Kontentke ótiw

Qala

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Qala — úlken kólemdegi adam jasaytuģın mákan. "Qala" ataması pútkil dúnyada hár túrli mániske iye bolıp, ayırım jerlerde elatlı punktler júdá kishi bolıwı múmkin. Hátte, atama úlkenirek elatlı punktler menen sheklengen jerlerde de, olardıń ólshemleri ushın tómengi shegaranıń ulıwma kelisilgen anıqlaması joq[1][2]. Tar mániste, qala aǵzaları tiykarınan awıl xojalıǵına baylanıslı bolmaǵan wazıypalar menen shuǵıllanatuǵın hákimshilik belgilengen shegaralarǵa iye turaqlı hám tıǵız xalıq jasaytuǵın jer sıpatında anıqlanıwı múmkin[3]. Qalalar, ádette, turaq jay, transport, sanitariyalıq xojalıq, kommunal xojalıq, jerden paydalanıw, tovarlar islep shıǵarıw hám baylanıs boyınsha keń kólemli sistemalarǵa iye. Olardıń tıǵızlıǵı adamlar, mámleketlik shólkemler hám isbilermenler arasındaǵı óz-ara baylanıslardı jeńillestiredi, ayırım waqıtları processtegi hár qıylı táreplerge payda keltiredi. Máselen, tovarlar hám xızmetlerdi bólistiriwdiń nátiyjeliligin arttıradı.

Táriyxıy jaqtan qala turǵınları ulıwma insaniyattıń az bólegin quraǵan, biraq eki ásirlik misli kórilmegen hám jedel urbanizaciyadan keyin házirgi waqıtta dúnya xalqınıń yarımınan kóbi qalalarda jasaydı. Bul bolsa global turaqlılıq ushın tereń aqıbetlerge alıp keldi[4][5]. Házirgi qalalar ádette úlken metropolitan aymaqlar hám qalalıq rayonlardıń tiykarın quraydı - jumıs penen támiyinlew, kewil ashar hám bilimlendiriw ushın qala oraylarına baratuǵın kóplegen jolawshılardı jaratadı. Biraq, globallasıw kúsheyip baratırǵan dúnyada barlıq qalalar usı regionlardan tısqarıda da hár qıylı dárejede globallıq baylanısqa iye. Bul tásirdiń artıwı qalalardıń turaqlı rawajlanıw, klimat ózgeriwi hám global salamatlıq sıyaqlı global máselelerge de úlken tásir kórsetetuǵının ańlatadı. Xalıqaralıq jámiyetshilik global mashqalalarǵa usı tiykarǵı tásirler sebepli, Turaqlı rawajlanıwdıń 11-maqseti arqalı turaqlı qalalarǵa investiciya kirgiziwge ayrıqsha áhmiet qaratqan. Transportlardıń nátiyjeliligi hám jerdiń az paydalanılıwı sebepli tıǵız jaylasqan qalalarda xalıq az jaylasqan aymaqlarǵa qaraǵanda bir adamǵa tuwra keletuǵın ekologiyalıq orın az bolıwı múmkin[6]. Sonıń ushın ıqsham qalalar kóbinese klimat ózgeriwi menen gúresiwdegi áhmietli element sıpatında atap ótiledi[7]. Biraq, bul koncentraciya qala ıssılıq atawların payda etiw, pataslanıwdı jámlew, suw támiynatı hám basqa resurslardı stresske salıw sıyaqlı ayırım áhmiyetli zıyanlı tásirlerge de iye bolıwı múmkin.

Mánisi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qala posyolkaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qala aymaǵı (qala yamasa posyolka) ushın xalıq sanınıń keń tarqalǵan anıqlamaları 1500 den 50 000 adamǵa shekem, AQShtıń kópshilik shtatları bolsa 1500 den 5000 adamǵa shekem bolıwı kerek[8][9]. Ayırım yurisdikciyalar bunday kriteriyalardı belgilemeydi[10].

Milliy sanaqlarda xalıqtı qala sıpatında klassifikaciyalaw ushın xalıq, xalıqtıń tıǵızlıǵı, turaq jaylar sanı, ekonomikalıq funkciya hám infrastruktura sıyaqlı faktorlardan paydalanıladı[11].

