ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

ΜΟΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
( Ο ΡΥΘΜΟΣ, Ο ΧΟΡΟΣ, Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΩΤΑ
ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ: ΚΙΘΑΡΑ, ΑΥΛΟΣ, ΛΥΡΑ ΚΛΠ ΕΠΙ-
ΝΟΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ )
ΣΤ’ ΕΚΔΟΣΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΕΝΗ – ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ

HISTORY OF MUSIC
.
- Ο χορός, που είναι μια τέχνη
που τέρπει και ωφελεί, γιατί παρέ-
χει ότι η μουσική και η γυμναστική,
είναι ελληνικό επιτήδευμα, το ο-
ποίο επινοήθηκε μαζί με το ρυθμό,
τη μουσική και τα πρώτα ρυθμικά
και μουσικά όργανα: κύμβαλα, κρό-
ταλα, κιθάρα, λύρα, αυλός κ.α. επινοή-
θηκαν από τους Κ(ου)ρητες Κρήτες
και από την Κρήτη μετά διαδόθη-
καν σε όλο τον κόσμο.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «Η ΑΘΗΝΑ» 2016

Α’ ΕΚΔΟΣΗ ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΤΤΙΚΗΣ 2000
 2
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΜΟΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
==========

ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ (ΜΑΚΗ) Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Διευθυντή Υπ. Πολιτισμού, συγγραφέα, Προέδρου Συλλόγου
Κρητών Αγίας Παρασκευής, Γ. Γραμματέα Παγκρητίου Ενώσεως)

- Ο χορός, που είναι μια τέχνη που τέρπει και ωφελεί, γιατί πα-
ρέχει ότι η μουσική και η γυμναστική, είναι ελληνικό επιτήδευμα,
που μαζί με το ρυθμό, τη μουσική και τα πρώτα ρυθμικά και μουσικά
όργανα: κύμβαλα, κρόταλα, κιθάρα, λύρα, αυλός κ.α. επινοήθηκαν από
τους Κ(ου)ρητες Κρήτες και από την Κρήτη μετά διαδόθηκαν σε
όλο τον κόσμο.
- Δεν είναι αληθές ότι η λύρα επινοήθηκε στην Ασία (κατ΄άλ-
λους στην Περσία, όπου ονομάστηκε κεμεντζές, κατ’ άλλους στην
Αραβία όπου ονομάστηκε ρεμπάμπ, κατ’ άλλους στην Ινδία όπου ο-
νομάστηκε ράβαστρον κ.α.,), την οποία πήγαν οι Άραβες Σαρακη-
νοί αρχικά στην Ισπανία όπου μετονομάστηκε ρεμπέκ και από εκεί
μετά στην Κρήτη τότε που την κατέλαβαν, όπου μετονομάστηκε
σε λύρα και από εκεί μετά αυτή, όταν οι Βυζαντινοί απελευθέρωσαν
την Κρήτη, πέρασε στη Βυζαντινή αυτοκρατορία.
- Δεν είναι αληθές ότι η κιθάρα προήλθε από το λαούτο στην
Ασία (Περσία) και από εκεί το Μεσαίωνα, μέσω των Αράβων, πήγε
μαζί με το λαούτο στην Ισπανία όπου άλλαξε σχήμα και από εκεί
μετά διαδόθηκε μαζί με το λαούτο σε όλη την Ευρώπη.
 3
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Περιεχόμενα
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ................................................................ 3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ....................................................................................... 5
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ: ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΡΥΘΜΟΥ, ΧΟΡΟΥ, ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ
ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ................................................................................... 5
1. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΡΥΘΜΟΥ, ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩ .... 5
2. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΝΕΥΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ
ΕΓΧΟΡΔΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ (ΑΥΛΟΥ, ΚΙΘΑΡΑΣ ΚΑΙ ΛΥΡΑΣ) ΚΑΙ
ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ................................................................................. 15
3. Ο ΑΠΟΛΛΩΝΑΣ, Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ .................................. 24
4. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΥΟ ΒΡΑΧΙΟΝΕΣ (ΜΠΡΑΤΣΑ, ΤΟΞΑ) ΣΤΟΝ ΕΝΑ ΣΤΑ
ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ- Η ΠΑΝΔΟΥΡΑ > Ο ΤΑΜΠΟΥΡΑΣ ............ 28
5. Η ΘΡΑΚΗ ΚΑΙ Η ΚΡΗΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΦΕΡΗΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΕΦΕΥΡΑΝ ΟΙ ΙΔΑΙΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ Ή
Κ(ΟΥ)ΡΗΤΕΣ > ΚΡΗΤΕΣ .............................................................................. 29
6. ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ............................................................... 34
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ..................................................................................... 36
Η ΚΙΘΑΡΑ (ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ) ........................................................... 36
1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ: ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΚΛΠ ................... 36
2. ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΚΙΘΑΡΕΣ, ΤΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ
ΑΡΧΑΙΑ ......................................................................................................... 39
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ..................................................................................... 48
Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΛΗΚΤΡΟ ................................................. 48
1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ «ΧΕΛΥΣ», Η ΛΥΡΑ ΠΟΥ ΠΑΙΖΕΤΑΙ ΜΕ
ΠΛΗΚΤΡΟ ..................................................................................................... 48
2. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΛΥΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΗΚΤΡΟΥ ..... 49
3. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ «ΛΥΡΑ» .................................................................. 52
4. Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΗΣ ΛΥΡΑΣ ........................... 52
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο ..................................................................................... 54
Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΥΡΑ, ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΤΟΞΩΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ
ΟΡΓΑΝΑ ........................................................................................................ 54
1. ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ ΤΟΞΩΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ....................... 54
2. Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ (ΕΙΔΗ) ΤΩΝ ΤΟΞΩΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ . 54
3.ΠΟΤΕ, ΠΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟ ΠΟΙΟΝ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΕ ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΟ
ΠΡΩΤΟ ΤΟΞΩΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ........................................................ 56
4. ΑΠΟ ΤΗ ΛΥΡΑ ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ (ORPHENICA LYRA) ΣΤΗ
VIHUELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = VIOLA (ΙΤΑΛΙΚΑ) DA MANO/ DA PENOLA ΚΑΙ
ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΣΤΗ VIHUELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = VIOLA (ΙΤΑΛΙΚΑ) DA ARCO = ΤΟ
ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΒΙΟΛΙ......................................................................................... 60
5. Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ .................. 65
6. Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ .......................................................................... 70
 4
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

7. Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΛΥΡΑ ....................................................................... 76

8. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΛΥΡΑ (RUMI KAMANTCHE/ KLASSIK
KAMANTCHEH) ............................................................................................ 80
9. ΟΙ ΛΥΡΕΣ ΔΑΛΜΑΤΙΑΣ, ΡΩΣΙΑΣ, ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, ΣΕΡΒΙΑΣ ΚΛΠ 81
10. ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ΡΕΜΠΑΜΠ ΚΑΙ Ο ΠΕΡΣΙΚΟΣ ΚΕΜΕΝΤΖΕΣ ........ 83
11. ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ LIRA DA GAMBA ΚΑΙ ΤΗ LIRA DA
BRACCIO ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΙ ΙΣΠΑΝΙΚΗ VIOLA DA GAMBA KAI VIOLA DA
BRACCIO, ΚΑΘΩΣ KAI ΣTHN OIKOΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΛΙΟΥ ...................... 87
12. ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΤΟΞΩΤΟ REBEC ........................................... 92
13. ΤΟ ΒΙΟΛΙ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ: ΤΟ ΒΙΟΛΙ, Η ΒΙΟΛΑ, ΤΟ
ΒΙΟΛΟΝΤΣΕΛΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΝΤΡΑΜΠΑΣΟ .................................................. 93
14. Η ORPHENICA LYRA, Η GUITAR(A) ΚΑΙ Η VIHUELA / VIOLA
.................................................................................................................... 100
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο ................................................................................... 107
ΑΝΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ...................................... 107
1. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ ΕΙΝΑΙ ΑΣΧΕΤΗ ΜΕ ΤΗ
ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΣΙΑ ................. 107
2. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΤΟ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ ΕΙΝΑΙ ΑΣΧΕΤΗ ΜΕ ΤΗ
ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΑΣΙΑ,
ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΕΦΕΡΑΝ ΟΙ ΑΡΑΒΕΣ ΣΑΡΑΚΙΝΟΙ ΑΡΧΙΚΑ ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ
ΟΠΟΥ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΡΕΜΠΕΚ ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΟΤΑΝ ΤΗΝ
ΚΑΤΕΛΑΒΑΝ, ΟΠΟΥ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΛΥΡΑ, ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΜΕΤΑ ΠΕΡΑΣΕ
ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ .......................................................................................... 115
3. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ ΗΤΑΝ
ΤΟ ΑΥΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ - ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ............ 126
4. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ, Η ΚΙΝΑΡΑ ΚΑΙ Η ΑΡΠΑ
ΗΤΑΝ ΤΟ ΑΥΤΟ ΜΟΥΣΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ......................................................... 130
5. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΛΛΑ
ΤΟΞΩΤΑ ΚΑΤΑΓΟΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΝΔΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ..... 131
6. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΩΝ
ΤΟΥΡΚΩΝ ................................................................................................... 134
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ................................................................................. 140
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ: .......................................................................... 140
 5
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ: ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΡΥΘΜΟΥ, ΧΟ-
ΡΟΥ, ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ

1. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΡΥΘΜΟΥ, ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡ-

ΓΑΝΩ

Ο χορός αφενός είναι μια τέχνη που τέρπει και ωφελεί, γιατί
παρέχει ό,τι η μουσική, καθώς και ό,τι η γυμναστική και αφετερου
είναι ελληνικό επιτήδευμα, το οποίο , όπως θα δούμε πιο κάτω να
λένε οι αρχαίοι συγγραφείς, επινοήθηκε μαζί με το ρυθμό, τη μου-
σική και τα πρώτα ρυθμικά και μουσικά όργανα: κύμβαλα, τκιθάρα,
λύρα, αυλό κ.α. στην Κρήτη από τους Κ(ου)ρήτες, τους πρώτους
κατοίκους της Κρήτης και από εκεί μετά διαδόθηκαν σε όλο τον
κόσμο.
«Θέλεις ν' αφήσης, αγαπητέ μου, αυτάς τας ύβρεις και να μ' ακούσης να σου ομιλήσω
περί ορχήσεως και δια τα καλά της και να σου αποδείξω ότι δεν είνε μόνον τερπνή, αλλά και
οφελεί τους θεατάς, να σου παραστήσω πως τους μορφώνει και τους διδάσκει και πως ρυθ-
μίζει τας ψυχάς των, γυμνάζουσα αυτάς δι' ωραίων θεμάτων και εξαίρετων ακουσμάτων και
επιδεικνύουσα μίαν ωραίαν αρμονίαν μεταξύ ψυχής και σώματος; Το ότι η όρχησις εκτελεί
πάντα ταύτα με μουσικήν και ρυθμόν, δεν είνε λόγος δια να κατακριθή, αλλά μάλλον να επαι-
νεθή.» (Λουκιανός, «Περί ορχήσεως» 6,μτφ Ι. Κονδυλάκης)
«Διότι ο μεν Όμηρος, αναφέρων τα πλέον ευχάριστα και ωραιότερα των πραγμάτων,
τον υπνον, την ερωτικήν απόλαυσιν, το άσμα και τον χορόν, μόνον τον τελευταίον ωνόμασεν
αμύμονα (άμεπτον). Ως λέγει, η τέρψις γεννάται εκ της μουσικής, και τα δύο δε ταύτα είνε η-
νωμένα εις τον χορόν, το γλυκερόν άσμα και η αμύμων (άμεπτος) όρχησις»· (Λουκιανός «Περί
ορχήσεως», 23 μτφ Ι. Κονδυλάκης)
«Ελληνικόν δ´ άρα και τούτ´ ην εν τοις πάνυ παλαιὸν επιτήδευμα, ενόπλιος όρχησις
ἡ καλουμένη πυρρίχη, ειτ´ Αθηνάς πρώτης επί Τιτάνων αφανισμώ χορεύειν και ορχείσθαι
συν τοις όπλοις ταπινίκια υπό χαράς αρξαμένης, είτε παλαίτερον έτι Κουρήτων αυτήν κα-
ταστησαμένων, ότε τον Δία τιθηνούμενοι θέλγειν εβούλοντο κτύπῳ τε όπλων και
κινήσει μελών ενρύθμῳ καθάπερ ο μύθος έχει. Δηλοί δε και τούτου την αρχαιότητα ως
επιχωρίου τοις Έλλησιν Όμηρος πολλαχή μεν και άλλη, μάλιστα δ´ εν ασπίδος κατασκευή, ήν
Αχιλλεί δωρήσασθαί φησιν Ήφαιστον. Υποθέμενος γάρ εν αυτή δύο πόλεις την μεν ειρήνη
κοσμουμένην, την δε πολέμῳ κακοπαθούσαν, εν η την αμείνω καθίστησι τύχην εορτάς ποιών
και γάμους και θαλίας ώσπερ εικος και ταύτα λέγει· Κούροι δ´ ορχηστήρες εδίνεον· εν δ´ άρα
τοίσιν Αυλοί φόρμιγγές τε βοήν έχον· αι δε γυναίκες Ιστάμεναι θαύμαζον επί προθύροισιν
 6
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

εκάστη. Καὶ αύθις έτερον εν αατή λέγων διακεκοσμήσθαι Κρητικὸν ηιθέων τε και παρθένων
χορὸν ώδε είρηκεν· Εν δε χορὸν ποίκιλλε περικλυτός αμφιγυήεις, Τω ίκελον οίόν ποτ´ ενί
Κνωσσώ ευρείῃ Δαίδαλος ήσκησεν καλλιπλοκάμῳ Αριάδνη… .(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς
«Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Λογος 7,72)

Α. Ο ΧΟΡΟΣ, Ο ΡΥΘΜΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ - ΡΥΘ-

ΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ Κ(ΟΥ)ΡΗΤΕΣ >
ΚΡΗΤΕΣ

Οι αρχαίοι συγγραφείς, βλέπε ενδεικτικά: Διονύσιος Αλικαρ-

νασσέας («Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Λόγος 2ος LXIΧ, 5 και Λόγος
7,72), Πλάτων (Νόμοι Ζ 795 – 797), Στράβων (10.5 ΙΙΙ 8 και 10 ΙV
16), Διόδωρος Σικελιώτης (5.65), Πολυδεύκης Ιούλιος (Pollux «Ο-
νομαστικό Λεξικό») , Ευριπίδης («Βάκχαι» αντιστροφή β΄, στ. 120-
134) κ.α., αναφέρουν ότι ο χορός, ο ρυθμός και τα πρώτα ρυθμικά
και μουσικά όργανα με τη μουσική, τους είναι ελληνική επινόηση και
μάλιστα Κρητική, τα οποία είχαν βρει και διδάξει πρώτοι οι Κου-
ρήτες στην Κρήτη.
Οι Κουρήτες, απ΄όπου μετά και με σύντμηση βγήκε η ονομασία
Κ(ου)ρήτες > Κρήτες, στα αρχαία κείμενα λέγονταν οι νέοι και νέες
(= οι κούροι και οι κόρες, τα κοράσια) και ειδικότερα νεοσύλλεκτοί
στρατιώτες των Ιδαίων Δακτύλων (πρώτων κατοίκων της Κρήτης),
τους οποίους είχε προσλάβει η μάνα του Δία, η θεά Ρέα, προκειμένου
να την επικουρήσουν κατά τη γέννα του γιού της Δία και συνάμα να
τον φρουρούν και να τον επικουρούν κατά την ανατροφή του στο
Δικταίο άντρο της Κρήτης. Θέλοντας, λέει, οι Κουρήτες από τη μια
να παίξουν με το Δία όταν ήταν βρέφος στο Δικταίο άντρο και από
την άλλη να σκεπάσουν με το ποδοβολητό και τις ιαχές τους τα κλά-
ματά του βρέφους Δία από το αυτί του παιδοκτόνου πατέρα του, γύρ-
ναγαν γύρω από το μικρό Δία ένοπλοι και συνάμα κτυπώντας με τα
ξίφη ή τα δόρατά τους ο ένας την περικεφαλαία ή την ασπίδα του
άλλου , κάνοντας τάχα μου ότι διεξάγουν μάχη.
Ακολούθως ένας από τους Κουρήτες, ο Πύρριχος, μετέτρεψε
πρώτος στον κόσμο κάποια από τα ρυθμικά βήματα-κινήσεις των
Κουρητών σε χορό και ως εξ αυτού ο πρώτος χορός που επινοήθηκε
ονομάστηκε «Πυρρίχη» από το όνομα του. Επίσης ένας άλλος από
τους Κουρήτες, ο Τελεσίας, δημιούργησε ένα άλλο τέτοιο χορό που
πήρε το όνομά του και ο οποίος ήταν η καλούμενη «Τελεσιάς». Επί-
σης ο Κουρήτης Πύρριχος ήταν εκείνος που πρώτος στον κόσμο δη-
μιούργησε μουσικό – ρυθμικό όργανο, τα κύμβαλα.
Το κύμβαλο, ως γνωστό, είναι είδος κρουστών μουσικών οργά-
νων που αποτελούνται από δυο ορειχάλκινους κοίλους δίσκους ως
οι ασπίδες που έκρουαν οι Κουρήτες με τα δόρατα και τα ξίφη τους
 7
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

κατά την ανατροφή του Δία και οποίοι παράγουν ήχο είτε όταν
κρούονται μεταξύ τους είτε όταν τους χτυπάμε με άλλο αντικείμενο.
Τα μεγάλα κύμβαλα σήμερα λέγονται και πιατίνια, τα οποία μαζί με
τα τύμπανα αποτελούν το μουσικό όργανο drums
Ακολούθως αφενός ο ρυθμός – μουσική και ο χορός διαδόθη-
καν από την Κρήτη σε όλο τον κόσμο, αρχικά στους Σπαρτιάτες, μετά
στους Ρωμαίους κ.α. και αφετέρου επινοήθηκαν και οι μη ενόπλιοι
χοροί.

Επίσης στην Κρήτη, όπως θα δούμε πιο κάτω να μας λένε πάντα
οι αρχαίοι συγγραφείς, ο Κρητικός θεός Απόλλωνας εν ζωή, ο μετά
θάνατο ανακηρυχθείς θεός και γιος του Δία, βρήκε στην Κρήτη
αρχικά το τόξο και μετά από αυτό την κιθάρα (το πρώτο έγχορδο
μουσικό όργανο) με τη μουσική της. Η κιθάρα και το τόξο, ως γνω-
στόν, γίνονται από χορδές) και ένα καμπύλο τόξο και γι αυτό οι
αρχαίοι τα δυο αυτά όργανα τα λέγανε είτε «καμπύλα ή αγκύλα ή
παλίντονα τόξα» είτε «έγχορδα όργανα».
Συνάμα και πάλι στη Κρήτη η Μινωίδα (Κρητικιά) Αθηνά, η
αδελφή του Απόλλωνα και μετά θάνατο ανακηρυχθείσα θεά και κόρη
του Δία, βρήκε στην Κρήτη τον αυλό (το πρώτο μουσικό πνευστό
όργανο) και τη μουσική του, τον οποίο κατασκεύασε από καλάμι.
Συνάμα και πάλι στη Κρήτη ο Κρητικός Ερμής, ο αδελφός του
Απόλλωνα και μετά θάνατο ανακηρυχθείς θεός και γιος του Δία,
βρήκε τη λύρα και τη μουσική της. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω)

Και το ότι ο χορός, αλλά και η μουσική, λένε οι αρχαίοι συγ-

γραφείς, είναι ελληνικό επιτήδευμα και δη Κρητικό ή ότι οι Κ(ου)ρή-
τες > Κρήτες είναι οι αυτοί που βρήκαν και δίδαξαν πρώτοι το χορό
κ.α. είναι κάτι που προκύπτει και από το ότι αφενός αρχαιότερη μαρ-
τυρία που υπάρχει για το χορό είναι αυτή του Ομήρου (Σ 590 – 605),
όπου αναφέρεται ότι ο Ήφαιστος είχε σχεδιάσει στο κάτω μέρος της
ασπίδας του Αχιλλέα ένα χορό όμοιο μ’ εκείνο που κάποτε στην
Κνωσό είχε συνθέσει ο Δαίδαλος στην καλλιπλόκαμο Αριάδνη, την
κόρη του Μίνωα, και ο οποίος αποτύπωνε τα βήματα για να μπουν
Αριάδνη και Θησέας στο Λαβύρινθο, και αφετέρου οι λέξεις των Ρω-
μαίων Salli, Saltus, salire, Chorus κ.α. είναι εννοιολογική μετάφραση
των ελληνικών λέξεων: Κούροι/Κουρήτες, πηδήματα (βήματα χο-
ρού, πηδηκτοί χοροί), χορός, χορεύω… κ.α.
 8
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ρωμαϊκό ανάγλυφο (Γλυπτοθήκη Ny Carlsberg)

με τους Κουρήτες να κρούουν τις ασπίδες με τα
ξίφη τους και τη Ρέα να νανουρίζει το Δία στο Δι-
κταίο άντρο.
«Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν
εις Κρήτη, οπηνίκα τον Δία εγκυμονούσα ετύγ-
χανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης Δία και
τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και ταις
Μελισσέως παισί νύμφαις, Αδραστεία τε και
Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της Α-
μαλθείας γάλακτι, οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω
άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις δόρασι τας
ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φω-
νής ο Κρόνος ακούση.Ρέα δε λίθον σπαργανώ-
σασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννη-
μένον παίδα». (Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7)

Και το ότι ο ρυθμός, η μουσική και τα πρώτα μουσικά όργανα:

κιθάρα, λύρα, αυλός κ.α. είναι πράγματι ελληνικής επινόησης προ-
κύπτει και από το ότι:
Α) Τα ονόματά τους είναι διεθνείς ελληνικές λέξεις, πρβ:
λατινικά: música, kithara, lyra, aulós-diablo…
αγγλικά: music, guitar, lyre, diablos….chorus, choreography,
chorographer, choral group, choir, orchitic, orchestra,
γαλλικά: musique, cithara / quitare, lyre, aulos, ….. chouer,
chorale, chorégraphie, orchisi, orchestre, choeur…
Β) Τα ελληνικά αρχαιολογικά μουσικά ευρήματα είναι από τα
αρχαιότερα του Κόσμου. Για παράδειγμα αρχαιότερη απεικόνιση κι-
θάρας είναι αυτή στη λίθινη σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας Κρήτης
(Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου), 1600 π.Χ., στην οποία ένας
μουσικός παίζει 7χορδη κιθάρα, ένας άλλος αυλό κ.α.
Γ) Στην Κρήτη ήκμασε ο πρώτος αξιόλογος πολιτισμός επι γης,
ο Μινωικός.
( Περισσότερα, σχετικά με το χορό, βλέπε στο βιβλίο:
«Ο ΧΟΡΟΣ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ κ.α.) Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ )

ΑΡΧΑΙΕΣ ΠΗΓΕΣ
1) Ο Διονύσιος Αλικαρνασσεύς στη «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία»
(Λόγος 2, LXI, 2 - LXΧ, 3-5 και Λόγος 7,72) αναφέρει συγκεκριμένα
ότι ο χορός είναι ελληνικό επιτήδευμα, τον οποίον είχαν βρει πρώτοι
οι Κουρήτες στο «ιερόν άντρον» στο «Δικταίον όρος» της Κρήτης,
όταν ανέτρεφαν εκεί το Δία. Αναφέρει επίσης ότι οι Ρωμαίοι πήραν
το χορό από τους Κουρήτες κ.α., κάτι που αποδεικνύεται αι από το
ότι οι λέξεις των Ρωμαίων Salli, Saltus, salire, Chorus κ.α. είναι
 9
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

εννοιολογική μετάφραση των ελληνικών λέξεων: Κούροι/Κουρήτες,

πηδήματα (βήματα χορού, πηδηκτοί χοροί), χορός, χορεύω πρβ:
«Ελληνικόν δ´ άρα και τούτ´ ην εν τοις πάνυ παλαιὸν επιτήδευμα, ενόπλιος όρχησις
ἡ καλουμένη πυρρίχη, ειτ´ Αθηνάς πρώτης επί Τιτάνων αφανισμώ χορεύειν και ορχείσθαι
συν τοις όπλοις ταπινίκια υπό χαράς αρξαμένης, είτε παλαίτερον έτι Κουρήτων αυτήν κα-
ταστησαμένων, ότε τον Δία τιθηνούμενοι θέλγειν εβούλοντο κτύπῳ τε όπλων και
κινήσει μελών ενρύθμῳ καθάπερ ο μύθος έχει. Δηλοί δε και τούτου την αρχαιότητα ως
επιχωρίου τοις Έλλησιν Όμηρος πολλαχή μεν και άλλη, μάλιστα δ´ εν ασπίδος κατασκευή, ήν
Αχιλλεί δωρήσασθαί φησιν Ήφαιστον. Υποθέμενος γάρ εν αυτή δύο πόλεις την μεν ειρήνη
κοσμουμένην, την δε πολέμῳ κακοπαθούσαν, εν η την αμείνω καθίστησι τύχην εορτάς ποιών
και γάμους και θαλίας ώσπερ εικος και ταύτα λέγει· Κούροι δ´ ορχηστήρες εδίνεον· εν δ´ άρα
τοίσιν Αυλοί φόρμιγγές τε βοήν έχον· αι δε γυναίκες Ιστάμεναι θαύμαζον επί προθύροισιν
εκάστη. Καὶ αύθις έτερον εν αατή λέγων διακεκοσμήσθαι Κρητικὸν ηιθέων τε και παρθένων
χορὸν ώδε είρηκεν· Εν δε χορὸν ποίκιλλε περικλυτός αμφιγυήεις, Τω ίκελον οίόν ποτ´ ενί
Κνωσσώ ευρείῃ Δαίδαλος ήσκησεν καλλιπλοκάμῳ Αριάδνη… .(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς
«Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Λογος 7,72)
«Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν αποφαίνουσιν εκ τῶν Ελληνικών παραδειγμά-
των ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω του Κρητὸς καὶ τῆς Λυκούργου του Λακεδαιμονίου
σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τρα-
φήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το
ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν·
ο δε Λυκούργος εις Δελφούς αφικνούμενος υπό του Απόλλωνος έφη διδάσκεσθαι την νομο-
θεσίαν ……………………………. Παρέζωσται δ´ έκαστος αυτών ξίφος και τη μεν δεξιά χειρὶ
λόγχην ἢ ῥάβδον ἤ τι τοιούθ´ έτερον κρατεί, τη δ´ ευωνύμῳ κατέχει πέλτην Θρᾳκίαν· ἡ δ´
εστί ῥομβοειδεί θυρεώ στενωτέρας έχοντι τας λαγόνας εμφερής, οίας λέγονται φέρειν οι τα
Κουρήτων παρ´ Έλλησιν ἐπιτελούντες ιερά. Και εἰσιν οι Σάλιοι κατά γουν την εμήν γνώμην
Ελληνικώ μεθερμηνευθέντες ονόματι Κουρήτες, ὑφ´ ημών μεν επί της ηλικίας ούτως ωνομα-
σμένοι παρά τους κούρους, υπό δε Ρωμαίων επί της συντόνου κινήσεως. Το γάρ εξάλλεσθαί
τε και πηδάν σαλίρε ὑπ´ αυτών λέγεται. από δε της αυτής αιτίας και τους άλλους άπαντας
ορχηστάς, επει καν τούτοις πολύ το άλμα και σκίρτημα ένεστι, παράγοντες από των σαλίων
τούνομα σαλτάτωρας καλούσιν. Κινούνται (οι Ρωμαίοι χορευτές) γαρ προς αυλὸν εν ρυθμώ
τας ενοπλίους κινήσεις τοτὲ μεν ομού, τότε δε παραλλὰξ και πατρίους τινὰς ύμνους άδουσιν
άμα ταις χορείαις. χορείαν δε και κίνησιν ενόπλιον και τον εν ταις ασπίσιν ἀποτελούμενον
υπό των εγχειριδίων ψόφον, ει τι δει τοις αρχαίοις τεκμηριούσθαι λόγοις, Κουρήτες ήσαν οι
πρώτοι καταστησάμενοι. Τον δε περί αυτών μύθον ουέὲν δέομαι προς εἰδότας ὀλίγου δειν
πάντας γράφειν» (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λόγος 2 LXI, 2 -
LXΧ, 3-5).
2) Ο Ευριπίδης ( «Βακχαι» Πάροδος, αντιστροφή β΄, στ. 120-
134) αναφέρει επακριβώς ότι ο Δίας γεννήθηκε σε άντρο της Κρήτη
και εκεί οι Κουρήτες και οι Κορυβαντες τον «άρπαξαν και τό 'σμιξαν
με τους χορούς τους», πρβ: «Ώ των Κουρητών κατοικία, της Κρήτης θεο-
τικά βουνά, σεις που το Δία γεννήσατε ! Μες στις σπηλιές σας τούτο εδώ το
τσέρκι με το τανυστό τουμπανοπέτσι μιά φορά μου βρήκαν οι Κορύβαντες,πού
'χουν τα κράνη τρίκορφα·και μπλέξανε το βρόντο του, μες στη βακχεία τους
τη σφοδρή, με τη γλυκόλαλη πνοή απ' τους αυλούς τους φρυγικούς, και μες
στα χέρια τό 'βαλαν της Ρέας της μάνας να βαρεί με των βακχών τα ευάν ευοί
 10
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

κ' οι μανιασμένοι οι Σάτυροι της θεάς μητέρας το άρπαξαν και τό 'σμιξαν με

τους χορούς τους ταχτικούς στα Δίχρονα που κάνει ο Διόνυσος χαρά. (ΕΥΡΙ-
ΠΙΔΗ ΒΑΚΧΑΙ, Πάροδος, αντιστροφή β΄, στ. 120-134 Μετάφραση Παντελή
Πρεβελάκη)
3) Ο Στράβωνας αναφέρει επακριβώς ότι ο Κουρήτης της Κρή-
της Πύρριχος βρήκε το χορό Πυρρίχη και ο Κουρήτης Τελέσιος το
χορό Τελεσιάς και επίσης ότι οι Λακεδαιμόνιοι διδάχτηκαν το χορό,
το ρυθμό και τους παιάνες από τον Κρητικό Κουρήτη Πύρριχο», πρβ:
«Να ασκούν (οι νέοι της Κρήτης) επίσης την τοξοβολία και τον ένοπλο
χορό, που βρήκαν πρώτοι και έδειξαν οι Κουρήτες και ο οποίος έπειτα ονομά-
στηκε Πυρρίχη από το όνομα αυτού που τον οργάνωσε. Έτσι το παιγνίδι δεν
ήταν άσχετο με πράξη χρήσιμη στον πόλεμο. Επίσης στα τραγούδια τους χρη-
σιμοποιούν κρητικούς ρυθμούς που είναι πολύ γρήγοροι και τους βρήκε ο Θά-
λης. Ορίστηκε επίσης να φοράνε στρατιωτικά ρούχα και υποδήματα. Τα όπλα
εξάλλου θεωρούνται τα καλύτερα δώρα». (Στράβων 10 ΙV 16).
«Η δε ενόπλιος όρχησις στρατιωτική, και η πυρρίχη δηλοί και ο Πύρρι-
χος, ον φασιν ευρετήν είναι της τοιαύτης ασκήσεως των νέων και τα στρατιω-
τικά» (Στράβων, 10.5 ΙΙΙ 8).
«Τον χορό που συνηθίζουν στη Λακεδαίμονα, τους ρυθμούς, τους
παιάνες που τραγουδάνε σύμφωνα με τους κανονισμούς τους, καθώς και
πολλά ακόμη έθιμά τους τα λενε οι ίδιοι Κρητικά, ωσάν να έρχονται από ε-
κεί…». (Στράβων Ι, IV, 18 C 471)
«Στην Κρήτη δεν υπήρχαν μόνο αυτά αλλά και τελετουργίες για το Δία
με οργιαστική λατρεία και με διακόνους, ωσάν αυτούς που βρίσκονται στην
υπηρεσία του Διονύσου, δηλαδή Σάτυροι. Τους έλεγαν Κουρήτες και ήταν νέοι
άνθρωποι που απέδιδαν ένοπλη κίνηση με χορευτικό βήμα, παρασταίνοντας
τον μύθο της γέννησης του Δία, όπου παίζουν τον Κρόνο που συνήθιζε να
καταπίνει τα παιδιά του, μόλις γεννιούνταν, και τη Ρέα να παλεύει να κρύψει
τους πόνους της γέννας, να γεννάει το παιδί και να το κρύβει προσπαθώντας
να γλιτώσει τη ζωή του με κάθε τρόπο. Λένε ότι γι αυτό πήρε βοηθούς τους
Κουρήτες, που με τα τύμπανα και με παρόμοιους ήχους, με ένοπλο
χορό και θόρυβο περιστοίχιζαν τη θεά και τρόμαξαν τον Κρόνο, ώστε να
πάρουν το παιδί. Κουρήτες, λοιπόν, ονομάστηκαν, είτε επειδή ήταν νέοι
, δηλαδή «κούροι», και πρόσφεραν αυτήν την υπηρεσία είτε επειδή
«φρόντισαν τη νιότη» του Δία. Υπάρχουν και οι δυο εκδοχές.». (ώσθ’ οι
Κουρήτες ήτοι δια το νεοι και κόροι όντες υπουργείν ή δια το κουροτροφείν
τον Δία (λεγεται γαρ αμφοτέρως). ( Στράβων 10.ΙΙΙ,11 C 469, μετάφραση Εκ-
δόσεις «Κάκτος»).
4) Ο Παυσανίας αναφέρει επακριβώς ότι στη Λακεδαίμονα υ-
πήρχε η πόλη Πύρριχος, που πήρε το όνομα αυτό από το ότι ιδρύ-
θηκε είτε από τον Πύρριχον των καλλούμενων Κουρητών είτε από το
γιο του Αχιλλέα, τον (Νεοπτόλεμο, τον καλούμενο) Πύρρο: «Πύρρι-
χος εν μεσογαίᾳ. το δε όνομα τη πόλει γενέσθαι φασὶν από Πύρρου του Αχιλ-
λέως, οι δε είναι θεόν Πύρριχον των καλουμένων Κουρήτων….». (Παυσανίας,
Λακωνικά 25, 1-3).
 11
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Υπενθυμίζεται ότι άλλος χορός ήταν η Πυρρίχη = ο πρώτος χο-

ρός που επινοήθηκε από τον Κουρήτη Πύρριχο και άλλο Πυρρήχιος
χορός = άλλος νεότερος χορός, τον οποίο επινόησε ο γιος του Αχιλ-
λέα, ο Νεοπτόλεμος ο πυρός (= ο ξανθός, ως η φωτιά), καθώς λέει
ο Λουκιανός στο «Περί ορχήσεως».
5) Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5.65 κ.α.) αναφέρει ότι οι Κουρή-
τες ήταν οι πρώτοι που εισηγήθηκαν τη συναναστροφή, τη συμβίωση
και ευταξία μεταξύ των ανθρώπων, αλλά ήταν και οι πρώτοι που α-
νακάλυψαν επίσης τα ξίφη, τα κράνη και τους πολεμικούς χορούς,
άρα οι Κρήτες είναι αυτοί που έθεσαν τα θεμέλια του πολιτισμού,
πρβ:
«Μετά τους Ιδαίους Δακτύλους έγιναν οι Κουρήτες, … Καθώς διακρινό-
ταν για τη σύνεσή τους, έδειξαν στους ανθρώπους πολλά χρήσιμα πράγματα,
διότι πρώτοι αυτοί συγκέντρωσαν τα πρόβατα σε κοπάδια, εξημέρωσαν τα
υπόλοιπα είδη ζώων, ανακάλυψαν τη μελισσοκομία, εισηγήθηκαν την τέχνη
του κυνηγίου, εισηγήθηκαν τη συναναστροφή και τη συμβίωση μεταξύ
των ανθρώπων, αλλά ήταν και οι πρώτοι που δίδαξαν την ομόνοια και
κάποια ευταξία στην κοινωνική ζωή. Ανακάλυψαν επίσης τα ξίφη, τα κράνη
και τους πολεμικούς χορούς. Λένε πως σ’ αυτούς παρέδωσε το Δία η Ρέα,
κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο, και κείνοι τον πήραν και τον ανέθρε-
ψαν…... (Διόδωρος Σικελιώτης 5,65, μετάφραση Εκδόσεις «Κάκτος»)
6) Ο ρήτορας, συγγραφέας και φιλόσοφος Δίων ο Χρυσόστο-
μος (40 – 120 μ.Χ.), αναφέρει ότι η ενόπλιος όρχηση ονομαζόταν
«κουριτική» και ήταν επιχώρια των Κρητών: «Μηριόνη, τάχα κέν σε καὶ ορ-
χηστήν περ εόντα / έγχος ἐμὸν κατέπαυσε διαμπερές, ει ς΄ έβαλόν περ./ ἢ σὺ οίει άλλην τινὰ
{λέγειν} επίστασθαι τον του Μόλου υιόν,/ ἀριθμούμενον εν τοις αρίστοις των Αχαιών, ἢ την
ενόπλιον, την Κουρητικήν, ήπερ ην ἐπιχώριος τοις Κρησίν, την οξείαν και ελαφρὰν κίνησιν /
προς το διακλίναι και φυλάξασθαι ρᾳδίως το βέλος» (Δίωνος του Χρυσόστομου Λόγοι, «Περί
βασιλείας», ΙΙ Β, 60-61, Dio Chrysostom, Orationes J. de Arnim, Ed.)
7) Ο Ιούλιος Πολυδευκης (γραμματικός και λεξικογράφος του
2ου αι. μ.Χ., γνωστός ως Pollux) αναφέρει ότι δυο είναι οι ενόπλιοι
χοροί, η Πυρρίχη και η Τελεσιάς και αυτούς τους οργάνωσαν δυο
επώνυμοι Κρήτες ορχηστές, ο Πυρρίχος και ο Τελεσίος, πρβ: «Είδη δε
ορχημάτων, εμμέλεια, τραγική, κόρδακες, κωμικοί, σικιννίς, σατυρική. Ενό-
πλιοι ορχήσεις, πυρρίχη τε, καὶ τελεσίας, ἐπώνυμοι δύο Κρητών ορχηστών,
Πυρρίχου τε καὶ Τελεσίου. εκαλεῖτο δε τι και ξιφισμός, και ποδισμός, και διαρ-
ρικνούσθαι, όπερ ην το την οσφὺν φορτικώς περιάγειν. Ην δε και κώμος ειδος
ορχήσεως. Και τετράκωμος, Ηρακλέους ιερά, και πολεμική. Ην δε και κωμα-
στική, μάχην και πληγάς έχουσα…..(Pollux = Πολυδεύκης Ιούλιος «Ονομα-
στικό Λεξικό»)
8) Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (Φυσική Ιστορία 7. 204). αναφέ-
ρουν ότι οι Κουρήτες της Κρήτης Πύρριχος και Τελεσίας βρήκαν τους
πρώτους χορούς που ήταν ενόπλιοι:
«Ενόπλιοι ορχήσεις, πυρρίχη τε, και τελεσίας, επώνυμοι δύο Κρητών
ορχηστών, Πυρρίχου τε και Τελεσίου. εκαλείτο δε τι και ξιφισμός, και
 12
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ποδισμός, και διαρρικνούσθαι, όπερ ην το την οσφύν φορτικώς περιάγειν. Ην

δε και κώμος ειδος ορχήσεως. …..(Pollux = Πολυδεύκης Ιούλιος «Ονομαστικό
Λεξικό»)
«Οι Κουρήτες δίδαξαν τον ένοπλο χορό Πυρρίχιο, στην Κρήτη» (Πλίνιος
ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία 7. 204).
9) Ο Ολλανδός περιηγητής-κατάσκοπος Dapper Olfert (1636-
1689) στο βιβλίο «Description exacte des isles de l'Archipel» 1688
(που μεταφράστηκε στα ελληνικά το 1705 από το Βερνάρδο Μα-
νουήλ με τον τίτλο «Ακριβής περιγραφή της Κρήτης» του Α.Ο. Δά-
περ), σχετικά με το χορό και τους Κρήτες, αναφέρει τα εξής:<< Όρχησις
Πυρρίχη: Εγυμνάζοντο δε (οι Κρήτες) εκ νεαράς των ηλικίας ου μόνο την τοξευτικήν, αλλά και
κάποιον χορόν, τον οποίον εχόρευον συγκρούοντες τα όπλα των προς αλλήλους, ως να ερ-
ρίθμιζον με τούτο τα βήματά των. Εκαλείτο δ’ ο χορός ούτος Πυρρίχη όρχησις, της οποίας
νομίζουσι ότι ούτοι αυτοί εστάθησαν οι εφευρεταί, καθώς αναφερουσιν ο Διόδωρος, Διονύ-
σιος ο Αλικαρνασεύς και ο Πλίνιος: «Ασκείν δε και τοξική και ενόπλω ορχήσαι, ην καταδίξαι
Κουρήτα πρωτον, ύστερον δε συνταξαντα και την κληθήσαν υπ αυτού Πυρρίχην» (Στραβ.) ….
Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι εδίδαξαν πρωτοι εις τους ανθρώπους την χρήση του πυρός, καθώς και την
φύσιν του χαλκού και του σιδήρου, και τον τρόπο του να τα εργάζονται. Ούτω μαρτυρεί και ο
Στράβων, ότι αυτοί πρώτοι εργάσθηκαν τον σίδηρον και εδίδαξαν το να εκτείνωσι με τα σφυ-
ρία. Ομοίως και ο Πλίνιος διηγείται κατά τον Ησίοδον, ότι πρώτοι ούτοι εδίδαξεν εις τους
ανθρώπους την γνώσιν του Σιδήρου και τον τρόπον να τον μεταχειρίζονται. …….. Μετά τούτο
οι Κουρήτες, επινοήσαντες τον τρόπον του φυλλάτειν και τρέφει τα ποίμνια….. Εγυμνάζοντο
πολύ εις την θηρευτικήν και εις την τοξευτικήν, των οποίων ήσαν οι εφευρέται., ομοίως και των
βελών. Εισήγαγον εις τον κόσμον τας κοινάς συνελεύσεις και τα συμπόσια, και εφεύρον τας
σπάθας και τας μαχαίρας, τας περικεφαλαίας και τα περικαλύμματα της κεφαλής, και την Πυρ-
ρίχην όρχησιν, την οποία χορεύουσιν και την σήμερον με γυμνά σπαθια……. Τέλος ο Διόδω-
ρος αναφέρει ότι οι Δάκτυλοι εφεύρον την Μουσικήν. Ούτοι ιδιοποιούνται ομοίως την εφεύρε-
σιν των χαρακτήρων και των γραμμάτων, τα οποία ωνόμασαν Φοινίκεια, επειδή το πάλαι τα
έγραφον επάνω εις τα φύλλα της Φοινίκης.>> («Ακριβής περιγραφή της Κρήτης», μεταφρα-
σθείσα από την Φλαμανδικήν εις την Γαλλικήν Διάλεκτον κατά το 1705 παρα του Δ.Ο Δαπερ
Μ.Δ. και μεταφρασθείσα στην Ελληνικήν παρά του Μ. Βεναρδου του Κρητός»)

Β. ΤΟ ΠΕΡΙΦΗΜΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΔΙΟΣ Ή ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ

Σπήλαιο Διός ή Δικταίο Άντρο λέγεται το σπήλαιο στο όρος Δί-

κτη της Κρήτης, βρίσκεται άνωθεν του σημερινού χωριού Ψυχρό
στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης, όπου σύμφωνα με τους αρχαίους
συγγραφείς:
1. Η Θεά Ρέα γέννησε το θεό Δία και επίσης τον άφησε εκεί για
ασφάλεια και για ανατροφή στους Δικταίους Κουρήτες.
2. Ο Κουρήτης Πύρριχος βρήκε τον πρώτο χορό που φέρει το
όνομά του, την Πυρρίχη και επίσης ο Κουρήτης Τελέσιος το χορό
Τελεσία.
3. Ο Δίας συνευρέθηκε ερωτικά με την πριγκίπισσα Ευρώπη,
καρπός των οποίων ήταν ο Μίνωας.
 13
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

4. Η νύμφη Αγχιάλη γέννησε τους Ιδαίους Δακτύλους.

5. Ο Μίνωας πήρε τις θείες εντολές από τον πατέρα του Δία και
τις έκανε νόμους των ανθρώπων
6. Η θέμις και οι Μοίρες μεταμόρφωσαν τους ασεβείς ανθρώ-
πους που παραβίασαν το άβατο του Δικταίου Άντρου σε πουλιά οιω-
νούς: σε γλαύκες, σε κούκους κ.λπ..
7. Κατοικούσαν οι Άρπυες, τα τέρατα με φτερά και κεφάλι γυ-
ναίκας.
8. Αποκοιμήθηκε για πάρα πολλά έτη (κάπου 57) ο κρητικός
σοφός και μάντης (προφήτης) Επιμενίδης,

«Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις Κρήτη, οπηνίκα

τον Δία εγκυμονούσα ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης Δία και
τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και ταις Μελισσέως παισί νύμ-
φαις, Αδραστεία τε και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της Αμαλθείας
γάλακτι, οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις
δόρασι τας ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος α-
κούση.Ρέα δε λίθον σπαργανώσασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεν-
νημένον παίδα». (Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7).
« Nunc age, naturas apibus quas Jupiter ipse Addidit, expediam: pro
qua mercede canoros Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae, Dicteo
caeli regem pavere sub antro. Solae communes natos, consortia tecta Urbis
habent, magnisque agitant sub legibus aevum; Et patriam solae et certos
novere penates: Venturaeque hyemis memores, aastate laborem…» (= «και
τώρα ομπρός∙ τα διώματα θα διηγηθώ, που ο Δίας στις μέλισσες εχάρισε για
πλερωμή τους όταν εκείνες ακολούθησαν τους κρότους των Κουρήτων τους
βροντερούς και του χαλκού το σήματα κ’ εθρέψαν το βασιλέα του ουρανού
μες στη σπηλιά της Δίκτης. (Publius Vergilius Maro, Georgica lib ΙV, 149 –
152 μτφρ. Κ. Θεοτόκης).
 14
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ, ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΗΣ ΒΗΘΛΕΜ

ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

«Ο Βελών (Pierre Belon , γάλλος φυσιοδίφης, που επισκέφθηκε την

Κρήτη το 1548), περιηγηθείς την Κρήτη εν έτει 1550, είδε τους Σφακιώτας φέ-
ροντας έτι τόξα, φαρέτρας και βέλη. Νυν φέρουσι ταύτα μόνον εν εορταίς, ότε
ένοπλοι και περιβεβλημένοι την παλαιάν ενδυμασία των χορεύουσι την Πυρ-
ρίχη, ως περιγράφουσι οι παλαιοί τον πολεμικόν χορόν. Τον χορόν τούτον
χορεύουσι μέχρι σήμερον ένοπλοι πανταχού της Κρήτης, καλούντες αυτόν
πηδηκτόν ή σούσταν, εν Ηρακλείω δε Μαλεβυζιώτικον, διότι εν Μαλεβυζίω
ιδίως εν των ανατολικών επαρχιών χορεύουσιν αυτόν κανονικώτατα. Ανάγεται
δε η αρχή του εις τους μυθικούς χρόνους. Κατά την μυθολογίαν ότε η Ρέα
έτικτεν εντός σπηλαίου επι της Δίκτης τον Δία οι Κουρήτες εχόρευον περί το
σπήλαιον κρούοντες τα όπλα των , ίνα δια θορύβου τούτου αποκρύψωσι τας
κραυγάς της τεκτούσης, και κατόπιν τους κλαυθμυρισμούς του βρέφους από
του Κρόνου όστις είχε την συνήθεια να κατατρώγη τα τέκνα του, και ούτως
εσώθη ο Ζευς. (Ιωσήφ Χατζιδάκης «Περιήγησις εις Κρήτη», Ερμούπολις 1881.
Ο Ιωσήφ Χατζηδάκης, Έφορος Αρχαιοτήτων Κρητικής Πολιτείας
(1698-1912).

(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

«Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ
ΚΡΗΤΗ» Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ)
 15
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Οι Κουρήτες ένοπλοι χορεύουν γύρω

από το Δία. Wilhelm Heinrich
Roscher (1845-1923), Drei Kureten,
das Zeuskind umtanzend, Terracot-
tarelief (nach A/malid. I. XII (1840)
Tav. d’agg. K). Gemeinfrei.

2. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΝΕΥΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΩ-

ΤΟΥ ΕΓΧΟΡΔΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ (ΑΥΛΟΥ, ΚΙΘΑΡΑΣ ΚΑΙ
ΛΥΡΑΣ) ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥΣ

Ο ρυθμός και τα πρώτα ρυθμικά-μουσικά όργανα, που ήταν τα

κύμβαλα και τα τύμπανα, όπως είδαμε πιο πριν, εφευρέθηκαν στην
Κρήτη από τους Κουρήτες. Ακολούθως, όπως θα δούμε πιο κάτω να
λένε οι αρχαίοι συγγραφείς, επινοήθηκαν επίσης στην Κρήτη η
κιθάρα, ο αυλός και η λύρα.
Ο αυλός είναι πνευστό όργανο και πρόγονος όλων των σημερι-
νών πνευστών οργάνων: φλογέρας, μαντούρας, άσκαυλου κ.α.
Η αρχαία κιθάρα και η αρχαία λύρα είναι χορδόφωνα ή άλλως
έγχορδα μουσικά όργανα και πρόγονοι όλων των σημερινών εγχόρ-
δων μουσικών οργάνων: κιθάρας, ταμπουρά, μπουζουκιού, βιολιού
κ.α.
Η αρχαία κιθάρα σε σχέση με την αρχαία λύρα έχει μακρύτε-
ρους πήχεις – χορδές και αντηχείο με επίπεδο πάτο, ενώ αυτό της
λύρας είναι με κυρτό πάτο, κάτι όπως το καύκαλο της χελώνας
Η κιθάρα παίζεται και με τα δάκτυλα – νύχια, επειδή οι χορδές
της είναι μονές και μακρές οπότε ταλαντεύονται εύκολα.
Η λύρα παίζεται με πλήκτρο, επειδή οι χορδές της είναι κοντές
και ως εκ τούτου δεν ταλαντεύονται εύκολα με τα δάκτυλα.
 16
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Λύρα (χέλυς). Είχε 7 χορδές και α- Κίθαρις > Κιθάρα. Είχε 7 χορδές
ντηχείο καυκαλοειδες ( = κυρτό) και αντηχείο πλακωτό, με επί-
πεδο πυθμένα.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης καταγράφοντας το τι λένε οι μύθοι των

Φρυγών και των Ατλάντιων και βλέποντας ο ίδιος ότι πολλά από αυτά
που λένε οι μύθοι των Φρυγών και των Ατλάντιων δεν είναι πραγ-
ματικότητα, όπως ότι «η Κυβέλη ήταν αυτή που βρήκε την πολυκά-
λαμο σύριγγα, τα κύμβαλα και τα τύμπανα για τους χορούς της», ότι
}ο Ερμής βρήκε την κιθάρα, όμως ο Απόλλωνας ήταν αυτός που έ-
παιξε πρώτος σωστά» κ.α. (βλέπε: Διόδωρος 3, 59) συμπληρώνει
στο τέλος της αφήγησης των Φρυγών ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν
για όλα όσα λένε οι μύθοι των Φρυγών και των Ατλάντιων (βλέπε:
Διόδωρος 3.61,3) και η αλήθεια γι αυτούς είναι αυτή που θα ανα-
φέρει εκεί που θα γράψει σχετικά με αυτούς. Και αυτό το κάνει στο
πέμπτο του βιβλίο και εκεί (βλέπε Διόδωρος Σικελιώτης 5, 64- 77)
αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε και μάλιστα φέρνοντας γι αυτό επι-
χειρήματα πως:
1) Οι περισσότεροι από τους θεούς: Δίας, Απόλλων, Ερμής,
Αθηνά κ.λπ. γεννήθηκαν στην Κρήτη και επειδή πήγαν και σε πολλά
άλλα μέρη κάνοντας ευεργεσίες μετά τη μετάσταση από τους ανθρώ-
πους στους ουρανούς, θεωρήθηκαν ως οι πρώτοι κάτοικοι του Ολύ-
μπου (δηλ. ανακηρύχτηκαν μετά θάνατο θεοί, κάτι ως ο Χριστός και
οι Άγιοι σήμερα), βλέπε Διόδωρος 5.77,3-8 σε μετάφραση:
«….Για τους θεούς, λοιπόν, που ισχυρίζονται (οι Κρήτες) πως γεννήθηκαν στον τόπο
τους, αυτοί είναι οι μύθοι που διηγούνται οι Κρήτες. Δηλώνουν, επίσης, ότι οι θυσίες, οι τιμές
και οι τελετές των μυστηρίων από την Κρήτη παραδόθηκαν στους άλλους ανθρώπους και ως
αδιάσειστο, όπως νομίζουν, τεκμήριο αναφέρουν το εξής. Η τελετή που ακολουθείται από τους
Αθηναίους στην Ελευσίνα, που είναι σχεδόν η πιο φημισμένη απ' όλες, εκείνη που γίνεται στη
Σαμοθράκη κι εκείνη που γίνεται στη Θράκη από τους Κίκονες, απ' όπου είναι ο Ορφέας που
 17
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τη δίδαξε, όλες παραδίδονται ως μυστήριο, ενώ στην Κνωσό της Κρήτης είναι έθιμο από την
αρχαία εποχή τούτες οι τελετές να παραδίδονται φανερά σε όλους και εκείνα που στους άλ-
λους παραδίδονται ως απόρρητα ετούτοι δεν τα κρύβουν από κανέναν που επιθυμεί να τα
γνωρίσει. Γιατί οι περισσότεροι θεοί, λένε, κίνησαν από την Κρήτη να επισκεφτούν πολλά
μέρη της οικουμένης, για να ευεργετήσουν τα γένη των ανθρώπων και να μεταδώσουν σε
όλους τα οφέλη από τις ανακαλύψεις τους. Η Δήμητρα, για παράδειγμα, πέρασε στην Αττική,
από εκεί τράβηξε για τη Σικελία και μετά στην Αίγυπτο και σ' εκείνους τους τόπους κυρίως,
επειδή παρέδωσε τον καρπό του σταριού και δίδαξε τη σπορά του, δέχτηκε μεγάλες τιμές από
τους ευεργετημένους. Το ίδιο και η Αφροδίτη στη Σικελία περνούσε τον καιρό της στον 'Ερυκα,
από τα νησιά στα Κύθηρα και στην Πάφο της Κύπρου και στην Ασία στην περιοχή της Συρίας·
επειδή φανερώθηκε η θεά και έμενε περισσότερο στη χώρα τους, οι ντόπιοι την ιδιοποιήθηκαν
αποκαλώντας την Αφροδίτη Ερυκίνη, Κυθέρεια και Παφία, καθώς επίσης και Συρία. Με τον
ίδιο τρόπο, ο Απόλλωνας φανερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, στη Λυκία και στους
Δελφούς, και η Αρτεμη στην 'Εφεσο και στον Πόντο, αλλά και στην Περσία και στην Κρήτη1
έτσι από τους τόπους ή τις πράξεις που έλαβαν χώρα στο κάθε μέρος, ο Απόλλωνας ονομά-
στηκε Δήλιος, Λύκιος και Πύθιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυροπόλος
και Περσία, παρ' όλο που και οι δυο είχαν γεννηθεί στην Κρήτη» (Διόδωρος Σικελιώτης 5
77, 3-8) .
2) Η Ρέα γέννησε το Δία στην Κρήτη
και στη συνέχεια τον άφησε εκεί για να τον
αναθρέψουν οι Κουρήτες και γι αυτό, όταν
αυτός ανδρώθηκε, έκτισε μια πόλη στο ό-
ρος Δίκτη, όπου ακριβώς ο μύθος λέει ότι
γεννήθηκε: «ανδρωθέντα δ’ αυτόν (ο
Δίας) φασί πρώτον πόλιν κτίσαι περί την
Δίκτα, όπου και τη γένεσιν αυτού μυθολο-
γούσι» (Διόδωρος 5.72) και αφετερου ότι
παιδιά του Δία από τις διάφορες θεές ήταν
η Αθηνά, οι Μούσες, ο Απόλλωνας, ο Ερμής
κ.α. και στο καθένα από αυτά ο Δίας τους
Πήλινο ανάγλυφο 5ου αι. μετέδωσε τη γνώση των πραγμάτων που ο
π.X. με τον Απόλλωνα κι- ίδιος είχε ανακαλύψει και τελειοποιήσει και
θαρωδό (Μουσείο Χανίων) τους απένειμε την τιμή της ανακάλυψης.
3) Ο Απόλλωνα βρήκε στην Κρήτη την κιθάρα με τη μουσική
της και καθώς βρήκε και το τόξο , δίδαξε στους ντόπιους τα περί την
τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν με ζέση στην
τοξοβολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό:
«Τον Απόλλωνα (οι Κρήτες) δε της κιθάρας ευρετήν αναγορεύουσι και
της κατ αυτην μουσικής…….ευρετήν δε και του τόξου γενόμενον διδαξαι τους
εγχωρίους …. …» ( Διόδωρος 5.74-77).
Μτφ: << ….Τον Απόλλωνα αναγορεύουν (οι Κρήτες) εφευρέτη της Κιθάρας και της
μουσικής της («Απόλλωνα δε της κιθάρας ευρετήν αναγορευουσι και της κατά αυτής μουσι-
κής») · εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής που γίνεται μέσω της μαντικής τέχνης, που
παλιά μ' αυτή θεραπεύονταν όσοι αρρώσταιναν- καθώς βρήκε και το τόξο, δίδαξε στους
 18
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ντόπιους τα περί την τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν με ζέση στην τοξο-
βολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό…». ( Διόδωρος Σικελιώτης 5, 74-75)
4) Η Αθηνά γεννήθηκε (βλέπε: Διόδωρος 5.72.5) στην Κρήτη
από το Δία, κοντά στον ποταμό Τρίτωνα, και όταν μεγάλωσε βρήκε
την κατασκευήν των ενδυμάτων, την ξυλουργική, την κατασκευή
των αυλών και τη μουσική που παράγεται από αυτούς και, γενικά,
πολλά έργα που απαιτούν τέχνη στην κατασκευή, γεγονός για το ο-
ποίο ονομάστηκε Εργάνη κ.α., πρβ:
«Αθηνά δε ….. ευρειν δε και την των αυλών κατασκευήν και δια τούτων συντελούμενη
μουσικήν ….. ( Διόδωρος 5.72,4).
5) Ο Ερμής επινόησε τη
λύρα από καύκαλο χελώνα, κάτι
που έκανε μετά από το μουσικό
διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα και την οποία έδωσε στον
Απόλλωνας, επειδή αυτός είχε
σπάσει την κιθάρα του κ.α., πρβ:
«Τω δ’ Ερμή προσαπτουσι (οι
Κρήτες) τα εν τοις πολέμοις ….. ειση-
γητήν δε αυτόν και παλαίστρας γενέ-
σθαι, και την εκ της χελώνης λύραν ε-
πινοήσαι μετά την Απόλλωνος προς
Μαρσύαν σύγκρισιν, καθ’ ην λέγεται
τον Απόλλωνα νικήσαντα και τιμωρίαν
υπέρ την αξίαν λαβοντα παρα του
λειφθεντος μεταμεληθηναι και τας εκ
Πήλινο αγαλματίδιο λυράρη με
της κιθάρας χορδας εκρήξαντο μεχρι
τρίχορδη Λύρα, 1000 – 600 π.Χ.,, από τινός χρόνου της εν αυτή μουσικής α-
την περιοχή Αρκάδι Κρήτης (Αρχαιολο- ποστήναι……»
γικό Μουσείο, Ηράκλειο Κρήτης) μτφ: «…… Λένε πως (ο Ερμής)
ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την πα-
λαίστρα και επινόησε τη Λύρα («Λύ-
ραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με
το Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώ-
ρησε τον ηττημένο με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελή-
θηκε και σπάζοντας τις χορδές της Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρή-
ξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί με τη μουσική». ( Διόδω-
ρος Σικελιώτης 5, 75)

6) Στις Μούσες δόθηκε από τον πατέρα τους το Δία, η ανακά-

λυψη των γραμμάτων και η σύνθεση των επών, η λεγόμενη ποιητική
και σ’ αυτούς που λένε πως οι Σύριοι είναι οι εφευρέτες των γραμ-
μάτων, πως οι Φοίνικες τα έμαθαν από εκείνους και τα παρέδωσαν
στους Έλληνες δεν είναι αλήθεια και το μόνο που έκαναν οι Φοίνικες
ήταν να αλλάξουν το σχήμα των γραμμάτων:
 19
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

«ταις δε Μούσας….την των γραμμάτων εύρεσιν και την των επών

συνθεσιν την προσαγορευόμενην ποιητική…. Μετφ: <<Στις Μούσες, δόθηκε
από τον πατέρα τους, η ανακάλυψη των γραμμάτων και η σύνθεση των επών,
η λεγόμενη ποιητική. Σ' εκείνους που λένε πως οι Σύροι είναι οι εφευρέτες των
γραμμάτων, πως οι Φοίνικες τα έμαθαν από εκείνους και τα παρέδωσαν στους
Έλληνες και πως αυτοί οι Φοίνικες ήταν εκείνοι που έπλευσαν με τον Κάδμο
στην Ευρώπη και πως γι' αυτό οι Έλληνες ονομάζουν τα γράμματα Φοινικικά,
απαντούν πως οι Φοίνικες δεν ήταν οι αρχικοί εφευρέτες και πως το μόνο που
έκαναν ήταν να αλλάξουν τη μορφή των γραμμάτων και, καθώς η πλειοψηφία
των ανθρώπων χρησιμοποίησε αυτό το είδος γραφής, γι' αυτό τους δόθηκε η
παραπάνω ονομασία.>> (Διόδωρος, Σικελιώτης, βίβλος 5, 74).

