Βασικές Σχολές της

Οικογενειακής
Θεραπείας

Πλιόγκου Βασιλική
Δρ. Επιστημών Αγωγής ΑΠΘ
Ακαδημαϊκά υπεύθυνη τομέα Προσχολικής Εκπαίδευσης και Ειδικής Αγωγής
Μητροπολιτικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης
Πρόεδρος της ΟΜΕΡ (Παγκόσμια Οργάνωση Προσχολικής Αγωγής) Θεσσαλονίκης
Θεωρίες επικοινωνίας:
Βασικές έννοιες

• One cannot not

communicate.
Θεωρίες επικοινωνίας:
Βασικές έννοιες

• Δεν μπορεί κανείς να

επικοινωνήσει (One cannot
not communicate).
• Η συμπεριφορά και η
επικοινωνία πρέπει να
παρατηρηθεί μέσα στο
πλαίσιο.
Θεωρίες επικοινωνίας:
Βασικές έννοιες

• One cannot not

communicate.
• Η συμπεριφορά και η
επικοινωνία πρέπει να
παρατηρηθεί μέσα στο
πλαίσιο.
• Κάθε σύστημα
χαρακτηρίζεται από κανόνες
που διατηρούν το σύστημα.
Θεωρίες επικοινωνίας:
Βασικές έννοιες

• One cannot not

communicate.
• Η συμπεριφορά και η
επικοινωνία πρέπει να
παρατηρηθεί μέσα στο
πλαίσιο.
• Κάθε σύστημα
χαρακτηρίζεται από κανόνες
που διατηρούν το σύστημα.
• Οι σχέσεις είναι
συμμετρικές ή
συμπληρωματικές.
 Θεωρίες επικοινωνίας:
Θεραπευτικές τεχνικές

• Σαφής προσδιορισμός του

προβλήματος.
 Θεωρίες επικοινωνίας:
Θεραπευτικές τεχνικές

• Σαφής προσδιορισμός του

προβλήματος.
• Διερευνά όλες τις
προηγούμενες λύσεις.
 Θεωρίες επικοινωνίας:
Θεραπευτικές τεχνικές

• Σαφής προσδιορισμός του

προβλήματος.
• Διερευνά όλες τις
προηγούμενες λύσεις.
• Προσδιορίζει ποια αλλαγή
πρέπει να γίνει.
 Θεωρίες επικοινωνίας:
Θεραπευτικές τεχνικές

• Σαφής προσδιορισμός του

προβλήματος.
• Διερευνά όλες τις
προηγούμενες λύσεις.
• Προσδιορίζει ποια αλλαγή
πρέπει να γίνει.
• Εφαρμόζει μία στρατηγική
για να γίνει η αλλαγή..
 Συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις

Ενδιαφέρεται για το πώς, πότε, πού, τι και όχι για το γιατί.

Ανταμοιβή / τιμωρία.
 Συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις

Ενδιαφέρεται για το πώς, πότε, πού, τι και όχι για το γιατί.

Ανταμοιβή /τιμωρία.

Καθοδηγείται από «τη βασική πεποίθηση ότι η συμπεριφορά

καθορίζεται περισσότερο από τις συνέπειές της παρά από
αυτό που προηγείται».
 Συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις

Ενδιαφέρεται για το πώς, πότε, πού, τι και όχι για το γιατί.

Ανταμοιβή / τιμωρία.

Καθοδηγείται από «τη βασική πεποίθηση ότι η συμπεριφορά

καθορίζεται περισσότερο από τις συνέπειές της παρά από
αυτό που προηγείται».