Qala

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Palitana - Hindstannıń Gujarat shtatındaģı diniy áhmiyetke iye qala[12]

Qala basqa adam jasaytuǵın mákan jaylardan salıstırmalı úlken kólemi menen, sonday-aq, oraylıq hákimiyat tárepinen beriliwi múmkin bolǵan wazıypaları hám ayrıqsha simvollıq statusı menen ajıralıp turıwı múmkin. Atama, sonday-aq, qalanıń fizikalıq kósheleri hám imaratlarına yamasa ol jerde jasaytuǵın adamlardıń jıynaǵına da tiyisli bolıwı múmkin. Ulıwma mániste awıllıq emes, al qalalıq aymaqlardı ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin[13][14].

"Funkcional anıqlama" boyınsha, qala tek kólemi menen emes, al úlken siyasiy quramdaǵı ornı menen de ajıralıp turadı. Qalalar óziniń átirapındaǵı úlken aymaqlar ushın hákimshilik, sawda, diniy hám mádeniy xablar bolıp xızmet etedi[15][16]. Qalada mádeniy hár túrlilik bolganı ushın sawatlı elitanıń bolıwı kóbinese qalalar menen baylanıslı boladı[17][18]. Ápiwayı qalada mámleketlik xızmetkerlerdi qollap-quwatlaw ushın professional basqarıwshılar, tártip-qaǵıydalar hám salıq salıwdıń bazı bir túri (azıq-awqat hám basqa zárúr zatlar yamasa olar ushın sawda qılıw quralları) boladı.(Bunday shólkemlestiriw qáwim yamasa awıldaǵı ulıwma maqsetlerge qońsılar arasındaǵı rásmiy emes kelisimler yamasa basshınıń basshılıǵı arqalı erisiletuǵın ádettegi gorizontal qatnasıqlarǵa qarama-qarsı). Húkimetler miyrasxorlıq, din, áskeriy kúsh, kanallar qurıw, azıq-awqat bólistiriw, jerge iyelik etiw, awıl xojalıǵı, sawda, óndiris, qarjı sıyaqlı miynet sistemalarına yamasa olardıń kombinaciyasına tiykarlanıwı múmkin. Qalalarda jasaytuǵın jámiyetler kóbinese civilizaciya dep ataladı.

Etimologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qala sózi áyyemgi francuz tilinen alınǵan: cité, ózi latın tilinen alınǵan: civitas, yaǵnıy "puqaralıq" yamasa "mámleket" degen mánisti bildiredi[19][20]. Tiyisli (múmkin) civilizaciya latınsha civitas túbirinen alınǵan bolıp, dáslep "puqaralıq" yamasa "jámáát aǵzası" degen mánisti ańlatadı hám aqır-aqıbetinde urbslar menen sáykes keledi. Yaǵnıy fizikalıq mániste "qala" degen mánisti bildiredi[21]. Rimniń «civitas»ı greklerdiń «polis»ı menen tıǵız baylanıslı bolıp, «metropolis» sıyaqlı inglis sózlerinde ushırasatuǵın jáne bir ulıwma túbir esaplanadı[22].

Toponimikalıq terminologiyada ayırım qala hám posyolkalardıń atları astionimler dep ataladı (áyyemgi grek tilinde √στυ "qala yamasa qalasha" hám √νομα "at")[23].

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qalalar geografiyası qalalar menen de, olardıń ishki dúzilisi menen de shuǵıllanadı[24]. Qalalar Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń 3% ke jaqın bólegin iyeleydi[25].

Ornı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Pittsburg qalasınıń orayında, Ogayo dáryasına quyılatuģın Monongahela hám Allegheny dáryalarınıń qosılıwında.

Táriyxta qalalardıń jaylasıwı tábiyiy, texnologiyalıq, ekonomikalıq hám áskeriy sharayatlarga qarap hár qıylı bolǵan. Suwdan paydalanıw qalalardıń jaylasıwı hám ósiwinde burınnan tiykarǵı faktor bolıp kelgen. XIX ásirde temir jol transportınıń payda bolıwı sebepli júzege kelgen ayrıqsha jaǵdaylarǵa qaramastan, házirgi waqıtta dúnyadaǵı qala xalqınıń kópshiligi teńiz boyı yaki dárya boyında jasaydı[26].

