Przejdź do zawartości

Futbol amerykański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Sprzątanie Wikipedii
Ten artykuł należy dopracować:
od 2026-09 → zweryfikować treść i dodać przypisy,
od 2026-09 → usunąć nieistotne ciekawostki / istotne informacje z sekcji „Ciekawostki” przenieść do artykułu,
od 2026-09 → sformatować tekst (pomoc: podział na sekcje, tabele, wzory),
od 2026-09 → zaktualizować na podstawie najświeższych informacji.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Futbol amerykański
Ilustracja
Zawodnicy reprezentacji Francji i Polski na linii wznowienia przed rozegraniem akcji podczas meczu na World Games 2017 we Wrocławiu
Inne nazwy

football, gridiron

Główna organizacja

Międzynarodowa Federacja Futbolu Amerykańskiego

Charakterystyka
Rodzaj sportu

gra zespołowa

Sport kontaktowy

tak

Liczba uczestniczących

11 (z każdej drużyny, dozwolone dowolne zmiany zawodników między akcjami)

Popularność
Zasięg geograficzny

cały świat (najpopularniejszy w Ameryce Północnej)

Dyscyplina olimpijska

pokazowo w 1904 i 1932 roku; Futbol flagowy jako dyscyplina olimpijska od 2028 roku

Image Multimedia w Wikimedia Commons

Futbol amerykański – kontaktowy sport drużynowy, w którym uczestniczą dwa jedenastoosobowe zespoły dążące do zdobycia większej liczby punktów. Mecz rozgrywany jest na prostokątnym boisku z dwoma polami punktowymi i bramkami w kształcie litery Y lub H na jego końcach[1][2].

Celem drużyny posiadającej piłkę jest zdobywanie terenu poprzez bieg lub podanie, a następnie wprowadzenie piłki do pola punktowego przeciwnika. Drużyna broniąca stara się zatrzymać akcję i odzyskać posiadanie piłki. Drużyna atakująca ma cztery próby na pokonanie co najmniej 10 jardów; osiągnięcie tego dystansu zapewnia jej kolejny zestaw czterech prób, natomiast niepowodzenie skutkuje utratą piłki. Punkty zdobywa się przede wszystkim poprzez przyłożenie, czyli wprowadzenie piłki do pola punktowego przeciwnika, oraz kopnięcie piłki między słupkami bramki. Mecz składa się z czterech kwart, a zwycięża drużyna, która zdobędzie więcej punktów. W przypadku remisu gra przechodzi w dogrywkę[2].

Futbol amerykański ukształtował się w Stanach Zjednoczonych, wywodząc się z piłki nożnej i rugby[3]. Pierwszy mecz futbolu amerykańskiego rozegrano 6 listopada 1869 roku pomiędzy dwiema drużynami uniwersyteckimi, Rutgers i Princeton, według reguł opartych na ówczesnych przepisach piłki nożnej[4]; do 1875 roku dyscyplina przyjęła zasady zbliżone do rugby union[5]. Zestaw zmian w przepisach opracowywany od 1880 roku przez Waltera Campa, nazywanego ojcem futbolu amerykańskiego, wprowadził rozwiązania, które ukształtowały współczesną dyscyplinę, w tym zagranie rozpoczynające akcję, linię wznowienia, jedenastoosobowe składy drużyn oraz system prób[6][7]. Kolejne zmiany przepisów zalegalizowały podanie do przodu, wprowadziły strefę neutralną oraz określiły rozmiar i kształt piłki. Współczesny futbol amerykański jest blisko spokrewniony z futbolem kanadyjskim, który rozwijał się równolegle z odmianą amerykańską[6][8].

Futbol amerykański jest najpopularniejszym sportem w Stanach Zjednoczonych; najpopularniejszymi formami rozgrywek są futbol zawodowy i futbol uniwersytecki, a pozostałe główne poziomy to futbol licealny i młodzieżowy[9][10][11]. W 2022 roku w futbolu na poziomie uniwersyteckim lub licealnym grało ponad milion Amerykanów, a liga National Football League ma jedną z najwyższych średnich frekwencji na meczach spośród profesjonalnych lig sportowych na świecie[12][13]. Mecz finałowy tej ligi, Super Bowl, znajduje się w gronie najczęściej oglądanych klubowych wydarzeń sportowych na świecie[14].

