Διπολική Διαταραχή Και Οικογένεια
Διπολική Διαταραχή Και Οικογένεια
ZZZPHGQHWJUDUFKLYHV
$5&+,9(62)+(//(1,&0(',&,1( ,661
ÑÜÑáÙÞßÖáÖ
ÁÑ×ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2017, 34(1):32-41
5(9,(: ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2017, 34(1):32-41
...............................................
Μ. Οικονόμου,1,2
Διπολική διαταραχή και οικογένεια Μ. Χαρίτση2,3
Η συμβολή της ψυχοεκπαίδευσης 1
Α΄ Ψυχιατρική Κλινική, Νοσοκομείο
«Αιγινήτειο», Ιατρική Σχολή, Εθνικό
και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο
Η διπολική διαταραχή (ΔΔ), μια χρόνια, υποτροπιάζουσα ασθένεια με συχνά Αθηνών, Αθήνα
2
σοβαρή συμπτωματολογία που μπορεί να αποτελέσει αιτία λειτουργικής Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο
ανικανότητας για τους πάσχοντες, θέτει σημαντικές προκλήσεις στη διαχεί- Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ), Αθήνα
3
ρισή της. Ο χαρακτήρας των συμπτωμάτων της, που περιλαμβάνουν ακραίες Κέντρο Ημέρας Συλλόγου Οικογενειών
εναλλαγές της διάθεσης, συνιστά σοβαρό στρεσογόνο παράγοντα για τους για την Ψυχική Υγεία (ΣΟΨΥ), Αθήνα
συγγενείς/φροντιστές. Οι απαιτήσεις της φροντίδας έχουν σημαντικό αντί-
κτυπο στη λειτουργικότητα της οικογένειας και μπορεί να αποτελέσουν αιτία Patients with bipolar disorder
οικογενειακής αποδιοργάνωσης. Είναι επίσης τεκμηριωμένο ότι η λειτουργία
and their families: The contribution
του οικογενειακού συστήματος μπορεί να επηρεάσει θετικά ή αρνητικά την
πορεία της σοβαρής και χρόνιας ψυχικής διαταραχής. Σχετικές μελέτες έχουν of psychoeducation
οδηγήσει στην ανάπτυξη ειδικών ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων, αρχικά απευ- to the management of bipolar
θυνόμενων σε οικογένειες ασθενών με σχιζοφρένεια. Σήμερα, οι ψυχοκοινω- disorder
νικές παρεμβάσεις στην οικογένεια, με προεξάρχουσα την ψυχοεκπαιδευτική
προσέγγιση, εφαρμόζονται με ιδιαίτερα ικανοποιητικά αποτελέσματα στη ΔΔ Abstract at the end of the article
και, συμπληρωματικά στη φαρμακοθεραπεία, αποτελούν πολύτιμο σύμμαχο
για την αποτελεσματική, δια βίου διαχείριση της νόσου. Το ψυχοεκπαιδευτικό
Λέξεις ευρετηρίου
μοντέλο, συνδυάζοντας την παροχή ενημέρωσης για την ασθένεια και τη
θεραπεία της με την εκπαίδευση σε τεχνικές επικοινωνίας και διαχείρισης των Διπολική διαταραχή
προβλημάτων, υποστηρίζει την οικογένεια συνολικά ώστε να κατανοήσει και Επιβάρυνση
Οικογένεια
να αποδεχθεί την ασθένεια, να συμβάλλει στην καλή φαρμακευτική συμμόρ- Ψυχοεκπαίδευση
φωση του ασθενούς και να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις απαιτήσεις της Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις
φροντίδας. Η βελτίωση του ενδοοικογενειακού κλίματος, η επιτυχής διαχείριση
των προβλημάτων που απορρέουν από τη νόσο και η μείωση του αισθήματος
επιβάρυνσης των φροντιστών αποδεικνύονται αποφασιστικοί συντελεστές
της συνολικής θεραπευτικής έκβασης του ασθενούς. Η διεθνής βιβλιογραφία
τεκμηριώνει την αποτελεσματικότητα των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων
σε ασθενείς με ΔΔ, ως προς τη μείωση των υποτροπών και την επιμήκυνση
των διαστημάτων νορμοθυμίας, καθώς και τη μείωση του αριθμού και της Υποβλήθηκε 25.4.2016
διάρκειας των νοσηλειών. Εγκρίθηκε 9.5.2016
αγγλόφωνες εργασίες που δημοσιεύτηκαν έως τον Φεβρου- αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά με τη φαρμακοθεραπεία,
άριο του 2016, οι οποίες συλλέχθηκαν μέσω διαδικτυακής αυτό δεν διασφαλίζει τη σταθεροποίηση του ασθενούς
αναζήτησης στις ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων της μακροπρόθεσμα: η ΔΔ είναι μια υποτροπιάζουσα νόσος
διεθνούς ερευνητικής βιβλιογραφίας σε θέματα Ιατρι- και με την πάροδο του χρόνου η υποτροπή έρχεται σχεδόν
κής και επιστημών υγείας. Ως λέξεις ευρετηρίου τέθηκαν αναπόφευκτα. Χαρακτηριστικά, οι εξάρσεις της νόσου
οι όροι “bipolar disorder”, “psychosocial interventions”, καταλαμβάνουν περίπου το 20% της ζωής των ασθενών
“psychoeducation”, “treatment compliance”, “relapse με διπολική διαταραχή.8
prevention”, “functioning” και “quality of life”.
Ωστόσο, ακόμη και κατά τις περιόδους νορμοθυμίας
Παρ’ ότι σε ορισμένες από τις συλλεχθείσες εργασίες, συχνά παραμένει κάποια υπολειμματική συμπτωματολογία.
ιδιαίτερα στις πιο πρώιμες, εντοπίζονται μεθοδολογικές Σχετικές ερευνητικές καταγραφές έχουν αποτυπώσει ότι
αδυναμίες, κρίθηκε σκόπιμο να μην αποκλειστούν από μόνο ένα 25–33% των ασθενών με ΔΔ είχαν καλή πορεία της
την παρούσα ανασκόπηση, καθώς παρέχουν σημαντικά ασθένειας, με ήπια συμπτώματα που διαρκούσαν για μικρό
στοιχεία για το πώς διαμορφώθηκαν μέσα στον χρόνο τα μόνο διάστημα.9,10 Για την πλειοψηφία των περιπτώσεων
θεωρητικά μοντέλα στα οποία βασίζονται οι σύγχρονες (41–48%) η πορεία της ασθένειας ήταν κυμαινόμενη, με
ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις που εφαρμόζονται στη ΔΔ. Οι ενεργή συμπτωματολογία κατά περιόδους, ενώ ένα επίσης
σκοποί, άλλωστε, της παρούσας εργασίας δεν προσανατολί- αξιοσημείωτο ποσοστό των ασθενών (26–28%) ανέφεραν
ζονται στη σύγκριση ή στη μετα-ανάλυση των ερευνητικών κακή πορεία της νόσου, με ενεργή συμπτωματολογία κατά
ευρημάτων –γεγονός που θα ήταν ιδιαίτερα περιοριστικό το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Διαχρονική μελέτη σε
εξ αιτίας του μικρού αριθμού μελετών μεθοδολογικά ομοι- ασθενείς με ΔΔ, η οποία είχε μέση περίοδο παρακολούθη-
ογενών μεταξύ τους– αλλά περισσότερο στην ανάδειξη της σης (follow-up) τα 13 έτη, κατέγραψε την παρουσία συμπτω-
σημασίας των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων για τη δια μάτων κατά το 47% του εν λόγω χρονικού διαστήματος,
βίου θεραπευτική διαχείριση της ΔΔ. ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι το 10% των ασθενών ανέφεραν
ότι είχαν συμπτώματα για όλο το χρονικό διάστημα της
μελέτης.11 Σε παρεμφερή μελέτη βρέθηκε ότι το ένα τρίτο
2. ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ των ασθενών είχαν ενεργή συμπτωματολογία για 10 έτη
ή και περισσότερο.8
Η ΔΔ είναι μια από τις σοβαρότερες ψυχικές νόσους
και ως εκ τούτου συνιστά σημαντική αιτία επιβάρυνσης
όχι μόνο για τους ασθενείς, αλλά και για τις οικογένειές 3. ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ:
τους και την κοινωνία ευρύτερα. Πρόκειται για μια χρόνια, ΟΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ
υποτροπιάζουσα ασθένεια που χαρακτηρίζεται από την
Η διάρκεια στον χρόνο αλλά και η βαρύτητα των συ-
εναλλαγή περιόδων υπερθυμίας και κατάθλιψης, με συχνά
μπτωμάτων της ΔΔ συχνά έχουν ως αποτέλεσμα τη σοβαρή
σοβαρή συμπτωματολογία, η οποία μπορεί να οδηγήσει
αποδιοργάνωση της λειτουργικότητας του ασθενούς και
μάλιστα σε λειτουργική ανικανότητα: βάσει της κατάταξης
την αδυναμία του να ανταποκριθεί στους κοινωνικούς και
του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας η ΔΔ κατέχει την έκτη
στους οικογενειακούς ρόλους του. Οι επιπτώσεις αυτές της
θέση παγκόσμια ως αιτία αναπηρίας για την ηλικιακή ομάδα
ασθένειας, καθώς και η χρονιότητά της, καθιστούν σαφή
των 15–44 ετών.1 Μια ακόμη διάσταση της ασθένειας που
τη σημασία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος που θα
δεν μπορεί να αγνοηθεί είναι η σχέση της με την αυτοκτο- αναλάβει τον ρόλο του φροντιστή, αλλά και την επιβάρυν-
νία, η οποία αποτελεί και αιτία θανάτου για το 19% των ση την οποία ενέχει ο συγκεκριμένος ρόλος για το άμεσο
διπολικών ασθενών.2 περιβάλλον του ασθενούς.