Αργυρός στατήρας Χερ-

σονήσου Κρήτης, 300 π.Χ. τον
κρητικό Απόλλωνα, το μετά θά-
νατο θεό της μουσικής, που
κρατά κιθάρα. Ο Απόλλωνας,
σύμφωνα με το Διόδωρο (5, 74 -
75) εν ζωή βρήκε στην Κρήτη τα
έγχορδα ή καμπύλα τόξα, ήτοι το
όπλο τόξο και την κιθάρα με τη
μουσική της, τα οποία δίδαξε στους Κρήτες

Αργυρός στατήρας Ελεύ-

θερνας, 300–280 π.Χ., με θεό Α-
πόλλωνα να κρατά τόξο. Ο Απόλ-
λωνας, σύμφωνα με το Διόδωρο
(5, 74 - 75) εφεύρε στην Κρήτη τα
πρώτα έγχορδα όργανα, ήτοι το
όπλο τόξο και την Κιθάρα με την
μουσική της, τα οποία δίδαξε
τους Κρήτες.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Το ότι οι αρχαίοι Κρήτες είχαν δίκιο για όσα είπαν στον Διό-
δωρο Σικελιώτη, δηλαδή ότι ο Απόλλωνας, η Αθηνά και ο Ερμής ήταν
Κρήτες που εν ζωή η Αθηνά βρήκε στην Κρήτη τον αυλό, ο Απόλλω-
νας την κιθάρα και ο Ερμής τη λύρα, αναφέρονται – επιβεβαιώνονται
και από τους άλλους αρχαίους συγγραφείς. Για παράδειγμα:
Α) Ο Ομηρικός Ύμνος στον Ερμή (στ. 24-25, 47-51) και ο Α-
πολλόδωρος (Γ, 10, 2 σσ. 139-140) αναφέρουν ότι ο Ερμής αφενός
ήταν γιος του Κρηταγενή Δία και αφετερου βρήκε τη λύρα ήδη μετά
τη γέννησή του σε ένα άντρο στο όρος Κυλλήνης. Ο Ερμής, λένε,
 20
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

πήγε μια νύχτα και έκλεψε τα βόδια του Απόλλωνα στην Πιερία.
Τρώγοντάς τα βλέπει έξω από το σπήλαιο μια χελώνα. Την πιάνει και
της αφαιρεί το όστρακο και πάνω από αυτό τεντώνει επτά χορδές από
τα έντερα. Για το τέντωμα των χορδών αυτών χρησιμοποίησε τα δυο
κέρατα ενός βοδιού, που τα έβαλε μπροστά από το όστρακο και ενώ-
νοντας τα με ένα ζυγό ως το σχήμα Π. Όταν ο Απόλλωνας ανακάλυψε
την κλοπή, κάλεσε τον Ερμή, τον αδελφό του, για να τον μαλώσει
και επίσης παραπονέθηκε στον πατέρα τους, το Δία, για την πράξη
της κλοπής του Ερμή. Ο Ερμής τότε άρχισε να παίζει τη Λύρα που
εφεύρε και ο Απόλλωνας, γοητευμένος από τη μουσική της, αλλά και
επειδή ο Ερμής του χάρισε τη Λύρα, τον συγχώρησε για τη κλοπή,
πρβ:
«Μαία μεν ούν η πρεσβυτάτη Διί συνελθούσα εν άντρα της Κυλλήνης Ερμήν τίκτει.
Ούτος εν σπαργάνοις επί του λίκνου κείμενος, εκδύς εις Πιερίαν παραγίνεται, και κλέπτει βόας
ας ένεμεν Απόλλων. ίνα δε μη φωραθείη υπό των ιχνών, υποδήματα τοις ποσί περιέθηκε, και
κομίσας εις Πύλον τας μεν λοιπάς εις σπήλαιον απέκρυψε, δύο δε καταθύσας τας μεν βύρσας
πέτραις καθήλωσε, των δε κρεών τα μεν κατηνάλωσεν εψήσας τα δε κατέκαυσε· και ταχέως εις
Κυλλήνην ώχετο. και ευρίσκει προ του άντρου νεμομένην χελώνην.ταύτην εκκαθάρας, εις το
κύτος χορδάς εντείνας εξ ων έθυσε βοών και εργασάμενος Λύραν εύρε και πλήκτρον. Α-
πόλλων δε τας βόας ζητών εις Πύλον αφικνείται, και τους κατοικούντας ανέκρινεν. οἱ δὲ ιδείν
μὲν παίδα ἐλαύνοντα έφασκον, ουκ έχειν δε ειπείν ποῖ ποτε ἠλάθησαν δια το μη ευρείν ίχνος
δύνασθαι. μαθὼν δε εκ τής μαντικής τον κεκλοφότα προς Μαίαν εἰς Κυλλήνην παραγίνεται,
και τον Ερμήν ᾐτιάτο. ἡ δε ἐπέδειξεν αυτόν εν τοις σπαργάνοις. Απόλλων δε αυτόν προς Δία
κομίσας τας βόας απῄτει. Διός δὲ κελεύοντος ἀποδοῦναι ἠρνεῖτο. μη πείθων δα άγει τον Α-
πόλλωνα εις Πύλον και τας βόας ἀποδίδωσιν. ἀκούσας δὲ τῆς Λύρας ὁ Απόλλων ἀντιδίδωσι
τας βόας. Ἑρμῆς δε ταύτας νέμων σύριγγα πάλιν πηξάμενος ἐσύριζεν. Απόλλων δε και ταύτην
βουλόμενος λαβεῖν, τὴν χρυσῆν ράβδον ἐδίδου ἣν ἐκέκτητο βουκολών. ὁ δε και ταύτην λαβεῖν
αντί τῆς σύριγγος ήθελε καὶ τὴν μαντικήν επελθείν· και δοὺς διδάσκεται τὴν διά των ψήφων
μαντικήν. Ζευς δὲ αυτόν κήρυκα εαυτού και θεών υποχθονίων τίθησι...( Απολλόδωρος Γ’ 10-
2)
«….ηώος γεγονώς μέσω ήματι εγκιθάριζεν,
εσπέριος βούς κλέψεν εκηβόλου 'Απόλλωνος,
τετράδι τή προτέρη τή μιν τέκε πότνια Μαία.
ός καί επεί δή μητρός απ' αθανάτων θόρε γυίων
ουκέτι δηρόν έκειτο μένων ιερώ ενί λίκνω,
.αλλ' ό γ' αναΐξας ζήτει βόας 'Απόλλωνος
ουδόν υπερβαίνων υψηρεφέος άντροιο.
ένθα χέλυν ευρών εκτήσατο μυρίον όλβον:
`Ερμής τοι πρώτιστα χέλυν τεκτήνατ' αοιδόν,
ή ρά οι αντεβόλησεν επ' αυλείησι θύρησι
βοσκομένη προπάροιθε δόμων εριθηλέα ποίην,
σαύλα ποσίν βαίνουσα: Διός δ' εριούνιος υιός
αθρήσας εγέλασσε καί αυτίκα μύθον έειπε:
σύμβολον ήδη μοι μέγ' ονήσιμον, ουκ ονοτάζω.
χαίρε φυήν ερόεσσα χοροιτύπε δαιτός εταίρη,
 21
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ασπασίη προφανείσα: πόθεν τόδε καλόν άθυρμα

αιόλον όστρακον έσσο χέλυς όρεσι ζώουσα……
……
ώς άμ' έπος τε καί έργον εμήδετο κύδιμος `Ερμής.
πήξε δ' άρ' εν μέτροισι ταμών δόνακας καλάμοιο
πειρήνας διά νώτα διά ρινοίο χελώνης.
αμφί δέ δέρμα τάνυσσε βοός πραπίδεσσιν εήσι,
καί πήχεις ενέθηκ', επί δέ ζυγόν ήραρεν αμφοίν,
επτά δέ συμφώνους οΐων ετανύσσατο χορδάς.
αυτάρ επεί δή τεύξε φέρων ερατεινόν άθυρμα
πλήκτρω επειρήτιζε κατά μέλος, η δ' υπό χειρός
σμερδαλέον κονάβησε: θεός δ' υπό καλόν άειδεν
εξ αυτοσχεδίης πειρώμενος, ηΰτε κούροι
ηβηταί θαλίησι παραιβόλα κερτομέουσιν….. (Ομηρικός Ύμνο στον Ερμή, στ. 17-25,
47-51)

Πήλινο ομοίωμα του 1420 – 1380 π.Χ. από το Παλαίκαστρο Σητείας. Απο-
δίδει ανοικτό κυκλικό χορό με τρεις γυναίκες που, ενώ μια άλλη στη μέση
παίζει λύρς ή κιθάρα. (Μουσείο Ηρακλείου)

Β) Ο ομηρικός ύμνος «Εις Απόλλωνα», ο Ησίοδος (Θεογονία

90) κ.α. αναφέρουν ότι εκείνος που βρήκε το όπλο τόξο και την
κιθάρα με τη μουσική της ή άλλως τα «έγχορδα ή παλίντονα ή κα-
μπύλα τόξα» (= κάθε ράβδος με καμπύλη, της οποίας οι δυο άκρες
συνδέονται με χορδές),ήταν ο Απόλλωνας στην Κρήτη και γι αυτό
αποκαλείται «πατέρας των κιθαριστών της γης», «θεός της Μουσι-
κής», «εκήβολος» κ.α.:
«Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη
και καμπύλα τόξα, χρήσω δ’ ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν» (Ομηρικός
ύμνος «Εις Απόλλωνα» στ. 130)
«Εκ γαρ Μουσάων και εκηβόλου Απόλλωνος άνδρες αοιδοί έασιν επί
χθόνα και κιθαρισταί».( Ησιόδου Θεογονία, 90).
 22
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Γ) Ο Λουκιανός («Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου»), ό Πολυ-

δεύκης (IV, 59), ο Φιλόστρατος ( 777 στο Δημ.), ο Νικόμαχος» (Ορ-
φικά αποσπάσματα163, Νικόμαχος Ian Musici script Graece 266)
κ.α., αναφέρουν ότι ο Ερμής εφέυρε το πλήκτρο και τη Λύρα από
καύκαλο χελώνας και χορδές από έντερα βοδιών, απ΄όπου και η
Λύρα λεγόταν και «χέλυς», πρβ:
«Βρήκε (ο Ερμής) κάπου μια νεκρή χελώνα και κατασκεύασε μ’ αυτή
μουσικό όργανο. Προσάρμοσε δηλαδή, πήχεις (χερούλια), ζυγό, έπειτα έμπηξε
κλειδιά (κολλάβους) και γέφυρες (γαδαδων), τέντωσε επτά χορδές και παίζει
μουσική τόσο όμορφα και αρμονικά, Ήφαιστε, που τον ζηλεύω ακόμη κι εγώ
(ο Απόλλωνας), παρά τα τόσα χρόνια πείρας στο παίξιμο της κιθάρας (φθονείν
παλαι κιθαρίζειν ασκούντα)» (Λουκιανός, Διάλογος Απόλλωνα – Ηφαίστου)
Δ) Ο Πλούταρχος στο «Περί μουσικής» (1136, Β) και στο «Περί
αοργησίας» (456 B-D, 6-7), ο Πίνδαρος στο «12ος Πυθιόνικος»
κ.α., αναφέρουν ότι η θεά Αθηνά εφεύρε τον αυλό και τη μουσική
του: «Και γαρ την Αθηνάν λέγουσιν οι παίζοντες αυλούσαν υπὸ του σατύρου νουθετείσθαι
και μη προσέχειν·….. (Πλούταρχος «Περί αοργησίας» 456 B-D, 6-7)

Τελετή με σπονδές στην Κνωσό και με την παρουσία γυ-

ναικείας χορωδίας, μια των οποίων παίζει κιθάρα, μια άλλη
αυλό και μια άλλη κρόταλα. ( Τοιχογραφία Κνωσού, 1600 –
1450 π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου).

Μινωική
τελετή θυσίας, 1600
π.Χ., στην οποία
μια γυναίκα παίζει
επτάχορδη Κιθάρα.
Η παλαιότερη απει-
κόνιση 7χορδης Κι-
θαρας. (Λεπτομέ-
ρεια από λίθινη
σαρκοφάγο Αγίας
Τριάδας Κρήτης,
Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου).
 23
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Μινωική τε-
λετή θυσίας, 1600
π.Χ., στην οποία έ-
νας Μινωίτης παίζει
Δίαυλο. ( Λεπτομέ-
ρεια από λίθινη
σαρκοφάγο Αγίας
Τριάδας Κρήτης,
Αρχαιολογικό Μου-
σείο Ηρακλείου.)

2) Το ότι ο ρυθμός, ο χορός, η μουσική και τα πρώτα μου-

σικά όργανα κιθάρα, λύρα, αυλός κ.α. είναι ελληνικής επινό-
ησης προκύπτει και από το ότι τα ονόματά τους αναφέρονται
ήδη στον Όμηρο και αφετέρου οι ονομασίες τους είναι λέξεις
-ονομασίες διεθνείς, πρβ:
Ελληνικά; Μουσική, κιθάρα, λύρα, αυλός…
Λατινικά: musica, Kithara, lyre/lira, aulos, dia/lo/ diablo…
Αγγλικά: music, guitar, lyre, diablos….
Γαλλικά: musique, cithara/ quithare, lyre, aulos, …..
Πέραν αυτού τα αρχαιολογικά μουσικά ευρήματα Κρήτης είναι
από τα αρχαιότερα του Κόσμου. Για παράδειγμα αρχαιότερη απεικό-
νιση κιθάρας είναι αυτή στη λίθινη σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας
Κρήτης (Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου), 1600 π.Χ., στην οποία
ένας μουσικός παίζει 7χορδη κιθάρα, ένας άλλος αυλό κ.α.
3) Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν πολλά μουσικά όργανα, όμως
δεν ήταν όλα ελληνικής επινόησης. Από αυτά ελληνικής επινόησης
ήταν η κιθάρα, η λύρα, ο αυλός κ.α. και μη ελληνικής επινόησης ήταν
οι νάβλες, η σαμβύκη, η μαγάδις κ.α., καθώς λένε οι ίδιοι οι αρχαίοι
συγγραφείς. Προσθέτουν επίσης ότι πολλά από τα ξένα μουσικά όρ-
γανα προερχόντουσαν απο παραλλαγές της κιθάρας, του Απόλλωνα,
της Λύρας του Ερμή και του Αυλού της Αθηνάς. Για παράδειγμα ο
Διονύσιος Αλικαρνασσεύς στη «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» (Λογος 7,72)
αναφέρει ότι η 7χορδη ελεφάντινος λύρα λεγόταν από τους Ρωμαί-
ους «βάρβιτος». Ο Πλούταρχος στο Περί μουσικής (0 και 1133C, 6)
αναφέρει ότι «Ασιάς» λεγόταν η τρίχορδος κιθάρα και «φόρμιγγα»
λεγόταν η 4χορδη κιθάρα κ.α.
4) Το ότι ο θεός Δίας, καθώς και τα παιδιά του Αθηνά, Απόλ-
λωνας, Ερμής κ.α. ήταν Κρήτες, που εν ζωή η Αθηνά βρήκε στην
Κρήτη τον αυλό, ο Απόλλωνας την κιθάρα και ο Ερμής τη λύρα, πι-
στοποιούνται επίσης και από τους άλλους αρχαίους συγγραφείς. Για
παράδειγμα:
 24
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Α) Ο Ησίοδος (Θεογονία, 476-485), ο Απολλόδωρος (Α, 1, 6

- 7), ο Άρατος (Φαινόμενα 30 - 50), ο Απολλώνιος (Αργοναυτικά, Α,
507 – 511) κ.α., αναφέρουν ότι ο Δίας , ο πατέρας του Απόλλωνα,
της Αθηνάς, του Ερμή κ.α., είχε γεννηθεί στο όρος Δίκτης της Κρήτης
όπου έκτισε και μια πόλη μετά που ανδρώθηκε, άρα ο Δίας και τα
παιδιά του ήταν Κρήτες:
«πέμψαν δ’ ες Λύκτον, Κρήτης ες πίονα δήμον/ οππότ’ άρ ο-
πλότατον παίδων ήμελλε τεκέσθαι, / Ζήνα μέγαν, τον μεν οι εδέξατο
Γαία πελώρη, Κρήτη εν ευρείη τραφέμεν ατιταλλέμεναί τε./ ένθα μιν
ίκτο φέρουσα θοήν δια νύκτα μέλαιναν / πρώτην ες Δίκτον’ κρύψεν
δε ε χερσί λαβούσα/ άντρω εν ηλιβάτω ζαθέης υπό κεύθεσι Γαίης,
αιγαίω εν όρει πεπυκασμένω υλήεντι»…… (Θεογονία Ησιόδου, στίχοι
476 – 485)
Β) Ο Στέφανος Βυζάντιος στα «Εθνικά» αναφέρει ότι στην
Κρήτη υπάρχει ένα βουνό που λέγεται «Στυράκιον» και του οποίου
οι κάτοικοι ονομάζονται «Στυρακίται» και από εκεί κατάγονταν ο Α-
πόλλωνας, πρβ: «Στυράκιον, όρος της Κρήτης. Οι ενοικούντες Στυρακίται.
Στυρακίτης γαρ ο Απόλλων». (Στ. Βυζάντιος, Εθνικά). Ο Ολλανδός
OLFERT DAPPER, 1636-1689, στο «Ακριβής περιγραφή της Κρήτης
(μτφ Μανουήλ Βερνάρδος ο Κρής) το τοποθετεί το Αστυράκιο κοντά
στο όρος Διός ή Ιόβα ή Γιόβα (Γιούχτα): «Κάρμα και Στυράκιον….».
Σήμερα υπάρχει εκεί χωριό που λέγεται «Αστυράκιο», που ανήκει στο
Μελβύζι – Τύλισος.
Γ) Κάποια από τα νομίσματα της αρχαίας πόλης της Κρήτης Ε-
λεύθερνα φέρουν τον Απόλλωνα.
Δ) Ο Στέφανος Βυζάντιος αναφέρει ότι η πόλη της Κρήτης
Ελεύθερνα λεγόταν και Απολλωνία και η οποία ήταν η ιδιαίτερη πα-
τρίδα του Λίνου: «Απολλωνία …., εικοστή τρίτη Κρήτης, ή πάλαι
Ελευθέρνα, Λίνου πατρίς».
Ε) Ο Λίνος , σύμφωνα με τους Διόδωρο Σικελιώτη (3,67), Νι-
κόμαχο κ.α., ήταν αυτός που βρήκε τους ρυθμούς και το τραγούδι
και ο οποίος ήταν μαθητής του Ορφέα, του γιου του Κρητικού Απόλ-
λωνα.

3. Ο ΑΠΟΛΛΩΝΑΣ, Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Α. Ο ΑΠΟΛΛΩΝΑΣ, Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΕΓΧΟΡ-

ΔΩΝ (ΚΑΜΠΥΛΩΝ Ή ΑΓΚΥΛΩΝ Ή ΠΑΛΙΝΤΟΝΩΝ ΤΟΞΩΝ), ΤΟΥ
ΟΠΛΟΥ ΤΟΞΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ

Ο Απόλλωνας, σύμφωνα με τους Ομηρικούς ύμνους «Εις Ερ-

μήν» και «Εις (Πύθιο) Απόλλωνα» (στ. 130), τον Ησίοδο (Θεογονία
90), το Διόδωρο Σικελιώτη (5, 74 - 75) , το Λουκιανό (Διάλογος
 25
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Απόλλωνα και Ήφαιστου) κ.α., είναι εκείνος που πρώτος εφεύρε τα

αγκύλα ή άλλως καμπύλα ή παλίντονα τόξα (= σήμερα έγχορδά όρ-
γανα) του ανθρώπου, ήτοι το όπλο τόξο (και το τόξο με χορδές γί-
νεται) και την κιθάρα με τη μουσική της στην Κρήτη και γι αυτό οι
Κρήτες επιδόθηκαν με ζήλο και στην τοξοβολία και επίσης οι Έλλη-
νες αγόρευσαν τον Απολωνα (μετά το θάνατο του) Θεό της Μουσι-
κής, αλλά και που ο Ησίοδος αποκαλεί τον Απόλλωνα τοξοβόλο και
πατέρα όλων των αοιδών και κιθαριστών της γης κ.α., πρβ:
«Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη
και καμπύλα τόξα, χρήσω δ’ ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν (Ομηρικός ύ-
μνος «Εις Απόλλωνα» στ. 130)
«Εκ γαρ Μουσάων και εκηβόλου Απόλλωνος άνδρες αοιδοί έασιν επί
χθόνα και κιθαρισταί».( Ησιόδου Θεογονία, 90)
Τα εν λόγω έγχορδα όργανα του Απόλλωνα, η κιθάρα και το
τόξο, καλούνταν και «καμπύλα» ή «παλίντονα τόξα», επειδή κιθάρα
και τόξο έχουν χορδές και συνάμα το σχήμα τους είναι ως η καμπύλη
γραμμή.

Ειδικότερα οι αρχαίοι Έλ-

ληνες με την ονομασία «κα-
μπύλα ή αγκύλα ή παλίντονα
τόξα» ονόμαζαν τα ξύλα με κα-
μπύλη ή άλλως αγκύλη, των ο-
ποίων η μια άκρη συνδεόταν με
την άλλη με μια ή περισσότερες
χορδές. Τέτοια τόξα ήταν αρχικά
το όπλο τόξο και η (αρχαία) κι-
θάρα (βλέπε π.χ. το έγχορδο
μουσικό όργανο στη σαρκοφάγο
της Αγ. Τριάδος Κρήτης, 1600-
1450 π.Χ), τα οποία θεωρούνται
εφεύρεση του Απόλλωνα.
Καμπύλο τόξο είναι και το
«τοξάρι» > δοξάρι κ.α. Απλά άλ-
Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΠΟΛΛΩΝ
(ΠΡΟΠΥΛΑΙΑ) λου είδους χορδές έχουν σήμερα
το όπλο τόξο, άλλες το δοξάρι
και άλλου είδους η κιθάρα και η λύρα.
Οι πρώτοι μουσικοί χρησιμοποιούσαν ως «καμπύλο τόξο» για
την κατασκευή μουσικού οργάνου και τα κερασφόρα κρανία ζώων
(βοδιών, ελάφων κ.λπ.), όπως η «πηκτίδα» (= είδος λύρας) του
Πολύφημου που έγινε από το κρανίο-κέρατα ελάφου, πρβ:
«και αυτή δε η πηκτίς οία κρανίον ελάφου γυμνὸν των σαρκών και τα
μεν κέρατα πήχεις ώσπερ ήσαν ζυγώσας δε αυτά και ενάψας τα νεύρα, ουδὲ
κολλάβοις περιστρέψας ἐμελώδει άμουσόν τι και απῳδόν, άλλο μεν αυτός
 26
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

βοών, άλλο δε η λύρα υπήχει, ώστε ουδέ κατέχειν τὸν γέλωτα εδυνάμεθα επί
τω ερωτικώ εκείνῳ άσματι..»· (Λουκιανός, «Θαλασσίων Θεών Διάλογοι»)

Β. Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΑ – ΜΑΡΣΥΑ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης ( 5.72-77), ο Πλούταρχος (Περί μουσι-

κής 1136, Β και «Περί αοργησίας» 456 B-D, 6-7), ο Πίνδαρος «12ος
Πυθιόνικος) κ.α. αναφέρουν ότι η Αθηνά είναι εκείνη που βρήκε
τον αυλό. Αναφέρουν επίσης ότι βλέποντας μια μέρα το πρόσωπό
της να καθρεφτίζεται στο νερό παραμορφωμένο, καθώς έπαιζε τον
αυλό, τον πέταξε μακριά. Ο αυλός έπεσε στη Φρυγία και εκεί τον
βρήκε ο Μαρσύας, ο οποίος τον πήρε και στη συνέχεια έγινε δεξιοτέ-
χνης του. Ο Μαρσύας μετά προκάλεσε τον κιθαρίστα Απόλλωνα σε
σύγκριση της μουσικής τέχνης. Οι Μούσες ανέδειξαν νικητή τον Α-
πόλλωνα και ο Μαρσύας γδάρθηκε ζωντανός από ένα Σκύθη, ως τι-
μωρία για την ύβρη που διέπραξε να προκαλέσει το θεό. Ο Απόλλω-
νας μετά, επειδή δεν του άρεσε αυτό που έγινε με το Μαρσύα, έ-
σπασε την κιθάρα του (τα εκ της κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») και
στο εξής δεν ήθελε να ασχοληθεί με τη μουσική». Τότε ο αδελφός
του ο Ερμής εφεύρε τη λύρα, την οποία έδωσε ως δώρο στον Απόλ-
λωνα με την παράκληση να συνεχίζει να παίζει μουσική, αλλά και
για να τον συγχωρήσει που του είχε κλέψει τα βόδια.

Μαρμάρινη ανά-
γλυφη πλάκα, που ήταν ε-
πένδυση βάθρου ή βωμού
στην αρχαία Μαντινεία Αρ-
καδίας, 330-320 π.Χ.,
που απεικονίζει το μου-
σικό αγώνα μεταξύ του Α-
πόλλωνα, που αγωνίζεται
με κιθάρα, και του
Μαρσύα, που αγωνίζεται
με αυλό. Νίκησε ο Απόλ-
λωνας. ( Εθνικό αρχαιολο-
γικό Μουσείο Αθηνών)
O Απόλλωνας καθισμένος σε βράχο κρατάει κιθάρα. Δεξιά ο Mαρσύας
σε μια δραματική κίνηση, παίζει αυλό σε μια τελευταία προσπάθεια να νικήσει
το θεό της μουσικής. O αγώνας όμως έχει ήδη κριθεί και ο Σκύθης , που στέ-
κεται ανάμεσά τους κρατώντας μαχαίρι στο δεξί χέρι του, είναι έτοιμος να ε-
κτελέσει το φοβερό έργο του, την εκδορά του ηττημένου Mαρσύα, γιατί αυτό
ήταν το τίμημα του αγώνα για τον ηττημένο και για την ύβρη του να προκαλέ-
σει τον άλλο σε διαγωνισμό.
 27
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Η επινόηση της λύρας από τον Ερμή και ο μουσικός διαγωνι-

σμός μεταξύ Απόλλωνα και Μαρσύα, σύμφωνα με το μύθο των Κρη-
τών:«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε τη
Λύρα («Λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». ( Διόδωρος Σικελιώτης 5, 75)
Ο μουσικός διαγωνισμός μεταξύ Απόλλωνα και Μαρσύα, σύμ-
φωνα με το μύθο των Φρυγμών, έχει ως εξής (όμως σε ορισμένα
σημεία δεν συμφωνούν οι Κρήτες, καθώς λέει ο ίδιος ο Διόδωρος
Σικελιώτης που τον κατέγραψε):
«…..Φτάνοντας οι δυο τους (Κυβέλη και Μαρσύας) στον Διόνυσο στη
Νύσα, βρήκαν τον Απόλλωνα να τυγχάνει μεγάλης αποδοχής για την Κιθάρα
του, την οποία, λένε, εφεύρε ο Ερμής, αλλά ο Απόλλωνας ήταν ο πρώτος που
έπαιξε σωστά . Εκεί ο Μαρσύας άρχισε να μαλώνει με τον Απόλλωνα ως προς
την καλλιτεχνία και οι κάτοικοι της Νύσας ορίστηκαν κριτές. Πρώτος έπαιξε ο
Απόλλωνας την κιθάρα του χωρίς συνοδεία τραγουδιού, ενώ ο Μαρσύας βά-
ζοντας τα δυνατά του στους αυλούς του κατέπληξε τους ακροατές με την πα-
ράξενη μουσική, που έκριναν από τη μελωδία πως ξεπέρασε κατά πολύ τον
πρώτο διαγωνιζόμενο. Έχοντας , όμως , συγκατατεθεί να επιδείξουν την τέχνη
τους με τη σειρά ο ένας μετά τον άλλο στους κριτές, ο Απόλλωνας , λένε, τη
δεύτερη φορά, πρόσθεσε τη φωνή του εναρμονισμένη στη μελωδία της λύρας,
οπότε και έτυχε μεγαλύτερης αποδοχής από όση προηγουμένως οι αυλοί. Ο
Μαρσύας αγανάκτησε και προσπάθησε να αποδείξει στους ακροατές πως
ήρθε δεύτερος κατά παράβαση κάθε αρχής δικαίου, διότι έπρεπε να γίνει σύ-
γκριση της τεχνικής και όχι της φωνής, γιατί μόνο έτσι αρμόζει να κρίνεται η
αρμονία και η μελωδικότητα της λύρας και των αυλών, και επί πλέον ήταν
άδικο να συγκρίνονται δύο τέχνες συνδυασμένες με μία. Ο Απόλλωνας , συ-
νεχίζει ο μύθος, είπε πω ς δεν πλεονεκτούσε στο παραμικρό έναντι του άλλου,
γιατί έκανε το ίδιο που έκανε και ο Μαρσύας , όταν φύσαγε στους αυλούς του
112 , και πως έπρεπε ή να δοθεί και στους δυο ισότιμα το δικαίωμα του συν-
δυασμού των ικανοτήτων τους ή κανείς να μη χρησιμοποιήσει το στόμα του
στον διαγωνισμό και να δείξει την τέχνη του μόνο με τα χέρια. Όταν οι ακροα-
τές αποφάσισαν πως τα επιχειρήματα του Απόλλωνα ήταν δικαιότερα, συ-
γκρίθηκαν ξανά οι ικανότητες τους, οπότε ο Μαρσύας έχασε, ενώ ο Απόλλω-
νας , που είχε πικραθεί από την έριδα, έγδαρε τον ηττημένο ζωντανό. Αμέσως
μετά, όμως , μεταμελήθηκε και φέροντας βαρέως τα όσα είχε κάνει, έσπασε
τις χορδές της λύρας και αφάνισε την αρμονία των ήχων που είχε εφεύρει.
Τούτη η αρμονία, όμως , ξαναβρέθηκε, όταν αργότερα οι Μούσες πρόσθεσαν
τη μεσαία χορδή, ο Αίνος τη «λίχανο», τέλος ο Ορφέας και ο Θαμύρας την
υπάτη και την παρυπάτη. Όσο για τον Απόλλωνα λένε πω ς πρόσφερε τόσο
τη κιθάρα όσο και τους αυλούς αναθήματα στο άντρο του Διονύσου και ερω-
τευμένος με την Κυβέλη περιπλανήθηκε μαζί της μέχρι τη χώρα των Υπερβο-
ρείων….» ( Διόδωρος Σικελιώτης 3, 59)
 28
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

4. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΥΟ ΒΡΑΧΙΟΝΕΣ (ΜΠΡΑΤΣΑ, ΤΟΞΑ) ΣΤΟΝ

ΕΝΑ ΣΤΑ ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ- Η ΠΑΝΔΟΥΡΑ > Ο ΤΑ-
ΜΠΟΥΡΑΣ

Αρχικά τα έγχορδα – χορδόφωνα μουσικά όργανα: κιθάρα,

λύρα κ.α. είχαν δυο βραχίονες, δυο πήχεις ή άλλως λαβές ή μπράτσα
από τα οποία τα κρατούσαν οι οργανοπαίκτες, αλλά και που βοη-
θούσαν στο να τεντώνονται κ.α. οι χορδές. Δηλαδή ήταν κάτι όπως
τα τόξα των πολεμιστών, Κάποια στιγμή καταργήθηκαν οι δυο βρα-
χίονες (μπράτσα) από τα έγχορδα μουσικά όργανα (από την κιθάρα,
τη λύρα κ.α.) και αντί αυτών μπήκε ένας μόνο βραχίονας, ως προέ-
κταση του αντηχείου, στο τέλος του οποίου μπήκαν με νέο επινοη-
τικό τρόπο ο ζυγός και τα ανάλογα στριφτάρια, για να τεντώνονται-
κουρδίζονται οι χορδές και έτσι περάσαμε από τα τοξόσχημα στα α-
χλαδόσχημα – φιαλόσχημα κ.α. μουσικά όργανα.
Το πότε επακριβώς έγινε αυτή η αλλαγή δεν είναι γνωστό. Πά-
ντως η αρχαιότερη και σωστά χρονολογημένη απεικόνιση μέχρι στιγ-
μής εγχόρδου στην Ευρώπη με ένα μόνο βραχίονα (μπράτσο, λαβή)
είναι αυτή στο ανάγλυφο της βάσης του αγάλματος της Μαντινείας,
330 – 320 π.Χ. ( Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Ελλάδος). Το μου-
σικό όργανο που φαίνεται σ’ αυτή την απεικόνιση δε γνωρίζουμε πως
λεγόταν, όμως είναι σαφώς ο πρόγονος της νεότερης κιθάρας, αλλά
και της καλούμενης επι Βυζαντινών Πανδούρας, καθώς και του Τα-
μπουρά του μπουζουκιού κ.α.

Τρεις Ελληνίδες μού-

σες, η μια των οποίων
παίζει Πανδούρα. Α-
νάγλυφο, 330 – 320
π.Χ., από την Μαντι-
νεία ( Εθνικό αρχαιο-
λογικό Μουσείο Αθη-
νών)

H Πανδούρα ή Ταμπουράς ήταν ένα τρίχορδο έγχορδο μουσικό

όργανο με ένα μόνο βραχίονα, το οποίο παιζόταν και με πλήκτρο και
με τα δάκτυλα- νύχια. Στην εμφάνιση ήταν κάτι όπως τα σημερινά
 29
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

έγχορδα πληκτρά μουσικά όργανα: μπουζούκι, κιθάρα κ.α. και γι

αυτό η Πανδούρα θεωρείται ο πρόγονός τους, όμως μόνο ως προς το
σχήμα-σκελετό τους.

Ο Χρύσανθος (1770 – 1815) στο «Μέγα Θεωρητικόν της Μου-

σικής», σχετικά με την Πανδούρα - Ταμπουρά, αναφέρει: «Από τα
μελωδικά όργανα η πανδουρίς έρχεται ευκολότερον εις δίδαξιν και
σαφεστέρως γνωρίζονται επάνω εις αυτήν οι τόνοι, τα ημιτόνια και
απλώς κάθε διάστημα. Λέγεται δε και πανδούρα και φανδούρος καθ’
ημάς δε ταμπουρά ή τουμπούρ (τουρκική ονομασία).
Σύμφωνα με τον Αθήναιο, που μεταφέρει, λέει, τη γνώμη του
Πυθαγόρα, η Πανδούρα ήταν εύρημα των Τρωγλοδυτών της Ερυ-
θράς Θάλασσας: « η Πανδούρα κατασκευάζονταν από τους τρωγλο-
δύτες της Ερυθράς Θάλασσας από λευκή δάφνη που φυτρώνει κοντά
στη θάλασσα».
Σύμφωνα με τον Πολυδεύκη, η Πανδούρα ήταν εύρημα των
Ασσυρίων: "Τρίχορδον δε, όπερ Ασσύριοι Πανδούραν ωνόμαζον ε-
κείνων δ' ην και το εύρημα" .
Σύμφωνα με τον το Φώτιο ( Λεξ. 427,26), η Πανδούρα ήταν
εύρημα των Λύδιων: "Πανδούριον, ήτοι Λύδιον όργανον χωρίς πλή-
κτρου ψαλλόμενον".

(Περισσότερα, σχετικά με το χορό και τη μουσική, βλέπε στα

βιβλία:
Α) «Ο ΧΟΡΟΣ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ κ.α.) Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ
Β) «ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ» Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

5. Η ΘΡΑΚΗ ΚΑΙ Η ΚΡΗΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΦΕΡΗΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡ-

ΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΕΦΕΥΡΑΝ ΟΙ Ι-
ΔΑΙΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ Ή Κ(ΟΥ)ΡΗΤΕΣ > ΚΡΗΤΕΣ

Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι με την ονομασία Ιδαίοι

Δάκτυλοι ή Ετεοκρήτες λέγονταν οι πρώτοι κάτοικοι της Κρήτης, οι
οποίοι ονομάστηκαν έτσι επειδή αρχικά κατοικούσαν στους πρόπο-
δες της οροσειράς Ίδη ή Ιδαία όρη της Κρήτης, της οποία όρη είναι
το Ιδαίον ή Ψηλορείτης, η Δίκτη, όπου γεννήθηκε ο Δίας και ο λόφος
Πύτνα, όπου έκτισε ο Κουρήτης Κύρβας την πόλη Ιεράπυτνα.
Κατ’ άλλους οι Ιδαίοι Δάκτυλο ήταν επήλυδες, ήτοι ς είχαν έρ-
θει στην Κρήτη σπό την Ασία και κατ΄άλλους ήταν αυτόχθονες Κρή-
τες, μέρος των οποίων πέρασε από την Κρήτη και στην Ασία και γι
αυτό υπήρχε οροσειρά Ίδη ή Ιδαία όρη και στην Ασία και στην
Κρήτη.
 30
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

«Οι κάτοικοι, λοιπόν, της Κρήτης λένε πως οι αρχαιότεροι κάτοικοι στο
νησί ήταν αυτόχθονες, οι λεγόμενοι Ετεοκρήτες των οποίων ο βασιλιάς, Κρής
το όνομά του, ανακάλυψε πολλά και σημαντικά πράγματα στο νησί που είχαν
τη δυνατότητα να ωφελήσουν την κοινωνική ζωή των ανθρώπων… Οι περισ-
σότεροι επίσης από τους θεούς, σύμφωνα με τους μύθους, έγιναν στο νησί
τους, θεοί που για τις ευεργεσίες που πρόσφεραν σ’ όλη την ανθρωπότητα
δέχτηκαν τιμές αθάνατιες, σχετικά μ’ αυτές τις παραδώσεις θα μιλήσουμε πα-
ρακάτω….. Πρώτοι, λοιπόν, απ΄όσους μνημονεύονται από την παράδοση, κα-
τοίκησαν στην περιοχήν της Ίδης στην Κρήτη οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, όπως ονο-
μάστηκαν….Για τους Ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης παραδίδεται πως ανακά-
λυψαν τη φωτιά, τη χρήση του χαλκού και του σιδήρου, στη χώρα των Απτε-
ραίων στο λεγόμενο Βερέκυνθο, καθώς και τον τρόπο επεξεργασίας τους. (Διό-
δωρος Βιβλιοθήκη Ιστορική 5,64)

(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

«ΚΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (βλέπε Διόδωρος 5, 64-77) αναφέρει

επίσης ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ή Κουρήτες της Κρήτης ήταν εκείνοι που
βρήκαν πρώτοι το ρυθμό, το χορό και τα πρώτα ρυθμικά μουσικά
όργανα (κρόταλα, τύμπανα κ.α.) στο Δικταίο άντρο κατά τη γέννηση
του Δία εκεί. Ακολούθως και πάλι στην Κρήτη τα αδέλφια Απόλλω-
νας, Αθηνά και Ερμής βρήκαν τα μουσικά όργανα. Από αυτούς ο Α-
πόλλωνας βρήκε την κιθάρα με τη μουσική, ο Ερμής τη λύρα και η
Αθηνά τον αυλό.

Από την άλλη ο Στράβωνας (βλέπε Στράβων I, 3, C 471 16 - C

472 19) αναφέρει ότι «Όλη η μουσική έχει θεωρηθεί ότι κατάγεται
από τη Θράκη και την Ασία, από τη μελωδία, το ρυθμό και τα όρ-
γανα».
Προ αυτού τίθεται το ερώτημα ποιος από τους δύο αρχαίους
συγγραφείς έχει δίκιο ως προς το από που κατάγεται η μουσική, γιατί
για το χορό δεν τίθεται θέμα από κανένα. Ολοι θεωρούν ότι ο ρυθμός
και ο χορός επινοήθηκα στην Κρήτη από τους Κουρήτες.
Και η απάντηση είναι ότι και η μουσική επινοήθηκε στην Κρήτη,
από κρητικούς, όμως αυτοί οι Κρητικοί κατάγονταν από τη Θράκη,
ήταν απόγονοι των Ιδαίων Δακτύλων που είχαν έρθει σπό τη Θράκη
στην Κρήτη.
Ειδικότερα ο Στράβωνας λέει «Όλη η μουσική έχει θεωρηθεί
ότι κατάγεται από τη Θράκη…», επειδή από τη μια οι «Ιδαίοι Δάκτυ-
λοι ή Κουρήτες» ήταν αυτοί που ασχολήθηκαν πρώτοι με το χορό
και τη μουσική και από την άλλη κατ’ αυτόν, αλλά και άλλαους αρ-
χαίους συγγραφείς κατάγονταν από τη Θράκη και από εκεί μετά πή-
γαν καταρχήν στη Φρυγία της Μ. Ασίας (Βλέπε Στράβων 10 ΙΙΙ C
 31
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

471, 16) και από εκεί μετά κατέληξαν στην Κρήτη (Βλέπε Στράβων
10 ΙΙΙ C 472, 18) όπου βοήθησαν στη γένεση και ανατροφή του
Δία, βρηκαν το χορό και τη μουσική, έκτισαν την πόλη Ιεράπυτνα
κ.α., πρβ:
«Αυτά μοιάζουν Φρυγικά. Δεν είναι απίθανο, αφού οι Φρύγες είναι ά-
ποικοι από τη Θράκη κι έτσι τα ιερά τους μεταφέρθηκαν από εκεί. Ταυτίζουν
επίσης τον Διόνυσο με τον ηδωνό Λυκούργο. Στηρίζονται στην ομοιότητα των
τελετών τους. Όλη η μουσική έχει θεωρηθεί ότι κατάγεται από τη Θράκη
και την Ασία, από τη μελωδία, το ρυθμό και τα όργανα. Φαίνεται κι από
τους τόπους όπου λατρεύονται οι Μούσες. Πιερία, Όλυμπος, Πιμπλα και Λεί-
βηθρο στα αρχαία χρόνια ήταν θρακικά μέρη και όρη, ενώ σήμερα τα κατοι-
κούν Μακεδόνες. Τον Ελικώνα αφιέρωσαν στις Μούσες Θράκες κάτοικοι της
Βοιωτίας, που έκαναν και τη σπηλιά ιερό των Λειβηθριάδων Νυμφών. Οι ιδρυ-
τές της αρχαίας μουσικής αναφέρονται ως θράκες: Ορφέας, Μουσαίος και Θά-
μυρις. Ακόμη και ο Εύμολπος πήρε από εκεί το όνομά του. Κι όσοι αποδίδουν
στο Διόνυσο όλη την Ασία έως την Ινδία, από εκεί παίρνουν την περισσότερη
μουσική. Και ο ένας μιλά για παίξιμο Ασιατικής Κιθάρας, ενώ ο άλλος μιλά για
φλογέρες Βερεκυντιες και Φρύγιες. Μερικά όργανα εξ άλλου έχουν βαρβαρικά
ονόματα, καθώς νάβλες, σαμβύκη, βάρβιτος, μαγάδις και τέτοια πολλά………
Ο συγγραφέας της Φορωνίδας αναφέρει τους Κουρήτες ως αυλητές και Φρύ-
γες…. Στα Κρητικά κείμενα οι Κουρήτες λέγονται τροφοί του Δία και φύ-
λακες. Η Ρέα τους έστειλε στην Κρήτη από τη Φρυγία. Άλλοι λένε ότι στη
Ρόδο ήταν εννιά Τελχίνες. Ακολούθησαν τη Ρέα στην Κρήτη, ανέθρεψαν
το Δία και μετονομάστηκαν Κουρήτες. Ο Κύρβα(ντα)ς, ένας σύντροφός
τους που ίδρυσε την Ιεράπυπτνα, έδωσε αφορμή στους Πρασίους να
λένε ανάμεσα στους Ρόδιους ότι οι Κορύβαντες ήταν δαίμονες, παιδιά
του ¨Ήλιου και της Αθηνάς».… ( «και τον Δία κουροτροφύσαντας Κουρήτας
ονομασθήναι’ Κυρβαντα δε τούτων εταίρον Ιεραπύτνης όντα κτίστην…» (
Στράβων I, 3, C 471 16 - C 472 19)
«Και η ευτυχία είναι η χαρά, η γιορτή, η φιλοσοφία, η ενασχόληση με τη
μουσική…. Η μουσική είναι έργο θεών. Έτσι, οι Μούσες είναι θεές, ο Απόλλων
είναι Μουσηγέτης και το σύνολο της ποίησης ένας ύμνος στους θεούς. Επίσης
αποδίδουν στη μουσική τη διαμόρφωση των ηθών, αφού κάθε τι που καλυ-
τερεύει το μυαλό προέρχεται από τους θεούς. …. Οι Μούσες και ο Απόλλων
πάλι, οι μεν είναι οι επικεφαλής στα χορικά, ενώ ο άλλος και στα χορικά και
στη μαντική. Διάκονοι των Μουσών είναι όλοι μορφωμένοι, αλλά κυρίως οι
μουσικοί. Του Απόλλωνα διάκονοι είναι και τούτοι, αλλά και αυτοί που ασχο-
λούνται με τη μουσική. Στη Δήμητρα αφιερωμένοι είναι οι μύστες, αυτοί που
κρατάνε τις δάδες και οι ιεροφάντες. Στο Διόνυσο οι Σειλινοί, οι Σάτυροι, οι
Τίτυροι και οι Βάκχες, οι Λήνες, οι Θυίες, οι Μιμαλλόνες, οι Ναίδες και οι Νύμ-
φες. Στην Κρήτη δεν υπήρχαν μόνον αυτά, αλλά και τελετουργίες για τον Δία
και με διακόνους ωσαν αυτούς που βρίσκονται στην υπηφρεσία του Διόνυσου,
δηλαδή οι Σάτυροι. Τους έλεγαν Κουρήτες και ήσαν νέοι άνθρωποι που απέ-
διδαν ένοπλη κίνηση με χορευτικό βήμα, παρασταίνοντας τον μύθο γέννησης
του Δία ….. Κουρήτες, λοιπόν, ονομάστηκαν είτε επειδή ήταν νέοι , δηλαδή
κούροι και πρόσφεραν αυτήν την υπηρεσία είτε επειδή φρόντισαν τη νιότη του
 32
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Δία. Οι Βερέκυνθες πάλι, ένα γένος Φρυγών, και γενικά οι Φρύγες και από
τους Τρώες οι κάτοικοι της Ίδης τιμούν και γιορτάζουν τη Ρέα με οργιαστικές
τελετές….. Οι Έλληνες αποκαλούν τους διακόνους της Κουρήτες, όχι από τον
ίδιο μύθο με τον κρητικό, αλλά τους θεωρούν ιδιαίτερο είδος βοηθών αντίστοι-
χων με τους Σάτυρους. Τους ίδιους αποκαλούν Κορύβαντες….».( Στράβων I,
3, C 468 10 - 15)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Το ότι ο Στράβωνας λέει ότι «Όλη η μουσική έχει θεωρηθεί
ότι κατάγεται από τη Θράκη και την Ασία,» δε σημαίνει και ότι η
μουσική και τα μουσικά όργανα επινοήθηκαν από μη Έλληνες ,όπως
ισχυρίζονται μερικοί, αφού αφενός η αρχαία Θράκη, καθώς και
πολλά μέρη της Ασίας: Ιωνία, Πόντος κ.λπ., ήταν μέρη Ελληνικά και
αφετέρου ο ίδιος ο Στράβων σε άλλα εδάφιά του λέει ότι βαρβαρικής
(μη ελληνικής) επινόησης ήταν μόνο οι ναύλες, η μάγαδις, η βάρβι-
τος κ.α.
Πέραν αυτού όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ξεκάθαρα
ότι ο Ορφέας, Μουσαίος κ.α. ήταν περίφημοι Έλληνες μουσικοί. Για
παράδειγμα ο Απολλώνιος Ρόδιος (Αργοναυτικά Α 24- 30 και Β 210
κ.α.) αναφέρει ότι ο Ορφέας ήταν μουσικός και ένας από τους «άρι-
στους Πανέλληνες», που αποτελούσαν το πλήρωμα της Αργοναυτι-
κής Εκστρατείας: «Κλύτε Πανελλήνων προφερέστατοι, ει ετεον…»).
Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι ο Ορφέας και ο
Μουσαίος ήταν Έλληνες: << Τώρα που διευκρινίσαμε τούτα τα θέματα, θα
πρέπει ν' αναφέρουμε ποιοι από τους ονομαστούς για τη σύνεση και τη μόρ-
φωση τους Έλληνες επισκέφτηκαν την Αίγυπτο την αρχαία εποχή για να γνω-
ρίσουν τα έθιμα και τον πολιτισμό της. Οι ιερείς των Αιγυπτίων ιστορούν από
τις καταγραφές στα ιερά τους βιβλία ότι τους επισκέφτηκαν τα παλαιά χρόνια
ο Ορφέας, ο Μουσαίος, ο Μελάμπους και ο Δαίδαλος, καθώς και ο ποιητής
Όμηρος και ο Λυκούργος ο Σπαρτιάτης, ο Σόλων ο Αθηναίος και ο φιλόσοφος
Πλάτων, ήλθε επίσης ο Πυθαγόρας ο Σάμιος και ο μαθηματικός Εύδοξος, κα-
θώς επίσης ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης και ο Οινοπίδης ο Χίος >> (Διόδωρος
Σικελιώτης, 1, 96).
Β) Ο Απολλώνιος Ρόδιος και το Βυζαντινό «Ετυμολογικόν το
Μέγα ήγουν η Μεγάλη Γραμματική» (11ος αι. μ.Χ. ) αναφέρουν
ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ήσαν αυτόχθονες Κρήτες, τους οποίους γέν-
νησε η νύμφη Αγχιάλη σε σπήλαιο της Δίκτης, στο Δικταίο Άντρο
(«Δικταίον ανα σπέος»), πρβ:
«.Ιδαίοι Δάκτυλοι Κρηταιέες ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίον ανά
σπέος, αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε…… Ιδαίοι δε, ε-
πειδή εν Ίδει όρει της Κρήτης εγενήθηκαν (Ετυμολογικόν το Μέγα ήγουν η
Μεγάλη Γραμματική, 11ος αι. μ.Χ.)
«Οι μούνοι πλεόνων μοιρηγέται ηδέ πάρεδροι Μητέρος Ιδαίης κεκληα-
ται, όσοι έασιν Δάκτυλοι Ιδαίοι Κρηταιέες, ους ποτέ νύμφη Αγχιάλη Δικταίο ανά
 33
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

