Το Νευροεπιστημονικό Υπόβαθρο Της Ψυχοθεραπείας Νευροβιολογια
Το Νευροεπιστημονικό Υπόβαθρο Της Ψυχοθεραπείας Νευροβιολογια
Θεοδώρα Σεληνιωτάκη1
Ιωάννης Ν. Νέστορος2
1. Διεύθυνση: Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πανεπιστημιούπολη Γάλλου, 741 00, Ρέθυ-
μνο. Τηλ: 28310-77527 & Σωράνου Εφεσίου 4, 115 27, Αθήνα, Τηλ: 210 65 97 644, Email: d-or-a@[Link]
2. Διεύθυνση: Τμήμα Ψυχολογίας, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πανεπιστημιούπολη Γάλ-
λου, 741 00, Ρέθυμνο. Τηλ: 28310-77527, Email: nestoros@[Link]
2 ◆ Θεοδώρα Σεληνιωτάκη και Ιωάννης Ν. Νέστορος
του εγκεφάλου. Με τα μέσα της εποχής αυτό ήταν τον Σεπτέμβριο του 2014. Οι λέξεις-κλειδιά που
αρκετά δύσκολο να αποδειχθεί και για τον λόγο αυ- χρησιμοποιήθηκαν ήταν «ψυχιατρικές διαταρα-
τό το έργο του πρώτου ψυχαναλυτή στην ιστορία χές», «νευροεπιστήμη», «κατάθλιψη», «σχιζοφρέ-
της ψυχοθεραπείας έμεινε ημιτελές και ανέκδοτο νεια», «Γνωσιακή-συμπεριφοριστική θεραπεία»,
(Grosjean, 2005). «Ψυχοδυναμική θεραπεία», «PET», «fMRI», «MRI»,
Η ανασκόπηση ενός τόσο περίπλοκου θέματος «ψυχοθεραπεία» κ.ά., είτε μόνες τους είτε σε
όπως αυτό της νευροεπιστήμης της ψυχοθεραπεί- συνδυασμούς. Η αναζήτηση έγινε με στόχο δη-
ας, αποτελεί μία διαδικασία η οποία ξεκινά από τα μοσιευμένες εργασίες γραμμένες στην αγγλική
βάθη της Αρχαιότητας. Ο τομέας από τον οποίο γλώσσα. Επιλέχθηκαν μόνο μελέτες που εξέταζαν
πήγασε η Ψυχολογία ως επιστήμη είναι η ελληνική τις επιδράσεις ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων
Φιλοσοφία, η οποία θεωρείται πως «δυτικοποιήθη- και όχι φαρμακευτικών, ως εκ τούτου εξαιρέθη-
κε» από το 600 π.Χ. έως το 200 μ.Χ , όπως αναφέ- καν μελέτες που αντιπαραβάλουν τις επιδράσεις
ρουν και Έλληνες ερευνητές. Η Ψυχοθεραπεία, της ψυχοθεραπείας και της φαρμακοθεραπείας
σε πρόδρομες μορφές της, έχει τις ρίζες της στη σε επίπεδο εγκεφάλου. Επίσης συμπεριλήφθη-
Φιλοσοφία και τον διάλογο, και πιο συγκεκριμένα σαν μόνο μελέτες που ερευνούσαν επιστημονικά
στα νευρολογικά επιτεύγματα που σκοπό είχαν να τεκμηριωμένες και κοινώς αποδεκτές ψυχοθε-
ερμηνεύσουν τη συνείδηση, τη γλώσσα, τη σκέ- ραπευτικές προσεγγίσεις και τα παράγωγά τους
ψη, τη μάθηση και τη μνήμη, την προσοχή και την και οι οποίες εφαρμόζονται από επαγγελματίες
εγρήγορση καθώς και άλλες ανώτερες γνωστικές ψυχοθεραπευτές. Επιπλέον, συμπεριλήφθησαν
λειτουργίες (Churchland, 2002). μελέτες που αφορούν σε ενήλικο πληθυσμό ενώ
Στη σημερινή εποχή, το πρόβλημα του 19ου και δεν συμπεριλήφθησαν μελέτες ατόμων σε παιδι-
20 αιώνα με την έλλειψη εξοπλισμού για την πε-
ου
κή ή τρίτη ηλικία. Αναφορικά με τις διαταραχές
ραιτέρω διερεύνηση του εγκεφάλου δεν υφίσταται τις οποίες μελετούσαν οι εργασίες, εξαιρέθηκαν
πια σε τόσο μεγάλο βαθμό. Τεχνικές καταγραφής μελέτες που αφορούσαν νευρολογικές ή αναπτυ-
της ηλεκτρικής δραστηριότητας του εγκεφάλου, τε- ξιακές διαταραχές καθώς και κατάχρηση ουσιών.
χνικές απεικόνισης του εγκεφάλου όπως Μαγνητική Τέλος, δεν υπήρξε κάποιος περιορισμός ως προς
Τομογραφία (Magnetic Resonance Imaging-MRI) η το μέγεθος του δείγματος κάθε μελέτης, καθώς
οποία άρχισε να χρησιμοποιείται μόλις το 1983, συμπεριλήφθησαν και απόψεις που δεν ήταν απο-
η λειτουργική Μαγνητική Τομογραφία (functional τέλεσμα εκτενών ερευνών.
