αυξάνεται σε εκείνους που

ειρηνεύουν με το Θεό και τηρούν τις εντολές Σου. Θεός ειρήνης καλείται ο

Θεός στις Γραφές και ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος στην Καθολική του

επιστολή αναφέρει ότι «καρπὸς δὲ τῆς δικαισύνης ἐν εἰρήνῃ σπείρεται τοῖς

ποιούσιν εἰρήνην»986.

Η ειρήνη ως θείο δώρο είναι φως και, χάρη στην επικοινωνία με τους

φωτισμένους, μπορεί κανείς να αποφεύγει το σκοτάδι, δηλαδή την αμαρτία.

Γι’ αυτό, στην καρδιά του αμαρτωλού δεν μπορεί να κατοικήσει η ειρήνη.

Γεννιέται το ερώτημα: Σα πάθη λοιπόν, που είναι στην καρδιά, είναι

αμαρτίες που αποκρούουν την ειρήνη που δόθηκε στους φωτισμένους; Η

απάντηση του Αγίου έχει ως εξής: Σα πάθη που δόθηκαν από τον Θεό στην

ψυχή του ανθρώπου είναι οι δυνάμεις που τον οδηγούν στη θέωση. Όταν

αυτά λειτουργούν σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, εκπληρώνοντας τον

σκοπό, για τον οποίο δόθηκαν στην καρδιά του αγωνιζομένου, επικρατεί

ειρήνη. Όταν όμως λειτουργούν για την άλογη ικανοποίησή τους,

λειτουργούν παράνομα, αντίθετα προς τον Θείο Νόμο, και τότε ο άνθρωπος

αμαρτάνει και δεν ειρηνεύει.

983. Β’ Κορινθ. 6, 16, «εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ
ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ ἔσονταί μοι λαός» χρησιμοποιεί το ίδιο περίπου αγιογραφικό χωρίο
όπως και στην επιστολή 36, σ. 98.
984. Αναφέρεται προφανώς στον ψαλμό 22, 2 «ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με».
985. Ἰωάν. Ιδ’, 27.
986. Ιακώβου 3, 18.

280
 Παραθέτουμε το ακόλουθο απόσπασμα από την 92η επιστολή του

ιερού πατρός, επειδή θεωρώντας το ως ιδιαίτερα εύστοχο και

αντιπροσωπευτικό για τη σκέψη του ιερού πατρός: «Σὸ συμπέρασμα εἶναι,

νὰ σωφρονῆτε καὶ ν’ ἀγωνίζησθε κατὰ τοὖ νόμου τῆς ἁμαρτίας καὶ νὰ μὴ

θορυβῇ ὑμᾶς ἡ τῶν παθῶν ἡμῶν ἐξανάστασις. Ἡ εἰρήνη δὲν ἀποβάλλεται

ὑπὸ τῶν παθῶν, ἀλλ’ ὑπὸ τοὖ χαρακτῆρος αὐτῶν, τὸν ὁποῖον θὰ λάβωσιν

ἐκ τῆς ἥττης ἥ ἐκ τῆς πάλης. Ἐὰν ἐν τῇ πάλῃ νικήσῃς, ἡ τῶν παθῶν

ἐξέγερσις ἐγένετο ἀφορμὴ νέας χαρᾶς καὶ εἰρήνης· ἐὰν ἡττηθῇς, ὃ μὴ

γένοιτο, τότε γενᾶται θλῖψις καὶ ταραχή, ἀλλ’ ἐὰν μετὰ ἀγῶνα κρατερὸν

πάθῃ τι ἀνθρώπινον, ἐπικρατήσῃ δὲ πρὸς ὥραν ὁ νόμος τῆς ἁμαρτίας,

ἐπανέλθῃ δὲ ἐν τ῵ ἀγῶνι καὶ ἐπιμείνῃ ἐν αὐτ῵, νικᾶ ὁ ἀγωνιζόμενος καὶ ἡ

εἰρήνη ἐπανέρχεται»987.

η. Περί Αγάπης

Ο Άγιος μιλά για την αγάπη που δίδαξε ο Φριστός, εφαρμόζοντας την

πρώτα ο ίδιος. Σην διακρίνει σε πνευματική και σαρκική. Εφιστά την

προσοχή στο πώς η αγάπη μπορεί να μετατραπεί σε έρωτα. Η αγάπη είναι

δουλεία στον αγαπημένο και αυτός που δουλεύει σ’ έναν κύριο δεν είναι

ελεύθερος, για να μπορεί να δουλεύει και σε άλλον, δηλαδή να τον αγαπά.

΢υνεπώς, είναι αδύνατο στην καρδιά να συνυπάρχει η θεία με την

ανθρώπινη αγάπη. Η ανθρώπινη αγάπη δε θερμαίνει την καρδιά, γιατί

είναι ξένη προς την αγάπη του Φριστού988.

Ο Άγιος προτρέπει τις μοναχές να αγαπούν, για να αγαπιούνται, να

δίνουν, για να παίρνουν αγάπη. Να δίνουν στον Θεό όλη τους την καρδιά,

για να μένουν στην αγάπη, καθώς αυτός που μένει στην αγάπη μένει μέσα

987. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 92, σ. 183.

988. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 233.

281
στο Θεό και ο Θεός μέσα σ’ αυτόν989. Η τέλεια αγάπη φέρνει την τελειότητα

της πίστης και της ελπίδας. Άρα, η αγάπη του Θεού θα πρέπει να είναι η

βασική καθημερινή τους επιδίωξη, γιατί αυτήν ακολουθεί το σύνολο των

αγαθών και των αρετών990.

Η αγάπη για τον αδερφό θα πρέπει να ενισχύεται από την προσευχή,

γιατί υπάρχει κίνδυνος να γίνει σαρκική κι αφύσικη, να σκοτεινιάσει το νου

και να κάψει την καρδιά. Η κοινή προς τον Φριστό αγάπη είναι ο σύνδεσμος

μεταξύ των αδερφών. Επίσης, οφείλουν να είναι πολύ προσεκτικές στις

μεταξύ τους σχέσεις, αντιμετωπίζοντας τον εαυτό τους και τους άλλους με

ευλάβεια, ως πρόσωπα ιερά, ως εικόνες Θεού, παραβλέποντας το σώμα και

προσβλέποντας στην ψυχή του αδερφού, το αθάνατο μέρος της ανθρώπινης

ύπαρξης991.

Παρακάτω, νουθετεί και ελέγχει τις μοναχές για τον τρόπο με τον

οποίο αγαπούν, διότι οφείλουν να αγαπούν τόσο, ώστε να είναι έτοιμες να

πεθάνουν, αν πρέπει, για την αγάπη του αδερφού. Δεν πρέπει ο φόβος για

τη ζωή τους να νικά την αγάπη για τον αδερφό, όπως συνέβη στην

περίπτωση ασθενούσης αδερφής992. Ο ιερός πατήρ παρατηρεί ότι, ενώ οι

χριστιανοί των πρώτων χρόνων πέθαιναν για αγνώστους προς αυτούς

αδερφούς, οι μοναχές φοβούνται και δε θέλουν την αδερφή τους να

επιστρέψει στο σπίτι της, αν και είναι διαγνωσμένη υγιής. Ση στάση τους

989. Ἀ Καθολική επιστολή Ιωάννου 4, 16. «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί, καὶ ὁ μένων ἐν τῇ
ἀγάπῃ ἐν τ῵ Θε῵ μένει καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτ῵». Βλ. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί,
επιστολή 116, σ. 224.
990. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 116, σ. 224.
991. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 61, σ. 142.
992. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 37, σ. 100. Πρόκειται για την περίπτωση
της Μαρίκας Φασιώτου η οποία είχε προσβληθεί από φυματίωση, νοσηλεύτηκε και
θεραπεύτηκε. Οι αδερφές στη Μονή ζητούσαν συστάσεις περί της πλήρους
αποκαταστάσεως της υγείας της τις οποίες προσκόμισε τόσο από το γιατρό της όσο και
από την κα Καλαποθάκη που διαβεβαίωναν τη θεραπεία της. Παρόλα αυτά οι αδερφές της
Μονής αρνούνται να τη δεχθούν. Η διάκριση του αγίου είναι μεγάλη γιατί ούτε να θλίψει
την ασθενούσα αδελφή θέλει ούτε να πιέσει τις άλλες αδελφές που δυσκολεύονται να τη
δεχθούν.

282
αυτή χαρακτηρίζει ως «μισάδελφον», εκφράζοντας τη λύπη του, «διότι δὲν

ὑπάρχει ἡ προσήκουσα τ῵ πολιτεύματι ἀδελφικὴ ἀγάπη»993.

Μέτρο αγάπης του Αγίου για τις αδερφές είναι η αγάπη του Κυρίου.

Όσο περισσότερο αγαπούν τον Κύριο, τόσο περισσότερο τις αγαπά, ενώ

όσο απομακρύνεται η καρδιά τους από την αγάπη του Κυρίου, τόσο

ψυχραίνεται και η δική του γι’ αυτές. Όποιος θέλει την αγάπη του Αγίου να

φροντίζει για ένα μόνο πράγμα, πώς να αγαπήσει περισσότερο τον Κύριο.

Αυτή ακριβώς η προς τον Κύριο αγάπη έλκει και τη δική του, κι έτσι

συνδέονται μέσω του Κυρίου. Η αγάπη συνεπώς προς τον Άγιο είναι το

αποτέλεσμα του πλεονάσματος της αγάπης προς τον Κύριο.

Για να διατηρηθεί η αγάπη καθαρή, αγνή, άμικτη ανθρωπισμού, θα

πρέπει να αγρυπνούν994. Αυτή η μέσω του Κυρίου αγάπη είναι η καθαρή, η

εν πνεύματι αγάπη, την οποία αδυνατεί να εκμεταλλευτεί ο πονηρός και να

ζητήσει να τη μεταβάλει σιγά - σιγά σε ανθρώπινη και κοινή. Όταν αυτή η

αγάπη αναπτύσσεται στο ένα μόνο πρόσωπο, γεννά στον άλλο, τον

αγαπημένο, μίσος. Όταν αναπτύσσεται και από τα δύο μέρη, γεννά τον

έρωτα. Γι’ αυτό, θα πρέπει η αγάπη μεταξύ ομοφύλων, ετεροφύλων και

πολύ περισσότερο προσώπων δεκτικών του έρωτα να εξετάζεται κάθε

στιγμή, μήπως τυχόν δεν απορρέει από τον σύνδεσμο της αγάπης του

Φριστού ή δεν πηγάζει από την πληρότητα αυτής της αγάπης.

