Wikipedy:Gjin ûnbegrûne teoryfoarming
Dit prinsipe betsjut dat men gjin fiergeande konklúzjes lûke moat út beheinde boarnen as de nedige ynformaasje dêrfoar ûntbrekt. In ferklearring dy't oannimlik liket, mei net as feit presintearre wurde as de beskikbere boarnen ek oare mooglikheden iepenlitte.
Foarbyld 1: Frysk yn Noard-Hollân
[boarne bewurkje]Yn dit foarbyld giet it om in taalkaart fan de taalferhâldingen yn de Nederlannen om 1450 hinne. Op dizze kaart wurdt Noard-Hollân as Hollânskstalich gebiet oanjûn. Dêr waard beswier tsjin makke, om't der út 1643 in Frysktalige tekst út Noard-Hollân oerlevere is. Op grûn dêrfan waard steld dat in part fan Noard-Hollân om 1450 hinne noch Frysktalich wêze moatte soe.
Feit 1: Der is in Frysktalige tekst út Noard-Hollân út 1643 oerlevere.[1]
Wat kin hjirút konkludearre wurde? De tekst is bewiis dat it Frysk yn 1643 yn in part fan Noard-Hollân noch brûkt waard. De tekst jout lykwols net direkt ynformaasje oer de taalsituaasje yn 1450.
Ynterpretaasje: Om't der yn 1643 noch Frysk brûkt waard, soe in part fan Noard-Hollân om 1450 hinne noch Frysktalich wêze moatte.
Missende ynformaasje: Om fan de taalsituaasje yn 1643 in konklúzje oer 1450 te lûken, soene wy witte moatte hoe't de taalsituaasje tusken dy beide jierren feroare is. Benammen is ûnbekend wannear't en yn hokker tempo it Frysk yn it gebiet troch it Nederlânsk ferfongen waard.
Underlizzende oanname: De bewearing giet der ymplisyt fan út dat it tal Frysktaligen tusken 1450 en 1643 stadichoan ôfnommen is. As dy ôfname lineêr ferrûn, soe it yndied oannimlik wêze dat der om 1450 hinne mear Frysktaligen wiene as yn 1643.
Dat lineêre ferrin is lykwols net út de oanhelle boarne ôf te lieden.
Mooglike ûntwikkelingen:
- It tal Frysktaligen naam tusken 1450 en 1643 stadichoan ôf.
- De taalferskowing fûn foar in grut part yn in koartere perioade of tige koarte perioade plak (lykas westlik Eastfryslân om 1500 hinne).
- It tal Frysktaligen wie al foar 1450 sterk ôfnommen, wylst der oant yn de 17e iuw in lytse restgroep bestean bleau.
Boppesteande mooglikheden kinne op grûn fan de beskikbere ynformaasje net faninoar ûnderskieden wurde.
Feit 2: It Frysk yn Noard-Hollân is útstoarn.
Missende ynformaasje: Wy witte net krekt wannear't it Frysk yn Noard-Hollân útstoarn is. Foarsafier't bekend binne der, los fan de tekst út 1643, gjin oerlevere teksten út it gebiet dy't genôch ynformaasje jouwe oer de omfang en ûntwikkeling fan it Frysk yn dizze perioade.
Feit 3: Der binne wol ferskate Nederlânsktalige skriftlike boarnen út it noardlike part fan Noard-Hollân út de 15e iuw oerlevere. Foarbylden binne it psalter dat mei Enkhuizen ferbûn wurdt en Middelnederlânske hagiografyske teksten dy't troch Welmoet Jan Galesdochter yn Hoorn ôfskreaun waarden.
Dizze boarnen binne bewiis foar in Nederlânsktalige skriuwtradysje yn it gebiet. Se bewize op harsels net hokker taal de hiele befolking yn it deistich libben spriek.