Qala rayonları, ádette, ózleri azıq-awqat ónimlerin islep shıǵara almaydı. Ssonıń ushın olardı qollap-quwatlaytuǵın ishki aymaqlar menen qanday da bir qatnasıqlardı rawajlandırıwı kerek[27]. Uzaq aralıqtaǵı sawdada áhmiyetli rol oynaytuǵın kánshilik qalaları sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylarda ǵana qalalar olardı azıqlandıratuǵın awıldan ajıratılǵan[28]. Solay etip, ónimdarlıq aymaq ishindegi oraylasıw ornalasıwǵa tásir etedi, sebebi teoriyada ekonomikalıq kúshler optimal óz-ara erisiw múmkin bolǵan jerlerde bazar orınların jaratıwdı qollap-quwatlaydı[29].

Orayı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Kluuvi - Finlyandiyanıń Xelsinki qalasındaǵı qala orayı.

Qalalardıń basım kópshiliginde ayrıqsha ekonomikalıq, siyasıy hám diniy áhmiyetke iye imaratlar jaylasqan oraylıq maydan bar. Arxeologlar bul aymaqtı grek tilinde temenos yamasa qorǵan dep ataydı[30]. Bul orınlar táriyxıy jaqtan qalanıń oraylıǵın hám áhmiyetin onıń keń tásir sheńberinde sáwlelendiredi hám kúsheytedi[31]. Búgingi kúnde qalalarda qala orayı yamasa qala orayı, geyde oraylıq isbilermenlik rayonı bar.

Jámiyetlik orın

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Trafalgar maydanı, London orayındaǵı jámiyetlik ushırasıw ornı.

Qalalarda, ádette, hár kim barıwı múmkin bolǵan jámiyetlik orınlar boladı. Olarǵa jeke menshik múlktiń jámiyet ushın ashıq jerleri, sonday-aq jámiyet múlki hám ulıwma múlk sıyaqlı jámiyetlik jer formaları kiredi. Batıs filosofiyası grek agora dáwirinen baslap fizikalıq jámiyetlik keńislikti simvolikalıq jámiyetlik tarawdıń substrati sıpatında qarap keledi[32][33]. Jámiyetlik kórkem-óner jámiyetlik orınlardı bezeydi (yaki disfiguralaydı). Qalalar ishindegi parkler hám basqa tábiyiy orınlar turǵınshılarǵa qurılıs ortalıǵınıń qattılıǵı hám turaqlılıǵınan jeńillik beredi. Qalalardıń jasıl aymaqları jámiyetlik mákannıń jáne bir komponenti bolıp, ásirese, ıssı klimatlı qalalarda qalalardıń ıssılıq atawı effektin jumsartıw paydasın beredi. Bul mákanlar uglerod balansınıń buzılıwı, jasaw orınlarınıń ekstremal joǵalıwı, elektr energiyası hám suwdıń jumsalıwı, insan salamatlıǵı ushın qáwiplerdiń aldın aladı[34].

Táriyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
B.e.sh. úshinshi mıń jıllıqta gúllep-jasnaǵan áyyemgi Shumer qalası Urdıń arkasın házirgi Iraktaǵı Tell-al-Muqayyarda kóriw múmkin.
Image
Mohenjo-Daro - Pakistandaǵı Hind alabı civilizaciyasınıń qalası, ol altı hám onnan artıq márte qayta qurılǵan, standart ólshemdegi gerbishlerden paydalanılǵan hám bir túrdegi reshyotkaǵa ámel etken - b.e.sh. úshinshi mıń jıllıqta.
Image
Bir waqıtları Teotihuacan qalasınıń orayı bolǵan Quyash piramidası, Ay piramidası hám qala kósheleri sistemasınıń tiykarı bolıp xızmet etetuǵın processiya qıyabanı kórsetilgen.