Poza Stanami Zjednoczonymi futbol amerykański nie osiągnął tak dużej popularności jak inne amerykańskie dyscypliny, na przykład baseball czy koszykówka, jednak od lat funkcjonują profesjonalne i amatorskie ligi także w Europie[15][16]. Do 2025 roku najważniejszą z nich była European League of Football, po której rozwiązaniu na przełomie 2025 i 2026 roku część klubów utworzyła dwie nowe organizacje European Football Alliance(inne języki) oraz American Football League Europe[17][18][19][20]. Do tej drugiej ligi dołączył polski klub Panthers Wrocław[21], który w inauguracyjnym sezonie 2026 dotarł do finału rozgrywek, przegrywając z Vienna Vikings[22].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Wczesna historia

[edytuj | edytuj kod]
Image
Drużyna Yale Bulldogs w 1876 roku. Walter Camp stoi ze skrzyżowanymi rękami, a Gene Baker siedzi z piłką

Zarówno futbol amerykański, jak piłka nożna czy rugby, mają korzenie w sportach piłkarskich uprawianych w XIX wieku na Wyspach Brytyjskich. Nazwa futbol według najpowszechniej przyjętych teorii odnosiła się do grania „na piechotę” (ang. ''on foot'') albo od rozmiaru piłki, długiej „na jedną stopę”.

6 listopada 1869 w Nowym Brunszwiku w stanie New Jersey rozegrano mecz uznawany za pierwszy mecz futbolowy, między drużynami Uniwersytetu Rutgersa i Uniwersytetu Princeton. Po obu stronach wystąpiło po 25 zawodników. Grano okrągłą piłką, której nie wolno było podnosić ani nieść w rękach i można ją było jedynie kopać lub odbijać stopami, dłońmi, głową bądź tułowiem, dążąc do wprowadzenia jej do bramki przeciwnika. Zawodnicy Rutgers wygrali mecz wynikiem 6:4. Mecz ten bardziej jeszcze przypominał dawną piłkę nożną, ale stopniowe zmiany doprowadziły do powstania gry zbliżonej do współczesnej[23][24].

19 października 1873 przedstawiciele Uniwersytetu Yale, Uniwersytetu Columbia, Uniwersytetu Princeton i Uniwersytetu Rutgersa spotkali się, by opracować jednolity zestaw reguł dla wszystkich uczelni: ustalono skład drużyn na 20 zawodników oraz wymiary boiska na 400 na 250 stóp. Od udziału w konferencji wstrzymał się Uniwersytet Harvarda, gdyż preferował odmianę zbliżoną do rugby, dopuszczającą bieganie z piłką[24]. Od lat 20. do początku lat 90. XIX wieku studenci Kolegium Dartmoutha rozgrywali mecze na pierwotnych zasadach podobnych do futbolowych, znanych pod nazwą Old Division Football, opublikowanych przez uczelnię w 1871[25].

W 1874 studenci Uniwersytetu Harvarda, grający w grę zwaną Boston game, rozegrali dwa mecze przeciwko studentom kanadyjskiego Uniwersytetu McGilla z Montrealu, grającym w rugby. Pierwszy mecz, w którym zwyciężyli Amerykanie 3:0, rozegrano okrągłą piłką na zasadach Boston game. Drugi mecz, zakończony bezbramkowym remisem, rozegrano owalną piłką na zasadach rugby. Zawodnikom Uniwersytetu Harvarda bardziej przypadł do gustu kanadyjski styl gry: jedenastoosobowe składy, możliwość biegu z piłką bez konieczności bycia ściganym przez każdego przeciwnika, podanie do przodu, atakowanie przeciwnika oraz owalny kształt piłki. Większość zasad rugby została przejęta przez harwardzkich studentów, którzy zaczęli je popularyzować wśród innych uczelni grających do tamtej pory w piłkę nożną[26].

Rozegrany w 1875 roku mecz Uniwersytetu Harvarda przeciwko Uniwersytetowi Yale według reguł zbliżonych do rugby zaobserwowali dwaj sportowcy z Princeton, którzy przekonali swoją uczelnię do przyjęcia tej odmiany gry. Uniwersytet Princeton, Uniwersytet Harvarda, Uniwersytet Yale oraz Uniwersytet Columbia uzgodniły następnie wspólne rozgrywki międzyuczelniane oparte na regułach zbliżonych do rugby union, ze zmodyfikowanym systemem punktacji, i utworzyły w tym celu Intercollegiate Football Association, gdzie Uniwersytet Yale dołączył do porozumienia dopiero w 1879 roku. W latach 70. XIX wieku na Uniwersytecie Yale zaczęto, na wniosek zawodnika i późniejszego trenera Waltera Campa, dziś określanego mianem „ojca futbolu amerykańskiego”[27][28], opracowywać przepisy i standardy odróżniające rozwijający się futbol od rugby i piłki nożnej. W 1880 Camp doprowadził do zmniejszenia liczebności drużyn z 15 do 11 zawodników oraz wprowadzono również zapis o linii wznowienia akcji, które zastąpiło młyn[27], a dwa lata później przepisy o próbach[29].