Η επικράτηση της ΔΔ στην πλέον χαρακτηριστική μορφή Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της ΔΔ διαφοροποιεί αυτή από
της, αυτή της ΔΔ τύπου Ι, ανέρχεται περίπου στο 1% του άλλες σοβαρές ψυχικές ασθένειες, όπου η κλινική εικόνα
πληθυσμού.3–5 Εκτιμάται, ωστόσο, ότι, αν συνυπολογιστεί του ασθενούς ακολουθεί μια χρόνια, συνεχώς επιδεινού-
το σύνολο των διαταραχών του διπολικού φάσματος, η μενη πορεία. Στη ΔΔ, η πορεία των συμπτωμάτων μπορεί
επικράτησή τους ανέρχεται στο 5%.6 Η πλειοψηφία των να σημειώσει εντυπωσιακές αλλαγές από μήνα σε μήνα:
ασθενών με ΔΔ χρήζει θεραπευτικών παρεμβάσεων σε οι ασθενείς μπορεί να μεταβούν από την κατάθλιψη στη
συνεχή βάση, είτε λαμβάνοντας υπηρεσίες ψυχικής υγείας μανία μέσα σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα. Ενδέχεται
στην κοινότητα, είτε ενδονοσοκομειακά κατά τις περιόδους επίσης, παράλληλα με τη μεταβολή της κλινικής εικόνας
έξαρσης των συμπτωμάτων.7 Αν και στην πλειοψηφία τους, να εκδηλώσουν εχθρική ή επιθετική συμπεριφορά
των περιπτώσεων η οξεία φάση της ασθένειας μπορεί να και να πάψουν να είναι συνεργάσιμοι. Ευνόητο είναι ότι
34 Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ και Μ. ΧΑΡΙΤΣΗ
και οι απαιτήσεις που θέτει η ασθένεια για την οικογένεια αποτυπώνονται επίσης στην ευεξία, στη λειτουργικότητα
ποικίλλουν ανάλογα με τη φάση της νόσου και το είδος και στην ποιότητα ζωής της οικογένειας.16
της συμπτωματολογίας που παρουσιάζεται, αλλά επίσης
Η ΔΔ μπορεί να έχει αντίκτυπο σε πολλαπλά πεδία της
και ανάλογα με τον ρόλο του ασθενούς στο οικογενειακό
οικογενειακής ζωής, διαταράσσοντας την επικοινωνία μέσα
σύστημα (π.χ. αν ο ασθενής είναι παιδί ή σύζυγος), καθώς
στην οικογένεια και αποσταθεροποιώντας τους ρόλους των
και από το εάν πρόκειται για ένα πρώτο επεισόδιο ή αν η
μελών της.15 Η έλλειψη εναισθησίας, η υπερδραστηριότητα
ασθένεια έχει εισέλθει σε μια σειρά περιοδικά επαναλαμ-
και η ευερεθιστότητα κατά τα μανιακά επεισόδια ή, από την
βανόμενων υποτροπών.
άλλη πλευρά, η απόσυρση και η απάθεια κατά τις καταθλι-
Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί επίσης ότι πολλοί φρο- πτικές φάσεις, δημιουργούν προβλήματα στην επικοινωνία
ντιστές έχουν ανεπαρκή ενημέρωση για τη νόσο και κα- με τον ασθενή. Η οικογενειακή λειτουργία διαταράσσεται
τακλύζονται από πλήθος αναπάντητων ερωτημάτων για επίσης όταν, για παράδειγμα, ένα άλλο μέλος της οικογένειας
το πώς θα πρέπει να χειριστούν τον πάσχοντα συγγενή πρέπει να αναλάβει ευθύνες του ασθενούς επιπρόσθετα
τους. Κοινοί προβληματισμοί τους είναι το εάν θα πρέπει στην εκπλήρωση των δικών των καθηκόντων, ή, άλλοτε,
να αποδεχθούν τυχόν διαταρακτικές συμπεριφορές του όταν ο ασθενής αρνείται να παραιτηθεί από ρόλους στους
ασθενούς ή θα πρέπει να αντιταχθούν σε αυτές, πώς να οποίους δεν είναι ικανός να ανταποκριθεί. Επί πλέον, η
διαχωρίσουν τις σκόπιμες συμπεριφορές του από εκείνες επιβάρυνση την οποία έχουν να αντιμετωπίσουν τα μέλη
που απορρέουν από την ασθένεια, πώς να χειριστούν τη της οικογένειας, εκτός από τα διαπροσωπικά προβλήματα,
μη συμμόρφωσή του, να αναγνωρίσουν τα πρόδρομα τα προβλήματα στη συζυγική σχέση και στη γονεϊκή φρο-
συμπτώματα, ή να φέρουν τον ασθενή σε κάποια υπηρεσία ντίδα που προαναφέρθηκαν, ενδεχομένως περιλαμβάνει
υγείας όταν εκείνος δεν συνεργάζεται. επίσης την οικονομική δυσχέρεια, τις κοινωνικές πιέσεις
του στιγματισμού, αλλά και προβλήματα με τον νόμο.17–21
Μελέτη αναφορικά με τις εμπειρίες των φροντιστών
ασθενών με ΔΔ υπογραμμίζει, επιπρόσθετα στις δυσκολίες Συνολικά, η υψηλή οικογενειακή επιβάρυνση –ο βαθμός
που αναφέρουν οι συγγενείς σε μικρότερο ή μεγαλύτερο της οποίας έχει βρεθεί να συνδέεται με τη διάρκεια της
βαθμό και για άλλες ψυχικές διαταραχές, την έντονη ανα- ασθένειας (χρονιότητα) και τον βαθμό δυσλειτουργίας του
στάτωση την οποία επιφέρει ένα επεισόδιο μανίας στην ασθενούς–, οι σημαντικές δυσκολίες στις ενδοοικογενεια-
οικογενειακή ζωή.12 Οι οικογένειες των οποίων ένα μέλος κές σχέσεις και οι αυξημένες διαπροσωπικές συγκρούσεις,
είχε ΔΔ εξέφρασαν εντονότερους φόβους για βίαιη συμπερι- παράλληλα με το βίωμα βίαιων περιστατικών ή τον φόβο
φορά του ασθενούς, ανησυχίες όσον αφορά στην ποιότητα της βίας, σκιαγραφούν το οικογενειακό τοπίο της ΔΔ.12,22
της συζυγικής σχέσης και της γονεϊκής φροντίδας, καθώς
και προβληματισμούς για τις συνέπειες του διαταραγμένου
4. Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ
οικογενειακού περιβάλλοντος στα παιδιά. Ειδικότερα, το ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΠΟΛΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗΣ
71% των ερωτηθέντων ανέφεραν πολύ υψηλά επίπεδα