Αν η αγάπη δεν παραμείνει αγνή, τότε ο άνθρωπος μένει

απροστάτευτος στις παγίδες του πονηρού, που προσπαθεί να εμπνεύσει

ανθρώπινη αγάπη προς τα αγαπώμενα πρόσωπα. Ο απώτερος σκοπός του

είναι να τη μεταβάλει σε έρωτα, εξαπατώντας τους στον ύπνο τους. Ενώ το

αγαπώμενο πρόσωπο που είναι συνδεδεμένο με την αγάπη του Κυρίου

μισεί το πρόσωπο που αγαπά ανθρωπίνως, ο πονηρός μπορεί να

993. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 37, σ. 101.

994. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σσ. 233-4.

283
παραστήσει στον ύπνο τους ότι η καρδιά του φλέγεται από έρωτα.

Φρειάζεται λοιπόν πολύ μεγάλη προσοχή στη μεταξύ των προσώπων

αγάπη, γιατί μπορεί να πειραχτεί από τον πονηρό995.

Ο Άγιος δείχνει απαράμιλλη αγάπη, φροντίδα κι ενδιαφέρον για μία

εκάστη των μοναχών. ΢υμπεριφέρεται ως στοργικός πατέρας και δεν

αφήνει ούτε το παραμικρό ζήτημα σκοτεινό, αδιευκρίνιστο και αναπάντητο.

Ο σκοπός του είναι η ίδρυση μιας πρότυπης γυναικείας Μονής996, η σωτηρία

των ψυχών τους και η μέσω των μοναζουσών σωτηρία όλων997. Θέλει να

μαθαίνει όλα όσα συμβαίνουν στη Μονή και στις ίδιες, ενδιαφέρεται τόσο

για τα πνευματικά όσο και για τα πρακτικά θέματα998, ιδιαίτερα δε για την

υγεία τους 999 . Υροντίζει γι’ αυτήν με αποστολές φαρμάκων συνταγών,

διαγνώσεων, θεραπειών αλλά και με τη μέριμνα για την άμεση κατασκευή

του ναού καθώς και των κελιών. Γράφει σχετικά στην 73η επιστολή του:

«*<+ ἵνα λειτουργῆσθε ἐν τῇ Μονῇ καὶ μὴ μεταβαίνητε εἰς τὰς ἐκτὸς τῆς

Μονῆς *<+ ἵνα μὴ κρυολογήσετε»1000.

Η ασθένεια δεν αποτελεί για τον Άγιο εμπόδιο για την εγκαταβίωση

κάποιας ως μοναχής στη νεοιδρυθείσα μονή. Δε δυσκολεύεται να δεχθεί μια

995. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 234. Αφορμή για την παρούσα
επιστολή δόθηκε από την αδερφή ΢υγκλητική η οποία σύμφωνα με το Άγιο άρχισε να
ψυχραίνεται η προς τον Κύριο αγάπη της και ο Άγιος της μιλά σκληρά για να τη συνεφέρει
«διότι Ἠσθάνθην, ὅτι ἡ καρδία της ἐψυχράνθη πρὸς τὸν Κύριον, ὅτι ἤρχισε ν’ ἀναπτύσσηται
ἐν τῇ καρδίᾳ της ἀγάπη τις ἀνθρωπίνη, ἥτις ἠδύνατο, ν’ ἀποβῇ ἔρως, ἐὰν ἠνεχόμην αὐτῆς ἥ
ἠρεσκόμην εἰς αὐτήν. Ὁ πονηρὸς ἤρχισε νὰ πλανᾷ αὐτὴν εἰς τοὺς ὕπνους της».
996. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 241, «ὁ Θεὸς θέλει ν’ ἀναδείξῃ τὴν
Μονὴν πρότυπον Γυναικείας Μονῆς, προάγων τὰς μοναχὰς εἰς τελειότητα».
997. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 12, σ. 54. «Ἡ καρδία μου μὲ πληροφορεῖ,
ὅτι ὁ Θεὸς θέλει χρησιμεύσῃ τὴν Μονὴν σας, ὡς μέσον φωτισμοὖ τῶν κατοίκων τῆς νήσου
ἁπάσης, ὑμᾶς δὲ θέλει φωτίσῃ καὶ θέλει δώσῃ φωτισμὸν γνώσεως καὶ ἀληθείας».
998. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55 (σ.132), 57(σ.137), 105(σσ.205-6).
999. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 51 (σ.128), 79(σ.165), 105(σ.205), 99(σ.192).
«Ἐπιθυμῶ εἰς τὰς ἐπιστολὰς σας, νὰ μοὶ γράφητε περὶ τῆς ὑγείας σας» ή «ἐπιθυμῶ νὰ
γνωρίζω τὰ περὶ τῆς ὑγείας σας», σχεδόν σε κάθε επιστολή υπάρχει το ενδιαφέρον του για
την υγεία τους.
1000. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 73, σ. 157.

284
μοναχή που ασθενεί, γι’ αυτό και γράφει με τρόπο άμεσο: «Ἡμεῖς καὶ

ἄρρωστη τὴ θέλουμε»1001. Εξάλλου, η πατρική του αγάπη αγκαλιάζει όλους.

Αυτό φαίνεται στην εξής ερώτησή του: «Ποία οἰκογένεια ἀποπέμπει τὸ

ἑαυτῆς τέκνον, διότι ἠσθένησεν;»1002. Πραγματικά, στάθηκε ως πατέρας σε

πολλές περιπτώσεις όπως και στην ασθένεια της Μαρίκας, για την οποία

έγραψε1003: «Σῇ εὔχομαι νὰ μένῃ ἥσυχος καὶ ἐγὼ θὰ εἶμαι δι’ αὐτήν». ΢ε

άλλη περίπτωση1004 επιτρέπει στην αδερφή, που μόλις επέστρεψε στη Μονή

υγιής, να τρώει μόνη της, αν αυτό θέλει 1005 . Επίσης, όταν οι μοναχές

δυσκολεύονται να δεχτούν τη θεραπευμένη Μαρίκα, τις επιπλήττει και

αμέσως μετά τις δικαιολογεί, τις συγχωρεί και συγκαταβαίνει στην

αδυναμία τους, προτείνοντας τα εξής: «Διὰ δὲ τὴν μικροψυχίαν σας καὶ

ὀλιγοψυχίαν σας θὰ εἴπω εἰς τὴν Μαρίκαν νὰ ζῇ μόνη καὶ διαιτᾶται μόνη.

Θέλω μόνον νὰ δεικνύητε ἀγάπην καὶ συμπάθειαν πρὸς αὐτήν»1006.

Επιθυμεί να ξέρει αν η χαρά και η αταραξία βασιλεύει στις καρδιές

τους. Ομοίως θέλει να μάθει και για τη βελτίωση της ψυχικής - πνευματικής

τους υγείας. Ο λόγος είναι απλά διατυπωμένος από τον ίδιο: «*<+ ἵνα

χαῖρω»1007. Επισημαίνει ότι δεν έλαβε επιστολή τους και ειδικά όταν αργούν

να επικοινωνήσουν μαζί του γράφει: «΢τεροὖμαι ἐπιστολῆς σας ἀπὸ

πολλοὖ»1008. Και αλλού, προσθέτει: «Δυνάμεθα νὰ μάθωμεν τὸν λόγον;»1009.

Υαίνεται ότι ο ιερός πατήρ διαισθάνεται ότι ο λόγος αυτής της

1001. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 198.

1002. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 37, σ. 101.
1003 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 21, σ. 75 και επιστολή 23. σ. 78. Η
Μαρίκα έπαθε συμφόρηση και νοσηλεύτηκε με έξοδα του Αγίου στο Υθισιατρείο.
1004. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 112, σ. 218. Πρόκειται για την αδελφή
΢υγκλητική η οποία επέστρεψε αποθεραπευμένη.
1005 ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 112, σ. 218.
1006. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 37, σ. 101.
1007. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, σ. 156.
1008. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55, σ. 132.
1009. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 125, σ. 242.

285
καθυστέρησης είναι η ύπαρξη κάποιας ταραχής στη Μονή, το αίτιο της

οποίας αγνοεί.

Διαβάζουμε στην 38η επιστολή του: «Ἔμαθον, ὅτι θλίβεσαι διὰ μερικὰ

πράγματα, γράψε μου τίνα εἰσι ταὖτα»1010. Επίσης, αφού πληροφορήθηκε

την ύπαρξη προβλημάτων, επιδιώκει να καταλάβει, ζητώντας διευκρινίσεις:

«*<+ εἴχετε στενοχωρίας τινας. Δυνάμεθα νὰ μάθωμεν τὸ εἴδος τῶν

στενοχωριῶν σας;»1011. Όταν διαπιστώνει την αιτία της θλίψης, σπεύδει να

απομακρύνει την αιτία που την προκαλεί με προσωπική του επέμβαση.

΢την περίπτωση της Ξένης, που θλίβεται για την αδερφή της, ζητά ο ίδιος

να πάει να τη βρει 1012, ενώ για τη μητέρα της φροντίζει προσωπικά και με

δικά του έξοδα να μεταβεί σε γηροκομείο1013. Η έννοια του για τις αδερφές

και τη Μονή είναι κατάδηλη. Προβάλλεται ακόμη και στα όνειρά του

«Ἀπόψε εἶδον ἕνα ὄνειρον < ὅτι συμβόλιζε τὴν Μονήν» 1014.

Η ευαισθησία και η αγάπη του προς τις μοναχές είναι ανεξάντλητη.

΢τη 47η επιστολή του, γράφει ότι είναι διατεθειμένος να πληρώσει ο ίδιος

για τα μαντήλια που χάθηκαν, προκειμένου να μη λυπάται η μοναχή

Αργυρώ1015 και αναλαμβάνει το χρέος μίας μοναχής.

Προκειμένου να τις ευχαριστήσει, πολύ συχνά τους στέλνει ευχές1016,

ύμνους 1017 , εικόνες 1018 , έργα δικά του όπως το Ἱερατικόν Ἐγκόλπιον 1019 , το

ψαλτήρι 1020, καθώς και «ἐν τενεκεδάκι μαὖρον χαβιάρι»1021. Για το τελευταίο

1010. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.

