Dwaj ludzie z szafą

Dwaj ludzie z szafą

Gatunek	film krótkometrażowy etiuda filmowa
Rok produkcji	1958
Kraj produkcji	Polska
Język	polski
Czas trwania	15 minut
Reżyseria	Roman Polański
Scenariusz	Roman Polański
Główne role	Jakub Goldberg Henryk Kluba
Muzyka	Krzysztof Komeda
Zdjęcia	Maciej Kijowski
Wytwórnia	Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi

Dwaj ludzie z szafą – polska czarno-biała etiuda filmowa z 1958 roku w reżyserii Romana Polańskiego, z muzyką Krzysztofa Komedy. Film powstał z inspiracji surrealizmem i zawiera poetyckie, alegoryczne przesłanie. Etiuda przedstawia historię dwóch mężczyzn (Jakub Goldberg, Henryk Kluba) wynurzających się z morza z dwudrzwiową szafą, którzy podróżują przez świat pełen wrogości. Doświadczają licznych przejawów odrzucenia i przemocy ze strony społeczeństwa, a dostrzegając brak akceptacji dla swojej odmienności, ostatecznie wracają do morza.

Film był analizowany jako przypowieść filozoficzna o samotności, wyobcowaniu i wrogości społecznej, wykorzystująca środki artystyczne takie jak absurd i groteska. Etiuda została nagrodzona na wielu festiwalach filmowych, m.in. w Brukseli, San Francisco i Oberhausen. W 2025 roku film został wprowadzony do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego za swój znaczący wpływ na polską kulturę.

Fabuła

Z morza wyłania się dwóch mężczyzn trzymających w rękach dwudrzwiową szafę z lustrem. Mężczyźni, wędrując przez nieprzyjazny im świat, próbują wejść do tramwaju, zostają wyproszeni z restauracji, spotykają się z dziewczyną przyglądającą się ptakowi uwięzionemu w klatce na sklepowej wystawie, obserwują morderstwo kota przez grupę chuliganów, którzy sami poturbowują głównych bohaterów; nad potokiem postawny mężczyzna morduje młodzieńca. Widząc, że nie ma na lądzie akceptacji dla ich odmienności, mężczyźni z powrotem zabierają szafę i wracają do morza.

Obsada

Źródło: Filmpolski.pl

• Jakub Goldberg – mężczyzna z szafą
• Henryk Kluba – mężczyzna z szafą
• Stanisław Michalski – chuligan #1
• Roman Polański – chuligan #2

Produkcja

Roman Polański, reżyser filmu (1969)

Reżyser Dwóch ludzi z szafą, Roman Polański, wpadł na pomysł etiudy podczas studiów w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, prawdopodobnie po obejrzeniu filmu na podobny temat: Przygody człowieka poczciwego (1937) Franciszki i Stefana Themersonów. Polański początkowo zamierzał umieścić w filmie inny rekwizyt niż szafę, miał być surrealistyczny, a pierwszym pomysłem był fortepian. Ostatecznie jednak Polański zdecydował się wybrać uniwersalny dla widzów przedmiot, czyli szafę.

Muzykę do Dwóch ludzi z szafą napisał znajomy Polańskiego, Krzysztof Komeda. Główny motyw do etiudy Komeda skomponował kilka miesięcy przed produkcją filmu, improwizując z jazzowymi brzmieniami w Poznaniu; nuty do motywu muzycznego zapisywał Jan Ptaszyn Wróblewski. Motyw przewodni – kołysanka – był wykonywany na saksofonie sopranowym, natomiast kontrastował z nim drugi – perkusyjno-basowy, odzwierciedlający brutalność otoczenia wokół i wobec głównych bohaterów.

Główne role mężczyzn z szafą odegrali Jakub Goldberg i Henryk Kluba. Ze względu na wezwanie Kluby na obowiązkowe ćwiczenia wojskowe w lipcu 1958 roku zdjęcia zostały przesunięte do późnego lata tego samego roku. Sam Polański zagrał rolę chuligana, który zadaje dotkliwe obrażenia jednemu z bohaterów.

