Καθηγητή του ΤΕΙ Καλαμάτας Γενικά H ελιά κατέχει την πρώτη θέση στη χώρα μας μεταξύ των δενδρωδών καλλιεργειών ως προς το μέγεθος των εκτάσεων που καταλαμβάνει και ως προς τον αριθμό των καλλιεργούμενων δένδρων. Η εξέχουσα θέση της καλλιέργειας αυτής στην Ελλάδα, οφείλεται στην ύπαρξη ευνοϊκών κλιματικών συνθηκών για την ανάπτυξή της και στη δυνατότητα αξιοποίησης μεγάλων εκτάσεων που θεωρούνται ακατάλληλες για άλλες καλλιέργειες. Η οικονομική σημασία της καλλιέργειας της ελιάς στην Ελλάδα είναι μεγάλη, αφού τα προϊόντα της αποτελούν βασικό στοιχείο διατροφής του πληθυσμού της χώρας και αξιόλογο παράγοντα εξασφάλισης συναλλάγματος από τις εξαγωγές. Εντομολογικοί εχθροί και μέτρα αντιμετώπισης Ανάμεσα στους βιοτικούς περιοριστικούς παράγοντες της καλλιέργειας της ελιάς περιλαμβάνονται και τα επιβλαβή έντομα που την προσβάλλουν και ανήκουν σε διάφορες Τάξεις. Για την αντιμετώπιση των εντομολογικών εχθρών της ελιάς εφαρμόζονται διάφορα μέτρα αντιμετώπισης κατά περίπτωση, ή συνδυασμός περισσοτέρων του ενός από αυτά που αναφέρονται παρακάτω:
1)
Φυτοϋγειονομικός έλεγχος
2) Καλλιεργητικές μέθοδοι 3) Χημική καταπολέμηση 4) Βιοτεχνικές μέθοδοι 5) Βιολογική καταπολέμηση Φυτοϋγειονομικός έλεγχος Λαμβάνονται μέτρα παρεμπόδισης εισαγωγής ή διασποράς επιβλαβών εντόμων σε γεωγραφικές περιοχές που δεν έχουν ακόμα εισαχθεί. Τέτοια είναι τα
μέτρα «καραντίνας» που εφαρμόζονται στα σημεία εισόδου και ελέγχου των διακινούμενων προϊόντων στα τελωνεία της χώρας. Η παρεμπόδιση διάδοσης των υπαρχόντων εχθρών μια περιοχής σε άλλη περιοχή της ίδιας χώρας, εξασφαλίζεται με την καθιέρωση μέτρων ελέγχου της φυτοϋγείας των διακινούμενων δενδρυλλίων από τα φυτώρια. Καλλιεργητικές μέθοδοι Στις μεθόδους αυτές περιλαμβάνονται διάφορες καλλιεργητικές φροντίδες και τεχνικές, οι οποίες αποσκοπούν άμεσα ή έμμεσα στη δημιουργία αβιοτικών συνθηκών για την ανάπτυξη των επιβλαβών εντόμων. Τέτοια καλλιεργητικά μέτρα μπορεί να είναι το κλάδεμα, η λίπανση, η επιλογή του χρόνου εφαρμογής των καλλιεργητικών επεμβάσεων, κ.α. Χημική καταπολέμηση. Αυτή γίνεται με τη χρησιμοποίηση χημικών ουσιών με εντομοκτόνο δράση. Με τη χημική καταπολέμηση δόθηκαν λύσεις σε σοβαρά εντομολογικά προβλήματα και εξασφαλίστηκε σε μεγάλο βαθμό η παραγωγή. Δημιουργήθηκαν όμως και οξύτατα οικολογικά προβλήματα από χημικές ουσίες οι οποίες παρέμειναν επί μακρό χρονικό διάστημα στο περιβάλλον, πολλές από τις οποίες θανάτωναν αδιακρίτως επιβλαβείς κα ωφέλιμους οργανισμούς. Στα χημικά μέσα κατατάσσονται διάφορες κατηγορίες εντομοκτόνων, όπως τα εντομοκτόνα με ευρύ φάσμα δράσης, τα εκλεκτικά εντομοκτόνα, οι ρυθμιστές ή παρεμποδιστές ανάπτυξης, οι μιμητικές ουσίες ορμόνης νεότητας, οι πολτοί ορυκτελαίων και σαπωνοειδή εντομοκτόνα, κ.