Poss d'eva

Poss d'eva a l'é n'euvra d'angegnerìa destinà a oten-e l'eva da sot-tèra (falda freàtica). A l'é n'istallassion antichissima e fondamental për la vita e l'agricoltora, dzortut ant le zòne nen colegà a na rej d'aquedòt.

Stòria

Ij poss d'eva a son probabilment un-a dle prime costrussion uman-e për l'usagi d'eva. Ant la Val dl'Indo, a son trovasse poss an pera dla mità dël III mileni a.C. . J'Egissi a scavavo poss për rivé a la falda dël Nil . Ij Roman a l'han dësvlupà la técnica dë scav dij poss e a l'han dovrà le nòrie (roe a pale) për aussé l'eva . Ant l'Età 'd Mes, ij poss a j'ero soens l'ùnica sorgiss d'eva ant ij pais. Dal sécol XIX, con la chërsùa dj'aquedòt e dle pompe, ij poss a l'han përdù amportansa ant le sità, ma a resto vitaj ant le zòne ruraj.

Sòrt ëd poss

A-i son vàire sòrt ëd poss, scond la profondità e la técnica ëd costrussion:

Poss scavà a man

A l'é 'l tipo pì antich. A së scavava fin a rivé a la falda, peui as rivestìa con pera, mon o bòsch për evité che le parete a drochèisso. A l'ha 'n diàmeter ëd 1-3 méter e na profondità variàbil.

Poss trivelà

A l'é fàit con na trivela, ch'a fora 'l teren fin a la falda. A l'ha un diàmeter cit (10-50 cm) e a peul rivé a 'd profondità motobin gròsse. A l'é 'l tipo pì comun për j'usage doméstich e agrìcol.

Poss a piston

A l'é un poss trivelà ant la ròcia, andova l'eva a filtra travers le filure. A l'ha diàmeter cit e a peul esse motobin përfond.

Poss artesian

A l'é un poss ch'a ciapa l'eva da na falda confinà (sot na coerta impermeàbil). L'eva a monta da sola fin a la surfassa (o fin a na certa autëssa) për pression.

Poss abissin

A l'é un poss cit (5-10 cm) trivelà con na ponta e dij tub. A l'é dovrà për falde nen përfonde.

Poss a galarìa

A l'é 'n poss scavà an orisontal ant na colin-a, për ciapé l'eva che a cola giù. A l'é comun ant le zòne montagnose.

Component d'un poss

Un poss modern a l'é formà da:

Rivestiment (camisa): ëd tub ëd ciman o plàstica, për evité che le parete a dròco e për isolé la falda.
Pompa: për aussé l'eva (a peul esse somersa o esterna).
Testa dël poss: la part an surfassa, con na coertura për evité l'intrada d'ampurità.
Sistema ëd filtrassion (opsional): për gavé sabia e àutr.
Contator (opsional): për mzuré la quantità d'eva.

Utilisassion

Ij poss a son dovrà për:

Usage doméstich: eva da bèive, për la ca.
Agricoltura: irigassion dij camp.
Industria: për process produtiv, rafredament.
Bestiam: eva për le bestie.
Contròl idrogeològich: për controlé la falda.

Aspet sanitari e legal

L'eva dij poss a peul esse anquinà da bater, nitrà, pesticida, metal pèis. A l'é donca necessari controlela (anàlisi) e, s'a-i é damanca, tratela. An Italia, la realisassion e l'usage dij poss a son regolà da le Lej 36/1994 e da le norme regionaj. La Region Piemont a l'ha soe norme për la tutela dj'arsorse ìdriche.

Poss ant la tradission piemontèisa

An Piemont, minca pais a l'avìa sò poss pùblich, ant la piassa o ant la cort. Ij poss privà a j'ero comun ant le cassin-e. Le fomne a s'ambaronavo al poss për ciapé l'eva, e 'l poss a l'era 'n leugh dë scambi e dë scontr. A-i era 'd proverbi com: Chi a bèiv a la sorgiss, a ved la vita an facia. An quàich pais, a son conservà 'd poss antich, soens con na nòria (roe për aussé l'eva). Ël Museo dle Tradission Popolar ëd la Provincia 'd Turin a goerna 'd testimonianse.

Vardé ëdcò