Εστιάζεται στην αύξηση της συχνότητας των θετικών

συμπεριφορών από το ζευγάρι / οικογένεια.
 Ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις :
Βασικές έννοιες

• Η επίλυση των
προβλημάτων στις σχέσεις
απαιτεί την ενδοψυχική
εξερεύνηση.
• Εστίαση στην οικογένεια
καταγωγής (family-of-
origin).
Ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις :
Θεραπευτικές τεχνικές
• Τα άτομα και όχι οι οικογένειες
είναι οι βασικοί πελάτες.
• Κάθε σχέση, συχνά με τους
γονείς, πρέπει να «δουλευτεί»
προκειμένου να βελτιωθούν οι
σχέσεις στο παρόν
 Η θεωρία του Bowen ή η Διαγενεακή
οικογενειακή θεωρία:
Βασικές έννοιες
• Γέφυρα μεταξύ ψυχοδυναμικών και συστημικών
προσεγγίσεων.
 Η θεωρία του Bowen ή η Διαγενεακή
οικογενειακή θεωρία:
Βασικές έννοιες
• Γέφυρα μεταξύ ψυχοδυναμικών και συστημικών
προσεγγίσεων.
• Για τον Murray Bowen, η οικογένεια είναι ένα συναισθη-
ματικό σύστημα που αποτελείται από πολλές γενεές,
ζωντανές ή πεθαμένες.
 Η θεωρία του Bowen ή η Διαγενεακή
οικογενειακή θεωρία:
Βασικές έννοιες
• Γέφυρα μεταξύ ψυχοδυναμικών και συστημικών
προσεγγίσεων.
• Για τον Murray Bowen, η οικογένεια είναι ένα συναισθη-
ματικό σύστημα που αποτελείται από πολλές γενεές,
ζωντανές ή πεθαμένες.
• Ο σκοπός της θεραπείας είναι η διαφοροποίηση του εαυτού
από την πατρική οικογένεια.
 Ψυχολογικός αποχωρισμός από τους άλλους (νοητικός
και συναισθηματικός αποχωρισμός του εαυτού από τους
άλλους).
 Όσο μεγαλύτερη η διαφοροποίηση, τόσο καλύτερη η
ικανότητα του ατόμου να απέχει από δυσλειτουργικά
μοντέλα με άλλα μέλη της οικογένειας.
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Βασικές έννοιες
8 αλληλένδετες 1) Διαφοροποίηση εαυτού
έννοιες ή δυνάμεις (Differentiation of Self)
ορίζουν την
οικογενειακή
λειτουργία:
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Βασικές έννοιες
8 αλληλένδετες 1) Διαφοροποίηση εαυτού
έννοιες ή δυνάμεις (Differentiation of Self)
ορίζουν την
οικογενειακή 2) Τρίγωνα (Triangles)
λειτουργία:
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Βασικές έννοιες
8 αλληλένδετες 3) Πυρηνικό Οικογενειακό Συναισθηματικό
έννοιες ή δυνάμεις Σύστημα / διαδικασία (Nuclear Family
ορίζουν την Emotional System / process)
οικογενειακή • Οι αδιαφοροποίητοι άνθρωποι έχουν
λειτουργία: δυσκολία διαχείρισης του άγχους και
του στρες
• Έλλειψη διαφοροποίησης Χ Άγχος =
Συγχώνευση μεταξύ των συζύγων.
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Βασικές έννοιες
8 αλληλένδετες 3) Πυρηνικό Οικογενειακό Συναισθηματικό
έννοιες ή δυνάμεις Σύστημα / διαδικασία (Nuclear Family
ορίζουν την Emotional System / process)
οικογενειακή • Η συναισθηματική συγχώνευση είναι
λειτουργία: ασταθής. Τείνει να παράγει 4 μοντέλα
σχέσεων που καλλιεργούν την ανάπτυξη
προβλημάτων:
 Φανερή συζυγική σύγκρουση
 Αντιδραστική συναισθηματική
απόσταση
 Σωματικά ή συναισθηματικά
συμπτώματα (συνήθως ο πιο
βολικός σύζυγος)
 Προβολή των προβλημάτων στα
παιδιά
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Θεραπευτικές τεχνικές
ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ:
• μείωση άγχους και αύξηση
της διαφοροποίησης του
εαυτού.
• Εστιάζεται στην οικογένεια και
στα μοντέλα σχέσεων
(διαδικασία & δομή) παρά σε
συγκεκριμένα θέματα.
• Αναζητά σημάδια συναισθη-
ματικής αποκοπής (emotional
cut-off) και τρίγωνα.
 Η συστημική οικογενειακή θεωρία του
Bowen: Θεραπευτικές τεχνικές
ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΣ:
• μείωση άγχους και αύξηση • Coaching: Παίρνει το ρόλο του
της διαφοροποίησης του “coach” (ρωτάει ερωτήσεις
εαυτού. και κάνει υποδείξεις που
• Εστιάζεται στην οικογένεια και συζητούν μεταξύ τους τα μέλη
στα μοντέλα σχέσεων της οικογένειας).
(διαδικασία & δομή) παρά σε • Μπορεί να ζητήσει από τα
συγκεκριμένα θέματα. μέλη της οικογένειας να
• Αναζητά σημάδια συναισθη- μιλούν στο θεραπευτή για να
ματικής αποκοπής (emotional μειωθεί η μεταξύ τους
cut-off) και τρίγωνα. ένταση.
Εμπειρική (Experiential) Οικογενειακή
θεραπεία: Βασικές έννοιες