α. Βιοτεχνικές μέθοδοι Στις μεθόδους αυτές υπάγονται οι τεχνικές όπως είναι η μαζική παγίδευση των επιβλαβών εντόμων, η διατάραξη των συζεύξεων, η τεχνική των στείρων αρρένων και η καταστροφή συμβιωτικών βακτηρίων, κ.α. Βιολογικός έλεγχος Είναι ο περιορισμός των πληθυσμών των επιβλαβών εντόμων με βιολογικά μέσα (Βιολογική Καταπολέμηση) που επιτυγχάνεται από την ανταγωνιστική δράση ωφελίμων οργανισμών. Οι ωφέλιμοι αυτοί οργανισμοί μπορεί να είναι αρπακτικά
(πουλιά, έντομα, ακάρεα), παρασιτοειδή (έντομα, νηματώδεις), ή παθογόνα (διάφοροι μικροοργανισμοί) και διακρίνεται σε: α) Φυσικά επιτελούμενο βιολογικό έλεγχο (αυτόν που γίνεται στη φύση χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση). β) Κλασικό (όταν γίνεται εισαγωγή ωφελίμων ειδών από άλλες περιοχές) γ) Διαχείριση πληθυσμών (π.χ. όταν αναπαράγονται στο εντομοτροφείο πληθυσμοί ωφελίμων ειδών που υπάρχουν σε μια περιοχή και επαναεξαπολύονται στην ίδια περιοχή για να ενισχυθεί ο πληθυσμός τους). Οι κυριότεροι εντομολογικοί εχθροί της ελιάς και οι φυσικοί εχθροί τους Η σπουδαιότητα των δυσμενών συνεπειών που προέκυψαν στη γεωργία και το περιβάλλον από τη μονομερή και αλόγιστη χρήση τοξικών εντομοκτόνων, καθιστά σήμερα όλο και περισσότερο επιτακτική την ανάγκη για εφαρμογή σε ευρεία κλίμακα εναλλακτικών μεθόδων αντιμετώπισης των επιβλαβών εντόμων στις διάφορες καλλιέργειες. Στην καλλιέργεια της ελιάς θεωρείται ιδιαίτερα επιτακτικός ο περιορισμός της χρήσης εντομοκτόνων, λόγω της μεγάλης σημασίας για τη διατροφή του ανθρώπου, της παραγωγής ελαιολάδου και ελαιοκάρπου απαλλαγμένων από τοξικές ουσίες. Η καλλιέργεια αυτή θεωρείται ιδιαίτερα πρόσφορη για την εφαρμογή μεθόδων βιολογικής καταπολέμησης, επειδή μεγάλος αριθμός των εντόμων που την προσβάλλουν, αντιμετωπίζονται πολύ αποτελεσματικά από τη δράση πολλών ωφελίμων οργανισμών. Παρακάτω αναφέρονται συνοπτικά μερικά στοιχεία για κάποιους από τους κυριότερους εντομολογικούς εχθρούς της ελιάς και για καθέναν απ’ αυτούς οι σημαντικότεροι φυσικοί εχθροί τους. ΔΙΠΤΕΡΑ Bactrocera (=Dacus) oleae (Gmelin) Είναι ο Δάκος της ελιάς. Ανήκει στην Οικογένεια Tephritidae. Θεωρείται ο σημαντικότερος εχθρός της ελιάς στη χώρα μας, καθώς και σε όλες τις παραμεσόγειες