Konklúzje: It bestean fan in Fryske tekst út 1643 jout gjin direkte ynformaasje oer de omfang fan it Frysk om 1450 hinne. Tagelyk litte Nederlânsktalige boarnen út de 15e iuw sjen dat it Nederlânsk yn Noard-Hollân om dy tiid al in wichtige skriftlike funksje hie. Op basis fan sokke gegevens kin in taalkaart in gebiet om 1450 hinne as Nederlânsk markearje (yn it gefal fan in dialektkaart; Hollânsk), mar dêrmei is noch net bewiisd dat de befolking dêr doe allinnich mar Nederlânsk spruts. De kaart is yn dat gefal in ynterpretaasje fan de beskikbere boarnen, net in direkt bewiis foar de sprutsen taal fan de hiele befolking.
De beskikbere boarnen binne wichtich om’t se bepale wat wy oer de taal om 1450 hinne wittenskiplik ûnderbouwe kinne. Se jouwe oan dat it Nederlânsk in skriftlike funksje hie, mar bewize net hokker taal de befolking spruts. Dêrom kin in taalkaart in Nederlânsk gebiet markearje, mar moat sa’n klassifikaasje sjoen wurde as in rekonstruksje op basis fan ûnfolsleine boarnen.
Foarbyld 2: De ûntwikkeling fan Venidse yn Hoarn
[boarne bewurkje]In ferlykber probleem ûntstiet by de rekonstruksje fan de midsiuwske ûntwikkeling fan Hoarn. In foarbyld is de fraach wannear't it gebiet fan Venidse oanlein en beboud waard.
Feit 1: De kronyk fan Theodorus Velius, dy't yn 1604 foar it earst ferskynde, beskriuwt dat Venidse yn 1420 oanlein waard mei grûn dy't frijkommen wêze soe by it graven fan de Appelhaven.
Ynterpretaasje: Venidse wie al yn 1420 as folslein ûntwikkele en as beboud stedsgebiet oanwêzich.
Missende ynformaasje: De beskriuwing fan Velius jout ynformaasje oer wat neffens syn kronyk yn 1420 bard wêze soe, mar seit net needsaaklik dat it hiele gebiet doe al beboud wie. De oanlis fan in gebiet en de lettere bebouwing dêrfan binne twa ferskillende ûntwikkelingen.
Feit 2: Argeologysk ûndersyk op Venidse hat in hûs oan it ljocht brocht dat op grûn fan de fynsten wierskynlik yn de twadde helte fan de 15e iuw boud is.[2]
Underlizzende oanname: Men soe út de datearring fan dit hûs ôfliede kinne dat Venidse pas yn de twadde helte fan de 15e iuw beboud rekke.
Probleem mei dy oanname: De datearring fan ien fûn hûs jout ynformaasje oer dat hûs, mar bewize net dat der foar dy tiid gjin oare bebouwing wie. It ûntbrekken fan earder datearre fynsten is net itselde as bewiis dat eardere bebouwing net bestien hat.
Mooglike ûntwikkelingen:
- Venidse waard yn 1420 oanlein en de earste bebouwing ûntstie pas letter.
- It gebiet waard yn ferskillende fazen oanlein en beboud.
- Der wie al foar de twadde helte fan de 15e iuw bebouwing, mar dy is argeologysk noch net oantroffen of net bewarre bleaun.
- De beskriuwing fan Velius jout in te krekte datearring fan in proses dat yn werklikheid langer duorre.
Sûnder fierdere boarnen kin net bepaald wurde hokker fan dizze mooglikheden de juste is.
Konklúzje: Velius syn beskriuwing is in boarne foar de tradysje dat Venidse yn 1420 oanlein waard. De argeologyske fynsten jouwe oan dat der op syn minst yn de twadde helte fan de 15e iuw in hûs op it plak stie. Gjin fan beide boarnen jout op himsels genôch grûn om de folsleine ûntwikkeling fan Venidse tusken 1420 en de twadde helte fan de 15e iuw te rekonstruearjen.
It foarbyld lit sjen dat men in boarne net mear bewize litte moat as wat der feitlik yn stiet. In boarne dy't in bepaald barren neamt, bewiist net automatysk alle omstannichheden dy't men deromhinne ferûnderstelle kin. Ek in argeologyske fynst bewiist net dat der foar de datearre fynst gjin eardere aktiviteit wie.