• Ρίζες στην υπαρξιστική/

ανθρωπιστική προσέγγιση
της ατομικής ψυχολογίας.
Εμπειρική (Experiential) Οικογενειακή
θεραπεία: Βασικές έννοιες

• Ρίζες στην υπαρξιστική/

ανθρωπιστική προσέγγιση
της ατομικής ψυχολογίας.
• Η δυσλειτουργία θεωρείται
το αποτέλεσμα ενορμήσεων
και συναισθημάτων που τα
έχουν αρνηθεί.
 Η Υπαρξιστική Σχολή

• Carl Whitaker (1912-1995)

 Να είσαι ο εαυτός σου
 Διαίσθηση

• Virginia Satir (1916-1988)

 Επικοινωνία
 Ατομική έκφραση του
εαυτού
 Η Υπαρξιστική Σχολή
Βασικές έννοιες Θεωρία - Φιλοσοφία

• Έμφαση στην ελευθερία • Υπαρξισμός- ελευθερία

• Συναισθηματικές επιλογών
εμπειρίες • Ανθρωπισμός
• Εδώ-και-τώρα  Οι άνθρωποι είναι καλοί
• Ειλικρινές συναίσθημα  Ειλικρινή συναισθήματα
• Το άτομο πριν την  Οι άνθρωποι είναι
οικογένεια επινοητικοί, ενεργητικοί,
δημιουργικοί
Εμπειρική Οικογενειακή θεραπεία:
Θεραπευτικές τεχνικές

• Ο βασικός θεραπευτικός
στόχος είναι η ανάπτυξη
όλων των μελών της
οικογένειας.
• Ο θεραπευτής σκηνοθετεί
οικογενειακά «πειράματα»
στις συνεδρίες για να
διευκολύνει την υιοθέτηση
νέων ρόλων &
συμπεριφορών
 Η δυσλειτουργία στην οικογένεια

• Παρατηρήσεις της Satir

 Συναισθηματική απονέκρωση
 Ψυχρό συναίσθημα Δεν διασκεδάζουν στην
οικογένεια
 Έλλειψη ζεστασιάς
 Αποφυγή μέσω του σχολείου/εργασίας
 Η δυσλειτουργία στην οικογένεια

• Παρατηρήσεις της Satir

 Συναισθηματική απονέκρωση
 Ψυχρό συναίσθημα Δεν διασκεδάζουν στην
οικογένεια
 Έλλειψη ζεστασιάς
 Αποφυγή μέσω του σχολείου/εργασίας
• Καταστροφική επικοινωνία:
 Κατηγορώ
 Καταπραϋντικότητα
 Άσχετα θέματα
 Υπερβολική κυνικότητα
Η προσέγγιση της Satir

• Αυθόρμητη
• Δεν επέτρεπε τα
παράπονα
• Θετική σημασιοδότηση
(positive connotation)
• Δίδασκε ζεστασιά
• Γεμάτη αγάπη, αλλά και
ισχυρή
• Χρησιμοποιούσε το
άγγιγμα ως επικοινωνία
• Ήταν παρούσα και
υποστηρικτική
Χαρακτηριστικά του θεραπευτή

