Oklahoma

Oklahoma Stato di Usa Ravinego Wichita. Chefurbo Oklahoma-urbo Maxim granda urbo Oklahoma-urbo Oficala linguo o lingui: Angla, Choctaw e Cherokee Surfaco 181 035 km² Habitanti Denseso di habitantaro 3 959 353 (2020) 19,98 hab./km² Guvernisto Kevin Stitt (R) Fondita o kreita 6ma di novembro 1907 Posto-kodexo abreviuro OK Horala zono UTC-6 (UTC-5 dum somero) Reto www.ok.gov

Oklahoma esas Usana stato. Lu havas kom vicini Kansas norde, Arkansas e Missouri este, Texas sude e weste, Nova Mexikia weste, e Kolorado nord-weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis 3 959 353 habitanti. Lua tota surfaco esas 181 035 km².

La nomo Oklahoma originis de du Choctaw vorti: okla homma, literale signifikanta "reda populo".

Historio

Oklahoma habitesas da homi de adminime la lasta glacial-epoko. En Burnham, komtio Woods, trovesis restaji pri homala habitado de plu kam 11 mil yari ante nun. Inter cirkume yaro 800 e 1450 tale nomizita "Mississippiana kulturo" prosperis en la regiono, e konstruktis funerala kolineti. Altra importanta kulturi en la regiono esis l'ancestri di le Wichita, le Tonkawa e le Apache.

Expediciono di Francisco Vázquez de Coronado

L'unesma vizito di Europano a la regiono eventis en 1541, kande Hispano Francisco Vázquez de Coronado voyajis tra la regiono. Dum la 17ma yarcento, René-Robert Cavelier, sinioro de La Salle, revendikis la tota fluvio Mississippi e lua enfluanti kom parto de Louisianne (anke nomizita Nova-Francia). En 1762, la teritorio cedesis a Hispana imperio. En 1800 ol itere kontrolesis da Francia, ed en 1803 ol aquiresis da Usa dum la kompro di Louisianne.

Parto di la posa teritorio di Oklahoma rezervesis por divenar hemo di 5 indijena tribui: Choctaw, Seminole, Creek, Cherokee e Chickasaw. Ca tribui, qui rezistis abandonar sua teritorii, koaktesis translojar su a tale nomizita "Indijena Teritorio". Exemple, le Chocktaw en 1831, l'unesma tribuo ekpulsita de sua originala teritorio, evento qua divenis konocata kom "treko di lakrimi" (Trail of Tears). Le Cherokee koaktesis movar su en 1835, e kande 16 mil ek li restis en sua teritorio originala, 7 mil soldati sendesis por ekpulsar li. Cirkume 4 mil Cherokee mortigesis dum ca marcho adweste.

Teritorii olim rezervita por indijeni en Oklahoma, ante 1887.

Dum l'interna milito di Usa, civilizita tribui anke partoprenis la konflikto, multa ek li luktis alonge Kunfederiti. Generalo Stand Watie, de etnio Cherokee, esis la lasta Kunfederita generalo qua kapitulacis. Pos la milito, impozesis tale nomizita "traktato pri rikonstrukto di 1866" a tribui qui luktis alonge Kunfederiti. Li koaktesis cedar granda parto di la teritorio centre e weste de Indijena Teritorio. En 1887 aprobesis tale nomizita "lego Dawes", qua establisis la divido di indijena teritorio en individuala proprieti, e la vendo di la cetera teritorio por koloniigo da ne-indijeni.

En 1890, Usana Kongreso kreis federala teritorio Oklahoma, separita de Indijena teritorio. En 1905, chefi de la kin civilizita tribui probis krear stato Sequoyah, sensucece. Ye la 16ma di novembro 1907, Oklahoma divenis la 46ma Usana stato.

La komenco dil 20ma yarcento esis politikale trubloza. Multa habitanti simpatiis kun idei socialista, ed en 1914 Socialista partiso havis 12 mil membri. Ank eventis rasala tensi qui kulminis en 1921 kun masakro en Tulsa, kande turbi di blanki invadis ed spoliis domi che distrikto Greenwood, e destruktis prosperoza komunitato di negri. On kalkulas ke til 300 personi mortigesis.

Dust Bowl en Oklahoma.