Analizy i interpretacje

Dwaj ludzie z szafą to etiuda, którą wnikliwie interpretowano w badaniach filmoznawczych. Marek Hendrykowski rozpatrywał film Polańskiego z perspektywy genologicznej, jako przypowieść z kluczem. Zdaniem Hendrykowskiego etiuda Polańskiego jest powiastką filozoficzną na podobieństwo utworów Voltaire’a:

Ekranowa rzeczywistość, o której tu mowa, prezentuje – parafrazując słynną formułę wolteriańską – świat nie najlepszy z możliwych. Zwykłemu człowiekowi żyje się w niej ciężko, niezwykłemu – jeszcze gorzej. Nie chodzi przy tym o konflikt człowieka z przyrodą, o istnienie groźnych kataklizmów i katastrof unicestwiających w mgnieniu oka ludzkie życie. Chodzi o rzeczywistość społeczną, a w niej o – nieredukowalną i niemożliwą do usunięcia – stałą obecność wrogości, nietolerancji, agresji i przemocy. O ile świat natury bywa piękny (tak go w pierwszej scenie filmu ukazano), o tyle świat międzyludzki okazuje się nieznośnie wprost obcy i wrogi.

Filozof Marek Błaszczyk uznawał Dwóch ludzi z szafą za utwór zawierający wieloznaczne przesłanie. Zdaniem Błaszczyka etiudę Polańskiego można odczytywać jako opowieść o samotności; bohaterowie wędrujący z szafą są wyobcowani nie tyle ze względu na taszczony przez nich przedmiot, lecz z powodu wrogości społeczeństwa wobec nich. Z tym wiąże się wpływ filozofii egzystencjalnej: „Polański, przedstawiając problem samotności (obcości, wykluczenia, bezdomności), ukazuje go nie tylko w kontekście społecznego wykluczenia (niedopasowania), jak się najczęściej sądzi, ale i w kontekście egzystencjalnej sytuacji człowieka w świecie”. Błaszczyk podkreślił również, że egzystencjalne przesłanie etiudy zostaje przedstawione takimi środkami wyrazu, jak absurd i groteska.

Nagrody

Szafa, pomnik na sopockiej plaży dla upamiętnienia filmu

Źródło: Filmpolski.pl

Rok	Festiwal/instytucja	Nagroda	Wynik
1958	Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych w Brukseli	III Nagroda	Wygrana
	Festiwal Etiud PWSFTviT w Warszawie	I Nagroda	Wygrana
		nagroda tygodnika „Film” za reżyserię	Wygrana
	Międzynarodowy Festiwal Filmowy w San Francisco	Nagroda Specjalna za twórczość eksperymentalną	Wygrana
1959	Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen	Dyplom Honorowy	Wygrana
1960	Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych i Eksperymentalnych w Montevideo	I Nagroda	Wygrana

Spuścizna

Paulina Kwiatkowska z Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego oceniała Dwóch ludzi z szafą jako film eksperymentalny w swej formie, acz z uniwersalnym wydźwiękiem, co miało zdecydować o jego sukcesie. Kwiatkowska podkreśliła, że to pierwsza w historii Szkoły Filmowej w Łodzi etiuda studencka rozpowszechniana w kinach, film ważny z perspektywy dalszej twórczości Polańskiego, jak i w polskiej kinematografii.

W lipcu 2008 roku odsłonięto w Sopocie rzeźbę Dwaj ludzie z szafą autorstwa Pawła Althamera i Jacka Adamasa, nawiązującą do etiudy.

W 2025 roku Dwóch ludzi z szafą umieszczono wśród pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Bibliografia

• MarekM. Błaszczyk MarekM., Motywy egzystencjalne w Dwóch ludziach z szafą Romana Polańskiego, „Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria”, 2022, s. 65–87, DOI: 10.24425/pfns.2022.141106 [dostęp 2025-12-30]  (pol.).
• MarekM. Hendrykowski MarekM., Dwaj ludzie z szafą w perspektywie genologicznej, „Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication”, 15 (24), 2014, s. 171–180 [dostęp 2025-12-30] .
• PiotrP. Pomostowski PiotrP., Jazzowość filmu – filmowość jazzu. O muzyce Krzysztofa Komedy w filmach krótkometrażowych Romana Polańskiego, „Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication”, 10 (19), 2012, s. 95–103 [dostęp 2025-12-30] .
• GrażynaG. Stachówna GrażynaG., Roman Polański i jego filmy, wyd. 1, Warszawa: Wydawn. Nauk. PWN, 1994, ISBN 978-83-01-11300-1 .
• MagdalenaM. Szczypiorska-Chrzanowska MagdalenaM., Dwaj ludzie z lustrem. Metafory fotografii i fotograficzne motywy w etiudach Romana Polańskiego, „Załącznik Kulturoznawczy” (10), 2023, s. 199–214, DOI: 10.21697/zk.2023.10.10 [dostęp 2025-12-30] .

Linki zewnętrzne

• Dwaj ludzie z szafą w bazie IMDb (ang.)
• Dwaj ludzie z szafą w bazie filmpolski.pl
• Dwaj ludzie z szafą w bazie Filmweb