Anna Walentynowicz

Anna Walentynowicz

Anna Lubczyk

Data i miejsce urodzenia	15 sierpnia 1929 Sienne, Polska
Data i miejsce śmierci	10 kwietnia 2010 Smoleńsk, Rosja
Przyczyna śmierci	katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku
Miejsce spoczynku	cmentarz Srebrzysko
Zawód, zajęcie	operator suwnicy
Pracodawca	Stocznia Gdańska
Rodzice	Nazar Lubczyk, Pryśka z domu Paszkoweć
Małżeństwo	Kazimierz Walentynowicz (1964–1971, jego śmierć)
Dzieci	Janusz Walentynowicz
Krewni i powinowaci	Olga Lubczyk (siostra), Katarzyna Lubczyk (siostra), Piotr Lubczyk (brat), Wasyl Lubczyk (brat), Iwan Suszczuk (brat przyrodni), Piotr Walentynowicz (wnuk)
Odznaczenia

Anna Walentynowicz i Lech Wałęsa podczas mszy w czasie strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku

Anna Walentynowicz trzyma plakat „Solidarności” (z dzieckiem), 1983

Prezydent Lech Kaczyński dekoruje Annę Walentynowicz Orderem Orła Białego, 3 maja 2006

Dom w Gdańsku-Wrzeszczu, w którym Anna Walentynowicz mieszkała do śmierci

Pamiątkowa tablica w miejscu zamieszkania Anny Walentynowicz

Grób Anny Walentynowicz na Srebrzysku w Gdańsku

Pomnik Anny Walentynowicz w Gdańsku-Wrzeszczu

Wizerunek Anny Walentynowicz na muralu „Kobiety Wolności” w Gdańsku

Anna Walentynowicz z domu Lubczyk (ur. 15 sierpnia 1929 w Siennem, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polska robotnica i działaczka społeczna pochodzenia ukraińskiego, opozycjonistka w PRL, współzałożycielka Wolnych Związków Zawodowych, działaczka NSZZ „Solidarność”. Dama Orderu Orła Białego.

Życiorys

Dzieciństwo i wczesna młodość

Anna Walentynowicz urodziła się 15 sierpnia 1929 we wsi Sienne (obecnie Sadowe) na wschód od Tuczyna, niedaleko Równego na Wołyniu, na wschodzie II Rzeczypospolitej w chłopskiej rodzinie ukraińskich protestantów (sztundystów) jako córka Nazara i Pryśki Lubczyków. Miała pięcioro rodzeństwa – Olgę, Katarzynę, Piotra, Wasyla oraz przyrodniego brata Iwana (Pryśka Paszkoweć była wdową z dzieckiem, gdy wychodziła za mąż za Nazara Lubczyka). We wrześniu 1937 zmarła jej matka. W 1940 Nazar Lubczyk ponownie ożenił się – z Marią Ozarczuk. Ze związku tego narodziło się kolejnych pięcioro dzieci. Anna Lubczyk w dzieciństwie ukończyła cztery klasy szkoły powszechnej (w czasie wojny szkoła w Siennem została zlikwidowana przez Niemców). Z powodu niedostatku, mając 12 lat, zmuszona była pójść do pracy do polskich zarządców pobliskiego majątku Pustomyty, którzy prawdopodobnie w grudniu 1943 zabrali ją ze sobą mówiąc – niezgodnie z prawdą – że jej bliscy nie żyją. Razem z nimi znalazła się w Malcowiźnie (obecnie Rudniki) pod Warszawą. Stąd razem ze swymi gospodarzami przeniosła się później w okolice Gdańska, gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym. Potem zatrudniła się w piekarni, a następnie w fabryce margaryny.

Praca zawodowa i działalność społeczna przed 1980 r.

W listopadzie 1950 Anna Walentynowicz zapisała się na kurs spawacza i trafiła do Stoczni Gdańskiej. Szybko stała się przodownicą pracy. Wyrabiała 270% normy. Jej zdjęcia trafiły do gazet. Od stycznia do sierpnia 1951 należała do Związku Młodzieży Polskiej. W sierpniu tego roku została wysłana w nagrodę na zjazd młodzieży w Berlinie, jednakże wkrótce potem oddała legitymację ZMP i wstąpiła do Ligi Kobiet oraz została przewodniczącą Ligi w Stoczni Gdańskiej. Jako działaczka tej organizacji zaczęła zabiegać o prawa pracowników. Wtedy zaczęły się jej kłopoty z Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego. We wrześniu 1952 urodziła syna Janusza. Postanowiła jednakże nie wychodzić za mąż za ojca dziecka.

