Samoa Amerika

Samoa Amerika Amerika Sāmoa
Bendera Mohor
Cogan kata: Samoa, Muamua Le Atua "Samoa, dahulukan Tuhan"
Lagu kebangsaan: Amerika Samoa (wilayah) "The Star-Spangled Banner" (Amerika Syarikat)
Lokasi Samoa Amerika dalam Amerika Syarikat
Ibu negara	Pago Pago
Pusat pemerintahan	Fagatogo
Kampung terbesar	Tafuna
Bahasa utama	Samoa, Inggeris
Pemerintah	Wilayah Amerika Syarikat yang tidak diperbadankan, tidak teratur dan berkerajaan sendiri
• Presiden Amerika Syarikat	Donald Trump
• Gabenor	Pula‘ali‘i Nikolao Pula
• Leftenan gabenor	Pulumataala Ae Ae Jr.
• Delegasi ke Dewan Perwakilan AS	Aumua Amata Coleman Radewagen (R)
Badan perundangan	Fono
• Dewan pertuanan	Senat
• Dewan rakyat	Dewan Perwakilan
Wilayah Amerika Syarikat
• Pembahagian Kepulauan Samoa	1899
• Penyerahan Tutuila dan Aunu‘u	17 April 1900
• Penyerahan Manu‘a	14 Julai 1904
• Pulau Swains dimasukkan ke dalam wilayah	4 Mac 1925
• Pengesahan oleh Kongres Amerika Syarikat	20 Februari 1929
• Perlembagaan semasa berkuat kuasa	1 Julai 1967
Keluasan
• Jumlah	198 km2 (76 bt2)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2020	49,710
• Kepadatan	251.4/km2 (651.1/sq mi)
Mata wang	Dolar Amerika Syarikat (USD)
Zon waktu	UTC−11 (UTC−11:00)
• Musim panas (DST)	Tidak diamalkan
Kod panggilan	+1 684
Kod ISO 3166	AS
DPT internet	.as
Laman sesawang rasmi americansamoa.gov

Samoa Amerika (Jawi: ساموا اميريکا; bahasa Samoa: Amerika Sāmoa; bahasa Inggeris: American Samoa) ialah sebuah wilayah Amerika Syarikat yang tidak diperbadankan (unincorporated) dan tidak teratur (unorganized) di Polinesia, di bahagian selatan Lautan Pasifik. Wilayah ini menduduki bahagian timur Kepulauan Samoa dan terdiri daripada lima pulau gunung berapi, iaitu Tutuila, Aunu‘u, Ofu, Olosega dan Ta‘ū, serta dua atol, Rose dan Swains. Tutuila menempatkan sebahagian besar penduduk serta pusat politik dan ekonomi wilayah. Pago Pago lazim disenaraikan sebagai ibu kota, manakala Perlembagaan Samoa Amerika secara khusus menetapkan Fagatogo sebagai pusat pemerintahan.

Penduduk Polinesia telah mendiami Kepulauan Samoa selama hampir 3,000 tahun. Hubungan yang berterusan dengan kuasa Barat berkembang pada abad ke-18 dan ke-19, sebelum persaingan antara Amerika Syarikat, Empayar Jerman dan Empayar British berakhir dengan pembahagian kepulauan pada tahun 1899. Amerika Syarikat kemudian memperoleh Tutuila dan Aunu‘u melalui surat ikatan penyerahan pada tahun 1900 serta Manu‘a pada tahun 1904; Kongres mengesahkan penyerahan itu pada tahun 1929. Pentadbiran persekutuan dijalankan oleh Tentera Laut Amerika Syarikat sehingga 1951 dan kemudiannya dipindahkan kepada Jabatan Dalam Negeri Amerika Syarikat. Perlembagaan wilayah yang disemak semula berkuat kuasa pada 1 Julai 1967, dan gabenor dipilih secara langsung sejak pilihan raya 1977.

Menurut Banci 2020, Samoa Amerika mempunyai 49,710 penduduk. Masyarakatnya kekal didominasi oleh orang Samoa dan kebudayaan fa‘a Samoa, termasuk sistem keluarga besar aiga, kepimpinan matai dan pemilikan tanah secara bersama. Ekonominya pula sangat bergantung pada kerajaan wilayah dan industri pengetinan tuna; data rasmi terkini yang tersedia menunjukkan keluaran dalam negara kasar sebanyak AS$840.8 juta pada tahun fiskal 2022. Sejak 1946, Samoa Amerika turut disenaraikan oleh Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sebagai sebuah Wilayah Bukan Berpemerintahan Sendiri, dengan Amerika Syarikat sebagai kuasa pentadbir.