χώρες. Προσβάλει μόνο τον καρπό και είναι γνωστός από την αρχαιότητα. Με το έντομο αυτό έχουν ασχοληθεί πολλοί ερευνητές, λόγω της μεγάλης οικονομικής σημασίας του. Το ωό είναι επίμηκες λευκό μήκους περίπου 0,8 mm, η ανεπτυγμένη προνύμφη επίσης λευκή 6-7 mm και η πούπα μήκος 4-5 mm. Η διαχείμαση γίνεται στο έδαφος στο στάδιο της πούπας. Κατά το μήνα Φεβρουάριο εξέρχονται τα πρώτα ακμαία τα οποία τρέφονται με διάφορες μελιτώδεις ουσίες. Τη θερμή και ξηρή
περίοδο του έτους περιστέλλεται η δραστηριότητα του εντόμου, αλλά κατά το φθινόπωρο που η θερμοκρασία μειώνεται και αυξάνεται η σχετική υγρασία, επαναδραστηριοποιείται αυξημένη υγρασία. Η αντιμετώπισή του γίνεται με χημικά μέσα (δολοματικοί ψεκασμοί με εντομοκτόνα), με βιοτεχνικά μέσα (παγίδες με ελκυστικά τροφής) και βιολογικά μέσα (ωφέλιμα παρασιτοειδή έντομα). Ως κυριότεροι φυσικοί εχθροί του δάκου αναφέρονται τα παρασιτοειδή Υμενόπτερα Eupelmus urozonus, Dalm., E. martellii Masi, Pnigalio mediterraneus Ferr. & Del., Eurytoma martellii Dom., Cyrtoptyx latypes Rond και Opius concolor Szepl. Εκτός από τα παρασιτοειδή αυτά, ως φυσικοί εχθροί του δάκου αναφέρονται και άλλα είδη όπως το αρπακτικό των ωών Prolasioptera berlesiana Paoli (Cecidomyiidae), διάφορα Dermaptera, Scolopendridae, Lithobiidae, πουλιά, κ.α. ΛΕΠΙΔΟΠΤΕΡΑ Prays oleae (Bern.) Ο σημαντικότερος εχθρός της ελιάς από την Τάξη των Λεπιδοπτέρων είναι το είδος P. oleae, ο Πυρηνοτρήτης της ελιάς, ο οποίος ανήκει στην Οικογένεια Yponomeutidae. Σε πολλές περιοχές της χώρας μας αποτελεί το δεύτερο κατά σειρά σπουδαιότητας εχθρό της ελιάς μετά το δάκο. Η προνύμφη του έχει πρασινοκάστανο ανοικτό χρώμα και μήκος περί τα 8-10 mm και τρέφεται με τα άνθη (στην ανθόβιο γενεά), τους καρπούς (στην καρπόβιο γενεά) και τα φύλλα (στη φυλλόβιο γενεά). Το ακμαίο (πεταλούδα) έχει μήκος περίπου 13 mm. Η αντιμετώπιση του εντόμου βασίζεται στη σωστή παρακολούθηση των πληθυσμών του η οποία γίνεται με δελτοειδείς παγίδες που περιέχουν φερομόνες που ελκύουν τα άρρενα άτομα. Παλαιότερα χρησιμοποιήθηκαν αρκετά οργανοφωσφορικά εντομοκτόνα, αλλά αργότερα χρησιμοποιήθηκαν παρεμποδιστές ανάπτυξης. Σημαντικά αποτελέσματα έδωσε η βιολογική καταπολέμηση του πυρηνοτρήτη με το βάκιλλο Bacillus thuringiensis, γεγονός που έφερε τη μέθοδο αυτή σήμερα ως την πλέον ενδεδειγμένη για την καταπολέμησή του. Μεταξύ των εντόμων, ως οι κυριότεροι φυσικοί εχθροί του πυρηνοτρήτη αναφέρονται τα παρασιτοειδή Υμενόπτερα Chelonus elaphilus Silv., Ageniaspis fuscicollis Dalm. var. praysincola Silv. και Trichogramma spp., τα αρπακτικά Chrysoperla carnea Steph. και γεννά στους καρπούς, συμπληρώνοντας 4-5 επικαλυπτόμενες γενεές. Η ανάπτυξη των πληθυσμών του ευνοείται σε περιοχές με
