Мазмұнға өту

Bunyaviricetes

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Bunyaviricetes
Image
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі
Ғылыми топтастырылуы
Әлем

Riboviria

Патшалық

Orthornavirae

Тип

Negarnaviricota

Кіші тип

Polyploviricotina

Класс

Bunyaviricetes

Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу

Bunyaviricetes — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері буынаяқтыларды, өсімдіктерді, қарапайымдыларды және омыртқалыларды зақымдайды.[1] Bunyaviricetes атауы Буньямвера атауынан шыққан,[2] өйткені Bunyamwera virus алғаш рет сол жерде анықталған.[3]

Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен буынаяқтылар мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.[4] Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.[5]

Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. Hantavirus және Arenavirus туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар кеміргіштердің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.[4]

Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.[6]

Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және Кореяда, Скандинавияда (соның ішінде Финляндияда), Ресейде, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, Пуумала вирусында (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.[7] Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады.

Вирусология

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Құрылымы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Image
Peribunyavirus вирионының құрылымы

Буньявирустардың морфологиясы белгілі бір дәрежеде Paramyxoviridae тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.[8] Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.[9]

Геномы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Буньявирустардың геномы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы[дереккөзі?] құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық гликопротеиндерді кодтайды. S сегменті нуклеокапсид ақуызын (N) кодтайды.[10]

Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. Phlebovirus туысының S сегменті,[11] ал Tospovirus туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.[12] Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық нуклеопротеинді (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта гликопротеинді (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.[12]

Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.[13]

Өмірлік циклі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Image
Nairovirus-тың өмірлік циклі

Таралуы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Буньявирустар буынаяқтыларды, өсімдіктерді, қарапайымдыларды және омыртқалыларды зақымдайды.[1] Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,[14] кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae).

Таксономиясы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Image
Bunyaviricetes филогенетикалық ағашы

Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (-virales жұрнағы жасақты, ал -viridae жұрнағы тұқымдасты білдіреді):[15]

Адамдағы аурулар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады:

  • Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae);
  • Хантавирус резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae);
  • Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: Nairoviridae);
  • ​Рифт аңғары қызбасы вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: Phenuiviridae);
  • Бвамба қызбасы вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae);
  • Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae);
  • Ласса қызбасы және Аргентина геморрагиялық қызбасы вирустары (резервуары: кеміргіштер; тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Arenaviridae).

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. 1 2 Herath, Venura; Romay, Gustavo; Urrutia, Cesar D.; Verchot, Jeanmarie (September 2020). "Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales" (in en). Viruses 12 (9): 1010. doi:10.3390/v12091010. PMC 7551631. PMID 32927652.
  2. ↑ ICTV 9th Report (2011) Bunyaviridae (ағыл.). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV).  — «Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.»  Тексерілді, 31 қаңтар 2019.
  3. ↑ Smithburn, K. C.; Haddow, A. J.; Mahaffy, A. F. (March 1946). "A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest" (in en). The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene s1–26 (2): 189–208. doi:10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189. ISSN 1476-1645. OCLC 677158400. PMID 21020339.
  4. 1 2 Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology Caister Academic Press, 2011. — ISBN 978-1-904455-90-5
  5. ↑ Elrefaey, Ahmed ME; Abdelnabi, Rana; Rosales Rosas, Ana Lucia; Wang, Lanjiao; Basu, Sanjay; Delang, Leen (September 2020). "Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses" (in en). Viruses 12 (9): 964. doi:10.3390/v12090964. PMC 7552076. PMID 32878245.
  6. ↑ "Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China". N. Engl. J. Med. 364 (16): 1523–32. April 2011. doi:10.1056/NEJMoa1010095. PMC 3113718. PMID 21410387. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-04-21_364_16/page/1523.
  7. ↑ Walter Muranyi; Udo Bahr; Martin Zeier; Fokko J. van der Woude (2005). "Hantavirus Infection". Journal of the American Society of Nephrology 16 (12): 3669–3679. doi:10.1681/ASN.2005050561. PMID 16267154.
  8. ↑ Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011) (ағыл.). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV). Тексерілді, 8 қыркүйек 2020.
  9. ↑ "Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses.". J Virol 84 (10): 4889–97. 2010. doi:10.1128/JVI.00057-10. PMC 2863824. PMID 20219926. https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-05_84_10/page/4889.
  10. ↑ Ariza, A.; Tanner, S. J.; Walter, C. T.; Dent, K. C.; Shepherd, D. A.; Wu, W.; Matthews, S. V.; Hiscox, J. A. et al. (2013-06-01). "Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization". Nucleic Acids Research 41 (11): 5912–5926. doi:10.1093/nar/gkt268. ISSN 0305-1048. PMC 3675483. PMID 23595147.
  11. ↑ Elliott, Richard M; Brennan, Benjamin (April 2014). "Emerging phleboviruses". Current Opinion in Virology 5 (100): 50–57. doi:10.1016/j.coviro.2014.01.011. PMC 4031632. PMID 24607799.
  12. 1 2 Lima, R. N.; De Oliveira, A. S.; Leastro, M. O.; Blawid, R.; Nagata, T.; Resende, R. O.; Melo, F. L. (7 July 2016). "The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus". Virology Journal 13 (1): 123. doi:10.1186/s12985-016-0577-4. PMC 4936248. PMID 27388209.
  13. ↑ 00.011. Bunyaviridae. ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4. (2006). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 желтоқсан 2004. Тексерілді, 1 қаңтар 2009.
  14. ↑ Ballinger, MJ; Bruenn, JA; Hay, J; Czechowski, D; Taylor, DJ (2014). "Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes". J Virol 88 (16): 8783–94. doi:10.1128/JVI.00531-14. PMC 4136290. PMID 24850747. https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2014-08_88_16/page/8783.
  15. ↑ Virus Taxonomy: 2024 Release. International Committee on Taxonomy of Viruses. Тексерілді, 17 наурыз 2025.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Bunyaviricetes&oldid=3641794» бетінен алынған