Edukira joan

Irulegi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Irulegi
Image Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Image
Herriko ikuspegia Done Bikendi baselizatik
Image
Bandera

Image
Armarria

Mapa
Kokapena
HerrialdeaImage Euskal Herria
LurraldeaImage Nafarroa Beherea
EskualdeaBaigorri-Ortzaize
Administrazioa
EstatuaImage Frantzia
EskualdeaImage Akitania Berria
DepartamenduaImage Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofizialaImage Irouléguy
Auzapeza
(2014-2026)		Joseph Mocho
(independente)
Posta kodea64220
INSEE kodea64274
Herritarrairulegitar
Kokapena
Koordenatuak43°10′40″N 1°18′01″W / 43.1778°N 1.3003°W / 43.1778; -1.3003
Azalera9,38 km2
Garaiera166-810 metro
Distantzia6,2 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria359 (2018: Image −2)
alt_left 141 (%38,6) (%61,4) 224 alt_right
Dentsitatea38,81 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 60,34 (2010)
Erabilera% 28,2 (2011)

Irulegi[1][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 6,2 kilometrora. Altuera 166 eta 810 metro artekoa da, eta 9,38 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 359 biztanle zituen.

Bertako biztanleak irulegitarrak dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irulegi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

  • Yrurleguy (1264)[3]
  • Yrulegui (1413)[3]
  • Irulegui (1513)[3]
  • Yrulegui (1621)[3]
  • Sanctus Vincentius de Iruleguy (1764)[4]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mikel Belaskok dio Irulegi toponimoa iru ("hiru") eta hegi ("hegal"), hau da, "hiru hegalak", hitzek osatzen dutela.[5]

Jean-Baptiste Orpustanek dio Irulegi toponimoa ira ("iratz"), lur ("lurra") eta hegi ("mutur"), hau da, "iratze lurraldearen muturra", hitzek osatzen dutela.[6]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irulegi Beherobiko ibarran dago.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Irulegi eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima erdikontinental eta mendi-ertzetako klima du[7]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[8]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[9]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[10].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,4 °C-koa da, 12,4 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1734 mm-koa da, urtarrilean 12,5 euri-egun eta uztailean 9,1 egun izanik[7]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Banka udalerrian dago, 8 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,7 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1794,1 mm-koa delarik[11]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42,6 °C-koa da, 2003ko abuztuaren 4an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -13 °C-koa da, 1956ko otsailaren 11an lortua[oh 1][11].

Météo-Franceren SIM analisiaren arabera, udalerriari dagokion sare-puntuan 1991–2020 aldiko urteko batez besteko tenperatura 13,0 °C-koa da.[oh 2] Hilabeterik beroena abuztua da (19,9 °C) eta hotzena urtarrila (6,7 °C). Urteko prezipitazioa 1590 mm-koa da; hilabeterik euritsuena azaroa da (200 mm) eta lehorrena abuztua (81 mm).[12]

1959–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak hamarkadako 0,33 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) 1961–1990 aldiko batez bestekoa (12,1 °C) baino 1,7 °C beroagoak izan dira. Seriako bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2014, 2020, 2022, 2023 eta 2025. Urterik beroena 2022 izan zen (14,7 °C) eta hotzena 1972 (11,2 °C).[12]

  Image   Datu klimatikoak (Irulegi)   Image  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura (ºC) 6.7 7.0 9.6 11.4 14.8 17.8 19.6 19.9 17.0 14.2 9.8 7.6 13.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 162 138 134 151 138 104 84 81 107 136 200 155 1590
Iturria: Météo-France, SIM: 1991–2020 normalak, udalerriari dagokion sare-puntua
Berotze-marrak, 1959–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (12,1 °C).
195919922025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+0,8+0,1+1,3+1,2+1,4+1,3+0,6+1,0−0,2+0,7+1,0+1,2
1961–19901991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: 0 / 20 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1959–2025
°C, 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (12,1 °C)
+3 °C−3 °C
195919922025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa
  Image   Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010)   Image  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.8 27.0 30.0 32.6 35.0 40.0 41.0 42.0 39.2 34.0 27.0 26.0 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.9 12.9 15.6 17.1 20.8 23.7 25.9 26.2 24.4 20.5 15.2 12.5 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.5 8.0 10.3 11.7 15.2 18.2 20.3 20.5 18.3 15.3 10.6 8.3 13.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.0 3.2 5.0 6.4 9.7 12.7 14.7 14.8 12.3 10.1 6.0 4.0 8.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.4 -10.5 -9.5 -3.2 -0.2 2.8 5.8 4.0 2.0 -2.5 -8.5 -9.8 -15.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 146.0 129.8 124.7 139.3 106.9 77.0 65.6 76.1 92.5 112.1 164.8 153.4 1398.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 96.7 115.5 128.9 78.8 70.1 66.2 103.2 80.3 69.3 88.1 124.1 110.2 128.9
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[13]

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Hiribehere
  • Hiriburu
  • Sorhoeta
  • Musuritze
  • Epelea
  • Luxiaenea
  • Jauberriborda
  • Andola

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irulegiko parrokia 1354an aipatzen da.[14]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
440 443 443 406 386 440 498 529 461 403 363 342 323 352 355 366 323 332 310
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2007 2008 2013 2018
318 291 267 276 284 288 265 259 251 232 212 233 240 290 316 320 324 370 359

BiztanleriaUrtea2002503003504004505005501750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 224 gizon, 141 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
1.79
 