(Chrysopidae), Anthocoris nemoralis F. (Anthocoridae) και Xanthandrus comptus Harr. (Syrphidae). Άλλα Λεπιδόπτερα που πολλές φορές προξενούν ζημιές στην ελιά είναι τα είδη Zeuzera pyrina L. της οικογένειας Cossidae, κοινώς Ζευζέρα και Palpita unionalis (Hübn.) της οικογένειας (Pyralidae), κοινώς Μαργαρόνια. ΗΜΙΠΤΕΡΑ Saissetia oleae Olivier Το S. oleae ανήκει στην οικογένεια Lecanidae των Ομοπτέρων Ημιπτέρων και είναι το Λεκάνιο της ελιάς. Σε πολλές περιπτώσεις προξενεί σοβαρότατες προσβολές στα ελαιόδενδρα και μπορεί να επέλθει πλήρης καταστροφή της παραγωγής και ξηράνσεις των δένδρων. Το λεκάνιο είναι ένα μυζητικό έντομο που ζημιώνει τα δένδρα άμεσα με τη μύζηση των χυμών και την έκχυση φυτοτοξικών πρωτεολυτικών ενζύμων μέσα στο φυτικό χυμό, αλλά και έμμεσα με την έκκριση μελιτωμάτων, επάνω στα οποία αναπτύσσονται εν συνεχεία μύκητες (καπνιά), που παρεμποδίζουν τη φωτοσύνθεση και τη διαπνοή των φύλλων. Σε σοβαρές προσβολές προξενούνται ξηράνσεις βλαστών και κλάδων. Το λεκάνιο διαχειμάζει στη χώρα μας ως νύμφη 2 ου ή 3ου νυμφικού σταδίου και συμπληρώνει 1 γενεά το έτος. Η ανάπτυξη του εντόμου ευνοείται από την επικράτηση συνθηκών υψηλής σχετικής υγρασίας. Για την αντιμετώπιση του λεκανίου λαμβάνονται καλλιεργητικά μέτρα που αποσκοπούν στον καλό αερισμό και λιάσιμο της κόμης των δένδρων, ώστε να δημιουργούνται δυσμενείς (ξηροθερμικές) συνθήκες για την επιβίωση των νεαρών νυμφών που εύκολα αφυδατώνονται και θανατώνονται. Στα χημικά μέτρα περιλαμβάνονται ψεκασμοί με διάφορα εντομοκτόνα. Σημαντικότατη είναι η συμβολή των φυσικών εχθρών στην αντιμετώπιση του λεκανίου, που στις περισσότερες περιπτώσεις επαρκεί η δράση τους για την αντιμετώπιση της προσβολής. Μεταξύ των φυσικών εχθρών του S. oleae ως κυριότεροι αναφέρονται τα παρασιτοειδή Υμενόπτερα Metaphycus helvolus Compere, M. lounsburyi Howard, M. flavous, barletti Ann., M. swirskii Ann. & Mynh., και Diversinervus elegans Silvestri, καθώς και τα αρπακτικά Scutellista caerulea (Fonscolombe), Moranila californica Howard, Eublema scitula Ramb. Τα πλέον αποτελεσματικά αρπακτικά του λεκανίου είναι τα είδη των Κολεοπτέρων της Οικογένειας Coccinellidae Chilocorus bipustulatus L., Exochomus quadripustulatus L. και Rhyzobius forestieri Mulsant.