Magnetic Resonance Imaging-fMRI), η Τομογραφία
Εκπομπής Ποζιτρονίων (Positron Emission Tomog-
raphy-PET) και η Τομογραφία Εκπομπής Μονήρους 2. Νευροπλαστικότητα, μάθηση και μνήμη:
Φωτονίου (Single-Photon Emission Computed To- Ο ρολος του ιππόκαμπου
mography-SPECT) είναι οι πιο διαδεδομένες στην
έρευνα και χρησιμοποιούνται σε διάφορους τομείς Η νευρική πλαστικότητα αποτελεί μία διαδι-
όπως στην μελέτη των επιδράσεων της ψυχοθερα- κασία κατά την οποία το νευρικό σύστημα μετα-
πείας στον εγκέφαλο (Παναγής, 2010). βάλλεται. Σε πρώιμη ηλικία αυτή η μεταβολή είναι
Σκοπός αυτού του άρθρου ανασκόπησης εί- δεδομένη· στο επίπεδο του ενήλικου εγκεφάλου
ναι η παράθεση επιστημονικών δεδομένων για τη όμως είναι μία διαδικασία που προϋποθέτει τα ανά-
διερεύνηση των μηχανισμών που επηρεάζονται λογα ερεθίσματα. Μέσω της νευροπλαστικότητας
από την ψυχοθεραπεία, μέσω εγκεφαλικών πε- ο ενήλικος εγκέφαλος έχει τη δυνατότητα να μα-
ριοχών και κυκλωμάτων που σχετίζονται με αυ- θαίνει καινούριες δεξιότητες, επομένως η νευρική
τούς τους μηχανισμούς. Για την επίτευξη αυτού πλαστικότητα έχει άμεση σχέση με τη μάθηση και
του σκοπού, έγινε αναζήτηση στις επιστημονικές τη μνήμη. Πριν ξεκινήσει η διερεύνηση αυτής της
βάσεις δεδομένων «Pubmed» και «PsycInfo» σε λειτουργίας στον ανθρώπινο εγκέφαλο, ανατέθη-
χρονική περίοδο από τον Ιανουάριο του 2003 έως καν πολλές έρευνες γύρω από την πλαστικότητα
Το νευροεπιστημονικό υπόβαθρο της ψυχοθεραπείας ◆ 3
σε ασπόνδυλα (μοντέλα για την άδηλη μνήμη) και Στα θηλαστικά έχουν γίνει ανάλογες επιτυχείς
θηλαστικά (στα τρωκτικά μελέτη για την έκδηλη πειραματικές προσπάθειες. Σε αυτό το είδος βέ-
μνήμη). Ένα παράδειγμα ασπόνδυλων που χρησι- βαια ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δια-
μοποιήθηκαν για την έρευνα της νευροπλαστικό- κεκριμένες διεργασίες της βραχύχρονης και της
τητας ήταν τα θαλάσσια σαλιγκάρια Aplysia Cali- μακρόχρονης μνήμης και η σύνδεσή τους με την
fornica, που χρησιμοποιήθηκαν για τα πειράματα πλαστικότητα. Αλλαγές στην πλαστικότητα που
του Eric Kandel και των συνεργατών του, λόγω της συμβαίνουν βραχυπρόθεσμα, δηλαδή διαρκούν
απλής δομής του Νευρικού Συστήματος αυτού του μερικά δευτερόλεπτα έως λεπτά είναι η συναπτι-
είδους (Bailey & Kandel, 2008). Ο λόγος που μελε- κή διευκόλυνση (synaptic facilitation), η μετατετα-
τήθηκαν πιο απλοϊκά νευρικά συστήματα από το νική ενδυνάμωση (post-tetanic potentiation, PTP)
ανθρώπινο ήταν φυσικά πρακτικός: ο ανθρώπινος και η συναπτική καταστολή (synaptic depression)
εγκέφαλος διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό νευ- (Purves et al., 2010).
ρώνων και συνάψεων και η όποια πρόοδος στην Με τη μακρόχρονη πλαστικότητα δικαιολογεί-
περαιτέρω αποκρυπτογράφησή του χρειαζόταν ται η ικανότητα του ανθρώπου και άλλων θηλαστι-
πρώτα να τεθεί σε λιγότερο περίπλοκα συστήματα κών να θυμούνται εμπειρίες για μεγάλο χρονικό
(Rosenzweig, Leiman & Breedlove, 1996). διάστημα, έως και πολλά χρόνια. Ο μεγαλύτερος
Η πλαστικότητα των Aplysia έγκειται σε λι- αριθμός ερευνών για τη συναπτική πλαστικότη-
γότερες αλλά πολύ χαρακτηριστικές μορφές συ- τα έχει λάβει χώρα με στόχο τον ιππόκαμπο, ένα
μπεριφοράς, όπως η εξοικείωση (habituation) και «μέλος» του μεταιχμιακού συστήματος, που παί-
η ευαισθητοποίηση (sensitization). Όσον αφορά ζει σημαντικό ρόλο στη μνήμη. Σε αυτή τη δομή
στο πρώτο, ένα απλό άγγιγμα στο σίφωνα του αποθηκεύονται συγκεκριμένα είδη μνήμης, γι’ αυ-
θαλάσσιου σαλιγκαριού είναι αρκετό για να κά- τό και όταν στον ανθρώπινο εγκέφαλο δίνεται μία
νει το βράγχιο του να συσπειρώνεται. Όταν αυτό εντολή αποθήκευσης κάποιας πληροφορίας που
το ερέθισμα (άγγιγμα σίφωνα) επαναλαμβάνεται υπόκειται σε αυτά τα είδη, τότε ενεργοποιείται
τότε επέρχεται η εξοικείωση σε αυτό, δηλαδή η και ο ιππόκαμπος. Σε περίπτωση βλάβης του ιπ-
όλο και μικρότερη έως καθόλου συσπείρωση του ποκάμπου, τέτοιου είδους μνήμες αδυνατούν να
βραγχίου. Η ευαισθητοποίηση εξετάζεται μετά την αποθηκευθούν. Αυτές οι συνθήκες όμως ισχύουν
εξοικείωση, καθώς αφού το βράγχιο δεν αντιδρά μόνο για τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Τα ερεθίσματα
πια στο άγγιγμα του σίφωνα, γίνεται μία προσθήκη που ενεργοποιούν τον ιππόκαμπο των τρωκτικών
στο ερέθισμα αφού πια αυτό χορηγείται σε συν- για παράδειγμα, έχουν να κάνουν με την συγκεκρι-
δυασμό με μία ηλεκτρική διέγερση στην ουρά του μένη θέση στην οποία βρίσκεται το ζώο εκείνη τη
σαλιγκαριού. Αυτή η συνοδεία ερεθισμάτων θα στιγμή. Διεγείρονται μάλιστα ειδικά για τις πληρο-
έχει ως αποτέλεσμα την αρχική αντίδραση: τη συ- φορίες αυτές κύτταρα «θέσεως» τα οποία πυρο-
σπείρωση του βραγχίου μετά από το άγγιγμα του δοτούν τα δυναμικά ενέργειας. Ουσιαστικά αυτά
σίφωνα. Αυτό συμβαίνει γιατί το ερέθισμα στην τα δεδομένα προδίδουν την ύπαρξη της χωροτα-
ουρά του μαλάκιου, ενεργοποιεί την αντίδραση ξικής μνήμης στον εγκέφαλο των τρωκτικών, ενός
συστολής του βραγχίου και την διατηρεί για μία είδους μνήμης που στον άνθρωπο ναι μεν είναι
ώρα τουλάχιστον μετά από την εφαρμογή του σημαντική, δεν ξεπερνά δε άλλα είδη ανθρώπινης
αγγίγματος του σίφωνα. Με τον συνδυασμό των μνήμης σε πολυπλοκότητα (Purves et al., 2010).
δύο αυτών ερεθισμάτων στον σίφωνα και την ου- Ο ιππόκαμπος αποτελεί μία εγκεφαλική δομή,
ρά δύνανται να μετατρέψουν τη συμπεριφορά για που επικοινωνεί και με τον προμετωπιαίο φλοιό. Η
μεγάλο χρονικό διάστημα (ημέρες ή και εβδομά- σύνδεση αυτών των δύο περιοχών μεσολαβούνται
δες). Αυτό είναι ένα πρώτο δείγμα μακρόχρονης από μεσοφλοιϊκή ντοπαμινεργική δραστηριότητα.