Sejarah

Laman utama: Sejarah Samoa dan Sejarah Samoa Amerika

Penempatan awal dan hubungan dengan Eropah

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa Kepulauan Samoa telah didiami selama hampir tiga alaf. Masyarakat awal Samoa berkembang sebagai sebahagian daripada dunia budaya Polinesia yang lebih luas, dengan organisasi sosial berasaskan keluarga besar, kampung dan gelaran ketua yang kemudiannya menjadi unsur teras fa‘a Samoa.

Penjelajah Belanda Jacob Roggeveen mencatatkan pertemuan Eropah dengan kepulauan itu pada tahun 1722, diikuti oleh penjelajah Perancis Louis Antoine de Bougainville pada tahun 1768. Hubungan dengan pedagang, pelayar dan mubaligh Eropah menjadi lebih kerap pada abad ke-19. London Missionary Society memulakan kegiatan dakwah yang berpengaruh di Samoa pada dekad 1830-an, dan agama Kristian seterusnya menjadi unsur penting dalam kehidupan masyarakat kepulauan tersebut.

Pembahagian Kepulauan Samoa dan pentadbiran tentera laut

Sambutan Hari Bendera di Pago Pago, Samoa Amerika.

Menjelang akhir abad ke-19, kepentingan strategik dan perdagangan Samoa menghasilkan persaingan antara Amerika Syarikat, Jerman dan Britain. Penyelesaian diplomatik pada tahun 1899 membahagikan kepulauan tersebut kepada lingkungan pengaruh Jerman di bahagian barat dan Amerika Syarikat di bahagian timur. Bahagian barat kemudiannya berkembang menjadi negara berdaulat Samoa, manakala pulau-pulau timur menjadi Samoa Amerika.

Ketua-ketua di Tutuila dan Aunu‘u menandatangani surat ikatan penyerahan pada 17 April 1900. Penyerahan Manu‘a menyusul pada Julai 1904. Pulau Swains dimasukkan ke dalam Samoa Amerika melalui tindakan Kongres pada tahun 1925. Kongres kemudian menerima, mengesahkan dan memperakukan penyerahan pulau-pulau Samoa timur melalui undang-undang pada 20 Februari 1929.

Tentera Laut Amerika Syarikat mentadbir wilayah itu dari pangkalannya di Pelabuhan Pago Pago. Sistem tersebut berterusan sepanjang separuh pertama abad ke-20, termasuk semasa Perang Dunia Kedua. Pada tahun 1951, tanggungjawab pentadbiran persekutuan dipindahkan daripada Tentera Laut kepada Setiausaha Dalam Negeri Amerika Syarikat, yang masih mempunyai tanggungjawab persekutuan tertentu terhadap wilayah itu.

Pemerintahan awam dan perkembangan moden

Samoa Amerika mengguna pakai perlembagaan tempatan pertamanya pada tahun 1960. Sebuah perlembagaan yang disemak semula kemudiannya diluluskan oleh konvensyen perlembagaan, pengundi wilayah dan Setiausaha Dalam Negeri, lalu berkuat kuasa pada 1 Julai 1967. Dokumen tersebut membentuk tiga cabang kerajaan, iaitu eksekutif, perundangan dan kehakiman, serta mengekalkan peranan tertentu adat Samoa dalam sistem politik. Sejak pilihan raya 1977, gabenor dipilih secara langsung oleh pengundi bagi tempoh empat tahun.

Pada 29 September 2009, satu gempa bumi bermagnitud 8.1 di rantau Samoa mencetuskan tsunami yang melanda Samoa Amerika, Samoa dan Tonga. Tsunami itu mengorbankan 34 orang di Samoa Amerika dan menyebabkan kerosakan besar di kawasan pantai, termasuk Pago Pago.

Geografi dan alam sekitar

Batu Fatu berhampiran jalan masuk ke Pelabuhan Pago Pago di Tutuila.

Pulau dan iklim

Samoa Amerika terletak di Polinesia, di timur negara Samoa dan di selatan Khatulistiwa. Lima pulau gunung berapinya ialah Tutuila, Aunu‘u, Ofu, Olosega dan Ta‘ū, manakala Rose dan Swains merupakan atol. Tutuila ialah pulau terbesar dan menempatkan kebanyakan penduduk, termasuk kawasan Pago Pago, Fagatogo dan Tafuna. Ofu, Olosega dan Ta‘ū membentuk kumpulan Manu‘a.