σπέος, αμφοτέρησιν δραξάμενη γαίης Οιαξιλίδος, εβλάστησε.» (Απολλώνιος

Ρόδιος Αργοναυτικά Α 1125 – 1135
Γ) Ο Στράβωνας (Βλέπε Στράβων «Γεωγραφικά» 10. ΙΙΙ C
474,22) λέει επίσης ότι άλλοι αρχαίοι συγγραφείς θεωρούν τους Ι-
δαίους Δακτύλους «ντόπιους» στη Θράκη και άλλοι «αποίκους» που
ήλθαν στη Θράκη από την Κρήτη. Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης
αναφέρει ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι (Κρήτης, Μ. Ασίας κ.α.) κατ΄ άλλους
αρχαίους συγγραφείς είχαν αφετηρία την Κρήτη και κατ΄άλλους τη
Φρυγία Μ. Ασίας και λόγω της ασχολίας τους (έκαναν τους μουσι-
κούς και τους ιερείς ) είχαν κατοικήσει - μετοικήσει σε πολλά μέρη
: Μ. Ασία, Κρήτη, Εύβοια, Σαμοθράκη κ.α. Ο Διόδωρος Σικελιώτης
αναφέρει επίσης ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ήσαν Κρήτες, όμως μερικοί
λένε ότι ήρθαν στην Κρήτη από τη Φρυγία :
«Πρώτοι, λοιπόν, απ΄ όσους μνημονεύονται από την παράδοση κατοί-
κησαν στην περιοχή της Ίδης στην Κρήτη, οι Ιδαίοι Δάκτυλοι…… Μερικοί, ό-
μως, μεταξύ των οποίων και ο Έφορος ιστορούν πως οι Ιδαίοι δάκτυλοι γεν-
νήθηκαν στην Ίδη της Φρυγίας και πως πέρασαν στην Ευρώπη με τον Μυ-
γδονα……. Γι αυτούς (τους Κουρήτες που ανέθρεψαν στην Κρήτη το Δία) άλ-
λοι μύθοι λένε ότι ήταν γηγενείς και άλλοι πως ήταν απόγονοι των Ιδαίων Δα-
κτύλων. (Διόδωρος Βιβλιοθήκη Ιστορική 5, 64-65)
Δ) Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι τη μουσική των αυλών κατ’
άλλους τη βρήκε ο Φρύγας Όλυμπος και κατ’ άλλους οι Ιδαίοι Δά-
κτυλοι, όμως αυτός διδάχτηκε ότι και τη μουσική αυτή τη βρήκε ο
Απόλλωνας, πρβ:
<<Ο Αλέξανδρος στη Συναγωγή για τη Φρυγία λέει ότι ο Όλυμπος πρώ-
τος έφερε τη μουσική των αυλών στους Έλληνες, αλλά και οι Ιδαίοι Δάκτυλοι,
ότι ο Ύαγνης ήταν ο πρώτος που έπαιξε αυλό, έπειτα ο γιος του Μαρσύας και
τρίτος ο Όλυμπος και ότι ο Τέρπανδρος μιμήθηκε τους στίχους του Ομήρου
και τη μουσική του Ορφέα. Ο Ορφέας φαίνεται ότι δε μιμήθηκε κανένα, διότι
κανείς δεν είχε εμφανιστεί μέχρι τότε από τους δημιουργούς αυλωδιών κα το
έργο του>> (Πλούταρχος (Περί μουσικής 1132F, 5 και 1123, 7).
<<Εγώ προσωπικά διδάχτηκα ότι επινοητής των αγαθών της μουσικής
δεν είναι κάποιος άνθρωπος, αλλά ο Θεός Απόλλωνας, ο στολισμένος με όλες
τις αρετές. Στην πραγματικότητα δεν είναι του Μαρσύα, του Ολύμπου ή του
Υάγνιδος εύρημα ο αυλός και του Απόλλωνα μόνο η Κιθάρα, αλλά τόσο της
αυλητικής όσο και της κιθαριστικής τέχνης επινοητής είναι ο θεός. Άλλοι πάλι
λένε ότι και ο ίδιος ο θεός έπαιζε αυλό, όπως αναφέρει ο συνθέτης Αλκμάν. Η
Κόριννα επίσης αναφέρει ότι ο Απόλλων διδάχτηκε από την Αθηνά να παίζει
αυλό.>>. ( Πλούταρχος, «Περί μουσικής» 134 και 1136 Β)
Ε) Ο Πλούταρχος, σχετικά με τη μουσική , τις απαρχές της και
τους πρώτους μουσικούς, αναφέρει:
<<Εφόσον όμως οι καλύτεροι γραμματικοί ορίζουν τη φωνή ως αέρα
που δέχεται πλήγμα και γίνεται αισθητός με την ακοή και εφόσον εμείς έτυχε
να ερευνούμε χτες σχετικά με τη γραμματική ως τέχνη που μπορεί με γραμμές
να δημιουργεί τις λέξεις και τις αποθηκεύει, για να τις θυμηθούμε, ας δούμε
 34
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ποια δεύτερη, μετά από αυτή, επιστήμη είναι αρμόδια για τη φωνή. Κατά την
άποψή μου η μουσική ( Πλούταρχος περί Μουσικής 1131 D, 1, 2).
«Και από τους Πλατωνικούς οι περισσότεροι και από τους Περιπατι-
κούς φιλοσόφους οι καλύτεροι ενδιαφέρθηκαν σοβαρά να γράψουν τόσο για
την αρχαία μουσική όσο και για την αλλοίωση που αυτή έχει υποστεί. Μα και
όσοι από τους γραμματικούς και τους αρμονικούς έφτασαν να είναι άκρως
πεπαιδευμένοι έχουν αφιερώσει πολλή μελέτη για το θέμα. Έτσι υπάρχει δια-
φωνία μεταξύ όσων έχουν συντάξει σχετικά έργα. Ο Ηρακλείδης στη Συνα-
γωγή των όσων διέπρεψαν στη μουσική αναφέρει ότι την κιθαρωδία και την
κιθαρωδική ποίηση πρώτος επινόησε ο Αμφίων, ο γιος του Δία και της
Αντιόπης που του τη δίδαξε ο πατέρας του. Τούτο τεκμηριώνεται από το
χρονικό που φυλάσσεται στη Συκυώνα, χάρη στον οποίο παραθέτει ο Ηρα-
κλείδης τα ονόματα των ιερειών στο Άργος, των δημιουργών και των μουσι-
κών. Την ίδια περίπου εποχή, λέει, ο Λϊνος από την Εύβοια θρήνους, ο Άνθης
από την Ανθηδώνα της Βοιωτίας ύμνους και ο Πίερος από την Πιερία στα ποι-
ήματα για τις Μούσες. Αλλά και ο Φιλάμων από του Δελφούς, λένε, αφηγήθηκε
με μουσική τις παραπλανήσεις της Λητούς και τη γέννηση του Απόλλωνα και
της Αρτέμιδος και πρώτος έστησε τραγούδια και χορούς γύρω από το ιερό
των Δελφών. Ο Θάμυρις, πάλι, που κατάγονταν από τη Θράκη, τραγούδησε,
λένε, πιο καλλίφωνα, πιο μελωδικά απ΄όλους……, αλλά και ο Φημιος από την
Ιθάκη, … Μα και ο Τέρπανδρος, που ήταν δημιουργός κιθαρωδικων νό-
μων…………… Ο Αλέξανδρος στη Συναγωγή για τη Φρυγία λέει ότι ο Όλυ-
μπος πρώτος έφερε τη μουσική των αυλών στους Έλληνες, αλλά και οι Ιδαίοι
Δάκτυλοι, ότι ο Υαγνις ήταν ο πρώτος που έπαιξε αυλό, έπειτα ο γιος του
Μαρσύας και τρίτος ο Όλυμπος και ότι ο Τέρπανδρος μιμήθηκε τους στίχους
του Ομήρου και τη μουσική του Ορφέα. Ο Ορφέας φαίνεται ότι δεν μιμήθηκε
κανένα, διότι κανείς δεν είχε εμφανιστεί μέχρι τότε από τους δημιουργούς αυ-
λωδιών κα το έργο του…>> (Πλούταρχος περί Μουσικής 1131 F 3 - 1132 F
5)

6. ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι αρχαίοι συγγραφείς: Πλάτων («Νόμοι», «Μίνως»), Αριστο-

τέλης (Πολιτικά Β, 1271, 10), Διονύσιος Αλικαρνασσεύς (Ρωμαϊκή
Αρχαιολογία, Λόγος Β’ LXI. 1-2), Πλούταρχος (Λυκούργος και Σό-
λων) κ.α., αναφέρουν ότι ο βασιλιάς της Κρήτης Μίνωας με τον α-
δελφό του Ραδάμανθυ ήταν εκείνοι, που πέραν των άλλων, από τη
μια ένωσαν τις φυλές της Κρήτης σε ενιαίο σύνολο και από την άλλη
«εξημέρωσαν» (εκπολίτισαν) τους κατοίκους της Κρήτης θεσπίζο-
ντας νόμους, συντάγματα κ.α. Αναφέρουν επίσης ότι ο Μίνωας με
τον αδελφό του Ραδάμανθυ ήταν όχι μόνο οι θεμελιωτές της περίφη-
μης θαλασσοκρατορίας των Κρητών, αλλά και οι οργανωτές της πε-
ρίφημης Κρητικής Πολιτείας, της πρώτης αξιόλογης Πολιτείας στον
κόσμο, τους θεσμούς της οποίας αντέγραψαν πρώτα οι Σπαρτιάτες
στέλνοντας επι τούτου στην Κρήτη το νομοθέτη τους Λυκούργο, μετά
 35
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

οι Αθηναίοι στέλνοντας στην Κρήτη το νομοθέτη τους Σόλωνα, μετά

οι Ρωμαίοι με το Νόμα κ.α. και έτσι εξημερώθηκαν και ευημέρησαν
και αυτοί.

(Περισσότερα βλέπε στα βιβλία:

«ΚΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ,
«ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ)
 36
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο
Η ΚΙΘΑΡΑ (ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ)

1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ: ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΚΛΠ

Α. Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ, Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ

ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ

Η κιθάρα, που είναι το πρώτο έγχορδο μουσικό όργανο που ε-

πινοήθηκε, όπως θα δούμε πιο κάτω, σήμερα συναντάται σε αρκετές
παραλλαγές, οι οποίες συμμετέχουν στις περισσότερες μουσικές συν-
θέσεις.
Με την ονομασία κιθάρα ( «η κίθαρις» > την κιθάρα) στην αρ-
χαία Ελλάδα, όπως προκύπτει από τις αρχαίες περιγραφές και τις
αρχαίες απεικονίσεις, λεγόταν το έγχορδο μουσικό όργανο που απο-
τελούνται από ένα σχετικά μεγάλο αντηχείο (πιο μεγάλο από αυτό
της αρχαίας λύρας) με επίπεδο πάτο (και όχι με θολωτό πάτο, ήτοι
όπως το καύκαλο της χελώνας, όπως είναι αυτό της λύρας, του λα-
ούτου κ.α.) , καθώς και από δυο (σήμερα ένα) μακρούς πήχεις
(μπράτσα), που είναι μακρύτεροι από αυτούς της λύρας, που βοη-
θούσαν μαζί με τον καλούμενο ζυγό στο να τεντώνονται 4-7 μακρές
και μονές χορδές (και όχι διπλές , όπως είναι του λαούτου ή κοντές
όπως είναι της λύρας).
Και επειδή οι χορδές της αρχαίας ελληνικής κιθάρας είναι μονές
και μακρές, ταλαντεύονται εύκολα και ως εκ τούτου παίζονται και με
τα δάκτυλα και με το πλήκτρο, κάτι που δεν μπορεί να γίνει σε αυτές
της λύρας και του λαούτου, γιατί της λύρας είναι κοντύτερες από
αυτές της κιθάρας και του λαούτου διπλές οπότε είναι σκληρές και
προ αυτού παίζονται μόνο με πλήκτρο.

Οι σύγχρονες κιθάρες (Ισπανική, Αγγλική, Πορτογαλική κ.α.)

προέρχονται από την αρχαία ελληνική, είναι παραλλαγές της, και
γι’ αυτό ονομάζονται και αυτές έτσι. Απλά η αρχαία Ελληνική κι-
θάρα, αρχικά είχε δυο πήχεις (βραχίονες, μπράτσα) προκειμένου να
τεντώνει τις χορδές της με τη βοήθεια του καλούμενου ζυγού, ενώ
οι σημερινές κιθάρες έχουν μόνο ένα, κάτι που είναι και η αιτία, λόγω
της αλλαγής της εξωτερικής της εμφάνισης, πολλοί να νομίζουν ότι
η αρχαία και η σύγχρονη κιθάρα είναι διαφορετικά μουσικά όργανα,
 37
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ενώ είναι τα ίδια, αφού κατά τα άλλα είναι όμοια όργανα, έχουν τα
βασικά τους στοιχεία ίδια.

Οι αρχαίοι συγγραφείς: ‘Όμηρος (Ομηρικός ύμνος «Εις Απόλ-

λωνα»), Ησίοδος (Θεογονία 90) κ.α. αναφέρουν ότι εκείνος που
βρήκε τα πρώτα έγχορδα ή άλλως «παλίντονα» ή «αγκύλα» ή «κα-
μπύλα» τόξα, ήτοι το όπλο τόξο, καθώς και την κιθάρα με τη μουσική
της (υπενθυμίζεται ότι το τόξο, όπως και η κιθάρα γίνεται και αυτό
με χορδές) είναι ο Απόλλωνας και γι αυτό αποκαλείται «πατέρας των
κιθαριστών της γης», «θεός της Μουσικής», «εκήβολος» κ.α.:
«Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη και καμπύλα
τόξα, χρήσω δ’ ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν» (Ομηρικός ύμνος «Εις Απόλλωνα» στ.
130)
«Εκ γαρ Μουσάων και εκηβόλου Απόλλωνος άνδρες αοιδοί έασιν επί χθόνα και κιθα-
ρισταί».( Ησιόδου Θεογονία, 90).
«παλίντονα τόξ τιταίνων», (Ομήρου Ιλιάδα Θ 265)
«ἀλλ᾽ ἄγετ᾽, οἰνοχόος μὲν ἐπαρξάσθω δεπάεσσιν,ὄφρα σπείσαντες καταθείομεν
ἀγκύλα τόξα» (Ομήρου Οδύσσεια Φ 21, 265)

Επιπλέον ο Διόδωρος Σικελιώτης (βλέπε 3,59-61 και 5.64-77)

επεξηγεί- αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε και αυτό με επιχειρήματα, κάτι που δεν
κάνουν άλλοι λαοί όπως οι Ατλάντιοι της Λιβύης και οι Φρύγες στην Ασία,,
πως ο Θεός Απόλλωνας ήταν κρητικός και εν ζωή βρήκε στην Κρήτη το όπλο
τόξο, καθώς και την κιθάρα με τη μουσική της (υπενθυμίζεται ότι και το τόξο
γίνεται με χορδές), τα οποία δίδαξε στους εγχώριους . Ακολούθως ο Ερμής,
ο αδελφός του Απόλλωνα, βρήκε τη και το πλήκτρο με το οποίο παί-
ζεται αυτή, τα οποία παρέδωσε στον αδελφό του Απόλλωνα, πρβ:
“Τον Απόλλωνα αναγορεύουν εφευρέτη της Κιθάρας (αναφέρει επακριβώς: «Απόλ-
λωνα της Κιθάρας ευρετήν αναγορεύουν και της κατ αυτής μουσικής¨ και όχι ευρετήν της
λύρας, όπως μεταφράζουν μερικοί).εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής που γίνεται μέσω
της μαντικής τέχνης, που παλιά μ’ αυτή θεραπεύονταν όσοι αρρώσταιναν – καθώς βρήκε και
το τόξο, δίδαξε στους ντόπιους τα περί την τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν
με ζέση στην τοξοβολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό.” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 74, 5-
«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
« ….ο Απόλλωνας φανερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, στη Λυκία και στους Δελ-
φούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις
πράξεις που έλαβαν χώρα στο κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος. Λύκιος και Πύ-
θιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυροπολος, παρόλο που και οι δυο είχαν γεν-
νηθεί στην Κρήτη. « .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5.77,8)
 38
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

O Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» 5,67,5 και

5,68 -75) αναφέρει επίσης ότι o Απόλλωνας, ο Ερμής και οι λοιποί
ολύμπιοι θεοί, επειδή πρόσφεραν πολλές ευεργεσίας στους ανθρώ-
πους εν ζωή, μετά τη μετάστασή τους από τη γη στους ουρανούς
ανακηρύχτηκαν αθάνατοι, θεοί και κάτοικοι του Ολύμπου. Γεννήθηκε
στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι ήταν
θεοί κλπ.
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώ-
πων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι
πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώπους» (Διο-
δωρος 5,.67,5).

Και το ότι η κιθάρα και η λύρα επινοήθηκαν στην Κρήτη πιστο-

ποιούνται και από το ότι τα αρχαιολογικά μουσικά ευρήματα Κρήτης
είναι από τα αρχαιότερα του Κόσμου. Βλέπε π.χ. την τοιχογραφία της
Κνωσού, η οποία αφενός χρονολογείται στο 1600 – 1450 π.Χ. και
σήμερα φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό μουσείο Ηρακλείου και αφε-
τερου απεικονίζει μουσική παράσταση-τελετή με σπονδές παρουσία
γυναικείας χορωδίας, μια των οποίων παίζει κιθάρα, μια άλλη αυλό
και μια άλλη κρόταλα. Βλέπε επίσης απεικόνιση μουσικής παράστα-
σης στη λίθινη σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας Κρήτης, η οποία φυ-
λάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και χρονολογείται
στο 1600 π.Χ. και στην οποία ένας μουσικός παίζει επτάχορδη κι-
θάρα, ένας άλλος παίζει αυλό κ.α. Βλέπε επίσης απεικόνιση χορευτικής
παράστασης επάνω σε πήλινη επιφάνεια, η οποία αφενός βρέθηκε στο Πα-
λαίκαστρο Σητείας, χρονολογείται στο 1420 – 1380 π.Χ. και σήμερα φυλάσ-
σεται στο Αρχαιολογικό μουσείο Ηρακλείου και αφετέρου απεικονίζει κυκλικό
χορό με τρεις γυναίκες που χορεύουν, ενώ μια άλλη στη μέση παίζει λύρα /
κιθάρα.

Β. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΚΙΘΑΡΑ

Η σύγχρονη κιθάρα, ως ονομασία και ως όργανο, προέρχεται

από την αρχαία Ελληνική, η οποία ονομαζόταν «η κίθαρις» , αιτιατική
την κιθάρα > δημοτική η κιθάρα,
Παραλλαγές - εξέλιξη του αρχαίου οργανου της κιθάρας είναι
όλες οι σημερινές κιθάρες, όπως η Ιταλική ή Latin cithara, η Ισπα-
νική Guitarra, η Αγγλική Guitar , η Γαλλική Guitarre, η Γερμανική
Guitarre, κ.α.
Η αρχαιότερη αναφορά που υπάρχει για το όργανο που λέγεται
κιθάρα είναι στον Όμηρο: "κήρυξ δ' εν χερσίν κίθαριν περικαλλέα
θήκεν Φημίω"…, (Οδύσσεια α 153-154). «Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα
Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη και καμπύλα τόξα, χρήσω δ’
 39
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν….», … (Ομηρικός ύμνος «Εις Απόλλωνα»

στ. 130)

Η λέξη κιθάρα αναφέρεται και στους ψαλμούς του Δαυίδ :«αι-

νείτε αυτόν εν ψαλτηρίω και κιθάρα» ( Ψαλμός ΡΝ΄. 150), όμως
εκεί η ονομασία «κιθάρα» μπήκε κατά τη μετάφραση από τους Ο’ αντί
της λέξης «ΚΝΡ» , όπως γράφει το εβραϊκό κείμενο.

Τα αρχαία λεξικά, σχετικά με την ονομασία της κιθάρας, ανα-

φέρουν τα εξής:
«Κιθάρα παρά το κινείσθαι ραδίως, ή παρά το κινείν εις έρωτα
τους ακούοντας ή παρά το κινείσθαι ραδίως. Η παρά το κινείν τους
θαρούς». (Γεώργιος Χοιροβοσκός, 600 μ.Χ. Υπόμνημα στους Ψαλ-
μούς και Dictata in Theodosii canones, necnon epimerismi in
psalmos, Τόμος 3).
«Κίθαρις, από το κεύθειν τον έρωτα , η κιθαρωδία. Κίθαρις,
Κιθάρα, παρά το κινείσθαι ραδίως ή παρά το κινείν εις έρωτα τους
ακούοντας ή παρά του κινείν τους θαιρούς. Κίθαρος, καθ’ ομοιότητα
των οστών προς τας χορδάς, ο δε δούρις, από του Κιθαιρώνος φησίν,
ότι Αμφίων εκείσε εμουσικευετο, ότι οξύνεται, τοπικήν έχον έννοιαν»
(Μέγα Ετυμολογικό Λεξικό ήγουν η Ελληνική Γραμματική», 10ος αι.
μ.Χ.)
«Κιθάρα, παρά το κινείν εις έρωτα τους ακούοντας ή παρά το
κινείσθαι ραδίως. Η παρά το κινείν τους θαρούς. Κιθαρις = παρά το
κίω το κινώ κίναρις και κίθαρις ή παρά το κίω, το πορεύομαι. Κιθαι-
ρών = κιθάρα, κιθαιρων και κιθαιρων». (ETYMOLOGIC GRAECI,
BIBLIOTHECAE PARISΙENSΙS)

2. ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΚΙΘΑΡΕΣ, ΤΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ

Πιο πριν είδαμε ότι ο Απόλλωνας είναι εκείνος που βρήκε στην
Κρήτη τα πρώτα από τα έγχορδα όργανα, ήτοι το τόξο (το όπλο)
και την κιθάρα. Ακολούθως η Αθηνά βρήκε το πρώτο από τα πνευστά
μουσικά όργανα, ήτοι τον αυλό και μετά ο Ερμής βρήκε το πλήκτρο
και το πρώτο από τα έγχορδα μουσικά όργανα που παίζονται με πλή-
κτρο, ήτοι τη λύρα με πλήκτρο. Από τα εν λόγω όργανα – μουσικές
κατάγονται όλα τα σημερινά πνευστά και έγχορδα μουσικά όργανα
και οι μουσικές τους. Ήδη από την εποχή της αρχαίας Ελλάδα άρχι-
σαν να δημιουργούνται παραλλαγές της κιθάρας και της λύρας, άλλες
των οποίων ήταν είτε με περισσότερες ή λιγότερες χορδές είτε με
λίγο διαφορετικά σε σχήμα αντηχείο κ.α.
Φόρμιγγα (λύρα) λεγόταν η λύρα με τέσσερεις χορδές.
 40
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Κιθάρα Ασιάς (ή Λεσβιακή κιθάρα) λεγόταν η κιθάρα με τρείς

χορδές,.
Βάρβιτος (λύρα) λεγόταν από τους Ρωμαίους η λύρα με πάνω
από 7 χορδές ( πολύχορδος) και με λίγο μακρύτερους βραχίονες
απ΄ό,τι η κοινή λύρα.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Απόγονοι-παραλλαγές της αρχαίας κιθάρας είναι όλα τα ση-
μερινά έγχορδα που έχουν μονές και μακρές χορδές και ως παίζονται
με με τα δάκτυλα (προαιρετικά με πλήκτρο): ισπανική κιθάρα, ρω-
σική ή κιθάρα, γύφτικη κιθάρα κ.α.
Β) Απόγονοι – παραλλαγές της αρχαίας λύρας με πλήκτρο είναι
όλα τα σημερινά έγχορδα όργανα που έχουν είτε κοντές χορδές είτε
διπλές χορδές και ως εκ τούτου παίζονται υποχρεωτικά με πλήκτρο:
ταμπουράς, μάντολα. μαντολίνο, μπουζούκι, λαούτο, ούτι κ.α.
Γ) Πολλά από τα σημερινά μουσικά έγχορδα όργανα είναι
κράμα μεταξύ αρχαίας κιθάρας και αρχαίας λύρας με πλήκτρο.

Πέραν αυτού κάποιοι στιγμή, λόγω ανάπτυξης της τεχνολογίας

και απλούστευσης των μουσικών οργάνων, αφαιρέθηκε και από την
κιθάρα και από τη λύρα, ο ένας από τους δυο βραχίονες ή άλλως
μπράτσα ή πήχεις που βοηθούσαν στο τέντωμα των χορδών οπότε
έτσι προέκυψαν νέες παραλλαγές – τύποι και της λύρας και της κι-
θάρας. Συνάμα δημιουργήθηκαν και παραλλαγές κιθάρας και λύρας
είτε με αφαίρεση ή πρόσθεση χορδών είτε με πιο κοντούς ή πιο μα-
κρούς πήχεις – χορδές κ.α.

Α. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΚΙΘΑΡΩΝ ΚΑΙ Η

ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ

Συγκρίνοντας την αρχαία ελληνική κιθάρα με τις σύγχρονες

βλέπουμε ότι η αρχαία Ελληνική κιθάρα αρχικά είχε δυο πήχεις
(μπράτσα) προκειμένου να τεντώνει τις χορδές με τη βοήθεια του
καλούμενου ζυγού, ενώ οι σημερινές έχουν μόνο ένα, από τους δυο
που είχε η αρχαία αποκόπηκε η μία πήχης - μπράτσο, κάτι που είναι
και η αιτία, λόγω της αλλαγής της εξωτερικής της εμφάνισης, πολλοί
να νομίζουν ότι η αρχαία και η σύγχρονη κιθάρα είναι διαφορετικά
μουσικά όργανα, ενώ είναι ακριβώς τα ίδια, αφού κατά τα άλλα είναι
όμοια ή έχουν τα βασικά τους στοιχεία όμοια. Ο λόγος και για τον
οποίο οι σύγχρονες κιθάρες διατήρησαν το ίδιο όνομα.
Όλες οι σύγχρονες κιθάρες (Ισπανική, Αγγλική, Πορτογαλική
κ.α.) προέρχονται από την αρχαία ελληνική κιθάρα με μικρή αλλαγή
που έγινε μόνο στην εξωτερική εμφάνιση της αρχαίας και γι αυτό
ονομάζονται όλες με το όνομα κιθάρα.
 41
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ειδικότερα σήμερα με την ονομασία κιθάρα λέγεται όχι ένα

μόνο συγκεκριμένο έγχορδο μουσικό όργανο, αλλά αρκετά, τα οποία
φέρουν το εθνικό όνομα καταγωγής τους, όπως η αρχαιοελληνική
κιθάρα, η λατινική ή Latina cithara, η Ισπανική (κλασική) κιθάρα
(Guitarra), η Ρωσική κιθάρα ή Giprsy guitar, η μαυριτανική κιθάρα
(Guitarra Morisca), η Πορτογαλική κιθάρα (Portuguese guitar), η Αγ-
γλική κιθάρα (English guitar) κ.α. και αυτό, επειδή όλα αυτά τα μου-
σικά όργανα είναι νεότεροί τύποι της αρχαίας ελληνικής κιθάρας,
κάτι που το λένε οι αρχαίοι συγγραφείς, όπως θα δούμε πιο κάτω,
αλλά και όπως πιστοποιείται από το ότι όλα αυτά τα μουσικά όργανα
έχουν τα βασικά τους στοιχεία ίδια με αυτά της αρχαίας ελληνικής
κιθάρας και όχι π.χ. με αυτά της λύρας ή του βιολιού ή του λαούτο
κ.α.
Παρατηρώντας τεχνικά-κατασκευαστικά όλες τις εν λόγω κι-
θάρες βλέπουμε ότι όλες έχουν αφενός αντηχείο που είναι σε σχήμα
όπως αυτό της αρχαίας ελληνικής κιθάρας (δηλαδή είναι με επίπεδη
πλάτη και όχι με κυρτή ή όπως το καύκαλο χελώνας, όπως είναι
αυτό της αρχαίας λύρας – χέλυς, καθώς και αυτό του λαούτου κ.α.)
και αφετέρου χορδές - πήχεις τεντώματος χορδών που είναι όπως
τις αρχαίας κιθάρας, ήτοι πολύ μακρύτερες από αυτές της λύρας ή
από τις μακρύτερες σε σχέση προς τα άλλα έγχορδα μουσικά όργανα
και προ αυτού όλα αυτά τα μουσικά έγχορδα όργανα καλούνται κι-
θάρες και όχι λύρες ή λαούτα.
Απλά η κάθε μια από αυτές τις κιθάρες έχει και τα δικά της
ιδιαίτερα επιμέρους δευτερεύοντα χαρακτηριστικά που την κάνουν
να ξεχωρίζει. Για παράδειγμα από αυτές τις κιθάρες η ισπανική και
η ρωσική έχουν μονές χορδές (η Ρωσική έχει 7. δηλ. όπως και η
αρχαία Ελληνική, ενώ η Ισπανική 6, που παλιότερα και αυτή είχε 7)
και ως εξ αυτού μπορούν και παίζονται βασικά με τα δάκτυλα. Αντί-
θετα οι άλλες κιθάρες (Αγγλική, Μαυριτανική κ.α.) έχουν 4 – 5
διπλές χορδές και μία ή δυο μονές χορδές, ήτοι σύνολο 9 – 10 χορδές
οπότε οι κιθάρες αυτές παίζονται υποχρεωτικά με πλήκτρο, όπως η
αρχαία ελληνική λύρα και το λαούτο, γιατί οι διπλές χορδές είναι
σκληρές , οπότε δεν ταλαντεύονται εύκολα με τα δάκτυλα, αλλά με
το πλήκτρο. Επίσης από αυτές τις κιθάρες η Αγγλική, η Πορτογαλική
κ.α. έχουν αντηχείο με επίπεδη πλάτη και σε σχήμα αχλαδιού, ενώ
οι άλλες, ήτοι η Ισπανική, η Ρωσική κ.α. έχουν αντηχείο με επίπεδη
πλάτη και σε σχήμα 8 , κάτι που οφείλεται στο ότι ο ένας από τους
δυο πήχεις-μπράτσα που είχε η αρχαία ελληνική αποκόπηκε και προ
αυτού άλλες κιθάρες δημιούργησαν αχλαδόσχημο αντηχείο και άλλες
με δυο καμπύλες, ήτοι σε σχήμα 8.

Β. ΤΑ ΕΙΔΗ (ΠΡΑΛΛΑΓΕΣ) ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ

 42
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Η ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΙΣΠΑΝΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ.

Η κλασσική Ισπα-
νική κιθάρα προέρχεται
από την αρχαία ελληνική,
απλά η αρχαία είχε δυο
βραχίονες (μπράτσα) που
βοηθούσαν, μαζί με τον
καλούμενο ζυγό, στο τέ-
ντωμα των χορδών της,
ενώ η ισπανική ένα, κάτι
που τις κάνει να φαίνο-
νται διαφορετικές, ενώ
δεν είναι, αφού κατά τα
άλλα είναι ίδιες.
Και η αρχαία ελλη-
νική και η ισπανική κι-
θάρα αφενός έχουν α-
ντηχείο που είναι με επί-
πεδη πλάτη (και όχι με
θολωτό πάτο όπως είναι
Η ισπανική σύγχρονη κιθάρα αυτό που έχουν η λύρα,
το λαούτο κ.α.), απλά το
αντηχείο της ισπανικής κιθάρας έχει στα πλάγια καμπύλες (κάτι που
πήρε από την Latina cithara και την ισπανική vihuela /viola) και έτσι
της δίδουν σχήμα όπως ο αριθμός 8 και αφετέρου έχουν 6 ή 7 μονές
χορδές, όπως έχει η αρχαία ελληνική κιθάρα και όχι λιγότερες ή δι-
πλές, όπως π.χ. το λαούτο κ.α., οι οποίες έρχονται σε παλμική κίνηση
χρησιμοποιώντας βασικά τα δάκτυλα και συμπληρωματικά το πλή-
κτρο (πένα), όπως ακριβώς γίνονταν και στην αρχαία ελληνική κι-
θάρα. Ειδικότερα, επειδή οι χορδές της αρχαίας ελληνικής και της
κλασικής ισπανικής κιθάρας είναι μονές και μακρές ταλαντεύονται
εύκολα και ως εκ τούτου παίζονται ακόμη και τα δάκτυλα-νύχια, κάτι
που δεν μπορεί να γίνει ούτε σε αυτές της λύρας, γιατί αυτές είναι
κοντύτερες από αυτές της κιθάρας και συνεπώς σκληρές ούτε και σε
αυτές που είναι διπλές στα ζευγόχορδα μουσικά όργανα: λαούτο,
μπουζούκι κ.α. οπότε και εκεί παίζονται υποχρεωτικά μόνο με πλή-
κτρο.
Σήμερα η κλασική ή ισπανική κιθάρα έχει συνολικό μήκος (α-
ντηχείο και μπράτσο) περίπου 1 μέτρο (100 εκατοστά) και διαστά-
σεις (μήκος-πλάτος) αντηχείου από κάτω προς το μπράτσο 34, 22,
28 εκατοστά.
Πρόκειται για ένα ακουστικό ξύλινο χορδόφωνο όργανο με
χορδές από έντερο ή πλαστικό και είναι ο πρόδρομος της ακουστικής
 43
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

και της ηλεκτρικής κιθάρας, οι οποίες χρησιμοποιούν μεταλλικές χορ-

δές. Προέρχεται από την ισπανική vihuela /viola de mano του 15ου
και 16ου αιώνα και εκείνη από την αρχαία ελληνική «κίθαρις» και τη
λύρα του Ορφέα (Orpenica lyra, σύμφωνα με τους αρχαίους Ισπα-
νούς μουσικούς.

Η ΡΩΣΙΚΗ Η ΑΛΛΩΣ ΓΥΦΤΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ ( GIPSY GUITAR).

Λέγεται ότι η κιθάρα έφτασε στη Ρωσία προς το τέλος του 18ου
αιώνα και τις αρχές του 19ου αιώνα από τσιγγάνους μουσικούς και
γι αυτό και ονομάζεται Γύφτικη Κιθάρα (gipsy Guitar). Η Ρωσική ή
άλλως Γύφτικη κιθάρα ( gipsy guitar) είναι ίδια με την Ισπανική,
μόνο που η Ρωσική έχει 7 μονές χορδές, δηλ. όπως και η αρχαία
Ελληνική, ενώ η Ισπανική 6. Παλιότερα και η Ισπανική είχε 7 χορδές.
Παραδοσιακά, η Ρωσική και η Ισπανική Κιθάρα συντονίζονται με δια-
φορετικό τρόπο. Οι επτά χορδές της Ρωσικής Κιθάρας είναι συντο-
νισμένες σε 'G' major (σολ ματζόρε) με μια επιπλέον Ρε. (D', G', B,
D, g, b, d'). Η Ρωσική, όπως και η Ισπανική και η αρχαία Ελληνική
Κιθάρα παίζεται κυρίως με τα νύχια/ δάκτυλα και δευτερευόντως με
την πένα, ενώ οι άλλες κιθάρες: Αγγλική, Πορτογαλική κ.α. μόνο με
πλήκτρο, επειδή έχουν και ζεύγη χορδών.

ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ – ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙ-

ΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΙΣΠΑΝΙΚΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ

Συγκρίνοντας την αρχαία ελληνική κιθάρα με την καλούμενη

σύγχρονη ισπανική κλασσική κιθάρα βλέπουμε ότι είναι ίδιες πλην
μόνο στην εμφάνιση, επειδή η αρχαία είχε δυο πήχεις προκειμένου
να τεντώνει τις χορδές, ενώ η σύγχρονη ένα. Και η αρχαία ελληνική
και η σύγχρονη έχουν την ίδια ποσότητα και μήκος χορδών ( έχουν
6-7 μονές και μακρές σε μήκος χορδές και όχι κοντές, όπως η λύρα
ή διπλές όπως έχουν π.χ. το ούτι, το μαντολίνο, το λαούτο κ.λπ.
Βλέπουμε επίσης ότι και η αρχαία και η σύγχρονη κιθάρα έχουν τον
ίδιο τρόπο παιξίματος, δηλαδή παίζονται κύρια με τα δάκτυλα και
δευτερευόντως με πλήκτρο, ενώ η αρχαία λύρα παίζεται, μόνο με
πλήκτρο και το αυτό γίνεται και με τα άλλα έγχορδα: μπουζούκι, ούτι,
λαούτο κ.α. Βλέπουμε επίσης ότι και η αρχαία και η σύγχρονη κιθάρα
έχουν ίδιο αντηχείο (ήτοι με επίπεδο πυθμένα και όχι κυρτό, καυκα-
λοειδές, όπως έχει η λύρα, καθώς και τα άλλα έγχορδα: μπουζούκι,
λαούτο, ούτι, μαντολίνο κ.α.), άρα η αρχαία ελληνική και η ισπανική
κιθάρα είναι το αυτό. Απλά της ισπανικής κιθάρας το αντηχείο έχει
σχήμα όπως το 8, ενώ της αρχαίας ελληνικής όπως το μισό οκτώ,
ήτοι άπου όπως το U, επειδή η αρχαία ελληνική είχε δυο πήχεις, κάτι
 44
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

όπως το τόξο, (συν το ζυγό, προκειμένου να τεντώνει τις χορδές,

ενώ η σύγχρονη έχει μόνο ένα πήχη.

Η ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ

Ακουστική κιθάρα λέγεται η μη ηλεκτρική και συνάμα αυτή

που οι χορδές της έρχονται σε παλμική κίνηση χρησιμοποιώντας κυ-
ρίως το πλήκτρο. Οι χορδές της κιθάρας αυτής ενίοτε είναι πιο σκλη-
ρές από αυτές της κλασικής.
Ηλεκτρική Κι-
Ηλεκτρικές Κιθά- θάρα λέγεται αυτή που
ρες. Μια Godin χρησιμοποιεί 6 – 12 α-
LG με μαγνήτες τσάλινες χορδές και η-
humbucker και λεκτρομαγνήτες, για να
ταστιέρα από μετατρέψει τον ηχητικό
τριανταφυλλιά παλμό των χορδών της
(αριστερά) και σε ηλεκτρικό ρεύμα, η-
μια Squier λεκτρικό ηχητικό σήμα,
Stratocaster με το οποίο στη συνέχεια
ταστιέρα από ενισχύεται από ένα σύ-
σφεντάμι και μο- στημα ενισχυτή-ηχείου.
νούς μαγνήτες Μάλιστα το σήμα που
(δεξιά).
προέρχεται από την η-
λεκτρική Κιθάρα μπορεί
κάποιες φορές να δια-
φοροποιηθεί με εφέ όπως το reverb ή να παραμορφωθεί. Ως είδος
προήλθε από την κλασική Κιθάρα.
Οι χορδές της κιθάρας αυτής είναι ειδικές, μεταλλικές και πιο
σκληρές από αυτές της κλασικής
Η ηλεκτρική κιθάρα δεν είναι τίποτα άλλο, παρά μία κλασσική
κιθάρα στην οποία έχει τοποθετηθεί ειδικό μικρόφωνο και, συχνά, έ-
νας ρυθμιστής (equalizer) μεσαίων, μπάσων και έντασης. Το μικρό-
φωνο είναι ακριβώς κάτω από το ηχείο και είναι ρυθμισμένο να πιάνει
μόνο τα ηχητικά σήματα που έρχονται από την ευθεία στην οποία
βρίσκεται. Έτσι, επιτυγχάνεται βέλτιστη ποιότητα ήχου, όταν χρησι-
μοποιούμε την κιθάρα με ενισχυτή. Η σύνδεση είναι με τη γνωστή
διάταξη, δηλαδή με έναν κοινό ενισχυτή και ένα απλό καλώδιο που
καταλήγει στην βάση της κιθάρας. Ο τρόπος παιξίματος μπορεί να
διαφέρει ανάλογα με τον παίκτη, αλλά συνήθως παίζεται όπως η
κλασσική κιθάρα (δακτυλισμοί).
Υπάρχει μεγάλη ποικιλία ακουστικών και ηλεκτρικών κιθάρων
και υποκατηγορίες, κυρίως ανάλογα των χορδών (νάιλον ή μεταλλι-
κών). Η πολύ δημοφιλής στα ροκ και ποπ συγκροτήματα ηλεκτρική
Κιθάρα προέρχεται από την κλασική και η αύξηση της έντασης ή η
 45
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

μετατροπή ενός ηχοχρώματος γίνεται με τη βοήθεια ηλεκτρονικών

μηχανημάτων και ενισχυτών. Ο ενισχυτής λαμβάνει το ηλεκτρικό
σήμα που παράγεται καθώς οι χορδές πάλλονται πάνω από τους μα-
γνήτες της Κιθάρας και το ενισχύει αναλογικά ή ψηφιακά. Στην ηλε-
κτρική Κιθάρα το αντηχείο είναι συμπαγές και διαθέτει μαγνήτες, τα
ποτενσιόμετρα που ρυθμίζουν ένταση και τόνο, καθώς και τυχόν η-
λεκτρονικά που μπορεί να υπάρχουν. Στις κλασικές κιθάρες το μπρά-
τσο είναι ενσωματωμένο με την υπόλοιπη κατασκευή, ενώ στους άλ-
λους τύπους (κυρίως στις ηλεκτρικές) μπορεί να είναι και αποσπώ-
μενο.

Η ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΚΗ ΚΑΙ Η ΑΓΓΛΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ

Η καλούμενη αγγλική κιθάρα (English guitar) έχει αντηχείο

που είναι όμοιο ή τουλάχιστον σχεδόν όμοιο με αυτό της αρχαίας
ελληνικής κιθάρας (και ειδικά όπως της φόρμιγγας και της βαρβί-
του), ήτοι με επίπεδη πλάτη ( και σε σχήμα αχλαδοειδές, επειδή τώρα
έχει ένα πήχη και όχι δυο, όπως είχε πριν) και όχι όπως αυτό του
λαούτου ή της αρχαίας ελληνικής λύρας χέλυς, ήτοι κυρτό ή όπως
το καύκαλο χελώνας. Ο λόγος και για τον οποίο το όργανο αυτό
ονομάζεται και αυτό κιθάρα. Απλά η κιθάρα αυτή έχει 10 χορδές,
από τις οποίες οι 2 είναι μονές και οι άλλες σε 4 ζεύγη. Και επειδή η
κιθάρα αυτή έχει διπλές χορδές, παίζεται κύρια με πλήκτρο, γιατί οι
διπλές δεν είναι εύκολο να παίζονται κύρια με τα δάκτυλα. Τεχνικά η
αγγλική κιθάρα (English guitar) από τη μια έχει αντηχείο σε σχήμα
αχλαδιού εως ημισφαιρικό με ένα κυκλικό άνοιγμα στην επιφάνειά
του, επίπεδο πυθμένα αντηχείου, κοντό βραχίονα (κοντύτερο απ’
ότι η Ισπανική) και 10 χορδές, από τις οποίες οι 2 είναι μονές και οι
άλλες σε 4 ζεύγη, οι οποίες είναι συντονισμένες ως εξής: Do Sol Mi
Sol Sol-Sol-mi-mi (ΕΚ GG GG ee cc). Ήταν δημοφιλής σε πολλά μέρη
στην Ευρώπη (Αγγλία, Νορβηγία κ.α.) γύρω από το 1750-1850.
Ομοίως η καλούμενη πορτογαλική κιθάρα (Portuguese guitar)
έχει αντηχείο που είναι όμοιο ή τουλάχιστον σχεδόν όμοιο με αυτό
της αρχαίας ελληνικής κιθάρας, ήτοι με επίπεδη πλάτη και όχι όπως
αυτό του λαούτου ή της αρχαίας ελληνικής λύρας χέλυς, και ως εξ
αυτού το όργανο αυτό ονομάζεται και αυτό κιθάρα. Απλά η πορτο-
γαλική κιθάρα έχει 12 χορδές, από τις οποίες οι 2 είναι μονές και οι
άλλες σε 5 ζεύγη.. Οι 12 χορδές της είναι συντονισμένες: ΛΑ SI ΛΑ
SI (B) (A) MI (E) (B) (A) ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ (D). και 1 μονή. Και επειδή η
κιθάρα αυτή έχει διπλές χορδές, παίζεται κύρια με πλήκτρο, γιατί οι
διπλές δεν είναι εύκολο να παίζονται κύρια με τα δάκτυλα. Λέγεται
ότι η Πορτογαλική Κιθάρα ειδικεύτηκε στο να συνοδεύει με πλούσιο
και πολύ αρμονικό τρόπο τα καλούμενα νοσταλγικά ποιήματα fados,
 46
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Fado είναι μια μορφή μουσικής που χαρακτηρίζεται από πένθιμες

μελωδίες και στίχους, συχνά για τη θάλασσα ή τη ζωή των φτωχών.

ΑΓΓΛΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ Έχει αντηχείο με επί- ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ. Έχει αντηχείο με επί-
πεδο πυθμένα, όπως η αρχαία φόρμιγγα πεδο πυθμένα, όπως η αρχαία Φόρμιγγα και η αρ-
και η αρχαία βαρβιτος (απλά η Φόρμιγγα χαία βαρβιτος (απλά η βαρβιτος και η φόρμιγγα εί-
και η βλαρβιτος είχαν δυο μπράτσα συν χαν δυο μπράτσα συν ζυγό, ενώ εδώ έχουμε ένα
ζυγό, ενώ εδώ έχουμε ένα μπράτσο με ε- μόνο μπράτσο με επάνω του το ζυγό) και 12 χορ-
πάνω του το ζυγό) και 10 χορδές, από τις δές, από τις οποίες οι δυο είναι μονές και οι άλλες
οποίες οι δυο είναι μονές και οι άλλες σε σε ζεύγη (5Χ2)..
ζεύγη (4Χ2).

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Το μπράτσο της Ισπανικής ακουστικής κιθάρας περι-
λαμβάνει την ταστιέρα, το ζυγό και τα κλειδιά. Στις ακουστικές
(= οι μη ηλεκτρικές) Κιθάρες το μπράτσο είναι ενσωματωμένο με το
αντηχείο, ενώ στους άλλους τύπους μπορεί να είναι και αποσπώμενο.
Το μπράτσο χρησιμεύει για να μπορεί ο κιθαρίστας να μεταβάλλει τον
ήχο που βγάζει το όργανο, πατώντας τις χορδές σε διαφορετικά τά-
στα.
Β) Ο ζυγός της κιθάρας αποτελεί το απέναντι από τον καβαλάρη
σημείο τεντώματος των χορδών, ενώ τα κλειδιά είναι τα σημεία όπου
καταλήγουν οι χορδές και διαθέτουν κοχλία που επιτρέπει το μεγα-
λύτερο ή μικρότερο τέντωμά τους, για σωστό κούρδισμα.
 47
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Γ) Το πίσω μέρος του μπράτσου είναι καμπυλωτό, για να διευ-

κολύνεται το πιάσιμο και η στήριξη του χεριού που πατάει τις χορδές.
Στις ηλεκτρικές κιθάρες, αυτή η καμπυλότητα είναι μικρότερη απ' ότι
στις υπόλοιπες. Το ξύλο από το οποίο είναι φτιαγμένο το μπράτσο,
όπως και για το αντηχείο, της Κιθάρας είναι καίριας σημασίας.
Δ) Για την ταστιέρα επιλέγεται συνήθως έβενος ή τριανταφυλ-
λιά, που δίνουν καλύτερη αίσθηση στο παίξιμο και αντέχουν στις
φθορές. Για το πίσω μέρος χρησιμοποιούνται ξύλα που διακρίνονται
για την αντοχή τους, καθώς λόγω της τάσης των χορδών δεν είναι
δύσκολο να παρουσιαστεί σκέβρωμα (καμπύλωση) στο μπράτσο,
πράγμα που καταστρέφει τον ήχο μιας Κιθάρας και δυσκολεύει το
παίξιμο. Πολλές ακουστικές και ηλεκτρικές κιθάρες έχουν μέσα στο
μπράτσο ενσωματωμένη μια σιδερένια ράβδο, η καμπυλότητα της ο-
ποίας (και επομένως και του μπράτσου) μπορεί να ρυθμιστεί με
κλειδί, επαναφέροντας τυχόν σκέβρωμα του μπράτσου.
Ε) Ο κιθαρίστας, τόσο στην αρχαία όσο και στη σύγχρονη κι-
θάρα, πιέζει με τα δάκτυλα του ενός χεριού, συνήθως του αριστερού
χεριού, τις χορδές σε διάφορα σημεία πάνω στο βραχίονα (στα κα-
λούμενα σήμερα τάστα), αυξομειώνοντας έτσι το μήκος τους, ώστε
να αλλάζει έτσι και ανάλογα η συχνότητα που πάλλονται. Συγχρόνως
με τα δάκτυλα/ νύχια του άλλου χεριού, ή με πλήκτρο, κάνει τις χορ-
δές να πάλλονται, είτε «τραβώντας» τες με τα νύχια των δακτύλων
είτε χτυπώντας τες με μια πένα. Η ποιότητα του ηχοχρώματος της
Κιθάρας ποικίλλει ανάλογα με τον τρόπο που προκαλούνται οι ταλα-
ντώσεις των χορδών (τσίμπημα, με την άκρη των δαχτύλων, με το
νύχι ή με πλήκτρο) και ανάλογα με τις τεχνικές που χρησιμοποιού-
νται (βιμπράτο, τρέμολο, αρμονικοί κ.λπ..).
Η μουσική έκταση της Κιθάρας πλησιάζει τις τέσσερις οκτάβες.
Ωστόσο, επειδή είναι πιο ελεύθερη- πιο εύκολη στο παίξιμο από τα
άλλα έγχορδα, δε συμμετέχει στις συμφωνικές ορχήστρες πλην μόνο
σε εξαιρετικές περιπτώσεις, κυρίως σε έργα σύγχρονης μουσικής.
Χρησιμοποιείται κυρίως στη λαϊκή μουσική, ενώ το Λαούτο στην έ-
ντεχνη.
 48
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΛΗΚΤΡΟ

1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ «ΧΕΛΥΣ», Η ΛΥΡΑ ΠΟΥ ΠΑΙΖΕΤΑΙ

ΜΕ ΠΛΗΚΤΡΟ

Οι λύρες είναι δυο λογιών, αυτές που παίζονται με πλήκτρο, οι

αρχαίες, και αυτές που παίζονται με δοξάρι, οι σύγχρονες. οι σύγ-
χρονες (Κρητική, ποντιακή κ.α.) προήλθαν από την αρχαία.
Όλες οι λύρες αρχικά παιζόταν με πλήκτρο και κάποια στιγμή,
επί εποχής Βυζαντινών και συγκεκριμένα κάπου τον 7-8ο αιώνα μ.Χ.,
όπως θα δούμε πιο κάτω, επινοήθηκε κάποια από αυτές να παίζεται
με δοξάρι αντί με πλήκτρο, απόγονοι της οποίας είναι όλες οι σημε-
ρινές λύρες Κρήτης, Πόντου, Καλαβρίας κ.α. Έκτοτε η λύρα με πλή-
κτρο καταργήθηκε, επειδή συνάμα βγήκαν νέα πιο καλά μουσικά έγ-
χορδα που παιζότανε με πλήκτρο, όπως η πανδούρα, ο ταμπουράς,
το λαούτο κ.α. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω: «Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΫΡΑ,
Η ΛΥΡΑ ΠΟΥ ΠΑΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ»)

Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς τα πρώτα έγχορδα

μουσικά όργανα που επινοήθηκαν, είναι πρώτα η αρχαία κιθάρα και
μετά η λύρα. Η λύρα σε σχέση με την αρχαία λύρα είχε αφενός πιο
μεγάλο αντηχείο και με επίπεδο πάτο (επίπεδη πλάτη), ενώ η λύρα
είχε αντηχείο θολωτό (= με κυρτή πλάτη, κάτι όπως το καύκαλο χε-
λώνας) και αφετέρου μακρύτερες χορδές – πήχεις απ΄ό,τι η αρχαία
λύρα. Ο λόγος που οι χορδές της κιθάρας παίζονταν βασικά με τα
δάκτυλα και δευτερευόντως με το πλήκτρο, ενώ η Λύρα παίζεται κύ-
ρια με πλήκτρο. Ειδικότερα, επειδή οι χορδές της αρχαίας ελληνικής
κιθάρας είναι μονές και μακρές ταλαντεύονται εύκολα και ως εκ τού-
του παίζονται και τα δάκτυλα-νύχια, κάτι που δεν μπορεί να γίνει σε
αυτές της λύρας, γιατί αυτές είναι κοντύτερες από αυτές της κιθάρας
οπότε είναι σκληρές και προ αυτού παίζονται υποχρεωτικά με πλή-
κτρο.
Από τις αρχαίες περιγραφές και απεικονίσεις της Λύρας προκύ-
πτει ότι το αντηχείο της λύρας γινόταν είτε από καύκαλο (όστρακο)
χελώνας είτε από ξύλο, όμως πάντα σε σχήμα οστράκου χελώνας.
Πάνω από το ανοικτό-κοίλο μέρος του αντηχείου απλωνόταν μια
τεντωμένη μεμβράνη από δέρμα βοδιού, η οποία είχε μια στρογγυλή
 49
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τρύπα, για να δημιουργείται ηχητική χοάνη. Συνάμα σε κάθε πλευρά

του οστράκου υπήρχαν κολλημένοι δύο βραχίονες, στην αρχή από
κέρατο βοδιού ή αγριοκάτσικου και μετά από ξύλο, που ενώνονταν
στο επάνω τους άκρο, σε σχήμα Π, από μια εγκάρσια κυλινδρική
ράβδο, κατασκευασμένη από πυξάρι, που λεγόταν ζυγός, όπου υπήρ-
χαν τα καλούμενα στριφτάρια, για να τεντώνονται-κουρδίζονται οι
χορδές.
Οι χορδές της αρχαίας λύρας δέονταν - στερεώνονταν με κό-
μπο πάνω σε μια μικρή πλάκα [σανίδα], που λεγόταν χορδοτόνιον ή
χορδοτόνος, στο κάτω μέρος του αντηχείου· περνούσαν κατόπι πάνω
από μια μικρή γέφυρα (= ο καλούμενος καβαλάρης ή η μαγάς), που
απομόνωνε το παλλόμενο τμήμα των χορδών, και προχωρούσαν
κατά μήκος του οργάνου ως το ζυγό, όπου και δένονταν. Είχαν ίσο
μήκος, όμως διαφορετικό πάχος, ώστε να παράγουν και διαφορετικό
ήχο, κουρδίζονταν με ένα σύστημα κλειδιών, τους κόλλοπες και με
την περιστροφή τους στο ζυγό. Σε παλαιότερα χρόνια οι χορδές δέ-
νονταν με δερμάτινο λουρί, στους κλασικούς όμως χρόνους χρησι-
μοποιούσαν στριφτάρια ("κλειδιά"), καμωμένα από ξύλο, μέταλλο ή
ελεφαντόδοντο. Τα στριφτάρια αυτά, στερεωμένα μ' ένα μηχανισμό
πάνω στο ζυγό, τέντωναν τις χορδές με περιστροφική κίνηση και λέ-
γονταν κόλλαβοι ή κόλλοπες. Όλες οι χορδές είχαν το ίδιο μήκος
αλλά διαφορετικό πάχος και όγκο, και καθεμιά έδινε έναν ήχο· Ο
εκτελεστής (ο λυράρης μουσικός), συνήθως καθιστός, κρατούσε τη
λύρα στα γόνατά του και με το δεξί χέρι, άλλοτε με γυμνά δάκτυλα
και άλλοτε με πλήκτρο ένυσσε τις χορδές. Το αριστερό χέρι, στον
καρπό του οποίου προσδενόταν με κάποιο λουρί ή με ταινία ο ένας
βραχίονας υποβαστάζοντας το όργανο, είχε περιορισμένες κινήσεις
και είτε πίεζε ή τραβούσε μεμονωμένες χορδές, είτε σταματούσε τη
δόνηση όσων έπληττε το δεξί ώστε να αμβλύνει τον ήχο τους ή να
βραχύνει την ταλάντευση υψώνοντας το φθόγγο.

2. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΛΥΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΗ-

ΚΤΡΟΥ

Οι αρχαίοι συγγραφείς: Όμηρος ( Ομηρικός Ύμνος «Εις Ερμή»

στ. 24-25, 47-51), Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σ. 139-140), Διόδωρος
Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» ( 5, 74, 5 και 5, 75,3), Λου-
κιανός «Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου»), Πολυδεύκης (IV, 59),
Φιλόστρατος ( 777 στο Δημ.), Νικόμαχος» (Ορφικά αποσπά-
σματα163, Νικόμαχος Ian Musici script Graece 266) κ.α. αναφέρουν
ότι εκείνος που βρήκε τη λύρα και το πλήκτρο με το οποίο παίζεται
ήταν ο Κρητικός θεός Ερμής εν ζωή, ο οποίος την κατασκεύασε
χρησιμοποιώντας αφενός ως αντηχείο ένα καύκαλο (όστρακο)
 50
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

χελώνας εξ ου και η επωνυμία της: «(λύρα) χέλυς» και αφετερου

με χορδές από τα έντερα βοδιών.
«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
«Βρήκε (ο Ερμής) κάπου μια νεκρή χελώνα και κατασκεύασε μ’ αυτή
μουσικό όργανο. Προσάρμοσε δηλαδή, πήχεις (χερούλια), ζυγό, έπειτα έμπηξε
κλειδιά (κολλάβους) και γέφυρες (γαδαδων), τέντωσε επτά χορδές και παίζει
μουσική τόσο όμορφα και αρμονικά, Ήφαιστε, που τον ζηλεύω ακόμη κι εγώ
(ο Απόλλωνας), παρά τα τόσα χρόνια πείρας στο παίξιμο της κιθάρας (φθονείν
παλαι κιθαρίζειν ασκούντα)» (Λουκιανός, Διάλογος Απόλλωνα – Ηφαίστου)

O Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» 5,67,5 και

5,68 -75) αναφέρει επίσης ότι o Απόλλωνας, ο Ερμής και οι λοιποί
ολύμπιοι θεοί, επειδή πρόσφεραν πολλές ευεργεσίας στους ανθρώ-
πους εν ζωή, μετά τη μετάστασή τους από τη γη στους ουρανούς
ανακηρύχτηκαν αθάνατοι, θεοί και κάτοικοι του Ολύμπου. Γεννήθηκε
στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι ήταν
θεοί κλπ, πρβ:
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή
των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεω-
ρήθηκαν επίσης πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη
μετάστασή τους από τους ανθρώπους….» (Διόδωρος 5,.67,5).

Ο Όμηρος («Ομηρικός Ύμνος στον Ερμή» στ. 24-25, 47-51)

και ο Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σσ. 139-140) συγκεκριμένα αναφέ-
ρουν ότι ο Ερμής αφενός ήταν γιος του Κρηταγενή Δία και αφετερου
βρήκε τη λύρα ήδη μετά τη γέννησή του σε ένα άντρο στο όρος
Κυλλήνης. Ο Ερμής, λένε, πήγε μια νύχτα και έκλεψε τα βόδια
του Απόλλωνα στην Πιερία. Τρώγοντάς τα βλέπει έξω από το σπήλαιο
μια χελώνα. Την πιάνει και της αφαιρεί το όστρακο και πάνω από
αυτό τεντώνει επτά χορδές από τα έντερα. Για το τέντωμα των χορ-
δών αυτών χρησιμοποίησε τα δυο κέρατα ενός βοδιού, που τα έβαλε
μπροστά από το όστρακο και ενώνοντας τα με ένα ζυγό ως το σχήμα
Π.
Όταν ο Απόλλωνας ανακάλυψε την κλοπή, κάλεσε τον Ερμή,
τον αδελφό του, για να τον μαλώσει και επίσης παραπονέθηκε στον
πατέρα τους, το Δία, για την πράξη της κλοπής του Ερμή. Ο Ερμής
τότε άρχισε να παίζει τη λύρα που εφεύρε και ο Απόλλωνας, γοητευ-
μένος από τη μουσική της, αλλά και επειδή ο Ερμής του χάρισε τη
λύρα, τον συγχώρησε για τη κλοπή, πρβ: «Μαία μεν ούν η πρεσβυτάτη
Διί συνελθούσα εν άντρα της Κυλλήνης Ερμήν τίκτει. Ούτος εν σπαργάνοις επί
 51
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

του λίκνου κείμενος, εκδύς εις Πιερίαν παραγίνεται, και κλέπτει βόας ας ένεμεν
Απόλλων. ίνα δε μη φωραθείη υπό των ιχνών, υποδήματα τοις ποσί περιέθηκε,
και κομίσας εις Πύλον τας μεν λοιπάς εις σπήλαιον απέκρυψε, δύο δε καταθύ-
σας τας μεν βύρσας πέτραις καθήλωσε, των δε κρεών τα μεν κατηνάλωσεν
εψήσας τα δε κατέκαυσε· και ταχέως εις Κυλλήνην ώχετο. και ευρίσκει προ του
άντρου νεμομένην χελώνην.ταύτην εκκαθάρας, εις το κύτος χορδάς εντείνας
εξ ων έθυσε βοών και εργασάμενος λύραν εύρε και πλήκτρον. Απόλλων δε
τας βόας ζητών εις Πύλον αφικνείται, και τους κατοικούντας ανέκρινεν. οἱ δὲ
ιδείν μὲν παίδα ἐλαύνοντα έφασκον, ουκ έχειν δε ειπείν ποῖ ποτε ἠλάθησαν δια
το μη ευρείν ίχνος δύνασθαι. μαθὼν δε εκ τής μαντικής τον κεκλοφότα προς
Μαίαν εἰς Κυλλήνην παραγίνεται, και τον Ερμήν ᾐτιάτο. ἡ δε ἐπέδειξεν αυτόν
εν τοις σπαργάνοις. Απόλλων δε αυτόν προς Δία κομίσας τας βόας απῄτει.
Διός δὲ κελεύοντος ἀποδοῦναι ἠρνεῖτο. μη πείθων δα άγει τον Απόλλωνα εις
Πύλον και τας βόας ἀποδίδωσιν. ἀκούσας δὲ τής λύρας ὁ Απόλλων αντιδίδωσι
τας βόας. Ερμής δε ταύτας νέμων σύριγγα πάλιν πηξάμενος ἐσύριζεν. Απόλ-
λων δε και ταύτην βουλόμενος λαβείν, τὴν χρυσῆν ράβδον ἐδίδου ην ἐκέκτητο
βουκολών. ὁ δε και ταύτην λαβείν αντί τής σύριγγος ήθελε καὶ τὴν μαντικήν
επελθείν· και δυὺς διδάσκεται την διά των ψήφων μαντικήν. Ζευς δε αυτόν κή-
ρυκα εαυτού και θεών υποχθονίων τίθησι...( Απολλόδωρος Γ’ 10-2)
«….ηώος γεγονώς μέσω ήματι εγκιθάριζεν,
εσπέριος βούς κλέψεν εκηβόλου 'Απόλλωνος,
τετράδι τή προτέρη τή μιν τέκε πότνια Μαία.
ός καί επεί δή μητρός απ' αθανάτων θόρε γυίων
ουκέτι δηρόν έκειτο μένων ιερώ ενί λίκνω,
.αλλ' ό γ' αναΐξας ζήτει βόας 'Απόλλωνος
ουδόν υπερβαίνων υψηρεφέος άντροιο.
ένθα χέλυν ευρών εκτήσατο μυρίον όλβον:
`Ερμής τοι πρώτιστα χέλυν τεκτήνατ' αοιδόν,
ή ρά οι αντεβόλησεν επ' αυλείησι θύρησι
βοσκομένη προπάροιθε δόμων εριθηλέα ποίην,
σαύλα ποσίν βαίνουσα: Διός δ' εριούνιος υιός
αθρήσας εγέλασσε καί αυτίκα μύθον έειπε:
σύμβολον ήδη μοι μέγ' ονήσιμον, ουκ ονοτάζω.
χαίρε φυήν ερόεσσα χοροιτύπε δαιτός εταίρη,
ασπασίη προφανείσα: πόθεν τόδε καλόν άθυρμα
αιόλον όστρακον έσσο χέλυς όρεσι ζώουσα……
……
ώς άμ' έπος τε καί έργον εμήδετο κύδιμος `Ερμής.
πήξε δ' άρ' εν μέτροισι ταμών δόνακας καλάμοιο
πειρήνας διά νώτα διά ρινοίο χελώνης.
αμφί δέ δέρμα τάνυσσε βοός πραπίδεσσιν εήσι,
καί πήχεις ενέθηκ', επί δέ ζυγόν ήραρεν αμφοίν,
επτά δέ συμφώνους οΐων ετανύσσατο χορδάς.
αυτάρ επεί δή τεύξε φέρων ερατεινόν άθυρμα
πλήκτρω επειρήτιζε κατά μέλος, η δ' υπό χειρός
σμερδαλέον κονάβησε: θεός δ' υπό καλόν άειδεν
 52
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

εξ αυτοσχεδίης πειρώμενος, ηΰτε κούροι

ηβηταί θαλίησι παραιβόλα κερτομέουσιν….. (Ομηρικός Ύμνο στον
Ερμή, στ. 17-25, 47-51)

3. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ «ΛΥΡΑ»

Το «Μέγα Ετυμολογικό Λεξικό» (1000 μ.Χ.) αναφέρει ότι το

όνομα «λύρα» σχετίζεται με το ρήμα λύω απ΄ όπου και «λύτρον».
Δηλαδή υποθέτει ότι, επειδή ο Ερμής έκλεψε τα βόδια του Απόλλωνα
από τα οποία έβγαλε τα έντερα και τα έκανε χορδές της λύρας του,
για να τον εξευμενίσει-αποζημιώσει του έδωσε τη Λύρα του ως λύτρο
και έτσι προήλθε η ονομασία λυτήρια (λύω) > λύ(τ)ρα > λύρα, πρβ:
«Λύτρον παρά το λύω, λύσω, λύτρον, όθεν και λύρα, λύτρα τις ούσα.
Εδόθη γαρ παρ τω Απόλλωνι παρά του Ερμού υπέρ ων έκλεψε βοών
του Απόλλωνος ο Ερμής».
Ωστόσο η αλήθεια είναι ότι η λύρα ονομάστηκε έτσι, επειδή
αρχικά οι χορδές της γίνονταν από λ(ο)ύρες > λύρες = λουρίδες ε-
ντέρων βοδιών, κάτι που πιστοποιείται και από το ότι το βιολί, που
είναι είδος λύρας, ονομάστηκε έτσι, επειδή οι χορδές του αρχικά
κατασκευάζονται από χορδές βοδιών, οι οποίες βους > βοάουν -
βοούν > βολί.
Στην καταγραφή των βυζαντινών μουσικών οργάνων που έ-
κανε το 870 μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim Ubaid'Allah ibn
Khordadbeh (βλέπε: «Margaret J. Kartomi: On Concepts and
Classifications of Musical Instruments. Chicago Studies in
Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990») αναφέρει τη
Λύρα με την ονομασία lura και όχι lyra. Στην κρητική διάλεκτο με
την ονομασία «το λουρί» λέγεται το κορδόνι ή άλλως η κόρδα >
χορδή από έντερο ή νεύρο ζώου. Επίσης με την ονομασία «τα λούρα»
λέγονται οι λουρίδες (οι χορδές) με τις οποίες δένεται ο ζυγός των
βοδιών με το άροτρο προκειμένου να το τραβούν. Η ονομασία
λ(ο)ύρα > Λύρα είναι όπως και τα: κούπα > κύπελο, σούπερ > υπέρ
κ.α. και η λέξη αυτή στη μουσική σημαίνει το όργανα με λ(ο)ύρες >
λύρες ή άλλως χορδές από έντερα ή νεύρα ζώου, κυρίως βοδιού
κ.α.

4. Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΗΣ ΛΥΡΑΣ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι ο Ερμής βρήκε τη λύρα,

την οποία έδωσε στον Απόλλωνα μετά το διαγωνισμό του με τον
Μαρσύα, επειδή στο διαγωνισμό αυτό ο Απόλλωνας είχε σπάσει την
κιθάρα του. Ακολούθως ο Απόλλωνας δίδαξε τη λύρα στον Ορφέα,
αφού αυτός είχε (ξανάφτιαξε) την κιθάρα του.
 53
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
<<Λέγεται ότι ο Απόλλων, αφού πήρε τη Λύρα (από τον Ερμή), τη δί-
δαξε στον Ορφέα, κι αφού ο ίδιος (ο Απόλλωνας) επινόησε την κιθάρα, σε
εκείνον παραχώρησε τη Λύρα>> (Ορφικά Αποσπάσματα 57, HYGIN
ASTRON, 2, 7).

Σύμφωνα με τους αλλους αρχαίους συγγραφείς ο ίδιος ο Ερμής

δίδαξε τη λύρα στον Ορφέα και ο Ορφέας με τη σειρά στο Θάμυρι,
στο Λίνο και στον Ηρακλή Ακολούθως ο Ηρακλής δίδαξε τη λύρα στο
Θηβαίο Αμφίωνα, κ.α. Επίσης ο Μουσικός Τέρπανδρος μετέφερε τη
λύρα από τη Λέσβο στην Αίγυπτο κ.α.
"Την λύραν την εκ χελώνης φασί τον Ερμήν ευρηκέναι και κατασκευά-
σαντα επτάχορδον παραδεδωκέναι την μάθησιν τω Ορφεί. Ορφεύς δε εδίδαξε
Θάμυριν και Λίνον. Λίνος δε Ηρακλέα, υφ' ου και ανηρέθη, εδίδαξε δε και Αμ-
φίωνα τον Θηβαίον, ος επί των επτά χορδών επταπύλους τας Θήβας ωκοδό-
μησεν. Αναιρεθέντος δε του Ορφέως υπό των Θρακικών γυναικών την Λύρα
αυτού βοληθήναι εις την θάλασσαν, εκβληθήναι δε εις Άντισσαν πόλιν της Λέ-
σβου. Ευρόντας δε αλιέας ενεγκείν την λύραν προς Τέρπανδρον, τον δε κομί-
σαι εις Αίγυπτον. (Ευρόντα δε αυτόν) εκπονήσαντα επιδείξαι τοις εν Αιγύπτω
ιερεύσιν, ως αυτόν πρωθευρετήν γεγενημένον. Τέρπανδρος μεν ούτω λέγεται
την λύραν ευρηκέναι, Αχαιούς δε υπό Κάδμου του Αγήνορος παραλαβείν τη-
νικαύτα φασίν". (Ορφικά αποσπάσματα 163, Νικόμαχος Ian Musici script
Graece 266).

Από την αρχαία κιθάρα και την αρχαία λύρα κατάγονται όλα τα
σημερινά έγχορδα μουσικά όργανα, πολλά των οποίων είναι κράμα
λύρας και κιθάρας, αφού η κιθάρα και η λύρα με το πλήκτρο, όπως
είδαμε στα πιο πριν, ήταν τα πρώτα έγχορδα μουσικά όργανα που
επινοήθηκαν.
Πέραν αυτού κάποιοι στιγμή, λόγω ανάπτυξης της τεχνολογίας
και απλούστευσης των μουσικών οργάνων, αφαιρέθηκε και από την
κιθάρα και από τη λύρα, ο ένας από τους δυο βραχίονες ή άλλως
μπράτσα ή πήχεις που βοηθούσαν στο τέντωμα των χορδών οπότε
έτσι προέκυψαν νέες παραλλαγές – τύποι και της λύρας και της κι-
θάρας. Συνάμα δημιουργήθηκαν και παραλλαγές κιθάρας και λύρας
είτε με αφαίρεση ή πρόσθεση χορδών είτε με πιο κοντούς ή πιο μα-
κρούς πήχεις – χορδές κ.α.
 54
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο
Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΥΡΑ, ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ
ΛΟΙΠΑ ΤΟΞΩΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

1. ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ ΤΟΞΩΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

Τοξωτά μουσικά όργανα ονομάζονται αυτά των οποίων ο ήχος

των χορδών τους παράγεται με τριβή, χρησιμοποιώντας για το σκοπό
αυτό το καλούμενο δοξάρι, που με τις τρίχες του, οι οποίες αλείφο-
νται με ειδική ρητίνη, το καλούμενο κολοφώνιο, τρίβει τις χορδές
του οργάνου και έτσι αυτές έρχονται σε παλμική κίνηση. Τέτοια όρ-
γανα είναι π.χ.: η λύρα, ο κεμεντζές, το βιολί κ.α.
Λόγω του συνεχούς και έντονου ακουστικά χαρακτήρα τους α-
ποτελούν το κύριο όργανο (solo) με συνηθισμένη τη συνοδεία άλλων
οργάνων, όπως το λαούτο, το μαντολίνο κ.α.
Δοξάρι λέγεται η τοξωτή ή άλλως καμπυλωτή ράβδος με τρί-
χες, η οποία χρησιμοποιείται προκειμένου να παίζονται-τρίβονται οι
χορδές στα καλούμενα τοξωτά μουσικά όργανα με σκοπό να παρά-
γουν ήχους (νότες). Ετυμολογία από τα: τόξο > τοξάρι > δοξάρι,
απ΄όπου και τοξεύω > δοξεύω > δόξα κ.α. Τόξο δε σημαίνει η σίτα,
το βέλος, όπως νομίζουν μερικοί, αλλά η καμπυλωτή ράβδος, ένα
από τα τμήματα του κύκλου.
«Βλέπετε εμένα (τον Έρωτα) το μικρό και πράσινα ντυμένο,
τούτο το δαξαράκι μου οπ’ όχω αρματωμένο,
πόσες καρδιές δοξεύω εγώ, και σκιας δε με θορούνε.
Μόνο τον πόνο εις το στερνό στα σωθικά γρικούνε
Κι όχι στην Κρήτη μοναχάς, με κάθε άλλον τόπο
Και δίνει η σαϊτα μου στα μάτια των ανθρώπων…
(Κατσούρμπος 1-6 Γ. Χορτάτζης, 1580 – 1600)

2. Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ (ΕΙΔΗ) ΤΩΝ ΤΟΞΩΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡ-

ΓΑΝΩΝ

Παρατηρώντας τα διάφορα τοξωτά μουσικά όργανα που υπάρ-

χουν επί γης σήμερα βλέπουμε ότι ως προς την κατασκευή και την
τεχνική τους διακρίνονται σε τρία είδη, τρεις οικογένειες, τις εξής:
 55
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Α) Αυτών που δημιουργούνται - αποτελούνται από ένα μονο-

κόμματο ξύλο που πελεκίζεται και στη μια του άκρη γίνεται λαβή-
πήχης του οργάνου και το άλλο αντηχείο σε σχήμα όπως το καύκαλο
της χελώνας (ήτοι όπως αυτό της λύρας χέλυς του Ερμή, δηλαδή με
κυρτό πυθμένα). Τα τοξωτά αυτά καλούνται στα ελληνικά λύρες με
δοξάρι = ιταλικά lyre/ lira da arco
Β) Αυτών που δημιουργούνται - αποτελούνται από ένα μακρό
βραχίονα, ξύλινο ή σιδερένιο, που στη μια άκρη του προσκολλάται
ένα κουτί ως αντηχείο. Τα όργανα αυτά καλούνται στα Αραβικά
ρεμπάμπ και στα Περσικά κεμεντζές.
Γ) Αυτών που δημιουργούνται με συναρμολόγηση και μοιάζουν
περισσότερο με τις λύρες. Αυτών που δημιουργούνται - αποτελού-
νται από ένα ξύλινο κοντό βραχίονα, όπως της λύρας, και ένα αντη-
χείο που δημιουργείται με συναρμολόγηση. Έχει πλάτη επίπεδη και
σχήμα 8, κάτι όπως αυτό της κιθάρας σε μικρότερο μέγεθος. Τα όρ-
γανα αυτά καλούνται στα ιταλικά viola, violin. Η βασική διαφορά με-
ταξύ λύρας και βιολιού είναι στο αντηχείο. Η λύρα έχει αντηχείο με
κυρτό πυθμένα (καυκαλοειδές), ενώ το βιολί σαν της κιθάρας, ήτοι
με επίπεδο πυθμένα, κάτι που δεν είναι εύκολο να γίνει με μονοκόμ-
ματο ξύλο και γι αυτό το βιολί γίνεται με συναρμολόγηση.

Ειδικότερα οι λύρες αποτελούνται -κατασκευάζονται από ένα

μονοκόμματο ξύλο, σφεντάμι ή μουριά κ.α., μήκους περίπου μισό
μέτρο, 45 – 60 εκατοστά, και του οποίου η μια άκρη πελεκίζεται και
γίνεται κοντός πήχης (ή άλλως λαβή ή λαιμός) κάπου 20 πόντους,
που βοηθά στο να τεντώνονται οι χορδές, αλλά και να κρατείται το
όργανο, και η άλλη άκρη σκάπτεται και γίνεται αντηχείο σε σχήμα
όπως το καύκαλο της χελώνας, της λύρας του Ερμή, (είτε επακριβώς
όμοιο είτε παρεμφερές: φιαλόσχημο ή αχλαδόσχημο κ.λπ.). Ο πήχης
βοηθά και στο πάτημα εκεί των χορδών με τα δάκτυλα κατά το παί-
ξιμο. Τέτοια τοξωτά, τέτοιες λύρες είναι η κρητική, η Ποντιακή, η
Καλαβρίας, η Πολίτικη κ.α. Τέτοιο τοξωτό, δηλαδή λύρα, είναι και
η gadulka Βουλγαρίας, η lijerica Δαλματίας κ.α.
Τα τοξωτά που καλούνται στα αραβικά ρεμπάμπ (rebab) και
στα περσικά κεμεντζές (chemenche) δε δημιουργούνται-αποτελού-
νται από μονοκόμματο ξύλο κ.λπ., αλλά από ένα πολύ μακρύ ξύλο
ή μια μακρά μεταλλική ράβδο, κάπου ένα μέτρο, που βοηθά στο τέ-
ντωμα, αλλά και στο πάτημα των χορδών με τα δάκτυλα κατά το
παίξιμο, και αφετέρου από ένα αντηχείο ημισφαιρικό, όπως το ημι-
σφαίριο της καρύδας ή και άλλου σχήματος, που προσαρτάται προς
το τέλος του μακρύ ξύλου ή της μεταλλικής ράβδου. Συνεπώς τα
Ραμπάμπ (rampabah) ή κεμεντζέδες είναι διαφορετικής κουλτούρας,
από τις λύρες. Απλά όλα παίζονται με δοξάρι. Όμοια τοξωτά με το
αραβικό rebab είναι το morin khur (Μογγολίας}, το Ravanahatha
 56
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

(Ινδίας), το Erhu (Κίνας), το Byzaanz (Ρωσίας) κ.α. Τα όργανα αυτά,

αν και έχουν διαφορετικό όνομα, διαφέρουν μόνο στο υλικό κατα-
σκευής και στις μικρολεπτομέρειες εμφάνισης.
H οικογένεια των βιολιών αποτελείται από το βιολί, τη βιόλα,
το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο, που είναι το αυτό όργανο σε
διάφορα μεγέθη. Κατασκευάζονται όχι με μονοκόμματο ή με ένα μα-
κρύ ξύλο και ένα αντηχείο, αλλά από πολλά ξύλα και ειδική συναρ-
μολόγηση.

3.ΠΟΤΕ, ΠΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟ ΠΟΙΟΝ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΕ ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ

ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΤΟΞΩΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ

Ανατρέχοντας στους αρχαίους μουσικούς συγγραφείς και στις

αρχαίες τοιχογραφίες μουσικών παραστάσεων βλέπουμε ότι αρχικά
δεν υπήρχαν τοξωτά μουσικά όργανα. Αυτά επινοήθηκαν μετά από
τον 7-8ο αι. μ.Χ. , όπως θα δούμε στα πιο κάτω. Βλέπουμε επίσης ότι
στην αρχαία Ελλάδα, καθώς και σε όλη την Βυζαντινή Αυτοκρατορία
υπήρχε αρχικά η αρχαιοελληνική λύρα που παιζόταν με πλήκτρο και
μετά επινοήθηκε η λύρα αυτή να παίζεται με δοξάρι. Το αυτό έγινε
μετά και στην Ισπανία και στην Ιταλία με το έγχορδο μουσικό όργανο
vihuela (Ισπανικά) = viola (Ιταλικά) , που αρχικά ήταν vihuela/viola
de mano = ηχητικό/βοητικό που παίζεται με το χέρι - δάκτυλα, μετά
vihuela/viola de penola = ηχητικό/βοητικό που παίζεται με το πλή-
κτρο και μετά και vihuela/viola de arco = ηχητικό/βοητικό που παί-
ζεται με δοξάρι.
Συγκρίνοντας – αντιπαραβάλλοντας επίσης τεχνικά – κατα-
σκευαστικά τη λύρα που παίζεται με δοξάρι με τα άλλα τοξωτά μου-
σικά όργανα: τον περσικό κεμεντζέ, το αραβικό ρεμπάμπ κ.α., βλέ-
πουμε ότι άλλης τεχνολογίας (άλλου μεγέθους, άλλων υλικών, άλλης
συναρμολόγησης, άλλου σχήματος εξαρτημάτων κ.α.) είναι η λύρα
και άλλης τα άλλα τοξωτά (ο κεμεντζές, το ρεμπαμπ κ.α.), άρα άλ-
λος ο εφευρέτης της λύρας και άλλος του ρεμπαμπ και του
κεμεντζέ. Είναι κάτι όπως συμβαίνει και π.χ. με αυτόν του ανεμό-
μυλου και του ιστιοφόρου, του δίκυκλου και του αυτοκινήτου κ.α.
Η λύρα με δοξάρι φτιάχνεται από ένα κοντό σχετικά μονοκόμ-
ματο ξύλο κάπου 45 – 60 πόντους πελεκίζοντάς το έτσι ώστε να
σχηματίσει αντηχείο (που καλύπτεται από λεπτή τάπα ξύλου) με μια
λαβή και το αντηχείο να είναι καυκαλοειδές, δηλαδή κυρτό, όπως η
λύρα του Ερμή, κάτι που δεν ισχύει στα άλλα τοξωτά.
Ο κεμεντζές και το ρεμπάμπ φτιάχνονται με άλλη τεχνική και
υλικά, ήτοι από ένα μακρύ ξύλο ή σίδερο, πάνω από μισό έως ένα
μέτρο, άρα πιο μακρύ από αυτό της λύρας, με την προσθήκη στη
μια άκρη ενός κουτιού ως αντηχείου με σχήμα είτε ημικυκλικό είτε
ως απλό κουτί κ.α. Όμοια τοξωτά μουσικά όργανα με το Ρεμπάμπ
 57
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

και τον Κεμεντζέ, όχι όμως με τη λύρα, είναι το Morin khur (Μογγο-
λίας}, το Ravanahatha (Ινδίας), το Erhu (Κίνας), το Byzaanz (Ρω-
σίας) κ.α.

Στην καταγραφή των βυζαντινών μουσικών οργάνων που έ-

κανε το 870 μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim Ubaid'Allah ibn
Khordadbeh (έζησε από το 820 – 912 μ.Χ.) κατόπιν εντολής του χα-
λίφη Al Mutamid (βλέπε: «Margaret J. Kartomi: On Concepts and
Classifications of Musical Instruments. Chicago Studies in
Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990») βλέπουμε να
αναφέρεται ότι η λύρα ( lura) είναι ένα από τα τυπικά όργανα των
Βυζαντινών και επίσης ότι η λύρα είναι ένα ξύλινο όργανο με πέντε
χορδές και παρόμοιο, όχι όμοιο, με το αραβικό ρεμπάμπ, που όλα
αυτά σημαίνουν σαφώς ότι:
α) Η βυζαντινή λύρα (lura) δεν προέρχεται από το αραβικό
Ρεμπάμπ ούτε και από τον περσικό Κεμεντζέ, γιατί αφενός ο εν λόγω
γεωγράφος ως Πέρσης- Άραβας θα το γνώριζε και θα το έγραφε
στην έκθεσή του και αφετέρου δε θα έλεγε ότι η λύρα είναι παρό-
μοιο, αλλά όμοιο όργανα είτε με το αραβικό ρεμπάμπ είτε με κάποιο
άλλο αραβικό ή περσικό μουσικό όργανο, όπως ο Κεμεντζές κ.α..
Ειδικότερα θα έγραφε ότι το μουσικό όργανο που λέμε εμείς οι Πέρ-
σες κεμεντζέ και οι Άραβες ρεμπάμπ στο Βυζάντιο λέγεται λύρα.
β) Η βυζαντινή λύρα υπάρχει στο Βυζάντιο πολύ πριν από την
εποχή του εν λόγω γεωγράφου, ήτοι πριν από το 820 – 912 μ.Χ.,
άρα και πριν καταλάβουν οι Άραβες Σαρακηνοί την Κρήτη το (823-
961 μ.Χ.), διαφορετικά αφενός ο εν λόγω γεωγράφος θα το γνώριζε
και θα το έγραφε και αφετέρου η λύρα δεν θα ήταν τότε, το 870
μ.Χ., ένα από τα τυπικά μουσικά όργανο των Βυζαντινών (Κρητών,
Ποντίων, Ιταλών, Μικρασιατών κ.α.). Πέραν αυτού, για να επινοη-
θεί, διδαχθεί, διαδοθεί κλπ ένα νέο μουσικό όργανο και η μουσική
του απαιτούνται πάρα πολλά χρόνια, άρα η λύρα με δοξάρι και η
μουσική της πρέπει να επινοήθηκαν αρκετά χρόνια πριν από το 870
π.Χ., ήτοι κάπου τον 7ο αιώνα.
Γ) Το ερώτημα που μένει να απαντηθεί είναι το ποιος είναι ε-
κείνος που πρώτος εφέυρε το δοξάρι ή ποιο από τα τοξωτά μουσικά
όργανα, η λύρα ή το ρεμπάμπ, προηγήθηκε στην επινόηση

Με άλλα λόγια, επειδή σήμερα από τη μια υπάρχουν πάρα πολ-

λών λογιών τοξωτά μουσικά όργανα, όπως η Ελληνική λύρα με δο-
ξάρι, το αραβικό τοξωτό Αραβικό ρεμπάμπ, το Περσικό τοξωτό κεμε-
ντζές, το ινδικό τοξωτό ραβαστρον κ.α. και από την άλλη οι αρχαίοι
συγγραφείς δεν αναφέρουν το πιο από αυτά τα τοξωτά μουσικά όρ-
γανα επινοήθηκε πρώτο ή ποιος εφέυρε το δοξάρι (απλά σήμερα κατ’
άλλους το πρώτο τοξωτό που επινοήθηκα ήταν η λύρα, κατ’ άλλου ο
 58
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

κεμεντζές κ.α.) το ερώτημα που μένει να απαντηθεί είναι πόε, που

και ποιος άνθρωπος ή λαός τελικά είναι εκείνος που πρώτος και
πότε εφέυρε το δοξάρι ή ποιο από τα τοξωτά μουσικά όργανα προη-
γήθηκε στην επινόηση.
Δεδομένου επίσης ότι η μουσική και τα μουσικά όργανα δεν
είναι τυχαία, αλλά πνευματικά και τεχνικά δημιουργήματα και δεδο-
μένου ότι κάθε νέο τεχνικό ή νέο πνευματικό δημιούργημα δημιουρ-
γείται από το λαό που προηγείται πνευματικά και τεχνικά, άρα το
δοξάρι ή το πρώτο όργανο που παίχτηκε με τόξο > τοξάρι > δοξάρι
επινοήθηκε από λαό που τότε (την εποχή που επινοήθηκε το δοξάρι)
προηγούνταν τεχνικά - πνευματικά και αυτοί ήταν οι Βυζαντινοί, κάτι
που ενισχύεται και από το ότι:
Α) Και το αραβικό τοξωτό ρεμπάμπ (rebab/ rabap) και το περ-
σικό τοξωτό κεμεντζές παρουσιάστηκαν σε μέρη που τότε ανήκαν
στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, που ήταν ένα κράτος από τα μεγαλύ-
τερα της εποχής του. Υπενθυμίζεται ότι στη Βυζαντινή Αυτοκρατο-
ρία ανήκαν όχι μόνο η Ελλάδα, αλλά και η Μ. Ασία (που σήμερα
κατέχουν οι Τούρκοι), η Ιταλία, η Περσία και πολλά αραβικά μέρη
Β) Η πραγματική ιστορία των τοξωτών μουσικών οργάνων, του
δοξαριού, αρχίζει από την εποχή που επινοήθηκε να χρησιμοποιείται
σε αυτό το κολοφώνιο. Το κολοφώνιο είναι ένα στερεό κίτρινο κα-
τακάθι από την απόσταξη της ρητίνης των κωνοφόρων δέντρων και
με το οποίο αλείφονται οι φυτικές και οι εντερικές χορδές, δοξαριού
και μουσικού οργάνου, για συντήρηση, αλλά και για καλύτερη από-
δοση, διαφορετικά δε βγαίνει δυνατός και σωστός μουσικός ήχος. Το
κολοφώνιο, σκέτο ή με ανάμειξη άλλων ουσιών, παρέχει ένα ποσό
κολλητικότητας στη χορδή για να κρατήσει τα συστατικά σκέλη της
από κοινού και να μειώσει τη φθορά και το ξέφτισμα. Η ανακάλυψη
– επεξεργασία – εκμετάλλευσή του κολοφώνιου σχετίζεται με την
αρχαία Ελληνική Ιωνική πόλη Κολοφώνα.
Γ) Η περσική ονομασία κεμεντζές (chaemancheh = Persian
kæman = τόξο και -cheh, υποκοριστικό) είναι εννοιολογική μετά-
φραση της ελληνικής ονομασία του τόξου > τοξάρι(ον)= μικρό τόξο
> δοξάρι, αφού ο κεμεντζές ως όργανο δεν υπήρχε πριν επινοηθεί η
λύρα με δοξάρι και απλώς πήρε το όνομα αυτό επειδή παίζεται με
δοξάρι. Τόξο δε σημαίνει το βέλος, όπως μοιάζει ο κεμεντζές ως όρ-
γανο, αλλά η καμπυλωτή ράβδος, ένα από τα τμήματα του κύκλου,
σχήμα που δεν έχει το όργανο αυτό (απλώς παίζεται με τοξάρι >
δοξάρι), άρα ως όργανο προέρχεται από άλλο όργανο και αυτό είναι
το αραβικό ρεμπάμπ (rebab/ rabap), κάτι που είναι πρόδηλο βάζο-
ντας το ένα όργανο δίπλα στο άλλο και συγκρίνοντας τα.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
 59
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Α) Η αρχαιότερη αναφορά ύπαρξης της λύρας με δοξάρι και

γενικά μουσικού οργάνου που παίζεται με δοξάρι είναι αυτή στο βυ-
ζαντινό έπος του Διγενή Ακρίτα, όπου το όργανο αυτό ονομάζεται
με την ελληνική ονομασία Λύρα, πρβ:
“Για δώστε μου τη λύρα μου, το δόλιο μου δοξάρι
να θυμηθώ τσ' αγάπης μου, σήμερα τηνε χάνω……." (Διγενής Ακρίτας)
"….αρπάζει το σκεπάρνι του, έν' αργυρό πριγιόνι
σ' έν περιβόλι σ' έμπηκεν, ελιάς κλωνάρι κόβει,
ντογρί παιγνίδι έκαμε, ντογρί παιγνίδι κάνει.
Τα φίδια κόρδες έβαλε απάνω στο παιγνίδι
την όχεντρα την πλουμιστή δοξάρι στο παιγνίδι
και τα μικρά χεντρόπουλα στριφτάρια στο παιγνίδι..." (Διγενής Ακρίτας)
Το εν λόγω έπος τοποθετείται κατ’ άλλους στο 811 – 886 μ.Χ.
(επι Βασιλείου Α’ του Μακεδόνα) και κατ’ άλλους στο 976 – 1025μ.χ.
(επι Βασιλείου Β του Βουλγαροκτόνου). Η αλήθεια είναι, σύμφωνα
με τους ειδικούς, ότι το εν λόγω έπος, που ο συντάκτης του είναι
ανώνυμος, γράφτηκε για πρώτη φορά επί επι Βασιλείου του Μακε-
δόνα και στη συνέχεια προστέθηκαν τμήματα επι Βασιλείου Β του
Βουλγαροκτόνου, καθώς και επί βασιλείας του Βυζαντινού Αυτοκρά-
τορα Κωνσταντίνου Θ΄ του Μονομάχου (1042-1055). Ειδικότερα, α-
φού ο Διγενής λεγόταν Ακρίτας και αφού, σύμφωνα με το έπος,
έκτισε ένα θαυμαστό παλάτι στην περιοχή του Ευφράτη όπου πέθανε,
άρα έζησε όχι επι Βασιλείου Β’ Βουλγαροκτόνου, αλλά πιο πριν επι
Βασιλείου Α’ Μακεδόνα. ‘Άλλωστε, αν ο Διγενής είχε ζήσει επί αυτο-
κράτορα Βασιλείου Β’ θα γινόταν μνεία στο έπος, για να ξεκαθαριστεί
επι ποιανού Βασιλείου Αυτοκράτορα έζησε, με Βασιλείου Α ή επι Βα-
σιλείου Β’.
Β) Η αρχαιότερη απεικόνιση τοξωτού μουσικού οργάνου είναι
αυτή σε μια βυζαντινή σαρκοφάγο του Palazzo del Podestà της Φλω-
ρεντίας ( Museo Nazionale, Firenze, Coll. Carrand, No.26), η οποία
χρονολογείται στο 900 – 1100 μ.Χ. και στην οποία βλέπουμε ότι το
τοξωτό αυτό είναι επακριβώς όμοιο με την τρίχορδη κρητική λύρα
(lira da gamba) και όχι με το τοξωτό ρεμπάμπ (Rebab) ή το μεσαιω-
νικό ρεμπέκ (Rebec) ή το περσικό τοξωτό κεμεντζέ (Kamancheh).
Επίσης πολύ αρχαία απεικόνιση τοξωτού έχουμε στο ελληνικό χει-
ρόγραφο – ψαλτήρι έτους 1066, Myriam dancing. Painting, manuscript illumi-
nation, miniature, Vatican, Biblioteca. From the Barberini psalter), όπου α-
πεικονίζεται λυράρης να παίζει Lira da braccio , δηλαδή λύρα που
παίζεται επάνω στον ώμο- μπράτσο του
Γ) Το ότι πιο πριν από τον 9/10 αι. δεν έχουν βρεθεί απεικονί-
σεις τοξωτών, δε σημαίνει και ότι πιο πριν δεν υπήρχαν τοξωτά μου-
σικά όργανα, όπως ισχυρίζονται μερικοί. Απλά δεν έτυχε να γίνουν
πιο πριν απεικονίσεις ή να διασωθούν αυτές που έγιναν.
 60
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Δ) Οι αρχαίοι συγγραφείς: Όμηρος ( Ομηρικός Ύμνος «Εις

Ερμή» και Ομηρικός Ύμνος εις Απόλλωνα), Απολλόδωρος (Γ, 10, 2
σ. 139-140), Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» ( 5, 74,
5 και 5, 75,3), Λουκιανός «Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου») κ.α.
αναφέρουν, όπως είδαμε στα πιο πριν (βλέπε «Εφευρέτης λύρας που
παίζεται με πλήκτρο»), ότι ο θεός Απόλλωνας βρήκε εν ζωή το όπλο
τόξο και την κιθάρα με τη μουσική της και μετά ο Ερμής, ο αδελφός
του Απόλλωνα, βρήκε τη λύρα και το πλήκτρο με το οποίο παίζεται
και ακολούθως από αυτά τα έγχρορδα όργανα κατάγονται με παραλ-
λαγές τα μετέπειτα.

4. ΑΠΟ ΤΗ ΛΥΡΑ ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ (ORPHENICA LYRA) ΣΤΗ

VIHUELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = VIOLA (ΙΤΑΛΙΚΑ) DA MANO/ DA
PENOLA ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΣΤΗ VIHUELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = VIOLA
(ΙΤΑΛΙΚΑ) DA ARCO = ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΒΙΟΛΙ

Ανατρέχοντας στους αρχαίους συγγραφείς; ‘Όμηρος (Ομηρικός

ύμνος «Εις Απόλλωνα» και «Ομηρικός Ύμνος «Εις Ερμή»), Ησίοδος
(Θεογονία 90), Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σ. 139-140), Διόδωρος Σι-
κελιώτης ( (5.74-77), Λουκιανός ( «Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαι-
στου») κ.α. βλέπουμε να αναφέρουν εκείνος που βρήκε τα έγχορδα
όργανα του ανθρώπου, ήτοι το όπλο τόξο και την κιθάρα με τη
μουσική της είναι ο Απόλλωνας στην Κρήτη και μετά ο αδελφός του
ο Ερμής βρήκε τη λύρα στον Ορφέα. Η αρχαία κιθάρα και το όπλο
τόξο, ως γνωστόν, γίνονται από χορδές, καθώς και από μια καμπυ-
λωτή ή άλλως τοξωτή ράβδο και γι αυτό οι αρχαίοι τα λέγανε την
κιθάρα και το όπλο τόξο και με την ονομασία είτε έγχχορδα όργανα
είτε «καμπύλα ή αγκύλα ή παλίντονα τόξα».
Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν επίσης ότι ο Απόλλωνας δί-
δαξε τη Λύρα στον Ορφέα και εκείνος στο Θάμυρι, στο Λίνο και στον
Ηρακλή Ακολούθως ο Ηρακλής δίδαξε τη λύρα στο Θηβαίο Αμφίωνα,
κ.α., Ακολούθως η λύρα έφθασε στη Λέσβο και από τον Τέρπανδρο
στην Αίγυπτο κ.α., πρβ :
<<Λέγεται ότι ο Απόλλων, αφού πήρε τη λύρα (από τον Ερμή), τη δί-
δαξε στον Ορφέα, κι αφού ο ίδιος (ο Απόλλωνας) επινόησε την κιθάρα, σε
εκείνον παραχώρησε τη Λύρα>> (Ορφικά Αποσπάσματα 57, HYGIN
ASTRON, 2, 7).
"Την λύραν την εκ χελώνης φασί τον Ερμήν ευρηκέναι και κατασκευά-
σαντα επτάχορδον παραδεδωκέναι την μάθησιν τω Ορφεί. Ορφεύς δε εδίδαξε
Θάμυριν και Λίνον. Λίνος δε Ηρακλέα, υφ' ου και ανηρέθη, εδίδαξε δε και Αμ-
φίωνα τον Θηβαίον, ος επί των επτά χορδών επταπύλους τας Θήβας ωκοδό-
μησεν. Αναιρεθέντος δε του Ορφέως υπό των Θρακικών γυναικών την λύρα
αυτού βοληθήναι εις την θάλασσαν, εκβληθήναι δε εις Άντισσαν πόλιν της
 61
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Λέσβου. Ευρόντας δε αλιέας ενεγκείν την λύραν προς Τέρπανδρον, τον δε

κομίσαι εις Αίγυπτον. (Ευρόντα δε αυτόν) εκπονήσαντα επιδείξαι τοις εν Αιγύ-
πτω ιερεύσιν, ως αυτόν πρωθευρετήν γεγενημένον. Τέρπανδρος μεν ούτω
λέγεται την λύραν ευρηκέναι, Αχαιούς δε υπό Κάδμου του Αγήνορος παραλα-
βείν τηνικαύτα φασίν". (Ορφικά αποσπάσματα 163, Νικόμαχος Ian Musici
script Graece 266).

Ανατρέχοντας επίσης στα κείμενα των αρχαίων Ισπανών, αλλά

και Ιταλών μουσικών, βλέπε π.χ.: Orphénica Lyra by Miguel de
Fuenllana (1554), El Maestro by Luis Milán (1536), Los seys libros
del Delphin by Luis de Narváez (1538), Tres Libros de Música by
Alonso Mudarra (1546), Libro de música de Vihuela by Diego
Pisador (1552) κ.α, βλέπουμε να αναφέρουν ότι τα ισπανικά και τα
ιταλικά έγχορδα μουσικά όργανα, όπως η ισπανική guitarra (κιθάρα)
η ισπανική vihula de mano , η ισπανική vihuela de penola και η ισπα-
νική vihuela de arco προέρχονται από τη λύρα του Ορφέα, την
Orphenica lyra, την οποία έφεραν, λένε, στην Ισπανία και στην Ι-
ταλία οι Ρωμαίοι.
Ο Ορφέας ήταν περίφημος αρχαίος Έλληνας μουσικός, γιος
της μούσας Καλλιόπης και του Κρητικού Απόλλωνα ή κατ’ άλλους
του Θρακιώτη βασιλιά Οίαγρου.
Μάλιστα οι Ισπανοί, αλλά και οι Ιταλοί κ.α. μουσικοί, ζωγρά-
φοι κ.α. στα βιβλία τους, στις τοιχογραφίες τους κ.α. απεικονίζουν
τον Απόλλωνα και το μαθητή του Ορφέα να παίζουν είτε guitarra
(ισπανικά) = cithara (ιταλικά) είτε lira da braccio (βυζαντινά)) =
ισπανικά Vihuela = ιταλικά viola και συνάμα να τους επαινούν για
την εξεύρεση της κιθάρας και της λύρας.
Βλέπε π.χ. το εξώφυλλο του βιβλίου του Ισπανού μαέστρου
Luis de Milán με τίτλο Libro de Música de mano de vihuela intitulado
El maestro, 1536 μ.Χ. όπου απεικονίζεται ο Ορφέας να παίζει κιθάρα/
vihuela κ.α. και συνάμα επαινείται για την εξεύρεση της vihuela
Βλέπε επίσης την τοιχογραφία του Ραφαήλ στο Βατικανό (1510
μ.Χ.), όπου ο Απόλλωνας, περιτριγυρισμένος από μούσες και κόσομ
παίζει lira da braccio στον Παρνασσό.
 62
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ο Ορφέας παί-
ζειlira da braccio, γκρα-
βούρα στην έκδοση Με-
ταμορφώσεις Οβιδίου
από τον R. Regius, Βε-
νετία 1513 (Orphée ap-
privoise les animaux
sauvages en jouant la
lira da braccio, gravure
pour les Métamorpho-
ses d' Ovide illustrées
par R. Regius, Venise
1513).

Ο Απόλλωνας, περιτρι-
γυρισμένος από μούσες
παίζει lira da braccio
στον Παρνασσό (Ρα-
φαήλ , τοιχογραφία Βα-
τικανού 1510 μ.Χ.).
Apollo playing a lira da
braccio, detail of Parnas-
sus, 1510-1511, by
Raphael (1483-1520),
fresco, Room of the Se-
gnatura, Apostolic Pal-
ace, Vatican City.

Ομοίως το 1484 ο Φλαμανδός μουσικός Johannes Tinc-

toris (1435 – 1511) έγραψε: «Η Βιόλα όπως λένε, ανακαλύφθηκε
από τους Έλληνες», πρβ: The Byzantine lira, under the names of
fiddle, viola, became the principal bowed instrument of Europe in
themidle age, and long after historical evidences of the origin of the
European viola had been lost, the Flemish musician, Johanes Tinc-
toris, had a vague idea of the truth when he wrote in 1484: The viol,
as they say, was invented by the Greeks”. (The history of musical
instruments Curt Sachs, Mineaola, New York W.W. Norton 1940)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Με την ονομασία vihuella de mano/ penola = Ιταλικά viola
da mano/penola ονομάζεται ένα έγχορδο (χορδόφωνο) μουσικό
όργανο του Μεσαίωνα – Αναγέννησης με 4 – 7 μονές χορδές ή και
με 4 διπλές χορδές συν 1 και 2 μονές χορδές που παιζόταν με το
χέρι δάκτυλα) ή με το πλήκτρο και του οποίου το αντηχείο είχε κάπου
 63
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

το σχήμα 8, όμοιο με τη σημερινή guitara (κιθάρα), όμως σε μικρό-

τερη κλίμακα . Ειδικότερα το αντηχείο (κιβώτιο ήχου) του οργάνου
αυτού είναι πολύ μικρότερο από αυτό της κιθάρας και το αντηχείο
της vihuela έχει μια κάπως κυρτή πλάτη, ενώ της κιθάρας είναι
επίπεδη.
Β) Κανονικά το ισπανικό μουσικό όργανο Guitara (ισπανικά)
= ιταλικά cithara προέρχεται από την αρχαία ελληνική κίθαρις > κι-
θάρα του Απόλλωνα και το μουσικό όργανο vihuela de mano/penola
= ιταλικά viola da mano/penola προέρχεται από τη λύρα του Ερμή.
Αυτό δεν είναι εμφανές, γιατί η Orphenica lyra κάποια στιγμή αφαί-
ρεσε το ένα από τους δυο βραχίονες (μπράτσα, τόξα) που είχε πρώτα
προκειμένου να τεντώνει τις χορδές της και προ αυτού μετονομά-
στηκε σε Vihuella/ viola.
Ομοίως το ισπανικό μουσικό όργανο vihuela de arco = ιταλικά
viola da arco, προέρχεται από τη Βυζαντινή λύρα και εκείνη από την
αρχαιοελληνική λύρα με μετατροπή της από νυχτό σε τοξωτό έγ-
χορδο μουσικό όργανο. Ειδικότερα από τη Βυζαντινή λύρα με δοξάρι
προήλθε πρώτα η lira da braccio (= η λύρα που παίζεται πάνω στο
ώμο-μπράτσο) και μετά από αυτήν η vihuela/ viola da braccio και
επίσης το rebec, το violin κ.α. (Περισσότερα βλέπε «Το βιολί και η
οικογένειά του»)

Ισπανικό χειρόγραφα
Beatus, 1180 μ.Χ. με Ισπα-
νούς μουσικούς που παίζουν
δυο λογιών τοξωτά, αυτά με α-
ντηχείο oval (ωοειδές), τα ο-
ποία παίζονται πάνω στο
μπράτσο (viola/lira da braccio)
και αυτά με αντηχείο οκτά-
σχημο, τα οποία παίζονται α-
νάμεσα στις γάμπες (viola/lira
da gamba)..
 64
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Musicians playing the vi-

huela (or vielle), one with a bow,
the other plucked by hand, in
the Cantigas de Santa Ma-
ria of Alfonso X of Castile, 13th
century

Μουσικοί που παίζουν έγ-

χορδα μουσικά όργανα τύπου
κιθάρας με πλήκτρο ή με το
χέρι-δάκτυλα από το μεσαιω-
νικό βιβλίο Commentary on the
Apocalypse του Ισπανού κα-
λόγερου και θεολόγου Beatus
of Liébana (730–785)
Είναι ίδια με αυτά που υπάρ-
χουν στις βυζαντινές εικόνες
και ονομάζονται λύρα (lura)
Spain, c. 960 a.d. "Cytharas"
(identified from text) with play-
ers strumming with fingers (de
mano) and plucking with plec-
trum (de penola).
From Commentary on the
Apocalypse, Morgan Library,
Ms 644

Ισπανία , «δεύτερο τρίτο του 10ου αιώνα». που παίζουν Violas de arco (με
τόξο > τοξάρι – δοαξάρι) = λατινικά arco.. Από το Commentary on the Apoca-
lypse, Codice VITR 14.1 .
 65
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Spain,"second third of
10th century". Violas de
arco played with a bow. From
Commentary on the Apoca-
lypse, Codice VITR 14.1.[1]

5. Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ

Ανατρέχοντας στις περιγραφές και στις απεικονίσεις των τοξω-

τών μουσικών οργάνων επι Βυζαντινών βλέπουμε ότι στη Βυζαντινή
αυτοκρατορία ήδη επί εποχής 7ος – 8ος αι. μ.Χ., υπήρχαν δυο λογιών
λύρες, αυτές με μικρό μέγεθος (βλέπε π.χ. το τοξωτό που απεικονί-
ζεται στην κασετίνα από ελεφαντόδοντο του Palazzo del Podestà,
Museo Nazionale Florence και η οποία είναι κάτι όπως η σημερινή
Κρητική λύρα και χρονολογείται στο 900 μ.Χ.) και αυτές με μεγάλο
μέγεθος (βλέπε π.χ. τα τοξωτά που απεικονίζονται στο Ελληνικό Βυ-
ζαντινό χειρόγραφο του 1066 μ.Χ. της Βιβλιοθήκη Βατικανού, επί-
σης στο Βυζαντινό χειρόγραφο του 11 αι. μ.Χ. της Πατριαρχικής Βι-
βλιοθήκης Ιεροσολύμων).
Η βυζαντινή λύρα και το δοξάρι αναφέρονται π.χ. και στο βυ-
ζαντινό έπος του «Διγενή Ακρίτα»:
“Για δώστε μου τη λύρα μου, το δόλιο μου δοξάρι
να θυμηθώ τσ' αγάπης μου, σήμερα τηνε χάνω……." (Διγενής Ακρίτας)

Η λύρα με μεγάλο μέγεθος λέγονταν λατινικά Lura >λύρα και

αυτή με μικρό μέγεθος λυρόνι (λατινικά lironi): «Πήγαινε κι έρχου,
Νικολό, μόνο με το λυρόνι, τραγούδα κι αναστέναζε, κι άλλος ας ξεφαντώνει.»
(Κατζούρμπος, πράξη Β΄, στ. 409-410)
Οι μικρού μεγέθους λύρες αφενός μεταφέρονται εύκολα στους
αγρούς και στα βουνά και αφετέρου βγάζουν οξύ και διαπεραστικό
ήχο, ενώ οι μεγάλου μεγέθους δε μεταφέρονται εύκολα, όμως βγά-
ζουν βροντερό ήχο, όπως αυτό που επιζητούν τα μουσικά σύνολα.
Από τη λύρα μεγάλου μεγέθους προέκυψε αρχικά η Lira da braccio
και η lira da gamba και από αυτές η οικογένεια των βιολιών: βιολί
 66
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

(violin), βιόλα (viola), Βιολοντσέλο (violoncello) και κοντραμπάσο

(contrabass), που στη συνέχεια αντικατέστησαν τις εν λόγω λύρες
και γι αυτό σήμερα δεν υπάρχουν. Από τη λύρα μικρού μεγέθους
προέκυψε η οικογένεια της λύρας: η Κρητική, η Ποντιακή, η Καλα-
βρίας, το ρεμπέκ κ.λπ..
Οι λύρες μικρού μεγέθους κατασκευάζονταν και κατασκευάζο-
νται από μονοκόμματο ξύλο, από σφεντάμι ή μουριά κ.α., μήκους
περίπου μισό μέτρο, 45 – 60 εκατοστά, και του οποίου η μια άκρη
πελεκίζεται και γίνεται κοντός πήχης (ή άλλως λαβή ή λαιμός) κάπου
20 πόντους και η άλλη άκρη σκάπτεται και γίνεται αντηχείο σε
σχήμα με κυρτό πυθμένα, δηλαδή όπως το καύκαλο της χελώνας,
είτε επακριβώς όμοιο είτε παρεμφερές (φιαλόσχημο ή αχλαδόσχημο
κ.λπ.). Ο πήχης βοηθά αφενός στο να κρατείται από εκεί το όργανο
και αφετέρου στο τέντωμα, αλλά και πάτημα εκεί των χορδών με τα
δάκτυλα κατά το παίξιμο. Τέτοιες λύρες είναι η κρητική, ποντιακή, η
lύρα Καλαβρίας στην Ιταλία, η Πολίτικη λύρα στην Κωνσταντινού-
πολη της Τουρκίας κ.α. Τέτοια λύρα είναι η gadulka Βουλγαρίας, η
lijerica Δαλματίας κ.α.
Οι λύρες μεγάλου μεγέθους κατασκευάζονταν συνήθως με συ-
ναρμολόγηση, κάτι όπως γίνεται σήμερα στα βιολιά και ήταν δυο λο-
γιών, η λύρα μπράτσου ( lira da braccio), που ονομάζονταν έτσι,
επειδή παιζόταν επάνω στο μπράτσο-ώμο, δηλαδή όπως σήμερα το
βιολί. Σήμερα οι λύρες αυτές τείνουν να εξαφανιστούν, γιατί από αυ-
τές προέκυψε η οικογένεια των βιολιών.