stress συνδεόμενα με τον ρόλο του φροντιστή, σε αρκετές Παρ’ ότι είναι σαφές ότι η ΔΔ είναι μια νόσος βιολογικής
δε περιπτώσεις ακόμη και όταν ο πάσχοντας συγγενής τους αιτιολογίας, είναι επίσης αναγνωρισμένος ο σημαντικός ρό-
δεν ήταν σε κρίση.12 Η αβεβαιότητα για την απρόβλεπτη λος που διαδραματίζουν στην πορεία και στην έκβασή της
πορεία της νόσου, το να μη γνωρίζει δηλαδή κάποιος πότε διάφοροι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες, κυρίως διαπροσω-
θα επανεμφανιστεί μια υποτροπή, αποτελεί αφ’ εαυτού ισχυ- πικοί και οικογενειακοί. Στο παρελθόν, η μελέτη της σχέσης
ρό στρεσογόνο παράγοντα για τα μέλη της οικογένειας.13 του οικογενειακού περιβάλλοντος με τη σοβαρή ψυχική
νόσο έχει αφήσει να εννοηθεί ότι, κατά κάποιον τρόπο, η
Μελέτες που εξετάζουν τη ΔΔ στη χρονιότητά της
οικογένεια «ενοχοποιείται» για την ασθένεια του πάσχοντος
επιβεβαιώνουν ότι η ασθένεια αποτελεί πηγή σημαντικής
μέλους της. Αν και πλέον η υπόθεση μιας τέτοιας αιτιακής
ψυχοκοινωνικής δυσχέρειας για τους συγγενείς/φροντι-
σχέσης έχει εγκαταλειφθεί, είναι σαφές ότι, όπως ακριβώς
στές των πασχόντων και συμβάλλει σε συζυγική και σε
μια ασθένεια μπορεί να έχει αντίκτυπο στην οικογένεια του
οικογενειακή κατάρρευση.12,14 Χαρακτηριστικό είναι επίσης
ασθενούς, το οικογενειακό περιβάλλον μπορεί επίσης να
ότι, σε ποσοστό 72%, οι φροντιστές ασθενών με χρόνιες,
επηρεάσει την πορεία και την έκβασή της.23
υποτροπιάζουσες διαταραχές της διάθεσης (δηλαδή μονο-
πολικές και διπολικές διαταραχές) αναφέρουν συμπτώματα Είναι γεγονός ότι, συγκριτικά, λίγες μελέτες για τη ΔΔ
κατάθλιψης.15 Ωστόσο, οι επιπτώσεις της ασθένειας ενός έχουν συμπεριλάβει στην ανάλυσή τους παράγοντες σχετι-
συγγενούς δεν αξιολογούνται μόνο ως προς την εκδήλω- κούς με την οικογενειακή λειτουργία. Σε πρώιμη συγχρονική
ση ψυχιατρικών συμπτωμάτων στους φροντιστές, αλλά μελέτη, όπου συγκρίθηκαν οικογένειες ασθενών με ποικίλες
ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ 35
ψυχιατρικές διαγνώσεις, οι οικογένειες των οποίων ένα Επιπλέον, οι εν λόγω οικογενειακές παρεμβάσεις εστι-
μέλος τους είχε ΔΔ ανέφεραν μη υγιή λειτουργικότητα σε άζουν στη βελτίωση των δεξιοτήτων διαχείρισης των
έξι από τις επτά διαστάσεις της οικογενειακής λειτουργίας προβλημάτων, στην ανάπτυξη θετικής επικοινωνίας και
που εξετάστηκαν.24 Επίσης, ως δείκτης έκβασης της ΔΔ στην αύξηση της κοινωνικής συμμετοχικότητας της οι-
έχει χρησιμοποιηθεί και το μοντέλο του εκφραζόμενου κογένειας, προκειμένου να επιτευχθεί μια σφαιρικά υγι-
συναισθήματος (ΕΣ), που εφαρμόστηκε αρχικά σε οικογέ- έστερη αντιμετώπιση των καταστάσεων που απορρέουν
νειες ασθενών με σχιζοφρένεια.25 Το ΕΣ και κυρίως κάποιες από την ασθένεια και τη φροντίδα του ασθενούς.26 Έτσι, η
από τις διαστάσεις του, ειδικότερα η παρουσία επικριτικής οικογένεια μπορεί να συνεισφέρει θετικά στην πορεία της
συμπεριφοράς, εχθρικότητας ή συναισθηματικής υπερε- νόσου, ενισχύοντας τον ασθενή στη θεραπευτική συμμόρ-
μπλοκής απέναντι σε συγγενή με ψυχιατρική νόσο, έχουν φωσή του, παρακολουθώντας τη συμπτωματολογία του,
αποδειχθεί αξιόπιστο προγνωστικό μέσο των πιθανοτήτων αναγνωρίζοντας τα πρόδρομα και τα υπολειμματικά συμ-
υποτροπής στη σχιζοφρένεια, αλλά επίσης στη μονοπολική πτώματα της νόσου, καθώς και τις ανεπιθύμητες ενέργειες
κατάθλιψη και στη ΔΔ. των φαρμάκων, βοηθώντας τον με πρακτικά θέματα, π.χ.
στα καθήκοντα που απορρέουν από τους ρόλους του, και
Μελέτη αναφορικά με την οικογενειακή επιβάρυνση
φροντίζοντας για την καλύτερη διατροφή και τη φυσική
στη ΔΔ υποστήριξε ότι η επιβάρυνση του φροντιστή ή της
κατάστασή του.23,27,28
οικογένειας προδιαγράφει δυσμενή κλινική έκβαση για τον
ασθενή και επηρεάζει την πορεία της νόσου, ακόμη και όταν
η συμπτωματολογία της δεν είναι σημαντικής βαρύτητας.20 5. ΜΕΛΕΤΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Οι πρακτικές δυσχέρειες και οι συναισθηματικές πιέσεις ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ
που βιώνει η οικογένεια εξ αιτίας της ΔΔ είναι πιθανό να
έχουν δυσμενείς συνέπειες τόσο στα υγιή μέλη της όσο Σε γενικές γραμμές, οι μελέτες που εξετάζουν την επί-
και στον ασθενή. Για παράδειγμα, οι συγγενείς μπορεί δραση ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων σε οικογένειες
ασθενών με ΔΔ υποδεικνύουν ότι οι παρεμβάσεις αυτές, σε
να δυσχεραίνουν την ανάρρωσή του, πιέζοντάς τον να
συνδυασμό πάντα με τη φαρμακευτική θεραπεία, μπορούν
επιστρέψει πρόωρα στις υποχρεώσεις που είχε πριν από
να τροποποιήσουν την οικογενειακή λειτουργικότητα και,
την εκδήλωση του επεισοδίου, ιδιαίτερα αν αυτό απαίτησε
σε δεύτερο επίπεδο, την πορεία της ΔΔ.