• Επινοητικός και αυθόρμητος

• Αποδεσμευμένη επίγνωση
• Υποστηρίζει την
εξατομίκευση
• Νοιάζεται και δέχεται
• Αυξάνει τα επίπεδα
εμπειρίας & συναισθήματος
• Δεν κάνει διαγνώσεις
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
• Επέκταση της εμπειρίας
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
• Επέκταση της εμπειρίας
• Απελευθέρωση συναισθήματος
και ενορμήσεων
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
• Επέκταση της εμπειρίας
• Απελευθέρωση συναισθήματος
και ενορμήσεων
• Μικρή επικέντρωση στο
παρουσιαζόμενο πρόβλημα
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
• Επέκταση της εμπειρίας
• Απελευθέρωση συναισθήματος
και ενορμήσεων
• Μικρή επικέντρωση στο
παρουσιαζόμενο πρόβλημα
• Προαγωγή της
αλληλεπίδρασης
Στόχοι της θεραπείας

• Προσωπική ακεραιότητα
• Επέκταση της εμπειρίας
• Απελευθέρωση συναισθήματος
και ενορμήσεων
• Μικρή επικέντρωση στο
παρουσιαζόμενο πρόβλημα
• Προαγωγή της
αλληλεπίδρασης
• Προαγωγή της ανοιχτής
επικοινωνίας: επιτρέπεται στα
μέλη με ειλικρίνεια να
εκφράσουν την αντίληψή τους
Στόχοι της θεραπείας

• Αύξηση της αυτό-εκτίμησης

Στόχοι της θεραπείας

• Αύξηση της αυτό-εκτίμησης

• Ενθάρρυνση της ανάπτυξης: οι
διαφορές αναγνωρίζονται και
θεωρούνται ευκαιρίες για
ανάπτυξη
Στόχοι της θεραπείας

• Αύξηση της αυτό-εκτίμησης

• Ενθάρρυνση της ανάπτυξης: οι
διαφορές αναγνωρίζονται και
θεωρούνται ευκαιρίες για
ανάπτυξη
• Μετατροπή των εξωτερικών
κανόνων σε χρήσιμους και
λειτουργικούς: οι οικογένειες
έχουν πολλούς spoken &
unspoken (λεκτικούς και μη)
κανόνες
 Βασικές τεχνικές
Εξετάζει τη δύναμη και την εγγύτητα στην
Family Sculpting οικογένεια ζητώντας από τα μέλη να
τοποθετήσουν τον εαυτό τους σε στάσεις
συμβολικές για τα δυναμικά της οικογένειας.
Η Satir τοποθετούσε η ίδια τους ανθρώπους
σε θέσεις για να ενεργοποιήσει την εμπειρία
του δεξιού ημισφαιρίου. Κάθε μέλος
«σμιλεύει» τον τρόπο που βλέπει την
οικογένεια τη δεδομένη στιγμή. Ακολουθεί ο
τρόπος που θα θέλανε να είναι. Οι ‘physical
movements’ ανάμεσα στα δύο σενάρια
δείχνει τις αλλαγές που χρειάζονται να
γίνουν προκειμένου να δημιουργήσουν την
ιδανική οικογένεια. (Family Choreography:
ένα κινούμενο γλυπτό)
 Βασικές τεχνικές
Ζητείται από ένα μέλος για δημιουργήσει
Family puppet μία ιστορία χρησιμοποιώντας κούκλες /
interviews μαριονέτες. Χρήσιμο στον προσδιορισμό
συγκρούσεων και συμμαχιών.
 Βασικές τεχνικές
Ζητείται από ένα μέλος για δημιουργήσει
Family puppet μία ιστορία χρησιμοποιώντας κούκλες /
interviews μαριονέτες. Χρήσιμο στον προσδιορισμό
συγκρούσεων και συμμαχιών.