Z czasem ciężka praca spawacza zrujnowała jej zdrowie. Zrezygnowała jednak z możliwości uzyskania świadczenia rentowego i przekwalifikowała się na suwnicową.

W 1968 r., gdy domagała się wyjaśnienia defraudacji pieniędzy z funduszu zapomogowego, podjęto nieudaną próbę wyrzucenia jej z pracy. W obronie koleżanki stanęła cała załoga wydziału W-3, gdzie pracowała.

Podczas robotniczego protestu w grudniu 1970 Anna Walentynowicz przygotowywała strajkującym posiłki. W styczniu 1971 wybrano ją na delegatkę na spotkanie z I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem. W 1978 została jedną ze współzałożycieli Wolnych Związków Zawodowych. Jej mieszkanie było punktem kontaktowym WZZ. To sprowadziło na nią szykany ze strony Służby Bezpieczeństwa MSW, m.in. w postaci zatrzymywania na 48 godzin i rewizji. Była redaktorem pisma „Robotnik Wybrzeża”.

Działalność opozycyjna w okresie 1980–1989

8 sierpnia 1980, pięć miesięcy przed osiągnięciem wieku emerytalnego, Annę Walentynowicz dyscyplinarnie zwolniono z pracy. Decyzja dyrekcji przesądziła o wybuchu strajku w dniu 14 sierpnia, w wyniku którego powstał NSZZ „Solidarność”. Pierwszym postulatem protestujących robotników było przywrócenie Anny Walentynowicz do pracy, co nastąpiło 16 sierpnia. Tego dnia (po zakończeniu przez Lecha Wałęsę strajku) wspólnie z Aliną Pienkowską zatrzymywała przy bramie nr 3 wychodzących ze Stoczni robotników i wzywała do kontynuacji strajku. Została członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i była sygnatariuszką porozumień sierpniowych. Od września 1980 należała do NSZZ „Solidarność”, weszła w skład prezydium Komitetu Założycielskiego związku w Stoczni Gdańskiej oraz w skład prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego w Gdańsku, z którego została usunięta na skutek konfliktu z Lechem Wałęsą w kwietniu 1981. W listopadzie 1981 została sygnatariuszką Deklaracji ideowej Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość.

W 1981 r., podczas spotkania z robotnikami w Radomiu, dwóch funkcjonariuszy SB MSW we współpracy z Ewą Soból – TW ps. „Karol” miało podjąć próbę zamordowania Walentynowicz – za pomocą leku furosemid spowodować śmiertelne odwodnienie (wg opinii władz IPN, śmiertelną ofiarą analogicznych działań mógł paść również jeden z liderów radomskiej opozycji antykomunistycznej Jacek Jerz). W 2009 IPN postawił im zarzuty. W sierpniu 2010 warszawski pion śledczy IPN skierował sprawę przeciwko Tadeuszowi G., Markowi K. i Wiesławowi S. do Sądu Okręgowego w Radomiu. Zostali uniewinnieni zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji.

Po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 stanu wojennego w PRL była współorganizatorką strajku w Stoczni Gdańskiej. Po jego pacyfikacji została zatrzymana, a następnie internowana w ośrodkach odosobnienia Bydgoszczy–Fordonie i Gołdapi. Zwolniono ją w lipcu 1982. Miesiąc później została tymczasowo aresztowana pod zarzutem organizacji strajku w grudniu 1981. Była osadzona w areszcie w Gdańsku, więzieniu mokotowskim i więzieniu w Grudziądzu. W marcu 1983 została skazana wyrokiem Sądu Rejonowego w Grudziądzu na karę 1 roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym jej zawieszeniem na okres 3 lat. Została także zwolniona z pracy.

W grudniu 1983 została ponownie aresztowana za udział (wspólnie z Kazimierzem Świtoniem i Ewą Tomaszewską) w próbie wmurowania tablicy upamiętniającej masakrę górników kopalni „Wujek”. Z więzienia w Lublińcu, w którym została osadzona, zwolniono ją w kwietniu następnego roku ze względu na zły stan zdrowia oskarżonych, a sąd w Katowicach na czas nieokreślony odroczył proces w tej sprawie.

Była inicjatorką protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, przeprowadzonego od 18 lutego 1985 do 31 sierpnia tego samego roku w krakowskiej parafii ks. Adolfa Chojnackiego, a następnie współorganizowała akcję budowy pomnika duchownego. W reakcji na jego śmierć oddała w kancelarii Rady Państwa PRL wszystkie przyznane jej dotąd odznaczenia państwowe. Od 1988 r. była organizatorką sympozjów „W trosce o Dom Ojczysty”.