μια παρατεταμένη περίοδο νοσηλείας ή απουσίας από την
εργασία. Το άγχος και η ανησυχία των υπολοίπων μελών της Η σημασία της συμμετοχής της οικογένειας του ασθε-
οικογένειας μπορεί να επιδεινώσουν την ήδη επιβαρυμένη νούς στη θεραπεία του έχει αποτυπωθεί ήδη από μια
ψυχική υγεία του ασθενούς, έτσι ώστε η λειτουργικότητά πρώιμη μελέτη του 1972, όπου, παρ’ ότι δεν συλλέχθηκαν
του ενδέχεται να αποδιοργανωθεί περαιτέρω. συστηματικά στοιχεία, η κλινική εντύπωση των μελετητών
ήταν ότι η θεραπεία οικογένειας συνέδραμε στη βελτίωση
Η συνολική προβληματική ατμόσφαιρα που δημι-
της επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια και στην κατανόηση
ουργείται στην οικογένεια εξ αιτίας της χρόνιας ψυχικής
της ασθένειας, με συνέπεια να συμβάλλει στη συμμόρ-
νόσου, καθώς και η αναγνώριση των επιπτώσεων αυτής
φωση με τη φαρμακοθεραπεία.29 Λίγα χρόνια αργότερα,
στην πορεία της ασθένειας, οδήγησε στην ανάπτυξη μιας
σε συνέχεια αυτού του πρώτου κλινικού παραδείγματος,
ποικιλίας ειδικών ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων που
μελετήθηκαν τρεις ομάδες ασθενών σε νορμοθυμία, από
απευθύνονται στην οικογένεια του ασθενούς με ΔΔ. Οι εν
τους οποίους η μία, επιπρόσθετα στη φαρμακοθεραπεία,
λόγω ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις έχουν ως στόχο την
λάμβανε ομαδική θεραπεία ζεύγους. Σε αντίθεση με τις
τροποποίηση των διαπροσωπικών και των οικογενειακών
άλλες ομάδες της μελέτης, οι ασθενείς που λάμβαναν
παραγόντων που εμπλέκονται στην πορεία της νόσου κατά
μαζί με τους(τις) συντρόφους τους την ομαδική θεραπεία
τέτοιον τρόπο ώστε να έχουν θετική επίδραση στη θερα-
ζεύγους δεν είχαν νοσηλείες, διάλυση του γάμου τους ή
πευτική της έκβαση. Κεντρικό άξονα των συγκεκριμένων
αυτοκτονίες, ενώ ανέφεραν επίσης καλύτερη κοινωνική
παρεμβάσεων αποτελεί η κατάλληλη πληροφόρηση και η
και οικογενειακή λειτουργικότητα.30
εκπαίδευση της οικογένειας, καθώς έχει βρεθεί ότι τα μέλη
της αντεπεξέρχονται καλύτερα και βιώνουν μικρότερη Η πρώτη συστηματική τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμα-
υποκειμενική επιβάρυνση όταν κατανοούν ότι οι προβλημα- σία για τη (συμπληρωματική στη φαρμακοθεραπεία) θερα-
τικές συμπεριφορές του συγγενούς τους δεν είναι σκόπιμες πεία οικογένειας εξέτασε την επίδραση ενδονοσοκομειακής
και ότι οφείλονται στη νόσο και όχι στον χαρακτήρα του. παρέμβασης (Inpatient Family Intervention, IFI), οι στόχοι
Αντίθετα, η οικογενειακή επιβάρυνση είναι μεγαλύτερη της οποίας ήταν να συνδράμει τον ασθενή και την οικογένεια
όταν οι συγγενείς έχουν την πεποίθηση ότι ο ασθενής θα ώστε να αποδεχθούν την ασθένεια και να κατανοήσουν την
μπορούσε να ελέγξει τα συμπτώματά του.18 ανάγκη για συνεχή ιατρική παρακολούθηση.31 Παράλληλα,
36 Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ και Μ. ΧΑΡΙΤΣΗ
η παρέμβαση αποσκοπούσε να συνδράμει την οικογένεια τη σημασία του ΕΣ ως προγνωστικού μέσου έκβασης της
ώστε να προσδιορίσει πιθανούς στρεσογόνους παράγοντες ασθένειας, καθώς ο υψηλός βαθμός του ΕΣ συσχετίστηκε
που επέφεραν τα προηγούμενα επεισόδια, καθώς και αντί- με περισσότερες νοσηλείες και ανεπαρκή αποκατάσταση
στοιχους μελλοντικούς στρεσογόνους παράγοντες, και να του ασθενούς.37 Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τα επίπεδα
αναπτύξει στρατηγικές για τη διαχείρισή τους.32 Η θεραπεία του ΕΣ βρέθηκαν να είναι ανθεκτικά στην προσπάθεια
οικογένειας συσχετίστηκε με καλύτερη γενική έκβαση των τροποποίησής τους μέσω της παρέμβασης. Παρ’ όλα
συμπτωμάτων και λειτουργικότητα στους κοινωνικούς ρό- αυτά, η τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα παρεμβάσεων
λους για τις γυναίκες ασθενείς. Επίσης, οι οικογένειες που μείωσης του ΕΣ σε οικογένειες ασθενών με σχιζοφρένεια
έλαβαν την IFI ανέφεραν θετικότερη στάση απέναντι στον οδήγησε στη διεξαγωγή μιας σειράς μελετών που είχαν
ασθενή και μικρότερο αίσθημα επιβάρυνσης, το οποίο δεν ως σκοπό να διερευνήσουν αν η μείωση του επιπέδου
φάνηκε να σχετίζεται τόσο με τη φαρμακευτική συμμόρ- επικριτικών στάσεων στην οικογένεια θα λειτουργούσε
φωση και με τη λήψη της ψυχοκοινωνικής θεραπείας και επίσης θετικά και σε ασθενείς με ΔΔ. Σε μια πρώτη πιλοτι-
τη μειωμένη απόρριψη του ασθενούς από τα άλλα μέλη κή μελέτη, όπου χορηγήθηκε το μοντέλο της FFT (Family
της οικογένειας.33 Focused Therapy), το οποίο περιλάμβανε ενημέρωση για
τη ΔΔ, εκπαίδευση στην επικοινωνία και σε δεξιότητες
Παράλληλα, η εφαρμογή της συστημικής προσέγγισης
επίλυσης προβλημάτων, βρέθηκε ότι η παρέμβαση οδή-
σε οικογένειες ασθενών με ΔΔ, επιπρόσθετα στη φαρμα-
γησε σε χαμηλότερα ποσοστά υποτροπής σε σύγκριση
κοθεραπεία, βρέθηκε σε σχετική μελέτη να συνδέεται με
με ασθενείς που λάμβαναν μόνο φαρμακοθεραπεία.38
μείωση κατά 68% του ποσοστού επανανοσηλείας των
Προχωρώντας στη διεξαγωγή μιας τυχαιοποιημένης πει-
ασθενών που έλαβαν την οικογενειακή θεραπεία, σε σχέση
ραματικής δοκιμασίας της FFT, με ομάδα ελέγχου που
με το μοτίβο το οποίο προδιαγραφόταν από το ιστορικό
έλαβε μόνο δύο συνεδρίες εκπαίδευσης οικογένειας και
νοσηλειών τους, καθώς και με μείωση της πιθανότητας να
διαχείρισης κρίσεων, οι μελετητές εξέτασαν ως δείκτες
τους συνταγογραφηθούν νέα φάρμακα.34 Οι ερευνητές
έκβασης τις υποτροπές, τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων
απέδωσαν τις συγκεκριμένες διαφοροποιήσεις στην αλλαγή
και τη φαρμακευτική συμμόρφωση του ασθενούς. Παρά
του τρόπου σκέψης των συμμετεχόντων, που οδήγησε τους
το σημαντικά μεγαλύτερο διάστημα χωρίς υποτροπές που
συγγενείς να υιοθετήσουν μια περισσότερο διαλλακτική
καταγράφηκε στην ομάδα της FFT και την αποτελεσματι-
και δεκτική στάση απέναντι στους ασθενείς, αλλά και τους
κότητά της στην πρόληψη των καταθλιπτικών επεισοδίων
ασθενείς να μετακινηθούν από τον ρόλο του «θύματος» σε
και στη βελτίωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, η
αυτόν του «ενεργού συντελεστή» στη ζωή τους, με αποτέ-
παρέμβαση δεν φάνηκε εξ ίσου αποτελεσματική ως προς
λεσμα μια μεγαλύτερη αίσθηση αυτονομίας.
την πρόληψη ή τη βελτίωση της υπερθυμικής συμπτωμα-
Με την πάροδο του χρόνου, οι παρεμβάσεις στην οι- τολογίας. Αξιοσημείωτο είναι πάντως –και ενδεικτικό της
κογένεια τροποποιήθηκαν έτσι ώστε να περιλαμβάνουν επίδρασης της θεραπείας– ότι η μεγαλύτερη βελτίωση
περισσότερη εκπαίδευση για τη ΔΔ, ως μέσο τροποποίησης παρατηρήθηκε σε οικογένειες με υψηλό ΕΣ, τα υψηλότε-
των στάσεων και μείωσης των επικριτικών και απορριπτι- ρα επίπεδα του οποίου καταγράφηκαν στις περιπτώσεις
κών συμπεριφορών απέναντι στον ασθενή, οι οποίες έχει κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες συγγενείς ήταν οι γονείς
αποδειχθεί ότι αυξάνουν την πιθανότητα της υποτροπής.23 των ασθενών.