μνήμης στα ασπόνδυλα, έστω και σε πολύ απλού- Η ντοπαμίνη και τα σχετικά με αυτήν κυκλώματα
στερη μορφή από ότι στον άνθρωπο (Rosenzweig, έχει αποδειχθεί πως παίζουν σημαντικότατο ρόλο
Leiman & Breedlove, 1996). σε πολλές ψυχιατρικές νόσους όπως για παρά-
4 ◆ Θεοδώρα Σεληνιωτάκη και Ιωάννης Ν. Νέστορος
δειγμα η σχιζοφρένεια (Hietala & Syvӓlahti, 1996). και στην οδοντωτή έλικα του ιπποκάμπου. Δεν έχει
Η λειτουργία αυτών των φλοϊκών συνάψεων επη- εντοπιστεί παραγωγή νέων νευρώνων σε άλλες πε-
ρεάζεται και από περιβαλλοντικούς παράγοντες, ριοχές. Μάλιστα η ήδη αποδεδειγμένη νευρογένε-
όπως το στρες ή και ενδογενείς όπως το οξειδωτι- ση στις παραπάνω δομές είναι αρκετά περιορισμέ-
κό στρες (Jay et al., 2004), που επίσης έχει αποδει- νη αλλά διαθέτει το πλεονέκτημα να προσαρμόζει
χθεί πως παίζει έναν από τους καθοριστικότερους τους νέους νευρώνες στα παρακείμενα κυκλώμα-
ρόλους σε ψυχοπαθολογικές καταστάσεις όπως η τα. Η διαδικασία της νευρογένεσης έχει ως εξής:
κατάθλιψη (Gotlib, Joormann, Minor & Hallmayer, στην περιοχή της υποκοιλιακής ζώνης του ενήλικα,
2008), η σχιζοφρένεια (Spring, 1981· Potvin et al., κοντά στον ιππόκαμπο, διατηρούνται τα νευρικά
2008· Bitanihirwe & Woo, 2011), η διπολική διατα- βλαστικά κύτταρα (neural stem cells), μία ομάδα
ραχή (Andreazza et al., 2008· Wang, Shao, Sun & κυττάρων που «αυτό-ανανεώνονται» και διαιρού-
Young, 2009) και άλλες. Υπάρχουν ενδείξεις κατά νται συμμετρικά ή ασύμμετρα και παράγουν νέα
τις οποίες η κοιλιακή καλυπτρική περιοχή ενερ- βλαστικά κύτταρα, νευρώνες, αστροκύτταρα και
γοποιείται κατά την έκθεση σε στρεσογόνους πα- ολιγοδενδρογλοιακά κύτταρα. Τα βλαστικά κύττα-
ράγοντες, πειραματικά (Niehaus, Murali & Kauer, ρα βέβαια μπορούν να απομονωθούν κι από τον
2010). Η διέγερση της περιοχής αυτής προκαλεί πρόσθιο εγκέφαλο, την παρεγκεφαλίδα, τον μέσο
μία αυξημένη ροή ντοπαμίνης στον προμετωπιαίο εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, όμως σε αυτές
φλοιό, η οποία αυξάνει τη χρονική διάρκεια της τις τοποθεσίες δεν διαιρούνται. Η αύξηση, έστω
επικοινωνίας ανάμεσα στις συνάψεις που συνδέ- και περιορισμένη, των νευρικών κυττάρων και άρα
ουν τον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο φλοιό. και των συνάψεων στον ενήλικο εγκέφαλο, είναι
Αντίθετα, έχει δοκιμαστεί και η εξάντληση των επι- μία πολύ χρήσιμη και σημαντική προοπτική για μία
πέδων ντοπαμίνης στον φλοιό με αποτέλεσμα μία περαιτέρω γνωστική ανάπτυξη (μάθηση και μνήμη)
εξαιρετικά μεγάλη μείωση της επικοινωνίας στις στην οποία στοχεύει η ψυχοθεραπεία (Purves et
εν λόγω συνάψεις. Η μελέτη της νευρικής πλα- al., 2010). Ήδη από τον 18ο αιώνα, ο Jean-Jacque
στικότητας σε αυτές τις περιοχές είναι σημαντική Rousseau (1712-1778), είχε εκφράσει την άποψη
για τη διερεύνηση της επικοινωνίας μεταξύ του ότι η εξάσκηση των νοητικών λειτουργιών αποτελεί
ιπποκάμπου και του προμετωπιαίου φλοιού, αφού έναν τρόπο ανάπτυξης του εγκεφάλου. Η άποψη
αυτές οι συνδέσεις συμμετέχουν ενεργά σε γνω- αυτή συμφωνεί με την περαιτέρω διερεύνηση του
στικές δεξιότητες (Jay et al., 2004), πολλές από τις νευροεπιστημονικού υποβάθρου της ψυχοθερα-
οποίες είναι χρήσιμες και στη διαδικασία της ψυ- πείας ώστε να δημιουργηθούν συγκεκριμένοι τρό-
χοθεραπείας. Η ψυχοθεραπεία σε διαταραχές που ποι-τεχνικές για την ανάπτυξη των δυνατοτήτων
επηρεάζουν τον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο του εγκεφάλου (Rossi & Rossi, 2008).
φλοιό, έχει δείξει θετικά αποτελέσματα όπως η Δεν θα έπρεπε να παραλειφθεί και ο παράγο-
μείωση της υπερδραστηριότητας του δεξιού ρα- ντας της ηλικίας καθώς είναι πλέον επιστημονικά
χιαίου πλάγιου προμετωπιαίου φλοιού και του αποδεκτό πως η ενήλικη νευρογένεση μειώνεται
ιπποκάμπου στις φοβίες, εξισορρόπηση της υπο- με το πέρασμα των χρόνων και την πορεία προς
αιμάτωσης του πρόσθιου προμετωπιαίου φλοιού την τρίτη ηλικία και μάλιστα απότομα. Σε αυτή την
και του υπερμεταβολισμού του πλάγιου προμετω- ταχεία εκφύλιση το περιβάλλον μπορεί να απο-
πιαίου φλοιού στην κατάθλιψη κ.ά (Linden, 2006). τελέσει εξισσοροπιστικό παράγοντα. Πειράματα
Η ενήλικη νευρογένεση, η διαδικασία κατά με ποντίκια που εκτίθεντο σε ένα εμπλουτισμένο
την οποία δημιουργούνται νέοι νευρώνες κατά με δραστηριότητες περιβάλλον σε ηλικιακό διά-
την ενήλικη περίοδο, έχει εντοπιστεί στην περιο- στημα 10 έως 20 μηνών, επέδειξαν πενταπλάσια
χή του ιπποκάμπου. Έχουν εντοπιστεί δύο πολύ νευρογένεση στον ώριμο ιππόκαμπο τους σε σύ-
συγκεκριμένες περιοχές όπου λαμβάνει χώρα η γκριση με την ομάδα ελέγχου. Στον άνθρωπο, η
νευρογένεση στον ενήλικο εγκέφαλο: στη στιβάδα ενασχόληση με πνευματικές και σωματικές δρα-
των κοκκωδών κυττάρων του οσφρητικού βολβού στηριότητες έχει μειώσει τις εκφυλιστικές επι-
Το νευροεπιστημονικό υπόβαθρο της ψυχοθεραπείας ◆ 5
πτώσεις και τα νευρολογικά ελλείμματα νευρολο- πτυξη των δεξιοτήτων να ελέγχουμε τα πρωτόγο-
γικών διαταραχών. Αυτά τα γνωστικά ελλείμματα να συναισθήματα μας (Crossman & Neary, 2003).