W latach 80. XX w. krytykowała ówczesne kierownictwo „Solidarności” skupione wokół Lecha Wałęsy. Istotą sporu stały się percepcja, że zawłaszczał sobie przywództwo, informacja o Lechu Wałęsie jako tajnym współpracowniku Służby Bezpieczeństwa i sprzeciw Walentynowicz wobec m.in. polityki prowadzącej do Okrągłego Stołu i w jej odczuciu ugodowa lub kapitulancka postawa. Pozostawała w kontakcie ze środowiskiem Andrzeja Gwiazdy.

Działalność po 1989 r.

W lutym 1990 na ponad rok wróciła do pracy w Stoczni Gdańskiej jako operator urządzeń dźwigowych. W 1991 r. przeszła na emeryturę. Po 1989 r. nie utożsamiała się z polityką rządzących partii postsolidarnościowych, krytykowała m.in. sposób prywatyzacji majątku narodowego, masowe zamykanie zakładów pracy, brak perspektyw dla wielu Polaków, nieukaranie winnych zbrodni stanu wojennego. W wyborach parlamentarnych w 1993 r. bez powodzenia kandydowała do Sejmu z listy komitetu „Poza Układem” (otrzymała 1431 głosów). W 1995 r. w formie listu otwartego zwróciła się z szeregiem krytycznych pytań do Lecha Wałęsy. W latach 90. działała w odnowionych Wolnych Związkach Zawodowych, a także zaangażowała się m.in. w pomoc Polakom mieszkającym na Wschodzie. Organizowała liczne konferencje i wydarzenia kulturalne m.in. upamiętniające „dzieci tułaczy” czy Sybiraków, a także dotyczące współczesnej sytuacji Polski i Europy.

W 2000 r.odmówiła przyjęcia tytułu honorowego obywatela Gdańska. Będąc w trudnej sytuacji materialnej, w 2003 wystąpiła o 120 tys. złotych odszkodowania za prześladowania w latach 80. XX w., choć wcześniej wykluczała taki krok. W lutym 2005 Sąd w Gdańsku odmówił przyznania świadczeń ze względu na przedawnienie roszczeń. Po tym Anna Walentynowicz nie zgodziła się przyjąć emerytury specjalnej od prezesa Rady Ministrów Marka Belki. Ostatecznie w kolejnej instancji 22 lutego sąd przyznał jej 70 tys. złotych odszkodowania.

W lipcu 2006 gdański Instytut Pamięci Narodowej ujawnił, że Annę Walentynowicz inwigilowało ponad 100 funkcjonariuszy i tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, w 1981 r. planując jej zabicie przez zniszczenie organizmu mieszanką leków.

Krzysztof Wyszkowski, ze względu na etos Anny Walentynowicz i jej związanie z ideą Solidarności, nadał jej przydomek Anna Solidarność.

W 1996 r. odnalazła swą rodzinę na Ukrainie, z którą do śmierci utrzymywała bliski kontakt (wielokrotnie odwiedzała ich na Wołyniu).

Śmierć, pogrzeb, ekshumacja

Zginęła w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 w drodze na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej.

W identyfikacji zwłok w Moskwie uczestniczył jej syn Janusz. Jako że ciało nie doznało znacznych uszkodzeń, bez kłopotów je rozpoznał.

Trumna Anny Walentynowicz wróciła do Polski 15 kwietnia 2010 wraz z trumnami 33 innych uczestników lotu do Smoleńska. Na płycie lotniska Okęcie odbyła się oficjalna uroczystość przywitania ofiar z udziałem najwyższych władz państwowych oraz rodzin. Następnie trumny zostały przewiezione 34 karawanami w kondukcie żałobnym ulicami Warszawy (Żwirki i Wigury i Trasą Łazienkowską) na Torwar, skąd mogli je odbierać bliscy ofiar.

21 kwietnia 2010 na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu (rejon VII, kwatera I-1b-9) odbył się pogrzeb, w którym formalnie została pochowana Anna Walentynowicz.

W lipcu 2012 rodzina Anny Walentynowicz, po około dwóch latach starań, uzyskała wgląd do dokumentacji z jej sekcji w Moskwie i stwierdziła rozbieżność ze stanem faktycznym danych zarówno medycznych ciała złożonego w trumnie, jak i dotyczących jego odzienia w aktach przekazanych polskiej prokuraturze przez Rosjan. W związku z tym pełnomocnik rodziny Stefan Hambura złożył wniosek o ekshumację.