Biro Banci Amerika Syarikat mencatatkan keluasan darat Samoa Amerika sebanyak 76.4 batu persegi, bersamaan kira-kira 198 km², manakala Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu membundarkan keluasan wilayah itu kepada 200 km². Bentuk muka bumi pulau-pulau gunung berapi umumnya curam dan bergunung-ganang, dengan dataran pantai yang sempit. Iklimnya bersifat tropika laut, dengan suhu yang relatif sekata, kelembapan yang tinggi dan hujan yang banyak sepanjang tahun.

Pemuliharaan dan bahaya semula jadi

Pemandangan di Taman Negara Samoa Amerika.

Taman Negara Samoa Amerika ditubuhkan pada tahun 1988 dan merangkumi kawasan di Tutuila, Ofu dan Ta‘ū. Taman negara itu melindungi hutan hujan tropika, terumbu karang, perairan pantai serta tapak dan sumber kebudayaan Samoa. Daripada keseluruhan kawasannya, kira-kira 4,000 ekar terdiri daripada kawasan laut.

Atol Rose pula dilindungi sebagai Perlindungan Hidupan Liar Kebangsaan Atol Rose dan mempunyai ekosistem terumbu serta koloni burung laut yang penting. Kedudukan Samoa Amerika berhampiran sempadan plat tektonik dan di laluan siklon tropika turut mendedahkan wilayah itu kepada gempa bumi, tsunami, ribut tropika dan hakisan pantai. Tsunami 2009 merupakan antara bencana alam paling buruk dalam sejarah modennya.

Kerajaan dan politik

Rencana utama: Politik Samoa Amerika

Status perlembagaan dan institusi

Bangunan Fono Samoa Amerika, badan perundangan wilayah.

Samoa Amerika ialah sebuah wilayah Amerika Syarikat yang tidak diperbadankan, bermakna tidak semua peruntukan Perlembagaan Amerika Syarikat terpakai secara automatik dengan kekuatan yang sama seperti di negeri-negeri Amerika Syarikat. Wilayah itu juga tidak mempunyai organic act Kongres yang menyusun secara menyeluruh hubungannya dengan kerajaan persekutuan; atas sebab ini, Samoa Amerika lazimnya digolongkan sebagai wilayah yang tidak teratur (unorganized). Walaupun demikian, wilayah tersebut mempunyai pemerintahan sendiri yang luas bagi urusan dalam negeri di bawah Perlembagaan Samoa Amerika.

Kuasa eksekutif tempatan diketuai oleh seorang gabenor dan leftenan gabenor yang dipilih secara langsung. Setakat Ogos 2026, gabenornya ialah Pula‘ali‘i Nikolao Pula dan leftenan gabenornya ialah Pulumataala Ae Ae Jr. Pada peringkat persekutuan, Donald Trump ialah Presiden Amerika Syarikat.

Badan perundangan wilayah, Fono, terdiri daripada dua dewan. Senat mempunyai 18 orang ahli yang dipilih menurut adat Samoa melalui majlis daerah, manakala Dewan Perwakilan mempunyai 20 orang wakil yang dipilih melalui pilihan raya popular. Perlembagaan turut mengiktiraf tiga daerah politik, iaitu Timur, Barat dan Manu‘a.

Sistem kehakiman diketuai oleh Mahkamah Tinggi Samoa Amerika. Tidak seperti Guam, Kepulauan Mariana Utara dan Kepulauan Virgin Amerika Syarikat, Samoa Amerika tidak mempunyai sebuah mahkamah daerah persekutuan Amerika Syarikat. Mahkamah Tinggi ialah institusi wilayah dan bukan sebahagian daripada struktur kehakiman persekutuan; Ketua Hakim dan Hakim Bersekutunya dilantik di bawah kuasa Setiausaha Dalam Negeri.

Hubungan dengan Amerika Syarikat

Mereka yang lahir di Samoa Amerika pada umumnya memperoleh status U.S. national sejak lahir tetapi tidak memperoleh kewarganegaraan Amerika Syarikat secara automatik. Mereka boleh memperoleh kewarganegaraan melalui proses naturalisasi jika memenuhi syarat undang-undang yang berkenaan. Penduduk wilayah tidak mengundi Presiden Amerika Syarikat ketika menetap di Samoa Amerika dan tidak mempunyai wakil yang boleh mengundi dalam kelulusan akhir undang-undang oleh keseluruhan Dewan Perwakilan Amerika Syarikat.

Samoa Amerika memilih seorang delegasi ke Dewan Perwakilan Amerika Syarikat. Setakat Kongres ke-119, jawatan itu disandang oleh Aumua Amata Coleman Radewagen, seorang anggota Parti Republikan. Samoa Amerika juga berbeza daripada wilayah Amerika Syarikat lain kerana mengekalkan sistem undang-undang imigresennya sendiri bagi kemasukan ke wilayah tersebut.