όμως δεν είναι υπάρχουν μόνο σε νευρολογικές Νευροαπεικοντιστικά δεδομένα έχουν υπογραμμί-
διαταραχές αλλά και σε ψυχιατρικές. Για παρά- σει τη σημασία της αμυγδαλής για τον φόβο και
δειγμα στη Μείζονα Καταθλιπτική Διαταραχή την επαγρύπνηση καθώς και τη σημασία της σε
όπου ο ιππόκαμπος παρουσιάζει έντονη δυσλει- διαταραχές διάθεσης όπως η κατάθλιψη (Whalen
τουργία, προκαλώντας γνωστικές δυσλειτουργί- et al., 2002). Η συναισθηματική μάθηση όπως ο
ες, η ρύθμιση της νευρογένεσης έχει καταστεί εξαρτημένος φόβος αποτελεί επίσης έναν μηχα-
αδύνατη. Τα γλυκοκορτικοειδή είναι οι βασικοί νισμό για τον οποίο είναι υπεύθυνη η αμυγδαλή.
ρυθμιστές της κυτταρικής καταστροφής στον ιπ- Πιο συγκεκριμένα, εισροή πληροφοριών στην
πόκαμπο και παρουσιάζουν αρνητική συσχέτιση αμυγδαλή από τον θάλαμο, προκαλεί την ενεργο-
με την ενήλικη νευρογένεση. Το χρόνιο στρες, ποίησή της από αισθητηριακά σήματα, είτε πριν
ένας περιβαλλοντικός παράγοντας που αυξά- είτε ταυτόχρονα με την άφιξη των σημάτων αυτών
νει τα επίπεδα της κορτικοστερόνης, επηρεάζει στον φλοιό. Αυτό προλογεί μία προσυνειδητή και
αρνητικά τη νευρογένεση (Kempermann, Gast & προγνωστική επεξεργασία πληροφοριών που συν-
Gage, 2002). Μάλιστα το στρες αποτελεί και τον δέεται όχι με περίπλοκες αναπαραστάσεις αλλά
συνδετικό κρίκο της συσχέτισης της νευρογένε- με πρωτόγονες ασθητικές αναπαραστάσεις. Σε
σης με την κατάθλιψη. Οι ακριβείς μηχανισμοί αυτό το σημείο έγκειται ο ρόλος της αμυγδαλής
βέβαια δεν είναι πλήρως γνωστοί όμως έχει γίνει στην επεξεργασία πρωτόγονων ερεθισμάτων, στη
κατανοητό πως το στρες μειώνει τη νευρογένε- μάθηση θετικών κι αρνητικών συναισθημάτων που
ση στον ιππόκαμπο. Αφού το στρες αποτελεί κι επέρχεται από την εμπειρία και τελικά τον έλεγ-
αίτιο της κατάθλιψης, τότε η σύνδεση στρες-νευ- χο της πρωτόγονης φύσης του ατόμου (LeDoux,
ρογένεσης-κατάθλιψης είναι εγγύς. Επίσης σε 1992). Η ψυχοθεραπεία έχει αποδειχθεί πως επη-
πειράματα με ζωικά μοντέλα, παράγοντες που ρεάζει την αμυγδαλή σε διαταραχές διάθεσης και
βελτίωσαν τα καταθλιπτικά συμπτώματα, όπως συναισθημάτων στις οποίες αυτή η μεταιχμιακή
εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σε- δομή παίζει σημαντικό ρόλο. Στις φοβίες, η ψυ-
ροτονίνης, ηλεκτροσπασμωθεραπεία, άσκηση, χοθεραπεία φαίνεται πως μειώνει την αυξημένη
εμπλουτισμός περιβάλλοντος, ενίσχυσαν και τη δραστηριότητα της αμυγδαλής (Linden, 2006),
νευρογένεση. Αντιθέτως, η πειραματική παρε- σε μελέτες PET η ανάμνηση τραυματικών γεγονό-
μπόδιση της νευρογένεσης μείωσε την απόκριση των σε ασθενείς με Διαταραχή Μετατραυματικού
των ζώων στη θεραπεία με αντικαταθλιπτικούς Στρες κατά τη διάρκεια ψυχοθεραπευτικών συ-
πράκτορες (Becker & Wojtowicz, 2007). Συμπερα- νεδριών, ενεργοποίησε την αμυγδαλή και άλλες
σματικά, η ενασχόληση με δραστηριότητες που πρόσθιες μεταιχμιακές περιοχές, ενώ η συνέχιση
μειώνουν το στρες όπως η ψυχοθεραπεία, προ- των ψυχοθεραπευτικών συνεδριών μείωσε την
άγει τη νευροπλαστικότητα μέσω της νευρογένε- αυξημένη δραστηριότητα της αμυγδαλής (Peres
σης (Kempermann, Gast & Gage, 2002). et al., 2007), επίσης η αμυγδαλή αποτελεί στόχο
της ψυχοθεραπείας καθώς σε αυτήν την περι-
οχή αποθηκεύονται οι τραυματικές αναμνήσεις
3. Διάθεση και συναίσθημα: Ο ρολος συμπεριλαμβανομένων και των ερεθισμάτων που
της αμυγδαλής και του προμετωπιαίου φλοιού προκαλούν αρνητικά συναισθήματα και ψυχο-
τραυματικές αντιδράσεις, αλλά και οι αναμνήσεις
Η αμυγδαλή είναι μία περιοχή που ανήκει στο των ερεθισμάτων που πρόσφεραν ανταμοιβή.