1011. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σ. 241.
1012. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 79, σ. 165.
1013. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 109, σ. 210.
1014. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 38, σ. 102.
1015. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 47, σ. 123.
1016 . ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 55, σ. 132, «ἐπειδὴ εὐχαριστεῖσθε
ν’ἀναγινώσκητε εὐχάς».
1017.ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 185 και επιστολή 110, σ. 213.
1018. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 97, σ. 190.
1019. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 198.
1020. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 129, σ. 248.

286
προσθέτει με απλότητα πως δεν του γράψανε αν ήταν «τουλάχιστον

καλόν».

Η σιωπή τους τον κάνει να ανησυχεί, μήπως τυχόν δεν τους δόθηκαν

οι επιστολές - ή ακόμη χειρότερα, μήπως είναι άρρωστες. ΢ε αυτό το

συμπέρασμα οδηγείται, γιατί δεν του ευχήθηκαν για τη γιορτή του.

Θέλει να ξέρει τα αισθήματα των μοναχών, όπως γράφει στην 58η

επιστολή του: «Ἐπιθυμῶ νὰ γνωρίζω, ἐὰν ἐλάβατε τὴν ἐπιστολὴν μου περὶ

τῆς Υιλοθέης καὶ τὶ Ἠσθάνθη»1022 . Η αυστηρότητα του Αγίου λειτούργησε

παιδαγωγικά και η Υιλοθέη «ἐξέφρασε τὴν εὐγνωμοσύνη της *<] καὶ

ἀπῆλθε εὐγνωμονοὖσα»1023.

Λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στις μοναχές, όπως

παρουσιάζεται στην περίπτωση του π. Ανδρόνικου, ο οποίος όταν

κατηγορήθηκε, επικαλέστηκε τις μοναχές ως μάρτυρες. Για να μην μπουν

στη δυσάρεστη διαδικασία των ανακρίσεων και των όρκων, ανέλαβε

προσωπικά την ευθύνη και τους απάλλαξε από την ενόχληση αυτή. Αλλά

για να προστατεύσει και τον π. Ανδρόνικο, ζητά να του γράψουν σχετική,

βάσει υποδείγματος, επιστολή για να την επιδείξει στον Μητροπολίτη

Αθηνών Θεόκλητο1024.

Όταν αναγκάζεται να αρνηθεί την παρουσία μοναχών στη Μονή, ενώ

ο ίδιος στο παρελθόν υποστήριζε εμφαντικά το αντίθετο, το κάνει με

ευγένεια και διάκριση. Γράφει σχετικά στην 67η επιστολή του: «Σῇ ἔδωκα διὰ

τοὖ τρόπου μου νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι δὲν δύναται νὰ μείνῃ εἰς τὴν Μονήν. Ἐγὼ

δὲν ἠδυνήθην νὰ τῇ δηλώσω ἀποτόμως, ὅτι δὲν εἶναι δεκτή, *<+. Ὑμεῖς ὅμως

δύνασθε [<] τοὖτο ἐπιθυμῶ νὰ δηλωθῇ εὐγενῶς μὲν ῥητῶς δέ»1025. Επιθυμεί

1021. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 125, σ. 242.

1022. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 58, σ. 138.
1023. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 72, σ. 156.
1024. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 84, σ. 171.
1025. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 67, σ. 148.

287
να δηλώσουν στις μοναχές τον κανονισμό της Μονής, που δεν επιτρέπει

κεχειροτονημένες μοναχές, αλλά ορίζει και τον τρόπο με τον οποίο θα

πρέπει αυτό να γίνει.

Πολλές φορές, ο Άγιος συστήνει και τον τρόπο χειρισμού

καταστάσεων. Προτρέπει τις αδερφές να συλλυπηθούν τη Ματθιοπούλου

για την κοίμηση του Υωτίου 1026 , όπως και τις μοναχές του Γέροντος

Παχωμίου για την κοίμησή του, να ευχαριστήσουν τις μοναχές που τους

έστειλαν τραχανά 1027 , καθώς και την κ. Ειρήνη Δημητριάδου για τα

χρήματα που τους έστειλε1028. Ανησυχεί ακόμα μήπως με το διακόνημα της

Κασσιανής «χαλάσουν τὰ χέρια της *<+ καὶ γίνωσι ἀκατάλληλα διὰ τὸ

ἐργόχειρον».1029

Προσπαθεί να βρει τόπο διαμονής στο Άγιο Όρος για τα πνευματικά

του παιδιά και ζητά από τον Γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη να φροντίσει

για κελί και για ενάρετο και αγαθό πνευματικό1030. Διαφαίνεται από την

επιστολή αυτή, αφενός, η πατρική φροντίδα και αγάπη για τα πνευματικά

του παιδιά, αφετέρου, δε η ταπείνωσή του που δε θεωρεί τον εαυτό του άξιο

ως ποδηγέτη τους. Από την ίδια αγάπη και ταπείνωση κινούμενος, ζητά

από τον Γέροντα Δανιήλ να γράψει προς τις παρθένους κάποιο λόγο

συνέσεως, για να τις ενισχύσει, θεωρώντας ότι αυτές στερούνται μια τέτοια

βιωματική διδασκαλία, που είναι υπαγορευμένη από την πράξη και τη

θεωρία. Αυτό θα αποτελεί πνευματικό εντρύφημα και αληθινό πνευματικό

στήριγμα.

1026. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 88, σ. 175.

1027. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 184.
1028. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 110, σ. 213.
1029. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 129, σ. 248.
1030. ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές, σσ. 119-120.

288
 Σέλος, ως στοργικός πατέρας νοιάζεται ακόμα και για τα υποδήματα

των μοναχών1031. Παραγγέλλει πετσί σόλας για γυναικείες παντόφλες, για

να τις φτιάξει ο ίδιος.

΢υμπερασματικά, ανεξάντλητο είναι το πατρικό ενδιαφέρος του

Πενταπόλεως Νεκταρίου για τη Μονή, το οποίο εκδηλώνεται με

απερίφραστη λεπτότητα, αγάπη, διάκριση, στοργή.

9. Διακριτικός παιδαγωγός εις Φριστόν

Ο Άγιος βλέπει στις μοναχές «τὰς ἐν Φριστ῵ θυγατέρας». Όταν

υπάρχει παρέκκλιση από αυτή την εικόνα, «ἡ ψυχὴ του ψυχραίνεται καὶ

θλίβεται». Ο ίδιος μάλιστα ομολογεί: «Ἀποστρέφομαι τὸν παλαιὸν

ἄνθρωπον, ὅταν μάλιστα παρὰ προσδοκίαν ἐμφανίζεται»1032.

΢το περιστατικό με την Ξένη, αποκαλύπτει το τι ένιωσε και το τι

προκάλεσε τη θλίψη στην καρδιά της. ΢κοπός του ήταν να την επαναφέρει

στη μετάνοια και στην αρχική απόφασή της σχετικά με την παρουσία του

νέου ανθρώπου και την απομάκρυνσης του παλαιού, αντίστοιχα. Για τον

λόγο αυτό, τη συγχωρεί «ἀπὸ καρδίας». ΢υνδέει δε την απομάκρυνση της

θλίψης από την καρδιά τους με την εύρεση άφθονου νερού.

Ορμώμενος από το περιστατικό αυτό, καθορίζει τον τρόπο, με τον

οποίο θα πρέπει να συμπεριφέρονται και να διατυπώνουν τους λογισμούς

τους. Ο Άγιος θέλει την απλότητα και τη συντομία, το «ναί, ναὶ καὶ τὸ οὐ,

οὐ, διότι τὸ περισσὸν εἶναι ἐκ τοὖ πονηροὖ»1033. Σους κανόνες τους βάζει με

διάκριση και με βάση τις δυνάμεις τους. Αρκετές φορές, δεν έδωσε την

ευλογία του για αγρυπνία, για να μην εξαντληθούν1034. Ομοίως και για τις

1031. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ὁ Ὅσιος Νεκτάριος, σσ. 253-4.

1032. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 70, σ. 152.
1033. Καθoλική επιστολή Ιακώβου 5, 12.
1034. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 93, σ. 184.

289
ακολουθίες συμβουλεύει να λιγοστεύουν, αν οι δυνάμεις τους

εξαντλούνται1035.

Ο Άγιος έχει βαθιά κατανόηση για την ανθρώπινη ψυχή.

Αντιλαμβάνεται ακόμη και τα πάρα πολύ λεπτά σήματα που αυτή

εκπέμπει, όπως στην περίπτωση του Αντώνη, που δεν πηγαίνει στη Μονή

για το σοβάτισμα λόγω υποχρεώσεων του και για τον λόγο αυτό

ντρέπεται1036.

΢την 99η επιστολή του, ο άγιος γράφει στην Ξένη: «Ἠννόησα». Εδώ ο

ιερός πατήρ έχει κατανοήσει ότι θα πρέπει να προσέχει τη διατροφή της και

την άσκησή της, κάνοντας υπακοή στην απόφαση των αδερφών,

ακολουθώντας τη δίαιτα των ασθενούντων ή των υγιαινουσών, όπως αυτές

αποφασίσουν. ΢την απόφασή, τους θα συνηγορήσει και ο Άγιος, γιατί η ίδια

αγνοεί την κατάστασή της1037. Επίσης για τις νεαρές μοναχές δίνει ευλογία,

αν πεινούν, να τρώνε ψωμί και νερό το απόγευμα, γιατί είναι στην

ανάπτυξή τους και η στέρηση θα τους προκαλέσει ζημιά. Ειδάλλως, να

τρώνε άπαξ την ημέρα. Ο αγώνας και η άσκηση των γυναικών πρέπει να

συμβαδίζει με την πιο απαιτητική τους φύση, για να μην πλανηθούν, διότι η

πνευματική και ηθική ανύψωση προηγείται της αυστηρής άσκησης1038.