Pada peringkat antarabangsa, Samoa Amerika telah berada dalam senarai Wilayah Bukan Berpemerintahan Sendiri Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sejak 1946. Amerika Syarikat dikenal pasti sebagai kuasa pentadbir wilayah itu dalam proses penyahjajahan PBB.

Pembahagian pentadbiran

Perlembagaan Samoa Amerika mengiktiraf tiga daerah politik, iaitu Daerah Timur, Daerah Barat dan Daerah Manu‘a. Ketiga-tiganya dibahagikan lagi kepada daerah kecil tradisional yang berkaitan dengan sistem perwakilan dan adat tempatan. Bagi tujuan statistik Biro Banci Amerika Syarikat, tiga daerah politik tersebut, Pulau Swains dan Atol Rose masing-masing diperlakukan sebagai unit yang setara dengan daerah (county equivalent).

Penduduk dan keluasan darat bahagian banci Samoa Amerika

Bahagian	Status	Keluasan darat (km²)	Penduduk 2010	Penduduk 2020	Perubahan 2010–2020	Catatan
Daerah Timur	Daerah politik dan setara daerah banci	65.1	23,030	17,059	−25.9%	Merangkumi bahagian timur Tutuila dan Aunu‘u
Daerah Manu‘a	Daerah politik dan setara daerah banci	57.6	1,143	832	−27.2%	Merangkumi Ofu, Olosega dan Ta‘ū
Daerah Barat	Daerah politik dan setara daerah banci	72.5	31,329	31,819	+1.6%	Merangkumi bahagian barat Tutuila
Atol Rose	Setara daerah banci	0.1	0	0	—	Atol tidak berpenduduk tetap
Pulau Swains	Setara daerah banci	2.4	17	0	−100.0%	Tiada penduduk dikira dalam Banci 2020

Jumlah penduduk wilayah berkurang daripada 55,519 orang pada 2010 kepada 49,710 orang pada 2020, manakala Daerah Barat merupakan satu-satunya daripada tiga daerah politik yang mencatatkan pertambahan penduduk dalam tempoh tersebut.

Ekonomi

Barisan pengeluaran pengetinan di kilang StarKist Samoa.

Ekonomi Samoa Amerika mempunyai asas yang sempit dan sangat dipengaruhi oleh perbelanjaan kerajaan serta industri pemprosesan tuna. Menurut Government Accountability Office (GAO), keluaran dalam negara kasar nominal wilayah itu berjumlah AS$840.8 juta pada tahun fiskal 2022, iaitu tahun terkini yang mempunyai data rasmi lengkap dalam laporan GAO 2025. KDNK benar meningkat kira-kira satu peratus berbanding tahun sebelumnya menurut analisis GAO. Biro Analisis Ekonomi Amerika Syarikat pula menganggarkan pertumbuhan KDNK benar sebanyak 1.8% bagi 2022.

Pengetinan tuna ialah kegiatan perkilangan utama. StarKist mengendalikan satu-satunya kilang pengetinan tuna berskala besar yang masih beroperasi di wilayah itu, menyebabkan perubahan dalam industri tersebut mempunyai kesan yang besar terhadap pekerjaan, eksport dan hasil kerajaan. Kerajaan wilayah sendiri juga merupakan unsur penting dalam ekonomi melalui pekerjaan sektor awam dan perbelanjaan yang sebahagiannya disokong oleh dana persekutuan.

Kedudukan geografi yang terpencil, pasaran domestik yang kecil, kos pengangkutan dan utiliti serta keterbatasan infrastruktur menyukarkan usaha mempelbagaikan ekonomi. GAO turut mengenal pasti pergantungan kepada sebuah kilang tuna, cabaran bekalan elektrik dan jalur lebar serta risiko iklim sebagai antara faktor yang menimbulkan risiko fiskal jangka panjang.

Demografi

Penduduk

Banci 2020 merekodkan 49,710 penduduk di Samoa Amerika, berbanding 55,519 pada tahun 2010. Penempatan penduduk sangat tertumpu di Tutuila, khususnya di bahagian barat pulau. Tafuna ialah kampung terbesar dengan 7,988 penduduk pada 2020, manakala Pago Pago mempunyai 3,000 penduduk.

Penduduk Samoa Amerika relatif muda. Pada 2020, umur median ialah 27.7 tahun; 36.7% penduduk berumur di bawah 18 tahun dan 6.3% berumur 65 tahun atau lebih.