Qalalardıń Chatal-Xuyuk sıyaqlı protoshahar mákan jaylarınan payda bolıwı erte urbanizaciyanıń hár qıylı tájiriybelerin kórsetiwshi sızıqlı emes rawajlanıw bolıp esaplanadı[35]. Iyerix, Aleppo, Bibl, Fayyum, Yerevan, Afina, Matera, Damashq hám Argos qalaları eń uzaq waqıt úzliksiz jasawǵa dawager qalalar qatarına kiredi[36][37].

Xalıqtıń tıǵızlıǵı, simvollıq funkciyası hám qala qurılısı menen xarakterlenetuǵın qalalar mıń jıllar dawamında jasap kelgen[38]. Ádettegi kózqarasta civilizaciya hám qala awıl xojalıǵınıń rawajlanıwı menen dawam etti, bul artıqsha azıq-awqat ónimlerin islep shıǵarıw hám sol arqalı sociallıq miynet bólistiriliwi (sociallıq stratifikaciya menen) hám sawdanı támiyinlew imkaniyatın berdi[39][40]. Dáslepki qalalarda dánxanalar, geyde ibadatxana bolǵan[41]. Azshılıqtıń kózqarası qalalar awıl xojalıǵısız, alternativ tirishilik quralları (balıq awlaw)[42], máwsimlik jámáát baspanaları sıpatında paydalanıw[43], qorǵanıw hám hújimshi áskeriy shólkemlestiriw[44][45] ushın tiykar sıpatındaǵı bahası yamasa ózine tán ekonomikalıq funkciyası sebepli payda bolǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı[46][47][48]. Qalalar aymaq ústinen siyasiy hákimiyattı ornatıwda áhmiyetli rol oynaǵan. Aleksandr Makedonskiy sıyaqlı áyyemgi basshılar olarǵa tiykar salǵan hám jigerlilik penen jaratqan[49].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Goodall, B.. The Penguin Dictionary of Human Geography. London: Penguin, 1987. 
  2. ↑ The Social Science Encyclopedia, 2nd, London: Routledge, 1996. 
  3. ↑ Caves, R. W.. Encyclopedia of the City. Routledge, 2004 — 99 bet. 
  4. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (13 June 2018). "Urbanization". Our World in Data. https://ourworldindata.org/urbanization. Retrieved 14 February 2021.
  5. ↑ James, Paul; with Magee, Liam; Scerri, Andy; Steger, Manfred B.. Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability. London: Routledge, 2015. ISBN 978-1-315-76574-7. 
  6. ↑ «Cities: a 'cause of and solution to' climate change». UN News (2019-jıl 18-sentyabr). 2021-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 20-mart.
  7. ↑ «Sustainable cities must be compact and high-density». The Guardian (2011-jıl 30-iyun). 2021-jıl 9-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 20-mart.
  8. ↑ "Table 6 11 Avgust 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi." in United Nations Demographic Yearbook (2015 8 Iyul 2018[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.), the 1988 version of which is quoted in Carter (1995), pp. 10–12.
  9. ↑ Hugo, Graeme; Champion, Anthony; Lattes, Alfredo. "Toward a New Conceptualization of Settlements for Demography 29 Iyul 2020[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.", Population and Development Review 29(2), June 2003.
  10. ↑ «How NC Municipalities Work – North Carolina League of Municipalities». nclm.org. 2010-jıl 16-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  11. ↑ «Population by region – Urban population by city size – OECD Data». theOECD. 2019-jıl 3-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 3-iyun.
  12. ↑ Moholy-Nagy (1968), p. 45.
  13. ↑ "city, n.", Oxford English Dictionary, June 2014.
  14. ↑ Lynch, Kevin A., "What Is the Form of a City, and How Is It Made?"; in Marzluff et al. (2008), p. 678. "The city may be looked on as a story, a pattern of relations between human groups, a production and distribution space, a field of physical force, a set of linked decisions, or an arena of conflict. Values are embedded in these metaphors: historic continuity, stable equilibrium, productive efficiency, capable decision and management, maximum interaction, or the progress of political struggle. Certain actors become the decisive elements of transformation in each view: political leaders, families and ethnic groups, major investors, the technicians of transport, the decision elite, the revolutionary classes."
  15. ↑ Smith, "Earliest Cities 29 Iyun 2010[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.", in Gmelch & Zenner (2002).
  16. ↑ Marshall (1989), pp. 14–15.