Προκύπτει θέμα με τη ΢υγκλητική, απέναντι στην οποία η καρδιά του

ψυχράθηκε. Ο λόγος είναι η απομάκρυνση της καρδιάς της ΢υγκλητικής

από το Φριστό. Ο Άγιος τονίζει ότι τις αγαπά, γιατί αγαπούν τον Φριστό και

τους ενώνει η κοινή προς τον Φριστό αγάπη. Θα μπορούσε και η αγάπη της

προς τον Άγιο να μεταβληθεί σε έρωτα, αν ο Άγιος την ανεχόταν ή

αρεσκόταν σ’ αυτή. Ήξερε ότι ο πονηρός ήδη την πλάνευε στον ύπνο της1039

1035. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 193.

1036. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 96, σ. 189.
1037. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 192.
1038. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σσ. 193-4.
1039. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 234.

290
και προσπαθεί να την προφυλάξει από τη μεταστροφή της πνευματικής

αγάπης προς τον πνευματικό της σε σαρκική. Γι’ αυτό και της μιλά με

κάποια σκληρότητα και αυστηρότητα.

Με τον τρόπο αυτό, προσπαθεί να τη συνεφέρει και να την οδηγήσει

στη μετάνοια 1040 , κι επιθυμώντας να δώσει στο πρόβλημα τελεία λύση,

προτείνει να πουλήσει το μερίδιό της και με τα χρήματα να κτιστεί το κελί

της, έτσι ώστε να ησυχάσει το πνεύμα της και να απαλλαγεί η καρδιά της

από τον πειρασμό, που θέλει να την τρέψει σε φυγή. Σην κατάσταση της

΢υγκλητικής ο Άγιος την αντιλήφθηκε από καιρό, αλλά προσποιήθηκε ότι

δεν κατάλαβε. Σα αποτελέσματα της ανυπακοής και του εγωισμού

εκδηλώθηκαν και η λύση είναι η ειλικρινής μετάνοια και εξομολόγηση1041.

Η Ελένη απομακρυνόταν από τη Μονή λόγω της φιλοστοργίας της. Ο

Άγιος καθησυχάζει την Ξένη, που θλίβεται γι’ αυτό, γράφοντάς της: «Μὴ

πολὺ στενοχωρῆσαι, ὀλίγον κατ’ ὀλίγον θὰ μάθη, ὅτι ἡδεία ἡ Μονὴ καὶ τὸ

ἐνδιατρίβειν ἐν αὐτῇ τὸ ἥδιστον πάντων»1042.

Ζητά τη γνώμη τους για την ονοματοδοσία τους. Ο Άγιος προτείνει

φυσικά, αλλά θέλει να συμφωνούν κι εκείνες. Σις ρωτά, επίσης, σχετικά με

το ποια θα παραμείνει στη Μονή. Ο ίδιος προτείνει, αλλά και πάλι δεν

παραβλέπει τη γνώμη τους. Ομοίως, για το θέμα των Παπαϊωάννου και

Βάμβα, που επιθυμούσαν να μείνουν κοντά στη Μονή, παραθέτει τους υπέρ

της παραμονής τους λόγους, ζητά όμως και τη γνώμη των μοναχών 1043 .

Σελικά, δεν αναλαμβάνει την ευθύνη του κ. Παπαϊωάννου ούτε και θέλει

να φορτώσει στη γυναικεία Μονή αυτό το βάρος1044. Σέλος, όταν επέστρεψε

στη Μονή μια μοναχή που είχε προσβληθεί από φυματίωση και έγινε καλά,

1040. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 121, σ. 233-5.

1041. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 123, σ. 238-9.
1042. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 129, σ. 249.
1043. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 101, σσ. 200-1.
1044. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος, σ. 256.

291
αλλά οι μοναχές δυσανασχετούσαν με την παρουσία της, παρόλο που

εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του για την ανάρμοστη για χριστιανούς

συμπεριφορά τους, προσπάθησε να μην τις δυσαρεστήσει.

Όταν κάποτε θορυβήθηκαν με μια πληροφορία που νοήθηκε κατά

τρόπο λαθεμένο, ο Άγιος δεν τις αποπαίρνει, γιατί κατανοεί την αγάπη και

τον φόβο της εγκατάλειψης. Ψστόσο, δίνει εξηγήσεις, για να διαλύσει κάθε

αμφιβολία και στεναχώρια. Πρόκειται για την επιθυμία του να ιδρύσει

Θεολογικό ΢πουδαστήριο. Δηλώνει ότι δεν αποκλείεται ο τόπος να είναι η

Αίγινα1045. Επιβεβαιώνει τα σχέδιά του για την ίδρυση Θεολογικής ΢χολής

στην Αίγινα για ιεροκήρυκες1046.

Ο π. Σιμόθεος αγόρασε ΢ταυρούς με ρητά που έκαναν ως εργόχειρο οι

μοναχές και δεν κατέβαλε το αντίτιμο, πράγμα που αναφέρει ο Άγιος σε

κάποιες επιστολές του. Σελικά, αποφαίνεται ότι δε θα εισπράξει το ποσό,

γιατί το «ἐλησμόνησε». Ο Άγιος, μάλιστα, σχολιάζει: «Υοβοὖμαι δὲ νὰ τ῵

ὑπομνήσω τὴν ὀφειλήν του. Ἀλλ’ οὔτε περὶ τῆς ὑποσχέσεώς του νὰ ὁμιλήσῃ

τὴν Βασίλισσαν ἐποίησατό μοι πλέον λόγον», για να δοθούν σε αυτήν τα

έργα των μοναχών.

΢τέλνει μαστίχη για τις κοσμικές και όχι για τις μοναχές. Παρ’ όλα

αυτά, δίνει ευλογία να έχουν λίγη στο δωμάτιό τους για ευωδία - και πάλι

μόνο αν αυτό δεν τις πειράζει1047.

Μοιράζεται με τις αδερφές τις σκέψεις, τους πόνους και τις

στεναχώριες του. Αναφέρεται μάλιστα και στην αιτία της στεναχώριας του,

η οποία ήταν η αποβολή τεσσάρων μαθητών από τη ΢χολή (δύο της

τετάρτης τάξης και δύο της πέμπτης), οι οποίοι ύστερα από ένα μήνα θα

έπαιρναν το δίπλωμά τους. Δε δίστασε όμως να τους αποβάλει παρά τους

1045. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 116, σ. 225.

1046. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαὶ Ἐπιστολαί 125, σ. 242.
1047. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 99, σ. 195.

292
ισχυρούς υποστηρικτές τους. Η αποβολή πραγματοποιήθηκε χωρίς σχετική

πράξη αποβολής, η οποία θα σπίλωνε την υπόληψή τους1048.

Ο Άγιος έχει πολύ μεγάλη αγάπη στα φυτά και ιδιαίτερα στα δέντρα.

΢τέλνει μεγάλο αριθμό δέντρων, για να φυτευτούν τόσο στη Μονή1049 όσο

και στο νησί. Ο στόχος του είναι ο εξής: «*<+ ὅπως φαινώμεθα εὐεργερτικοὶ

εἰς τὸν τόπον καὶ ὅπως σᾶς ἀγαπῶσιν» 1050. Κάποιος θέλησε να αφήσει στη

Μονή πρόβατα, τα οποία πουλούσε στο μισό της αξίας τους. Για να

διασκεδάσει κάθε αμφιβολία, ο Άγιος επιτρέπει την αγορά, δηλώνοντας ότι

είναι πρόθυμος να καταβάλει το μισό της αξίας1051.

Ήδη από το τέλος του 1907, άρχισε να αναθεωρεί την απόφασή του για

τον Πρόδρομο της ΢κοπέλου και την επιθυμία του να μονάσει εκεί: «*<+

ἀλλὰ μιὰ φωνὴ ἐνδόμυχος μοὶ λέγει, ὅτι ἀνέλαβες καθήκοντα εἰς τὴν

Αἴγιναν καὶ ὀφείλεις νὰ ἐκπληροὶς αὐτά, μένων εἰς τὴν Αἴγιναν». Καθώς

βλέπει τις αδερφές νέες, αρχάριες κι άπειρες, να κλυδωνίζονται από τους

πειρασμούς, χωρίς κάποιον έμπειρο να τις καθοδηγεί, αναλαμβάνει

υπεύθυνα να παράσχει κάθε υποστήριξη και διδαχή σε αυτές1052. Για άλλη

μια φορά, πάνω από τις προσωπικές του επιθυμίες ο Άγιος βάζει το

καθήκον και την αγάπη για τον Φριστό και τον αδερφό, που είναι εικόνα

Θεού.

Σο πόσο αγαπά τις μοναχές φανερώνεται από το ότι εύχεται μετά

συγκινήσεως να τον αξιώνει ο Θεός να παρέχει σε αυτές «τοιαύτας

εὐφροσύνας» μέχρι εσχάτης ημέρας του βίου του1053.

1048. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 103, σ. 203.

1049. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 96, σ. 189 και επιστολή 127, σ. 246.
1050. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 97, σ. 190.
1051. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 100, σ. 199.
1052. ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 124, σσ. 240-1.
1053 ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί 120, σ. 232.

293
΢ΤΜΠΕΡΑ΢ΜΑΣΑ

Παρακολουθήσαμε την πορεία του αγίου Νεκταρίου μέσα από τις

επιστολές του. Προσπαθήσαμε να τηρήσουμε με σχετική αυστηρότητα την

παρουσίαση θεμάτων που ενέκυπταν μέσα από τις επιστολές του Αγίου

έχοντας παράλληλα τη βιβλιογραφική υποστήριξη των βιογράφων του

Αγίου.

Παρατηρούμε ότι από την πρώτη, προς τον Πρώιο και μέσω αυτού

στον Πατριάρχη το 1882, εκδεδομένη επιστολή με την τελευταία, το 1920

πριν την κοίμησή του, παρεμβάλλονται τριάντα οκτώ χρόνια

επιστολογραφίας και εν γένει αδιάλειπτης συγγραφικής δραστηριότητας.

Σο ύφος με την πάροδο του χρόνου γίνεται πιο μεστό και με περισσότερο

βάθος. Άλλωστε η διδαχή δεν είναι πλέον θεωρία αλλά βίωμα. Εντύπωση

προκαλεί η εύθυμή του διάθεση καθώς και η εναλλαγή των θεμάτων από

πρακτικά σε θεολογικά. Η συντομία, η σαφήνεια και η ακρίβεια αποτελούν

χαρακτηριστικά όχι μόνο των επιστολών του αλλά και του βίου του.