Σημειώνεται ότι επι Βυζαντινών στην Κωνσταντινούπολη, την

πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας, καθώς και στα μέρη της κεντρικής
και δυτικής Αυτοκρατορία (Μ. Ασία, Ελλάδα, Ιταλία κ.α.) βλέπουμε
να υπάρχει η λύρα που παίζεται με δοξάρι και στα ανατολικά μέρη
της αυτοκρατορίας: Περσία, Συρία, Αραβία κ.α. βλέπουμε να υπάρχει
το καλούμενο μουσικό όργανο ραμπάμπ (αραβικά) = κεμεντζές (περ-
σικά) που κι αυτό παίζεται με δοξάρι, όμως είναι άλλης τεχνολογίας
αο τη λύρα.
Σήμερα οι μουσουλμάνοι Τούρκοι, Πέρσες κ.α. αποκαλούν τη
Βυζαντινή λύρα, δηλαδή την Πολίτικη και την Ποντιακή ελληνική
λύρα, είτε «rumi kamantcheh / kamancha» (= τοξωτό των Ρωμιών,
Ελλήνων) είτε «klassikal kamantcheh / kamancha” > κεμεντζέ (=
κλασικό τοξωτό) σε αντιδιαστολή προς τον «περσικό Κεμεντζέ», που
σημαίνει ότι οι εν λόγω αναγνωρίζουν ότι η λύρα ως τοξωτό όργανο
είναι και πιο καλό και πιο παλιό από τον κεμεντζέ. Αποκαλούν τη
βυζαντινή λύρα κεμεντζέ, επειδή έτσι αποκαλούν οι Μουσουλμάνοι
Τούρκοι, Πέρσες κ.α. κάθε τοξωτό μουσικό όργανο.
 67
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ο Δαυίδ παίζει ψαλτήρι και

ένας μουσικό παίζει lira da
braccio (Από χειρόγραφο
ψαλτήρι του 12ου αι. μ.Χ.,
Δημοτική Βιβλιοθήκη,
Μάντοβα, Ιταλία)

Η βυζαντινή λύρα, όπως προαναφέραμε, ήταν δυο λογιών, η

μεγάλη λύρα, που παίζεται επάνω στη γάμπα του ποδιού λυράρη,
όταν λυράρης αυτός είναι καθιστός, και που στα ιταλικά (= η πρώτη
επίσημη γλώσσα του Βυζαντίου) λέγεται lira da gamba και η λύρα
που παίζεται επάνω στο μπράτσο του λυράρη όταν αυτός περπατά ή
είναι όρθιος (σήμερα και όταν κάθεται) και που στα ιταλικά λέγεται
lira da braccio.
lira da gamba είναι π.χ. το τοξωτό που απεικονίζεται στην κα-
σετίνα από ελεφαντόδοντο του Palazzo del Podestà, Museo
Nazionale Florence, η οποία χρονολογείται στο 900 μ.Χ.
lira da braccio είναι π.χ. το τοξωτό που απεικονίζεται στο
χειρόγραφο ψαλτήρι του 12ου αι. μ.Χ., (Δημοτική Βιβλιοθήκη, Μάντοβα,
Ιταλία)
lira da braccio είναι επίσης το τοξωτό που απεικονίζεται στο
Ελληνικό Βυζαντινό ψαλτήρι έτους 1050 - 1066 που φυλάσσεται
στη βιβλιοθήκη Βατικανού με τον τίτλο: Myriam dancing, Drawing,
manuscript illumination, miniature 1050 approx. Italy, Vatican, Bib-
lioteca Byzantium, Italy. THE BYZANTINE DANCE PANDECT by Alkis
Raftis, dance historian

Ακολούθως από αυτές τις λύρες προέκυψε κατά την Αναγέν-

νηση η οικογένειά του βιολιού, στην οποία περιλαμβάνονται: βιολί
(violin), βιόλα (viola), βιολοντσέλο (violoncello) και κοντραμπάσο
(contrabass).
 68
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Βυζαντινή μουσι-
κοχορευτική παρά-
σταση με μουσι-
κούς που ένας από
αυτούς παίζει λύρα
πάνω στο μπράτσο
(lira da braccio), ό-
πως γίνεται σήμερα
με το βιολί. (Βυζα-
ντινό χειρόγραφο
11 αι. μ.Χ., Πα-
τριαρχική Βιβλιοθήκη Ιεροσολύμων)

. Βυζαντινή μουσικοχο-
ρευτική παράσταση με μουσι-
κούς που ο ένας παίζει ευμε-
γέθη λύρα μπράτσου (lira da
braccio), ελληνικό χειρόγραφο
ψαλτήρι έτους1050 - 1066 που
φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη
Βατικανού με τον τίτλο: Myriam
dancing, Drawing, manuscript
illumination, miniature 1050 ap-
prox. Italy, Vatican, Biblioteca
Byzantium, Italy. THE BYZAN-
TINE DANCE PANDECT by Al-
kis Raftis, dance historian
 69
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Τοιχογραφία του Κρητικού

ζωγράφου Θεοφάνη Στρε-
λίτζα Μτης Μεταφοράς της
Κιβωτού της Διαθήκης,
1546, Άγιον Όρος, μονή
Σταυρονικήτα, καθολικό.
Συνοδεύει ομάδα μουσικών
με αρχιμουσικό το Δαυίδ
που παίζει ψαλτήρι (κανο-
νάκι) και οι άλλοι: ζουρνά,
λαούτο, ντεφι (κρόταλα), ασκομανδούρα και λύρα (lura braccio) με δοξάρι
από την οποία προέκυψε το Βιολί..

Αίνοι. Ομάδα μουσικών με

αρχιμουσικό το Δαυίδ να
παίζει ψαλτήριο (κανονάκι)
και οι λοιποί: λαούτο, σάλ-
πιγγα και τη βυζαντινή με-
γάλη λύρα (lura) με δοξάρι
κ.λπ.. Τοιχογραφία του
Φράγκου Κατελάνου, Μετα-
βυζαντινή περίοδος, 1560
μ.Χ.. Ιωάννινα, νησί, Ι. Μ.
Φιλανθρωπηνών, Εξω-
νάρθηκας

Μεταφορά της Κιβωτού της

Διαθήκης. Συνοδεύει ομάδα
μουσικών που παίζουν
ζουρνά, ψαλτήρι, μεγαλό-
σχημη λύρα (lira/viola da
braccio, λαούτο, σύριγγα,
γκάιντα και ντέφι. Τοιχο-
γραφία του Φράγκου Κατε-
λάνου, 1548 μ.Χ., Μετέ-
ωρα, Ι. Μ. Βαρλαάμ).
 70
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Χειρόγραφο Ψαλτήρι Tiberius Psal- Χειρόγραφο ψαλτήρι, Αγγλία

ter, Winchester, 1050 μ.Χ. Ο Δαυίδ παίζοντας 1170, Coll Σπ. MS U.3.2 Hunter (229), Πα-
άρπα και περιβαλλόμενος από μουσικούς νεπιστήμιο της Γλασκώβης. Ο Δαυίδ παί-
που παίζουν διάφορα όργανα μεταξύ των ο- ζοντας άρπα και περιβαλλόμενος από
ποίων και Lira da braccio μουσικούς που παίζουν διάφορα όργανα
μεταξύ των οποίων και Lira da gamba.

6. Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ

Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ ΜΕ ΠΛΗΚΤΡΟ

Οι λύρες είναι δυο λογιών. Αυτές που παίζονται με πλήκτρο, οι

αρχαίες, και αυτές που παίζονται με δοξάρι, οι σύγχρονες.
Η κρητική λύρα με δοξάρι προήλθε από τη Βυζαντινή λύρα και
εκείνη με τη σειρά της από την αρχαία κρητική λύρα που παίζονταν
με πλήκτρο με μετατροπή της. Κάποια στιγμή κατά τον 7-8 ο αι. στη
Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όπως είδαμε στα πιο πριν, επινοήθηκε η
λύρα να παίζεται με κάποιες μετατροπές της με δοξάρι αντί με πλή-
κτρο. Και το ότι η σύγχρονη λύρα προέρχεται από την αρχαία πιστο-
ποιείται και από το ότι και οι δυο έχουν το αυτό αντηχείο, που είναι
σε σχήμα θολωτό ή άλλως όπως το καύκαλο χελώνας, ενώ π.χ. της
κιθάρας, του βιολιού κ.α. είναι με επίπεδο πάτο κ.α..
 71
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Οι αρχαίοι συγγραφείς: Όμηρος ( Ομηρικός Ύμνος «Εις Ερμή»

και Ομηρικός Ύμνος εις Απόλλωνα), Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σ. 139-
140), Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» ( 5, 74, 5 και
5, 75,3), Λουκιανός «Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου») κ.α. ανα-
φέρουν ότι ο θεός Απόλλωνας βρήκε εν ζωή το όπλο τόξο και την
κιθάρα με τη μουσική της και μετά ο Ερμής, ο αδελφός του Απόλ-
λωνα, βρήκε τη λύρα και το πλήκτρο με το οποίο παίζεται.
Επιπλέον ο Διόδωρος Σικελιώτης (βλέπε 3,59-61 και 5.64-77)
επεξηγεί- αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε και αυτό με επιχειρήματα, κάτι που δεν
κάνουν άλλοι λαοί όπως οι Ατλάντιοι της Λιβύης και οι Φρύγες στην Ασία,,
πως ο Θεός Απόλλωνας ήταν κρητικός και εν ζωή βρήκε στην Κρήτη το όπλο
τόξο, καθώς και την κιθάρα με τη μουσική της (υπενθυμίζεται ότι και το τόξο
γίνεται με χορδές), τα οποία δίδαξε στους εγχώριους . Ακολούθως ο Ερμής,
ο αδελφός του Απόλλωνα, βρήκε τη και το πλήκτρο με το οποίο παί-
ζεται αυτή, τα οποία παρέδωσε στον αδελφό του Απόλλωνα, πρβ:
“Τον Απόλλωνα αναγορεύουν εφευρέτη της Κιθάρας (αναφέρει επακριβώς: «Απόλ-
λωνα της Κιθάρας ευρετήν αναγορεύουν και της κατ αυτής μουσικής¨ και όχι ευρετήν της
λύρας, όπως μεταφράζουν μερικοί).εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής που γίνεται μέσω
της μαντικής τέχνης, που παλιά μ’ αυτή θεραπεύονταν όσοι αρρώσταιναν – καθώς βρήκε και
το τόξο, δίδαξε στους ντόπιους τα περί την τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν
με ζέση στην τοξοβολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό.” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 74, 5-
«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
« ….ο Απόλλωνας φανερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, στη Λυκία και στους Δελ-
φούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις
πράξεις που έλαβαν χώρα στο κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος. Λύκιος και Πύ-
θιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυροπολος, παρόλο που και οι δυο είχαν γεν-
νηθεί στην Κρήτη. « .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5.77,8)
O Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» 5,67,5 και
5,68 -75) αναφέρει επίσης ότι o Απόλλωνας, ο Ερμής και οι λοιποί
ολύμπιοι θεοί, επειδή πρόσφεραν πολλές ευεργεσίας στους ανθρώ-
πους εν ζωή, μετά τη μετάστασή τους από τη γη στους ουρανούς
ανακηρύχτηκαν αθάνατοι, θεοί και κάτοικοι του Ολύμπου. Γεννήθηκε
στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι ήταν
θεοί κλπ.
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώ-
πων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι
πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώπους» (Διό-
δωρος 5,.67,5).
 72
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Οι αρχαίοι συγγραφείς: Πλούταρχος, Αθήναιος κ.α. αναφέ-

ρουν επίσης ότι οι αρχαίοι Κρήτες χρησιμοποιούσαν τη λύρα (που
τότε παιζόταν με πλήκτρο) στις πολεμικές επιχειρήσεις, όπως άλλοι
τη σάλπιγγα ή τους αυλούς, κάτι που γίνεται και σήμερα με τη λύρα
που παίζεται με δοξάρι, πρβ:
« Οι δε και προς λύραν εποίουν την πρόσοδον την προς τους ενα-
ντίους, καθάπερ ἱστοροῦνται μέχρι πολλού χρήσασθαι τω τρόπῳ τούτῳ της
επί τους πολεμικούς κινδύνους εξόδου Κρήτες. Οι δ´ έτι καὶ καθ´ ημάς σάλ-
πιγξι διατελούσι χρώμενοι» (Πλούταρχος, Περί μουσικής 258)
«Και εις τους πολέμους δε εξιόντες οἱ Λυδοί παρατάττονται μετά
συρίγγων και αυλών, ως φησιν Ηρόδοτος. Καὶ Λακεδαιμόνιοι δε μετ' αυλών
εξορμώσιν επί τούς πολέμους, καθάπερ Κρήτες μετὰ λύρας». (Αθήναιος, Δει-
πνοσοφιστές, Le Livre XII des Deipnosophistes)

Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ

Λύρα μου με τσι τρεις χορδές, ωσάν τσι τρεις τσι χάρες,
χαρίζεις όμορφες χαρές και σβήνεις τσι λαχτάρες.

Η Κρητική λύρα , όπως και η Ποντιακή κ.α., προέρχεται από

τη Βυζαντινή λύρα. Είναι ένα από τα λυρόνια της. Απλά η Ποντιακή
λύρα είναι φιαλόσχημη, ενώ η κρητική αχλαδόσχημη.
Λυρόνι (ιταλικά lironi) λέγεται η λύρα που σε σχέση με την
αρχική βυζαντινή λύρα είναι με μικρότερο μέγεθος: «Πήγαινε κι έρ-
χου, Νικολό, μόνο με το λυρόνι, τραγούδα κι αναστέναζε, κι άλλος
ας ξεφαντώνει.» (Κατζούρμπος, πράξη Β΄, στ. 409-410).
Ειδικότερα οι βυζαντινές
λύρες με δοξάρι ήταν δυο λο-
γιών, αυτές που στα ιταλικά
λέγονται lira da gamba, ε-
πειδή παίζονται πάνω στη γά-
μπα του ποδιού του λυράρη
και αυτές που στα ιταλικά λέ-
γονται lira da braccio, επειδή
παίζονται πάνω στον μπράτσο
του χεριού – ακουμπισμένες
στον ώμο και οι οποίες είναι ο
πρόγονος του rebec και του
ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ (ΤΥΠΟΥ ΣΤΑΓΑΚΗ): βιολιού.
Η Κρητική, όπως και η
Ποντιακή λύρα είναι lira da gamba, δηλαδή λύρες που παίζονται
πάνω στη γάμπα του ποδιού του λυράρη, όταν εκείνος κάθεται και
όχι lira da braccio δηλαδή λύρες που παίζονται πάνω στο μπράτσο
 73
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

του χεριού και ακουμπισμένη στον ώμο του λυράρη είτε ο λυράρης
κάθεται είτε ο λυράρης κινείται
Η κρητική λύρα με δοξάρι είναι τρίχορδο τοξωτό μουσικό όρ-
γανο με θολωτό αντηχείο, ήτοι κάτι όπως το καυκαλο της χελώνας,
που κατασκευάζεται από μονοκόμματο ξύλο, συνήθως από σφεντάμι,
καρυδιά ή μαύρη μουριά, του οποίου το μήκος, πλάτος και ύψος (βά-
θος) εξαρτάται από το τι είδους λύρα θέλουμε να κάνουμε. Δηλαδή
αν θέλουμε να κάνουμε μικρή και με οξύ ήχο ή μεγάλη και με μπάσο
ή βροντόφωνο ήχο κ.α.
Συνήθως η κανονική κρητική λύρα, που έχει σχήμα αχλαδοει-
δές, φτιάχνεται από ξύλο μήκους κάπου 50 εκατοστών, πλάτους 20-
22 εκατοστών και ύψος (βάθους) 5 – 6 εκατοστών. Το σκάφος (α-
ντηχείο) της γίνεται περίπου στα 28 εκατοστά μάκρος επί 21 εκατο-
στά πλάτος, επί 5 με 5,2 πάχος. Το καπάκι (εμπρόσθιο μέρος) του
αντηχείου, που είναι αυτό που επηρεάζει άμεσα τον ήχο του οργά-
νου, κατασκευάζεται συνήθως από ξύλο κατράνι, (ξύλο ηλικίας πολ-
λών ετών). Η ταστιέρα (ή άλλως «γλώσσα ή γραβάτα») της κατα-
σκευάζεται από ξύλο κατράνι με επένδυση πλαστικής μεμβράνης, για
να μη γίνεται αλλοίωση του ήχου κατά το παίξιμο και συγκολλάτε
πάνω στη σκάφη ( αντηχείο) της λύρας. Το λούστρο της λύρας γίνε-
ται από ρητίνη δένδρου (γομάλακα) για τέλεια ηχητική απόδοση και
αισθητική. Παλιά οι χορδές ήταν εντερικές και το δοξάρι είχε τρίχες
από ουρά αλόγου που συνήθως έφερε μια σειρά από σφαιρικά κου-
δουνάκια, τα λεγόμενα γερακοκούδουνα.
Σήμερα η κρητική λύρα έχει και τις εξής μορφές:
α) Το λυράκι, που είναι σε μικρότερος μέγεθος από την κανο-
νική λύρα (με μικρότερο λαιμό και με μικρότερο σε πλάτος και βάθος
ηχείο) και ως εκ τούτου και με οξύτερο και διαπεραστικό ήχο. Ο
τύπος αυτός της λύρας δημιουργήθηκε προκειμένου η μεταφορά της
να είναι πιο εύκολη στις καντάδες, πάνω στα όρη και στα βουνά,
β) Η βροντόλυρα, που είναι με λίγο μεγαλύτερο μέγεθος από
τη συνηθισμένη και ως εκ τούτου ο παραγόμενος ήχος της είναι
εντονότερος, βροντώδης.
γ) Η βιολόλυρα, που είναι κάτι μεταξύ λύρας και βιολιού.
Με τον τύπο αυτό οι τόνοι γίνονται γλυκύτεροι, όμως όχι σύμ-
φωνοι προς την αυστηρότητα και αδρότητα του Κρητικού ήθους. Το
βιολί είναι λύρα μόνο που δε γίνεται από μονοκόμματο ξύλο, όπως
γίνεται στη λύρα, αλλά με συναρμολόγηση, επειδή το αντηχείο του
βιολιού δεν είναι όπως το καύκαλο χελώνας, αλλά πλακωτό, δηλαδή
όπως της κιθάρας, οπότε αυτό επιτυγχάνεται με συναρμολόγηση.
Η κρητική λύρα είναι όργανο που χρησιμοποιείται και στην α-
στική και στη λαϊκή μουσική. Συνοδεύεται από ένα κρουστό (το ντα-
ούλι) , μια κιθάρα και ένα ή περισσότερα ζευγόχορδα (λαούτο ή
μαντολίνο) , που το ένα παίζει πρίμα τη μουσική και το άλλο παίζει
 74
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

"πάσο", δηλ. ακομπανιάρει σε συγχορδίες (μινόρε - μαντζόρε ή α-

πλές). Το λαούτο είναι πιο παλιό συνοδευτικό της λύρας από το μα-
ντολίνο, εξ ου και ο όρος λαουτιέρης = ο πασαδόρος. Τα γερακοκού-
δουνα δεν είναι συνοδευτικό όργανο της λύρας, αλλά για ποικιλία
ήχων, κάτι ως το θυμιατήρι. Δευτερευόντως σημειώνουν-τονίζουν το
ρυθμό, κυρίως σε έλλειψη πασαδόρου ή λαουτιέρη. Οι χορδές της
κρητικής λύρας, που αρχικά ήταν εντερικές, είναι τρεις και παίζονται
με τα νύχια του αριστερού χεριού, καθώς και με το δοξάρι που το
κρατά το δεξί χέρι. Η μουσική έκταση της κρητικής λύρας είναι 2
οκτάβες, το κούρδισμά της κατά πέμπτες καθαρές και οι χορδές
κουρδίζονται περίπου στις Νότες LA (η ψιλή ή καντίνι), RE η μεσαία
και SOL η μπάσα. Η τονικότητά των χορδών για τη σύγχρονη λύρα
της Κρήτης είναι Λα (4ης οκτάβας), Ρε (4ης οκτάβας) και Σολ (3ης
οκτάβας).
Κούρδισμα κρητικού Μαντολίνου: Mi(E5), La(Α4), Re(D4),
Sol(G3).
Κρητικού λαούτου: Mi(E), La(A), Re(D), Sol(G)
Κρητικής λύρας (τετράχορδης): Mi(E5), La(Α4), Re(D4),
Sol(G3)
Κρητικής λύρας (τρίχορδης): La(Α4), Re(D4), Sol(G3)

Τα εξαρτήματα-μέλη της Κρητικής Λύρας:

1: Η κορφή ή κεφαλή,
2: Τα στριφτάρια ή κλειδιά,
3: Ο ζυγός ή πάνω καβαλάρης.
4: Ο βραχίονας ή λαιμός ή λαβή,
5: Η γλώσσα ‘η ταστιέρα ή γραβάτα,
 75
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

6: Το αντηχείο ή σκάφος, σχήματος αχλαδόσχημο ή ως το

καύκαλο χελώνας.
7: Το καπάκι του αντηχείου
8: Ο στύλος ή γάιδαρος: είναι ένας κυλινδρικός ξύλινος στύ-
λος που η κάτω απόληξή του στηρίζεται στο εσωτερικό του σκά-
φους και η άνω στο πέλμα της γέφυρας από την πλευρά της ψιλής
χορδής
9: Οι οπές του αντηχείου - μάτια,
10: Ο καβαλάρης ή γέφυρα
11: Οι χορδές ή άλλως κόρδες,
12: χορδοδέτης, απ’ όπου αρχίζουν οι χορδές,
13: Το πάτημα ή ουρά,
14: Το καμάρι, μια επιμήκη ράβδο κατά μήκος τους κεντρι-
κού εσωτερικού τμήματος του καπακιού.

Τύπος δοξαριού κρητικής λύρας

Κρητική λύρα και βιο-

λόλυρα
 76
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

7. Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΛΥΡΑ

Η ποντιακή λύρα , όπως και η κρητική κ.α., προέρχεται από τη

Βυζαντινή λύρα . Απλά η Ποντιακή λύρα είναι φιαλόσχημη, ενώ η
κρητική αχλαδόσχημη.
Οι βυζαντινές λύρες με δοξάρι ήταν βασικά δυο λογιών, αυτές
που στα ιταλικά (την πρώτη επίσημη γλώσσα του Βυζαντίου) λέγο-
νται lira da gamba, επειδή παίζονται πάνω στη γάμπα του ποδιού
του λυράρη και αυτές που στα ιταλικά λέγονται lira da braccio,
επειδή παίζονται πάνω στον μπράτσο του χεριού – ακουμπισμένες
στον ώμο και οι οποίες είναι ο πρόγονος του rebec και του βιολιού.
Η Ποντιακή, όπως και η Κρητική λύρα είναι lira da gamba,
δηλαδή λύρες που παίζονται πάνω στη γάμπα του ποδιού του λυ-
ράρη, όταν εκείνος κάθεται και όχι lira da braccio, δηλαδή λύρες που
παίζονται πάνω στο μπράτσο του χεριού και ακουμπισμένη στον ώμο
του λυράρη, όταν ο λυράρης είναι όρθιος ή κινείται (σήμερα και όταν
αυτός είναι καθιστός)
Η Ποντιακή λύρα είναι τρίχορδο τοξωτό, το οποίο κατασκευά-
ζεται από μονοκόμματο ξύλο, κάπου 45-60 εκατοστά (πλάτους 7-11
εκατοστά και βάθος 4-7 εκατοστά), του οποίου η μια άκρη πελεκίζε-
ται προκειμένου να γίνει πήχης απ΄όπου θα πιάνεται η λύρα και
συνάμα να βοηθά στο να τεντώνονται και να πατιούνται εκεί οι χορ-
δές με τα δάκτυλα και η άλλη άκρη πελεκίζεται-σκάφτεται προκει-
μένου να γίνει αντηχείο με κυρτό πυθμένα και συγκεκριμένα όπως
το καύκαλο χελώνας, όμως σε φιαλόσχημο σχήμα. Το ξύλο που κα-
τασκευάζεται η ποντιακή λύρα είναι είτε από ξύλο κοκκύμελου (δα-
μασκηνιάς) είτε από ξύλο αρτούτζιν (άρκευθος), αλλά και από μου-
ριά, καρυδιά, κέδρο κ.ά. Το καπάκι του αντηχείου είναι πάντα από
ξύλο πεύκου ή έλατου. Η φιαλόσχημη λύρα των Ελλήνων του Πό-
ντου είναι με τρεις χορδές κουρδισμένες σε τέταρτες καθαρές. Οι μι-
κρές διαστάσεις του καβαλάρη επιτρέπουν στο δοξάρι να τρίβει και
στα δάχτυλα να πατούν συχνά δυο χορδές ταυτόχρονα, δημιουργώ-
ντας έτσι την ιδιόρρυθμη πολυφωνία που χαρακτηρίζει την ποντιακή
λύρα. Ο κεμεντζές η λύρα που παίζουν οι Έλληνες του Πόντου και
της Καππαδοκίας ,έχει φιαλόσχημο ηχείο και κοντό χέρι που συνεχί-
ζει το ηχείο, χωρίς μπερντέδες, κλειδιά εμπρός προς τα πίσω, τα-
στιέρα, καβαλάρη, τρεις μονές χορδές στερεωμένες στον κορδοδέτη
και παίζεται με δοξάρι. Το δοξάρι της ποντιακής λύρας λέγεται «το-
ξάρι» (κρατά την αρχαία Ελληνική ονομασία), έχει μήκος 50-55 εκ.,
είναι κατασκευασμένο από ξύλινη ράβδο και έχει τρίχες από αρσε-
νική αλογοουρά.
Η ποντιακή λύρα φτιάχνεται σε διάφορα μεγέθη, με μικρές ό-
μως διαφορές στις διαστάσεις. Το τοίχωμα του ηχείου δεν πρέπει να
 77
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

είναι περισσότερο από 3-4 χιλιοστά πάχος, ενώ το καπάκι πρέπει να

είναι λεπτότερο, γύρω στα 2-3 χιλιοστά. Στο ηχείο της ανοίγονται,
«για τη φωνή», από δύο τρύπες σε κάθε πλευρά και στο καπάκι τέσ-
σερις, τα λεγόμενα τρυπία. Στο καπάκι ανοίγονται και τα ρωθώνια,
δύο μακρόστενες και συνήθως λίγο κυρτές προς τα έξω τρύπες. Στα
τρία κλειδιά, τα ώτια –συνήθως σε σχήμα Τ – τυλίγονται οι τρεις
χορδές που ακουμπούν στον πάνω καβαλάρη, στον κάτω καβαλάρη
και δένονται στον κορδοδέτη, το παλληκάρ· Ο κάτω καβαλάρης, ο
γαιδίαρον ή το γαϊδούρ, είναι λεπτός, πολύ λίγο κυρτός και πολύ
μικρός στις διαστάσεις του σε σύγκριση με τον καβαλάρη της αχλα-
δόσχημης λύρας. Η ψυχή, το σουλάρ’ (στύλος), ακουμπάει με το ε-
πάνω άκρο στο καπάκι (περίπου κάτω από το αριστερό πόδι του κα-
βαλάρη, στη μεριά της υψηλότερα κουρντισμένης χορδής) και με το
κάτω άκρο στη βάση του ηχείου. Το μήκος των χορδών που πάλλο-
νται με το τρίψιμο του δοξαριού, δηλαδή η απόσταση από τον πάνω
έως τον κάτω καβαλάρη είναι συνήθως γύρω στα 28-32 εκατοστά.
Η ποντιακή λύρα είναι από τα λίγα αυτοσυνοδευόμενα μουσικά
όργανα. Παίζεται στα πατήματα των χορδών με τη ψίχα των δακτύ-
λων και όχι με το νύχι , όπως η κρητική λύρα, η Πολίτικη κ.α. Ο
κύριος τρόπος παιξίματος είναι διπλόχορδος (δάκτυλα και δοξάρι),
που θεωρείται και ο γνησιότερος. Σε αυτήν την περίπτωση η μία
χορδή δίνει τη μελωδία και η άλλη τη συνοδεία, δημιουργώντας έτσι
τα μουσικά διαστήματα. Ο μονόχορδος τρόπος, ο οποίος χωρίζεται
σε δύο κατηγορίες: α) το μονόχορδο παίξιμο με το δοξάρι, ενώ τα
δάχτυλα πατάνε δύο χορδές ταυτόχρονα, απομονώνοντας τη δεύ-
τερη που δημιουργεί τον ισοκράτη. β) η κλασική μονοχορδία, όπου
δάχτυλα και δοξάρι παίζουν μία χορδή. Η διαφορά των δύο παρα-
πάνω είναι στο ηχόχρωμα.

Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΚΑΙ Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ

Η ποντιακή, όπως και η κρητική λύρα είναι lira da gamba,
δηλαδή λύρες που παίζονται πάνω στη γάμπα του ποδιού του λυ-
ράρη, όταν εκείνος κάθεται και όχι lira da braccio δηλαδή λύρες που
παίζονται πάνω στο μπράτσο του χεριού και ακουμπισμένη στον ώμο
του λυράρη είτε ο λυράρης κάθεται είτε ο λυράρης κινείται
Ο λυράρης, όταν κάθεται, παίζει ακουμπώντας τη λύρα πάνω
στον αριστερό μηρό ή ανάμεσα στα δύο πόδια, που κρατάει ενωμένα
Και στις δύο περιπτώσεις ο κεμεντζές δεν κρατιέται κάθετος, αλλά
γερμένος λίγο προς τα αριστερά και μπροστά. Όταν παίζει όρθιος, ο
κεμεντζές στηρίζεται στον αντίχειρα και το δείκτη του αριστερού χε-
ριού, που ακουμπάει στην κεφαλή του οργάνου.
Ωστόσο η ποντιακή και η κρητική λύρα έχουν κάποιες διαφορές
στο σχήμα και στον τρόπο του παιξίματος. Η Ποντιακή λύρα έχει τρείς
χορδές και σχήμα φιάλης (μπουκαλιού), ενώ η κρητική λύρα έχει 3
 78
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ή 4 χορδές και σχήμα αχλαδιού. Η κρητική λύρα παίζεται με το λυ-

ράρη να ακουμπά τη λύρα πάνω στο γόνατο, σαν ένα μικρό βιολο-
ντσέλο. Δεν πιέζει τα δάχτυλά του πάνω στις χορδές, αλλά τα νύχια
από τα πλάγια, σαν να τις "τσιμπάει". Η Ποντιακή λύρα κρατιέται όρ-
θια, προς τα κάτω, χωρίς απαραίτητα να ακουμπά πουθενά. Έτσι, ο
λυράρης μπορεί να κινείται με ευχέρεια ανάμεσα στον κύκλο των
χορευτών, τραγουδώντας και συνάμα προκαλώντας τους χορευτές
για χορό.

Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΛΥΡΑ ΚΑΙ Ο ΚΕΜΕΝΤΖΕΣ

Οι τουρκόφωνοι αποκαλούν την ποντιακή λύρα και με την
ονομασία «κεμεντζές», επειδή στα τουρκικά και στα περσικά με την
ονομασία αυτή λέγεται το τοξωτό τους έγχορδο μουσικό όργανο και
λατ’ επέκταση κάθε άλλο.
Στην πραγματικότητα η περσική ονομασία κεμεντζές
(chaemancheh = Persian kæman = τόξο και -cheh, υποκοριστικό) είναι
εννοιολογική μετάφραση του ελληνικού τόξο > τοξάρι(ον)= μικρό
τόξο > δοξάρι, αφού ο κεμεντζές ως όργανο δεν υπήρχε πριν επι-
νοηθεί η λύρα με δοξάρι και απλώς πήρε το όνομα αυτό επειδή παί-
ζεται με δοξάρι. Τόξο δε σημαίνει η σίτα, το βέλος, αλλά η καμπυλωτή
ράβδος, ένα από τα τμήματα του κύκλου, σχήμα που δεν έχει το όρ-
γανο αυτό, αλλά μόνο το όργανο που παίζεται, άρα ως όργανο ο
κεμεντζές προέρχεται από άλλο όργανο και αυτό είναι το αραβικό
ρεμπάμπ (rebab/ rabap), κάτι που είναι πρόδηλο βάζοντας το ένα
όργανο δίπλα στο άλλο και συγκρίνοντας τα.
Η ποντιακή λύρα είναι άσχετη με το περσικό τοξωτό που λέγε-
ται κεμεντζέ, γιατί η Ποντιακή λύρα δεν προέρχεται από τον (περ-
σικό) κεμεντζέ, αλλά από τη βυζαντινή λύρα, ενώ ο κεμεντζές από
το αραβικό ρεμπάμπ (rebab/ rabap), κάτι που γίνεται αμέσως φα-
νερό, αν βάλουμε μια ποντιακή λύρα δίπλα σε ένα κεμεντζέ και ένα
ρεμπάμπ (rebab/ rabap). Και κάνοντας αυτό βλέπουμε ότι η ποντιακή
λύρα αποτελείται από ένα μονοκόμματο ξύλο περίπου 50 πόντων,
του οποίου η μια άκρη πελεκίζεται και γίνεται πήχης ή άλλως λαιμός
κ.λπ. (βλέπε πιο πριν). Αντίθετα ο κεμεντζές, όπως και το αραβικό
rebab αποτελούνται από ένα μακρύ ξύλο, ενός μέτρου περίπου, στου
οποίου το κάτω μέρος προσκολλάται ένα μικρό στρογγυλό αντηχείο
. Επομένως η ποντιακή λύρα είναι όπως η κρητική και προέρχεται
από τη βυζαντινή Λύρα, ενώ ο περσικός κεμεντζές είναι ίδιο τοξωτό
με το rebab .
Άλλωστε οι μουσουλμάνοι Τούρκοι, Πέρσες κ.α. αποκαλούν τη
Βυζαντινή λύρα, δηλαδή την Πολίτικη και την Ποντιακή ελληνική
λύρα, είτε «rumi kamantcheh / kamancha» (= τοξωτό των Ρωμιών,
Ελλήνων) είτε «klassikal kamantcheh / kamancha” > κεμεντζέ (=
κλασικό τοξωτό) σε αντιδιαστολή προς τον «περσικό κεμεντζέ», που
 79
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

σημαίνει ότι οι εν λόγω αναγνωρίζουν ότι η λύρα ως τοξωτό όργανο

είναι και πιο καλό και πιο παλιό από τον κεμεντζέ. Αποκαλούν τη
βυζαντινή λύρα κεμεντζέ, επειδή έτσι αποκαλούν οι Μουσουλμάνοι
Τούρκοι, Πέρσες κ.α. κάθε τοξωτό μουσικό όργανο.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΟΝΤΙΑΚΗΣ ΛΥΡΑΣ

Ποντιακή ο- Εξαρτήματα - μέλη της ποντιακής Λύρας
νομασία
Το κιφάλ Η κεφαλή, η κορφή του βραχίονα/λαιμού όπου είναι
τα στριφτάλια
Τα ωτία Αυτιά (ώτα) ή άλλως κλειδιά ή χορδοδέτες, στρι-
φτάλια
Η γούλα Ο λαιμός, ο πήχης, βραχίονας
Η γλώσσα Η ταστιέρα, σπαλέρ
Το καπάκ Καπάκι, κάλυμμα
Τα ρωθώνια Ρουθούνια, οι οπές του αντηχείου
Ο γάιδαρον Κάτω καβαλάρης (από πάνω του περνούν οι χορ-
δές)
Το παλικάρ Παλικάρι, ο κορδοστάτης, για να στερεώνονται οι
χορδές,
Το σκαφίδ Σκάφος, καβούκι, το αντηχείο
Το στυλάρ Στυλιάρι, υποστήριγμα μέσα στο σκάφος και από τη
μία πλευρά του ακουμπάει στην πλάτη και από την
άλλη στο καπάκι, από τα δεξιά πλευρά, όπως βλέ-
πουμε τη λύρα, κάτω ακριβώς από τον «γάιδαρο» και
δίπλα από το δεξί «ρουθούνι», συνήθως στο μέσον,
ώστε να ξεχωρίζει τις ψιλές φωνές από τις χαμηλές
(ζιλ-καπάν).
Τα κόρδας Χορδές, κόρδες
Τοξάρ Το δοξάρι

Οι 3 χορδές της ποντιακής λύρας, όπως και της Κρητικής,

ήταν αρχικά εντερικές ή μεταξένιες και μετά μεταλλικές. Το
 80
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

κούρδισμα τους είναι σε διαστήματα 4ης καθαρά (κλασικός τρόπος)

π.χ. πρώτη χορδή Λα(Ζιλ), δεύτερη χορδή Μι(Μεσαία), Τρίτη χορδή
Σι(Καπάν) και η μουσική κλίμακά της περίπου δυόμισι μέτρα. Το κα-
νονικό της κούρδισμα είναι: ΛΑ, ΜΙ και ΣΙ. Η μουσική κλίμακά της
είναι περίπου δυόμισι μέτρα. Ο τρόπος παιξίματος της ποντιακής λύ-
ρας είναι συγχορδία, ενώ το δοξάρι κρατιέται ή παίζεται κάπως δια-
φορετικά.
Συνοδεύεται με ό,τι άλλα έγχορδα συνοδεύονται και οι άλλες
λύρες. Η ζύγια είναι από ένα κρουστό (το νταούλι), ένα νυκτό ( κι-
θάρα) και ένα ή περισσότερα ζευγόχορδα: λαούτο ή μαντολίνο, που
το ένα παίζει «πρίμα» και το άλλο παίζει "πάσο" δηλ. ακομπανιάρει
σε συγχορδίες (μινόρε - μαντζόρε ή απλές).

8. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΛΥΡΑ (RUMI KAMANTCHE/ KLASSIK

KAMANTCHEH)

Η Πολίτικη λύρα (= λύρα Κωνσταντινούπο-

λης) προέρχεται από τη Βυζαντινή λύρα με δοξάρι,
όπως και η Κρητική, η Ποντιακή κ.α. Έχει τρεις
εντερικές ή μεταλλικές χορδές, οι οποίες παίζονται
με τα νύχια του αριστερού χεριού, όπως γίνεται και
στην Κρητική λύρα.
Η Πολίτικη λύρα είναι τύπος lira da gamba.
Παίζεται στηριζόμενη ανάμεσα στα πόδια του ορ-
γανοπαίκτη (λυράρη), όπως η Ποντιακή λύρα και η
μουσική της έκταση είναι 2 οκτάβες. Το κούρδισμα
της είναι ΛΑ-ΡΕ-ΛΑ. Συναντάται ως όργανο κλει-
στού χώρου στην αστική μουσική της Κων/πολης.
Για την κατασκευή της Πολίτικης λύρας χρησιμο-
ποιούνται σκληρά ξύλα και πιο μαλακά για το κα-
Πολίτικη λύρα πάκι, όπως γίνεται και στην Κρητική λύρα. Η Πολί-
(Κωνσταντι- τικη λύρα από τους Μουσουλμάνους λέγεται ce-
νούπολης) menze («κεμεντζές»), επειδή πιστεύουν ότι προέρ-
χεται από το περσικό τοξωτό Κεμεντζέ. Ωστόσο το μόνο κοινό σημείο
που έχουν είναι ότι και τα δυο όργανα παίζονται με δοξάρι.
Η Πολίτικη λύρα, όπως είναι εμφανές, αποτελείται από μονο-
κόμματο ξύλο, έχει κοντό λαιμό και σκαφτό αχλαδοειδές αντηχείο,
άρα είναι όπως ακριβώς και η Κρητική λύρα. Αντίθετα ο Περσικός
κεμεντζές δεν αποτελείται από μονοκόμματο ξύλο, αλλά από ένα
πολύ μακρύ ξύλο που παίζει το ρόλο του βραχίονα (λαιμού) και ένα
 81
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

πολύ μικρό κυκλικό αντηχείο προσαρμοσμένο στο κάτω μέρος του

βραχίονα, άρα το τοξωτό αυτό είναι όμοιο με το Rebab και όχι με την
Πολίτικη λύρα.

Σημειώνεται ότι οι ίδιοι οι μουσουλμάνοι Τούρκοι, Πέρσες κ.α.

αποκαλούν τη Βυζαντινή λύρα, δηλαδή την Πολίτικη και την Πο-
ντιακή ελληνική λύρα, είτε «rumi kamantcheh / kamancha» (= το-
ξωτό των Ρωμιών, Ελλήνων) είτε «klassikal kamantcheh /
kamancha” > κεμεντζέ (= κλασικό τοξωτό) σε αντιδιαστολή προς
τον «περσικό κεμεντζέ», που σημαίνει ότι οι εν λόγω αναγνωρίζουν
ότι η λύρα ως τοξωτό όργανο είναι και πιο καλό και πιο παλιό από
τον κεμεντζέ. Αποκαλούν δε και τη βυζαντινή λύρα κεμεντζέ, επειδή
έτσι αποκαλούν οι Μουσουλμάνοι Τούρκοι, Πέρσες κ.α. κάθε τοξωτό
μουσικό όργανο, ενώ η λύρα δεν είναι το αυτό όργανο ούτε και προ-
έρχεσαι από τον περσικό κεμεντζέ
.

ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΛΥΡΑ ΚΑΠΑΔΟΚΙΑΣ

ΛΥΡΑ (ΦΙΑ- (ΦΙΑΛΟΣΧΗΜΗ)
ΛΟΣΧΗΜΗ)

9. ΟΙ ΛΥΡΕΣ ΔΑΛΜΑΤΙΑΣ, ΡΩΣΙΑΣ, ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, ΣΕΡ-

ΒΙΑΣ ΚΛΠ

Στα Βαλκάνια και στην Ευρωπαϊκή Ρωσία επικρατεί το αρχέτυπο

της Βυζαντινής αχλαδόσχημης λύρας με τρεις ανισομήκεις χορδές.
Στη Βουλγαρία χρησιμοποιείται μία αχλαδόσχημη λύρα (γκαντούλκα)
που έχει πλήθος χορδών. Έχει τρεις ή τέσσερις κύριες χορδές και έως
και δέκα συμπαθητικές (αντηχείου). Μόνο οι κύριες (μελωδικές)
 82
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

χορδές αγγίζονται με τα δάχτυλα του λυράρη. Στη Σερβία φέρει το

ελληνικό όνομα λύρικα. Παράλληλα, στους μουσουλμανικούς πλη-
θυσμούς της πρώην Γιουγκοσλαβίας χρησιμοποιείται ένα μονόχορδο
που είναι τύπος περσικού κεμεντζέ, που ονομάζεται Γκούσλα. Η
gudok ή hudok είναι ένα σλαβικό έγχορδο, κάτι μεταξύ λύρας και
βιολιού, που παίζεται με δοξάρι. Έχει συνήθως τρεις χορδές, δύο εκ
των οποίων από κοινού συντονισμένες και η τρίτη συντονισμένη ένα
πέμπτο υψηλότερο. Μερικές φορές η gudok έχει αρκετές συμπαθητι-
κές χορδές (μέχρι οκτώ) κάτω από το αντηχείο. Κάτι που κάνει τον
ήχο του gudok ζεστό και πλούσιο.

Η πολύχορδη λύρα gadulka των χρι-

στιανών Βουλγαρίας. Έχει συνήθως
Τρίχορδη λύρα ( τρεις ή τέσσερις κύριες χορδές και έως
lijerica) Δαλματίας (= δέκα συμπαθητικές, . Μόνο οι κύριες
Κροατίας και Ερζεγοβί- μελωδικές χορδές αγγίζονται με τα δά-
νης). χτυλά του παίκτη, χωρίς να πιέζονται
προς τα κάτω για να αγγίξουν το λαιμό
 83
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Μονόχορδη Gusla ή
Gusle των μουσουλμά- Σλαβική λύρα Gudok ή hudok
νων Βουλγαρίας, Σερ-
βίας, Κροατίας και
Μαυροβούνιου. Στα
σερβικά και αλβανικά
λέγεται lahuta στα
βουλγαρικά : гусла και
στα ρουμανικά : guzlă

10. ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ΡΕΜΠΑΜΠ ΚΑΙ Ο ΠΕΡΣΙΚΟΣ ΚΕΜΕ-

ΝΤΖΕΣ

Το αραβικό τοξωτό ρεμπάμπ ( Rebab, rabāb, rabābah ) είναι

σχεδόν όμοιο με αυτό που στα περσικά λέγεται κεμεντζές
(chemenche, Kamanch). Διαφορές τους είναι μόνο στη διακόσμηση
και στα υλικά-μέγεθος κατασκευής. Στο ραμπάμπ (rampabah) π.χ.
η ράβδος συνήθως είναι ξύλινη και στον κεμεντζέ μεταλλική. Δεν
κατασκευάζονται από μονοκόμματο ξύλο, όπως συμβαίνει με τις λύ-
ρες, αλλά από ένα μακρύ ξύλο ή μια μακρά μεταλλική ράβδο, κάπου
ένα μέτρο, που βοηθά στο τέντωμα, αλλά και στο πάτημα των χορ-
δών με τα δάκτυλα κατά το παίξιμο, και αφετέρου από ένα αντηχείο
σε σχήμα συνήθως ημισφαιρικό, που προσαρτάται προς το τέλος του
μακρύ ξύλου. Είναι με τρεις ή τέσσερεις χορδές.
Τέτοια τοξωτά είναι και το morin khur (Μογγολίας}, το
Ravanahatha (Ινδίας), το Erhu (Κίνας), το Byzaanz (Ρωσίας) κ.α.
Η ποντιακή λύρα λέγεται από μερικού και κεμεντζές, όμως δεν
είναι κεμεντζές, αλλά λύρα, που λέγεται με περσική ονομασία.
 84
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Περσικός 4χορδος κε-

μεντζές ( Qyamancha,
Kemenche/ Kamancha)

Ο κεμεντζές χρησιμοποιείται ευρέως στην κλασική μουσική του

Ιράν , Αρμενία , Αζερμπαϊτζάν , Ουζμπεκιστάν και Τουρκμενιστάν ,
με μικρές διαφοροποιήσεις στη δομή του οργάνου. Η ονομασία κεμε-
ντζές (kamānche ή kamāncha) σημαίνει "μικρό τόξο» (στα περσικά
kæman = τόξο, και -cheh , υποκοριστικό).
Ο κεμεντζές παίζεται κανονικά ακουμπισμένος στη γη και γι
αυτό κάτω από το αντηχείο έχει μια σιδερένια ακίδα, για να στηρίζετε
στη γη. Τα πατήματα στις χορδές γίνονται με την καλούμενη ψίχα
των δακτύλων, όπως και στην ποντιακή, και όχι με τα νύχια, όπως
γίνεται στην κρητική λύρα κ.α. Ο βραχίονας του κεμεντζέ κατασκευ-
άζεται από διάφορα είδη ξύλου (π.χ. μουριά, καρυδιά, δρυ, σφε-
ντάμι), ενίοτε και από μέταλλο, κυρίως ασήμι. Ο παραδοσιακός
kamancheh έχει τρεις μεταξένιες χορδές και σήμερα τρείς ή τέσσερεις
μεταλλικές συντονισμένες σε τέταρτα ή πέμπτα.
 85
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ραβάναστρο
(ravanahatha)
τοξωτό ίδιο πε-
ρίπου με τον
περσικό κεμε-
ντζέ και το αρα-
βικό rebab. Το
όργανο αυτό αρ-
χικά ήταν νυκτό
και μετά, όταν ε-
πινοήθηκε το
δοξάρι, έγινε και
τοξωτό. Το α-
ντηχείο του αρ-
χικά κατασκευά-
ζονταν από κέ-
λυφος καρύδας,
το στόμιο του ο-
ποίου καλύπτε-
ται με προβιά
κατσίκας. Σή-
μερα οι κύριες
χορδές του είναι
Byzaanz Ρωσίας, τοξωτό ί- δύο: μία από χά-
διο περίπου με τον περσικό κεμε- λυβα και η άλλη από χοντρότριχες. Το
ντζέ και το αραβικό rebab. Έχει 4 δοξάρι έχει και κουδουνίστρες.
χορδές και ξύλινο κυλινδρικό,
σπάνια κυβικό, αντηχείο. Είναι
παρόμοιο τοξωτό με το Κινεζικό
sihu .
 86
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Μοrin khur Μογγολίας, τοξωτό ίδιο πε-

Khushtar από την Περιφέρεια Ουι- ρίπου με τον κεμεντζέ. Αποτελείται
γούρων στη δυτική Κίνα. Διαθέτει από δυο χορδές που τεντώνονται
4 χορδές συντονισμένες G, D, A, πάνω από ένα κυβικό ( τραπεζοειδές)
E. Μερικές φορές έχει και συμπα- ξύλινο αντηχείο με επίπεδο πυθμένα
θητικές χορδές., όπως η λύρα με τη βοήθεια ενός ξύλινου και πολύ
gadulka της Βουλγαρίας. μακρού βραχίονα, ο οποίος καταλήγει
Το όργανο αυτό είναι λύρα. Απλά σε κεφαλή αλόγου. Είναι παρόμοιο με
το αντηχείο του κατασκευάζεται τα Erhu (Κίνας), Byzaanzy Ρωσίας,
από σανίδες (ούγες) από ξύλο Kamanch (Περσίας) κ.α. και σύμ-
μουριάς ή βερίκοκου. Το καπάκι φωνα με τη Μογγολική Μυθολογία, έ-
είναι από πεύκο. Το όργανο έχει νας νέος είχε ένα άλογο που το αγα-
συχνά σκάλισμα ενός πουλιού πούσε υπερβολικά και όταν πέθανε
στην κορυφή του κεφαλιού κύλι- από τα κόκαλά του και από τις τρίχες
σης. Τα στριφτάρια συχνά είναι της ουράς του έφτιαξε το μουσικό όρ-
κατασκευασμένα από ξύλο καρυ- γανο αυτό, για να το θυμάται.
διάς.
 87
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Σημερινός τρίχορδος περ- Παίζοντας Kamancheh (Ζω-

σικός κεμεντζές ( Qyamancha, γραφική από το Hasht-Behesht
Kemenche Kemanche, palace, Isfahan, Iran,1669)
Kamancha)

Τουρκικό τοξωτό rebab/

lar (Μεβλανά μαυσωλείο,
Konya, Τουρκία)

11. ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ LIRA DA GAMBA ΚΑΙ ΤΗ LIRA

DA BRACCIO ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΙ ΙΣΠΑΝΙΚΗ VIOLA DA GAMBA
KAI VIOLA DA BRACCIO, ΚΑΘΩΣ KAI ΣTHN OIKOΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ
ΒΙΟΛΙΟΥ
 88
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ανατρέχοντας στα βυζαντινά και μεσαιωνικά μουσικά βιβλία,

καθώς και στις απεικονίσεις - φωτογραφήσεις - μουσικών οργάνων
βλέπουμε ότι από τον 8ο αι. και μετά στην Ιταλία, αλλά και στην
Ισπανία , καθώς και σε άλλα μέρη της Ευρώπης υπήρχαν τα ίδια το-
ξωτά ( οι ίδιες λύρες) που υπήρχαν και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
(Ελλάδα, Μ. Ασία κ.λπ.), ήτοι η λύρα που παίζεται πάνω στη γάμπα
του ποδιού και λέγεται στα ιταλικά lira da gamba , μια των οποίων
είναι π.χ. η λύρα Καλαβρίας (lira Calabresa) κ.α. και η λύρα που
παίζεται πάνω στο μπράτσο του χεριού και ακουμπισμένη στον ώμο
και λέγεται στα ιταλικά lira da braccio και που μετα λεγόταν viola,
απ΄όπου προήλθε η οικογένεια του βιολιού, ήτοι το βιολί, η βιόλα,
το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο
Μάλιστα αρχικά, κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, οι Ευρωπαίοι
συγγραφείς χρησιμοποιούν εναλλακτικά τους όρους viola και lira, ό-
ταν γίνεται αναφορά σε τοξωτά όργανα
Ειδικότερα το βιολί και η βιόλα (= το μεγάλο βιολί) προέρχο-
νται από τη lira da braccio και το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο
προέρχονται από τη lira da gamba.
Στην Κρήτη, Ιταλία και σε άλλα μέρη ήδη από παλιά υπάρχουν
συνάμα και τοξωτά όργανα που είναι βιολόλυρες ( lyre viol)

The lirone or lira da La lira calabresa (Λύρα Κα-

gamba Παίζεται πάνω στη λαβρίας). Είναι ίδια με την κρητική
γπάπα του ποδιού εξ ου και και παίζονται όμοια, δηλαδή το πά-
lyra da gamba τημα των χορδών γίνεται με τα νύ-
χια κ.λπ.
 89
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΛΥΡΑ ΚΑΛΑΒΡΙΑΣ (LIRA CALABRESA)

Η λύρα Καλαβρίας (lira Calabresa) αφενός είναι lira da gamba

και αφετερου ίδια περίπου με την κρητική λύρα. Δηλαδή γίνεται από
μονοκόμματο ξύλο, είναι και αυτή τρίχορδη ή και τετράχορδη, με
αντηχείο όπως το καύκαλο χελώνας, παίζεται όρθια ακουμπισμένη
επάνω στη γάμπα του ποδιού, όταν ο λυράρης είναι καθιστός.
Το αριστερό χέρι του οργανοπαίκτη κρατάει τη λαβή του ορ-
γάνου και αγγίζει τις χορδές με τα νύχια πλαγίως, όπως και στην
κρητική λύρα, ενώ το δεξί χέρι του οργανοπαίκτη κρατάει το δοξάρι.
Οι τρεις χορδές (η κεντρική είναι λίγο μεγαλύτερη) παλιά φτιάχνο-
νταν από έντερο ζώου, ενώ το δοξάρι από τρίχες αόγου.

Η LIRA (LYRA) DA GAMBA

Στα ιταλικά lira da gamba ή lyra da gamba σημαίνει η λύρα

που παίζεται επάνω στη γάμπας του λυράρη, όταν εκείνος κάθεται,
όπως η κρητική λύρα, η λυρα Καλαβρίας κ.α. Το τοξωτό lira da
gamba ήταν δημοφιλές στα τέλη του 16ου και στις αρχές του 17ου
αιώνα. Είναι ένα τοξόφωνο έγχορδο όργανο, που συμφωνά με τους
ειδικούς, είχε από 9 έως 16 εντερικές χορδές και λαιμό με τά-
στιχο. Όταν παίζεται, τοποθετείται επάνω στη γάμπα του ποδιού ή
κρατιέται ανάμεσα στα πόδια με τον τρόπο του βιολοντσέλο ή της
βιόλας (βιόλα ντα γκάμπα). Είχε 9 - 16 χορδές, από τις οποίες 2
είναι «κηφήνες» (ισοκρατικές), αυξάνοντας έτσι το τονικό εύρος των
πιθανών (και κατά συνέπεια το ρεπερτόριο) σε σχέση με τη λύρα του
βραχίονα (lira da braccio).

Η LIRA DA BRACCIO

Στα ιταλικά lira da braccio (ή lyra de braccio) σημαίνει η λύρα

που παίζεται επάνω στο μπράτσο του χεριού και ακουμπισμένη στον
ώμο του λυράρη είτε αυτός κάθεται είτε αυτός περπατάει, κάτι όπως
σήμερα το βιολί. Ήtαν ένα από τα πιο σημαντικά έγχορδα όργανα
της Αναγέννησης. Είναι σχηματικά παρόμοια με το βιολί και με δυο
οπές στο αντηχείο σε σχήμα C. Έχει 7 χορδές, όπως και η αρχαία
ελληνική λύρα, που παίζονται με δοξάρι και από τις οποίες οι 2 χορ-
δές είναι «κηφήνες» και παίζονται με το νύχι, Ειδικότερα οι πέντε
χορδές πάνω από την ταστιέρα παίζονται με δοξάρι, ενώ οι δύο χορ-
δές μπάσου από την πλευρά του οργάνου παίζονται με τα νύχια του
αριστερό αντίχειρα του λυράρη.
Το τοξωτό μουσικό όργανο lira da braccio, σύμφωνα με τις α-
μερικάνικες εγκυκλοπαίδειες, ήταν ένα ευρωπαϊκό έγχορδο όργανο
της Αναγέννησης. Χρησιμοποιήθηκε από Ιταλούς ποιητές-μουσικούς
 90
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τον 15ο και 16ο αιώνα για να συνοδεύσει τις αυτοσχέδιες απαγγελίες
τους λυρικής και αφηγηματικής ποίησης. ( According to Giorgio Va-
sari's account of the life of Leonardo da Vinci in Vasari's work the
Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects, Leo-
nardo was a talented player of the lira da braccio.). Σχετίζεται πιο
στενά με το μεσαιωνικό βιολί (= ιταλικό violino ή vielle γαλλικά.)
Βιολάκια εμφανίζονται από τον 9ο αιώνα (βυζαντινή λύρα), και το
όργανο συνέχισε να αναπτύσσεται μέχρι τον 16ο αιώνα. Σε πολλές
απεικονίσεις του οργάνου, παίζεται από μυθολογικούς χαρακτήρες,
συχνά μέλη συντρόφων αγγέλων, και πιο συχνά από τον Ορφέα και
τον Απόλλωνα………..