17 września 2012, na polecenie Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Warszawie prowadzącej śledztwo w sprawie katastrofy smoleńskiej, dokonano ekshumacji zwłok pochowanych w grobie Anny Walentynowicz.

25 września 2012, na podstawie wyników przeprowadzonych badań DNA, Wojskowa Prokuratura Okręgowa w Warszawie stwierdziła, że w grobie na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu znajdowało się ciało innej ofiary katastrofy, Teresy Walewskiej-Przyjałkowskiej. Prokuratura wojskowa poinformowała, że przed oficjalnym pogrzebem w kwietniu 2010 ciało Anny Walentynowicz zostało zamienione z ciałem tej ostatniej i błędnie pochowane w grobie na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Ekshumacji szczątków złożonych na Cmentarzu Powązkowskim, które okazały się ciałem Anny Walentynowicz, dokonano w dniu 18 września 2012.

„To rodzina błędnie rozpoznała ciało Anny Walentynowicz podczas okazania” – powiedział podczas sejmowej debaty poświęconej działaniom państwa po katastrofie smoleńskiej prokurator generalny, Andrzej Seremet. Syn Anny Walentynowicz stanowczo zaprzeczał, by się pomylił.

W trakcie badania właściwego ciała Anny Walentynowicz w Zakładzie Medycyny Sądowej we Wrocławiu znaleziono cztery metalowe elementy o wymiarach od 0,2 do 1,2 cm. W opinii śledczych były to prawdopodobnie nity z poszycia samolotu. Stwierdzono również, że w Moskwie doszło do profanacji ciała.

Powtórny pogrzeb legendy Solidarności odbył się na gdańskim cmentarzu Srebrzysko w dniu 28 września 2012.

Filmografia

Role filmowe

• Człowiek z żelaza (1981), reż. Andrzej Wajda – jako ona sama

Filmy dokumentalne

• Anna Proletariuszka, reż. Marek Ciecierski, Sławomir Grünberg, 1981
• Anna Walentynowicz, reż. Krzysztof Wojciechowski, 1993
• Anna Walentynowicz, reż. Andrzej Bednarek, 1994
• Prisoners of „Freedom”, reż. Laura Quaglia, 2004 (prod. Włochy, Rosja)
• Doceniałam każdy przeżyty dzień, reż. Jędrzej Lipski, Piotr Mielech, 2010

Nawiązania

• Postać wzorowaną na Annie Walentynowicz stworzono w filmie Volkera Schlöndorffa Strajk (2007). Została w nim przedstawiona jako analfabetka, a jej syn jako członek ZOMO, co stanowiło elementy fikcyjne dzieła. W odpowiedzi na to adwokat Walentynowicz, Stefan Jaworski, zapowiedział w 2006 r. wejście na drogę prawną w obronie naruszonych dóbr osobistych Anny Walentynowicz, z czego ostatecznie zrezygnowano.
• Została jedną z bohaterek musicalu 1989, koprodukcji Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego z 2022; w rolę Anny Walentynowicz wcieliła się Małgorzata Majerska.

Odznaczenia i nagrody

• 3 maja 2006 została odznaczona przez prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Orderem Orła Białego.
• Zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990 została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
• Złoty Krzyż Zasługi 1966.
• Srebrny Krzyż Zasługi 1961.
• Brązowy Krzyż Zasługi 1953 i 1957.
• 13 grudnia 2005 w Waszyngtonie odebrała dwa medale na rzecz Solidarności oraz za swoje uczestnictwo od amerykańskiej Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu Medal Wolności Trumana-Reagana. Honorowym przewodniczącym Fundacji założonej przez Kongres USA jest były prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki George W. Bush.
• 10 grudnia 2009 otrzymała „za odwagę w występowaniu w obronie podstawowych wartości i prawd nawet wbrew zdaniu i poglądom większości” nagrodę im. Pawła Włodkowica, przyznaną przez Rzecznika Praw Obywatelskich Janusza Kochanowskiego (także ofiary katastrofy PLF101 w Federacji Rosyjskiej).
• Medal Polonia Mater Nostra Est (1996)
• Krzyż Solidarności Walczącej (2010)
• Postanowieniem prezydenta Andrzeja Dudy z 13 marca 2018 została odznaczona Krzyżem Wolności i Solidarności.
• Kobieta Roku 1980 tygodnika „Time” (2020)