Μια από τις πρώτες μελέτες σε αυτό το πεδίο, εξετάζοντας
Πιο πρόσφατα, έγινε επανεξέταση της αποτελεσματικό-
την επίδραση παρέμβασης η οποία δεν περιλάμβανε τους
τητας της FFT μέσω ερευνητικού σχεδιασμού που εξίσωνε,
ασθενείς, έδειξε βελτιωμένα αποτελέσματα όσον αφορά
αυτή τη φορά, τη διάρκεια της θεραπείας μεταξύ της ομάδας
στο επίπεδο γνώσεων των συγγενών, αλλά όχι αξιοση-
παρέμβασης και της ομάδας ελέγχου, χορηγώντας στους
μείωτη διαφοροποίηση στα συμπτώματα, στον αριθμό
ασθενείς της ομάδας ελέγχου ατομική θεραπεία, η οποία
νοσηλειών ή στις ενδοοικογενειακές σχέσεις.35 Σε άλλη
περιλάμβανε επιμόρφωση για την ασθένεια και εκπαίδευση
περίπτωση, όπου διερευνήθηκε η επίδραση της ψυχοεκπαι-
στη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων και στην επίλυση
δευτικής παρέμβασης ζεύγους η οποία χορηγήθηκε στον
προβλημάτων. Παρ’ ότι δεν παρατηρήθηκαν διαφορές
ασθενή και τον(τη) σύντροφό του, προέκυψε σημαντικά
μεταξύ των δύο ομάδων ως προς τη συμμόρφωση, οι
καλύτερη φαρμακευτική συμμόρφωση και βελτίωση στη
ασθενείς που έλαβαν FFT είχαν περίπου το μισό ποσοστό
λειτουργικότητα του ασθενούς, αλλά όχι εξ ίσου και στη
υποτροπών (28%) από τους ασθενείς της ομάδας ελέγχου
συμπτωματολογία του.36
(60%) και, επίσης, αξιοσημείωτα λιγότερες νοσηλείες (12%
Μελέτη της επίδρασης της ψυχοεκπαιδευτικής πα- και 60%, αντίστοιχα). Συνεπώς, η σπουδαιότερη επίδραση
ρέμβασης σε οικογένειες ασθενών με ΔΔ επιβεβαίωσε της παρέμβασης στην οικογένεια ήταν ότι βοηθούσε να
ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ 37
Την ίδια περίοδο αναπτύχθηκε η IFIT (Integrated Family Στη διάρκεια των δεκαετιών που έχουν μεσολαβήσει
and Individual Therapy), που αποτελούσε συνδυασμό του από τις πρώτες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις σε οικογένειες
παλαιότερου μοντέλου της FFT με την IPSRT (Interpersonal πασχόντων από σοβαρή ψυχική νόσο, η κλινική εμπειρία
and Social Rhythm Therapy), η οποία εστιάζει σε διαπρο- και η έρευνα έχουν οδηγήσει στη σταδιακή ανάπτυξη
σωπικά προβλήματα, εντοπίζοντας παράλληλα τους πα- του ψυχοεκπαιδευτικού μοντέλου, το οποίο εφαρμόζεται
ράγοντες που πυροδοτούν τη διατάραξη των κοινωνικών σήμερα. Αν και σε αρχικές απόπειρες εφαρμογής του ο
ρυθμών και στοχεύοντας στη σταθεροποίηση των καθη- όρος «Ψυχοεκπαίδευση» αφορούσε ως επί το πλείστον σε
μερινών συνηθειών και στην πρόληψη των υποτροπών.39 προγράμματα ενημέρωσης και παροχής γνώσεων, σήμερα
Τα σχετικά ευρήματα κατέδειξαν και πάλι την υπεροχή πλέον ως Ψυχοεκπαίδευση ορίζεται «κάθε δομημένο, ομα-
της οικογενειακής παρέμβασης ως προς την επιμήκυνση δικό ή ατομικό, πρόγραμμα που προσεγγίζει μια ασθένεια
του διαστήματος νορμοθυμίας, καθώς και τη μεγαλύτερη από μια πολυπαραγοντική προοπτική, περιλαμβανομένης
αποτελεσματικότητά της στη μείωση των καταθλιπτικών της οικογενειακής, της κοινωνικής, της βιολογικής και της
συμπτωμάτων. φαρμακολογικής της διάστασης, ενώ παρέχει στους λήπτες
Η εφαρμογή ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων σε υπηρεσιών υγείας και τους φροντιστές τους ενημέρωση,
μοντέλο ομαδικής θεραπείας πολλών οικογενειών –χωρίς υποστήριξη και στρατηγικές διαχείρισης».44 Το σύγχρονο,
συμμετοχή του ασθενoύς– έχει επίσης αποδειχθεί αποτε- απαρτιωμένο ψυχοεκπαιδευτικό μοντέλο για τη σοβαρή
λεσματική, κυρίως ως προς τη μείωση της επιβάρυνσης ψυχική νόσο ενσωματώνει μια ψυχοθεραπευτική διεργασία
των φροντιστών.40 Η παροχή γνώσεων για τη ΔΔ και τη στο πλαίσιο της οποίας, παράλληλα με την παροχή γνώσεων,
διαχείρισή της, καθώς και η βελτίωση της οικογενειακής καλλιεργείται η ανάπτυξη δεξιοτήτων θετικής επικοινωνίας
αλληλεπίδρασης και των δεξιοτήτων αντιμετώπισης προ- και επίλυσης προβλημάτων και εμπλέκεται ολόκληρη η
βλημάτων, είχαν ως αποτέλεσμα οι συγγενείς να αποδίδουν οικογένεια ως συμμέτοχος στη θεραπεία.45
σε μικρότερο βαθμό στον ασθενή την ευθύνη για τη νόσο Σε συνέχεια της επιτυχούς εφαρμογής ψυχοεκπαι-
και τα συμπτώματά του και να βιώνουν λιγότερη επιβάρυν- δευτικών παρεμβάσεων σε οικογένειες ασθενών με σχι-
ση από τον ρόλο τους ως φροντιστές. ζοφρένεια, σήμερα η ψυχοεκπαίδευση εφαρμόζεται με
Ένα άλλο, συστημικής κατεύθυνσης μοντέλο θεραπεί- ιδιαίτερα ικανοποιητικά αποτελέσματα και στη ΔΔ. Οι
ας οικογένειας που έχει διερευνηθεί στην αντιμετώπιση ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις που απευθύνονται στην
της ΔΔ είναι το μοντέλο οικογενειακής λειτουργικότητας οικογένεια –ή, ειδικότερα, στον(στη) σύζυγο του ασθενούς
με ΔΔ– θέτουν ως πρωτεύοντες στόχους τους την πρόληψη
του McMaster και η PCSTF (Problem Centered Systems
των υποτροπών, τη μείωση των νοσηλειών, την αποτροπή
Therapy of the Family).41,42 Η PCSTF δίνει έμφαση στην
της αυτοκτονίας και τη βελτίωση της λειτουργικότητας των
ενεργό σύμπραξη μεταξύ του θεραπευτή και των μελών
ασθενών.46 Σε δεύτερο επίπεδο, η παρέμβαση επιδιώκει
της οικογένειας, εστιάζοντας στην ευθύνη της οικογένει-
την αναστύλωση και τη θωράκιση της αυτοεκτίμησης,
ας για αλλαγή, στη βελτίωση των δεξιοτήτων επίλυσης
την επιτυχή διαχείριση του stress, την πρόληψη και την
προβλημάτων, στην αλλαγή συμπεριφορών, καθώς και
αντιμετώπιση της συννοσηρότητας (εξάρτηση από ουσίες)
στην ανοικτή και άμεση επικοινωνία με την οικογένεια και
και, τέλος, τη γενικότερη βελτίωση της ποιότητας ζωής και
μέσα στην οικογένεια. Μελέτη που συνέκρινε το μοντέλο
του αισθήματος ευεξίας των ασθενών (πίν. 1).