Za najstarszy znany klub futbolowy w Stanach Zjednoczonych uznaje się Oneida Football Club, założony w 1862 roku przez absolwentów elitarnych bostońskich szkół przygotowawczych, który działał do 1865 roku[30].

Ewolucja gry

[edytuj | edytuj kod]
Image
Mecz Georgia Tech Golden Tornado z Oglethorpe Stormy Petrels w 1925 roku

Wprowadzenie zagrania od linii spowodowało, że drużyna posiadająca piłkę mogła utrzymywać ją przez długi czas, ograniczając przeciwnikowi możliwość zdobywania punktów. W 1881 roku w meczu Uniwersytetu Yale z Uniwersytetem Princeton obie drużyny zastosowały taktykę polegającą na zachowawczym utrzymywaniu posiadania piłki. Przez całą połowę żadna z nich nie zdobyła terenu ani nie oddała piłki, a spotkanie zakończyło się bezbramkowym remisem. Sposób prowadzenia gry spotkał się z krytyką ze strony kibiców obu drużyn[27].

W związku z tym konieczna stała się zmiana przepisów. Rozważano między innymi przywrócenie młyna, jednak w 1882 roku Walter Camp doprowadził do wprowadzenia zasady, zgodnie z którą drużyna miała trzy próby na przesunięcie piłki o 5 jardów (około 4,6 m), gdzie nieosiągnięcie wymaganej odległości skutkowało utratą piłki na rzecz przeciwnika. Wprowadzenie tego systemu stanowiło jedną z najważniejszych zmian odróżniających rozwijający się futbol amerykański od rugby. Wyznaczenie na boisku linii w odstępach pięciu jardów nadało mu charakterystyczny wygląd, przypominający ruszt, od którego pochodzi angielska nazwa gridiron[31].

W tym samym roku zmniejszono wymiary boiska do 110 na 53⅓ jarda (około 100,6 na 48,8 m) oraz wprowadzono nowy system punktacji: cztery punkty za przyłożenie, dwa za safety, dwa za gola po przyłożeniu oraz pięć za gola z gry. Zalegalizowano również atakowanie przeciwnika poniżej pasa[27].

Mimo tych zmian futbol pozostawał sportem brutalnym. Niebezpieczne masowe formacje, takie jak „formacja klina”, prowadziły do poważnych kontuzji, a nawet zgonów[32][33]. W 1905 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano 19 zgonów związanych z grą, co skłoniło prezydenta Theodore’a Roosevelta do zagrożenia zakazem uprawiania tego sportu w przypadku braku zmian[34]. 28 grudnia 1905 roku przedstawiciele 62 uczelni spotkali się w Nowym Jorku, aby omówić reformę zasad gry. W wyniku tych działań utworzono Intercollegiate Athletic Association of the United States, które później przekształcono w National Collegiate Athletic Association[35].

W 1906 roku zalegalizowano podanie do przodu, choć ze względu na liczne ograniczenia jego wpływ na grę był początkowo niewielki. W tym samym roku skrócono czas meczu z 70 do 60 minut oraz zwiększono dystans wymagany do zdobycia pierwszej próby z 5 do 10 jardów (około 4,6 do 9,1 metra)[28]. Odrzucono również propozycję wydłużenia boiska o 40 jardów, między innymi ze względu na wymiary nowo wybudowanego Harvard Stadium[36]. Wprowadzono także strefę neutralną między drużynami, mającą ograniczyć bezpośrednie starcia zawodników przed rozpoczęciem akcji[37].

W kolejnych latach stopniowo zmieniano system punktacji i podstawowe wymiary boiska. W 1909 roku zmniejszono wartość gola z gry do trzech punktów, a w 1912 roku zwiększono wartość przyłożenia do sześciu punktów[28]. W tym samym roku skrócono długość boiska do 100 jardów (około 91 m), wprowadzono dwie dziesięciojardowe strefy końcowe oraz zwiększono liczbę prób z trzech do czterech przy wymaganym dystansie 10 jardów[38][39]. W 1914 roku wprowadzono karę za nieprzepisowy atak na rozgrywającego, natomiast od 1918 roku każdy zawodnik mógł legalnie złapać podanie w dowolnym miejscu boiska[40].