Dit foarbyld lit sjen dat in boarne in oar soarte fan ynformaasje jaan kin as wat út in bewearing ôflaat wurdt. Dat de Venidse neffens Velius al yn 1420 oanlein waard, betsjut net dat it gebiet doe ek al folslein beboud wie. De argeologyske fynsten jouwe oanwizings foar bebouwing yn de twadde helte fan de 15e iuw, mar sizze net dat der dêrfoar gjin bebouwing wie. By in histoaryske rekonstruksje moat dêrom ûnderskie makke wurde tusken wat in boarne letterlik seit en wat dêr fierder út ôflaat wurdt.
Foarbyld 3: Frysk yn de Ommelannen
[boarne bewurkje]Yn dit foarbyld giet it om de taalsituaasje yn de Grinzer Ommelannen om 1450 hinne. Ien fan de Wikipedianen stelde dat yn de Ommelannen om dy tiid noch foar in grut part Frysk praat waard, omdat de oergong fan it Frysk nei it Nederdútsk/Middelnederlânsk yn de 15e iuw noch geande wêze soe.
Feit 1: Yn de Ommelannen wie de oergong fan it Frysk nei in Nederdútske/Middelnederlânske foarm fan taal al foar de midden fan de 15e iuw oan 'e gong. De Codex Fivelgo, dy't om 1427 datearre wurdt, wurdt bygelyks beskreaun as in taalhistoaryske oergong fan Aldfrysk nei Nederdútsk/Middelnederlânsk.
Ynterpretaasje: Om 1450 hinne soe yn de Ommelannen noch foar it grutste part Frysk praat wêze.
Missende ynformaasje: Wy witte net krekt hoe fluch de taalferskowing ferrûn is en op hokker momint it Frysk yn de ferskillende parten fan de Ommelannen in minderheidstaal waard.
Underlizzende oanname: Ut it feit dat de taaloergong yn 1427 al oan 'e gong wie, wurdt ôflaat dat dy yn 1450 noch net foltôge wêze kin. Dêrby wurdt ymplisyt oannommen dat in taalferskowing oer in relatyf lange perioade en mei in beskate kontinuïteit ferrint.
Missende ynformaasje: In taalferskowing kin lykwols ferskillende snelheden hawwe. It is mooglik dat it Frysk yn 1427 noch troch in grut part fan de befolking sprutsen waard en dêrnei stadichoan plak makke foar it Nederdútsk/Middelnederlânsk. It is ek mooglik dat de ferskowing yn guon gebieten folle flugger ferrûn en dat it Frysk om 1450 hinne al in minderheidstaal wie. Sûnder mear boarnen kin net fêststeld wurde hokker fan dizze ûntwikkelingen har foardien hat.
Op grûn fan de beskikbere ynformaasje kinne dizze mooglikheden net mei wissichheid faninoar ûnderskieden wurde.
Feit 2: Boarnen út de 15e iuw litte sjen dat it Frysk yn de Ommelannen as bestjoerlike en rjochtstaal yn dy perioade foar in grut part plak makke hie foar it Nederdútsk/Middelnederlânsk. De Codex Sickinghe, datearre om 1440–1450 hinne, is dêr in foarbyld fan.
Konklúzje: It feit dat de taaloergong yn 1427 al oan 'e gong wie, is op himsels gjin bewiis dat yn 1450 noch in mearderheid fan de befolking Frysk prate. De iennichste direkte wittenskiplike yndikaasje út dy perioade is it bestean fan oerlevere Nederdútske/Middelnederlânske boarnen. Dy litte sjen dat dy talen yn de 15e iuw al in wichtige skriftlike posysje hiene, mar se sizze net streekrjocht hoefolle minsken der Frysk of Nederdútsk praten. Dêrom kin op basis fan de bekende boarnen net konkludearre wurde dat de Ommelannen om 1450 hinne noch foar it grutste part Frysktalich wiene.
Omdat der nei 1427 gjin bekende oerlevere boarnen yn of oer it Frysk binne, binne de Nederdútske/Middelnederlânske teksten de iennichste wittenskiplike yndikaasje út dizze perioade. Dy wittenskiplike boarnebasis is genôch om it gebiet op in taalkaart in bepaalde kleur te jaan (hjir Nederdútsk/Middelnederlânsk), mar net om dêrmei it taalgebrûk fan de hiele befolking fêst te stellen.
