Kiptxak
| Mota | herri |
|---|---|
| Periodo | 900 - 1220 |
| Hedapen mapa | |
_tr.png) | |
| Ondorengoa(k) | Kipchak Burut (en)  , Qıpşaqs (Qazaq) (en) , Q15232568 eta Ferghana Kipchaks (en) |
Kiptxakak (turkieraz: Kıpçak, georgieraz: ყივჩაყი, ყიფჩაღი; Krimeako tatareraz: Qıpçaq; karatxaiera-balkareraz: Къыпчакъ; uzbekeraz: Қипчоқ, Qipchoq; kazakheraz: Қыпшақ; kumikeraz: Къыпчакъ; kirgizeraz: Кыпчак; nogaieraz: Кыпчак; txinera tradizionalez: 钦察 / 钦察; pinyinez: Qīnchá; mongolieraz: Кипчак) turkiar etnia nomada bat izan ziren. Jatorriz Kimek khanerrikoak, kumandarrekin batera Eurasiar estepako zati handi bat konkistatu zuten XI. eta XII. mendeetako turkiar hedapenean, eta, aldi berean, XIII. mende hasierako mongolen inbasioek menderatu zituzten.[1][2]
Mongolen agindupean, Kiptxaken Khanerriak (Urrezko horda) ekialdeko Europako zati handi bat gobernatu zuen beste 150 urtez, barne liskarren ondorioz desegin baino lehen. Bere azken hondarrak, hala nola Krimeako Khanerriko tatariarrak eta gagauzak, XVIII. mendera arte iraun zuten, Errusiar Inperioak menderatu baino lehen.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kiptxakak (errusieraz eta ukraineraz polovtsiar deituak) jatorrian Irtyx ibaiaren arroan ezarri zen tribu mailako konfederazio bat ziren, kimäkekin ahaidetuta egon zitezkeenak. Ikertzaile ugarik uste dute, halaber, kiptxakak ilehoriak eta begi urdinekoak zirela, Dingling herriaren ondorengoak, K.a. 1. milurtekoaren amaieran Siberiako hegoaldeko estepetan bizi zirenak eta kronista txinatarren arabera ilehoriak zirenak.[3] Horiekin batera, Ibai Horiko ertzetatik zetozen kumandarrak,[4] eta turkiar hedapenaren ibilbidean Siberiako mendebaldera eta harantzago Volgaz haraindiko eskualdera emigratu zutenak.[5] Azkenik, Asiako estepa batean lurralde zabal bat okupatu zuten, Aral itsasoaren iparraldetik mendebalderantz Itsaso Beltzaren iparraldera hedatzen zena, Desht-i Qipchaq izeneko estatu bat sortuz. Kumandarrak mendebalderago mugitu ziren, eta XI. mende inguruan Moldaviara, Valakiara eta Transilvaniako zati batera iritsi ziren.
XI. mendearen amaieran eta XII. mendearen hasieran, kumandarrek eta kiptxakek hainbat gatazka izan zituzten bizantziarrekin, Kieveko Ruseko biztanleekin, hungariarrekin (kumandarrek bakarrik hartu zuten parte) eta petxenegoekin (kumandarrek bakarrik parte hartu zuten), eta alde batekin edo bestearekin aliatu ziren hainbat erakundetan. 1089an, Ladislao I.a Hungariakoak garaitu zituen, eta, berriz ere, Vladimir II.a Monomako Kieveko Ruseko printze handiak XII. mendean. 1203an Kiev arpilatu zuten.
Kumandarrek Hungariarantz ihes egin zuten, eta beren gerlarietako batzuk gurutzadetan eta bizantziarretarako mertzenario bihurtu ziren.
Kiptxakak, azkenean, Batu Khanen mongolek garaitu zituzten 1241ean. Hala ere, Mongol Inperioan, kiptxakak ziren Batu sortu zuen khanerriko biztanle gehienak, egungo Errusia, Ukraina eta Kazakhstan hartzen zituena, Urrezko Horda deitua, Mongol Inperioaren mendebaldeko banaketa. Mongol gutxiengoa, 1240tik aurrera, klase buruzagiarekin batera, erraz asimilatu zen kiptxak turkiar etnia gehienarekin. Berke khanaren (Baturen anaia gaztea) agintalditik aurrera, Islama pixkanaka nagusi bihurtu zen kiptxak eta mongol tribuen artean, ordura arte tengristak eta gutxiengo kristau eta budistak zirenak. XIV. mendearen hasieran, Öz-Beg khan, Baturen tataranietoaren agintaldian, islama estatu erlijio izendatu zuten. Mongol Inperioa erori ondoren, Urrezko Hordako gobernariek, euren nagusitasuna kiptxak tribuek osatzen zuten indarrean bermatuz, euren bizilagunek modu okerrean tatariarrak deituak, Sarai 1502 arte mantentzen jarraitu zuten.
Urrezko Hordaren ondorengo tatariar estatuak Siberia (1428-1598), Kazan (1438-1552), Krimea (1441-1783) eta Astrakan (1466-1556) izan ziren. Estatu musulman horiek guztiak hurrenez hurren eroriko lirateke errusiar hedapenaren ondorioz. Menderatze hori gaur egun arte mantenduko da. Errusiarrak, euren menderatzean zehar (bai tsarista eta bai sobietarra), biztanleria tatariarra errusiartzen saiatuko ziren.
Sobietar Batasuna deseginda, Errusiako Federazioak ipar-mendebaldeko turkiar gutxiengo etnikoen autonomia eta berpizkunde kulturala babestuko ditu.
Delhiko Sultanerrian, Qutb ud-Din Aibak sultanak (sultanerriaren sortzailea) eta Ghiyath al-Dunya Balban, mamelukoen dinastiako edo esklaboen dinastiako bi kide nabarmenak, kiptxak/kumandar jatorrikoak ziren.
Bahrai dinastiako kideak, Egiptoko sultan mamelukoen lehen dinastia, kiptxak/kumandarrak izan ziren. Adibide nabarmenetako bi Baibars sultana, Barali tribukoa, Krimeako Solhat herrian jaioa, eta Qalawun sultana, Burj Oghlu tribukoa, izan ziren. Azken hau heldua zen eta, sultan mameluko gehienek ez bezala, inoiz ez zuen arabiera erraztasunez hitz egiten ikasi.
Kiptxak batzuk Yuan dinastian zerbitzatu zuten eta khartxinak izena izan zuten.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Vásáry, István, Cumans and Tatars: Oriental military in the pre-Ottoman Balkans, 1185-1365, (Cambridge University Press, 2005), 6; "..two Turkic confederacies, the Kipchaks and the Cumans, had merged by the twelfth century.".
- ↑ Google Books
- ↑ S.A. Pletneva, Kipchaks, Publishing house "Science", 1990, p.35, ISBN 5-02-009542-7
- ↑ István Vásáry (2005) "Cumans and Tatars", Cambridge University Press.
- ↑ http://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC&pg=PA475&dq=kipchaks&hl=en&ei=gWVMTYuiMpCbOu7CoTI&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDAQ6AEwAg#v=onepage&q=kipchaks&f=false