  17. ↑ Prokopovych, M. (13 May 2015). Literary and artistic metropolises. EGO. Retrieved 5 March 2023, from http://ieg-ego.eu/en/threads/crossroads/courts-and-cities/markian-prokopovych-rosemary-h-sweet-literary-and-artistic-metropolises
  18. ↑ Kaplan et al. (2004), pp. 23–24.
  19. ↑ «CITY definition and meaning | Collins English Dictionary» (en). www.collinsdictionary.com (2025-jıl 10-noyabr). Qaraldı: 2025-jıl 16-noyabr.
  20. ↑ «city | meaning of city in Longman Dictionary of Contemporary English | LDOCE» (en). www.ldoceonline.com. 2023-jıl 30-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2025-jıl 16-noyabr.
  21. ↑ "city, n.", Oxford English Dictionary, June 2014.
  22. ↑ Jianping, Yi (2012). ""Civilization" and "State": An Etymological Perspective". Social Sciences in China 33 (2): 181–197. doi:10.1080/02529203.2012.677292. ISSN 0252-9203.
  23. ↑ Room 1996, s. 13.
  24. ↑ Carter (1995), pp. 5–7. "[...] the two main themes of study introduced at the outset: the town as a distributed feature and the town as a feature with internal structure, or in other words, the town in area and the town as area."
  25. ↑ Bataille, L., "From passive to energy generating assets", Energy in Buildings & Industry, October 2021 12 Fevral 2022[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., p. 34. Retrieved 12 February 2022
  26. ↑ Marshall (1989), pp. 11–14.
  27. ↑ Kaplan et al. (2004), pp. 155–156.
  28. ↑ Marshall (1989), p. 15. "The mutual interdependence of town and country has one consequence so obvious that it is easily overlooked: at the global scale, cities are generally confined to areas capable of supporting a permanent agricultural population. Moreover, within any area possessing a broadly uniform level of agricultural productivity, there is a rough but definite association between the density of the rural population and the average spacing of cities above any chosen minimum size."
  29. ↑ Latham et al. 2009, s. 18: "From the simplest forms of exchange, when peasant farmers literally brought their produce from the fields into the densest point of interaction—giving us market towns—the significance of central places to surrounding territories began to be asserted. As cities grew in complexity, the major civic institutions, from seats of government to religious buildings, would also come to dominate these points of convergence. Large central squares or open spaces reflected the importance of collective gatherings in city life, such as Tiananmen Square in Beijing, the Zócalo in Mexico City, the Piazza Navonae in Rome and Trafalgar Square in London."
  30. ↑ Kaplan et al. (2004), pp. 34–35. "In the center of the city, an elite compound or temenos was situated. Study of the very earliest cities show this compound to be largely composed of a temple and supporting structures. The temple rose some 40 feet above the ground and would have presented a formidable profile to those far away. The temple contained the priestly class, scribes, and record keepers, as well as granaries, schools, crafts—almost all non-agricultural aspects of society."
  31. ↑ Latham et al. 2009, s. 18: "From the simplest forms of exchange, when peasant farmers literally brought their produce from the fields into the densest point of interaction—giving us market towns—the significance of central places to surrounding territories began to be asserted. As cities grew in complexity, the major civic institutions, from seats of government to religious buildings, would also come to dominate these points of convergence. Large central squares or open spaces reflected the importance of collective gatherings in city life, such as Tiananmen Square in Beijing, the Zócalo in Mexico City, the Piazza Navonae in Rome and Trafalgar Square in London."
  32. ↑ Latham et al. 2009, ss. 177–179.
  33. ↑ Mitchell, Don (1995). "The End of Public Space?People's Park, Definitions of the Public, and Democracy". Annals of the Association of American Geographers 85 (1): 108–133. doi:10.1111/j.1467-8306.1995.tb01797.xa. https://www.academia.edu/download/33133088/the-end-of-public-space-mitchell.pdf.Úlgi:Dead link