L'ekonomiala krizego qua duris de 1929 til la fino dil yari 1930a frapis serioze l'ekonomio dil stato. Preci di petrolo ed agrokultivala produkturi diminutis, e samatempe la debi di individui ed entraprezi restis granda. En 1931, lora guvernisto William H. Murray uzis Nacionala Guardo por klozar petrolo-putei tempale, e stabiligar preci di petrolo. Longa sikeso e tempesti di areno, konocata kom Dust Bowl, augmentis rurala krizo. Exploreri qui trairis regiono di Granda Planaji (Great Plains) deskovris ke la zono ne esis adequata por agrokultivo. Malgre to, inter 1900 e 1930 la zono komencis kultivesar per uzo di agrokultivala mashinaro, tamen la tekniki uzita exhaustis la sulo. Kun la sikeso komencinta en 1930, granda tempesti di polvo formacesis. Oklahoma, Texas, la westo di Kansas e parti di Kolorado e Nova-Mexikia afektesis, multa agrokultivisti perdis omno, e mustis migrar ad altra regioni, nome Kalifornia. On kalkulas ke dum l'epoko di Dust Bowl Oklahoma perdis cirkume 18% de lua habitantaro. Oklahomani subisis diskriminaco en Kalifornia, e recevis pejorativa surnomo Okies.

L'ekonomio komencis rekuperar su cirkume 1940, kande preci di produkturi komencis augmentar, e pose kun l'augmento di spensi dum la duesma mondomilito, inkluzite la kreo di aerala bazo Tinker. Depos la milito, movado por civila yuri komencis intensigar en la stato, exemple kande George W. McLaurin admisesis che l'Universitato di Oklahoma en 1948, ma lu segregacesis del altra studenti. En 1950, kande judiciesis kazo McLaurin kontre Oklahoma State Regents, Usana Supera Korto decidis ke segregaco esis kontrekonstituca, nam to afektis lerno-kapaceso. Dum la yari 1960a e 1970a, la Movado di Usana Indijeni luktis kontre mala uzo di financala resursi rezervita por eduko di indijeni, e por administrar ta resursi.

Un ek la maxim trista eventi de la fino dil 20ma yarcento en la stato esis l'atento di Oklahoma City ye la 19ma di aprilo 1995, kande Timothy McVeigh explozis federala edifico Alfred P. Murrah, produktanta 168 morti, inkluzite 19 pueri. Dum la fino dil 20ma yarcento til la komenco dil 21ma yarcento, l'ekonomio dil stato diversigesis nome sektori aeronautikala, energiala e manufakturo di klimatizili. Plu recente, Supera Korto Usana, pos judiciar kazo McGirt v. Oklahoma, decidis ke la posedo di tereni da tribui Cherokee, Chicksaw, Choctaw, Creek e Seminole nulafoye revokesis, do granda parto di estal Oklahoma esas indijena teritorio (indian country).

Geografio

Nivo che universitato Oklahoma State.

Topografiala mapo di Oklahoma

Foresto videbla de Monti Ouachita

Precipua artiklo: Listo pri municipi en Oklahoma

Oklahoma situesas en transito-zono inter diversa ekosistemi, iranta de arida regioni a subtropikala foresti e montokateni. Jacanta centre-sude de Usa, proxim la geografiala centro di la 48 kontigua stati, la stato havas entote 181 035 km², de qui 3 190 km² kovresas per aquo. Lua reliefo inklinas su gradope deweste adeste. La loko kun la maxima altitudo dil stato esas Black Mesa, kun 1516 metri sur marala nivelo, che regiono nomizita Panhandle, an la frontiero kun Nova-Mexikia e Kolorado. La minima altitudo - 88 metri - trovesas apud rivero Little River. Quar montokateni trairas la stato: monti Ouachita, monti Arbuckle, monti Wichita, e monti Ozark, ta lasta kovrata da foresti. Altra geomorfologiala* regioni esas kolini Sandstone (richa en jaceyi di karbono, petrolo e naturala gaso), Gypsum Hills (kolini kovrata da pasturaji e kultivi), la plana regiono Red Beds (centre de la stato, multe habitata), e l'alta planaji (High Plains, kun klimato miarida, plantacerii di frumento ed edukado di bovi).

Existas plu kam 500 riveri e rivereti en la stato. La precipua esas Arkansas, qua debushas an fluvio Mississippi, e la Reda Rivero Sudala, qua debushas an rivero Atchafalaya, en Louisiana. Komence, Oklahoma havis poka naturala lagi, tamen depos la sikeso del yari 1930a, diversa aquobarili konstruktesis e kreesis artificala lagi. La maxim granda ek li esas lago Texoma, inaugurita en 1944 an la frontiero kun Texas.