Ξαφνικά από μοναχός στη Φίο βρίσκεται προλύτης θεολογίας και Μέγας

Αρχιμανδρίτης στην Αίγυπτο και πατριαρχικός επίτροπος στο Κάιρο.

Εκπροσωπεί τον Πατριάρχη, ένας ρόλος απαιτητικός, επικοινωνεί με

εξέχοντα πρόσωπα και ισορροπεί με αντίρροπες δυνάμεις σε μια χώρα

μουσουλμανική η οποία τελεί υπό αγγλική κατοχή και το ελληνικό στοιχείο

είναι από μετανάστευση. Ανταποκρίνεται ίσως υπέρ το δέον, γεγονός που

δημιουργεί φθόνο και εκδιώκεται. Η σιωπή είναι η βασική μέθοδος που

αντιμετωπίζει τα θέματα. Αυτή η σιωπή του είναι που εντυπωσιάζει στις

επιστολές του Αγίου. Μιλά όταν πρέπει, όσο πρέπει, όπως πρέπει και αν

πρέπει. Μιλά και ταυτοχρόνως σιωπά. Διεκδικεί και συγχωρεί. Αλλά πάντα

διδάσκει. ΢τη Ριζάρειο πάλι θα πρέπει να εξισορροπεί δυνάμεις ρόλο που το

τελεί αποτελεσματικά. Μέσα από τις επιστολές του διαγράφεται ο

294
διακριτικός, ο διπλωμάτης ο ακραιφνής διασφαλιστής των αρχών και των

ζητημάτων της ορθοδοξίας και ορθοπραξίας. Σα θέματα που αντιμετώπιζε

ήταν πολλά, σημαντικά και πολυσχιδή για να τα διαχειριστεί ένας μόνο

άνθρωπος, παρόλα αυτά ο Άγιος γράφει, διοικεί, διδάσκει, συμπονεί. Είναι ο

καθηγητής, ο Ιεράρχης, ο Διευθυντής, ο πνευματικός ποδηγέτης, ο μοναχός.

Οι θέσεις του σε θέματα πολιτικά παρουσιάζονται μέσα από το

πρίσμα της ορθοδοξίας. Πολλές από τις θέσεις του είναι επίκαιρες, όπως

στην περίπτωση της ΢ινώπης. Επίσης, έβαλε τις βάσεις για την

παιδαγωγική αξία της γυμναστικής, καθώς και το υγιές οικολογικό

ενδιαφέρον. Παρουσιάζει το πρότυπο του διευθυντή. Μας δείχνει τρόπους

οικονομίας (παραγγελίες) και διαχωρισμού προτεραιοτήτων. Η ευπρέπεια

είναι μία βασική επιδίωξη. Η ελεημοσύνη του αποτελεί παράδειγμα

αποταμιεύσεως στην αγάπη του Θεού. Μοίραζε τα πάντα και έχτισε την

Ιερά Μονή στην Αίγινα. Η προσωπικότητά του είναι τόσο μεγάλης

εμβέλειας και προσφοράς που συγκαταλέγεται στους Ιεράρχες που

μνημονεύονται στις Θείες Λειτουργίες.

Από μικρό παιδί, σύμφωνα με τον πρώτο βιογράφο, αυτό που

συγκινούσε τον Άγιο ήταν από τον 50ο ψαλμό ο στίχος «διδάξω ἀνόμους τὰς

ὀδούς σου καὶ ἀσεβεῖς ἐπὶ σὲ ἐπιστρέψουσι». Ακούραστα υπηρέτησε τον

παραπάνω στίχο και η αγάπη του οδήγησε τους ασεβείς στον Κύριο.

Τπάρχουν πάρα πολλές μονές και εκκλησίες στον κόσμο αφιερωμένες στον

Άγιο Νεκτάριο. Αυτό άλλωστε αποδεικνύει και η αλληλογραφία του με

ετεροδόξους και αλλοδόξους.

Μέσα από την επιστολογραφία του αγίου Νεκταρίου από τα πρώτα

του χρόνια ως το τέλος του βίου του, το πρώτο και βασικότερο που

διαπιστώνει ο μελετητής αυτών είναι η αποκάλυψη της προσωπικότητας

του Αγίου. Ανθρωπίνως είναι αδύνατο κάποιος να διατηρεί σε τέτοια

295
μεγάλη ένταση και έκταση και σε τόσο υψηλό βαθμό τις πνευματικές του

δυνάμεις σε πλήρη εγρήγορση. Ο Άγιος το έκανε με τη χάρη του Θεού. Αυτή

η χάρη κατοικεί πλούσια στον Άγιο και διαχέεται στην οικουμένη και σε

όλο το χριστεπώνυμο πλήρωμα της Ορθοδόξου Εκκλήσίας.

296
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΥΙΑ
ΑΒΙΜΕΛΕΦ, Βιογραφία ΑΒΙΜΕΛΕΦ μοναχός, Βιογραφία μητροπολίτου

Πενταπόλεως εν μακαρία τη λήξει σεβασμιωτάτου

Νεκταρίου, έκδ. τυπογραφείο Αγαθοκλή

Παπαδημητρίου, Βόλος 1921.

ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Γνώθι σαυτόν ΑΓΙΟ΢ ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΚΕΥΑΛΑ΢, Σο γνώθι σαυτόν:

ήτοι μελέται θρησκευτικαί και ηθικαί εικονίζουσαι

τον θρησκευτικόν και ηθικόν χαρακτήρα του

ανθρώπου και την εικόνα της ψυχής ως εν

κατόπτρω ινδαλματίζουσαι, έκδ. ο άγιος

Νικόδημος, Αθήνα 19903

ΑΓ. ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, Περί ιερών Μνημοσύνων ΑΓΙΟ΢ ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΜΗΣΡΟΠΟΛΙΣΗ΢

ΠΕΝΣΑΠΟΛΕΨ΢, Μελέτη περί ιερών μνημοσύνων,

πιστή απόδοσις από την αρχαΐζουσα σε

ομιλουμένη γλώσσα υπο Δήμητρας Κακίση-

Γεωργαντζή, τύποις Υ. Σσιρώνη. Μονοτυπικά

΢υγκροτήματα, Αθήνα, χχ.

ΑΝΔΡΟΤΛΙΔΑΚΗ - ΠΕΣΡΑΚΗ΢, Ο Άγιος ΡΟΔΑΝΘΗ ΑΝΔΡΟΤΛΙΔΑΚΗ - ΕΤΑΓΓΕΛΟ΢

Νεκτάριος ΠΕΣΡΑΚΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ως Εκκλησιαστικό

- Διοικητικό ΢τέλεχος: Γραμματέας &

Πατριαρχικός Επίτροπος Πατριαρχείου

Αλεξανδρείας, Μητροπολίτης Πενταπόλεως,

Διευθυντής Ριζαρείου, Ιδρυτής Ιεράς Μονής Αγίας

Σριάδος Αιγίνης, έκδ. DETORAKIS, Ηράκλειο 2011.

ΑΣΣΑΡΣ, Ένας φάρος ΑΘΑΝΑ΢ΙΟ΢ ΑΣΣΑΡΣ, Πρωτοπρεσβύτερος, Ένας

φάρος στην καρδιά της Αθήνας η

Φρυσοσπηλαιώτισσα, έκδ. ΚΤΠΡΗ΢, Αθήνα 2010.

ΒΑΚΑΡΟ΢, «Προστάτης Εκκλησιαστικών ΔΗΜΗΣΡΙΟ΢ ΒΑΚΑΡΟ΢, Μ. Πρωτοπρεσβύτερος,

΢χολών» «Ο Άγιος Νεκτάριος προστάτης όλων των

Εκκλησιαστικών ΢χολείων και ΢χολών της

Ελλάδος», Πρακτικά ΚΒ΄ Θεολογικού ΢υνεδρίου με

θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο Θαυματουργός, Προνοία

297
 και προεδρία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου

Θεσσαλονίκης κ.κ. Παντελεήμονος του Β’, έκδ.

Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη

2002, σσ. 46-70.

ΒΟΛΟΤΔΑΚΗ΢,, «Μια άγνωστη επιστολή» ΒΑ΢ΙΛΕΙΟ΢ ΒΟΛΟΤΔΑΚΗ΢, πρωτοπρεσβύτερος,

«Μια άγνωστη επιστολή του Αγίου Νεκταρίου»,

Ενοριακή Ευλογία, 135 (2013), σσ. 395-404.

ΓΙΟΒΑΝΗ΢, «Αίγυπτος» ΦΡΗ΢ΣΟ΢ ΓΙΟΒΑΝΗ΢, «Αίγυπτος», Μεγάλη

Εγκυκλοπαίδεια Γιοβάνη, τόμος 1, σσ. 281-290, έκδ.

Φ. Γιοβάνη, Αθήνα 1978.

ΓΙΟΒΑΝΗ΢, «Νείλος» ΦΡΗ΢ΣΟ΢ ΓΙΟΒΑΝΗ΢, «Νείλος», Μεγάλη

Εγκυκλοπαίδεια Γιοβάνη, τόμος 15, σσ. 214-5 έκδ. Φ.

Γιοβάνη, Αθήνα 1978

ΓΑΛΙΣΗ΢, «εκκλησιαστικά αξιώματα», ΓΕΨΡΓΙΟ΢ Α. ΓΑΛΙΣΗ΢, «Ο άγιος Νεκτάριος προς

των εκκλησιαστικών αξιωμάτων», Πρακτικά

Διορθοδόξου Θεολογικού ΢υνεδρίου επὶ τη

εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1996) από της

γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 21-23

Οκτωβρίου) με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο

Πνευματικός, ο Μοναστικός, ο Εκκλησιαστικός

ηγέτης, Ιερά Μητρόπολις ‘Ύδρας, ΢πετσών,

Αιγίνης, Ερμιονίδος και Σροιζηνίας, Αθήναι 2000,

σσ. 431-444.

ΓΑΛΙΣΗ΢, Κεχαγιόγλου ΢ωφρόνιος ΓΕΨΡΓΙΟ΢ Α. ΓΑΛΙΣΗ΢, «Κεχαγιόγλου

΢ωφρόνιος», ΘΗΕ 7 (1965) στ. 536-8.