μεταιχμιακό σύστημα και σχετίζεται με τη μάθη- Αυτό είναι ένα σημείο-κλειδί και για τις αγχώδεις
ση συμπεριφορών που προκύπτουν από την κοι- διαταραχές.. Από τη στιγμή που η αμυγδαλή πα-
νωνική αλληλεπίδραση κι εμπειρία. Εξελικτικά οι ρουσιάζει μία υπερδραστηριότητα σε αυτές τις
επιδράσεις της αμυγδαλής οφείλονται στην ανά- κατάστασεις, η ψυχοθεραπεία με συγκεκριμένες
6 ◆ Θεοδώρα Σεληνιωτάκη και Ιωάννης Ν. Νέστορος
μεθόδους ανάκλησης και αντιμετώπισης των αρ- νευρωνικών συστημάτων, ενώ δίνουν ιδιαίτερη έμ-
νητικών εμπειριών και συναισθημάτων, εξισορρο- φαση και στις γνωστικές διεργασίες που πιθανόν
πεί τη λειτουργία της περιοχής (Stahl, 2012). να έχουν διαταραχθεί στα πλαίσια των εκάστοτε
Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι επίσης ένα πο- ψυχιατρικών νόσων. Επίσης, η συναισθηματική
λύ σημαντικό «κομμάτι» του νευροεπιστημονικού αντιμετώπιση και η συμπεριφορά απέναντι στα
υποβάθρου των συναισθημάτων καθώς και των ερεθίσματα του περιβάλλοντος είναι ένα πολύ ση-
συμπεριφορικών εκδηλώσεων: είναι υπεύθυνος μαντικό ψυχοθεραπευτικό στοιχείο που ενέχεται
για την κατεύθυνση της συμπεριφοράς –αποφυγή σε όλες τις προσεγγίσεις. Αυτό προϋποθέτει την
ή προσέγγιση-, για τη μετατροπή, την κατανόηση επαρκή συνεργασία των νευρωνικών συστημάτων.
και την παρεμπόδιση συναισθηματικών συμπεριφο- Σε αντίθετη περίπτωση (ανεπαρκούς συνεργασί-
ρών (Vander, Sherman, Luciano & Τσακόπουλος, ας), δημιουργούνται υψηλά επίπεδα στρες, εξαι-
2011). Ο προμετωπιαίος φλοιός έχει ενοχοποιηθεί τίας της αδυναμίας αποστολής των κατάλληλων
σε διαταραχές του συναισθήματος όπως είναι η σημάτων από το ένα κύκλωμα στο άλλο. Το στρες,
κατάθλιψη και μάλιστα έχει παρατηρηθεί και μία είναι ένας κρίσιμος στόχος της ψυχοθεραπευτικής
υποαιμάτωση της περιοχής σε άτομα που έχουν διαδικασίας μέσα από μεθόδους που στοχεύουν
εκδηλώσει τη διαταραχή. Με την ψυχοθεραπεία στη μείωση του (Cozolino, 2002). Οι μέθοδοι αυ-
όμως αυτή η ανωμαλία του προμετωπιαίου φλοιού τοί στοχεύουν σε συγκεκριμένα συστήματα του
εξαφανίζεται. Επίσης, ο ραχιαίος πλάγιος προμε- εγκεφάλου που δεν λειτουργούν σωστά. Τα συ-
τωπιαίος φλοιός παρουσιάζει υπερδραστηριότητα ναισθήματα είναι ένας πολύ αξιόλογος δείκτης
κατά την εκδήλωση συμπτωμάτων φοβίας. Η ψυχο- για το πώς βιώνει ένα άτομο την εμπειρία και για
θεραπεία προκαλεί μείωση στη δραστηριότητα της το ποια προσέγγιση θα ήταν πιο αποτελεσματική
περιοχής αυτής (Linden, 2006). Ο ραχιαίος πλάγιος στην επαναφορά της ομοιόστασης στο Νευρικό
προμετωπιαίος φλοιός εμπλέκεται βέβαια και στην Σύστημα (Panksepp, 1998). Όλες οι ψυχοθερα-
κατάθλιψη. Μάλιστα, στην ήδη υπάρχουσα βιβλι- πευτικές προσεγγίσεις έχουν ως στόχο την αντι-
ογραφία για τις επιδράσεις της ψυχοθεραπείας μετώπιση του στρες, όχι μόνο για την επίτευξη της
στην κατάθλιψη, η μείωση της δραστηριότητας του ηρεμίας και ασφάλειας του ατόμου αλλά κι επειδή
ραχιαίου προμετωπιαίου φλοιού είναι η πιο κοινή το στρες αποτελεί τον πλέον σημαντικό αιτιολογι-
(Etkin, Pittenger & Kandel, 2005). κό παράγοντα για τις συναισθηματικές αλλά και
τις ψυχωτικές διαταραχές (Νέστορος, 2012). Η
ψυχοθεραπευτική διαδικασία στο σύνολό της επι-
4. Οι κοινοί θεραπευτικοί παράγοντες κεντρώνεται στο παρόν της θεραπευτικής σχέσης
και το βιολογικό μοντέλο και της ζωής του θεραπευόμενου, στο «εδώ και
τώρα», έναν άξονα που βοηθάει στην κατανόηση
Παραπάνω αναλύθηκαν νευροανατομικοί και του ελέγχου και της κοινωνικής ρύθμισης των
βιολογικοί μηχανισμοί που επηρεάζονται από σχέσεων που δημιουργεί το άτομο στη ζωή του.
τις αλλαγές που προκαλεί η ψυχοθεραπευτική Αυτό βέβαια επιτυγχάνεται με την ενδοσκόπηση
διαδικασία σε εγκεφαλικές περιοχές. Νευροα- ώστε να συνειδητοποιήσει ο ασθενής τι είναι αυτό
πεικονιστικές μελέτες έχουν δείξει την επίδραση που του συμβαίνει και με αργούς αλλά σταθερούς
διάφορων ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων σε ρυθμούς να αλλάξει την κατάσταση αυτή (Jacobs
εγκεφαλικές περιοχές, μερικές από τις οποίες πα- & Powers, 2003).