παρέμβασης της PCSTF με την προαναφερθείσα πολυ-οι-
κογενειακή ψυχοεκπαιδευτική παρέμβαση, λαμβάνοντας Αναλυτικότερα, στο πλαίσιο της ψυχοεκπαιδευτικής
ως δείκτες έκβασης τη μεταβολή των συμπτωμάτων του προσέγγισης, η παροχή ενημέρωσης στον ασθενή και στην
ασθενούς, το επίπεδο ανάρρωσης και την οικογενειακή οικογένεια προωθεί την κατανόηση της νόσου, βοηθώντας
λειτουργικότητα, δεν έδειξε αξιοσημείωτες διαφορές ως έτσι στην αποδοχή της. Η γνώση για την ασθένεια και τη
προς τη συνολική αποτελεσματικότητα των δύο θεραπειών θεραπεία της συνιστά αποφασιστικό παράγοντα βελτίωσης
οικογένειας.40,43 Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, η θεραπεία της στάσης του ασθενούς απέναντι στη φαρμακοθεραπεία
συνδέθηκε με σημαντική βελτίωση στην οικογενειακή και της συνέπειάς του στη λήψη της, βελτιώνοντας κατ’
λειτουργικότητα, η οποία βρέθηκε να σχετίζεται ευθέως επέκταση και τη θεραπευτική έκβαση. Τον βασικό στόχο
με την επίδραση της οικογενειακής παρέμβασης και όχι να της πρόληψης των υποτροπών υπηρετεί επίσης η έμφαση
διαμεσολαβείται από την πορεία της συμπτωματολογίας που δίνει η ψυχοεκπαιδευτική προσέγγιση σε θέματα, όπως
του ασθενούς. η ικανότητα αναγνώρισης των πρώιμων/προειδοποιητικών
38 Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ και Μ. ΧΑΡΙΤΣΗ
Πίνακας 1. Σημεία επιτυχών παρεμβάσεων για τη διπολική διαταραχή. απευθυνόμενες μόνο στους συγγενείς/φροντιστές.48–50 Η
ερευνητική βιβλιογραφία για τις αλληλεπιδράσεις της σο-
Ενημέρωση για τα υψηλά ποσοστά επικράτησης της διαταραχής και την βαρής ψυχικής νόσου και του οικογενειακού συστήματος
πορεία της στον χρόνο
είναι, άλλωστε, εκτενέστατη: σύγχρονη ανασκόπηση επικυ-
Ενημέρωση για τα αίτια και τους παράγοντες που ενδέχεται να πυροδο-
τήσουν την υποτροπή ή την αλλαγή φάσης ρώνει τα ερευνητικά ευρήματα των τελευταίων δεκαετιών,
υπογραμμίζοντας ότι συγκεκριμένες στάσεις και μοτίβα
Ενημέρωση για τα φάρμακα
αλληλεπίδρασης μέσα στην οικογένεια επηρεάζουν την
Εκπαίδευση για την έγκαιρη ανίχνευση προειδοποιητικών συμπτωμάτων
πορεία της ΔΔ, αλλά και ότι η ασθένεια έχει εξ ίσου ισχυρό
Κατάστρωση σχεδίου για να αντιμετωπιστούν οι επείγουσες καταστάσεις
αντίκτυπο στην οικογενειακή λειτουργικότητα, λόγω της
Εκπαίδευση για τον έλεγχο των συμπτωμάτων επιβάρυνσης των φροντιστών και των συνεπειών της στη
Πληροφόρηση για τους κινδύνους από τη χρήση απαγορευμένων ουσιών δική τους υγεία και ποιότητα ζωής.51 Πρόσφατη μελέτη
και την κατάχρηση οινοπνεύματος και καφεΐνης
επισημαίνει επίσης τη συσχέτιση της αυτοκτονικότητας
Ανάδειξη της σημασίας της διατήρησης ενός καθημερινού προγράμματος των διπολικών ασθενών με τη χαμηλή οικογενειακή λει-
– ιδιαίτερα η σταθερότητα του κύκλου ύπνου-εγρήγορσης
τουργικότητα.52
Προαγωγή ενός υγιεινού τρόπου ζωής
Εκπαίδευση για την αποτελεσματική διαχείριση του stress Η καταλληλότητα εφαρμογής της ψυχοεκπαιδευτικής
προσέγγισης στη ΔΔ και τα θετικά αποτελέσματά της στη
Ενημέρωση για ειδικά θέματα (κύηση, αυτοκαταστροφικότητα, οικονομικά
ζητήματα, νομικές περιπλοκές) διαχείριση της νόσου και στη θεραπευτική της έκβαση είναι
Καταπολέμηση του κοινωνικού στίγματος και των ψυχοκοινωνικών πλέον επαρκώς τεκμηριωμένα: η διεθνής βιβλιογραφία
συνεπειών της νόσου επιβεβαιώνει την αποτελεσματικότητα των ψυχοεκπαιδευτι-
Προσαρμογή από Colom και Vieta46 κών παρεμβάσεων ως προς τη μείωση των υποτροπών, την
επιμήκυνση του χρονικού διαστήματος της νορμοθυμίας,
τη μείωση του αριθμού και της διάρκειας των νοσηλειών,
σημείων της υποτροπής, οι δεξιότητες διαχείρισης του καθώς και τη βελτίωση της κοινωνικής λειτουργικότητας
stress, η αποφυγή εκλυτικών παραγόντων, η προσαρμογή των ασθενών.47,51,53,54 Παράλληλα, αδιαμφισβήτητη είναι η
σε έναν υγιεινό τρόπο ζωής και η υιοθέτηση ενός σταθε- βελτίωση του οικογενειακού κλίματος, η ανακούφιση των
ρού προγράμματος ύπνου-εγρήγορσης. Παράλληλα, η συγγενών από το βάρος της φροντίδας και η μείωση των
προηγούμενη εμπειρία του ασθενούς αξιοποιείται για τον ψυχοκοινωνικών συνεπειών της ΔΔ.
περιορισμό των ψυχοκοινωνικών συνεπειών που επάγουν
Εν τούτοις, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις στην
τα επεισόδια, την αντιμετώπιση των υπολειμματικών συ-
οικογένεια δεν είναι ευρέως διαδεδομένες στην κλινική
μπτωμάτων και τη βελτίωση της διαπροσωπικής και της
πρακτική, ούτε έχουν ενσωματωθεί στη συνήθη φροντίδα
κοινωνικής λειτουργικότητάς του, με στόχο τη σφαιρική
ασθενών με ΔΔ.51,55 Σχετικά ερευνητικά ευρήματα επισημαί-
και μακροπρόθεσμη βελτίωση της ποιότητας ζωής του.
νουν, παρ’ όλα αυτά, ότι η ψυχοεκπαιδευτική προσέγγιση
Θα πρέπει να σημειωθεί επίσης ότι, με δεδομένη την δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες στην κλινική εφαρ-
καλύτερη –σε σχέση με ασθενείς με σχιζοφρένεια– λει- μογή της, ενώ προσφέρει σημαντικά θεραπευτικά πλεο-
τουργικότητα την οποία σε γενικές γραμμές διατηρούν οι νεκτήματα· οι λόγοι για την ελλιπή ενσωμάτωσή της στις
σταθεροποιημένοι ασθενείς με ΔΔ, η ψυχοεκπαιδευτική παρεχόμενες υπηρεσίες υγείας φαίνεται να οφείλονται σε
προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί και μεμονωμένα στον δομικές ή οργανωτικές ανεπάρκειες και σε χαρακτηριστικά
ασθενή, ή, συχνότερα, σε ομάδες ασθενών. Η βιβλιογρα- των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.55 Η εν λόγω διαπίστωση
φία υποστηρίζει τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα της έρχεται σε θλιβερή αντίφαση με την αναγνώριση της αμ-
ομαδικής ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης σε ασθενείς φίδρομης σχέσης αλληλεπίδρασης μεταξύ της ασθένειας
με ΔΔ έναντι της ατομικής: το ομαδικό πλαίσιο στηρίζει και του οικογενειακού συστήματος, πάνω στην οποία
την αποτελεσματικότητά του στο γεγονός ότι προάγει τη τεκμηριώνεται η αξία των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων
μίμηση προτύπου, ενώ, παράλληλα, καλλιεργεί την αλληλο- που απευθύνονται στην οικογένεια του πάσχοντα.