ΓΕΨΡΓΙΟΤ, «΢ακελλαρίδης Ι.» Π. ΓΕΨΡΓΙΟΤ, «΢ακελλαρίδης Ιωάννης», ΘΗΕ 10,

(1966), στ. 1123- 1124.

ΓΕΨΡΓΟΤΛΗ΢, «επιστολογραφία» Κ. Δ. ΓΕΨΡΓΟΤΛΗ΢, «επιστολογραφία»., ΛΕΞΙΚΟ

έκδ. ΗΛΙΟ΢ , 19782,, σσ.-314.

ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η ποιμαντική ΒΑΡΒΑΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, Η ποιμαντική

Θεολογία Θεολογία του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως,

Πράξη και Θεωρία, Αθήνα 2014 (Διδακτορική

Διατριβή).

298
ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Η κρίσις του ΒΑΡΒΑΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Η κρίσις του

μοναχισμού» μοναχισμού κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου και τις

αρχές του 20ου αιώνος και ο άγιος Νεκτάριος»,

Πρακτικά Διορθόδοξου Μοναστικού ΢υνεδρίου επὶ

τη εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1920) από της

γεννήσεως του αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11

΢επτεμβρίου 1996) με θέμα: Ο Γυναικείος

Μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος, Αθήνα 1998,

σσ. 113-128.

ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαὶ αγίου ΒΑΡΒΑΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΤΛΟΤ, «Επιστολαὶ

Νεκταρίου» αγίου Νεκταρίου προς τον Γέροντα Παχώμιον», Ο

Εφημέριος 41 (1992) 121-123.

ΓΡΙΣ΢ΟΠΟΤΛΟ΢, «Ιωακείμ ο Γ’» ΣΑ΢Ο΢ ΑΘ. ΓΡΙΣ΢ΟΠΟΤΛΟ΢, «Ιωακείμ. Ο Γ’.

Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (1878-1884),

(1901-1912), ΘΗΕ 6 (1965), στ. 1102-1104.

ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Η πρώτη αγία ΢ΟΥΟΚΛΗ΢ ΔΗΜΗΣΡΑΚΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος

Μορφή των καιρών μας Νεκτάριος Πενταπόλεως. Η πρώτη αγία Μορφή

των καιρών μας. Ιστορική βιογραφία βασισμένη σε

αυθεντικές πηγές, έκδ. Παρρησία, Αθήνα 20053.

ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Λεξικό ΔΗΜΗΣΡΙΟ΢ Β. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Νέον

ορθογραφικόν ερμηνευτικόν λεξικόν, έκδ. Φρ.

Γιοβάνη 19703.

ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Επίτομο λεξικό ΔΗΜΗΡΙΟ΢ Β. ΔΗΜΗΣΡΑΚΟ΢, Επίτομον λεξικόν

της ελληνικής γλώσσης, έκδ. Φρ. Γιοβάνη 19703.

ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ΘΕΟΚΛΗΣΟ΢ ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Μοναχός, Ο Άγιος

Νεκτάριος ο θαυματουργός, έκδ. Τπακοή, Αθήνα

20013.

ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ο ΘΕΟΚΛΗΣΟ΢ ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Μοναχός, Ο Άγιος

Θαυματουργός Νεκτάριος ο Θαυματουργός, έκδ. Ορθόδοξος

Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 1979.

ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, 35 επιστολές ΘΕΟΚΛΗΣΟ΢ ΔΙΟΝΤ΢ΙΑΣΗ΢, Μοναχός, Αγίου

Νεκταρίου Επισκόπου Πενταπόλεως 35 ποιμαντικές

299
 επιστολές. Εισαγωγικά σχόλια: μοναχού Θεοκλήτου

Διονυσιάτου, έκδ. ΤΠΑΚΟΗ, Αθήνα 20002.

ΔΟΤΚΑΚΗ΢, Μέγας ΢υναξαριστής ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΊΝΟ΢ ΦΡ. ΔΟΤΚΑΚΗ΢, Μέγας

΢υναξαριστής πάντων των Αγίων των καθ’ άπαντα

τον μήνα Οκτώβριο εορταζομένων ήτοι

Φρυσόπρασος του νοητού Παραδείσου ή Νέος

Θησαυρός, βιβλίον ψυχωφελέστατον, έκδ.

τυπογραφείο Α. Καλαράκη και Ν. Σριανταφύλλου,

Αθήνα 1895 σσ.145-147.

ΖΗΖΙΟΤΛΑ΢, «Εκκλησιαστική Ιστορία» ΙΨΑΝΝΗ΢ Δ. ΖΗΖΙΟΤΛΑ΢, «Εκκλησιαστική

Ιστορία», ΘΗΕ 6 (1965), στ. 830-843.

ΖΗ΢Η΢, «Ο Άγιος Νεκτάριος» ΘΕΟΔΨΡΟ΢ ΖΗ΢Η΢, Πρωτοπρεσβύτερος, «Ο

Άγιος Νεκτάριος επί τη βάσει των επιστολών του»,

Πρακτικά ΚΒ΄ Θεολογικού ΢υνεδρίου με θέμα: Ο

Άγιος Νεκτάριος ο Θαυματουργός, Προνοία και

προεδρία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου

Θεσσαλονίκης κ.κ. Παντελεήμονος του Β’, έκδ.

Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη

2002, σσ. 72-88.

ΖΗ΢Η΢, Ο διδάσκαλος ΘΕΟΔΨΡΟ΢ ΖΗ΢Η΢, Πρωτοπρεσβύτερος, Ο άγιος

Νεκτάριος ως Διδάσκαλος, εκδ. Βρυέννιος,

Θεσσαλονίκη 2000.

ΖΗ΢Η΢, Δύο μεγάλες μορφές ΘΕΟΔΨΡΟ΢ ΖΗ΢Η΢, Πρωτοπρεσβύτερος, Άγιος

Νεκτάριος Δανιήλ Κατουνακιώτης Δύο μεγάλες

μορφές του αιώνος μας. Αναφορά στην

αλληλογραφία τους, έκδ. Ιερού Ησυχαστηρίου

Μοναστικής Αδελφότητος Δανιηλαίων, Άγιον

Όρος 1997.

ΖΗ΢Η΢, Πλατωνικά ΘΕΟΔΨΡΟ΢ ΖΗ΢Η΢, Πρωτοπρεσβύτερος,

Πλατωνικά. Εισαγωγή στον Πλάτωνα, έκδ.

Βρυέννιος, Θεσσαλονίκη 1995.

ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Σο διπλό θαύμα ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ Α. ΖΙΟΜΠΟΛΑ΢, Αρχιμ. Ο Άγιος

Νεκτάριος και το διπλό θαύμα στον ΢ταύρο

300
 Καλκανδή, έκδ. Μουσικοεκδοτική Α.Ε. , Αθήνα

2000.

HAGANS, Hair as a glory KATELYNN DANAE HAGANS, Katelynn Danae

Hagans, Hair as a glory: an analysis of the perceptions of
hair in St. Sophia Greek Orthodox Church , Honors
Thesis, Presented to the Honors Committee of
Texas State University-San Marcos
in Partial Fulfillment of the Requirements
For Graduation in the Honors College by San

Marcos, TX December 2011.

HUNGER, Βυζαντινή λογοτεχνία HERBERT HUNGER, Βυζαντινή λογοτεχνία. Η

λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, Σομ. Α’,

Υιλοσοφία, Ρητορική, Επιστολογραφία, Γεωγραφία.

Μετάφραση Λ. Γ. Μπενάκη, Ι. Β. Αναστασίου, Γ. Φ.

Μακρή, έκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής

Σραπέζης, Αθήνα 20013.

ΘΕΟΔΨΡΗΣΟ΢, Ο άγιος Νεκτάριος ΘΕΟΔΨΡΗΣΟ΢, μοναχός Αγιορείτης, Ο άγιος

Νεκτάριος ο ιεράρχης, ο λόγιος, ο ασκητής, έκδ.

Βίκτωρος Ματθαίου καθηγουμένου της εν Κρονίζη

Κουβαρά Αττικής Ιεράς και ΢εβασμίας Δεσποτικής

Μονής Μεταμορφώσεως του ΢ωτήρος, Αθήνα 1970

ΘΕΟΔΨΡΟΤ, «θεσμός διακονισσών» ΕΤΑΓΓΕΛΟ΢ Δ. ΘΕΟΔΨΡΟΤ, «Ο θεσμός των

διακονισσών κατά τον άγιον Νεκτάριον»,

Πρακτικά Διορθόδοξου Μοναστικού ΢υνεδρίου επὶ

τη εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1920) από της

γεννήσεως του αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11

΢επτεμβρίου 1996) με θέμα: Ο Γυναικείος

Μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος, Αθήνα 1998,

σσ. 219-228.

ΘΕΟΔΨΡΟΤ, Φειροτονία διακονισσών ΕΤΑΓΓΕΛΟ΢ Δ. ΘΕΟΔΨΡΟΤ, Η “χειροτονία” ή

“χειροθεσία“ των διακονισσών, Αθήνα 1954

(Διδακτορική Διατριβή)

ΙΑΚΨΒΗ, «εκκλησιαστικά αξιώματα», ΙΑΚΨΒΗ μοναχή, «Ο άγιος Νεκτάριος προ των

εκκλησιαστικών αξιωμάτων», Πρακτικά

Διορθόδοξου Μοναστικού ΢υνεδρίου επὶ τη

301
 εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1920) από της

γεννήσεως του αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11

΢επτεμβρίου 1996) με θέμα: Ο Γυναικείος

Μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος, Αθήνα 1998,

σσ. 259-271.

ΙΨΑΝΝΗ΢ ΦΡΤ΢Ο΢ΣΟΜΟ΢, Ἐπιστολή ΙΨΑΝΝΗ΢ ΦΡΤ΢Ο΢ΣΟΜΟ΢, Σῇ αἰδεσιμωτάτῃ καὶ

θεοφιλεστάτῃ διακόνῳ Ὀλυμπιάδι,Ἐπιστολή ΙΒ, PG

52, 609-610.

ΚΑΛΥΑ΢ – ΖΨΓΡΑΥΙΔΗ΢, Αρχαίοι Έλληνες ΒΑ΢ΙΛΗ΢ ΚΑΛΥΑ΢ –ΓΙΨΡΓΟ΢ ΖΨΓΡΑΥΙΔΗ΢,

Υιλόσοφοι Αρχαίοι Έλληνες Υιλόσοφοι, έκδ. Ινστιτούτο

Νεοελληνικών ΢πουδών-Ίδρυμα Μανώλη

Σριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 2006.