Η χρήση της τέχνης και της δημιουργικότητας

Family puppet μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη
interviews αυτογνωσία. Βοηθητική στην αναγνώριση
συναισθηματικών θεμάτων και στη
θεραπευτική διαδικασία. Βοηθάει στη
βελτίωση της ψυχικής υγείας των πελατών.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί με παιδιά και
ενήλικες για τη θεραπεία ενός μεγάλου
εύρους συναισθηματικών προβλημάτων.
 Βασικές τεχνικές
«Draw a picture of your family, make sure
Conjoint family everyone is in the picture and everyone is
drawings doing something”. Ακολουθεί συζήτηση με
την οικογένεια και το θεραπευτή για το τι
ζωγράφισαν και γιατί, τι μπορεί να δείχνει
για τον τρόπο που τα μέλη αντιλαμβάνονται
την οικογένεια και πιθανά εναλλακτικά
μοντέλα που η οικογένεια θα επιθυμούσε να
εξερευνήσει.
 Βασικές τεχνικές
«Draw a picture of your family, make sure
Conjoint family everyone is in the picture, and everyone is
drawings doing something”. Ακολουθεί συζήτηση με
την οικογένεια και το θεραπευτή για το τι
ζωγράφισαν και γιατί, τι μπορεί να δείχνει
για τον τρόπο που τα μέλη αντιλαμβάνονται
την οικογένεια και πιθανά εναλλακτικά
μοντέλα που η οικογένεια θα επιθυμούσε να
εξερευνήσει.
Μία τεχνική story-telling που απαιτεί από τα
Animal attribution μέλη να αποδώσουν ένα αντίστοιχο
χαρακτηριστικό ζώου σε κάθε μέλος και μετά
να διηγηθούν μία ιστορία όπου το ζώο αυτό
πρωταγωνιστεί.
 Βασικές τεχνικές
Για παιδιά ηλικίας 3 - 11, αν και μπορεί να
Play therapy χρησιμοποιηθεί και σε ενήλικες.
Χρησιμοποιούνται μαριονέτες, κουκλόσπιτα,
κούκλες, άμμος, δακτυλομπογιές κ.ά.
προκειμένου τα παιδιά να εκφράσουν τις
σκέψεις και τα συναισθήματά τους.
 Βασικές τεχνικές
Για παιδιά ηλικίας 3 - 11, αν και μπορεί να
Play therapy χρησιμοποιηθεί και σε ενήλικες.
Χρησιμοποιούνται μαριονέτες, κουκλόσπιτα,
κούκλες, άμμος, δακτυλομπογιές κ.ά.
προκειμένου τα παιδιά να εκφράσουν τις
σκέψεις και τα συναισθήματά τους.

Γεγονότα του παρελθόντος ή ελπίδες για το

Role playing μέλλον ή μελλοντικά γεγονότα που
τρομάζουν μπορούν να βιωθούν πιο άμεσα
μέσω του role-playing στο “εδώ-και-τώρα”
της θεραπείας.
 Βασικές τεχνικές
Για παιδιά ηλικίας 3 - 11, αν και μπορεί να
Play therapy χρησιμοποιηθεί και σε ενήλικες.
Χρησιμοποιούνται μαριονέτες, κουκλόσπιτα,
κούκλες, άμμος, δακτυλομπογιές κ.ά.
προκειμένου τα παιδιά να εκφράσουν τις
σκέψεις και τα συναισθήματά τους.

Γεγονότα του παρελθόντος ή ελπίδες για το

Role playing μέλλον ή μελλοντικά γεγονότα που
τρομάζουν μπορούν να βιωθούν πιο άμεσα
μέσω του role-playing στο “εδώ-και-τώρα”
της θεραπείας.

Role playing Gestalt Techniques

 sites

• Carl Whitaker
[Link]

• Don Jackson
[Link]

• Virginia Satir
[Link]
 Βιβλιογραφικές αναφορές
• Κουνενού, Κ. (2010). Συμβουλευτική και
Θεραπεία Οικογένειας. Μοντέλα
παρέμβασης, νέοι τύποι οικογένειας,
οικογένεια και εργασία. Αθήνα: Παπαζήση.
• Schlippe, A. Schweitzer, J. (2008). Εγχειρίδιο
της Συστημικής Θεραπείας και
Συμβουλευτικής (επιμ. Ε. Μοτάκη και Β.
Ιωαννίδου). Θεσσαλονίκη: University Studio
Press.