ρατίθενται στον Πίνακα 1. Σήμερα, είναι ευρέως Γίνεται κατανοητό, λοιπόν, πως η ψυχοθερα-
αποδεκτό πως οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις πεία έχει ως κύριο στόχο τη σύνθεση των νευρω-
όχι μόνο δεν συγκρούονται μεταξύ τους, αλλά νικών συστημάτων που εμπλέκονται σε γνωστικές,
αντιθέτως συμφωνούν. Νευροεπιστημονικά, όλες συναισθηματικές, αισθητικές και συμπεριφορικές
οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις προάγουν δεξιότητες, ώστε να επιτευχθεί και μία συμπερι-
την ανάπτυξη των νευρώνων και τη σύνθεση των φοριστική αλλά και νευρωνική ανεξαρτητοποίηση
Το νευροεπιστημονικό υπόβαθρο της ψυχοθεραπείας ◆ 7
Paquette et fMRI Γνωσιακή-Συμπε- Αραχνοφοβία Ομάδα παρέμβασης: Μετά την παρέμβαση: 1. Δ εν υπήρχε σύγκριση με
al. (2003) ριφορική θεραπεία Ν=12,γυναίκες, με αραχνοφο- Καμία σημαντική ενεργοποίηση ομάδα ελέγχου που να απο-
βία, χωρίς φαρμακευτική αγω- του δεξιού ραχιαίου πλάγιου τελείται από ασθενείς με
γή, μέτρηση πριν και μετά την προμετωπιαίου φλοιού και της αραχνοφοβία σε αναμονή
παρέμβαση παραϊπποκάμπιας έλικας για θεραπεία (waitlist control
group)
Ομάδα ελέγχου: Ν-13, γυναίκες, Ομάδα ελέγχου: Σημαντική
υγιείς, μία μέτρηση ενεργοποίηση αριστερής μέ-
σης ινιακής έλικας και δεξιάς
*Κατά τη διάρκεια των μετρήσε- έσω κροταφικής έλικας
ων προβαλλόταν βίντεο σχετικό
με το αντικείμενο της φοβίας
Lindauer et MRI Σύντομη Εκλεκτι- Μετατραυματι- Ομάδα παρέμβασης: Ν=18, δι- Πριν την παρέμβαση: σημαντικές 1. Μικρό μέγεθος δείγματος
al.(2005) κή Ψυχοθεραπεία κή Διαταραχή άγνωση με PTSD, Υπο-ομάδες: διαφορές στον όγκο του ιππο- για τυχαιοποιημένη κλινική
(Brief Eclectic Στρες (Post Ν=9 ομάδα παρέμβασης, Ν=9 κάμπου μεταξύ των ασθενών δοκιμή
Psychotherapy/ Traumatic Stress Ομάδα ελέγχου σε αναμονή για με PTSD και των υποκειμένων 2. Δεν υπήρχε μέτρηση για τη
BEP) Disorder/PTSD) θεραπεία (waitlist control group), ελέγχου. διατηρησιμότητα της παρέμ-
μέτρηση πριν και μετά την πα- βασης (follow-up)
ρέμβαση Μετά την παρέμβαση: δεν ση- 3. Δεν διερευνήθηκαν βιοχη-
μειώθηκε αύξηση του όγκου μικές μεταβολές στον ιππό-
Ομάδα ελέγχου: Ν=14, με ιστο- του ιπποκάμπου στην ομάδα καμπο.
ρικό τραυματικού γεγονότος παρέμβασης
χωρίς εκδήλωση κλινικών συ-
μπτωμάτων PTSD, μία μέτρηση
Πίνακας 1
Παρατίθενται, ενδεικτικά, στοιχεία μελετών που συμπεριλήφθηκαν στην ανασκόπηση. Πρόκειται για νευροαπεικονιστικές μελέτες για τη διερεύνηση
των επιδράσεων διαφόρων ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων σε εγκεφαλικές περιοχές ατόμων με διάγνωση ψυχιατρικής διαταραχής. (συνέχεια)
Dichter et al. fMRI Συμπεριφορική Μείζων καταθλι- Ομάδα παρέμβασης: Ν=12 με Μετά την παρέμβαση: λειτουρ- 1. Δεν έγινε σύγκριση με ομάδα
(2009) Θεραπεία Ενερ- πτική διαταραχή ΜΚΔ, μέτρηση πριν και μετά την γικές αλλαγές σε περιοχές που ελέγχου ασθενών σε αναμονή
γοποίησης για την (ΜΚΔ) παρέμβαση μεσολαβούν στην ανταμοιβή: για λήψη θεραπείας (waitlist
Κατάθλιψη παραπροσαγώγια έλικα, κερ- control group).
Ομάδα ελέγχου: Ν-15, υγιείς, κοφόρος πυρήνας, κογχική 2. Η επίδραση της παρέμβασης
μία μέτρηση πρόσθια έλικα στην ομάδα ασθενών δεν
ελέγχθηκε για πολλαπλές
συγκρίσεις
3. Τ
ο ηλικιακό φάσμα των ατό-
μων της ομάδας παρέμβασης
ήταν αρκετά ευρύ.
Haut, Lim & fMRI Γνωσιακή εκπαί- Σχιζοφρένεια Ομάδα παρέμβασης: Ν=21 με Μετά την παρέμβαση: σε κάθε 1. Δεν υπήρχαν μετρήσεις σε
McDonald III δευση στοχευμένη σχιζοφρένεια ή σχιζοσυναισθη- επίπεδο σύγκρισης, σημειώθηκε μακροπρόθεσμο επίπεδο
(2010) στην εργαζόμενη ματικς διαταραχή, αυξημένη δραστηριότητα στον (follow-up).
μνήμη ραχιαίο-πλάγιο προμετωπιαίο 2. Ο εξοπλισμός που χρησιμο-
Υπο-Ομάδες: Ν=9 ομάδα πα- φλοιό, στο πρόσθιο προσαγώγιο ποιήθηκε για την νευροαπει-
ρέμβασης, Ν=9 ομάδα ελέγ- και στον φλοιό του πρόσθιου κονιστική διαδικασία δεν κά-
χου, μέτρηση πριν και μετά την μετωπιαίου πόλου (νευρωνικά λυπτε όλες τις περιοχές που
παρέμβαση δίκτυα που σχετίζονται με την εμπλέκονται στην επίδοση σε
προσοχή και τη μνήμη εργασίας) δοκιμασίες.
Ομάδα ελέγχου: Ν=9 υγιείς, μία 3. Μ ικρό μέγεθος δείγματος.
μέτρηση
Buchheim et fMRI Ψυχοδυναμική θε- Κατάθλιψη Ομάδα παρέμβασης: Μετά την παρέμβαση: Μείωση 1. Συστηματική σύγχυση μεταξύ
al. (2012) ραπεία Ν=16, διάγνωση με καταθλι- της ενεργοποίησης στον αριστε- των προσωπικών περιγραφών
πτική διαταραχή, χωρίς φαρμα- ρό άνω ιππόκαμπο/αμυγδαλή, μεταξύ των ασθενών και των
κευτική ή/και ψυχοθεραπευτική στο προσαγώγιο και στον προ- υγιών υποκειμένων ελέγχου.