ΚΑΡΜΗ΢, Ευγένιος Βούλγαρις ΑΘΑΝΑ΢ΙΟ΢ Γ. ΚΑΡΜΗ΢, Ευγένιος Βούλγαρις και

οι πνευματικές ζυμώσεις του ΙΗ’ αιώνα, έκδ.

Παρρησία, Αθήνα 2008.

ΚΕΡΚΙΝΟ΢, Ελληνική ιθαγένεια ΠΑΝΣΕΛΗ΢ Ε. ΚΕΡΚΙΝΟ΢, πρώην δικηγόρου

γραμματέως – αρχειοφύλακος της ελληνικής

πρεσβείας του Καΐρου, Η ελληνική ιθαγένεια εν

Αιγύπτω, έδκ. «γραμμάτων», Αλεξάνδρεια 1930.

ΚΟΡΤΔΑΛΕΤ΢, Έκθεσις περί επιστολικών ΘΕΟΥΙΛΟ΢ ΚΟΡΤΔΑΛΕΤ΢, Έκθεσις περί

τύπων επιστολικών τύπων: εν η προσετέθησαν και

Αφθονίου προγυμνάσματα και ετέρα έκθεσις περί

ρητορικής του αυτού κυρίου Θεοφίλου, εν τη

Συπογραφία του Βάερ, Εν Άλλη της ΢αξονίας 1768.

ΚΤΡΙΑΚΟΤ, «Ο Άγιος Νεκτάριος ως ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΤΡΙΑΚΟΤ, «Ο Άγιος Νεκτάριος

παιδαγωγός» Πενταπόλεως ως παιδαγωγός (1846-1920),

Πρακτικά 7Ου Πανελλήνιου ΢υνέδριου του. με θέμα:

Μεγάλοι Ἕλληνες και Κύπριοι Παιδαγωγοί από την

αρχαιότητα έως σήμερα: εκπαιδευτική συμβολή και

παιδαγωγική μνήμη, έκδ. ΕΛΛ.Ι.Ε.Π.ΕΚ. Αθήνα

2014, σσ. 1-12.

http://www.elliepek.gr/documents/7o_synedrio_eisig

iseis/Kyriakou%20agg..pdf

302
ΚΤΡΜΙΖΗ΢, Ο μοναχισμός ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΟ΢ ΦΡ. ΚΤΡΜΙΖΗ΢, Ο μοναχισμός

κατά τον Άγιο Νεκτάριο Πενταπόλεως,

Θεσσαλονίκη 2002, (Διπλωματική Εργασία).

ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΙΔΗ΢, «Θεόκλητος Α’» ΙΨΑΝΝΗ΢ Φ. ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΙΔΗ΢, «Θεόκλητος ο

Α’. Μητροπολίτης Αθηνών», ΘΗΕ 6 (1965), στ. 239-

241.

ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Κατηχητικαί Επιστολαί ΣΙΣΟ΢ ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Μητροπολίτης, Αγίου

Νεκταρίου Πενταπόλεως Κατηχητικαί Επιστολαί

προς τας μοναχάς Ιεράς Μονής Αγίας Σριάδος

Αιγίνης, έκδ. Αθήναι 1984.

ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Ο Όσιος Νεκτάριος ΣΙΣΟ΢ ΜΑΣΘΑΙΑΚΗ΢, Αρχιμανδρίτης, Ο Όσιος

Νεκτάριος Κεφαλάς Μητροπολίτης Πενταπόλεως

(1846-1920), Αθήνα 1955.

ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢, ΠΕΝΣΑΠΟΛΕΨ΢ Θεοτοκάριον ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΠΕΝΣΑΠΟΛΕΨ΢, Θεοτοκάριον, ήτοι

Ψδαί και Ύμνοι προς την Τπεραγίαν Θεοτόκον και

Αειπαρθένον Μαρίαν, εκδ. Παρασκευά Λεώνη,

Αθήνα 19072.

ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΚΕΥΑΛΑ΢, Ιερά μνημόσυνα ΝΕΚΣΑΡΙΟ΢ ΚΕΥΑΛΑ΢, Μητροπολίτης

Πενταπόλεως, Σα Ιερά μνημόσυνα, έκδ. Α.

Κολλαράκη και Ν. Σριανταφύλλου, Αθήνα 1892.

ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, Παράδοση ΓΕΨΡΓΙΟ΢ Δ. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, Παράδοση και

αλλοτρίωση, έκδ. Δόμος, Αθήνα 20015.

ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢, «Ο μοναχισμός» ΓΕΨΡΓΙΟ΢ Δ. ΜΕΣΑΛΛΗΝΟ΢,

Πρωτοπρεσβύτερος, «Ο μοναχισμός κατά την

εποχή του αγίου Νεκταρίου», Πρακτικά

Διορθοδόξου Θεολογικού ΢υνεδρίου επὶ τη

εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1996) από της

γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 21-23

Οκτωβρίου) με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο

Πνευματικός, ο Μοναστικός, ο Εκκλησιαστικός

ηγέτης, Ιερά Μητρόπολις ‘Ύδρας, ΢πετσών,

Αιγίνης, Ερμιονίδος και Σροιζηνίας, Αθήναι

303
 2000,σσ. 201-214.

ΜΠΕΘΑΝΗ΢, Μνημόσυνον ευεργετών ΙΨΑΝΝΗ΢ ΜΠΕΘΑΝΗ΢, Εγκόλπιον

ανασυγκρότησις του Αιγυπτιακού Ελληνισμού

μελέτη βιβλίον1ον. Σο μνημόσυνον των ευεργετών.

Σο παγκοινοτικόν συνέδριον της 6ης Μαΐου 1934 του

υπό του πρευσβευτού της Ελλάδος κ. Β. Δενδράμη

παρατεθέν εν Αλεξανδρεία δείπνον. Βιβλίον 2ον,

έκδ. Πατριαρχικόν τυπογραφείον, Αλεξάνδρεια

1934-

ΜΠΟΤΓΑΣ΢Ο΢, «Αβέρωφ Γεώργιος» ΝΙΚΟΛΑΟ΢ Θ. ΜΠΟΤΓΑΣ΢Ο΢, «Αβέρωφ

Γεώργιος», ΘΗΕ 1 (1962), ΢Σ. 46.

ΜΨΤ΢Η΢, «Άγιον Όρος» ΜΨΤ΢Η΢, Μοναχός Αγιορείτης, «Ο άγιος

Νεκτάριος και το Άγιον Όρος», Πρακτικά

Διορθοδόξου Θεολογικού ΢υνεδρίου επὶ τη

εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1996) από της

γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 21-23

Οκτωβρίου) με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο

Πνευματικός, ο Μοναστικός, ο Εκκλησιαστικός

ηγέτης, Ιερά Μητρόπολις ‘Ύδρας, ΢πετσών,

Αιγίνης, Ερμιονίδος και Σροιζηνίας, Αθήναι 2000,

σσ. 221-231.

NECTARIA, ‚ Saint Nectarios of Pentapolis‛ NECTARIA Mc LEES, μοναχή, ‚Saint Nectarios of

Pentapolis: The Aegina years‛, Road to Emmaus, vol

XI, No 3 (#42), http://www.roadtoemmaus.net/

ΝΣΟΤΡΑΝΙΔΟΤ, Παιδαγωγός ΦΡΤ΢Η Δ. ΝΣΟΤΡΑΝΙΔΟΤ, Ο άγιος Νεκτάριος ως

παιδαγωγός, έκδ. Φριστιανική Ένωσις «Η Λυχνία»,

Αθήνα 2009.

ΟΜΗΡΟΛΗ΢, Δοκίμιον Επιστολικών ΑΒΡΑΜΙΟ΢ ΟΜΗΡΟΛΗ΢, Δοκίμιον Επιστολικών

Κανόνων Κανόνων, ΢υντεθέν εις χρήσιν των πρωτοπείρων,

έκδ. Ελληνική Συπογραφία, ΢μύρνη 1834.

ΟΝΟΤΥΡΙΑ, «Η αγάπη του αγίου προς τη ΟΝΟΤΥΡΙΑ, μοναχή, «Η αγάπη του αγίου

φύση», Νεκταρίου προς τη φύσιν-πρόδρομος υγιούς

οικολογικού ενδιαφέροντος», Πρακτικά

304
 Διορθόδοξου Μοναστικού ΢υνεδρίου επὶ τη

εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1920) από της

γεννήσεως του αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11

΢επτεμβρίου 1996) με θέμα: Ο Γυναικείος

Μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος, Αθήνα 1998,

σσ. 289-304.

ΠΑΝΗΓΤΡΙΚΟ΢ ΣΟΜΟ΢, ΠΑΝΗΓΤΡΙΚΟ΢ ΣΟΜΟ΢,

Εβδομηκονταπενταετηρίς Εβδομηκονταπενταετηρίς της Ριζαρείου

Εκκλησιαστικής ΢χολής 1844-1919, έκδ. υπό του

καθηγητικού συλλόγου της ΢χολής επί τη

εβδομηκονταπενταετηρίδι αυτής, Αθήνα 1920.

ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Ιστορία ΦΡΤ΢Ο΢ΣΟΜΟ΢ ΠΑΠΑΔΟΠΟΤΛΟ΢,

Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος,

Ιστορία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής: επί

τη εβδομηκονταπενταετηρίδι αυτής, έκδ. Π.Α.

Πετράκου, Αθήνα 1919.

ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός ΑΘΑΝΑ΢ΙΟ΢ Γ. ΠΟΛΙΣΗ΢, Ο Ελληνισμός και η

νεωτέρα Αίγυπτος, τ. 1ος, έκδ. Εταιρία «γράμματα»,

Αλεξάνδρεια - Αθήνα 1928.

ΡΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Εισαγωγή εις την ιστορίαν ΡΑΔΟ΢ ΡΑΔΟΠΟΤΛΟ΢, Εισαγωγή εις την ιστορίαν

της Ελληνικής Κοινότητος Αλεξανδρείας, 1830-1927,

έκδ. Συπογραφείον Κασιμάτη & Ιωνά,

Αλεξάνδρεια 1928.