ϋποστήριξη μεταξύ των ασθενών, διευρύνει το κοινωνικό
Σε μια συνολική προοπτική, η οικογενειακή επιβάρυνση
τους δίκτυο και μειώνει το αίσθημα στιγματισμού.47
αλλά και θέματα θεραπευτικής συμμόρφωσης και διαχεί-
Ωστόσο, σε ακόμη πιο βελτιωμένη έκβαση υποστηρίζε- ρισης «δύσκολων» συμπεριφορών του ασθενούς με ΔΔ
ται ότι μπορεί να οδηγήσουν οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμ- φέρουν την οικογένεια στο προσκήνιο, όχι μόνο ως έχουσα
βάσεις που περιλαμβάνουν την οικογένεια του ασθενούς, σημαντική ανάγκη υποστήριξης αλλά και ως πολύτιμο σύμ-
ενώ αποτελεσματικές έχουν αποδειχθεί επίσης παρεμβάσεις μαχο στη θεραπευτική διαδικασία. Οι ψυχοεκπαιδευτικές
ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ 39
παρεμβάσεις, επιπρόσθετα στη φαρμακοθεραπεία, απα- στη βελτίωση της έκβασης της νόσου για τον ασθενή, αλλά,
ντούν σφαιρικά στις πολυσύνθετες απαιτήσεις διαχείρισης παράλληλα, αποσκοπούν στη βοήθεια ολόκληρης της
της σοβαρής και χρόνιας ψυχικής νόσου: υποστηρίζοντας οικογένειας, τόσο ως προς τις ενδοοικογενειακές σχέσεις,
και ενδυναμώνοντας τους φροντιστές στην αντιμετώπιση όσο και ως προς την επίτευξη των προσωπικών στόχων
του stress και του βάρους της φροντίδας, εστιάζουν μεν του κάθε μέλους της.
ABSTRACT
Patients with bipolar disorder and their families: The contribution of psychoeducation to the
management of bipolar disorder
M. ECONOMOU,1,2 M. CHARITSI2,3
1
First Department of Psychiatry, “Eginition” Hospital, National and Kapodistrian University of Athens, School of
Medicine, Athens, 2University Mental Health Research Institute (UMHRI), Athens, 3Day Center for Psychosocial
Rehabilitation, Association of Families for Mental Health (SOPSI), Athens, Greece
Bipolar disorder (BD) is a serious, debilitating mental illness with frequent relapses and often challenging symptoms.
The nature of its clinical manifestations, including severe mood swings, can be a significant stressor for caregivers.
The patient’s relatives may experience severe distress, which impinges on the overall family functioning and may
even lead to family disruption. In turn, it is well established that family functioning may have a marked impact on
the course and outcome of chronic mental illness. Relevant studies led to the development of psychosocial inter-
ventions as an adjunct to pharmacotherapy, initially addressing the families of patients with schizophrenia. Current-
ly such forms of psychosocial interventions, of which the psychoeducational approach is the most usual, are widely
implemented with families of patients with BD and can achieve a satisfactory outcome in its life-long management.
Psychoeducation provides the patient’s family with essential knowledge about the illness and its treatment, along
with training in communication and problem solving skills. Psychoeducational interventions support the caregivers
in coping effectively with the problematic behavior of the patient with BD and the challenges of care. Improvement
in the family atmosphere, development of effective coping strategies and alleviation of the burden on the caregiv-
ers all constitute crucial determinants of the overall therapeutic outcome. Accumulative evidence documents the
effectiveness of psychoeducational intervention for BD in decreasing relapses, prolonging the periods of euthymic
state, and reducing the number and duration of hospitalizations.
Βιβλιογραφία
1. MURRAY CL, LOPEZ AD. The global burden of disease. 2nd ed. Ox- 7. BOURDON ΚH, RAE DS, NARROW WE, MANDERSCHEID RW, REGIER
ford University Press, New York, 2007 DA. National prevalence and treatment of mental and addic-
2. GOODWIN FK, JAMISON KR. Manic-depressive illness. Oxford Uni- tive disorders. In: Manderscheid RW, Sonnenschein ΜA (eds)
versity Press, Oxford, 1990 Mental health services, United States, 1993. US Government
3. WEISSMAN ΜΜ, BLAND RC, CANINO GJ, FARAVELLI C, GREENWALD S, Printing Office, Washington, DC, 1994
HWU HG ET AL. Cross-national epidemiology οf major depres- 8. ANGST J. Clinical course of affective disorder. In: Helgason Τ,
sion and bipolar disorder. JAMA 1996, 276:293–299 Daly RJ (eds) Depressive illness: Prediction of course and out-
4. WOODS SW. The economic burden οf bipolar disease. J Clin come. Springer-Verlag, New York, 1988:1–44
Psychiatry 2000, 61(Suppl 13):38–41 9. POST RM, LEVERICH GS, ALTSHULER LL, FRYE ΜA, SUPPES ΤΜ, KECK PE
5. NEWMAN CF, LEAHY RL, BECK AΤ, REILLY-HARRINGTON Ν, GYULAI L. Jr ET AL. An overview of recent findings of the Stanley Founda-
Bipolar disorder: A cognitive therapy approach. American Psy- tion Bipolar Network (Part I). Bipolar Disord 2003, 5:310–319
chological Association, Washington, DC, 2002 10. MILLER IW, KEITNER GI, RYAN CE, BISHOP DS, KELLER ΜΒ, EPSTEIN ΝΒ
6. AKISKAL HS. Validating “hard” and “soft” phenotypes within ET AL. Family treatment of bipolar disorder. National Institute
the bipolar spectrum: Continuity or discontinuity? J Affect of Mental Health, grant ROIMH048171, 1997
Disord 2003, 73:1–5 11. JUDD LJ, AKISKAL HS, SCHETTLER PJ, ENDICOTT J, MASER J, SOLO-
40 Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ και Μ. ΧΑΡΙΤΣΗ
MON DA ET AL. The long-term natural history of the weekly manic patient. Am J Orthopsychiatry 1977, 47:495–502
symptomatic states of bipolar I disorder. Arch Gen Psychia- 31. GLICK ID, CLARKIN JF, SPENCER JH Jr, HAAS GL, LEWIS AB, PEYSER J ET
try 2002, 59:530–537 AL. A controlled evaluation of inpatient family intervention. I.
12. DORE G, ROMANS SE. Impact of bipolar affective disorder on Preliminary results of the six-month follow-up. Arch Gen Psy-
family and partners. J Affect Disord 2001, 67:147–158 chiatry 1985, 42:882–886
13. CORRING DJ. Quality of life: Perspectives of people with men- 32. HAAS GL, GLICK ID, CLARKIN JF, SPENCER JH, LEWIS AB, PEYSER J ET
tal illnesses and family members. Psychiatr Rehabil J 2002, AL. Inpatient family intervention: A randomized clinical tri-
25:350–358 al. II: Results at hospital discharge. Arch Gen Psychiatry 1988,
14. HONIG A, HOFMAN A, ROZENDAAL Ν, DINGEMANS Ρ. Psycho-edu- 45:217–224
cation in bipolar disorder: Effect on expressed emotion. Psy- 33. CLARKIN JF, GLICK ID, HAAS GL, SPENCER JH, LEWIS AΒ, PEYSER J ET AL.
chiatry Res 1997, 72:17–22 A randomized clinical trial of inpatient family intervention. V.
