Moralità
La moralità an filosofìa a l'é l'ansem dle nòrme, dij valor e dij prinsipi ch'a guido ël comportament uman an distinghend lòn ch'a l'é giust da lòn ch'a l'é sbalià, ël bin dal mal. A l'é l'oget dë studi dl'ética e a toca question ëd dovèj, responsabilità e bon-a vita.
Tichëtte prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]La moralità a peul esse definìa coma:
- Ël sistema ëd valor e 'd régole ch'a guido le decision e j'assion uman-e
- La distinsion antra bin e mal aplicà a la condòta uman-a
- L'ansem dij dovèj e dj'obligassion ch'as àplico an sle relassion uman-e
- La dimension normativa dla vita uman-a
Component dla moralità
[modìfica | modifiché la sorgiss]La moralità a comprend vàire element:
- Valor: Lòn ch'a l'é considerà degn d'esse desiderà o realisà
- Nòrme: Le régole ch'a stabilisso lòn ch'a venta fé o nen fé
- Prinsipi: Le base fondamentaj dël sistema moral
- Dovèj: Le obligassion moraj che le përson-e a l'han
- Virtù: Le disposission ëd caràter ch'a pòrto a agì moralment
Sòrt ëd moralità
[modìfica | modifiché la sorgiss]A-i son vàire criter për la moralità:
Moralità deontològica
[modìfica | modifiché la sorgiss]Basà an sij dovèj e an sij prinsipi. Un'assion a l'é moral s'a rispeta ël dovèj (Immanuel Kant).
Moralità conseguensialista
[modìfica | modifiché la sorgiss]Basà an sj'efet ëd j'assion. Un'assion a l'é moral s'a produv ij mèj risultà (utilitarism).
Moralità dle virtù
[modìfica | modifiché la sorgiss]Basà an sla formassion dël caràter. Un'assion a l'é moral s'a ven da na përson-a virtuosa (Aristòtil).
Moralità dël contrat sossial
[modìfica | modifiché la sorgiss]Basà an sj'acòrd ipotétich an tra 'd përson-e rassionaj. Un'assion a l'é moral s'a rispeta ël contrat sossial.
Orìgin dla moralità
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij filòsof a l'han proponù vàire spiegassion dl'orìgin dla moralità:
- Orìgin divin-a: La moralità a ven da Dé o dal divin
- Orìgin rassional: La moralità a deriva da la rason uman-a
- Orìgin natural: La moralità a ven da la natura uman-a e da l'evolussion
- Orìgin sossial: La moralità a ven da la società e da la coltura
- Orìgin sentimentaj: La moralità a ven dai sentiment ëd compassion e 'd simpatìa
Strutura dël giudissi moral
[modìfica | modifiché la sorgiss]Un giudissi moral a comprend:
- L'agent: La përson-a ch'a fà l'assion
- L'assion: Lòn ch'a l'é fàit
- La situassion: Le circostanse dl'assion
- La régola: Ël prinsipi moral aplicà
- La motivassion: Le rason dl'agent
- Le conseguense: J'efet ëd l'assion
Moralità e coltura
[modìfica | modifiché la sorgiss]La relassion antra moralità e coltura a l'é complicà:
- Universalism moral: A-i son ëd prinsipi moraj ch'a valo për tute le colture
- Relativism moral: Ij valor moraj a dipendo da la coltura e a peulo varié
- Pluralism moral: A-i son vàire sistema moraj vàlid, ma a-i é 'd limit universaj
Amportansa dla moralità
[modìfica | modifiché la sorgiss]La moralità a l'é essensial për:
- La convivensa uman-a e la vita sossial
- La formassion dël caràter individual
- L'organisassion polìtica e giurìdica
- La serca d'un sens ëd la vita
- La realisassion dla dignità uman-a
Sfide contemporanie
[modìfica | modifiché la sorgiss]La moralità moderna a afronta 'd neuve sfide:
- La globalisassion e 'l contrast ëd valor diferent
- Le neuve tecnologìe (inteligensa artifissial, ingegnerìa genética)
- La crisi ambiental e le responsabilità vers le generassion future
- Le neuve forme d'ineguajansa sossial
Moralità e religion =
[modìfica | modifiché la sorgiss]La relassion antra moralità e religion a l'é stàita motobin discutùa:
- Për chèich, la moralità a dipend da la religion
- Për d'àutri, la moralità a peul esse fondà sensa religion
- Ël problema dël fondamentalism e 'd l'antoleransa religiosa
