Saltar por contenete

Cristianisme

De Wikipedia
Image



Cristianisme o christianisme es un religion monoteistic basat sur li vive e doctrinas de Jesu de Nazaret, quem cristianes considera li Crist (Messia), li Filio de Deo e li Salvator del homanité. Cristianisme originat in li 1-im secul in Judea, in li contextu del Judaisme, e gradualmen expandet tra li Roman Imperia e plu tard tra li munde.

Cristianes nomina se adherentes de Jesu Crist. Li Bible es li sant scritura del cristianisme e consiste del Old Testament e li Nov Testament. Li Nov Testament contene li quar Evangelies, quel descri li vive, ministerie, morte e resurrection de Jesu, quam anc scrites pri li prim cristian comunidades.

Cristianisme es li max grand religion del munde. Secun un studie publicat del Pew Research Center in 2025, circa 2,3 milliard persones esset cristianes in 2020, representante circa 28,8 percent del population del munde.[1]

Li max grand traditiones del cristianisme es li Catolicisme, li Ortodoxisme e li Protestantisme. Altri antiqui traditiones include li Oriental Ortodox ecclesias e li Ecclesia del Oriente. Protestantisme self include numerosi traditiones quam Lutheranisme, Calvinisme, Anglicanisme, Baptisme, Metodisme e Pentecostalisme.

Jesu e li origine del cristianisme

[modificar | redacter fonte]

Cristianisme originat in li 1-im secul in Roman-governat Judea. Su central figure es Jesu de Nazaret, un judéic predicator e religiosi instructor.

Secun li Nov Testament, Jesu predicat li regne de Deo, vocat persones al repentance, instructet discipules e executet miracules. Il esset crucificat in Jerusalem durant li administration del roman prefect Pontius Pilatus.

Cristianes crede que Jesu mortet por li peccas del homanité e que Deo resuscitat le del mortes. Li fide in li resurrection de Jesu devenit un central element del cristian proclamation.

Li unesim adherentes de Jesu esset principalmen judéic. Pos su morte, su discipules comensat predicar que il esset li promess Messia. Li movement gradualmen includet plu mult non-judéic adherentes.

Li apostolic periode

[modificar | redacter fonte]

Li unesim generation del cristianisme es sovente nominat li periode apostolic. Li Apostoles e altri missionarios etablisset cristian comunidades in divers partes del Roman Imperia.

Paulus de Tarsus, originalmen un persecutor del cristian movement secun li Nov Testament, devenit un de su max important missionarios. Su epistoles constitue un important parte del Nov Testament.

Durant li unesim secules, cristianisme expandet tra regiones quam Asia Minor, Grecia, Siria, Egipt, Nord Africa e Italia.

Image
Icon de Crist Pantocrator del 6-esim secul, conservat in li monastere de Santa Caterina sur Sinai.

Cristianisme in li Roman Imperia

[modificar | redacter fonte]

Cristianes periodicmen suffret persecution sub roman autoritás, benque li intensitá e extension del persecution variat secun periode e region.

Un important change evenit in li 4-esim secul sub imperator Constantine li Grand. Li Edicte de Milan de 313 permisset cristianes practicar lor religion plu líbermen.

In 325 Constantine convocat li Concilium de Nicaea, un assemblé de episcopes convocat precipue por tractar un controverse pri li relation inter Jesu Crist e Deo li Patre. Li concilium formulat li base del Crede Nicen, quel devenit un fundamental expression del cristian fide.[2]

Image
Un posterior artistic representation del unesim Concilium de Nicaea, quel evenit in 325.

Durant li sequent secules, altri important concilies tractat questiones concernent li Trinitá, li natura de Crist e altri doctrinal temas.

Divisiones in li antiqui ecclesia

[modificar | redacter fonte]

Doctrinal controverses gradualmen contribuet al formation de distinct cristian traditiones.

Pos li Concilium de Chalcedon in 451, pluri ecclesias ne acceptat li cristologic formulation del concilium. Ex ti historie developat li traditiones hodie conosset quam li Oriental Ortodox ecclesias, includent li Coptic, Armenian e Syriac traditiones.

Li Ecclesia del Oriente, quel developat principalmen extra li Roman Imperia, anc se developat quam un distinct tradition.

Oriente e Occidente

[modificar | redacter fonte]

Durante li unesim millennium, cultural, linguistic, politic e teologic diferenties developat inter li cristian Oriente, centrat principalmen in Constantinopole, e li latin Occidente, u li episcop de Roma obtenet un specialmen important position.