ΡΑΔΟ΢, Ριζάρειος ΝΙΚΟΛΑΟ΢ ΡΑΔΟ΢, Σα κατά την Ριζάρειον

Εκκλησιαστικήν ΢χολήν από της συστάσεως αυτής,

μετά της εικόνος του ιδρυτού, έκδ. της Ριζαρείου

περιουσίας κατ’ έγκρισιν του επί των

εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως

Τπουργείου, Αθήνα 1891.

ΡΟΤΚΗ΢, Βυζάντιος ΑΡΙ΢ΣΕΙΔΗ΢ ΡΟΤΚΗ΢, Αναστάσιος ΢. Βυζάντιος,

έκδ. Εστία, Αθήνα 1893.

ROCCHI, ΚΑΜΒΟ, Grottaferrata A.ROCCHI, De coenobio Cryptoferratensi eiusque

biblioth. comment., Tuscolo 1893. S. KAMBO,

305
 Grottaferratta e il Monte Cavo, Bergamo 1922, EC,X, σ.

1830-1833, ΘΗΕ 7 (1965), στ. 1060-1061.

΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢, Η ελληνική κοινότητα ΕΤΘΤΜΙΟ΢ ΢ΟΤΛΟΓΙΑΝΝΗ΢, Η ελληνική

κοινότητα του Καΐρου(1856-2001), έκδ. Κότινος Α.Ε.,

Αθήνα 2001.

΢ΣΑΜΑΣΑΚΟ΢, Λεξικόν ΢ΣΑΜΑΣΑΚΟ΢ ΙΨΑΝΝΗ΢, Λεξικόν της νέας

ελληνικής γλώσσης, καθαρευούσης και δημοτικής

και εκ της νέας ελληνικής εις την αρχαίαν, τομ. Γ,

εκδ. « Βιβλιοπορομηθευτική» Ι. ΢ιδηροφάγης &

΢ΙΑ Ο.Ε., Αθήνα 1971.

΢ΣΑΤΡΙΔΗ΢, «΢ωφρόνιος Δ΄ ο Βυζάντιος» ΒΑ΢ΙΛΕΙΟ΢ ΢ΣΑΤΡΙΔΗ΢, «΢ωφρόνιος. Ο Γ’.

Οικουμενικός Πατριάρχης (1863-6). Δ’, Πατριάρχης

Αλεξανδρείας (1870-1899), ο Βυζάντιος», ΘΗΕ 11

(1967), στ. 646-648.

΢ΣΑΤΡΟΠΟΤΛΟ΢, Νεοελληνική ΓΡΗΓΟΓΙΟ΢ ΢ΣΑΤΡΟΠΟΤΛΟ΢, Νεοελληνική

Επιστολογραφία Επιστολογραφία 17ος - 19ος αιώνας, Θεσσαλονίκη

2008, (Διδακτορική Διατριβή).

΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ΚΛΕΟΠΑ΢ ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος

Πενταπόλεως και η Ριζάρειος Πενταπόλεως και η Ριζάρειος Εκκλησιαστική

΢χολή (1894-1908). Η εσωσχολική και εξωσχολική

δράση επί τη βάσει ανέκδοτων αρχειακών πηγών,

έκδ. Ίδρυμα Ριζαρείου Εκκλησιαστικής ΢χολής,

Αθήνα 2008.

΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος ΚΛΕΟΠΑ΢ ΢ΣΡΟΓΓΤΛΗ΢, Ο Άγιος Νεκτάριος

Πενταπόλεως και το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας,

Θεσσαλονίκη 1994 (Διδακτορική Διατριβή).

STRONGYLIS, Saint Nectarios KLEOPAS STRONGYLIS, Saint Nectarios of

Pentapolis' life and works: a historical - critical study,

Durham theses, Durham University, 1994.

http://etheses.dur.ac.uk/5140/

΢ΥΤΡΟΕΡΑ΢, «Η βασιλεία του Όθωνα» ΒΑ΢ΙΛΕΙΟ΢ ΢ΥΤΡΟΕΡΑ΢, «Η βασιλεία του

Όθωνα (1833-1862)», Ελληνική Ιστορία, Εκδοτική

Αθηνών, Αθήνα 2007, σσ. 538-553.

306
ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢, Βυζαντινή επιστολογραφία ΝΙΚΟΛΑΟ΢ Β. ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢, Βυζαντινή

επιστολογραφία ήτοι Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν

φιλολογίαν, τόμος τρίτος, έκδ. Π. Πουρνάρα,

Θεσσαλονίκη 19933.

ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢, «Επιστολογραφία» Ν. Β. ΣΨΜΑΔΑΚΗ΢, «Βυζάντιο-Λογοτεχνία –

Τμνογραφία-επιστολογραφία», ΘΗΕ 3, (1963), στ.

1115-1127.

ΥΕΒΡΨΝΙΑ, «Ο γυναικείος μοναχισμός» ΥΕΒΡΨΝΙΑ, Μοναχή, Καθηγουμένη Ι.Μ.

Κοιμήσεως Θεοτόκου Πανοράματος «Ο γυναικείος

μοναχισμός μέσα από τις επιστολές του Αγίου

Νεκταρίου», Πρακτικά ΚΒ΄ Θεολογικού ΢υνεδρίου

με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο Θαυματουργός,

Προνοία και προεδρία του Παναγιωτάτου

Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ.κ. Παντελεήμονος

του Β’, έκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης,

Θεσσαλονίκη 2002, σσ. 234-245.

ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢, «Πορφύριος Α’» ΝΙΚΟΛΑΟ΢ Λ. ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢, «Πορφύριος. Ο Α’.

Αρχιεπίσκοπος ΢ινά και Ραϊθού (1885-1904)», ΘΗΕ

10 (1965) στ. 557-558.

ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢, «Φρυσόστομος ΢μύρνης» ΝΙΚΟΛΑΟ΢ Λ. ΥΟΡΟΠΟΤΛΟ΢ «Φρυσόστομος ο

Καλαφάτης. Μητροπολίτης Δράμας (1902-1910)

είτα ΢μύρνης (1910-1922). Εθνομάρτυρας», ΘΗΕ

12 (1968), στ. 411-417.

ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Ο γραπτός λόγος» ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΟ΢ Μ. ΥΟΤ΢ΚΑ΢,

Πρωτοπρεσβύτερος, «Ο γραπτός λόγος του Αγίου

Νεκταρίου στη διακονία της Εκκλησίας»,

Πρακτικά Διορθοδόξου Θεολογικού ΢υνεδρίου επὶ

τη εκατονπεντηκονταετηρίδι (1846-1996) από της

γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 21-23

Οκτωβρίου) με θέμα: Ο Άγιος Νεκτάριος ο

Πνευματικός, ο Μοναστικός, ο Εκκλησιαστικός

ηγέτης, Ιερά Μητρόπολις ‘Ύδρας, ΢πετσών,

307
 Αιγίνης, Ερμιονίδος και Σροιζηνίας, Αθήναι 2000,

σσ. 189-200.

ΥΟΤ΢ΚΑ΢, «Κανονική Επιστολή» ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΟ΢ Μ. ΥΟΤ΢ΚΑ΢,

πρωτοπρεσβύτερος, «Γρηγορίου Θαυματουργού η

Κανονική Επιστολή, Εισαγωγή-κριτική έκδοση του

κειμένου-μετάφραση-σχόλια», Ανάτυπο από το

περιοδικό «Εκκλησιαστικός Υάρος» τόμος Ξ’(1978),

Αθήνα 1978.

ΥΟΤ΢ΚΑ΢, Γρηγόριος ο Νεοκαισαρείας ΚΨΝ΢ΣΑΝΣΙΝΟ΢, Μ. ΥΟΤ΢ΚΑ΢, Γρηγόριος ο

Νεοκαισαρείας Επίσκοπος ο Θαυματουργός (Ca.

211/3 – 270/5), Αθήνα 1969, (Διδακτορική Διατριβή).

ΦΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ΢, Λεξικό ΦΡΙ΢ΣΟΥΟΡΟ΢ Γ. ΦΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ΢

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΨΝ Φρηστικό λεξικό της

Νεοελληνικής Γλώσσης, έκδ. Ακαδημία Αθηνών,

Αθήνα 2014.

ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες ΑΝΣΡΗ ΦΑΣΖΗΚΨ΢ΣΑ-ΣΟΥΑΛΙΔΟΤ, «Άγνωστες

επιστολές» επιστολές του Αγίου Νεκταρίου προς την Ιερά

Μονή Βατοπεδίου», Ορθόδοξη Μαρτυρία, 41 (1993),

σσ. 117-127.

ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας ΢ΨΣΟ΢ ΦΟΝΔΡΟΠΟΤΛΟ΢, Ο Άγιος του αιώνα μας

(ο όσιος Νεκτάριος Κεφαλάς) αφηγηματική

Βιογραφία, έκδ. Καινούργια Γη, Αθήνα 1997.

ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική Πατρολογία ΠΑΝΑΓΙΨΣΗ΢ Κ. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, Ελληνική

Πατρολογία, τ. 1, έκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη

20043.

ΦΡΗ΢ΣΟΤ, «Ιωάννης Φρυσόστομος» ΠΑΝΑΓΙΨΣΗ΢ Κ. ΦΡΗ΢ΣΟΤ, «Ιωάννης. Ο Α΄. Ο

Φρυσόστομος», ΘΗΕ 6 (1965) στ. 1170-1192.

308
ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ

ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 1 – ΦΕΙΡΟΓΡΑΥΗ ΕΠΙ΢ΣΟΛΗ

309
Πηγή: ΒΟΛΟΤΔΑΚΗ΢ ΒΑ΢ΙΛΕΙΟ΢, «Μια άγνωστη επιστολή του
Αγίου Νεκταρίου»

310
ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 2 – ΑΥΙΕΡΨ΢Η ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΢ΣΗ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ
΢ΙΜΨΝΟ΢ ΠΕΣΡΑ΢

Πηγή: Ιερά Μονή ΢ίμωνος Πέτρας

311
ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ 3 ΡΗΣΑ ΢ΣΑΤΡΩΝ

ΠΗΓΗ:ΑΠΑΝΣΑ ΑΓΙΟΤ ΝΕΚΣΑΡΙΟΤ, Ρήματα ζωής αιωνίου

312
313