  34. ↑ Li, Xiaoma; Zhou, Weiqi (2019-05-01). "Optimizing urban greenspace spatial pattern to mitigate urban heat island effects: Extending understanding from local to the city scale". Urban Forestry & Urban Greening 41: 255–263. doi:10.1016/j.ufug.2019.04.008. ISSN 1618-8667. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866718306411.
  35. ↑ Mazzucato, Camilla (2019-05-09). "Socio-Material Archaeological Networks at Çatalhöyük a Community Detection Approach". Frontiers in Digital Humanities 6. doi:10.3389/fdigh.2019.00008. ISSN 2297-2668.
  36. ↑ Qureshi_Yasser. «10 oldest cities in the world». EducationWorld (2019-jıl 22-fevral). Qaraldı: 2023-jıl 26-oktyabr.
  37. ↑ «UNESCO World Heritage Centre – World Heritage List». UNESCO World Heritage Centre. Qaraldı: 2023-jıl 26-oktyabr.
  38. ↑ Nick Compton, "What is the oldest city in the world?", The Guardian, 16 February 2015.
  39. ↑ Úlgi:Harv
  40. ↑ Úlgi:Harv
  41. ↑ Kaplan et al. (2004), p. 26. "Early cities also reflected these preconditions in that they served as places where agricultural surpluses were stored and distributed. Cities functioned economically as centers of extraction and redistribution from countryside to granaries to the urban population. One of the main functions of this central authority was to extract, store, and redistribute the grain. It is no accident that granaries—storage areas for grain—were often found within the temples of early cities."
  42. ↑ Pournelle, Jennifer R. „KLM to Corona: A Bird's Eye View of Cultural Ecology and Early Mesopotamian Urbanization“,. Settlement and Society: Essays Dedicated to Robert McCormick Adams Elizabeth C. Stone: . Cotsen Institute of Archaeology, UCLA, and Oriental Institute of the University of Chicago, 2007-12-31 — 29–62 bet. DOI:10.2307/j.ctvdjrqjp.8. ISBN 978-1-938770-97-5. 
  43. ↑ Perlman, Fredy, Against His-Story, Against Leviathan, Detroit: Black & Red, 1983; p. 16.
  44. ↑ Mumford (1961), pp. 39–46. "As the physical means increased, this one-sided power mythology, sterile, indeed hostile to life, pushed its way into every corner of the urban scene and found, in the new institution of organized war, its completest expression. [...] Thus both the physical form and the institutional life of the city, from the very beginning to the urban implosion, were shaped in no small measure by the irrational and magical purposes of war. From this source sprang the elaborate system of fortifications, with walls, ramparts, towers, canals, ditches, that continued to characterize the chief historic cities, apart from certain special cases—as during the Pax Romana—down to the eighteenth century. [...] War brought concentration of social leadership and political power in the hands of a weapons-bearing minority, abetted by a priesthood exercising sacred powers and possessing secret but valuable scientific and magical knowledge."
  45. ↑ Ashworth (1991), pp. 12–13.
  46. ↑ Úlgi:Harv
  47. ↑ Taylor, Peter J. (2012). "Extraordinary Cities: Early 'City-ness' and the Origins of Agriculture and States". International Journal of Urban and Regional Research 36 (3): 415–447. doi:10.1111/j.1468-2427.2011.01101.x. ISSN 0309-1317.; see also GaWC Research Bulletins 359 11 Noyabr 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. and 360 13 Noyabr 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
  48. ↑ Smith, Michael E.; Ur, Jason; Feinman, Gary M. (2014). "Jane Jacobs' 'Cities First' Model and Archaeological Reality". International Journal of Urban and Regional Research 38 (4): 1525–1535. doi:10.1111/1468-2427.12138. ISSN 0309-1317. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2427.12138.
  49. ↑ McQuillan (1937/1987), §1.03. "The ancients fostered the spread of urban culture; their efforts were constant to bring their people within the complete influence of municipal life. The desire to create cities was the most striking characteristic of the people of antiquity, and ancient rulers and statesmen vied with one another in satisfying that desire."
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Qala&oldid=215697» saytınan alınǵan