Li separation inter li occidental e oriental ecclesias developat gradualmen durant secules. Li annu 1054 es conventionalmen associat con li Grand Schisma inter li Ecclesia de Roma e li Oriental Ortodox ecclesias, benque li separation esset un long historic process.

Ex ti separation developat du del max grand traditiones del cristianisme: li Ecclesia Catolic in li Occidente e li Oriental Ortodox ecclesias in li Oriente.

Reformation protestant

[modificar | redacter fonte]

In li 16-esim secul, un major religiosi movement conosset quam li Reformation protestant changeat li cristianisme in Europa.

Image
Martin Luther, un del principal figures del Reformation protestant, in un portrete de Lucas Cranach li Senior de 1526.

In 1517 li german monaco e teologo Martin Luther publicat su famosi 95 tesis, criticante cert practicas del occidental ecclesia. Su controverse con li ecclesiastic autoritás developat in un plu larg dispute pri temas quam justification, li autorité del Bible, sacramentes e ecclesiastic autorité.

Altri reformatores, includent Huldrych Zwingli e Jean Calvin, developat altri protestant traditiones. In Anglia, li separation del Ecclesia de Anglia de papal autorité contribuet al developation del Anglicanisme.

Li Reformation eventualmen productet numerosi protestant traditiones, includent Lutheran, Reformat, Anglican, Baptist, Methodist e plu tard Pentecostal ecclesias.

Li Ecclesia Catolic respondet con propri reformas e li Concilium de Trento, un periode sovente nominat li Catolic Reformation o Contra-Reformation.


Expansion mundial

[modificar | redacter fonte]

Desde li 16-esim secul, cristianisme expandet plu largmen tra Africa, li Americas, Asia e Oceania per migration, missionari activitá, comercie e europan colonial expansion.

Ti historie includet tam religiosi e educational activitá quam relationes con colonial potenties. In divers regiones cristian missionarios creat ecclesias, scoles, hospitales e charitable institutiones, durante que li relation inter mission e colonialisme anc productet important historic controverses.

Durant li 20-esim e 21-esim secules, li geographic centre del cristian population changeat considerabilmen. Grand e crescent cristian populationes existe in Africa, Latin America e partes de Asia, durante que li proportion de cristianes ha diminuet in mult partes de Europa e Nord America.

Pro li grand diversitá del cristianisme, ne omni ecclesias interpreta omni doctrines in li sam maniere. Támen, mult cristian traditiones comparte un comun nucleu de credenties.

Deo e li Trinitá

[modificar | redacter fonte]

Li majorité del cristianes crede in un sol Deo. Li traditional doctrine del Trinitá enseña que li unic Deo existe quam tri persones: li Patre, li Filio e li Sant Spirite.

Ti doctrine esset formulat plu precisimen durant li doctrinal controverses del unesim secules e es expresset in li Nicen tradition del fide.

Jesu Crist es li central figure del cristian fide.

Traditional cristian doctrine afirma que Jesu es tam ver Deo quam ver hom. Cristianes crede que il esset incarnat, nascet de Maria, predicat li regne de Deo, esset crucificat, mortet e esset resuscitat del mortes.

Li major cristian traditiones considera su morte e resurrection quam central por li reconciliation inter Deo e homanité.

Cristianes crede que homanité besona salvation del peccá e reconciliation con Deo.

Li exact explication del salvation varia inter cristian traditiones. Temas quam gratia, fide, repentance, bon labores, sacramentes, sanctification e li role del ecclesia es accentuat in diferent manieres de Catolic, Ortodox e Protestant teologies.

Malgré ti diferenties, li major traditiones associa salvation fundamentalmen con li vive, morte e resurrection de Jesu Crist.

Resurrection e etern vive

[modificar | redacter fonte]

Cristianisme enseña li resurrection del mortes e un final judicie de Deo.

Cristian traditiones generalmen crede in etern vive con Deo e in li realitá del separation de Deo, tradicionalmen descrit con conceptes quam ciel e inferne. Exact interpretationes de ti doctrines varia inter ecclesias e teologic traditiones.

Li Bible es li collection de scrites considerat sant del cristianes.

It consiste de du principal partes:

  • li Old Testament, contenent scrites hereditat principalmen del antiqui israelit e judéic tradition;
  • li Nov Testament, quel contene 27 libres pri Jesu Crist e li unesim cristian movement.

Li Nov Testament include li quar Evangelies de Matthew, Marcus, Lucas e Johannes; li Actes del Apostoles; li epistoles; e li Libre del Revelation.

Catolic, Ortodox e Protestant traditiones have alcun diferenties in li canon del Old Testament, significante que lor editiones del Bible ne contene exactmen li sam collection de libres.