θεραπεία κατά τη διάρκεια της μετωπιαίο φλοιό 2. Δ εν υπήρχε σύγκριση με
μελέτης, μέτρηση πριν και μετά ομάδα ελέγχου που να απο-
την παρέμβαση (διάρκεια πα- τελείται από καταθλιπτικούς
ρέμβασης: 15 μήνες) ασθενείς σε αναμονή για θε-
ραπεία (waitlist control group)
Ομάδα ελέγχου:
Ν=17, υγιείς, μέτρηση πριν και
μετά την παρέμβαση (διάρκεια
παρέμβασης: 15 μήνες
10 ◆ Θεοδώρα Σεληνιωτάκη και Ιωάννης Ν. Νέστορος
ενεργοποιηθεί πειραματικά. Η συμβολή της αμυ- ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης (Walter, Berger &
γδαλής προδίδει και την ανάμειξη της μνήμης για Schnell, 2009). Πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρί-
τα φοβικά ερεθίσματα. Ουσιαστικά ο Kandel με τα ζουν πως η ψυχοθεραπεία, ως διαδικασία κι επι-
πειράματά του στα θαλάσσια σαλιγκάρια Aplysia στημονική πρακτική, είναι ικανή να προάγει ένα
Californica, εξήγησε τέτοιες διεργασίες μάθησης ισχυρό θεραπευτικό αποτέλεσμα ισότιμο με αυτό
μέσω της ενεργοποίησης ειδικών αδρανοποιημέ- των φαρμακευτικών παραγόντων (Barlow, 2014).
νων γονιδίων που προκαλούν αλλαγές στις γενε- Τα δεδομένα που συνηγορούν στην επίδραση
τικές δομές κυττάρων του Κεντρικού Νευρικού της ψυχοθεραπείας σε εγκεφαλικές περιοχές που
Συστήματος (ΚΝΣ). Αυτές οι αλλαγές λαμβάνουν συνδέονται με συγκεκριμένους μηχανισμούς έχουν
χώρα και όταν το άτομο έχει μάθει ένα λανθασμέ- δώσει έναυσμα για την αναθεώρηση της κλασικής
νο σχήμα ερμηνείας των ερεθισμάτων του εξωτε- ψυχοθεραπείας που επικεντρώνεται σε αλλαγές
ρικού περιβάλλοντος με αποτέλεσμα τα υψηλά της κλινικής εικόνας του ασθενούς. Συγκεκριμένα,
επίπεδα άγχους και τελικά την εκδήλωση ψυχοπα- γίνεται λόγος για το πεδίο της «νευροψυχοθερα-
θολογίας. Οι ίδιες αλλαγές αντιστρέφονται όταν πείας». Ο όρος «νευροψυχοθεραπεία» προτάθηκε
εφαρμόζεται η τεχνική της απόσβεσης, κι αυτό από τον Klaus Grawe το 2004, με κάποιες παραθέ-
αποτελεί μόνο ένα δείγμα για το πώς λειτουργεί σεις από τον Freud, λίγο πριν την έκδοση της ψυ-
η ψυχοθεραπεία. Επιπλέον, σχετικά μελέτες για χαναλυτικής θεωρίας του. Κάθε είδος ψυχοθερα-
τη συναισθηματική ρύθμιση έδειξαν πως για τη πείας, συμπεριλαμβανομένης και της Συνθετικής,
δυσλειτουργία του ελέγχου των συναισθημάτων αποσκοπεί στο να προκαλέσει συμπεριφορικές
ευθύνονται διεργασίες του ΚΝΣ σε πολλές ψυ- αλλαγές, με πρώτο και κύριο στόχο τον εγκέφα-
χοπαθολογικές καταστάσεις. Αυτό δικαιολογεί το λο. Οι επιδράσεις της ψυχοθεραπείας στοχεύουν
γεγονός ότι ένας από τους πρώτους στόχους των κυρίως στο σθένος των συναπτικών συνδέσεων.
ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων είναι η μάθηση Ουσιαστικά ο εγκέφαλος και η συμπεριφορά είναι
του συναισθηματικού ελέγχου, της έκδηλης ρύθ- ένα περίπλοκο σύστημα που επηρεάζεται από τα
μισης των συναισθημάτων, ο εν λόγω σκοπός είναι ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Οι λειτουργίες
αυτός που τις καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικές του εγκεφάλου επηρεάζουν τη συμπεριφορά και
σε νευροφυσιολογικό και συμπεριφορικό επίπεδο η συμπεριφορά (με τη μορφή απόκρισης σε εξωτε-
ήδη από τις πρώτες συνεδρίες. Βέβαια η ρύθμιση ρικά ερεθίσματα) επιδρά στη γονιδιακή έκφραση,
αυτή δεν μπορεί να εντοπιστεί σε ζώα, όπως γί- η οποία με τη σειρά της αλλάζει τη συναπτική σύν-
νεται κατανοητό, επομένως νευροαπεικονιστικές δεση πάνω στην οποία στηρίζονται οι αντιδράσεις
μελέτες σε ανθρώπους έχουν αποβεί και θα απο- μας, οι αναμνήσεις μας, τα ιδιοσυγκρασιακά μας
βούν ένα πολύτιμο στοιχείο για τον εμπλουτισμό χαρακτηριστικά ώστε να αποκρινόμαστε στο περι-
των διαθέσιμων δεδομένων που υπάρχουν για βάλλον. Για την έρευνα πάνω στην οποία ξεκίνησε
την πλήρη κατανόηση των βιολογικών οδών που το κίνημα της νευροψυχοθεραπείας, βοήθησαν
ενεργοποιούν οι ψυχοθεραπευτικές τεχνικές. Οι τεχνολογικές εφευρέσεις όπως οι νευροαπεικονι-
περισσότερες μελέτες επικεντρώνονται στην κα- στικές τεχνικές καθώς και η ανάπτυξη της Γνω-
τάθλιψη. Σύμφωνα με τον Aaron Beck, ένας από στικής νευροεπιστήμης. Στόχοι της έρευνας για
τα σημαντικότερα πρόσωπα που έχουν διαδραμα- τη νευροψυχοθεραπεία αποτελούν η αναγνώριση
τίσει κρίσιμο ρόλο στη διάθρωση της γνωστικής των νευρικών μηχανισμών και στόχων των ψυχο-
θεραπείας, η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση θεραπευτικών παρεμβάσεων, η ανακάλυψη νέων
της κατάθλιψης φαίνεται να είναι ο συνδυασμός θεραπευτικών οδών με τη βοήθεια των μέσων της
νευροβιολογικών δεδομένων και ψυχοθεραπείας. νευροτεχνολογίας και ο σχεδιασμός νέων ψυχοθε-
Με αυτόν τον τρόπο, ο οποίος θα πρέπει να ακο- ραπευτικών παρεμβάσεων βάσει των νέων νευρο-