Upamiętnienie

Rondo im. Anny Walentynowicz w Tomaszowie Mazowieckim

• 21 października 2010 Rada Miasta Gdynia podjęła uchwałę o nazwaniu skrzyżowania ul. Bosmańskiej i ul. Benisławskiego na Obłużu Rondem Anny Walentynowicz.
• 8 kwietnia 2011, na fasadzie budynku przy al. Grunwaldzkiej 49 w Gdańsku-Wrzeszczu odsłonięto poświęconą jej tablicę pamiątkową (autor Sławoj Ostrowski). Zniknęła ona w czerwcu 2023.
• 26 sierpnia 2013 odbyła się uroczystość nadania jej imienia skwerowi u zbiegu ulic Henryka Sienkiewicza i Nowowiejskiej we Wrocławiu.
• 11 kwietnia 2015 został odsłonięty pomnik Anny Walentynowicz w Panteonie Bohaterów Sanktuarium Narodowego na Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie.
• 15 sierpnia 2015 został odsłonięty pomnik Anny Walentynowicz przy skwerze jej imienia w Gdańsku, zaprojektowany przez rzeźbiarza Stanisława Milewskiego.
• 13 grudnia 2015 jej imieniem prezes Rady Ministrów Beata Szydło uhonorowała największą salę w gmachu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
• 3 czerwca 2016 imieniem Anny Walentynowicz nazwano odcinek nowo wybudowanej wewnętrznej południowej obwodnicy Radomia.
• 29 sierpnia 2016 jej imieniem został nazwany skwer przy pętli tramwajowej w Pabianicach.
• 20 czerwca 2017 w Szczecinie zmieniono nazwę ul. Berlinga na ul. Anny Walentynowicz
• 26 czerwca 2017 Rada Miasta Lublin zmieniła nazwę odcinka ul. Lucyny Herc na ul. Anny Walentynowicz.
• 13 grudnia 2017 zarządzeniem wojewody mazowieckiego zmieniono nazwę ul. Mariana Jaworskiego w Konstancinie-Jeziornie na ul. Anny Walentynowicz.
• 29 stycznia 2018 wojewoda kujawsko-pomorski zmienił w Grudziądzu nazwę ul. 6 marca na ul. Anny Walentynowicz.
• W 2019 jej wizerunek znalazł się na muralu „Kobiety Wolności” na stacji PKM Strzyża w Gdańsku.
• Jest patronką tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING Gdańskich Autobusów i Tramwajów o numerze bocznym 1042.
• Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony Rokiem Anny Walentynowicz.
• 24 czerwca 2019 r. Poczta Polska wyemitowała w nakładzie miliona sztuk upamiętniający Annę Walentynowicz znaczek pocztowy o nominale 8,70 zł.
• Zarządzeniem Prezesa Narodowego Banku Polskiego z 30 sierpnia 2019 ustalono monetę o wartości nominalnej 10 zł, upamiętniającej 90. rocznicę urodzin Anny Walentynowicz, którą wprowadzono do obiegu 20 września 2019.
• W 2020 odbyło się uroczyste odsłonięcie popiersia Anny Walentynowicz przed polską ambasadą w Kijowie.
• W 2024 na budynku NSZZ „Solidarność” w Gdańsku odsłonięto tablicę upamiętniającą Annę Walentynowicz.

Bibliografia

• DorotaD. Karaś DorotaD., MarekM. Sterlingow MarekM., Walentynowicz. Anna szuka raju, Warszawa: Znak, 2020, ISBN 978-83-240-6065-8 .
• SławomirS. Cenckiewicz SławomirS., Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), wyd. 1, Poznań: Zysk i S-ka, 2010, ISBN 978-83-7506-507-7, OCLC 666405917 .

Linki zewnętrzne

• Książka „Cień przyszłości” na stronie dedykowanej Annie Walentynowicz. annawalentynowicz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-08)].
• Anna Walentynowicz – apokryf historii. Beata Płonka, 1999.
• Sławomir Cenckiewicz, Matka „Solidarności”, rp.pl z 13 sierpnia 2009
• Walczyliśmy o godność i szacunek – Anna Walentynowicz – wywiad dla tv.rp.pl przeprowadzony przez Cezarego Gmyza w sierpniu 2009
• Charakterystyka Anny Walentynowicz sporządzona przez SB MSW
• Kilka dat z życia A. Walentynowicz
• Informacja IPN o represjach wobec robotnicy
• MirosławaM. Łątkowska MirosławaM., AdamA. Borowski AdamA., Redakcja, Walentynowicz Anna, [w:] Encyklopedia Solidarności [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2025-10-08] .
• Tomasz Jastrun: Życie Anny Walentynowicz (2011) w bibliotece Polona
• Sławomir Cenckiewicz, Anna Solidarność – „Biuletyn IPN”, nr 9–10 (118–119), wrzesień – październik 2010