Interpretation del Bible anc varia. Alcun traditiones accentua li relation inter Scritura e ecclesiastic tradition, durante que mult Protestant traditiones accentua li principie de sola Scriptura, secun quel Scritura es li suprem autorité por cristian doctrine.

Principal traditiones

[modificar | redacter fonte]

Cristianisme consiste de mult ecclesias, denominationes e traditiones. Classification posse variar, ma pluri grand families es generalmen reconosset.[3]

Catolicisme

[modificar | redacter fonte]

Li Catolicisme es li max grand individual tradition del cristianisme.

Li Ecclesia Catolic consiste del Latin Ecclesia e li Oriental Catolic ecclesias, omni in communion con li episcop de Roma, conosset quam li Pape.

Catolicisme accentua li Bible e Sant Tradition, li historic succession del episcopes, e li sacramental vive del ecclesia. It reconosse septe sacramentes, includent baptisme, Eucharistie e confirmation.

Oriental Ortodoxisme

[modificar | redacter fonte]

Li Oriental Ortodox Ecclesia consiste de un comunité de autonom e autocefal ecclesias, includent li Grec, Russ, Serbian, Romanian e altri Ortodox ecclesias.

Ili comparte un comun sacramental e teologic tradition e reconosse li unesim septe ecumenic concilies. Ili ne have un singul universal episcop con li autorité quel li Pape have in Catolicisme.

Oriental Ortodox ecclesias

[modificar | redacter fonte]

Li Oriental Ortodox ecclesias include li Coptic Ortodox, Armenian Apostolic, Syriac Ortodox, Ethiopian Ortodox Tewahedo, Eritrean Ortodox Tewahedo e Malankara Ortodox Syrian ecclesias.

Ti ecclesias accepta li unesim tri ecumenic concilies ma ne acceptat li definition del Concilium de Chalcedon de 451. Ili representa un antiqui cristian tradition distinct de tam Catolicisme quam li Oriental Ortodox tradition.

Protestantisme

[modificar | redacter fonte]

Li Protestantisme originat principalmen del Reformation del 16-esim secul.

Protestantisme ne es un singul ecclesia. It include mult ecclesiastic families, quam:

Protestant traditiones varia considerabilmen in organisation, cultu e teologie, ma historicmen accentua doctrines quam justification per fide e li autorité del Scritura.

Ecclesia e ministerie

[modificar | redacter fonte]

Li terme Ecclesia posse significar un local congregation, un particular denomination o, in teologic sense, li universal comunité de cristian credentes.

Formes de ecclesiastic guvernament varia. Catolic, Ortodox, Anglican e alcun altri ecclesias usa episcopal structures con episcopes. Presbyterian e Reformat traditiones posse esser guvernat de concilies de presbiteros. Mult Baptist e independent ecclesias practica congregational guvernament.

Cristian conductores posse esser nominat pastores, sacerdotes, presbiteros, episcopes, diacones o altri titules, dependent del tradition.

Sacramentes e cultu

[modificar | redacter fonte]

Cristian cultu varia considerabilmen inter traditiones e culturas. Comun elementes include prega, letion del Bible, predication, cantation e celebration de sacramentes o ordinanties.

Baptisme es un ritual de initiation practicat de quasi omni major cristian traditiones. It usa aqua e es associat con admission al cristian comunité.

Catolic, Ortodox, Lutheran, Anglican, Reformat e altri ecclesias practica baptisme de infantes. Baptist e mult evangelical traditiones ordinarmen baptisa solmen persones qui personalmen professe lor fide.

Li metode posse includer immersion, infusion o aspersion de aqua.

Eucharistie

[modificar | redacter fonte]

Li Eucharistie, anc nominat Sant Communion o Cena del Senior, commemora li ultim cena de Jesu con su discipules.

Catolic e Ortodox traditiones considera li Eucharistie un sacrament in quel Crist es realmen present. Lutheran, Anglican, Reformat e altri Protestant traditiones have diferent interpretationes del presentie de Crist. Alcun Protestant gruppes considera li Cena precipue quam un memorial.

Cristian vive e etica

[modificar | redacter fonte]

Cristian etica es basat sur li doctrinas del Bible e li interpretationes de diferent ecclesiastic traditiones.

Li du comandamentes de amar Deo e amar li proxim es central in li moral instruction atribuet a Jesu. Li Deci Comandamentes anc ha un important role in cristian moral tradition.

Cristian etica ha tractat temas quam familie, sexualitá, justicie, guerra e pace, richesse e povritá, cura del malades, protection del vulnerabiles e responsabilitá por li creation.