λουθείται σε όλες τις διαταραχές, δίνει ακριβέστε- φυσιολογικών γνώσεων (Walter, Berger, & Schnell,
ρες οδηγίες για το τί και το πώς του εγκεφαλικού 2009). Με τον τρόπο αυτόν θα εμπλουτιστεί η κλινι-
περιβάλλοντος πριν, μετά και κατά τη διάρκεια της κή πράξη καθώς θα υπάρξει μία στοχευμένη διαδι-
Το νευροεπιστημονικό υπόβαθρο της ψυχοθεραπείας ◆ 11
κασία για τη βελτίωση των εγκεφαλικών περιοχών ση της σύγχρονης επιστημονικής προόδου. Έτσι
που πλήγονται από τις ψυχιατρικές νόσους. Επι- η ψυχοθεραπεία έχει τις ρίζες της σε νευρολογι-
πλέον θα προβλέπεται με μεγαλύτερη ασφάλεια η κά επιτεύγματα των προηγούμενων αιώνων, αλλά
κατάλληλη θεραπεία για τον εκάστοτε ασθενή, δε- και σε φιλοσοφικές αναζητήσεις για τον Νου ή
δομένου ότι δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς την Ψυχή, προγενέστερα, ήδη από την Ελληνική
με τον ίδιο τρόπο στις ψυχολογικές και βιολογικές Αρχαιότητα (Churchland, 2002). Στη σημερινή
θεραπείες (Milad, Rosenbaum & Simon, 2014). εποχή, έχουν δημοσιευθεί μελέτες που ερευνούν
τις επιδράσεις της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας
στον εγκέφαλο. Οι πιο διαδεδομένες ψυχοθερα-
5. Συζήτηση πευτικές προσεγγίσεις για τις οποίες έχουν απο-
δειχθεί κάποιες σαφείς αλλαγές στο νευροχημικό
Στόχος της παρούσας εργασίας ήταν να πα- υπόστρωμα είναι η Ψυχανάλυση, η Γνωστική Θε-
ρουσιαστεί μία ανασκόπηση της βιβλιογραφίας ραπεία, η Συμπεριφοριστική Θεραπεία, η Γνωστι-
που μελετά τις επιδράσεις της ψυχοθεραπείας σε κο-Συμπεριφοριστική Θεραπεία και τα παράγωγά
εγκεφαλικές περιοχές που επηρεάζονται από τις τους. Όλες οι θεραπείες έχουν κάποιες βασικές
ψυχιατρικές νόσους. Με το πέρασμα του χρόνου διαφορές στις μεταβολές που προκαλούν στον
η διαθέσιμη βιβλιογραφία που εξετάζει αυτό το εγκέφαλο, όμως όλες έχουν και μία κοινή διαφο-
υπόστρωμα της ψυχοθεραπείας αυξάνεται και σε ρά. Το γεγονός ότι, εκτός των υπόλοιπων κοινών
ποσότητα αλλά και σε ισχύ. Με τη σύνθεση νευρο- θεραπευτικών παραγόντων, όλες αποτελούν δι-
επιστήμης και ψυχοθεραπείας, έχουμε τη γέννηση αδικασίες μάθησης, επηρεάζει τη νευροπλαστι-
ενός νέου επιστημονικού τομέα, της νευροψυχο- κότητα του ενήλικου εγκεφάλου. Δηλαδή γίνεται
θεραπείας. Πρόκειται για την προσπάθεια κατα- λόγος για σημαντικές γονιδιακές κι επομένως συ-
νόησης των δυνατοτήτων του εγκεφάλου –μέρος ναπτικές αλλαγές αφού κάποια από τα μέσα της
μιας γενικότερης προσπάθειας για την πλήρη θεραπευτικής αλλαγής είναι η μάθηση κι η μνήμη.
αποκρυπτογράφησή του- και της ψυχολογικής θε- Υπάρχουν όμως και άλλες περιοχές και λειτουρ-
ραπείας ως ένα εργαλείο για τα καλύτερα δυνατά γίες που επηρεάζονται, όπως η αμυγδαλή (Stahl,
συμπεριφορικά αποτελέσματα, τα οποία έχουν τη 2012), ο ιππόκαμπος, ο προμετωπιαίος φλοιός
βάση τους στην νευροανατομική και νευροχημική που έχουν άμεση σχέση με τα συναισθήματα, τη
του λειτουργία (Walter, Berger, & Schnell, 2009). νευροπλαστικότητα και την ενήλικη νευρογένεση
Η κίνηση αυτή έχει την αφετηρία της στο (Purves et al., 2010). Το άγχος είναι ένας μηχα-
εγκαταλελειμμένο έργο του Freud «Για μία Επι- νισμός που επηρεάζεται από τη διαδικασία της
στημονική Ψυχολογία» (Φρόυντ, 1962), το οποίο ψυχοθεραπείας, επίδραση κρισιμότατη αν συνυ-
αποσκοπούσε στο να θέσει νευρωνικές βάσεις πολογισθεί το γεγονός πως αυτό είναι παρόν σε
στη διαδικασία της ψυχολογίας (Rossouw, 2011). κάθε ψυχιατρική διαταραχή (Νέστορος, 2012).
Αξιοσημείωτο είναι το ότι η νευροεπιστημονικότη- Μάλιστα το στρες αποτελεί και τον συνδετικό
τα της ψυχοθεραπείας είναι μία περίπλοκη πλευ- κρίκο της συσχέτισης της νευρογένεσης με την
ρά της ψυχοθεραπευτικής ύπαρξης. Αυτό συνεπά- κατάθλιψη, καθώς μειώνει τη νευρογένεση του
γεται με ανάμειξη περισσότερων μηχανισμών και ιπποκάμπου (Becker & Wojtowicz, 2007).
αντίστοιχων εγκεφαλικών δομών και κυκλωμάτων. Νευροεπιστημονικά, όλες οι ψυχοθεραπευ-
Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται σε μηχανι- τικές προσεγγίσεις προάγουν την ανάπτυξη των
σμούς που συνδέονται με εγκεφαλικές δομές οι νευρώνων και τη σύνθεση των νευρωνικών συ-
οποίες αποτελούν σημαντικά –από άποψη στατι- στημάτων, ενώ δίνουν ιδιαίτερη έμφαση και στις
στικής συσχέτισης και συχνότητας- ευρήματα των γνωστικές διεργασίες που πιθανόν να έχουν δια-
νευροαπεικονιστικών τεχνικών. ταραχθεί στα πλαίσια των εκάστοτε ψυχιατρικών
Σε κάθε αντικείμενο μελέτης, η ιστορικότητα νόσων (Cozolino, 2002). Η γενικότερη τάση για
έχει πολύ σημαντικό ρόλο ως προς την κατανόη- σύνθεση των προσεγγίσεων στην ψυχοθεραπεία,
12 ◆ Θεοδώρα Σεληνιωτάκη και Ιωάννης Ν. Νέστορος