90-94
 
0.00
0.00
 
85-89
 
5.67
3.57
 
80-84
 
2.84
2.23
 
75-79
 
3.55
9.82
 
70-74
 
6.38
3.57
 
65-69
 
6.38
0.00
 
60-64
 
6.38
16.52
 
55-59
 
13.48
1.79
 
50-54
 
7.80
8.04
 
45-49
 
0.00
2.68
 
40-44
 
8.51
4.46
 
35-39
 
11.35
7.14
 
30-34
 
4.26
1.79
 
25-29
 
2.84
8.93
 
20-24
 
2.84
4.46
 
15-19
 
9.22
8.48
 
10-14
 
4.26
2.23
 
5-9
 
4.26
12.50
 
0-4
 
0.00
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[15].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Irouléguy udalerrian 364 biztanle zeuden eta 158 elkarbizitza unitate[oh 3], hau da, 2,30 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena seme-alabekin bizi ziren bikoteak ziren (% 33,5). Kide bakarreko elkarbizitza-unitateak % 24,7 ziren, Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[17]

364biztanle
158elkarbizitza-unitate
2,30lagun elkarbizitza-unitateko
119familia
Udalerria
% 34
% 30
% 12
% 25
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 119 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (53). Guraso bakarreko 19 familietatik 5etan ama zen guraso bakarra. 61 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean.[17]

47
53
19
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 34,2), artisau, merkatari eta enpresa-buruak (% 19,0), erdi-mailako lanbideak (% 16,5), eskulangileak (% 12,7). Talde nagusia (erretiratuak, % 34,2) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 9 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 5,7).[17]

Udalerria
% 19
% 16
% 12
% 13
% 34
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 210 etxebizitza zeuden. Horietatik 162 egoitza nagusi ziren, 41 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (167), eta apartamentuak gutxi ziren (36). Egoitza nagusietatik 127 beren jabearen bizilekuak ziren, 28 alokairuan zeuden, 1 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 7 doan lagata.[18]

210etxebizitza
162egoitza nagusi
167etxe
36apartamentu

Etxebizitza multzoa

162
41
Egoitza nagusia (162)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (41)Hutsik (7)

Etxe mota

167
36
Etxea (167)Apartamentua (36)

Jabetza egoera

127
28
Jabeak (127)Alokairuan (28)HLM (1)Doan lagata (7)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1991-2005 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (38).[18]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik34
1919-19452
1946-19707
1971-199033
1991-200538
2006-202037

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (104). 69 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 145 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 60 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 98tan bi edo gehiago.[18]

Gela kopurua

1 gela1
2 gela4
3 gela19
4 gela34
5 gela edo gehiago104

Berogailu mota

18
68
69
Gas sarea (1)Fuel-olioa (18)Elektrizitatea (68)Gas botila (5)Bestelakoak (69)

Aparkalekua eta ibilgailuak

145aparkalekua
60ibilgailu 1
98ibilgailu 2+

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 213 biztanleetatik 172 aktibo ziren (% 80,8), horietako 166 lanean (% 77,9) eta 6 langabezian (aktiboen % 3,5).

21315-64 urteko biztanle
% 80,8aktibo
% 77,9lanean
% 3,5langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 61,0
25-54 urte% 92,6
55-64 urte% 68,0
Gizonak% 82,4
Emakumeak% 79,3

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 25,0
BEPC, brebeta% 0,0
CAP-BEP% 3,8
Batxilergoa% 6,2
Goi-mailako +2% 0,0
Goi-mailako +3/4% 0,0
Goi-mailako +5% 0,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 3,5). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

41 ez-aktibotik 16 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 39,0), 13 erretiraturik zeuden (% 31,7) eta 11 bestelako ez-aktibo ziren (% 26,8).

Ez-aktiboak

% 39
% 32
% 27
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 4]

% 13
% 22
% 20
% 16
% 23
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 135 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 166 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 5]

135enplegu udalerrian
% 62,2soldatapeko
% 37,8ez-soldatapeko

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 25.740 eurokoa zen.

25.740 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €
Sakontzeko, irakurri: «Irulegiko arnoa»

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da, eta Irulegiko Arnoa jatorri-izendapena duen ardoa ekoizteko sor-markaren barruan dago.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 2014 Jacques Irume
2014 karguan Joseph Mocho
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Azkarate Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[19]

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.[20]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.[21]

Koldo Zuazok, 2010ean, Irulegik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[22]

Hedabideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irulegitar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /iʁ̞uleɣi/ ahoskatua (laguntza)
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1949ko urtarrilaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ Météo-Franceren SIM (Safran-Isba) analisiak Frantzia metropolitarra 8 km-ko sareta batean hartzen du. Hemengo balioak udalerriaren erditik 4,7 km-ra dagoen sare-puntukoak dira, ez estazio jakin batekoak. Serie hauek ez daude homogeneizatuta: estazio-sarearen aldaketek joera luzeetan eragina izan dezakete.
  3. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  4. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  5. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  2. ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (kontsulta data: 2021-05-17).
  3. 1 2 3 4 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  4. ↑ Pirinio Atlantikoetako artxiboak
  5. ↑ Belasko, Mikel. (2013-03-26). Irulegi. Toponimia (kontsulta data: 2021-06-10).
  6. ↑ Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  7. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  8. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  9. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  10. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  11. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Banca », fiche climatologique. .
  12. 1 2 (Frantsesez) Données changement climatique - SIM quotidienne. Météo-France.
  13. ↑ Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  14. ↑ «Irulegi - udalerria» www2.culture.gouv.fr (kontsulta data: 2021-06-10).
  15. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  16. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  17. 1 2 3 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  18. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  19. ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  20. ↑ (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (kontsulta data: 2021-04-22).
  21. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  22. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Irulegi&oldid=11311985"(e)tik eskuratuta