Exact moral positiones varia inter ecclesias e denominationes.

Prega e spiritualitá

[modificar | redacter fonte]

Prega es un fundamental practica del cristian vive. It posse esser individual o comunal, spontan o liturgic.

Li Patre Nor, quel li Evangelies atribue a Jesu, es un del max universalmen usat cristian preges.

Altri spiritual practicas include meditation del Scritura, jejun, cantation de hymnes, peregrination e actes de caritá.

Catolic, Ortodox e alcun Anglican e Lutheran traditiones anc practica devotion relacionat con Maria e li santes. Mult Protestant traditiones ne practica invocation del santes e accentua direct prega a Deo.

Festas del cristianisme

[modificar | redacter fonte]

Li cristian calendare varia inter traditiones, ma pluri festas es largmen celebrat.

Crist-nascentie

[modificar | redacter fonte]

Crist-nascentie celebra li nascentie de Jesu Crist. In mult occidental ecclesias it es celebrat li 25 decembre. Alcun Oriental ecclesias usa un diferent calendare e celebra li festa in un diferent civil date.

Pasca commemora li resurrection de Jesu del mortes e es li central annual festa in mult cristian traditiones.

It es precedet del Sant Semane, quel commemora li ultim dies, crucifixion e morte de Jesu.

Pentecost commemora li descense del Sant Spirite sur li discipules de Jesu, racontat in li Actes del Apostoles.

Altri important festas include Epifanie, Sant Venerdí e, in mult traditiones, Ascension.

Cristianisme in li munde

[modificar | redacter fonte]

Cristianisme es un global religion con adherentes in quasi omni landes.

Image
Un cristian servicie in Kigali, Rwanda, in 2021. Africa es hodie un del major centres del global cristianisme.

Secun li Pew Research Center, cristianes numerat circa 2,3 milliard in 2020, o 28,8 percent del population mundial. Cristianes restat li max grand religiosi gruppe, ma lor proportion del global population diminuet inter 2010 e 2020.[1]

Li geographic distribution del cristianisme ha changeat considerabilmen durant su historie. Durant mult secules Europa esset un principal centre del cristian munde, ma hodie grand cristian populationes existe in Latin America, Africa, Nord America e partes de Asia.

Cristianisme es culturalmen e linguisticmen divers. Formes de cultu, musica, ecclesiastic organisation e local traditiones posse variar mult inter regiones, mem quande congregationes comparte li sam basic confession de fide.

Ecumenisme es li movement por plu grand cooperation e unitá inter cristian ecclesias.

Durant li 20-esim secul mult denominationes developat formal dialogues e cooperative organisationes. Li World Council of Churches, fundat in 1948, include mult Ortodox, Anglican, Lutheran, Reformat, Methodist, Baptist e altri ecclesias.[4]

Li Ecclesia Catolic ne es membre del World Council of Churches, ma coopera con it in divers manieres e participa in numerosi ecumenic dialogues.

Important doctrinal diferenties continua existir inter cristian traditiones, includent questiones pri ecclesiastic autorité, li papatu, sacramentes, ministerie, justification e interpretation del Scritura.

Relationes con altri religiones

[modificar | redacter fonte]

Cristianisme originat ex li religiosi e cultural ambiente del Judaisme, e li Old Testament del cristian Bible deriva del antiqui israelit e judéic scrituras.

Cristianes, judéos e musulmanes es sovente classificat quam adherentes de Abrahamic religiones, pro lor historic relation con Abraham e li traditiones del antiqui Oriente Proxim.

Relationes inter cristianes e adherentes de altri religiones ha variat considerabilmen tra historie, includent periodes de coexistence, dialog, competition, discrimination e violent conflicte.

In modern témpor mult cristian ecclesias participa in interreligiosi dialog e cooperation. Li considerable diversitá intra cristianisme e altri religiones significa que positiones pri interreligiosi relationes varia inter comunidades.[5]

Referenties

[modificar | redacter fonte]
  1. 1 2 «How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020», Pew Research Center, 9 junio 2025.
  2. ↑ Mark S. Smith, «The Council of Nicaea and Its Early Reception», in The Idea of Nicaea in the Early Church Councils, AD 431–451, Oxford University Press, 2018.
  3. ↑ «Church families», World Council of Churches. Accesset 10 septembre 2026.
  4. ↑ «Member churches», World Council of Churches. Accesset 10 septembre 2026.
  5. ↑ «Religious plurality and Christian self-understanding», World Council of Churches.

Extern ligaments

[modificar | redacter fonte]