Άλλα έντομα της ίδιας Οικογένειας των Ημιπτέρων είναι το κοκκοειδές έντομο Pkilippia follicularis Targioni – Tozzetti, (κοινώς Φιλίππια), τα κοκκοειδή της Οικογένειας Diaspididae Parlatoria oleae Colvée (Παρλατόρια), Aspidiotus nerii Bouché (Ασπιδιωτός), Lepidosaphes ulmi L., και Leucaspis riccae Targioni, καθώς και το κοκκοειδές Pollinia pollini Costa (Πολλίνια) της Οικογένειας Asterolecaniidae και η βαμβακάδα της ελιάς Eyphillura olivina Costa της Οικογένειας Psyllidae. Για την αντιμετώπιση των εντόμων αυτών τόσο τα καλλιεργητικά μέτρα που αφορούν στην κατάλληλη διαμόρφωση της κόμης των δένδρων και στην ενδεδειγμένη λίπανση που συμβάλλει στην ευρωστία τους, σε συνδυασμό με τη λήψη μέτρων για την εφαρμογή μεθόδων βιολογικής καταπολέμησης η οποία βασίζεται σε ένα μεγάλο αριθμό φυσικών εχθρών τους, συνήθως θεωρούνται επαρκή. ΚΟΛΕΟΠΤΕΡΑ Στα Κολεόπτερα που προσβάλλουν την ελιά υπάγονται τα είδη Otiorynchus cribricollis (Gyll.) (Οτιόρρυγχος) και Rhynchites cribipennis (Desbr.) (Ρυγχίτης) της Οικογένειας Curculionidae, καθώς και τα Hylesinus oleiperda F. (Φλοιοφάγος) και Phloeotribus scarabaeoides Bern., (Φλοιοτρίβης) της Οικογένειας Scolytidae. ΘΥΣΑΝΟΠΤΕΡΑ Από την Τάξη των Θυσανοπτέρων συχνά παρατηρούνται προσβολές από τον θρίπα της ελιάς Liothrips (=Phloeothrips) oleae Costa της Οικογένειας Phloeothripidae. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ARGYRIOU, L.C. DEBACH, P., 1968. The establishment of Metaphycus helvolus
AND
Compere on Saissetia oleae Olivier (Hom. Coccidae) in olive groves in Greece. Entomophaga, 13: 223-228 ΑΡΓΥΡΊΟΥ, Λ.Χ.
ΚΑΙ
ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΣ, Π., 1976. Εγκατάστασις και εξάπλωσις του
Metaphycus helvolus Compere παρασίτου του Saissetia oleae Olivier, εις Κέρκυραν. Χρον. Μπενακείου Φυτοπαθολ. Ινστ. (Ν.Σ.) 11: 215-224 ASKEW, R.R., 1971. Parasitic insects. Heinemann Educational Books, London, 316 p. ΓΙΑΜΒΡΙΆΣ, Χ., 1998. Γεωργική Εντομολογία: Εντομολογικοί Εχθροί Εληάς. Εκδόσεις Σταμούλη, Αθήνα, 126 σελ.
CLAUSEN, C.P., 1940. Entomophagus insects. First edition, McGraw-Hill Book Company, New York and London, 688 p. DEBACH, P.
AND
HAGEN, K.S., 1964. Biological Control of insect pests and Weeds.
Chapman and Hall Ltd., London 844 p. DELUCCHI, V.L., 1976. Studies in Biological Control: International Biological Programme 9, Cambridge University Press, Cambridge, London, New York, Melburne, 304 p. KATSOYANNOS, P., 1992. Olive pests and their control in the Near East. Food and Agriculture Organization on the United Nations, Rome, 178 p. KATSOYANNOS, P., KONTODIMAS, D.C., STATHAS, G.J.
AND
TSARTSALIS C.T., 1997. The
establishment of Harmonia axyridis (Coleoptera: Coccinellidae) on citrus and some data on its phenology in Greece. Phytoparasitica 25(3), 183-191 pp. ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΣ, Π., ΚΟΝΤΟΔΗΜΑΣ, Δ.Χ. Cales noacki Howard
ΚΑΙ
ΣΤΑΘΑΣ, Γ.Ι., 1998. Η μαζική εξαπόλυση του Aphelinidae) προς άμεση
(Hymenoptera:
αντιμετώπιση βαρειάς προσβολής του Aleurothrixus floccosus (Maskell) (Homoptera:Aleyrodidae) σε εσπεριδοειδή στην Ελλάδα./The innudative release of Cales noacki Howard (Hymenoptera: Aphelinidae), for curative treatment of Aleurothrixus floccosus (Maskell) (Homoptera:Aleyrodidae) on heavily infested citrus in Greece. Χρονικά Μπνακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου / Annals de l’ Institut Phytopathologique Benaki, (Ν.S.), 18, 121134. KOZSTARAB, M.; KOZÁR, F., 1988: Scale insects of central Europe. Akademiai Kiadό, Budapest, 456 pp. METCALF, C.L. FLINT, W.P. AND METCALF, R.L., 1962. Destructive and useful insects. 4th edition. McGraw-Hill Book Company Ltd, New York-San FranciscoTorronto-London, 1087 p.