Ο Απόλλων (Apollo)
και ο Ορφέας πίσω του στον
Παρνασσό (Parnass) παίζο-
ντας lira a braccio. Ξυλο-
γραφία από Melopoiæ sive
Harmoniæ tetracenticæ,
Augsburg: Oeglin 1507.
Abb. Apoll auf dem Par-
nass. Holzschnitt aus Melo-
poiæ sive Harmoniæ te-
tracenticæ, Augsburg:
Oeglin 1507. Exemplar:
Bayerische Staatsbiblio-
thek München, D-Mbs Rar.
291, fol. 137r.

Το τοξωτό μουσικό όργανο lira da braccio αναφέρεται το 1533

από τον Giovanni Maria Lanfranco (Giovani Maria Lanfranco (1533):
Sentille di Musica, p.136 ff) χρησιμοποιώντας τον όρο "επτάχορδη
λύρα"), περιγράφοντας επίσης το κούρδισμά του: [cc' / gg'-d'-a'-e].
Η Λίρα επινοήθηκε για να συνοδεύει στίχους που τραγουδούσαν ου-
μανιστικά ποιητές, όπως ο Πετράρχης του 14ου αιώνα και οι μετέ-
πειτα μιμητές του, και ήταν δημοφιλής στις πόλεις-κράτη της Βόρειας
Ιταλίας όπως η Φλωρεντία, η Φερράρα, η Μάντοβα, η Βενετία και
ούτω καθεξής. Σε αυτόν τον ρόλο, η Λίρα απολάμβανε ένα κύρος
μεταξύ των οργάνων που δεν ήταν ποτέ αρκετά να επιτύχει
ξανά. Μεταξύ των εκφραστών του εκείνη την εποχή ήταν αρκετοί
σπουδαίοι ζωγράφοι, κυρίως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι , ο οποίος
 91
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

σύμφωνα με τον Εμμανουέλ Βίντερνιτς, θεωρούνταν ευρέως ως ο

ντογιέν μεταξύ των καλλιτεχνών της λίρας.

Lira da braccio
player by Bartolo-
meo Cincani -
Montagna, c.
1500

Lira da braccio, 1511 μ.Χ.

Γυναίκα μουσικός με Lira da
(Museum,Musikinstrumente,
Braccio , πίνακας του Τζιοβάνι Μπε-
Vienna, Austria)
λίνι , Sacra Conversazione , 1505
 92
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ο Απόλ-
λωνας, περιτρι-
γυρισμένος από
τις 9 μούσες και
κόσμο, παίζει lira
da braccio στον
Παρνασσό (Ρα-
φαήλ , τοιχογρα-
φια Βατικανού
1510 μ.Χ.)

12. ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΤΟΞΩΤΟ REBEC

Με την ονομασία rebec ( > rebecha, rebeckha ….) καλείται

ένα έγχορδο τοξωτό μουσικό όργανο της μεσαιωνικής εποχής και
της πρώιμης Αναγέννησης, το οποίο εμφανίστηκε στη δυτική Ευρώπη
(Γαλλία, Ισπανία κ.α.). Το βιολί και το Ρεμπέκ προήλθαν από την lira
da braccio. Το ρεμπάκ και το βιολί παίζονται πάνω στον ώμο- χέρι,
όπως και η lira da brachia. Έχουν 3 – 5 χορδές, επίπεδη πλάτη και
όχι καυκαλοείδές και κατασκευάζονται όχι από μονοκόματο ξύλο,
αλλά με ειδική συναρμολόγηση, όπως η κιθάρα.
Μερικοί ισχυρίζονται ότι το βιολί και το ρεμπέκ προέρχονται
από το αραβικό τοξωτό rabab ή rebab. Ωστόσο αυτό είναι λάθος,
γιατί το ρεμπαμπ δημιουργείτα απο ένα μακρύ ξύλο ή σίδερο που στη
μια άκρη έχει ένα μικρό αντηχείο κλπ. Αντίθετα το rebec δημιουργεί-
ται όπως η λύρα, σωστότερα είναι κάτι μεταξύ λύρας και βιολιού.Σα-
φώς το ρεμπέκ προήλθε από τη viola/ lira da brachia, όμως δανεί-
στηκε ως ονομασία μια παραφθορά του ονόματος του αραβικού το-
ξωτού rebab, αν και έχει προέλθει από τη λύρα και όχι από το ρερ-
μπάμ.
Κατ’ άλλους η ονομασία Rebec / rebeck προέρχεται από το
μεσαιωνικό γαλλικό rebec, αραβικά Rebāb πιθανόν κατ' επίδραση
τού γαλλ. Bec «ράμφος»]. Ωστόσο αυτό δεν είναι επιβεβαιωμένο.
 93
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Τοιχογραφία από το καθολικό Τοξωτό Rebec (Gerard

της Ι.Μ. Βαρλαάμ στα Μετέωρα, David - vers 1510, Μουσείο Καλών
1548. Ένας από τους μουσικούς παί- Τεχνών Ρουέν)
ζει λαούτο και οι άλλοι ζουρνά και
rebec

13. ΤΟ ΒΙΟΛΙ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ: ΤΟ ΒΙΟΛΙ, Η

ΒΙΟΛΑ, ΤΟ ΒΙΟΛΟΝΤΣΕΛΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΝΤΡΑΜΠΑΣΟ

O ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΟΥ ΒΙΟΛΙΟΥ

Μερικοί ισχυρίζονται ότι το βιολί προήλθε από το μεσαιωνικό

ρεμπέκ (rebek) και εκείνο από το αραβικό ρεμπάμπ (rebab/ rabap),
κάτι που είναι εντελώς λάθος, γιατί:
Α) Η αλήθεια είναι ότι το ρεμπέκ (rebek) και το βιολί (violin)
προέρχονται από τη Βυζαντινή λύρα, κάτι που φαίνεται και δια γυ-
μνού οφθαλμού συγκρίνοντας τα όργανα αυτά με τη λύρα και το
ρεμπάμπ.
Η βυζαντινή λύρα με δοξάρι, όπως είδαμε τα πιο πριν (βλέπε
«Η Βυζαντινή λύρα»), είχε δυο τύπους, τη λύρα γάμπας και τη λύρα
μπράτσου. H λύρα γάμπας παιζόταν /παίζεται επάνω στη γάμπα του
ποδιού, όπως η Κρητική λύρα, η Ποντιακή λύρα κ.α. και στα ιταλικά
(που ήταν επίσημη γλώσσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας) λεγόταν
lira da gamba. H λύρα μπράτσου παιζόταν /παίζεται επάνω στη γά-
μπα του ποδιού, όπως σήμερα το βιολί. και στα ιταλικά (που ήταν
 94
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

επίσημη γλώσσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας) λεγόταν lira da

braccio . Από τη lira da braccio μετά προήλθαν το ρεμπέκ (rebek)
και το βιολί.
Ειδικότερα το βιολί (violin) εμφανίστηκε ως εξέλιξη του Βυζα-
ντινού - ιταλικού lira da braccio και με την ονομασία ισπανικά vi-
huela de arco = ιταλικά viola de arco και τη σημερινή μορφή του
την πήρε κυρίως στην Ιταλία κατά την εποχή της Αναγέννησης. Το
βιολί, όπως και η lira da braccio απ όπου προέρχεται, παίζεται στηρί-
ζοντάς τα πάνω στον ώμο-μπράτσο του χεριού και συνάμα κρατώ-
ντας τα από το πηγούνι, ενώ κρατιούνται με το ένα χέρι και ο μουσι-
κός απλώς πιέζει τις χορδές, ενώ με το άλλο κινεί το δοξάρι επάνω
στις χορδές.
Β) Οι αρχαίοι Ισπανοί, αλλά και οι Ιταλοί κ.α. μουσικοί, βλέπε
π.χ.: LIBRO DE MÚSICA PARA Vihuela, intitulado Orphénica Lyra by
Miguel de Fuenllana (1554), LIBRO «El Maestro» by Luis Milán
(1536), Libro de música de Vihuela by Diego Pisador (1552) κ.α.,
αναφέρουν ότι αρχικά υπήρχε η λύρα του Ορφέα (orphenica lyra)
και μετά από αυτή προήλθε η viola (ιταλικά) = vihuela (ισπανικά)
de mano/de penola = η λύρα που παίζεται με το χέρι ή την πένα και
μετά από αυτή η vihuela = viola de arco (= η λύρα, η βιόλα που
παίζεται με το τόξο > τοξαρι > δοξάρι).
Ο λόγος που οι Ιταλοί και οι Ισπανοί ζωγράφοι στις τοιχογρα-
φίες τους, καθώς και οι Ισπανοί και Ιταλοί μουσικοί στα βιβλία τους
έχουν απεικονίσεις του Απόλλωνα να παίζει κιθάρα, τον Ορφέα, μα-
θητή του Απόλλωνα και του Ερμή, να παίζει vihuela (ισπανικά) =
viola (ιταλικά) κ.α.
Ομοίως το 1484 μ,Χ. ο Φλαμανδός μουσικός Johannes Tinc-
toris (1435 – 1511) έγραψε: «Η βιόλα όπως λένε, ανακαλύφθηκε
από τους Έλληνες», πρβ: The Byzantine lira, under the names of
fiddle, viola, became the principal bowed instrument of Europe in
themidle age, and long after historical evidences of the origin of the
European viola had been lost, the Flemish musician, Johanes Tinc-
toris, had a vague idea of the truth when he wrote in 1484: The viol,
as they say, was invented by the Greeks”. (The history of musical
instruments Curt Sachs, Mineaola, New York W.W. Norton 1940)

Ανατρέχοντας επίσης στα διάφορα λεξικά, ελληνικά και ξένα,

βλέπουμε να λένε ότι η ονομασία vihuela ισπανική = viola Ιταλικά
= "viol" Αγγλικά = vielle, viole Γαλλικά κ.α., απ΄όπου και η λέξη
violin(o) ιταλικά = βιολί ελληνικά (= η μικρή βιόλα ) κ.α. προέρχεται
από τη λατινική λέξη vitula που σημαίνει η αγελάδα και αυτό, επειδή
οι χορδές του βιολιού αρχικά γίνονταν από έντερα αγελάδας, αλλά
και γιατί έτσι λέγονταν η ομώνυμη θεά Vitula των Ρωμαίων , που εν-
σάρκωνε τη χαρά, ή ίσως τη ζωή (vita = o βίος). Ακολούθως η
 95
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

λατινική λέξη «vitula» εξελίχθηκε στα αγγλικά σε «fidula», απ΄όπου

μετά βγήκε η ονομασία «fiddle» = το βιολί.
Ωστόσο λαμβάνοντας υπόψη αφενός τον αρχαίο ελληνικό
μύθο ( βλέπε: Απολλόδωρος Γ’ 10-2, Ομηρικός Ύμνο στον Ερμή, στ.
17-25, 47-51 κ.α.), που λέει ότι ο Ερμής κατασκεύασε τη λύρα χρη-
σιμοποιώντας ένα καύκαλο χελώνας και χορδές από έντερα βοδιών
και αφετέρου την ετυμολογία των λέξεων «βους» και βιολί, συνά-
γουμε ότι οι λέξεις- μουσικοί όροι vi(h)uela (ισπανικά) = "viola" (ι-
ταλικά) παράγονται σωστότερα από το αρχαίο ελληνικό ρήμα βοέω
- βοώ = ηχέω - ηχώ , απ΄όπου και τα: βους (= το ζώο που βγάζει
τον ήχο βου… ) > βους > vitula (= λατινικά η αγελάδα), bow (=
αγγλικά το δοξάρι και το τόξο που βοά), βοή = ήχος κ.α. Επομένως
viola (ιταλικά) = vihuela (ισπανικά) = viol (αγγλικά) κ.α. σημαίνει
στην κυριολεξία το ηχητικό, το βοητικό (όργανο). Δηλαδή το όργανο,
το κατασκεύασμα με χορδές που βοά, ηχεί, βγάζει βοή ή άλλως ήχο,
φωνή = λατινικά Vox =γαλλικά voix = αγγλικά voice, Επίσης "viola"
(ιταλικά) = το μεγάλο ηχητικό όργανο και violin(ο) > βιολί = η
μικρή βιόλα, το μικρό ηχητικό, βοητικό όργανο κ.α.
Vitulare (λατινικά)= ελληνικά βοώ, ηχώ, άρα μεταφορικά ζω,
αλλά και τραγουδώ, χαίρομαι. Επίσης βίος = λατινικά vita = η ζωή.

Η ΝΥΜΦΗ ΗΧΩ ΚΑΙ Η ΘΕΑ VITULA

Από το αρχαίο ελληνικό ρήμα βοέω – βοώ = ηχέω - ηχώ παρά-

γονται όχι μόνο οι λέξεις ήχος, ηχείο, αντηχείο (= το εξάρτημα των
μουσικών οργάνων) κ.α., αλλά και η λέξη ηχώ. Με την ονομασία
Ηχώ ονομαζόταν η θεά, η νύμφη, των δασών και των πηγών, η οποία
αφενός λεγόταν Vitula από τους Ρωμαίους και αφετέρου βρίσκονταν
συνεχώς σε γλέντια και χαρές, όμως και παγιδευμένη σε έρωτες α-
νεκπλήρωτους είτε από εκείνη προς άλλους είτε από άλλους προς
εκείνη. Ανεκπλήρωτος ήταν και ο έρωτάς της για τον Νάρκισσο, ο
οποίος αποφεύγει το ερωτικό πλησίασμα οποιουδήποτε. Η απελπισία
της Ηχώς την έκανε να αποτραβηχτεί από τη ζωή και να εγκαταλείψει
τον εαυτό της· αδυνάτισε τόσο που έμεινε μόνο η φωνή της, γοερή
εξαιτίας του αναπόδοτου και ματαιωμένου έρωτα. Και έτσι η κόρη
γίνεται μια φωνή που επαναλαμβάνει τις τελευταίες συλλαβές των
λέξεων που προφέρει κανείς.

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΛΙΟΥ

Η οικογένεια του βιολιού αποτελείται από τέσσερα διαφορετι-

κού μεγέθους τοξωτά, τα εξής: το Βιολί (Violin), η Βιόλα (Viola), το
Βιολοντσέλο (Violoncello) και το Κοντραμπάσο (Contrabass), έτσι ώ-
στε να μπορούν να καλύπτουν από πολύ ψηλές νότες μέχρι πολύ
 96
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

χαμηλές, κάπως σε αντιστοιχία με τις ανθρώπινες φωνές της σο-

πράνο, της κοντράλτο, του τενόρου και του μπάσου. ‘Όλα τα όργανα
αυτά είναι το αυτό όργανο, όμως σε διάφορα μεγέθη.
Το πιο μικρό είναι το Βιολί
(Violin) με τον πιο ψηλό ήχο.
Ακολουθεί η μεγαλύτερη
Βιόλα (Viola) με λίγο πιο βαθύ
και σκοτεινό ήχο.
Ακόμα μεγαλύτερο είναι
το Βιολοντσέλο (Violoncello),
που πλέον το μέγεθός του δεν
του επιτρέπει να παίζεται πάνω
στο χερι- ώμο, αλλά ακουμπι-
σμένο στο πάτωμα, και έχει έναν
βαθύ, πλούσιο και ζεστό ήχο.
Τέλος έχουμε και το Κο-
ντραμπάσο (Κοντραμπάσο) με
το βαθύτερο ήχο απ’ όλα.

Το Βιολί παίζεται πάνω στο

μπράτσο του χεριού που τα
κρατά, όπως και η ιταλική Lira
da braccio (= λύρα που παίζεται πάνω από το μπράτσο του χεριού
που την κρατά) απ΄όπου κατάγονται το βιολί και το rebec.
Το Βιολοντσέλο και το Κοντραμπάσο παίζονται ακουμπισμένα
στη γη ή ανάμεσα στα πόδια.

ΤΟ ΒΙΟΛΙ (VIOLIN)

Το βιολί είναι έγχορδο μουσικό όργανο που παίζεται με δοξάρι.

Έχει 4 χορδές διαφορετικού τονικού ύψους (σολ, ρε, λα, μι), που
χορδίζονται κατά διαστήματα πέμπτης και η μουσική του έκταση πε-
ριλαμβάνει 44 χρωματικούς φθόγγους. Το βιολί στηρίζεται στον ώμο-
χέρι, κρατιέται από το πηγούνι, ενώ κρατιέται με το ένα χέρι και ο
μουσικός απλώς πιέζει τις χορδές, ενώ με το άλλο κινεί το δοξάρι
επάνω στις χορδές. Το βιολί εμφανίστηκε τον 16ο αιώνα ως εξέλιξη
του ιταλικού Λίρα ντα μπράτσο (ιταλ. lira da braccio). Τη σημερινή
μορφή του την πήρε κυρίως στην Ιταλία.
Η ονομασία βιολί ( Violin) προέρχεται από την ιταλική λέξη
Violin(o), που σημαίνει η μικρή Viola (γαλλικά Viele > violon), κάτι
ως και Μantola > Μantolino κ.α.
Italian Violino = Ελληνικά Βιολί = Frenc/Francia Violon , Cata-
lan Violi, Dutch Viol, Icelandic Fiól, Spanish Violon, Swedish Violin,
English Violin/ Fiddle, Alemagne/German Geige/ Violine
 97
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το βιολί είναι το μικρότερο σε μέγεθος τοξωτό της οικογένειας

των Βιολιών. Το όνομα βιολί (ιταλικά Violino) σημαίνει η μικρή Βιόλα
(ιταλικά Viola), κάτι όπως και Μαντολίνο (ιταλικά mantolino) = μι-
κρή Μάντολα (Μαντορε/ Mantola). Το βιολί και η Βιόλα παίζονται
πάνω στον ώμο και κάτω από το πηγούνι, όπως και η ιταλική Lira da
braccio, απ΄όπου κατάγονται. Η λύρα απλώς γίνεται από μονοκόμ-
ματο ξύλο που πελεκίζεται, ενώ τα άλλα με συναρμολόγηση.

Οροπέδιο Λασιθίου
1970: Γιάννης και
Μαρία Κασαπάκη,
κουμπάρος Α.
Γ.Κρασανάκης,
Βιολάτορας Μενέ-
λαος Σφακιανά-
κης, Λαουτιέρης Ι.
Γαλανάκης

Το βιολί έχει τέσσερις χορδές διαφορετικού πάχους, που κουρ-

δίζονται κατά διαστήματα πέμπτης (Σολ, Ρε, Λα, Μι), ενώ η μουσική
του έκταση περιλαμβάνει 44 χρωματικούς φθόγγους.
Το χέρι, το μπρατσο του
βιολιού έχει ταστιέρα χωρίς
τάστα. Οι χορδές του εκτεί-
νονται κατά μήκος της ταστιέ-
ρας και στερεώνονται με κλει-
διά στο χορδοστάτη, αφού
περάσουν επάνω από ένα ξύ-
λινο στήριγμα, τον καβα-
λάρη, που συγκρατείται στη
θέση του από την πίεση των
ΒΙΟΛΙ (VIOLIN) χορδών. Ο καβαλάρης μετα-
δίδει τις ταλαντώσεις των
χορδών στο κούφιο (με αέρα) σκάφος που μεγεθύνει τον ήχο, λει-
τουργώντας κατ' ουσίαν ως αντηχείο. Στο εσωτερικό του οργάνου,
κάτω από τον καβαλάρη, βρίσκεται ένα λεπτό ραβδάκι (ψυχή) που
μεταβιβάζει τις ταλαντώσεις των χορδών στη ράχη του οργάνου,
συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση του χαρακτηριστικού ήχου του
βιολιού.
 98
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Βιολί παίζεται τοποθετημένο πάντα επάνω στον ώμο του

οργανοπαίκτη και κάτω ακριβώς από το πηγούνι του. Ο μουσικός με
το ένα χέρι πιέζει τις χορδές ανάλογα με τις νότες και με το άλλο χέρι
κινεί το δοξάρι επάνω στις χορδές. Το σώμα (ηχείο, σκάφος) του
βιολιού αποτελείται από δύο κυρτές επιφάνειες, τη ράχη που κατα-
σκευάζεται από σκληρό ξύλο (σφεντάμι) και το καπάκι (αρμονική
τράπεζα) που κατασκευάζεται από μαλακό ξύλο (πεύκο ή έλατο. Η
κυρτότητα των επιφανειών δεν προκύπτει με μηχανικό τρόπο, αλλά
δημιουργείται με κατάλληλη κοπή από το σώμα της πρώτης ύλης. Το
μπράτσο του βιολιού κατασκευάζεται από σφεντάμι και καταλήγει
στον κοχλία, στον οποίο ανοίγονται τρύπες για να τοποθετηθούν τα
κλειδιά. Επάνω στο μπράτσο κολλιέται η γλώσσα από έβενο ή ροδό-
ξυλο. Από το ίδιο υλικό είναι και ο χορδοστάτης, στον οποίο στηρί-
ζονται οι χορδές. Ανάμεσα στη γλώσσα και το χορδοστάτη βρίσκεται
ο καβαλάρης, ο οποίος στηρίζεται σε δύο ποδαράκια και έχει προορι-
σμό να μεταφέρει τις ταλαντώσεις των χορδών στο καπάκι, το οποίο
με τη σειρά του τις μεταφέρει στην κοιλότητα του σκάφους. Πάνω
στο καπάκι, στην άκρη του χορδοστάτη υπάρχει μία υποδοχή που
εξυπηρετεί το κράτημα του βιολιού με το σαγόνι. Το δοξάρι του βιο-
λιού είναι ένα τόξο, με το οποίο τεντώνονται 150-250 τρίχες αλόγου.
Οι τρίχες αλείφονται με κολοφώνιο για να "Πιάνουν" καλύτερα στις
χορδές. Το βιολί με τη μορφή που έχει σήμερα εμφανίστηκε κάπου
τον 16ο αιώνα. Τη σημερινή μορφή του την πήρε κυρίως στην Ιταλία,
όπου μεγάλες οικογένειες κατασκευαστών όπως οι Αμάτι, Στραντιβά-
ριους κ.α. δημιούργησαν θαυμάσιας ακουστικής όργανα που μέχρι
και σήμερα θεωρούνται αξεπέραστα.

Η ΒΙΟΛΑ (VIOLA)

Η Βιόλα (Viola) είναι τοξωτό μουσικό όργανο που ανήκει στην

οικογένειας των Βιολιών με μέγεθος μεγαλύτερο από ό,τι το Βιολί
(βιολί = η μικρή βιόλα, violino) και μικρότερο από το Βιολοντσέλο
και το Κοντραμπάσο. Το βιολί και η βιόλα παίζονται πάνω στον ώμο
και κάτω από το πηγούνι, όπως και η ιταλική Lira da braccio, απ΄ό-
που κατάγονται. Διαφέρουν μόνο στις διαστάσεις. H Βιόλα είναι με-
γαλύτερη κατά 1/7 στο μέγεθος από το Βιολί με μήκος σκάφους 40
- 42,5 cm. Ο ήχος της Βιόλας είναι βαρύτερος από αυτόν του βιολιού
και παίζεται όπως και το βιολί, δηλαδή τοποθετημένη στον ώμο, όπως
και η Lira da braccio απ΄ όπου προέρχεται. Έχει τέσσερις χορδές
διαφορετικού πάχους (ντο, σολ, ρε, λα), που κουρδίζονται κατά δια-
στήματα πέμπτης και η μουσική του έκταση περιλαμβάνει 37 χρωμα-
τικούς φθόγγους. Επίσης τα τεχνικά στοιχεία που ισχύουν στο Βιολί
ισχύουν και για τη βιόλα. Οι τέσσερις χορδές της κουρδίζονται σε
αποστάσεις πέμπτης στις νότες: ντο, σολ, ρε1, λα1 ακριβώς μία
 99
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

πέμπτη κάτω από το Βιολί. Η έκταση ήχων της βιόλας καλύπτει 3½

οκτάβες από το ντο μέχρι το φα3. Αυτή η θέση των ήχων της βιόλας
της προσδίδουν ένα πιο σκοτεινό ήχο από εκείνο του βιολιού H μικρή
διαφορά μεγέθους από το Βιολί και η μεγάλη από το βιολοντσέλο, σε
σύγκριση με την ενδιάμεση θέση όσον αφορά τον ήχο της, οφείλεται
στο κράτημα της Βιόλας κάτω από το σαγόνι, όπως κρατιέται και το
Βιολί.

ΤΟ ΒΙΟΛΟΝΤΣΕΛΟ (VIOLONCELLO)

Το Βιολοντσέλο είναι τοξωτό μουσικό όργανο που ανήκει στην

οικογένειας των Βιολιών με μέγεθος μεγαλύτερο από τη Βιόλα και
μικρότερο από το Βιολόνε ή Κοντραμπάσο. Παίζεται τοποθετημένο
ανάμεσα στις γάμπες του οργανοπαίκτη, όπως και η Lira da gamba
α΄όπου προέρχεται. Έχει και αυτό τέσσερις χορδές πιο παχιές από
του Βιολιού και της Βιόλας, που κουρδίζονται σε αποστάσεις πέμπτης
(Ντο, Σολ, Ρε, Λα). Παίζεται με δοξάρι, αλλά και με τα δάχτυλα (πι-
τσικάτο- pizzicato). Εμφανίστηκε το 16ο αιώνα και από τις αρχές του
19ου αιώνα εφοδιάστηκε με ακίδα, με την οποία στηρίζεται στο έδα-
φος, καθώς συγκρατείται ανάμεσα στα πόδια του οργανοπαίκτη. Το
μέγεθος του σημερινού Βιολοντσέλου καθιέρωσε ο Στραντιβάρι με
μήκος σκάφους 75 - 76 cm και συνολικό ύψος 125 cm. Το Βιολο-
ντσέλο έχει γεμάτο ήχο και για αυτό είναι δημοφιλές σολιστικό όρ-
γανο για πολλούς συνθέτες.

ΤΟ ΚΟΝΤΡΑΜΠΑΣΟ (VIOLONE)

Το κοντραμπάσο ή βαθύχορδο ή Violone είναι τοξωτό μουσικό

όργανο που ανήκει στην οικογένειας των Βιολιών με το μεγαλύτερο
μέγεθος, ο λόγος και για τον οποίο είναι το πιο βαθύφωνο και του
οποίου το κάτω μέρος στηρίζεται στο έδαφος με τη βοήθεια μεταλλι-
κής ράβδου. Προέρχεται από την Lira da gamba ή Lirone, έχει μήκος
περίπου 1.80 μέτρα και διαθέτει τέσσερις χορδές (μι, λα, ρε, σολ),
όπως και τα υπόλοιπα έγχορδα της συμφωνικής ορχήστρας. Παλιό-
τερα, ήταν τρίχορδο, ενώ σήμερα υπάρχουν και πεντάχορδα όργανα.
Η καταγωγή του ανάγεται στο β’ μισό του 16ου αι. και για δύο αιώνες
και περισσότερο χρησιμοποιήθηκε μόνο για να ενισχύσει τη μπάσα
μελωδική γραμμή ενός μουσικού έργου, την οποία παίζει το βιολο-
ντσέλο. Ως σολιστικό όργανο χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από
το Μότσαρτ, ενώ αξιοποιήθηκε επιτυχώς και από άλλους συνθέτες
όπως ο Σούμπερτ και ο Στραβίνσκι. Το μήκος των χορδών και οι με-
γάλες αποστάσεις ανάμεσα στους φθόγγους του, δυσκολεύουν κά-
ποιες τεχνικές εκτέλεσης, ενώ είναι πιο δύσκολο να παίξει γρήγορες
μελωδίες σαν αυτές που αποδίδουν τα υπόλοιπα έγχορδα. Το
 100
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

κοντραμπάσο είναι επίσης βασικό όργανο της τζαζ μουσικής όπου

παίζεται συνήθως όχι με το δοξάρι αλλά με τα δάχτυλα (pizzicato).

14. Η ORPHENICA LYRA, Η GUITAR(A) ΚΑΙ Η VIHUELA

/ VIOLA

A. Η GUITAR(A) ΚΑΙ H VIHUELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = VIOLA

(ΙΤΑΛΙΚΑ) = VIELLE (ΓΑΛΛΙΚΑ) ΚΑΙ Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΟΥΣ

Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Απόλλωνας

είναι εκείνος που βρήκε στην Κρήτη τα πρώτα από τα έγχορδα όρ-
γανα, ήτοι το τόξο (το όπλο) και την κιθάρα. Ακολούθως η Αθηνά
βρήκε το πρώτο από τα πνευστά μουσικά όργανα, ήτοι τον αυλό, και
μετά ο Ερμής το πρώτο από τα πληκτροφόρα μουσικά όργανα, ήτοι
τη λύρα.
Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν επίσης ότι ο Απόλλωνας στη
συνέχεια δίδαξε την κιθάρα στον Ορφέα. Το αυτό έκανε και ο Ερμής
με τη λύρα, δηλαδή δίδαξε και αυτός τη λύρα στον Ορφέα. Ο Ορφέας
ακολούθως δίδαξε τη λύρα στο Θάμυρι, στο Λίνο και στον Ηρακλή
Ακολούθως ο Ηρακλής δίδαξε τη λύρα στο Θηβαίο Αμφίωνα, κ.α.,
Ακολούθως η λύρα έφθασε στη Λέσβο και από τον Τέρπανδρο στην
Αίγυπτο κ.α., πρβ :
<<Λέγεται ότι ο Απόλλων, αφού πήρε τη λύρα (από τον Ερμή), τη δί-
δαξε στον Ορφέα, κι αφού ο ίδιος (ο Απόλλωνας) επινόησε την κιθάρα, σε
εκείνον παραχώρησε τη λύρα>> (Ορφικά Αποσπάσματα 57, HYGIN
ASTRON, 2, 7).
"Την λύραν την εκ χελώνης φασί τον Ερμήν ευρηκέναι και κατασκευά-
σαντα επτάχορδον παραδεδωκέναι την μάθησιν τω Ορφεί. Ορφεύς δε εδίδαξε
Θάμυριν και Λίνον. Λίνος δε Ηρακλέα, υφ' ου και ανηρέθη, εδίδαξε δε και Αμ-
φίωνα τον Θηβαίον, ος επί των επτά χορδών επταπύλους τας Θήβας ωκοδό-
μησεν. Αναιρεθέντος δε του Ορφέως υπό των Θρακικών γυναικών την λύρα
αυτού βοληθήναι εις την θάλασσαν, εκβληθήναι δε εις Άντισσαν πόλιν της Λέ-
σβου. Ευρόντας δε αλιέας ενεγκείν την λύραν προς Τέρπανδρον, τον δε κομί-
σαι εις Αίγυπτον. (Ευρόντα δε αυτόν) εκπονήσαντα επιδείξαι τοις εν Αιγύπτω
ιερεύσιν, ως αυτόν πρωθευρετήν γεγενημένον. Τέρπανδρος μεν ούτω λέγεται
την λύραν ευρηκέναι, Αχαιούς δε υπό Κάδμου του Αγήνορος παραλαβείν τη-
νικαύτα φασίν". (Ορφικά αποσπάσματα 163, Νικόμαχος Ian Musici script
Graece 266).

Ανατρέχοντας επίσης στα αρχαία μεσαιωνικά ισπανικά χειρό-

γραφα, ενδεικτικά: Cantigas de Santa María de Alfonso X el Sabio,
1288 μ.Χ., El Maestro by Luis Milán (1536), Los seys libros del
Delphin by Luis de Narváez (1538), Tres Libros de Música by Alonso
 101
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Mudarra (1546), Silva de sirenas by Enríquez de Valderrábano

(1547), Libro de música de Vihuela by Diego Pisador (1552)
Orphénica Lyra by Miguel de Fuenllana (1554), El Pamasso by
Estevan Daça (1576) κ.α, βλέπουμε να αναφέρουν ότι τα ισπανικά
και τα ιταλικά έγχορδα όργανα, όπως η ισπανική vihula de mano , η
ισπανική vihuela de penola, η ισπανική guitarra (κιθάρα) κ.α. προ-
έρχονται από τη λύρα του Ορφέα, την Orphenica lyra, την οποία έ-
φεραν, λένε, στην Ισπανία και στην Ιταλία οι Ρωμαίοι. Μάλιστα στα
βιβλία τους έχουν εικονογραφημένο τον Ορφέα να παίζει guitarra
και Vihuela = ιταλικά viola.
Ο Ορφέας, ως γνωστόν, ήταν αρχαίος Έλληνας μουσικός, γιος
της μούσας Καλλιόπης και του Κρητικού Απόλλωνα ή κατ’ άλλους
του Θρακιώτη βασιλιά Οίαγρου.

Ομοίως το 1484 ο Φλαμανδός μουσικός Johannes Tinc-

toris (1435 – 1511) έγραψε: «Η βιόλα όπως λένε, ανακαλύφθηκε
από τους Έλληνες», πρβ: The Byzantine lira, under the names of
fiddle, viola, became the principal bowed instrument of Europe in
themidle age, and long after historical evidences of the origin of the
European viola had been lost, the Flemish musician, Johanes Tinc-
toris, had a vague idea of the truth when he wrote in 1484: The viol,
as they say, was invented by the Greeks”. (The history of musical
instruments Curt Sachs, Mineaola, New York W.W. Norton 1940)

Στα εν λόγω αρχαία μεσαιωνικά ισπανικά χειρόγραφα αναφέ-

ρεται επίσης ότι:
1) Με την ονομασία quitara (Ισπανικά) = citara/kithara (Ιτα-
λικά) = guitar (Αγγλικά) …. ονομάζεται ένα έγχορδο (χορδόφωνο)
μουσικό όργανο που αρχικά είχε 4 και μετά, στην κλασική του
μορφή, 6 μονές χορδές που παίζονται κυρίως με τα δάκτυλα του
χεριού και του οποίου το αντηχείο είχε σχήμα 8 και επίπεδη πλάτη.
Η Guitara = ιταλικά cithara προέρχεται από την αρχαία
ελληνική κίθαρις > κιθάραc. Απλά η κιθάρα κάποια στιγμή,
ήδη από τα αρχαία χρόνια, αφαίρεσε το ένα από τα δυο μπρά-
τσα που είχε πρώτα και έτσι η αρχαία και η νέα κιθάρα φαίνο-
νται διαφορετικά όργανα, ενώ είναι ίδια.
2) Κατά την ίδια περίοδο με την ονομασία vihuela (Ισπανικά)
= viola" (Ιταλικά) = viol (Αγγλικά) = vielle, viole (Γαλλικά) κ.α.
ονομαζόταν το έγχορδο μουσικό όργανο που είχε σχήμα 8, κάτι όπως
περίπου η σημερινή κιθάρα, και με επίπεδη πλάτη, απ΄όπου μετά
προήλθε το violin(o) ιταλικά > βιολί ελληνικά (η μικρή βιόλα) ελ-
ληνικά), το βιολοντσέλο κ.α. Ειδικότερα:
Α) Με την ονομασία vihuela de arco = ιταλικά viola da arco
ονομάζεται ένα έγχορδο (χορδόφωνο) μουσικό όργανο με 4 – 6
 102
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

χορδές που παιζόταν με δοξάρι (arco = τόξο> τοξάρι > δοξάρι) και
αντηχείο σε σχήμα όπως της κιθάρας, ήτοι σε σχήμα 8, όμως με
κυρτό κάπως πάτο.
Η vihuela de arco = ιταλικά viola da arco, η lira da
braccio και η viola da gamba προέρχονται από τη βυζαντινή
λύρα (lura) με δοξάρι και η vihuela de arco με τη lira da
braccio είναι πρόγονοι του βιολιού με δοξάρι (violin), του
rebec κ.α. Απλά η vihuela de arco έχει δανειστεί την ονομασία
της vihuela (de mano) και όχι της λύρας.
Β) Με την ονομασία vihuella de mano = Ιταλικά viola da mano
ονομάζεται ένα έγχορδο (χορδόφωνο) μουσικό όργανο με 6 – 7 μο-
νές χορδές που παιζόταν με το χέρι (mano =χέρι - δάκτυλα) και του
οποίου το αντηχείο είχε σχήμα 8, όμοιο με τη σημερινή guitara (κι-
θάρα), όμως σε μικρότερη κλίμακα . Ειδικότερα το αντηχείο (κιβώ-
τιο ήχου) του οργάνου αυτού είναι πολύ μικρότερο από αυτό της
κιθάρας και το αντηχείο της vihuela έχει μια κάπως κυρτή πλάτη,
ενώ της κιθάρας είναι επίπεδη.
Γ) Με την ονομασία vihuella de penola = Ιταλικά viola da
penola ονομάζεται ένα έγχορδο μουσικό όργανο με 4-6 διπλές χορ-
δές συν μια μονή, ήτοι σύνολο 9-12 χορδές που παιζόταν με πένα
(penola = πλήκτρο) και συνάμα είχε αντηχείο όπως της κιθάρας,
ήτοι σε σχήμα 8, όμως μικρότερου μεγέθους και με κυρτό κάπως
πάτο και όχι επίπεδο ή ημισφαιρικό. Συνεπώς είναι όργανο όπως το
μπουζούκι, το λαούτο κ.α. και απλώς είχε κάπου ίδιο σχήμα με την
κιθάρα.
Η vihuella/viola de manο και η viluella/viola de penola
προέρχονται, σύμφωνα με τους εν λόγω συγγραφείς, από την
αρχαία ελληνική λύρα, τη λύρα του Ορφέα (Orphenica lyra).
Απλά η Orphenica lyra κάποια στιγμή αφαίρεσε το ένα από τα
δυο μπράτσα που είχε πρώτα και συνάμα μετονομάστηκε σε
Vihuella/ viola.

Β. ΟΙ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ: VI(H)UELA (ΙΣΠΑΝΙΚΑ) = "VIOLA"

(ΙΤΑΛΙΚΑ) = "VIOL (ΑΓΓΛΙΚΑ) = VIELLE, VIOLE (ΓΑΛΛΙΚΑ)

Οι Ισπανοί και οι Ιταλοί μουσικοί στα βιβλία τους, σχετικά με

την ονομασία viola/vihouela, αναφέρουν ότι:
Α) Η ονομασία vihuela ισπανική = viola Ιταλικά = "viol"
Αγγλικά = vielle, viole Γαλλικά κ.α., απ΄όπου και η λέξη violin(o)
ιταλικά > βιολί (= η μικρή βιόλα στα ελληνικά) κ.α. προέρχεται από
τη λατινική λέξη vitula που σημαίνει η αγελάδα, αλλά και η ομώ-
νυμη θεά Vitula των Ρωμαίων , που ενσάρκωνε τη χαρά, ή ίσως τη
ζωή (vita = o βίος).
 103
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Β) Η λατινική λέξη «vitula» εξελίχθηκε στα αγγλικά σε «fidula»,

απ΄όπου μετά βγήκε η ονομασία «fiddle» = το βιολί.
Γ) Η ισπανική 6χορδη κιθάρα (guitara/ cítara) προήλθε κατά
τον 18ο αιώνα από την ισπανική vihuela και εκείνη από τη λύρα του
Ορφέα (Orphenica lyra) και ότι τη vihuela έπαιζαν οι αριστοκράτες
και την κιθάρα ο απλός κόσμος.

Η πλήρη αλήθεια , σχετικά με την ιστορία των μουσικών ορ-

γάνων της guitara/citara, της vihuela/ viola de mano/ de penola/
/de arco και του violin/ βιολιού είναι αφενός ότι η κιθάρα > guitara/
citara / kithara Ισπανίας, ιταλίας κ.α. προήλθαν από την κιθάρα που
επινόησε ο Απόλλωνας (απλά αυτή του Απόλλωνα ήταν με δυο μπρά-
τσα – πήχεις, πουν μετά αφαιρέθηκε το ένα μπράτσο) και αφετέρου
η vihuela de mano, de penola και de arco προήλθαν από τη λύρα του
Ορφέα και εκείνου από αυτή του Ερμή (απλά αυτή του Ορφέα – Ερμή
ήταν με δυο μπράτσα – πήχεις, που μετά αφαιρέθηκε το ενα).
Λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον αρχαίο ελληνικό μύθο (
βλέπε: Απολλόδωρος Γ’ 10-2, Ομηρικός Ύμνο στον Ερμή, στ. 17-25,
47-51), που λέει ότι ο Ερμής κατασκεύασε τη λύρα χρησιμοποιώντας
έντερα ή νεύρα βοδιών ως χορδές) και τα κέρατα βοδιού ως πήχεις
κ.α., άρα οι λέξεις- μουσικοί όροι vi(h)uela (ισπανικά = "viola" (ι-
ταλικά) ….. παράγονται από το ελληνικό ρήμα βοέω - βοώ = ηχέω
- ηχώ , απ΄όπου κατά τα: ηχώ, αντηχείο, ήχος, αλλά και τα: βίος,
βοή, βους (= το βώδι), βήχας, vitula = λατινικά η αγελάδα, bow
(αγγλική) = το τόξο που βοά, του βιολιού, κ.α.
Το ον που έχει βοή, ήχο, ήτοι φωνή, έχει ζωή = βίο (Ελληνικά)
= vita (Ιταλικά). Vitulare (λατινικά)= ελληνικά: βοώ, ηχώ, άρα τρα-
γουδώ, χαίρομαι.
Τα μουσικά όργανα έχουν χορδές και βοούν = ηχούν και αυτό
τον ήχο τον αντηχούν με το αντηχείο τους.
Συνεπώς η λέξη vihuela / viola = η ηχώ, η ηχουέλα, το ηχητικό
όργανο, το όργανο που βοάει ή άλλως ηχεί – αντηχεί, που έχει ήχο,
αντηχείο.

Στα ελληνικά η λέξη λύρα = βυζαντινά lura = ιταλικά lyra κ.α.

σημαίνει το όργανο με λούρες > λύρες βοδιού. Η ονομασία λ(ο)ύρες
> λύρες είναι όπως και κούπα > κύπελο, σούπερ > υπέρ κ.α. Στους
ποιμένες της Κρήτης, όπου επινοήθηκε η λύρα με χορδές, λουρί ση-
μαίνει το κορδόνι, η χορδή από δέρμα ή έντερα ζώου, με το οποίο
ράβονται τα δέρματα στις μπότες, στους χιτώνες κ.α. ή με το οποίο
δένεται στο ζυγό το άροτρο κ.α.

Στην Ισπανία και Ιταλία:

 104
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Vihuela de mano/penola = viola da mano/penola = η λύρα που

παίζεται με το χέρι-δάκτυλα ή με πένα. Απλά σήμερα η λύρα ‘η άλλως
βιόλα είναι με ένα μπράτσο αντί για δυο που είχε πρώτα. Η ονομασία
βιόλα είναι νεότερη αντί της ονομασίας λύρα και κάτι όπως λέμε π.χ.
εικόνα και φωτογραφία κ.α.
Vihuela/viola/ lira de arco = η λύρα με δοξάρι = γενικά το το-
ξωτό
Vihuela/ Viola/lira da gamba = η λύρα που παίζεται με δοξάρι
και κάτι όπως η κρητικιά, δηλαδή πάνω στο πόδι/γάμπα
Vihuela/viola/ lira da brachia = η λύρα που παίζεται με δοξάρι
και κάτι όπως σήμερα το βιολί, δηλαδή πάνω στοn ώμο- χέρι (μπρά-
τσο) και κάτω από το πηγούνι.

Ισπανικό χειρό-
γραφα Beatus, 1180 μ.Χ.
με Ισπανούς μουσικούς
που παίζουν δυο λογιών
τοξωτά, αυτά με αντηχείο
oval (ωοειδές), τα οποία
παίζονται πάνω στο μπρά-
τσο (viola/lira da braccio)
και αυτά με αντηχείο οκτά-
σχημο, τα οποία παίζονται
ανάμεσα στις γάμπες
(viola/lira da gamba)..
 105
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Μουσικοί που παίζουν έγ-

χορδα μουσικά όργανα τύ-
που κιθάρας με πλήκτρο ή
με το χέρι-δάκτυλα από το
μεσαιωνικό βιβλίο Com-
mentary on the Apoca-
lypse του Ισπανού καλόγε-
ρου και θεολόγου Beatus
of Liébana (730–785)
Είναι ίδια με αυτά που υ-
πάρχουν στις βυζαντινές
εικόνες και ονομάζονται
λύρα (lura)
Spain, c. 960 a.d. "Cytha-
ras" (identified from text)
with players strumming
with fingers (de mano) and
plucking with plectrum (de
penola).
From Commentary on the Apocalypse, Morgan Library, Ms 644

Ισπανία 10ος αιώ-

νας, μουσικοί. που παί-
ζουν Violas de arco (με
τόξο > τοξάρι – δοα-
ξάρι).. Από το Commen-
tary on the Apoca-
lypse, Codice VITR 14.1 .
Spain,"second third
of 10th century". Violas de
arco played with a bow.
From Commentary on the
Apocalypse, Codice VITR
14.1.[1]
 106
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Musicians playing the vi-

huela (or vielle), one with
a bow, the other plucked
by hand, in the Cantigas
de Santa Maria of Al-
fonso X of Castile, 13th
century

Γ. Η ΝΥΜΦΗ ΗΧΩ ΚΑΙ Η ΘΕΑ VITULA

Από το αρχαίο ελληνικό ρήμα βοέω – βοώ = ηχέω - ηχώ παρά-

γονται όχι μόνο οι λέξεις ήχος, ηχείο, αντηχείο (= το εξάρτημα των
μουσικών οργάνων) κ.α., αλλά και η λέξη ηχώ. Με την ονομασία
Ηχώ ονομαζόταν η θεά, η νύμφη, των δασών και των πηγών, η οποία
αφενός λεγόταν Vitula από τους Ρωμαίους και αφετέρου βρίσκονταν
συνεχώς σε γλέντια και χαρές, όμως και παγιδευμένη σε έρωτες α-
νεκπλήρωτους είτε από εκείνη προς άλλους είτε από άλλους προς
εκείνη. Ανεκπλήρωτος ήταν και ο έρωτάς της για τον Νάρκισσο, ο
οποίος αποφεύγει το ερωτικό πλησίασμα οποιουδήποτε. Η απελπισία
της Ηχώς την έκανε να αποτραβηχτεί από τη ζωή και να εγκαταλείψει
τον εαυτό της· αδυνάτισε τόσο που έμεινε μόνο η φωνή της, γοερή
εξαιτίας του αναπόδοτου και ματαιωμένου έρωτα. Και έτσι η κόρη
γίνεται μια φωνή που επαναλαμβάνει τις τελευταίες συλλαβές των
λέξεων που προφέρει κανείς.
 107
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο
ΑΝΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

1. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ ΕΙΝΑΙ ΑΣΧΕΤΗ

ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡ-
ΣΙΑ

Πολλοί ξένοι ισχυρίζονται (κάτι που αντιγράφουν πολλοί Έλ-

ληνες, χωρίς να ελέγχουν την ορθότητα τους) ότι η σύγχρονη κιθάρα
είναι άσχετη με την αρχαία ελληνική, γιατί η κιθάρα της ελληνικής
αρχαιότητας ήταν ένα έγχορδο μουσικό όργανο που ανήκε στην οι-
κογένεια της αρχαίας λύρας, ενώ η σύγχρονη κιθάρα είναι ένα έγ-
χορδο που ανήκει στην οικογένεια του λαούτου.
Ισχυρίζονται επίσης ότι η σύγχρονη κιθάρα προήλθε από το
λαούτο, τα οποία ήρθαν την εποχή του Μεσαίωνα στην Ισπανία από
την Ασία (Περσία), μέσω των Αράβων, και από εκεί, αφού η κιθάρα
άλλαξε κάπως σχήμα, μετά διαδόθηκαν στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Ισχυρίζονται επίσης ότι και η αρχαία κιθάρα επινοήθηκε στην
Ασία, στην Περσία, αφού από τη μια ο Ησύχιος την αποκαλεί «Ασιάς»,
επειδή βρέθηκε στην Ασία, και από την άλλη η λέξη - ονομασία κι-
θάρα (Αγγλικά guitar) προέρχεται είτε από την περσική λέξη «σε-
τάρ», που σημαίνει τρίχορδό όργανο (se = τρία + tar = χορδή ) είτε
από την περσική λέξη “chartar” που σημαίνει τετράχορδο μουσικό
όργανο ( =cha = τέσσερα + tar = χορδή). Το όνομα εξελληνίστηκε
και έτσι δημιουργήθηκε το ελληνικό μουσικό όργανο κιθάρα, το ο-
ποίο αρχικά είχε 3 ή 4 χορδές και αργότερα κατέληξε με 7 χορδές.

Ωστόσο όλα αυτά είναι εκτός πραγματικότητας, εικασίες

λανθασμένες, γιατί:
1) Είναι ψευδές ότι η σύγχρονη κιθάρα είναι άσχετο μουσικό
όργανο με την αρχαία ελληνική κιθάρα. Απλώς κάποια στιγμή αφαι-
ρέθηκε από την αρχαία κιθάρα και αυτό ήδη από την εποχή της αρ-
χαίας Ελλάδος, ο ένας από τους δυο βραχίονες (πήχεις, μπράτσα,
τόξα) που είχε η αρχαία κιθάρα προκειμένου να τεντώνει τις χορδές
της μαζί με τον καλούμενο ζυγό, κάτι που δίνει την εντύπωση (λόγω
αλλαγής τώρα της εξωτερικής εμφάνισης της κιθάρας) ότι η σύγ-
χρονη κιθάρα είναι άσχετη ή διαφορετικό όργανο από την αρχαία
ελληνική, ενώ δεν είναι έτσι, είναι επακριβώς ίδια όργανα, αφού κατά
 108
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τα άλλα δεν άλλαξε κάτι. Και η αφαίρεση του ενός βραχίονα (μπρά-
τσου/τόξου) από τους δυο που είχε αρχικά η κιθάρα έγινε ήδη επί
εποχής αρχαίας Ελλάδας. Βλέπε π.χ. τα έγχορδα μουσικά όργανα
(που είναι με ένα μόνο βραχίονα) που παίζουν οι μούσες στο ανά-
γλυφο της βάσης του βωμού του Απόλλωνα στη Μαντινεία Αρκαδίας
(παριστάνει το μουσικό διαγωνισμό μεταξύ Απόλλωνα και Μαρσύα)
και το οποίο αφενός χρονολογείται στο 330 – 320 π.Χ. και αφετερου
φυλάσσεται στο ΕΑΜ Αθηνών.

Ελληνίδα μούσα που παίζει ‘έγχορδο με ένα

Συνδυασμός αρχαίας και σύγχρονης κιθά-
μόνο πήχη ή άλλως μπράτσο. Ανάγλυφο,
ρας (Metropolitan Museum of art, Gennaro
330 – 320 π.Χ., από τη βασή του βωμού του
Fabricatore Italian, Naples ca. 1750–1832
Απόλλωνα στη Μαντινεία Αρκαδίας (ΕΑΜ Α-
Naples)
θηνών)

2) Είναι ψευδές ότι ο λεξικογράφος Ησύχιος (5ος μ.Χ. αι.) α-

ναφέρει πως η κιθάρα βρέθηκε στην Ασία και γι αυτό καλείται και με
το όνομα «Ασίας». Η αλήθεια είναι ότι ο Ησύχιος αναφέρει ότι με την
ονομασία «Ασιας» καλείται όχι αυτή τούτη η κιθάρα, αλλά ο τύπος
κιθάρας που αναφέρει ο Αριστοφάνης στις «Θεσμοφοριάζουσαι»,
γιατί αυτός ο τύπος κιθάρας βρέθηκε στην Ασία, πρβ: «Ασιάς (Αr.
Thesm 120), η κιθάρα δια το εν Ασία ευρήσθαι (Eur. Fr 371)
Έπειτα και αν ακόμη ο Ησύχιος εννοούσε ότι η κιθάρα βρέθηκε
στην Ασία και γι αυτό καλείται «ασιάς», δε σημαίνει και ότι το μουσικό
όργανο κιθάρα επινοήθηκε από μη Έλληνες στην Ασία, γιατί η Μ Ασία
τότε (επι αρχαίας Ελλάδας , Μ. Αλεξάνδρου και Βυζαντινών κ.α.) κα-
τοικούνταν όχι από μη Έλληνες ( Τούρκους ή Πέρσες), όπως συμβαί-
νει σήμερα, αλλά από Έλληνες.
 109
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ανατρέχοντας στον Αριστοφάνη βλέπουμε να αναφέρει συγκε-

κριμένα «Λατώ τε κρούσματα τ’ Ασιάδος ποδί παράρυθμ’ εύρυθμα
Φρυγίων διανεύματα Χαρίτων» (Αριστοφάνης Θεσμοφοριάζουσες
120).
Τα αρχαία λεξικά εξηγούν ότι «ασιάς» λέγεται η τριχορδη κι-
θάρα που βρέθηκε στην ελληνική πόλη Λυδία της Μ. Ασίας, πρβ:
«Ασιάτις, ασιάτιδος κρούσματος της κιθάρας ούτως Αριστοφάνους είπε παρω-
δών το εξ Ερεχθέως Ευριπίδου, η τρίχορδος κιθάρα ούτω καλείται. Είρηται δε
ότι εν Ασία, τη πόλει Λυδίας κειμένης εν Τμώλω πρώτον ευρέθη» … ( Μέγα
Ετυμολογικό Λεξικό», 1000 μ.Χ.).
Ο Πλούταρχος (Περί μουσικής, 70 και 1133C, 6), ο οποίος είναι
και κατά πολύ αρχαιότερος του Ησύχιου, αναφέρει ότι ο τύπος κι-
θάρας με τρεις χορδές που καθορίστηκε από τον Κηπίωνα, μαθητή
του Τέρπανδρου, ονομάστηκε «ασιάς», επειδή τον τύπο αυτό της κι-
θάρας χρησιμοποιούσαν οι Λέσβιοι κιθαρωδοί και αυτό γιατί κατοι-
κούσαν προς την Ασία ( η Λέσβος, ως γνωστό, βρίσκεται προς την
Ασία), πρβ:
«εποιήθη δε και το σχήμα της κιθάρας πρώτον κατά Κηπίωνα, τον Τερ-
πανδρου μαθητήν’ εκλήθη δ' Ασιάς δια το κεχρήσθαι τους Λεσβίους αυτή κιθα-
ρωδούς προς την Ασία κατοικούντας. Τελευταίον δε Περίκλειτόν φασι κι-
θαρῳδόν νικήσαι εν Λακεδαίμονι Κάρνεια, το γένος όντα Λέσβιον…..». (Πλού-
ταρχος, Περί μουσικής,70 και 1133C, 6).

3) Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς: Όμηρος (Ομηρικός ύμνος

«Εις Απόλλωνα»), Ησίοδος (Θεογονία 90), Διόδωρος Σικελιώτης (
Ιστορική Βιβλιοθήκη 5.74-77). κ.α., αναφέρουν ότι εκείνος που βρήκε
πρώτος τα καλούμενα «καμπύλα ή παλίντονα ή αγκύλα τόξα» ή άλ-
λως το όπλο τόξο και την κιθάρα με τη μουσική της είναι ο θεός
Απόλλωνας και γι αυτό αποκαλείται, «πατέρας των κιθαριστών της
γης», «θεός της Μουσικής», «εκήβολος» κ.α.
«Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη και καμπύλα
τόξα, χρήσω δ’ ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν» (Ομηρικός ύμνος «Εις Απόλλωνα» στ.
130)
«Εκ γαρ Μουσάων και εκηβόλου Απόλλωνος άνδρες αοιδοί έασιν επί χθόνα και κιθα-
ρισταί».( Ησιόδου Θεογονία, 90).
Επιπλέον ο Διόδωρος Σικελιώτης (βλέπε 3,59-61 και 5.64-77)
επεξηγεί- αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε και αυτό με επιχειρήματα, κάτι που δεν
κάνουν άλλοι λαοί όπως οι Ατλάντιοι της Λιβύης και οι Φρύγες στην Ασία,,
πως ο Θεός Απόλλωνας ήταν κρητικός και εν ζωή βρήκε στην Κρήτη το όπλο
τόξο, καθώς και την κιθάρα με τη μουσική της (υπενθυμίζεται ότι και το τόξο
γίνεται με χορδές), τα οποία δίδαξε στους εγχώριους . Ακολούθως ο Ερμής,
ο αδελφός του Απόλλωνα, βρήκε τη και το πλήκτρο με το οποίο παί-
ζεται αυτή, τα οποία παρέδωσε στον αδελφό του Απόλλωνα, πρβ:
“Τον Απόλλωνα αναγορεύουν εφευρέτη της Κιθάρας (αναφέρει επακριβώς: «Απόλ-
λωνα της Κιθάρας ευρετήν αναγορεύουν και της κατ αυτής μουσικής¨ και όχι ευρετήν της
 110
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

λύρας, όπως μεταφράζουν μερικοί).εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής που γίνεται μέσω
της μαντικής τέχνης, που παλιά μ’ αυτή θεραπεύονταν όσοι αρρώσταιναν – καθώς βρήκε και
το τόξο, δίδαξε στους ντόπιους τα περί την τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν
με ζέση στην τοξοβολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό.” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 74, 5-
«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
« ….ο Απόλλωνας φανερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, στη Λυκία και στους Δελ-
φούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις
πράξεις που έλαβαν χώρα στο κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος. Λύκιος και Πύ-
θιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυροπολος, παρόλο που και οι δυο είχαν γεν-
νηθεί στην Κρήτη. « .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5.77,8)
<<Λέγεται ότι ο Απόλλων, αφού πήρε τη λύρα (από τον Ερμή), τη δίδαξε στον Ορφέα,
κι αφού ο ίδιος (ο Απόλλωνας) επινόησε την κιθάρα, σε εκείνον παραχώρησε τη λύρα>> (Ορ-
φικά Αποσπάσματα 57, HYGIN ASTRON, 2, 7).
O Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» 5,67,5 και
5,68 -75) αναφέρει επίσης ότι o Απόλλωνας, ο Ερμής και οι λοιποί
ολύμπιοι θεοί, επειδή πρόσφεραν πολλές ευεργεσίας στους ανθρώ-
πους εν ζωή, μετά τη μετάστασή τους από τη γη στους ουρανούς
ανακηρύχτηκαν αθάνατοι, θεοί και κάτοικοι του Ολύμπου. Γεννήθηκε
στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι ήταν
θεοί κλπ, πρβ:
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή
των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεω-
ρήθηκαν επίσης πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη
μετάστασή τους από τους ανθρώπους….» (Διόδωρος 5,.67,5).

4) Οι ίδιοι οι αρχαίοι Ισπανοί μουσικοί, αλλά και οι Ιταλοί ανα-

φέρουν ότι τα δικά τους έγχορδα μουσικά τους όργανα προέρχονται
από τη λύρα του Ορφέα, την Orphenica lyra, όπως η ισπανική gui-
tara = ιταλικά cithara και η vihuela da mano/ da penola = ιταλικά
viola da mano/da penola. Λένε επίσης ότι από τη vihuela/viola da
mano/ da penola προέκυψε μετά η vihuela = viola de arco , απ’
όπου μετά προήλθε η οικογένεια του βιολιού. Μάλιστα για το λόγο
αυτό στα βιβλία τους έχουν εικονογραφημένο τον Έλληνα Ορφέα να
παίζει guitarra και Vihuela. καθώς και τον Απόλλωνα να παίζει lira de
arco/viola στον Παρνασσό κ.α
 111
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ο Ορφέας παίζει vihuela. Προμετω-

πίδα του βιβλίου του Ισπανού μαέ-
στρου Luis de Milán με τίτλο Libro de
Música de mano de vihuela intitulado
El maestro, 1536 μ.Χ. Το κείμενο που
περιβάλλει την εικόνα επαινεί τον Ορ-
φέα ως τον εφευρέτη της κιθάρας / vi-
huela de mano/ orphenica lyra

Μάλιστα οι Ισπανοί, αλλά και οι Ιταλοί κ.α. μουσικοί, ζωγρά-

φοι κ.α. στα βιβλία τους, στις τοιχογραφίες τους κ.α. απεικονίζουν
τον Απόλλωνα και το μαθητή του Ορφέα να παίζουν είτε guitarra
(ισπανικά) = cithara (ιταλικά) είτε lira da braccio (βυζαντινά)) =
ισπανικά Vihuela = ιταλικά viola και συνάμα να τους επαινούν για
την εξεύρεση της κιθάρας και της λύρας. Βλέπε π.χ. το εξώφυλλο
του βιβλίου του Ισπανού μαέστρου Luis de Milán με τίτλο Libro de
Música de mano de vihuela intitulado El maestro, 1536 μ.Χ. όπου
απεικονίζεται ο Ορφέας να παίζει κιθάρα/ vihuela κ.α. και συνάμα
επαινείται για την εξεύρεση της vihuela. Βλέπε επίσης την τοιχογρα-
φία του Ραφαήλ στο Βατικανό (1510 μ.Χ.), όπου ο Απόλλωνας, πε-
ριτριγυρισμένος από μούσες και κόσομ παίζει lira da braccio στον
Παρνασσό.Βλέπε επίσης : LIBRO DE MÚSICA PARA Vihuela, intitu-
lado Orphénica Lyra by Miguel de Fuenllana (1554), Libro de música
de Vihuela by Diego Pisador (1552), Tres Libros de Música by Alonso
Mudarra (1546) κ.α.
Απλά το σχήμα το σχήμα και το μέγεθος της ισπανικής και σή-
μερα πιο γνωστός τύπος σύγχρονης κιθάρας καθορίστηκε στην Ισπα-
νία κατά την περίοδο της Αναγέννησης. Και το ότι το σχήμα και το
μέγεθος της ισπανικής και σήμερα πιο γνωστός τύπος σύγχρονης κι-
θάρας καθορίστηκε στην Ισπανία κατά την περίοδο της Αναγέννησης,
δε σημαίνει και ότι όλες οι ευρωπαϊκές κιθάρες προέρχονται από αυ-
τήν.
Ειδικότερα το Μεσαίωνα – Αναγέννηση στην Ευρώπη αναπτύ-
χθηκαν δυο τύποι έγχορδων η vihuela = ιταλικά viola και η guitarra
= ιταλικά cithara. Από αυτά η κιθάρα είχε αρχικά δυο τύπους, η
 112
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

καλούμενη Latina cithara, απ΄όπου μετά προήλθε η σημερινή ισπα-

νική κιθάρα (αυτή που το αντηχείο της είναι σε σχήμα 8) και η κα-
λούμενη morisca guithara. Από αυτές η Latina cithara είχε αντηχείο
με επίπεδο πάτο και καμπυλωτά πλάγια (ήτοι ήταν όπως η αρχαία
ελληνική κιθάρα, αυτής που βρήκε υ Απόλλωνας) και η morisca
guithara είχε σχήμα οβαλ και θολωτό αντηχείο (ήτοι όπως αυτό της
αρχαίας ελληνικής λύρας αυτής του Ερμή, της οποίας το αντηχείο
ήαν όπως το καύκαλο χελώνας).Και όλα αυτά πιστοποιούνται και
από τις απεικονίσεις των έγχορδων μουσικών οργάνων στα εν λόγω
ισπανικά μουσικά έγγραφα του Μεσαίωνα – Αναγέννησης.
Ομοίως το Ιστορικό λεξικό της ισπανικής γλώσσας της Βασιλι-
κής Ισπανικής Ακαδημίας (Diccionario histórico de la lengua espa-
ñola, Real Academia Espanola , σχετικά με την ονομασία και την κα-
ταγωγή της ισπανικής κιθάρας (βλέπε λέξη guitarra), αναφέρει:
<<Etim. Voz tomada del árabe kītâra y este del griego kithára 'cítara'>>
(DECH, s. v.)…….. σε μετάφρασή:: : <<Φωνή/λέξη βγαλμένη από το αρα-
βικό kītâra και αυτή από το ελληνικό kithára ……... Το όργανο παρουσιάζει με-
γάλη τυπολογική ποικιλία: στο Book of Good Love του Juan Ruiz (1330-1343)
αναφέρονται κιθάρες δύο τύπων: η λατινική και η μαυριτανική, ενώ στα πιο
πρόσφατα παραδείγματα υπάρχουν πολλοί συνδυασμοί με τα επίθετα ηλε-
κτρική και ακουστική. Όπως υποδεικνύεται από τους M. Alcaraz Iborra και R.
Díaz Soto, «συνήθως λέγεται ότι η λατινική κιθάρα ήταν αυτή που είχε επίπεδο
πάτο ενώ η μαυριτανική κιθάρα είχε θολωτό και ότι η μία είχε χορδές εντέρου
και η άλλη μεταλλική», αν και ορισμένες «αντιφάσεις [...] δεν μας επιτρέπουν
να γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιες ήταν οι πραγματικές διαφορές μεταξύ ορι-
σμένων οργάνων….>>. (Diccionario histórico de la lengua española, Real
Academia Espanola
Ομοίως το 1484 ο Φλαμανδός μουσικός Johannes Tinc-
toris (1435 – 1511) έγραψε: «The viol, as they say, was invented
by the Greeks”. (The history of musical instruments Curt Sachs,
Mineaola, New York W.W. Norton 1940)
 113
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Εξώφυλλο του βιβλίου μουσικής για το

έγχορδο μουσικό όργανο Viuela με
τίτλο «Orphénica Lyra» («LIBRO DE
MÚSICA PARA Vihuela, intitulado Or-
phenica lyra»), το οποίο εκδόθηκε
το 1554 στη Σεβίλλη από τον Ισπανό
συνθέτη ( βιουελίστα και κιθαρίστα)
Miguel de Fuenllana. Στο βιβλίο αυτό η
vihuela = ιταλικά viola da mano/penola
ονομάζεται Orphénica Lyra, η κιθάρα
, οι χορδές κ.α. ονομάζονται επίσης με
τα ελληνικά τους ονόματα: cithara αντί
guitara, χορδές = chordis κ.α.
(«Lendare Deum in cithara: Hudare
Deum chordis & órgano»), επειδή οι Ι-
σπανοί μουσικοί θεωρούν ότι τα έγ-
χορδα μουσικά τους όργανα κατάγο-
νται από τη λύρα του περίφημου αρ-
χαίου Έλληνα μουσικού Ορφέα, τα ο-
ποία πήγαν στην Ισπανία οι Ρωμαίοι.

Το επτάχορδο, ως η αρχαία ελληνική

λύρα του Ορφέα, ισπανικό έγχορδο
μουσικό όργανο vihuela απ’ όπου
προήλθε το σχήμα της σημερινής ι-
σπανικής κιθάρας. Εκείνης προήλθε
απο το σχήμα της Latina cithara.
(Descripción de la vihuela y su sis-
tema de afinación en El maes-
tro [1536], de Luis Milán.)

5) Είναι ψευδές, παρετυμολογία ότι η ονομασία-λέξη κιθάρα

προέρχεται είτε από την περσική λέξη setar/sitar, που σημαίνει τρί-
χορδό. είτε από την περσική λέξη chartar, που σημαίνει τετράχορδο,
γιατί απλούστατα:
Α) Η κιθάρα δεν είναι ούτε τρίχορδο ούτε τετραχορδο όργανο,
αλλά κανονικά με 6 ή 7 χορδές και απλώς υπάρχουν και τα κιθαρο-
ειδή (= μουσικά όργανα που έχουν και στοιχεία κιθάρας) που είναι
άλλα με λιγότερες και άλλα με περισσότερες χορδές.
 114
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Στην Περσία και γενικά στην Ασία με την ονομασία setar απο-
καλείται όχι η κιθάρα, αλλά το κάθε μουσικό όργανο που είναι τρί-
χορδο, dutar αν είναι δίχορδο κ.α. Οι λέξεις setar, dutar…. κ.α. είναι
σύνθετες, οι οποίες αποτελούντα από τις απλές se- (= τρία), du- (=
δυο) , …και tar ( = η χορδή)
Β) Το ότι οι περσικές ονομασίες setar/sitar (= δίχορδο),
chartar (= τετράχορδο) κ.α. περιλαμβάνουν τη λέξη ταρ , η οποία
έχει κάποιους φθόγγους κοινούς με τη λέξη κιθάρα, δε σημαίνει και
ότι η λέξη κιθάρα προέρχεται από την Περσική λέξη ταρ , γιατί αφε-
νός άλλο η λέξη «κιθάρα» (έχει θέμα κιθ-) και άλλο οι λέξεις
setar/sitar, chartar (έχουν θέμα σετ/σιτ-, chat- ) και αφετερου η
αλήθεια είναι ότι η λέξη κιθάρα προέρχεται από την αρχαία ελληνική
ονομασία «κίθαρις > κιθάρα» απ΄όπου και τα λατινικά kithara/
cithara > Ισπανικά guitarra = Αγγλικά guitar κ.α. , όπως είδαμε
πιο πριν να λένε όχι μόνο οι αρχαίοι Ελληνες, αλλά και οι ίδιοι οι
Ισπανοί μουσικοί
Η αρχαιότερη αναφορά που υπάρχει για την κιθάρα είναι στην
Οδύσσεια: "κήρυξ δ' εν χερσίν κίθαριν περικαλλέα θήκεν Φημίω" (Ό-
μηρος α 153-154). Η ονομασία κιθάρα αναφέρεται και στους ψαλ-
μούς του Δαυίδ: «αινείτε αυτόν εν ψαλτηρίω και κιθάρα» ( Ψαλμός
ΡΝ΄. 150), όμως εδώ η ονομασία κιθάρα μπήκε από τους Ο’ αντί της
λέξης «ΚΝΡ» ( κινάρα = η άρπα), όπως γράφει το εβραϊκό κείμενο.

6) Είναι ψευδές, λάθος εκτίμηση ότι η κιθάρα προήλθε από το

λαούτο ή ότι η κιθάρα είναι ένα έγχορδο που ανήκει στην οικογένεια
του λαούτου, γιατί οι κιθάρες έχουν μονές χορδές, αντηχείο με
επίπεδο πυθμένα και παίζονται βασικά με τα δάκτυλά, ενώ το λαούτο
έχει διπλές χορδές, αντηχείο θολωτό (με καμπύλο πυθμένα) και παί-
ζεται μόνο με πλήκτρο, άρα άλλης οικογένειας είναι το λαούτο και
άλλης η κιθάρα. Η αλήθεια είναι ότι οι κιθάρες (Ισπανική, Αγγλική,
Πορτογαλική, Ρωσική κ.α. ) ανήκουν στην οικογένεια της αρχαίας
ελληνικής κιθάρας (της κιθάρας του Απόλλωνα), η οποία, όπως και
οι σημερινές, είχε κανονικά 6-7 μονές χορδές, αντηχείο με επίπεδο
πυθμένα και παιζότανε με τα δάκτυλα. Από την άλλη τα υπόλοιπα
νυχτά μουσικά όργανα, που είναι αυτά που παίζονται υποχρεωτικά
με πλήκτρο ( Λαούτο, Ταμπουράς, Μπουζούκι κ.α.), επειδή έχουν είτε
διπλές είτε κοντές (κοντύτερες από της κιθάρας), ανήκουν στην οι-
κογένεια της αρχαίας ελληνικής λύρας, της λύρα του Ερμή που παι-
ζόταν με πλήκτρο και είχε θολωτό (όπως το καύκαλο της χελώνας)
αντηχείο..
Απλά, επειδή σήμερα μερικές κιθάρες, όπως η Πορτογαλική,
έχουν και μια ή δυο διπλές χορδές προκειμένου να κάνουν και τη
δουλειά του λαούτου, μερικοί νομίζουν ότι η κιθάρα προήλθε από το
λαούτο, κάτι που είναι λάθος, γιατί αφενός το λαούτο είναι νεότερο
 115
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

όργανο από την κιθάρα κα αφετέρου θα ήταν πραγματικότητα, αν

συνάμα οι κιθάρες είχαν και αντηχείο με θολωτό πάτο, όμως αυτό δε
συμβαίνει σε καμία από αυτές, πλην μόνο της μαυριτανικής, που αυτή
είναι κράμα αρχαίας λύρας και σύγχρονης κιθάρας.

Η LATINA ΚΑΙ MORISCA GUITARA

Η Latina cithara/ Latina

guitar, που είναι α πρόγονος
της κλασικής ισπανικής κιθά-
ρας και εκείνης η αρχαία ελ-
ληνική, είναι ένα είναι ένα
έγχορδο μουσικό όργανο της
Μεσαιωνικής περιόδου στην
Ευρώπη που από τη μια έχει
αντηχείο με επίπεδο πάτο, ό-
πως η αρχαία ελληνική, και
συναμα οι πλευρές του είναι
με καμπύλες, κάπως όπως ο
αριθμός 8 και από την άλλη
έχει είτε 6-7 μονές χορδές
Cantigas de Santa Maria , Καστίλλη/Ισπανία, που παίζονται με τα δάκτυλα,
γ. 1300-1340. Το αριστερό όργανο έχει ονομα-
όπως απεικονίζεται στο με-
στεί guitarra latina έχει αντηχείο με καμπύλες
σαιωνικό μουσικό κεί-
στα πλάγια και επίπεδο πάτο) . Το άλλο όργανο
έχει ονομαστεί Guitarra Morisca .και έχει οβάλ μενο Cantigas de Santa
αντηχείο και θολωτό πάτο. Maria. Ενίοτε (την εποχή που
άρχισαν να επινοούνται-χρη-
σιμοποιούνται τα διπλόχορδα) παρουσιάζεται και με 4 διπλές χορδές
που τότε παίζεται με πλήκτρο.
Η μαυριτανική κιθάρα (αγγλικά Guitarra Moriscρa), που είναι
κραμα κιθαρα και αρχαίας λύρας, έχει αφενός αντηχείο που είναι με
θολωτό πάτο (όπως η λύρα του Ερμή) και μπροστά με σχήμα οβάλ
και αφετερου 4 διπλές χορδές και 1 μονή, ήτοι σύνολο 9 χορδές.
Και επειδή η κιθάρα αυτή έχει διπλές χορδές, παίζεται κύρια με
πλήκτρο, όπως η αρχαία λύρα, γιατί οι διπλές χορδές δεν είναι εύ-
κολο να παίζονται με τα δάκτυλα.

2. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΤΟ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ ΕΙΝΑΙ Α-

ΣΧΕΤΗ ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙ-
ΝΟΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΑΣΙΑ, ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΕΦΕΡΑΝ ΟΙ ΑΡΑΒΕΣ ΣΑ-
ΡΑΚΙΝΟΙ ΑΡΧΙΚΑ ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ ΟΠΟΥ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΡΕ-
ΜΠΕΚ ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΟΤΑΝ ΤΗΝ ΚΑΤΕΛΑΒΑΝ,
 116
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΟΠΟΥ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΛΥΡΑ, ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΜΕΤΑ ΠΕΡΑΣΕ ΣΤΟ

ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Πολλοί ξένοι ισχυρίζονται (κάτι που αντιγράφουν πολλοί Έλ-

ληνες, χωρίς να ελέγχουν την ορθότητα τους) ότι η σύγχρονη λύρα
είναι άσχετο, διαφορετικό μουσικό όργανο από την αρχαία, αφού η
αρχαία παιζόταν με πλήκτρο, ενώ η σύγχρονη παίζεται με δοξάρι.
Ισχυρίζονται επίσης ότι το πρώτο τοξωτό μουσικό όργανο επινοήθηκε
στην Περσία όπου ονομάστηκε κεμεντζές. Το τοξωτό αυτό μουσικό
όργανο ακολούθως μεταφέρθηκε στους Άραβες, οι οποίοι το ονόμα-
σαν ρεμπαμπ. Ακολούθως οι Άραβες Σαρακηνοί το μετέφεραν αρ-
χικά στην Ισπανία, όπου, αφού άλλαξε μορφή, ονομάστηκε ρεμπέκ
(rebek) και από αυτό μετά προήλθε το βιολί. Ακολούθως οι Άραβες
Σαρακηνοί μετέφεραν το ρεμπέκ στην Κρήτη, τότε που την κατέ-
λαβαν (823-961 μ.Χ.) και από αυτό μετά προήλθε η κρητική λύρα
με δοξάρι, η οποία μετά, όταν οι Βυζαντινοί απελευθέρωσαν την
Κρήτη, πέρασε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Κατ’ άλλους το παλαιότερο τοξωτό μουσικό έγχορδο όργανο
επινοήθηκε στην Αραβία όπου ονομάστηκε ρεμπάμπ (rebab / ra-
bap) και από εκεί πήγε στην Περσία όπου ονομάστηκε Κεμεντζές,
καθώς και στην Ισπανία όπου ονομάστηκε ρεμπέκ κ.α.
Κατ’ άλλους Τούρκοι και Μογγόλοι ιππείς από την Κεντρική Α-
σία ήταν, πιθανόν, οι πρώτοι βιολονίστες στον κόσμο. Τα δίχορδα
όρθια βιολιά τους είχαν χορδές από τρίχες αλόγου, όπως και τα δο-
ξάρια τους. Ακολούθως τα όργανα αυτά διαδόθηκαν στην Κίνα, την
Ινδία, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τη Μέση Ανατολή…»,.

Ωστόσο όλα αυτά είναι εκτός πραγματικότητας γιατί α-

πλούστατα:
1) Οι αρχαίοι συγγραφείς (βλέπε: ‘Όμηρος (Ομηρικός ύμνος
«Εις Απόλλωνα» και «Ομηρικός Ύμνος «Εις Ερμή»), Ησίοδος (Θεο-
γονία 90), Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σ. 139-140), Διόδωρος Σικελιώ-
της ( (5.74-77), Λουκιανός ( «Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου») κ.α.
αναφέρουν ότι εκείνος που βρήκε πρώτος τα έγχορδα όργανα του
ανθρώπου, ήτοι το όπλο τόξο και την κιθάρα με τη μουσική της
(υπενθυμίζεται ότι και το όπλο τόξο με χορδές γίνεται) είναι ο θεός
Απόλλωνας εν ζωή στην Κρήτη και μετά ο αδελφός του ο Ερμής
βρήκε τη λύρα και το πλήκτρο με το οποίο παίζεται.
Επιπλέον ο Διόδωρος Σικελιώτης (βλέπε 3,59-61 και 5.64-77)
επεξηγεί- αναφέρει ότι οι Κρήτες λένε και αυτό με επιχειρήματα, κάτι που δεν
κάνουν άλλοι λαοί όπως οι Ατλάντιοι της Λιβύης και οι Φρύγες στην Ασία,,
πως ο Θεός Απόλλωνας ήταν κρητικός και εν ζωή βρήκε στην Κρήτη το όπλο
τόξο, καθώς και την κιθάρα με τη μουσική της (υπενθυμίζεται ότι και το τόξο
γίνεται με χορδές), τα οποία δίδαξε στους εγχώριους . Ακολούθως ο Ερμής,
 117
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ο αδελφός του Απόλλωνα, βρήκε τη και το πλήκτρο με το οποίο παί-

ζεται αυτή, τα οποία παρέδωσε στον αδελφό του Απόλλωνα, πρβ:
“Τον Απόλλωνα αναγορεύουν εφευρέτη της Κιθάρας (αναφέρει επακριβώς: «Απόλ-
λωνα της Κιθάρας ευρετήν αναγορεύουν και της κατ αυτής μουσικής¨ και όχι ευρετήν της
λύρας, όπως μεταφράζουν μερικοί).εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής που γίνεται μέσω
της μαντικής τέχνης, που παλιά μ’ αυτή θεραπεύονταν όσοι αρρώσταιναν – καθώς βρήκε και
το τόξο, δίδαξε στους ντόπιους τα περί την τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν
με ζέση στην τοξοβολία και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό.” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 74, 5-
«…… Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε
τη λύρα («λύραν επινοήσαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο
με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και σπάζοντας τις χορδές της
Κιθάρας (τα εκ της Κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί
με τη μουσική». .” (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 75)
O Διόδωρος Σικελιώτης ( «Ιστορική βιβλιοθήκη» 5,67,5 και
5,68 -75) αναφέρει επίσης ότι o Απόλλωνας, ο Ερμής και οι λοιποί
ολύμπιοι θεοί, επειδή πρόσφεραν πολλές ευεργεσίας στους ανθρώ-
πους εν ζωή, μετά τη μετάστασή τους από τη γη στους ουρανούς
ανακηρύχτηκαν αθάνατοι, θεοί και κάτοικοι του Ολύμπου. Γεννήθηκε
στις ψυχές εκείνων που είχαν ευεργετηθεί η δίκαιη πίστη ότι ήταν
θεοί κλπ.
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώ-
πων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι
πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώπους» (Διο-
δωρος 5,.67,5).
Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν επίσης ότι ο Απόλλωνας δί-
δαξε τη λύρα στον Ορφέα. Ο Ορφέας ακολούθως δίδαξε τη λύρα
στο Θάμυρι, στο Λίνο και στον Ηρακλή Ακολούθως ο Ηρακλής δίδαξε
τη λύρα στο Θηβαίο Αμφίωνα, κ.α., Ακολούθως η λύρα έφθασε στη
Λέσβο και από τον Τέρπανδρο πήγε στην Ασία και στην Αίγυπτο κ.α.
Αναφέρουν επίσης ότι στη συνέχεια οι μουσικοί δημιούργησαν
παραλλαγές της λύρας είτε προσθέτοντας ή αφαιρώντας σε αυτή
χορδές είτε μακραίνοντας ή κονταίνοντας τους πήχεις-χορδές κ.α.
και έτσι προέκυψαν τα μετέπειτα μουσικά έγχορδα όργανα.

2) Πράγματι η αρχαία λύρα παιζόταν με πλήκτρο, ενώ η σύγχρονη

παίζεται με δοξάρι, όμως το αυτό ακριβώς ισχύει και για όλα τα άλλα
τοξωτά μουσικά όργανα, ήτοι το ινδικό τοξωτό ράβαστρον, το αρα-
βικό τοξωτό ρεμπάμπ κ.α. και δεν ισχύει μόνο για τη λύρα οπότε το
ερώτημα που τίθεται είναι ποιος, πως και πότε εφεύρε το πρώτο το-
ξωτό έγχορδο μουσικό όργανο.
Ανατρέχοντας στους αρχαίους μουσικούς συγγραφείς, καθώς
και στις αρχαίες απεικονίσεις των μουσικών οργάνων βλέπουμε ότι
αρχικά όλα τα έγχορδα μουσικά όργανα, ακόμη και η λύρα. ήταν
 118
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

νυχτά, δηλαδή παιζόταν μόνο με τα δάκτυλα ή το πλήκτρο. Κάποια

στιγμή μετά, κατά τον 7-9 αι. μ.Χ. στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ό-
πως θα δούμε πιο κάτω, κάποιος μουσικός κατάφερε και μετέτρεψε
μια λύρα από νυχτό όργανο σε τοξωτό, ήτοι να παίζεται στο εξής
με δοξάρι αντί να παίζεται με το πλήκτρο, απ΄όπου μετά σιγά-σιγά
προήλθαν ως παραλλαγές του όλες οι σημερινές λύρες.
Στη συνέχεια το αυτό , δηλαδή μετατροπή ενός οργάνου από
νυχτό σε τοξωτό, έγινε στην Ισπανία και στην Ιταλία με το έγχορδο
μουσικό όργανο, το οποίο, σύμφωνα με τους αρχαίους Ισπανούς και
Ιταλούς συγγραφείς μουσικών βιβλίων, όπως θα δούμε πιο κάτω, α-
φενός λεγόταν vihuela (Ισπανικά) = viola (Ιταλικά) και αφετέρου
αρχικά ήταν vihuela/viola de mano (= όργανο που παιζόταν με το
χέρι – δάκτυλα) και vihuela/viola de penola (= όργανο που παιζόταν
και με το πλήκτρο) και μετά έγινε και vihuela/viola de arco (= όρ-
γανο που παίζεται και με δοξάρι). Απόγονοι των εν λόγω τοξωτών
οργάνων είναι η γνωστή σήμερα οικογένεια του βιολιού.
Το αυτό έγινε επίσης και με το αραβικό τοξωτό ρεμπάμπ , που
στα περσικά και τουρκικά λέγεται κεμεντζές. Ήτοι αρχικά ήταν νυχτό
και μετά με μετατροπή του έγινε και τοξωτό μουσικό όργανο. Για
παράδειγμα στο Ottoman Illustrations from: Ι Turchi. 9αραβικά0
Codex Vindobonensis 8626 (Χειρόγραφο του Bartolemeo von
Pezzen, πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη 1586- 1591 επί αυτο-
κράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Ρούντολφ ΙΙ, που δια-
τηρείται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης) βλέπουμε δυο μουσι-
κούς που παίζουν το ίδιο σχηματικά όργανο, το ρεμπάμπ (rebab/
rabap)/ κεμεντζέ, όμως ο ένας από αυτούς το παίζει με τα δά-
κτυλα/πένα και ο άλλος με δοξάρι.

3) Πράγματι η αρχαία λύρα παιζόταν με πλήκτρο και η σημε-

ρινή παίζεται με δοξάρι, όμως αυτό δε σημαίνει αυτόματα και ότι η
σύγχρονη λύρα ήρθε στην Ευρώπη από την Ασία και πήρε το όνομα
της αρχαίας λύρας ή ότι η αρχαία λύρα είναι άσχετη με τη σύγχρονη
και από αυτές η αρχαία λύρα επινοήθηκε από τους Έλληνες και η
σύγχρονη από μη Έλληνες, όπως ισχυρίζονται μερικοί, γατί:
Α) Αν ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε η σύγχρονη λύρα δε θα ονομά-
ζονταν με ελληνικό όνομα, το όνομα λύρα, αλλά με ξενική ονομασία,
όπως συμβαίνει π.χ. με τα μουσικά όργανα μαντολίνο, ούτι, κεμε-
ντζές κ.α.
Β) Αυτό θα μπορούσαμε να το ισχυριστούμε μόνο αν είχαμε
αρχαίες πηγές που να το λένε ή να το πιστοποιούν, όμως κάτι τέτοιο
δεν υπάρχει, γιατί, αν υπήρχαν τέτοιες πηγές, θα τις είχαν δημο-
σιευτεί από αυτούς που το ισχυρίζονται αυτό ή αν τα βασικά επιμε-
ρους όργανα της σύγχρονης λύρας, αυτής που παίζεται με δοξάρι
 119
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ήταν διαφορετικά από αυτά της αρχαίας που παιζόταν με πλήκτρο

και ίδια με κάποιου άλλου ξένου οργάνου που παίζεται με δοξάρι ,
όμως κάτι τέτοιο και εδώ δε συμβαίνει.
Συγκρίνοντας κατασκευαστικά -
τεχνικά την αρχαία με τη σύγχρονη λύρα,
καθώς με τα άλλα αρχαία τοξωτά (το ρά-
βαστον, τον κεμεντζέ, το ρεμπάμπ
(rebab/ rabap) κ.α.) βλέπουμε ότι η αρ-
χαία και η σύγχρονη λύρα ως όργανα εί-
ναι ίδια. Έχουν το ίδιο αντηχείο, που είναι
αρκετά πιο μεγάλο από αυτά στα άλλα
αρχαία τοξωτά και αφετέρου θολωτό, ό-
πως το καύκαλο της χελώνας Σήμερα α-
πλώς είναι μπροστά σε σχήμα αχλαδοει-
δές ή φιαλοειδές, επειδή αποκόπηκε ο έ-
νας βραχίονας από τους δυο που είχε η
Kamānches, Persia, ca. αρχαία λύρα, για να τεντώνει τις χορδές
1880 At the Metropolitan με τη βοήθεια του ζυγού.
Museum of Art: Αντίθετα τα άλλα αρχαία τοξωτά:
ραβαστρον, ρεμπάμπ (rebab/ rabap) κε-
μεντζές κ.α. έχουν αντηχείο που είναι αφενός πολύ μικρότερο σε
σχέση με αυτό της λύρας και αφετέρου κυλινδρικό, στρογγυλό
μπροστά και είτε με επίπεδο πάτο είτε με απλή κάμψη κ.α..
Ειδικότερα ο περσικός
κεμεντζές (Kamānches και το
αραβικό ρεμπάμπ (rebab /
rαbap) κατασκευάζονται - α-
ποτελούνται από μια μακρά
ράβδο, ξύλινη ή σιδερένια,
που στη μια της άκρη έχει
προστεθεί ένα κουτί ως αντη-
χείο που σε σχήμα είναι
Το ινδικό τοξωτό ravanahatha (παραλλαγής: στρογγυλό και είτε με επί-
ravanhatta, rawanhattha, ravanastron, ravana πεδο πάτο είτε με μικρή
hasta veena) κάμψη σχεδόν, άρα άσχετο
με αυτό της λύρας. Όμοια το-
ξωτά με το ρεμπάμπ (rebab/ rabap) είναι το Morin khur (Μογγολίας},
το Ravanahatha (Ινδίας), το Erhu (Κίνας), το Byzaanz (Ρωσίας) κ.α.

Συνεπώς η σύγχρονη λύρα πήρε και αυτή το όνομα λύρα, ε-

πειδή από τη μια διατήρησε στοιχεία της παλιάς λύρας και από .την
άλλη στο εξής έπαυσε να παίζεται με πλήκτρο. Η λύρα ως νυχτό όρ-
γανο αντικαταστάθηκε από άλλα πιο εξελιγμένα νυχτά που είχαν στο
 120
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

μεταξύ είχαν επινοηθεί, όπως η πανδούρα, ο ταμπουράς, το λαούτο

κ.α.
Σημειώνεται επίσης ότι η λύρα με δοξάρι κατασκευάζονταν
στην αρχή επι Βυζαντινών σε δυο μεγέθη, την κανονική λύρα και το
λυρόνι (ιταλικά lironi= η μικρή σε μεγεθος λύρα).
Ακολούθως δημιουργήθηκαν από τη μια η καλούμενη lira da
gamba, που ονομάστηκε έτσι, επειδή παιζόταν πάνω στη γάμπα του
ποδιού και από την οποία κατάγονται η Κρητική, η Ποντιακή κ.α.
λύρες και από την άλλη η καλούμενη lira da braccιo, που ονομάστηκε
έτσι, επειδή παιζόταν πάνω στο μπράτσου του χεριού. Από τη βυζα-
ντινή lira da braccιo προήλθε μετά η οικογένεια των βιολών, ήτοι
το βιολί, η βιόλα, το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο.

Περσικός κεμεντζές (Persian Ρεμπάμπ Αφγανιστάν (rebab / re-

Kemancheh) bap, rabab, rebeb, rababah, al-ra-
baba)

4) Το ότι η λύρα δεν προέρχεται ή ότι δεν είναι ίδιο όργανο με

το ρεμπάμπ και το κεμεντζέ, αλλά διαφορετικά, κάτι όπως η κιθάρα
και το λαούτο κ.α., φαίνεται και από το ότι έχουν διαφορετικό τρόπο
παιξίματος. Η λύρα παίζεται είτε πάνω στον ώμο – μπράτσο του χε-
ριού κάτι όπως το βιολί, και ως εξ αυτού στα ιταλικά το είδος λύρα
αυτής λέγεται lira da braccio είτε πάνω στη γάμπα του ποδιού, όταν
ο λυράρης είναι καθιστός και ο τύπος λύρας αυτός στην Ιταλία λέγε-
ται lira da gamba. Αντίθετα ο Κεμεντζές και το ρεμπάμπ παίζονται
είτε κρεμασμένα στον ώμο-αγκαλιά του οργανοπαίχτη είτε ακου-
μπισμένα όρθια στο χώμα.. Συχνά υπάρχει μια ακίδα στο κάτω μέρος του
οργάνου προκειμένου να ακουμπάει στο έδαφος,
 121
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Τμήμα από. Βυζαντινή μουσικοχορευτική παράσταση με μουσικούς που ο ένας

παίζει ευμεγέθη λύρα μπράτσου (lira da braccio), ελληνικό χειρόγραφο ψαλτήρι έτους1050
- 1066 που φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη Βατικανού με τον τίτλο: Myriam dancing, Drawing,
manuscript illumination, miniature 1050 approx. Italy, Vatican, Biblioteca Byzantium, Italy.
THE BYZANTINE DANCE PANDECT by Alkis Raftis, dance historian

5) Στην καταγραφή των βυζαντινών μουσικών οργάνων που

έκανε το 870 μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim Ubaid'Allah
ibn Khordadbeh , ο οποίος έζησε από το 820 - 912 μ.Χ., κατόπιν
εντολής του χαλίφη Al Mutamid ( 869-885 μ.Χ.), βλέπε: «Margaret
J. Kartomi: On Concepts and Classifications of Musical Instruments.
Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press,
1990») αναφέρεται ότι η λύρα ( lura) είναι ένα από τα τυπικά όργανα
των Βυζαντινών και επίσης ότι η λύρα είναι ένα ξύλινο όργανο με
πέντε χορδές και παρόμοιο, όχι όμοιο, με το αραβικό ρεμπάμπ, που
όλα αυτά σημαίνουν σαφώς ότι:
Α) Η Βυζαντινή λύρα δεν προέρχεται από το αραβικό ρεμπάμπ
(rebab / rαbap) ούτε και από τον περσικό κεμεντζέ (Kamānches), γιατί
αφενός ο εν λόγω γεωγράφος ως Πέρσης- Άραβας θα το γνώριζε και
θα το έγραφε στην έκθεσή του και αφετέρου δε θα έλεγε ότι η λύρα
είναι παρόμοιο, αλλά όμοιο όργανα είτε με το αραβικό ρεμπάμπ είτε
με κάποιο άλλο αραβικό ή περσικό μουσικό όργανο, όπως ο Κεμε-
ντζές κ.α.. Ειδικότερα θα έγραφε ότι το μουσικό όργανο που λέμε
εμείς οι Πέρσες κεμεντζέ και οι Άραβες ρεμπάμπ στο Βυζάντιο λέγεται
λύρα.
Β) Η Βυζαντινή λύρα υπάρχει στο Βυζάντιο πολύ πριν από την
εποχή του εν λόγω γεωγράφου, ήτοι πριν από το 820 – 912 μ.Χ.,
άρα και πριν καταλάβουν οι Άραβες Σαρακηνοί την Κρήτη το (823-
961 μ.Χ.), διαφορετικά αφενός ο εν λόγω γεωγράφος θα το γνώριζε
και θα το έγραφε και αφετέρου η Λύρα δεν θα ήταν τότε, το 870
μ.Χ., ένα από τα τυπικά μουσικά όργανο των Βυζαντινών (Κρητών,
Ποντίων, Ιταλών, Μικρασιατών κ.α.). Πέραν αυτού, για να επινοη-
θεί, διδαχθεί, διαδοθεί κλπ ένα νέο μουσικό όργανο και η μουσική
 122
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

του απαιτούνται πάρα πολλά χρόνια, άρα η λύρα με δοξάρι και η

μουσική της πρέπει να επινοήθηκαν αρκετά χρόνια πριν από το 870
π.Χ., ήτοι κάπου τον 7ο αιώνα.
Γ) Οι Άραβες και οι Πέρσες, αφού έστελναν στο Βυζάντιο αν-
θρώπους τους προκειμένου να καταγράψουν – αντιγράψουν τα βυ-
ζαντινά μουσικά όργανα, άρα οι ίδιοι πήραν από τους βυζαντινούς
και το δοξάρι, κάτι που πιστοποιείται και από το ότι η περσική ονο-
μασία κεμεντζές (chaemancheh = Persian kæman = τόξο και -cheh, υπο-
κοριστικό) είναι εννοιολογική μετάφραση του ελληνικού τόξο > το-
ξάρι(ον)= μικρό τόξο > δοξάρι, αφού ο κεμεντζές ως όργανο δεν
υπήρχε πριν επινοηθεί η λύρα με δοξάρι και απλώς πήρε το όνομα
αυτό επειδή παίζεται με δοξάρι. Τόξο δε σημαίνει η σίτα, το βέλος,
αλλά η καμπυλωτή ράβδος, ένα από τα τμήματα του κύκλου, σχήμα
που δεν έχει το όργανο αυτό, αλλά μόνο το όργανο που παίζεται, άρα
ως όργανο προέρχεται από άλλο όργανο και αυτό είναι το αραβικό
ρεμπάμπ (rebab/ rabap), κάτι που είναι πρόδηλο βάζοντας το ένα
όργανο δίπλα στο άλλο και συγκρίνοντας τα.

Σημειώνεται ότι μερικοί λένε ότι αφού η λύρα με δοξάρι ανα-

φέρεται στην καταγραφή των βυζαντινών μουσικών οργάνων που
έκανε το 870 μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim Ubaid'Allah
ibn Khordadbeh , άρα οι Άραβες Σαρακηνοί είχαν φέρει το αραβικό
τοξωτά ρεμπάμπ (rebab/ rabap) ή το ρεμπέκ στην Κρήτη, τότε που την
κατέλαβαν (823-961 μ.Χ.), και από το ρεμπέκ (rebek) μετά προήλθε η λύρα
με δοξάρι, και από την Κρήτη μετά την πήραν οι Βυζαντινοί, όταν
την απελευθέρωσαν. Αντίθετα κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται το ότι στην
καταγραφή των βυζαντινών μουσικών οργάνων που έκανε το 870
μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim Ubaid'Allah ibn Khordadbeh
δεν αναφέρεται η λύρα με δοξάρι, αλλά η λύρα με πλήκτρο, άρα η
λύρα με δοξάρι επινοήθηκε μετά από το 870 μ.Χ., ήτοι κατά τον 10 ο
αιώνα
Η πραγματικότητα είναι ότι κάνουν λάθος και οι μεν και οι δε,
γιατί η λύρα και το δοξάρι αφενός είναι ελληνική επινόηση, άλ-
λως θα είχαν ξενικό όνομα επι Βυζαντινών, όπως συμβαίνει με
τα μαντολίνο κ.α., και αφετέρου υπήρχαν στη Βυζαντινή Αυτο-
κρατορία πολύ πριν από την κατάκτηση της Κρήτης από τους Σαρα-
κηνούς το 823-961 μ.Χ., αφού η λύρα με δοξάρι αναφέρεται ως ένα
από τα πιο αγαπητά και πιο τυπικά μουσικά όργανα των Βυζαντινών
στο Βυζαντινό έπος «Διγενής Ακρίτας», πρβ:
“Για δώστε μου τη λύρα μου, το δόλιο μου δοξάρι
να θυμηθώ τσ' αγάπης μου, σήμερα τηνε χάνω……." (Διγενής Ακρίτας)
"….αρπάζει το σκεπάρνι του, έν' αργυρό πριγιόνι
σ' έν περιβόλι σ' έμπηκεν, ελιάς κλωνάρι κόβει,
ντογρί παιγνίδι έκαμε, ντογρί παιγνίδι κάνει.
 123
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Τα φίδια κόρδες έβαλε απάνω στο παιγνίδι

την όχεντρα την πλουμιστή δοξάρι στο παιγνίδι
και τα μικρά χεντρόπουλα στριφτάρια στο παιγνίδι..." (Διγενής Ακρίτας)

Βυζαντινή κασετίνα από ελεφα-

ντόδοντο, 900 - 1100 μ.Χ. του Palazzo
del Podestà, στην οποία απεικονίζεται
λυράρης να παίζει λύρα που είναι όπως
η κρητική (Museo Nazionale Florence
Coll. Carrand, No.26).

Το βυζαντινό έπος του Διγενή Ακρίτα γράφτηκε επι Βασιλείου

Α’ του Μακεδόνα (811 – 886 μ.Χ.) οπότε, αφού η λύρα με το δοξάρι
αναφέρεται στο έπος αυτό και μάλιστα ως ένα από τα πιο αγαπητά
και πιο εκφραστικά των Βυζαντινών, άρα αυτά είχαν επινοηθεί πολλά
χρόνια πριν γραφτεί το εν λόγω έπος, ήτοι κατά τον 700 – 800 (7ο -
8ος αι.) μ.Χ., γιατί κάθε μουσικό όργανο και η μουσική του θέλει
πάρα πολύ χρόνο προκειμένου να επινοηθεί – διαδοθεί, καθώς και
να το μάθουν οι διάφοροι οργανοπαίκτες και συνάμα να γράψουν
τις δικές τους μελωδίες κ.α. Κατ’ άλλους το έπος του Διγενή Ακρίτα
γράφτηκε Βασιλείου Β του Βουλγαροκτόνου (976 – 1025 μ.χ.). Ω-
στόσο η αλήθεια, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι ότι το εν λόγω
έπος, που ο συντάκτης του είναι ανώνυμος, γράφτηκε για πρώτη
φορά επί επι Βασιλείου του Μακεδόνα, αφού ο Διγενής λεγόταν Α-
κρίτας και σύμφωνα με το έπος έκτισε ένα θαυμαστό παλάτι στην
περιοχή του Ευφράτη όπου πέθανε, άρα έζησε όχι επι Βασιλείου Β’
Βουλγαροκτόνου, αλλά πιο πριν επι Βασιλείου Α’ Μακεδόνα. ‘Άλλω-
στε, λένε, αν ο Διγενής είχε ζήσει επί αυτοκράτορα Βασιλείου Β’ θα
γινόταν μνεία στο έπος, για να ξεκαθαριστεί επι ποιανού Βασιλείου
Αυτοκράτορα έζησε, με Βασιλείου Α ή επι Βασιλείου Β’. Πέραν αυτού
το ότι η λύρα υπήρχε πολύ πριν από την εποχή του Βασιλείου Β του
Βουλγαροκτόνου (976 – 1025 μ.χ.). προκύπτει και από την απει-
κόνιση λύρας με δοξάρι που υπάρχει στη βυζαντινή κασετίνα από
ελεφαντόδοντο, 900 - 1100 μ.Χ. στο Palazzo del Podestà, (Museo
Nazionale Florence Coll. Carrand, No.26).
 124
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Οθωμανοί μουσικοί στην

Κωνσταντινούπολη το 1586,
οι οποίοι παίζουν δυο όμοια .
Ι Turchi. Codex
Vindobonensis 8626. Χειρό-
γραφο του Bartolemeo von
Pezzen, πρεσβευτή στην
Κωνσταντινούπολη 1586-
1591 επί αυτοκράτορα της Α-
γίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας
Ρούντολφ ΙΙ, που διατηρείται
στην Εθνική Βιβλιοθήκη της
Βιέννης

6) Παρατηρώντας τα τοξωτά μουσικά όργανα της Ασίας, όπως

το περσικό κεμεντζές (Kamānches), το αραβικό ρεμπάμπ (rebab /
rαbap), το μογγολικό Morin khur (Μογγολίας), το Ινδικό
Ravanahatha, το κινέζικο Erhu το ρωσικό Byzaanz κ.α., βλέπουμε
ότι είναι όμοια και πρόδηλο ότι από το ένα προήλθε το άλλο, όμως
αυτό δε σημαίνει και ότι και η λύρα και το βιολί προήλθαν από αυτά,
γιατί είναι επίσης πρόδηλο ότι άλλης τεχνολογίας είναι τα ασιατικά:
ο κεμεντζές, το ρεμπάμπ κ.α. και άλλης η λύρα και το βιολί. Το μόνο
κοινό που έχουν είναι ότι και τα μεν και τα δε παίζονται με δοξάρι,
όμως όπως άλλος είναι αυτός που βρήκε π.χ. το ιστιοφόρα πλοίο και
άλλος το μηχανοκίνητο πλοίο, το ίδιο ισχύει και εδώ, στα μουσικά
όργανα.

7) Δεν προέρχεται η λύρα και το βιολί από το μεσαιωνικό ρε-

μπέκ (rebek) και εκείνο από το αραβικό ρεμπάμπ (rebab / rαbap),
όπως ισχυρίζονται μερικοί, αλλά το ρεμπέκ (rebek) και το βιολί προ-
έρχονται από την ιταλική lira da braccio και εκείνη από τη βυζαντινή
λύρα με δοξάρι. Είναι κάτι το πρόδηλόν βάζοντας το ρεμπέκ (rebek)
και το βιολί δίπλα από μια λύρα με δοξάρι και ένα ρεμπάμπ (rebab/
rabap). Απλά, επειδή η ονομασία ρεμπέκ μοιάζει κάπως με αυτή της
ονομασίας του αραβικού τοξωτού rebab ή rebap ή rababah κ.α., μερικοί
νομίζουν ότι η λύρα αυτή προήλθε από το ρεμπέκ και εκείνο από το
ρεμπάμπ, ενώ δεν είναι έτσι..
Ειδικότερα η Βυζαντινή λύρα είχε δυο τύπους, τη lira da
gamba (αυτή που παίζεται επάνω στη γάμπα του ποδιού) και τη lira
da braccio (= αυτή που παίζεται επάνω στο μπράτσο του χεριού και
ακουμπισμένη στον ώμο). Από τη lira da gamba προήλθε η Κρητική,
 125
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

η Ποντιακή κ.α. και από τη lira da braccio προήλθαν το ρεμπέκ και

η οικογένεια του βιολιού: βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο.
Βυζαντινή λύρα με δοξάρι απεικονίζεται στην κασετίνα από ε-
λεφαντόδοντο του Palazzo del Podestà, Museo Nazionale Florence,
η οποία χρονολογείται στο 900 /1000 μ.Χ. Τη Βυζαντινή lira da
braccio βλέπε π.χ. στο ελληνικό χειρόγραφο ψαλτήρι έτους1050 -
1066 που φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη Βατικανού με τον τίτλο:
Myriam dancing, Drawing, manuscript illumination, miniature 1050
approx. Italy, Vatican, Biblioteca Byzantium, Italy. THE BYZANTINE
DANCE PANDECT by Alkis Raftis, dance historian
Η Βυζαντινή λύρα με δοξάρι με τη σειρά της προήλθε από με-
τατροπή (μετεξέλιξη) της αρχαίας ελληνικής λύρας που παιζόταν με
πλήκτρο από νυχτό σε τοξωτό όργανο, όπως είδαμε πιο πριν.

8) Οι ίδιοι αρχαίοι Ισπανοί συγγραφείς αναφέρουν ότι από τη

λύρα του Ορφέα, την Οrphenica lyra, προέρχονται τα δικά τους έγ-
χορδα όργανα, όπως η κιθάρα (guitara), η vihuela de mano (= η
λύρα που παίζεται με το χέρι-δάκτυλα), η vihuela de penola (= η
λύρα που παίζεται με την πένα) και μετά από αυτή η vihuela = viola
de arco (= η λύρα, η βιόλα που παίζεται με το δοξάρι), τα οποία στα
ιταλικά λέγονται, λένε: viola da mano/de penola και viola de arcoκαι
ως εξ αυτού στα μουσικά τους βιβλία τον εικονίζουν τον Ορφέα να
παίζει Vihuella και guitara.
Βλέπε π.χ. τα βιβλία : LIBRO DE MÚSICA PARA Vihuela, intitu-
lado Orphénica Lyra by Miguel de Fuenllana (1554), LIBRO «El
Maestro» by Luis Milán (1536), Libro de música de Vihuela by Diego
Pisador (1552) κ.α.
Ομοίως το 1484 μ,Χ. ο Φλαμανδός μουσικός Johannes Tinc-
toris (1435 – 1511) έγραψε: «Η βιόλα όπως λένε, ανακαλύφθηκε
από τους Έλληνες», πρβ: The Byzantine lira, under the names of
fiddle, viola, became the principal bowed instrument of Europe in
themidle age, and long after historical evidences of the origin of the
European viola had been lost, the Flemish musician, Johanes Tinc-
toris, had a vague idea of the truth when he wrote in 1484: The viol,
as they say, was invented by the Greeks”. (The history of musical
instruments Curt Sachs, Mineaola, New York W.W. Norton 1940)

9) Το ότι το βιολί προέρχεται από την αρχαία ελληνική λύρα

προκύπτει και από την ετυμολογία της λέξης βιολί. Τα διάφορα λεξικά
λένε ότι οι λέξεις -ονομασίες vihuela ισπανική = viola Ιταλικά =
"viol" Αγγλικά = vielle, viole Γαλλικά κ.α., απ΄όπου και η λέξη
violin(o) ιταλικά = βιολί ελληνικά (= η μικρή βιόλα ) κ.α. προέρχεται
από τη λατινική λέξη vitula που σημαίνει η αγελάδα και αυτό, επειδή
οι χορδές του βιολιού αρχικά γίνονταν από έντερα αγελάδας, αλλά
 126
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

και γιατί έτσι λέγονταν η ομώνυμη θεά Vitula των Ρωμαίων , που εν-
σάρκωνε τη χαρά, ή ίσως τη ζωή (vita = o βίος). Ακολούθως η λατι-
νική λέξη «vitula» εξελίχθηκε στα αγγλικά σε «fidula», απ΄όπου μετά
βγήκε η ονομασία «fiddle» = το βιολί.
Ωστόσο λαμβάνοντας υπόψη αφενός τον αρχαίο ελληνικό
μύθο ( βλέπε: Απολλόδωρος Γ’ 10-2, Ομηρικός Ύμνο στον Ερμή, στ.
17-25, 47-51 κ.α.), που λέει ότι ο Ερμής κατασκεύασε τη λύρα χρη-
σιμοποιώντας ένα καύκαλο χελώνας και χορδές από έντερα βοδιών
και αφετέρου την ετυμολογία της λέξης «βους» κ.α., συνάγεται ότι
σωστότερα οι λέξεις- μουσικοί όροι vi(h)uela (ισπανικά) = "viola"
(ιταλικά) παράγονται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα βοέω - βοώ =
ηχέω - ηχώ , απ΄όπου και τα: βους (= το ζώο που βγάζει τον ήχο
βου… ) > βους > vitula (= λατινικά η αγελάδα), bow (= αγγλικά το
δοξάρι και το τόξο που βοά), βοή = ήχος κ.α.
Επομένως viola (ιταλικά) = vihuela (ισπανικά) = viol (αγγλικά)
κ.α. σημαίνει στην κυριολεξία το ηχητικό, το βοητικό (όργανο). Δη-
λαδή το όργανο, το κατασκεύασμα με χορδές βοός που βοά, ηχεί,
βγάζει βοή ή άλλως ήχο, φωνή = λατινικά Vox =γαλλικά voix =
αγγλικά voice, Επίσης "viola" (ιταλικά) = το μεγάλο ηχητικό όργανο
και violin(ο) > βιολί = η μικρή βιόλα, το μικρό ηχητικό, βοητικό
όργανο κ.α. Vitulare (λατινικά)= ελληνικά βοώ, ηχώ, άρα μεταφο-
ρικά ζω, αλλά και τραγουδώ, χαίρομαι. Επίσης βίος = λατινικά vita
= η ζωή.

3. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΥΡΑ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙ-

ΘΑΡΑ ΗΤΑΝ ΤΟ ΑΥΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ - ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ
ΔΙΑΦΟΡΕΣ

Μερικοί μεταφραστές των αρχαίων ελληνικών κειμένων μετα-

φράζουν την αρχαία ελληνική λέξη «κίθαρις» και με την ονομασία
«λύρα», επειδή θεωρούν ότι η (αρχαία) λύρα και η (αρχαία) κιθάρα
ήταν το αυτό μουσικό όργανο που λέγονταν με δυο διαφορετικές
ονομασίες, επειδή, λένε, αφενός ο Αριστόξενος στο «Περί οργάνων»
( FHG ΙΙ, 286, απόσπ. 63) αναφέρει: "κίθαρις γαρ εστιν η λύρα" = η
κίθαρις είναι η λύρα και αφετερου ο Διόδωρος Σικελιώτης (3,59) α-
ναφέρει ότι οι κάτοικοι της Νύσσας της Αιγύπτου ισχυρίζονται πως ο
Ερμής εφεύρε την κιθάρα στον τόπο τους και ο Απόλλωνας ήταν ο
πρώτος που έπαιξε με αυτή σωστά κ.α.:
«Φτάνοντας οι δυο τους (η Κυβέλη και ο καλός της φίλος Μαρσύας,
που ήταν και περίφημος αυλητής) στο Διόνυσο στη Νύσα, βρήκαν τον Απόλ-
λωνα να τυγχάνει μεγάλης αποδοχής για την Κιθάρα του, την οποία , λένε,
εφεύρε ο Ερμής, αλλά ο Απόλλωνας ήταν ο πρώτος που έπαιξε σωστά με
 127
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

αυτήν σωστά («δια την Κιθάραν, ην Ερμής ευρείν φασιν, Απόλλωνα δε πρώτον
αυτή κατά τρόπον χρήσθαι….» Διόδωρος Σικελιώτης 3, 59).
Ωστόσο όλα τα ως άνω είναι διαστρέβλωση της αλήθειας, γιατί
η πραγματικότητα είναι:
Α) Πράγματι ο Αριστόξενος στο «Περί οργάνων» ( FHG ΙΙ, 286,
απόσπ. 63) αναφέρει: "κίθαρις γαρ εστιν η λύρα" (= κίθαρις είναι η
λύρα), όμως εδώ δεν λέει ότι κιθάρα και λύρα είναι το αυτό όργανο,
όπως ερμηνεύουν μερικοί, αλλά ότι η λύρα ανήκει στο είδος της
κιθάρας, όπως λέμε π.χ. και ότι το μπουζούκι ανήκει στο είδος του
λαούτου κ.α.
Β) Πράγματι ο Διόδωρος (3,59) αναφέρει ότι οι κάτοικοι της
Νύσσας της Αιγύπτου ισχυρίζονται πως ο Ερμής εφεύρε την κιθάρα
στον τόπο τους κλπ. Ωστόσο σε άλλο εδάφιο ο Διόδωρος διαψεύδει
τον ως άνω ισχυρισμό των κατοίκων της Νύσσας,. Ειδικότερα ο ίδιος
ο Διόδωρος Σικελιώτης καταγράφοντας το τι λένε οι μύθοι των Φρυ-
γών και των Ατλάντιων και βλέποντας ότι πολλά από αυτά που λένε
οι μύθοι αυτοί δεν είναι πραγματικότητα, όπως π.χ. ότι «ο Ερμής
βρήκε την κιθάρα, όμως ο Απόλλωνας ήταν αυτός που έπαιξε σωστά»
κ.α., συμπληρώνει-διευκρινίζει ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν με όσα
λένε οι μύθοι των Φρυγών και των Ατλάντιων (βλέπε Διόδωρος
3.61,3) και η αλήθεια γι αυτούς είναι αυτή που θα αναφέρει εκεί
που θα γράψει σχετικά με αυτούς. Και αυτό το κάνει στο πέμπτο του
βιβλίο και εκεί (βλέπε Διόδωρος Σικελιώτης 5, 64- 77) αναφέρει ότι
οι Κρήτες λένε και φέρνοντας γι αυτό επιχειρήματα πως ο Απόλλωνας
βρήκε την κιθάρα και μετά, μετά από το μουσικό διαγωνισμό του
Απόλλωνα με το Μαρσύα, ο Ερμής βρήκε τη Λύρα, πρβ:
«Τον Απόλλωνα (οι Κρήτες) δε της κιθάρας ευρετήν αναγορεύουσι και
της κατ αυτην μουσικής…….ευρετήν δε και του τόξου γενόμενον διδαξαι τους
εγχωρίους …. …» ( Διόδωρος 5.74-77).
Μτφ: << ….Τον Απόλλωνα αναγορεύουν (οι Κρήτες) εφευρέτη της Κι-
θάρας και της μουσικής της («Απόλλωνα δε της κιθάρας ευρετήν αναγορευ-
ουσι και της κατά αυτής μουσικής») · εισήγαγε επίσης τη γνώση της ιατρικής
που γίνεται μέσω της μαντικής τέχνης, που παλιά μ' αυτή θεραπεύονταν όσοι
αρρώσταιναν- καθώς βρήκε και το τόξο, δίδαξε στους ντόπιους τα περί την
τοξοβολία, αιτία για την οποία οι Κρήτες επιδόθηκαν με ζέση στην τοξοβολία
και το τόξο ονομάστηκε Κρητικό………………. Λένε πως (ο Ερμής) ήταν ο
πρώτος που εισήγαγε την παλαίστρα και επινόησε τη Λύρα (Λύραν επινοή-
σαι») από καύκαλο χελώνας μετά το διαγωνισμό του Απόλλωνα με τον
Μαρσύα, κατά τον οποίο λέγεται πως αφού νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε
τον ηττημένο με τιμωρία πολύ μεγαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε και
σπάζοντας τις χορδές της κιθάρας (τα εκ της κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για
κάμποσο καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί με τη μουσική». ( Διόδωρος Σικελιώτης
5, 74-77)
 128
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Γ) Η λύρα παιζόταν απαραίτητα με πλήκτρο (da penola), ενώ

η κιθάρα βασικά με τα δάκτυλα-νύχια (da mano).
Ο Πλάτωνας στους Νόμους λέει ότι η λύρα παιζόταν κρατώντας
την με το αριστερό χέρι και το πλήκτρο της με το δεξί: «Εν όσοις
με γαρ των έργων μη μέγα διαφέρειν, λύρα μεν εν αριστερά χρωμε-
νον πλήκτρω δε εν δεξιά» (Πλάτων Νόμοι Ζ, 794.5)
Δ) Αν η κιθάρα και η λύρα , καθώς και οι μουσικές τους ήταν
το αυτό, ο Αριστοτέλης («Πολιτικά») δεν θα έλεγε ότι η κιθάρα δεν
ήταν κατάλληλη για εκπαιδευτικούς σκοπούς, αλλά μονάχα για την
τέρψη.
Ε) Από τις αρχαίες απεικονίσεις και περιγραφές προκύπτει και
ότι η λύρα ή άλλως Χέλυς έχει/είχε αφενός κοντύτερους πήχεις –
χορδές απ΄ ό,τι έχει η κιθάρα, περίπου στο μισό, και αφετέρου
αντηχείο με κυρτό πυθμένα (όπως το καύκαλο της χελώνας, απ΄
όπου και η ονομασία «χέλυς»), ενώ η κιθάρα έχει/είχε αντηχείο με
επίπεδο πυθμένα , δηλαδή όπως το κιβώτιο. Ο λόγος και για τον ο-
ποίο οι χορδές της κιθάρας, δονούνται εύκολα, ακόμη και με τα νύ-
χια-δάκτυλα, γιατί είναι μακρές, άρα και μαλακές, ενώ της λύρας
μόνο με πλήκτρο, γιατί είναι κοντές και ως εκ τούτου σκληρές.
ΣΤ) Αν η λύρα και η κιθάρα ήταν το αυτό, οι αρχαίοι συγγρα-
φείς δεν θα ανέφεραν ότι ο Απόλλωνας βρήκε την κιθάρα και ο Ερμής
τη Λύρα, πρβ:
<<Λέγεται ότι ο Απόλλων, αφού πήρε τη λύρα (από τον Ερμή), τη δίδαξε
στον Ορφέα, κι αφού ο ίδιος (ο Απόλλωνας) επινόησε την κιθάρα, σε εκείνον
παραχώρησε τη λύρα>> (Ορφικά Αποσπάσματα 57, HYGIN ASTRON, 2, 7).
«διότι Ερμήν λύρας, Απόλλωνα δε ευρέτην είναι κιθάρας Ελλήνων εστὶν
ες αυτοὺς λόγος» (Παυσανίας, 5.14,8)
«Τον Απόλλωνα (οι Κρήτες) δε της κιθάρας ευρετήν αναγορεύουσι και
της κατ’ αυτήν μουσικής…….ευρετήν δε και του τόξου γενόμενον διδαξαι τους
εγχωρίους ….Τω δ’ Ερμή προσαπτουσι (οι Κρήτες) τα εν τοις πολέμοις …..
εισηγητήν δε αυτόν και παλαίστρας γενέσθαι, και την εκ της χελώνης λύραν
επινοήσαι μετά την Απόλλωνος προς Μαρσύαν σύγκρισιν, καθ’ ην λέγεται
τον Απόλλωνα νικήσαντα και τιμωρίαν υπέρ την αξίαν λαβοντα παρα του λειφ-
θεντος μεταμεληθηναι και τας εκ της κιθάρας χορδας εκρήξαντο μεχρι τινός
χρόνου της εν αυτή μουσικής αποστήναι… …» ( Διόδωρος 5.74-77).
Ο ομηρικός ‘Ύμνος « Εις (πύθιο) Απόλλωνα» (στ. 130), ο Ησί-
οδος (Θεογονία 90), ο Λουκιανός (Διάλογος Απόλλωνα και Ήφαι-
στου), ο Παυσανίας κ.α. αναφέρουν ότι ο Απόλλωνας (και όχι ο Ερ-
μής) βρήκε την κιθάρα και τα καμπύλα τόξα και γι αυτό ο Απόλλωνας
(και όχι ο Ερμής) αποκαλείται: «πατέρας των κιθαριστών της γης»,
«θεός της Μουσικής», «εκήβολος» κ.α., πρβ:
«Αυτίκα δ᾿ αθανάτῃσι μετηύδα Φοίβος Απόλλων είη μοι κίθαρίς τε φίλη
και καμπύλα τόξα, χρήσω δ’ ανθρώποισι Διός νημερτέα βουλήν» (Ομηρικός
ύμνος «Εις Απόλλωνα» στ. 130)
 129
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

«Εκ γαρ Μουσάων και εκηβόλου Απόλλωνος άνδρες αοιδοί έασιν επί
χθόνα και κιθαρισταί».( Ησιόδου Θεογονία, 90).
Αντίθετα ο Ομηρικός Ύμνος «Εις Ερμή» (στ. 24-25, 47-51), ο
Απολλόδωρος (Γ, 10, 2 σσ. 139-140), ο Διόδωρος Σικελιώτης στο
«Ιστορική βιβλιοθήκη» ( 5, 74, 5 και 5, 75,3), ο Λουκιανός στο
«Διάλογος Απόλλωνα - Ήφαιστου», ο Πολυδεύκης (IV, 59), ο Φιλό-
στρατος ( 777 στο Δημ.), ο Νικόμαχος» (Ορφικά αποσπάσματα163,
Νικόμαχος Ian Musici script Graece 266) κ.α. αναφέρουν ότι ο θεός
Ερμής βρήκε τη Λύρα χέλυς και το πλήκτρο με το οποίο παίζεται:
« Ερμής πήξε δ' άρ' εν μέτροισι ταμών δόνακας καλάμοιο/ πειρήνας δια
νώτα δια ρινοίο χελώνης. αμφί δε δέρμα τάνυσσε βοός πραπίδεσσιν εήσι και
πήχεις ενέθηκ', επὶ δὲ ζυγόν ήραρεν αμφοίν, επτά δε θηλυτέρων οίων ετανύσ-
σατο χορδάς. αυτάρ επειδή τεύξε, φέρων, ερατεινόν άθυρμα, πλήκτρω επει-
ρήτιζε κατά μέρος: ή δ' υπό χειρός σμερδαλέον κονάβησε» (Ομηρικός Ύμνος
στον Ερμή, στ. 50- 51)
"Την λύραν την εκ χελώνης φασί τον Ερμήν ευρηκέναι και κατασκευά-
σαντα επτάχορδον παραδεδωκέναι την μάθησιν τω Ορφεί. Ορφεύς δε εδίδαξε
Θάμυριν και Λίνον. Λίνος δε Ηρακλέα, υφ' ου και ανηρέθη, εδίδαξε δε και Αμ-
φίωνα τον Θηβαίον, ος επί των επτά χορδών επταπύλους τας Θήβας ωκοδό-
μησεν. Αναιρεθέντος δε του Ορφέως υπό των Θρακικών γυναικών την λύρα
αυτού βοληθήναι εις την θάλασσαν, εκβληθήναι δε εις Άντισσαν πόλιν της Λέ-
σβου. Ευρόντας δε αλιέας ενεγκείν την λύραν προς Τέρπανδρον, τον δε κομί-
σαι εις Αίγυπτον. (Ευρόντα δε αυτόν) εκπονήσαντα επιδείξαι τοις εν Αιγύπτω
ιερεύσιν, ως αυτόν πρωθευρετήν γεγενημένον. Τέρπανδρος μεν ούτω λέγεται
την λύραν ευρηκέναι, Αχαιούς δε υπό Κάδμου του Αγήνορος παραλαβείν τη-
νικαύτα φασίν". (Ορφικά αποσπάσματα 163, Νικόμαχος Ian Musici script
Graece 266).
«Βρήκε (ο Ερμής) κάπου μια νεκρή χελώνα και κατασκεύασε μ’ αυτή
μουσικό όργανο. Προσάρμοσε δηλαδή, πήχεις (χερούλια), ζυγό, έπειτα έμπηξε
κλειδιά (κολλάβους) και γέφυρες (γαδαδων), τέντωσε επτά χορδές και παίζει
μουσική τόσο όμορφα και αρμονικά, Ήφαιστε, που τον ζηλεύω ακόμη κι εγώ
(ο Απόλλωνας), παρά τα τόσα χρόνια πείρας στο παίξιμο της Κιθάρας (φθονείν
πάλαι κιθαρίζειν ασκούντα)» (Λουκιανός, Διάλογος Απόλλωνα – Ηφαίστου)
Μάλιστα Διόδωρος Σικελιώτης (5, 74-77) αναφέρει ότι τη λύρα την
επινόησε ο Ερμής μετά από το διαγωνισμό του Απόλλωνα με το
Μαρσύα στη μουσική τέχνη, όπου ο Απόλλωνας διαγωνίστηκε με κι-
θάρα και ο Μαρσύας με αυλό και κατά τον οποίο λέγεται πως, αφού
νίκησε ο Απόλλωνας και τιμώρησε τον ηττημένο με τιμωρία πολύ με-
γαλύτερη απ΄ ότι του άξιζε, μεταμελήθηκε, και σπάζοντας τις χορδές
της κιθάρας (τα εκ της κιθάρας χορδάς εκρήξαντο») για κάμποσο
καιρό δεν ήθελε να ασχοληθεί με τη μουσική». Προ αυτού ο Ερμής
εφεύρε τη λύρα, την οποία έδωσε στη συνέχεια ως δώρο στον Απόλ-
λωνα. Η λύρα στη συνέχεια διαδόθηκε σε Θράκη, Αίγυπτο κ.α.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
 130
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Α) Επειδή οι σκελετοί της αρχαίας κιθάρας και της αρχαίας λύ-

ρας από μπροστά είναι ίδιοι, στις απεικονίσεις τους φαίνονται ίδιες
και έτσι πολλοί νομίζουν ότι είναι το αυτό όργανο. Ωστόσο διαφέρουν
στο μέγεθος και στο πίσω μέρος του αντηχείου. Οι πήχεις-χορδές
της κιθάρας είναι πιο μακρές από της λύρας και το αντηχείο της λύ-
ρας είναι καυκαλοειδές στο σχήμα, ενώ της κιθάρας όπως της κού-
τας, ήτοι με επίπεδο πάτο.
Β) Αρχικά, επειδή δεν είχαμε αναπτυγμένη μουσικολογία, οι ο-
νομασίες κιθάρα, φόρμιγγα και Λύρα ενίοτε χρησιμοποιούνται λαν-
θασμένα, κάτι όπως και σήμερα με τις ονομασίες : ούτι, λαούτο, μα-
ντολίνο κ.α. (λαουτιέρης λέγεται και αυτός που παίζει μαντολίνο και
αυτός που παίζει ούτι) κ.α., ενώ είναι διαφορετικά όργανα.
Το αυτό συνέβαινε και με τα ρήματα «φορμίζω» και «κιθα-
ρίζω», δηλαδή χρησιμοποιούνταν ισότιμα για το παίξιμο της φόρμιγ-
γας ή της κίθαρης: φόρμιγγι κιθαρίζει (πρβ. Ομ. Ιλ. Σ 569-570)· ε-
πίσης, κίθαριν... φορμίζων (Ομ. Οδ. α 153-155). Επίσης το αρχαίο
ρήμα «κιθαρίζω» (παίζω την κιθάρα ή την κίθαρη) χρησιμοποιούνταν
και για το παίξιμο της Λύρας και οποιουδήποτε άλλου εγχόρδου. Ξε-
νοφ. Οικονομικός (II, 13): "οι δε δήπου το πρώτον μανθάνοντες κι-
θαρίζειν και τας Λύρας λυμαίνονται" (οι αρχάριοι ρημάζουν τις λύρες
που πάνω τους μαθαίνουν).

4. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΙΘΑΡΑ, Η ΚΙΝΑΡΑ ΚΑΙ Η

ΑΡΠΑ ΗΤΑΝ ΤΟ ΑΥΤΟ ΜΟΥΣΚΟ ΟΡΓΑΝΟ

Πολλοί ξένοι ισχυρίζονται (κάτι που αντιγράφουν πολλοί Έλ-

ληνες, χωρίς να ελέγχουν την ορθότητα τους) ότι η αρχαία ελληνική
κιθάρα ήταν ίδιο όργανο με την αρχαία εβραϊκή κινάρα, καθώς και
με την άρπα, κάτι που είναι αναληθές. Απλά είναι συγγενικά όργανα.
Στη Γένεση (4,21) του Μωυσή αναφέρεται , σύμφωνα με τη
μετάφραση των Ο’, ότι ο Ιουβάλ είναι εκείνος που κατέδειξε την κι-
θάρα: «και όνομα τω αδελφώ αυτού Ιουβάλ· ούτος ην ο καταδείξας
ψαλτήριον και κιθάραν (Γένεσις 4,21), που όμως στο εβραϊκό κεί-
μενο της Γένεσης αναγράφεται ότι ο Ιουβάλ κατέδειξε όχι την κιθάρα,
αλλά την «κνρ» (οι Εβραίοι δεν έγραφαν τα φωνήεντα και γι αυτό
σήμερα υπολογίζεται ότι η λέξη αυτή είχε προφορά «κινάρα/ kinnοr»,
που κατά τα αρχαία λεξικά προέρχεται από το ελληνικό κινώ > κι-
νάρα), ένα έγχορδο μουσικό όργανο που ήταν κάτι μεταξύ κιθάρας
και μικρής άρπας και που απλώς μεταφράστηκε στα ελληνικά από
τους Ο’ με τη λέξη κιθάρα, επειδή οι Έλληνες δε είχαν και δε γνώρι-
ζαν το εν λόγω εβραϊκό όργανο.
Και το ότι η κιθάρα είναι άλλο συγγενικό όργανο από την κι-
νάρα προκύπτει από το ότι στα αγγλικά το ως άνω εδάφιο της Γένεσις
 131
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

μεταφράστηκε από τον King James με τη λέξη άρπα, επειδή οι Άγγλοι

είχαν την άρπα και όχι την κινάρα: «And his brother's name was Ju-
bal: he was the father of all such as handle the harp and or-
gan/pipes”. Ομοίως στους Ψαλμούς του Δαβίδ αναφέρεται η κιθάρα,
που όμως και εδώ στο εβραϊκό κείμενο αναγράφεται η λέξη κινάρα
(«kinnοr»), η οποία μεταφράστηκε στα ελληνικά από τους Ο’ με τη
λέξη κιθάρα και αυτό για το λόγο που είδαμε πιο πριν: «Αινείτε αυτόν
εν ήχω σάλπιγγος· αινείτε αυτόν εν ψαλτηρίω και κιθάρα…..·( Ψαλ-
μός ΡΝ΄. 150) και στα αγγλικά από τον King James με τη λέξη
άρπα: «Praise him with the sound of the trumpet: praise him with
the psaltery and harp». (King James Bible, psalm ΡΝ΄. 150)
Ανατρέχοντας επίσης στα αρχαία χειρόγραφα ψαλτήρια βλέ-
πουμε οι μουσικοί να παίζουν διάφορα έγχορδα όργανα που σήμερα
αυτά ονομάζονται: άρπα, κιθάρα, λύρα, ψαλτήρι ή τρίγωνο κ.α. Τα
όργανα αυτά, όπως είναι εμφανές και από την εικόνα τους, είναι της
αυτής οικογένειας, όμως διαφορετικά μεταξύ τους. Από αυτά η κι-
θάρα και η λύρα είναι επινόηση ελληνική.

5. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΜΕ ΔΟΞΑΡΙ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΑ

ΑΛΛΑ ΤΟΞΩΤΑ ΚΑΤΑΓΟΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΝΔΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΤΗΝ
ΑΝΑΤΟΛΗ

Πολλοί ξένοι ισχυρίζονται (κάτι που αντιγράφουν πολλοί Έλ-

ληνες, χωρίς να ελέγχουν την ορθότητα τους) ότι το παλαιότερο το-
ξωτό μουσικό έγχορδο όργανο που επινοήθηκε είναι το ινδικό τοξωτό
Ραβαστρον (Ravastron), το οποίο επινοήθηκε από τον Ινδό (σύμ-
φωνα με μια άλλη εκδοχή - Κεϋλάνη) βασιλιά Ραβάνα, ο οποίος έζησε
πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια ή κατ άλλους πριν από τρεις χιλιάδες
χρόνια.. Ακολούθως το ινδικό τοξωτό Ραβαστρον ήρθε με μία πιο α-
ναπτυγμένη μορφή, μέσω τής Περσίας και τον παλιό Αραβικό πολιτι-
σμό, στην Ισπανία. Εκεί, ήδη γύρω στα 800, επιδιορθώνεται με την
επωνυμία ρεμπέκ (rebec)……
Επίσης ο «Γεώργιος Ι. Χατζηδάκις» στο “ΚΡΗΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ”
αναφέρει ότι είναι της άποψης (λέει της άποψης, δε λέει σίγουρα) ότι
αφού από τη μια η σύγχρονη λύρα δεν είναι ίδιο όργανο με την αρ-
χαία λύρα, η αρχαία παιζόταν με πλήκτρο, ενώ η σύγχρονη με δο-
ξάρι, και από την άλλη ένα παλιό ινδιάνικο τοξωτό που εκτίθεται στο
Μουσείο Φυσικών Επιστημών της Νέας Υόρκης συνοδεύεται με ένα
σημείωμα που γράφει ότι «το όργανο τούτο μετακομίστηκε από τας
Ινδίας στην Αμερική», άρα, λέει, το τόξο (δοξάρι), η λύρα και το βιολί
είναι προϊόν της ανατολής. έλκουν την καταγωγή τους από τις Ιν-
δίες. Λέει επίσης ότι αυτό πιστοποιείται και από το ότι ο Σ. Ζαμπέλιος
στους «Κρητικούς Γάμους» αναφέρει: «μανθάνομεν ότι διά τον
 132
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

μεγαλοπρεπέστερον εορτασμόν των γάμων του υιού του Γ. Καντα-

νολέοντος (1570) προσεκλήθησαν τύμπανα και άσκαυλοι. Τούτο α-
ποτελεί μίαν αξιόλογον μαρτυρίαν ότι δ ως άνω άποψη του εν υπήρχε
τότε η λύρα εις την Κρήτην…».

Ωστόσο όλα τα ως άνω είναι εκτός πραγματικότητας,

γιατί, πέραν των όσων είδαμε πιο πριν:
1) Πράγματι το ινδικό έγχορδο μουσικό όργανο ραβαστρον
είναι πολύ αρχαίο, όπως είναι και η λύρα, όμως το ότι κάποιο μου-
σικό όργανο αναφέρεται σε κάποιο αρχαίο μύθο ή σε κάποιο αρχαίο
κείμενο που χρονολογείται πριν από τρεις ή πέντε χιλιάδες χρόνια
δε σημαίνει αυτόματα και ότι από τότε το όργανο αυτό ήταν τοξωτό,
επειδή αυτό σήμερα είναι τοξωτό, όπως νομίζουν μερικοί, γιατί αρ-
χικά όλα τα έγχορδα μουσικά όργανα, ακόμη και η λύρα, ήταν νυχτά
και κάποια στιγμή μετά, στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, κάπου τον 7 –
9 αι. , κάποιος βυζαντινός μουσικός μετέτρεψε τη λύρα από νυχτό
σε τοξωτά όργανο.
Για να πούμε ότι το τάδε έγχορδο μουσικό όργανο ήταν τοξωτό
πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια, θα πρέπει αυτό να πιστοποιείται σε
σαφείς αποδείξεις και όχι να εικάζεται από το ότι αυτό σήμερα είναι
τοξωτό.
2) Δεν υπάρχουν αξιόπιστες αρχαίες πηγές, καθώς και επίση-
μες μουσικές τεχνικές μελέτες που να αναφέρουν κάτι τέτοιο.
3) Πράγματι άλλο μουσικό όργανο είναι η λύρα με δοξάρι και
άλλο η λύρα με πλήκτρο. Αλλιώς παίζεται η αρχαιοελληνική και αλ-
λιώς η σύγχρονη λύρα, άλλο ήχο βγάζει η μία και άλλο η άλλη. Ω-
στόσο η λύρα με δοξάρι δεν είναι ένα εντελώς άσχετο μουσικό όρ-
γανο με τη λύρα με πλήκτρο, άλλα είναι αυτή τούτη η αρχαία λύρα
μόνο που τώρα μετεξελίχτηκε, ήτοι αφενός είναι με ένα μπράτσο
και όχι δυο που είχε πρώτα και αφετέρου παίζεται με δοξάρι (κα-
μπύλο τόξο) αντί να παίζεται με πλήκτρο, όπως παιζόταν πρώτα. Και
η λύρα με δοξάρι και η λύρα με πλήκτρο αφενός έχουν ίδιο αντηχείο,
ήτοι σε σχήμα όπως το καύκαλο της χελώνας, και όχι επίπεδο όπως
έχει η κιθάρα και τα κιθαροειδή και αφετέρου πολύ κοντύτερες και
λιγότερες χορδές απ’ ό,τι έχουν οι κιθάρες και τα κιθαροειδή. Και
επειδή η λύρα δεν άλλαξε βασικά ως όργανο (μόνο ως ήχος), απλά
αντικατέστησε το πλήκτρο με το δοξάρι, γι αυτό και η λύρα με δοξάρι
διατήρησε το ελληνικό της όνομα, το όνομα λ(ο)ύρα = lura (βυζα-
ντινά) > λύρα. Το αυτό έγινε και με άλλα όργανα.
Το αυτό έχει συμβεί π.χ. και με τη Vihuela de mano, τη
vihuela/viola de penola και τη vihuela de arco κ.α.
4) Πράγματι ο Γεώργιος Ι. Χατζηδάκις στο βιβλίο του “ΚΡΗ-
ΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ” αναφέρει αυτά που είδαμε πιο πριν. Ωστόσο η αλή-
θεια είναι ότι Γεώργιος Ι. Χατζηδάκις από τη μια αναφέρει πάρα
 133
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

πολλές σωστές πληροφορίες για τα μουσικά όργανα και τη μουσική

της Κρήτης και από την άλλη μεταφέρει και πληροφορίες που συνέ-
λεξε από άλλα συγγράμματα και οι οποίες δεν ευσταθούν για τους
λόγους που αναφέρονται εδώ.
Πράγματι ο Σ. Ζαμπέλιος στην αναφορά του, σχετικά με «τον
μεγαλοπρεπέστερον εορτασμόν των γάμων του υιού του Γ. Καντα-
νολέοντος (1570)» αναφέρει ότι προσεκλήθησαν τύμπανα και ά-
σκαυλοι και δεν αναφέρει ότι εκεί προσκλήθηκε λύρα, όμως αυτό δε
σημαίνει (όπως συμπεραίνουν μερικοί, όχι ο Ζαμπέλιος, αλλά άλλοι)
και ότι τότε, δηλαδή επι Ενετοκρατίας, δεν υπήρχε η λύρα με δοξάρι,
γιατί:
Α) Και σήμερα γίνονται γάμοι όπου δεν καλούνται λύρες, αλλά
βιολιά ή κλαρίνα, παρά το ότι υπάρχουν και οι λύρες και
Β) Ο ίδιος συγγραφέας , ο Ζαμπέλιος, σε άλλο έργο του ανα-
φέρει ότι η λύρα με δοξάρι υπήρχε τότε, πρβ: :
«Οι δε Κρήτες, γένος ενθουσιώδες, θερμουργόν, και φιλόμολπον, οι
Κρήτες, θαυμαστοί αυτοσχεδιασταί (improvisateaurs) και παραμυθολόγοι, κα-
τέστησαν την λύρα όπλον κατά του τυράννου μάλλον επίφοβον, παρα το
τόξον, εις την χρήσιν του οποίου, άλλωτε ευδοκιμήσαντες, ετεκτηντο φήμην
μεγάλην. Μάτην οι κατά καιρούς Αρμοσταί καθείρξαν, εδίωξαν, ετίμωσαν τους
αλήτας Τραγουδητάς και ομηρίδας. Η ποίησης, ασυλληπτον πνεύμα, θεά
προστάτις των κακουχουμένων, κατεγέλασε την αδημονίαν και τας φροντίδας
των. Οι Κρήτες του καιρού ήγειραν δια των τραγουδίων μνημεία, καθ΄ων δεν
ίσχυσαν το πυρ και ο σίδηρος των Ενετών….. (Σπύρου Ζαμπέλιου, Ιστορικά
σκηνογραφήματα, σελίδα 62)
«Έτυχε μεταξύ των οχληρών και τις αοιδός, εκ των εξ επαγγέλματος
ψαλλόντων δημοτικούς ιάμβους, όστις επενόησε να διασκεδάση του δεσμώ-
του την κατήφειαν δια της ηδυφωνίας του. Αρμόσας ουν την λύραν, συνώ-
δησεν άσμα τι περίακτον, συντεθέν αρτίως εις εξύμνησιν της Κρητικής ελευ-
θερίας. Ο Δούξ ηγνόει την Ελληνικήν._ Τι λέγει το ποίοημα αυτό; Ηρώτησεν
ιταλιστί τον ραψωδόν, ήδη την σιγήσασαν λύρα εξαρμόζοντα. _- Λιμπερτά (=
Ελευθερία)! Απήντησεν ούτος εμφαντικώτατα, εκφωνήσας λέξιν ιταλικήν, κοι-
νήν κατ’ εκείνας τας ημέρας. Και δια χειρονομίας επειράθη ν’ αγγείλη προς τον
πρώην Αρμοστήν, ότι άσμα εκείνο περιήρχετο την νήσο όλην από στόματος
εις στόμα, και υπ αυτών των νηπίων περιαδόμενον. Canzonette e Liberta, e
duo cose che no sta. (Δε στεριώνουνε τα τραγουδάκια την ελευθερία) φώναξε
σαρκαστικά ο Ενετός. (Σπύρου Ζαμπέλιου, Ιστορικά σκηνογραφήματα, σελίδα
97)
Γ) Η λύρα με δοξάρι υπήρχε αποδεδειγμένα στην Κρήτη όχι
μόνο επί Ενετροκρατίας, (1208 – 1669 μ.X.), αλλά και πιο πριν, ήτοι
επι Βυζαντινών. Η βυζαντινή λύρα και το δοξάρι αναφέρονται στο
βυζαντινό έπος του «Διγενή Ακρίτα»:
“Για δώστε μου τη λύρα μου, το δόλιο μου δοξάρι
να θυμηθώ τσ' αγάπης μου, σήμερα τηνε χάνω……." (Διγενής Ακρίτας)
 134
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Βυζαντινή με δοξάρι απεικονίζεται στο ελληνικό χειρόγραφο

ψαλτήρι έτους 1050 - 1066 που φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη Βατι-
κανού με τον τίτλο: Myriam dancing, Drawing, manuscript
illumination, miniature 1050 approx. Italy, Vatican, Biblioteca By-
zantium, Italy. THE BYZANTINE DANCE PANDECT by Alkis Raftis,
dance historian
Βυζαντινή λύρα με δοξάρι απεικονίζεται στην κασετίνα από ε-
λεφαντόδοντο του Palazzo del Podestà, Museo Nazionale Florence,
η οποία χρονολογείται στο 900 μ.Χ.
Ο Γεώργιος Χορτάτζης (1580 – 1600) στον Κατζούρμπο ανα-
φέρει: «Πήγαινε κι έρχου, Νικολό, μόνο με το λυρόνι, τραγούδα κι
αναστέναζε, / κι άλλος ας ξεφαντώνει.» (Κατζούρμπος, πράξη Β΄,
στ. 409-410).
Το 1546 ο Κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς
ζωγράφισε τη «Μεταφορά της Κιβωτού της Διαθήκης» στο Καθολικό
της Ι, Μονή Σταυρονικήτα του Αγίου Όρους, όπου απεικονίζεται λυ-
ράρης να

6. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΟΤΙ Η ΛΥΡΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΟΡ-

ΓΑΝΟ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ

Ο Χανιώτης βιολάτορας Κωνσταντίνος Παπαδάκης ή Ναύτης

στο βιβλίο του «Κρητική λύρα, ένας μύθος» (Χανιά, 1989), βλέπε και
συνέντευξή του στις «Μουσικές διαδρομές» της ιστοσελίδα του Ιν-
στιτούτου Μεσογειακών Μελετών του ΙΤΕ, απόψεις που προβάλει ο
γνωστός συγγραφέας Ι. Τσουχλαράκης, ισχυρίζεται ότι η λύρα είναι
το εθνικό όργανο των Τούρκων, το οποίο έφεραν το 1723 οι Καρα-
μανλήδες και οι Λαζοί Μουσουλμάνοι στην Αμπαδιά και στα Ανώγεια
στο Ρέθυμνο, όταν ήρθαν εκεί από την Τουρκία προς ενίσχυση των
Οθωμανών κατακτητών, και συνεπώς, καταλήγει, κακώς ο τότε
Δ/ντης του Ε.Ι.Ρ Σίμος Καρράς είχε δώσει εντολή να μη μεταδίδονται
τα τραγούδια με βιολί, όπως τα δικά του και να μεταδίδονται αυτά με
τις λύρες των Ανωγειανών.
Ο συγγραφέας Ιωάννης Τσουχλαράκης στο «ΤΑ ΛΑΪΚΑ ΜΟΥ-
ΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ» (Αθήνα 2004), σχετικά με τη λύρα και
το βιολί, επηρεασμένος από αυτά που είδαμε να λέει πιο πριν ο ως
άνω βιολάτορας Κ Παπαδάκης, αναφέρει τα εξής, που επίσης είναι
εκτός πραγματικότητας, όπως θα δούμε πιο κάτω:
«Η λύρα άρχισε να χρησιμοποιείται στην Κρήτη, σύμφωνα με τους σύγ-
χρονους μελετητές, μετά την τουρκική κατάκτηση, το 17ο ή το 18ο αιώνα» και
επίσης ότι «Το Βιολί από το 16ο αιώνα ήταν λαϊκό μουσικό όργανο των Κρη-
τών, όμως, από άγνοια και κατόπιν απαράδεκτων μεθοδεύσεων απαγόρευ-
σης της απόδοσης της κρητικής μουσικής με βιολί στο ραδιόφωνο και την
 135
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τηλεόραση, που ξεκίνησε στα μέσα περίπου της δεκαετίας του ΄50 με πρω-
τεργάτη το Σίμωνα Καρά, σταδιακά περιορίστηκε η χρήση του, με αποτέλεσμα
να διαμορφωθεί στον πολύ κόσμο η άποψη ότι στην κρητική μουσική είναι
νεόφερτο …. Οι λύρες που συναντάμε σε κείμενα της Ενετοκρατίας αφορούν
τις αναγεννησιακές Λύρες νταμπράτσο και δεν έχουν καμία σχέση με τη λύρα
που σήμερα παίζεται στην Κρήτη».

Φυσικά και όλα τα ανωτέρω είναι αυθαίρετα, εκτός πραγ-

ματικότητας, γιατί, πέραν των άλλων που είδαμε στα πιο πριν:
1) Η λύρα με δοξάρι δεν είναι όργανο των Οθωμανών ή άλλως
Τούρκων, αλλά των Ελλήνων. Οι Οθωμανοί χρησιμοποιούν ως το-
ξωτά όργανα και την ελληνική λύρα και τον περσικό κεμεντζέ κ.α.
2) Το έτος 870 μ.Χ. ο Πέρσης γεωγράφος Abu'l Qasim
Ubaid'Allah ibn Khordadbeh, όπως είδαμε πιο πριν, αναφέρει ότι η
λύρα με δοξάρι ήταν ένα από τα τυπικά μουσικά όργανα των Βυζα-
ντινών. Πέραν αυτού η λύρα με δοξάρι αναφέρεται και στο έπος του
Διγενή Ακρίτα κ.α.
Επομένως η λύρα με δοξάρι, υπήρχε στο Βυζάντιο, άρα και
στην Κρήτη μια και η Κρήτη ήταν μέρος του Βυζαντίου, όχι μόνο πριν
από την Τουρκοκρατία της Κρήτης (1669-1898), αλλά και πριν από
την Ενετοκρατία της Κρήτης (1204 – 1669), καθώς και πριν οι Άρα-
βες Σαρακηνοί καταλάβουν την Κρήτη (823-961 μ.Χ.), Η λύρα με
δοξάρι έκτοτε υπάρχει συνεχώς στην Ελλάδα και την Κρήτη, όπως
αναφέρουν οι παρακάτω πηγές

Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΥΠΑΡΞΗ ΤΗΣ ΛΥΡΣΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

Προηγούμενα είδαμε ότι η λύρα ως όργανο εφευρέθηκε από

ένα Κρητικό, το θεό Ερμή, όταν αυτός ήταν εν ζωή, και η λύρα με
δοξάρι υπήρχε στο Βυζάντιο ήδη από τον 7 – 8ο αι. μ.Χ. Έκτοτε η
λύρα με δοξάρι υπάρχει συνεχώς στην Κρήτη.
Ο Στέφανος Σαχλίκης, 1331 – 1403, ποιητής και δικηγόρος του
Χάνδακα (Ηρακλείου Κρήτης) σε ποίημά του αναφέρει: « λοιπόν, ό-
ποιος ορέγεται να μάθη διά την μοίραν, / το πώς παίζει τον άτυχον,
ωσάν παιγνιώτης λύραν / ας έλθη ν’ αναγνώση εδώ τούτο το κατα-
λόγι….» (Στ. Σαχλίκης, «Παράξενος ή Περί των χωριατών και των
αβουκάτων», σ. 85-169.)
Ο Γεώργιος Χορτάτζης, 1580 – 1600, στον Κατζούρμπο κάνει
αναφορά για μια μικρότερου μεγέθους λύρα, το λυρόνι: «Ανίσως κι
εκουδούνιζε στο σπίτι μου αποκάτω / μιαν ώρα το σακούλι του με
κίτρινα γεμάτο, / δεις ήθελες πώς άνοιγα, με μένα με λυρόνι / μηδέ
με το τραγούδι του ποσώς δε με κομπώνει…» (Κατζούρμπος, πράξη
Α΄, στ. 195-198) «Πήγαινε κι έρχου, Νικολό, μόνο με το λυρόνι,
 136
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

τραγούδα κι αναστέναζε, / κι άλλος ας ξεφαντώνει.» (Κατζούρμπος,

πράξη Β΄, στ. 409-410)
Το 1546 ο Κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς
ζωγράφισε τη «Μεταφορά της Κιβωτού της Διαθήκης» στο Καθολικό
της Ι, Μονή Σταυρονικήτα του Αγίου Όρους, όπου απεικονίζεται λυ-
ράρης να παίζει βυζαντινή λύρα Lura = με μεγάλο μέγεθος, όχι Λυ-
ρόνι),.
Το 1743 κατασκευάστηκε η «Αχλαδόσχημη λύρα Κρήτης», που
φυλάσσεται στο Μουσείο «Φ. Ανωγιαννάκη».
Το 1749, ο Άγγλος Lord Charlemont ταξιδεύοντας για Κρήτη
κ.λπ. περιγράφει χορευτική σκηνή στη Δήλο με τρεις μουσικούς που
είχαν δυο λύρες και μια κιθάρα: «…Sailors on the seashore of Delos,
Cyclades Islands, 1749…… Three musicians, two lyres and a guitar, passing
from Tinos, had spied our boat, and in hopes of employment, had landed
here….». (Stanford, W. B. & Finopoulos, E. J. (eds.): The travels of Lord Char-
lemont in Greece & Turkey from his own unpublished journals. London, Tri-
graph, 1984).
Το 1765 ο Άγγλος περιηγητής Chandler, Richard , περιγράφο-
ντας χορούς στην Αθήνα , αναφέρει ότι κοινά μουσικά όργανα των
Ελλήνων είναι η λύρα, ο Ταμπουράς, η Pipe (φλογέρα), το τύ-
μπανο κ.λπ.», πρβ: «The Greeks are frequently seen engaged in the same
exercise, generally in pairs, especially on the anniversaries of their saints, and
often in the areas before their churches. Their common music is a large tam-
bour and pipe, or a lyre and tympanum, or timbrel. Some of their dances are
undoubtedly of remote antiquity….. ».( Chandler, Richard: Travels in Asia Mi-
nor and Greece or an account of a tour made at the expense of the Society of
the Dilettanti. Oxford, 1774 (Oxford, Clarendon Press, 1825),
Το 1768 ο Βρετανός διπλωμάτης (πρέσβης ) στην Υψηλή Πύλη
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη Sir James
Porter στο βιβλίο του «Παρατηρήσεις σχετικά με τη θρησκεία, το
δίκαιο, την κυβέρνηση, και τα ήθη των Τούρκων». Λονδίνο, Nourse,
1768), αναφέρει ότι οι Έλληνες έχουν διατηρήσει προσεχτικά
«την κρητική λύρα» ( υπενθυμίζεται ότι ο Διόδωρος (5.74-77) λέει
ότι τη λύρα εφεύρε ο Κρητικός Ερμής μετά που ο αδελφός του ο
Απόλλωνας βρήκε την κιθάρα), πρβ: «……. They have carefully pre-
served the Cretan Lyre, an Pans’s pipe, the septem imparibus calamis, “seven
unegual “reeds,” and also the pipe of Arcadian Shepherd. They still use the
ancient long dance led by one person, either with women alone, or intermixed
with men and women, called by pre-eminence the Romeika, or Greek dance.
They have also the manly martial Pyrrhic dance, and those most obfcene in-
famous love-dances, accompanied with the Ionici Motus, offensive to all mod-
esty and decency”. (Sir James Porter: “Observations on the religion, law, gov-
ernment, and manners of the Turks”. London, Nourse, MDCCLXVIII = 1768,
VOL 1)
 137
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το 1788 ο Γάλλος αιγυπτιολόγος, μεταφραστής Κορανίου και

περιηγητής Savary, Claude-Etienne στο βιβλίο του “letters on Greece
Elliot & Kay” περιγράφει χορευτικές σκηνές που είδε το 1779 στην
Κάσο, στις οποίες ο οργανοπαίχτης ήταν λυράρης, πρβ: <<Circular
dance in Kassos, Dodecanese Islands, 1779: They brought along with them a
young man who played on the lyre, and accompanied the instrument with his
voice. …. Two lyrists, and two singers, seated in an elevated niche, animated
and directed the sprightly motions of the dancers. Gaiety sparkled in every
eye. The young men, newly arrived, were placed near their wives or mis-
tresses. In the dance, they were infolded in their arms. They felt the throbbing
of each others hearts…The Sphachiots are the only part of the Cretans who
still retain the pyrrhic dance…… ». (Claude-Etienne Savary: Letters on
Greece Elliot & Kay, 1788. "Letters" p. 140-142)
Το 1800-1810 δημιουργήθηκε το τραγούδι «Ο άγριος Μεχμέ-
τακας και ο Τουρνατζής» , το οποίο αναφερει: Σ τη Στεία ‘ς τα σερά-
για μου είνιε τα γονικά μου/ Και στέκουν κι’ανημένουν με μαζί με τα
παιδιά μου./ ΄Στη Στεία ‘ς τα σεράγια μου εκρέμασα τη λύρα,/ Παιδιά
μου ! μένετε’ορφανό κ’εσύ χανούμη χήρα». 40
Το 1812 δημιουργήθηκε το τραγούδι «Του Χατζή Οσμάν», το
οποίο αναφέρει: Στο παραθύρι πού ’βγαινα και έπαιζα τη λύρα, /
βάλε, Νενέ μου, χτίσε το γιατ’ ήσουν κακομοίρα./ Θωρείς τα τα δα-
χτύλια μου τα μακροκονδυλάτα, / παιδιά και δεν την έπαιζα(ν) τη
λύρα βαγιωνάτα / Θωρείς τα τα δαχτύλια μου τα κονδυλοσερμένα, /
παιδιά και δεν την έπαιζα(ν) τη λύρα χαϊδεμένα.
Το 1817 δημιουργήθηκε το δημοτικό τραγούδι για το φόνο του περιβό-
ητου γενίτσαρου Τσούλη (1817), και του οποίου μια παραλλαγή που διέσωσε
ο στρατηγός Ι. Αλεξάκης αναφερει: «…Το τσουλάκι ξεφαντώνει / και τσι κο-
πελιές μαζώνει, /κι ήπαιζέ τως και τη λύρα /και στα μάτια τσι συντήρα, / κι
ήδιδέν τως και παράδες / να του λένε μαντινάδες / ήδιδέν τως και ριαλάκια, /
να του λένε τραγουδάκια….».( «Αλεξάκη Ιωάννου: Ο Τσούλης και το τραγούδι
του»)
Το 1818 γραφτηκε το ριζίτικο τάβλας «Θοδωρομανώλης (τρα-
γούδι για τον Εμμανουήλ Θεοδώρου Μαραγκάκη, 1778-1818, από το
Επανωχώρι Σελίνου), το οποίο αναφέρει: «….Εκάλεσε το λυρατζή το
Θοδωρομανώλη/ να πάνε να γλεντίσουνε στου Κομπιτσομανώλη./……. Έλα
Μανώλη, ομπανέ και βάστα και τη λύρα/ σέρνε και τσοι ξαδέρφες σου και
σέρνε και τη χήρα…..». Ο αντρειωμένος Θοδωρομανώλης σκότωσε τον άγριο
Αγά του Επανωχωριού Εμίν Βέργερη, επειδή τον διέταξε να έρθει με τη λύρα
του και να φέρει τις ξαδέρφες του και τη χήρα θεια του «να διασκεδάσουν»
στον οντά του Βέργερη. Ο Θοδωρομανώλης φυγοδίκησε και τελικά συνε-
λήφθη στον Ομαλό, θανατώθηκε και το λείψανό του σύρθηκε για τρεις ημέρες
στους δρόμους των Χανίων, δεμένο στην ουρά ενός αλόγου, για παραδειγμα-
τισμό. Ήταν μόλις 40 ετών.
Το 1819 ο περιηγητής Dodwell, Edward: A classical and topo-
graphical tour through Greece, during the years 1801, 1805, and
 138
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

1806. London, Rodwell & Martin, 1819, 2 vol., σχετικά με τα μουσικά

όργανα στην Αττική το 1801, αναφέρει ότι κύρια όργανα της είναι η
τρίχορδη τοξωτή λύρα, το μανδολίνο, το λαούτο, η φλογέρα κ.α.,
πρβ: <<Musical instruments at present used in Attica. The lyre is nearly
shaped like a mandoline, and about the same size. It has three strings, and is
played upon with a bow like a violin. The sound is clear. The lute is used chiefly
in the islands: it is larger than the lyre; has eight strings, and is played upon
with a quill. Its form is nearly that of a guitar. Its modern name is Λαγού-
τον….>> (Dodwell, Edward: «A classical and topographical tour through
Greece, during the years 1801, 1805, and 1806». London, Rodwell & Martin,
1819, 2 vol.),
Το 1829 ο Αρχιεπίσκοπος Δυρραχίου Χρύσανθος στο «Θεωρη-
τικόν Μέγα της Μουσικής» ( 1770-1846) αναφέρει: «Είδη δε της λύ-
ρας καθ’ ημάς τρία· το τρίχορδον, ω μάλιστα χαίρουσιν οι χυδαίοι
των νυν Ελλήνων· το τετράχορδον, ω μάλιστα χρώνται ο Ευρωπαίοι,
ονομάζοντες αυτό Γαλλιστί violin, και το επτάχορδον, ω καθ’ υπερ-
βολήν ενηδύνονται οι ευγενείς των νυν Ελλήνων και Οθωμανών, ο-
νομάζοντες αυτό τουρκιστί Κεμάν».
Το 1837 ο Άγγλος περιηγητης George Cohcrane: “Wanderings
in Greece”, vol 1, london 1837, σχετικά με το χορό των Αθηναίων ,
αναφέρει ότι οι Αθηναίοι στο πανυγήρι της Καισαριανής στις
28/5/1836 γλεντούσαν χορευοντας τον κυκλικό χορό Ρωμέϊκα και
άλλοι με τη μουσική του βιολιού και άλλοι με τη μουσική της λύρας,
πρβ: <<Early this morning I walked out with my dominie as far as the new
palace; the Athenians were passing in crowds to the place of festivity…. This
was the first time I had ever seen the Romaika danced by women. They did
not dance with the men, however, but formed a circle by themselves. Their
attitudes were very graceful, and they performed the dance very prettily, un-
accompanied by any demonstrations of rude or boisterous mirth. The lyra was
the music, to the sweetness of which was added, every now and then, the
warbling of the women's voices, but so softly as not to be heard above the
sound of the lyre, and only chiming in harmoniously with it at that part of the
tune which corresponded with the chorus……>>
Το 1842 ο Μ. Χουρμούζης Βυζάντιος στα «Κρητικά» (1842) α-
ναφέρει: «Η λύρα είναι το κοινόν των Κρητών όργανον, την οποία
κρούουν ωραία, και είναι σπάνιον να υπάρχη χωρίον όπου να μην
είναι εις ή δυο, κρούοντας τη λύρα». (Μ. Χουρμούζης- Βυζάντιος,
Κρητικά, Αθήναι 1842).
Το 1866-68, στα «Απομνημονεύματα εθελοντού της Κρητικής
Επαναστάσεως κατά τα έτη 1866-67-68 υπό Π. Γρύπου» (Αθήνα
1884), αναφέρεται : «…ούτω δ’ αφ’ ού εκορέσθημεν ποτού και φαγητού
αρχίσαμεν να άδωμεν και να χορεύωμεν τον Τσάμικον, ενώ και εκ των νέων
Κρητικών τινές συνόδευσαν ημάς διά της Κρητικής των λύρας άδοντες και χο-
ρεύοντες τον λεγόμενον Πενταζάλη όπερ είναι ο ωραίος Κρητικός χορός, μά-
λιστα δε όταν ο πρωταγωνιστής είναι καλός χορευτής..»
 139
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (1862-1920) στον Πατούχα περιγρά-

φει γλέντι των Βιαννιτών επι Τουρκοκρατίας ακόμη στην Κρήτη υπό
τους ήχους της λύρας του τυφλού λυράρη Αλεξαντρή, στο οποίο
επιχείρησαν να εισχωρήσουν μερικοί θερµόαιµοι νεαροί Τουρκοκρή-
τες και καταδιώχθηκαν από τον Πατούχα (Ι. Κονδυλάκη, Ο Πατού-
χας, κεφ. Η ).
Ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) στα μυθιστορήματά του α-
ναφέρει μόνο τη λύρα και τους λυράρηδες, τους οποίους θεωρεί εκ-
φραστές της αγωνίας της σκλαβωμένης Κρήτης και του ονείρου της
λευτεριάς. Η λύρα αντιμετωπίζεται ως η ψυχή της Κρήτης – ελληνική
και μόνο ελληνική (η υπόθεση του «Καπεταν Μιχάλη» τοποθετείται
στην Κρητική επανάσταση του 1889, δηλαδή εποχή που η κρήτη ή-
ταν ακόμη υπο τουρκική κατοχή):«Ο Βεντούζος, ο φουμιστός λυράρης,
κατέβαινε στο λιμάνι τυλιγμένος στην πατατούκα του, βιαστικός, είχε παραγ-
γείλει για την ταβέρνα του ένα βαρέλι κισαμίτικο κρασί και πήγαινε να το πα-
ραλάβει, μα ως είδε τον καπετάν Μιχάλη από μακριά, με κατεβασμένο το κε-
φαλομάντηλο ως τα φρύδια, κατάλαβε κι αναγύρισε»….. ( Νίκος Καζαντζά-
κης 1883 – 1957 «Καπεταν Μιχάλης")
«Θρονιάστηκαν κι οι τρεις, πήραν το σκαμνί, γέμισαν τα τάσια· ξεκρέ-
μασε ο δάσκαλος από τον ώμο τη βροντόλυρα, την έστησε στα γόνατά του
όρθια· άπλωσε το χέρι, άρπαξε μιαν μπουκιά κρέας, να φάει, προτού βαρέσει
τη λύρα, να πάρει δύναμη… (Ο καπετάν Μιχάλης, κεφ. ΧΙΙΙ) 23.
Το 1829 ο Αρχιεπίσκοπος Δυρραχίου Χρύσανθος στο «Θεωρη-
τικόν Μέγα της Μουσικής» ( 1770-1846 αναφέρει ότι η τρίχορδη
λύρα, δηλαδή η κρητική, ήταν τότε λαϊκό όργανο ή άλλως αυτό που
χαίρονταν οι «χυδαίοι των Ελλήνων», ενώ η τετράχορδη λύρα ή
άλλως βιολί και τουρκικά κεμάν θεωρούνταν το όργανο των ευγε-
νών Ελλήνων και Οθωμανών ήτοι των αφεντικών και των κατακτη-
τών.
 140
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Το παρόν βιβλίο είναι μια πρωτότυπη μελέτη, η οποία βασίζεται απο-
κλειστικά και μόνο σε επίσημες πηγές, αρχαίες και νέες, των οποίων τα ονό-
ματα αναφέρονται εντός του βιβλίου, εκεί όπου αναφέρονται και τα λεγόμενά
τους.
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ:
Ο συγγραφέας Αδαμάντιος (Μάκης) Γ. Κρασανάκης έχει γράψει πάρα
πολλές μελέτες και άρθρα, που έχουν δημοσιευτεί στις Κρητικές και Αθηναϊκές
εφημερίδες, καθώς και πάρα πολλά άλλα βιβλία, όπως τα εξής:
1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
2. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ (ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ)
3. Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ
4. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
5. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ
6. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ, ΚΑΝΤΑΔΑ, ΡΙΜΑ, ΡΙΖΙΤΙΚΟ, ΑΜΑΝΕΣ
Κ.ΛΠ.
7. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
8. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ (ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΟΦΟΡΑ ΚΑΙ
ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ)
9. Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ
10. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
11. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΩΝ ΘΕΩΝ
12. ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ (ΤΑ ΕΙΔΗ ΠΟΤΩΝ, ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ κ.α..)
13. Η ΑΘΗΝΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
14. Η ΘΗΒΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ Κ.ΛΠ.)
15. Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ Κ.ΛΠ. ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ )
16. Η ΣΠΑΡΤΗ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
17. Η KΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ κλπ ΤΩΝ ΚΡΗ-
ΤΩΝ)
18. Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
19. ΟΙ KΡΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ
20. Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑΣ
21. ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (ΙΔΡΥΣΗ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΔΗΜΟΙ Κ.ΛΠ.)
22. ΤΟ ΠΕΡΙΦΗΜΟ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
23. ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ & ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΚΡΗΤΗΣ
24. Ο ΧΟΡΟΣ (ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ, ΕΙΔΗ ΚΛΠ) & ΟΙ ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ
25. ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ Κ.ΛΠ.),
26. ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ
27. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ
28. ΠΕΡΙ ΘΥΣΙΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΚΡΕΑΤΟΦΑΓΙΑΣ
29. ΠΕΡΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ, ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ, ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΑΣ
30. ΨΕΥΔΗ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ - ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ
31. ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: (ΔΥΣΛΕΞΙΑ, ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ κ.α.).
32. ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΤΙ ΕΝΑΙ ΘΕΟΣ, ΨΥΧΗ, ΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥΣ Ή ΟΧΙ
 141
Α. Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

33. Ο ΡΥΘΜΟΣ, Ο ΧΟΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ

ΚΡΗΤΗ.
34. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΙΣΤΙΩΝ ΚΑΙ ΜΥΛΟΥ (ΥΔΡΑΛΕΤΗ, ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΥ κ.α.).
35. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΣ ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΚΑΙ
ΜΕΓΑΛΟΥ ΜΠΑΜ ΤΟΥ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΟΣ
36. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΟΡΟΠΕΔΙΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