Oklahoma jacas an transito-regiono inter klimati subtropikala humida (Cfa, de la sudo di Usa), kontinentala kolda (de la nordo di la lando) e miarida (BSk, en alta planaji ed en la westo dil stato). La mezavalora pluvo-quanto yarala varias de 1420 mm an la sud-esto dil stato til min kam 430 mm ad nord-weste. Extremi di temperaturi enrejistresas en la stato, superiranta 38 °C dum somero, e min kam -18 °C dum vintro. La quanto di nivo dum vintro varias de min kam 10 cm sude, til plu kam 51 cm an l'extremo nord-westo.

En granda parto dil stato tornadi esas frequa (Tornado Alley), pro l'interago inter kolda e sika aero veninta de Kanada, varma e varmega aero veninta de Mexikia e de la sudwesto di Usa, e varma e humida aero veninta de la Gulfo di Mexikia. L'interago inter la 3 efektigas severa vetero kun severa sturmi, forta venti, greluno e tornadi. Omnayare, enrejistresas de 54 til 62 tornadi en la stato, un ek la maxim granda quanti de la mondo, eventanta severa sturmegi de aprilo til junio. Ultre to, El-Ninyo direte influas lokala vintri e printempi: ordinare la klimato weste de la stato divenas plu kolda pro influi de El-Ninyo.

Ekonomio

Petrolo esas importanta minerala resurso en Oklahoma

Sideyo di SpiritBank che urbo Tulsa.

En 2025, la total interna produkturo di Oklahoma atingis 274,4 miliard Usana dolari. Pos ajusti per l'inflaciono de 2017, l'interna produkturo totala esis 214,5 miliard dolari ye la sam yaro. To signifikis kresko di 1,6% relate l'antea yaro. L'ekonomio di la stato esas diversa, nome sektori servadala ed industriala (aviacado, energio, equipuri por transporto, nutrivi, elektronikal equipuri e telekomuniki).

Primara sektoro reprezentas cirkume 10,6% de total interna produkturo. Nur minado - inkluzite exploto di petrolo e naturala gaso - reprezentis 8,8%, kontre ke agrokultivo, forestal extraktado, pesko e chasado representis 1,8%. Sekundara sektoro (industrio e konstrukto) reprezentas 11,1% de la tota interna produkturo. Nun, terciara sektoro esas la maxim importanta, e reprezentas 78,3% de la totala produktaro. Komerco e transporto reprezentas 18,9%, guvernal agadi reprezentas 15,8%, financal agadi reprezentas 14,8%, profesional ed aferala servadi reprezentas 10,6%, eduko e saneso reprezentas 8,8%, agadi por libera tempo e gastigo di viziteri (hoteli ed albergi) reprezentas 3,4%, informi 3% ed altra servadi reprezentas 1,8%.

En 2025, 1 722 573 personi esis employata en la stato, e chomeso atingis nur 3,1% de la laboro-povo.

Demografio

Denseso di habitantaro en Oklahoma, 2020.

Kirko dil Asemblo di Deo, en Stroud.

Precipua artiklo: Listo pri municipi en Oklahoma

Segun statistiki de Usana Kontado-Ministerio, Oklahoma havis 3 995 260 habitanti, esanta la 28ma maxim populoza stato di Usa. Segun raso, 66.8% esis blanki, 7.1% negri, 7,4% esis aborijeni Nord-Amerikana, 0,01% esis Hawaiiani o Pacifik-insulani, 0.0% Aziani, 0,0% esis mestici, e 13.9% Hispan-Usani o Latin-Amerikani de irga raso. Segun statistiki de 2024, existis 1 775 127 rezideyi en la stato.

Oklahoma apartenas a tale nomizita Bible Belt, grupo di stati ube kristanismo, nome protestantismo, esas dominacanta. De 70% til 79% ek la habitantaro esas protestanta, de qui 47% til 53% apartenas ad Evangeliala grupi. Tradicionala protestanti esas de 11% til 16%, e katoliki esas de 8% til 13%. Inter 12% e 20% de la habitantaro ne havas religio. Min kam 5% de la habitantaro praktikas altra religii (Bahaa Kredo, Islamo, Judaismo, Hinduismo e Buddhismo).

La maxim granda urbo di stato esas Oklahoma-urbo. Altra importanta urbi esas Tulsa, Norman e Broken Arrow.