15. HERU A, RYAN CE. Depressive symptoms and family function- Results for affective disorders. J Affect Disord 1990, 18:17–28
ing in the caregivers of recently hospitalized patients with 34. RETZER A, SIMON FΒ, WEBER G, STIERLIN H, SCHMIDT G. A follow-
chronic/recurrent mood disorders. Int J Psychosoc Rehabil up study of manic-depressive and schizoaffective psychoses
2002, 7:53–60 after systemic family therapy. Fam Process 1991, 30:139–153
16. SZMUKLER GI, BURGESS Ρ, HERRMAN H, BENSON A, COLUSA S, BLOCH 35. VAN GENT ΕΜ, ZWART FM. Psychoeducation of partners of bipo-
S. Caring for relatives with serious mental illness: The devel- lar-manic patients. J Affect Disord 1991, 129:15–18
opment of the Experience of Caregiving Inventory. Soc Psy- 36. CLARKIN JF, CARPENTER D, HULL J, WILNER Ρ, GLICK I. Effects of psy-
chiatry Psychiatr Epidemiol 1996, 31:137–148 choeducational intervention for married patients with bipolar
17. PERLICK D, CLARKIN JF, SIREY J, RAUE Ρ, GREENFIELD S, STRUENING disorder and their spouses. Psychiatr Serv 1998, 49:531–533
Ε ET AL. Burden experienced by care-givers οf persons with 37. HONIG A, HOFMAN A, HILWIG Μ, NOORTHOOM Ε, PONDS R. Psych-
bipolar affective disorder. Br J Psychiatry 1999, 175:56–62 oeducation and expressed emotion in bipolar disorder: Pre-
18. SCHULZ R, VISINTAINER Ρ, WILLIAMSON GM. Psychiatric and physical liminary findings. Psychiatr Res 1995, 56:299–301
morbidity effects of caregiving. J Gerontol 1990, 45:P181–P191 38. MIKLOWITZ DJ, GOLDSTEIN ΜJ. Behavioral family treatment for
19. PERLICK DA, ROSENHECK RR, CLARKIN JF, RAUE Ρ, SIREY J. Impact of patients with bipolar affective disorder. Behav Modif 1990,
family burden and patient symptom status on clinical outcome 14:457–489
in bipolar affective disorder. J Nerv Ment Dis 2001, 189:31–37 39. MIKLOWITZ DJ, RICHARDS JA, GEORGE EL, FRANK Ε, SUDDATH RL,
20. HIRSCHFLELD RM, CALABRESE JR, WEISSMAN ΜΜ, REED Μ, DAVIES POWELL ΚΒ ET AL. Integrated family and individual therapy for
ΜA, FRYE ΜA ET AL. Screening for bipolar disorder in the com- bipolar disorder: Results of a treatment development study.
munity. J Clin Psychiatry 2003, 64:53–59 J Clin Psychiatry 2003, 64:182–191
21. REA ΜΜ, TOMPSON MC, MIKLOWITZ DJ, GOLDSTEIN MJ, HWANG S, 40. REINARES Μ, VIETA Ε, COLOM F, MARTÍNEZ-ARÁN A, TORRENT C, COMES
MINTZ J. Family-focused treatment versus individual treatment Μ ET AL. Impact of a psychoeducational family intervention
for bipolar disorder: Results of a randomized clinical trial. J on caregivers of stabilized bipolar patients. Psychother Psy-
Consult Clin Psychol 2003, 71:482–492 chosom 2004, 73:312–319
22. CHAKRABARTI S, KULHARA Ρ, VERMA SK. Extent and determinants 41. EPSTEIN ΝΒ, BISHOP DS, LEVIN S. The McMaster model of family
of burden among families of patients with affective disorders. functioning. J Marriage Fam Counsel 1978, 4:19–31
Acta Psychiatr Scand 1992, 86:247–252 42. RYAN CE, EPSTEIN ΝΒ, KEITNER GI, MILLER IW, BISHOP DS. Evaluat-
23. KEITNER GI, MILLER IW. Family functioning and major depression: ing and treating families: The McMaster approach. Routledge,
An overview. Am J Psychiatry 1990, 147:1128–1137 New York & Hove, 2005
24. MILLER IW, KABACOFF RI, KEITNER GI, EPSTEIN ΝΒ, BISHOP DS. Fam- 43. MILLER IW, SOLOMON DA, RYAN CE, KEITNER GI. Does adjunctive
ily functioning in the families of psychiatric patients. Compr family therapy enhance recovery from bipolar I mood epi-
Psychiatry 1986, 27:302–312 sodes? J Affect Disord 2004, 82:431–436
25. BUTZLAFF RL, HOOLEY JM. Expressed emotion and psychiatric 44. NATIONAL INSTITUTE FOR HEALTH AND CLINICAL EXCELLENCE. The
relapse: A meta-analysis. Arch Gen Psychiatry 1998, 55:547–552 management of bipolar affective disorder in adults, children
26. CHAKRABARTI S, GILL S. Coping and its correlates among car- and adolescents on primary and secondary care. NICE, Lon-
egivers of patients with bipolar disorder: A preliminary study. don, 2006
Bipolar Disord 2002, 4:50–60 45. ECONOMOU MP. Psychoeducation: A multifaceted interven-
27. RYAN CE. Clinical and research issues in the evaluation and tion. Int J Ment Health 2015, 44:259–262
treatment of families. Med Health R I 2002, 85:278–280 46. COLOM F, VIETA E. Psychoeducation manual for bipolar disorder.
28. KEITNER GI, SOLOMON DA, RYAN CE, MILLER IW, MALLINGER A, KUP- Oxford University Press, New York, 1990
FER DJ ET AL. Prodromal and residual symptoms in bipolar I 47. BOND K, ANDERSON IM. Psychoeducation for relapse preven-
disorder. Compr Psychiatry 1996, 37:362–367 tion in bipolar disorder: A systematic review of efficacy in
29. FITZGERALD RG. Mania as a message: Treatment with family ther- randomized control trials. Bipolar Disord 2015, 17:349–362
apy and lithium carbonate. Am J Psychother 1972, 26:547–554 48. LUCIANO M, DEL VECCHIO V, SAMPOGNA G, DE ROSA C, FIORILLO
30. DAVENPORT YB, EBERT ΜH, ADLAND ΜL, GOODWIN FK. Couples A. Including family members in psychoeducation for bipo-
group therapy as an adjunct to lithium maintenance of the lar disorder: Is it worth it? Bipolar Disord 2015, 17:458–459
ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ 41
49. REINARES M, COLOM F, SANCHEZ-MORENO J, TORRENT C, MARTÍN- lar patients whose disease is in remission. Arch Gen Psychia-
EZ-ARÁN A, COMES M ET AL. Impact of caregiver group psych- try 2003, 60:402–407
oeducation on the course and outcome of bipolar patients 54. FIORILLO A, DEL VECCHIO V, LUCIANO M, SAMPOGNA G, DE ROSA C,
in remission: A randomized controlled trial. Bipolar Disord MALANGONE C ET AL. Efficacy of psychoeducational family in-
2008, 10:511–519 tervention for bipolar I disorder: A controlled, multicentric,
50. KOLOSTOUMPIS D, BERGIANNAKI JD, PEPPOU LE, LOUKI E, FOUSKE- real-world study. J Affect Disord 2015, 172:291–299
TAKI S, PATELAKIS A ET AL. Effectiveness of relatives’ psychoe- 55. FIORILLO A, DEL VECCHIO V, LUCIANO M, SAMPOGNA G, SBORDONE
ducation on family outcomes in bipolar disorder. Int J Ment D, CAPATANO F ET AL. Feasibility of a psychoeducational family
Health 2015, 44:290–302 intervention for people with bipolar I disorder and their rel-
51. REINARES M, BONNÍN CM, HIDALGO-MAZZEI D, SÁNCHEZ-MORENO atives: Results from an Italian real-world multicentre study. J
J, COLOM F, VIETA E. The role of family interventions in bipolar Affect Disord 2016, 190:657–662
disorder: A systematic review. Clin Psychol Rev 2016, 43:47–57
52. BERRUTI M, DIAS RS, PEREIRA VA, LAFER B, NERY FG. Association be- Corresponding author:
tween history of suicide attempts and family functioning in
M. Economou, University Mental Health Research Institute
bipolar disorder. J Affect Disord 2016, 192:28–33
(UMHRI), 2 Soranou tou Efesiou street, GR-115 27 Athens,
53. COLOM F, VIETA E, MARTINEZ-ARAN A, REINARES M, GOIKOLEA JM,
Greece
BENABARRE A ET AL. A randomized trial on the efficacy of group
e-mail: meconomu@[Link]; antistigma@[Link]
psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipo-
...................................................................................................................................................