Orang Samoa membentuk kumpulan etnik terbesar. Dalam Banci 2020, 41,382 orang mengenal pasti diri sebagai Samoa sahaja, manakala 44,461 orang mengenal pasti diri sebagai Samoa sahaja atau Samoa bersama satu atau lebih kumpulan lain. Jumlah penduduk yang mengenal pasti sebagai Orang Asli Hawaii dan Penduduk Kepulauan Pasifik sahaja ialah 44,090 orang.

Bahasa dan masyarakat

Bahasa Samoa dan bahasa Inggeris merupakan dua bahasa utama dalam kehidupan masyarakat dan institusi wilayah. Bahasa Samoa kekal sangat dominan dalam rumah tangga. Banci 2020 merekodkan bahawa 38,835 daripada 44,174 penduduk berumur lima tahun ke atas yang tinggal dalam isi rumah menggunakan bahasa Samoa di rumah, bersamaan kira-kira 87.9%.

Pemeliharaan bahasa Samoa merupakan dasar kebudayaan yang penting. Suruhanjaya Bahasa Samoa Amerika ditubuhkan melalui undang-undang pada 2022 untuk menggalakkan, memelihara dan membimbing penggunaan serta perkembangan bahasa Samoa.

Infrastruktur

Pengangkutan

Lapangan Terbang Antarabangsa Pago Pago dilihat dari A‘oloau.

Lapangan Terbang Antarabangsa Pago Pago di Tutuila ialah lapangan terbang utama Samoa Amerika dan dimiliki serta dikendalikan oleh Jabatan Pentadbiran Pelabuhan Kerajaan Samoa Amerika. Jabatan yang sama turut mengendalikan Lapangan Terbang Ofu dan Lapangan Terbang Fitiuta di Kepulauan Manu‘a.

Pelabuhan Pago Pago ialah pelabuhan laut utama wilayah dan merupakan salah satu kemudahan penting bagi industri tuna, pengangkutan barangan dan hubungan maritim dengan pulau-pulau lain. Jabatan Pentadbiran Pelabuhan turut menguruskan pelabuhan dan kemudahan kecil di Aunu‘u, Ofu dan Ta‘ū.

Pendidikan

Pendidikan awam dikendalikan oleh Jabatan Pendidikan Samoa Amerika, yang menyelenggarakan sekolah rendah dan menengah di seluruh wilayah.

American Samoa Community College (ASCC) ialah institusi pengajian tinggi awam utama wilayah. Kolej itu ditubuhkan pada Julai 1970 dan menawarkan program sijil serta ijazah bersekutu dan sarjana muda. ASCC diakreditasi oleh Accrediting Commission for Community and Junior Colleges.

Budaya

Pasukan fautasi Samoa Amerika berlatih untuk perlumbaan Hari Bendera.

Kebudayaan Samoa Amerika berasaskan konsep fa‘a Samoa, iaitu "cara hidup Samoa". Sistem ini menekankan hubungan keluarga besar atau aiga, tanggungjawab bersama, penghormatan terhadap ketua bergelar matai, kehidupan kampung dan hubungan dengan tanah. Institusi tersebut turut mempunyai kesan langsung terhadap pentadbiran dan politik; contohnya, senator wilayah dipilih menurut adat Samoa dan bukannya melalui undi popular secara langsung.

Sebahagian besar tanah kekal di bawah bentuk pemilikan bersama keluarga Samoa. Sekatan terhadap pemindahan tanah dan struktur pemilikan tradisional bertujuan mengekalkan hubungan antara aiga, matai dan tanah nenek moyang. GAO menganggarkan kira-kira 90% tanah wilayah berada dalam pemilikan bersama tradisional.

Bahasa, muzik, tarian, seni pertuturan, upacara keluarga dan adat kampung terus menjadi unsur penting identiti tempatan. Pemuliharaan warisan tersebut turut menjadi sebahagian daripada mandat institusi seperti Suruhanjaya Bahasa Samoa dan Taman Negara Samoa Amerika.

Lihat juga

• Samoa
• Kepulauan Samoa
• Taman Negara Samoa Amerika
• Wilayah Amerika Syarikat
• Senarai Wilayah Bukan Berpemerintahan Sendiri Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu

Pautan luar

• Laman rasmi Kerajaan Samoa Amerika
• Samoa Amerika di Pejabat Hal Ehwal Kepulauan, Jabatan Dalam Negeri Amerika Syarikat
• Data Banci Samoa Amerika 2020 oleh Biro Banci Amerika Syarikat
• Taman Negara Samoa Amerika, National Park Service