Era zawodowa

[edytuj | edytuj kod]
Image
Jim Cason z San Francisco 49ers odzyskuje własne fumble podczas meczu z Los Angeles Rams, 5 listopada 1950 roku

12 listopada 1892 roku Pudge Heffelfinger otrzymał 500 dolarów (ok. 15,1 tys. USD w 2021[a]) za występ w meczu Allegheny Athletic Association przeciwko Pittsburgh Athletic Club. Był to pierwszy udokumentowany przypadek bezpośredniego wynagrodzenia zawodnika za udział w meczu futbolu amerykańskiego[41]. Już w latach 80. XIX wieku wiele klubów oferowało zawodnikom pośrednie korzyści, takie jak pomoc w znalezieniu zatrudnienia, trofea lub zegarki, które można było zastawić, a także podwójne stawki zwracanych kosztów[42].

Z czasem zawodowa gra stawała się coraz powszechniejsza, czemu towarzyszył wzrost wynagrodzeń, nieprzewidywalne transfery zawodników oraz nielegalne opłacanie studentów nadal uczęszczających na uczelnie. Utworzona w 1920 roku liga National Football League, działająca początkowo pod nazwą American Professional Football Association, miała ograniczyć te problemy. Jej celem było zakończenie wojen licytacyjnych o zawodników, zapobieganie wykorzystywaniu studentów będących zawodnikami oraz wyeliminowanie praktyki opłacania zawodników za odejście z innej drużyny[43]. Do 1922 roku NFL ugruntowała pozycję czołowej profesjonalnej ligi futbolowej w Stanach Zjednoczonych[44].

Dominującą formą futbolu pozostawał wówczas futbol uniwersytecki. Wiarygodność młodej NFL wzmocniło zwycięstwo drużyny Pottsville Maroons nad Notre Dame Fighting Irish football w meczu towarzyskim w 1925 roku[45]. Pod koniec lat 30. XX wieku większe znaczenie gry podaniami zaczęło wyraźniej odróżniać futbol zawodowy od uniwersyteckiego[43]. Popularność futbolu wzrosła również po finale NFL z 1958 roku pomiędzy Baltimore Colts a New York Giants. Spotkanie, określane później „najlepszego meczu w historii”, zakończyło się zwycięstwem Colts 23:17 po dogrywce. Mecz oglądały miliony telewidzów i miał ogromny wpływ na popularność tego sportu[46].

Do połowy lat 60. XX wieku futbol stał się najpopularniejszym sportem w Stanach Zjednoczonych[47]. W sondażu Instytutu Gallupa z 1972 roku 38% Amerykanów wskazało futbol jako swój ulubiony sport, podczas gdy baseball wybrało 19%[48].

W 1960 roku utworzono American Football League jako konkurencję dla NFL. Nowa liga początkowo pozostawała w cieniu bardziej ugruntowanej NFL, jednak zyskała na znaczeniu między innymi dzięki kontraktowi z American Broadcasting Company[49]. AFL wprowadziła również szereg nowości do futbolu zawodowego i aktywnie rekrutowała zawodników należących do mniejszości, a także podpisywała kontrakty z wyróżniającymi się zawodnikami futbolu uniwersyteckiego, którzy byli wybierani również w drafcie NFL[50]. Rywalizacja o zawodników zaostrzyła się w 1965 roku, gdy klub AFL New York Jets podpisał z debiutantem Joe Namathem rekordowy wówczas kontrakt o wartości 437 000 dolarów[51]. Wkrótce potem AFL zawarła pięcioletnią umowę telewizyjną z National Broadcasting Company o wartości 40 milionów dolarów[52][53]. W 1966 roku właściciele klubów NFL zaproponowali AFL połączenie obu lig[54][55], a porozumienie w pełni weszło w życie w 1970 roku[50].

W ramach porozumienia ustanowiono między innymi wspólny coroczny draft oraz mecz mistrzowski pomiędzy mistrzami obu lig, znany obecnie jako Super Bowl[56][57]. Pierwszy taki mecz rozegrano po zakończeniu sezonu 1966. Po pełnym połączeniu lig w 1970 roku Super Bowl przestał być rywalizacją pomiędzy dwiema odrębnymi ligami i stał się meczem pomiędzy mistrzami American Football Conference i National Football Conference[50][56][57].

Nowoczesny futbol uniwersytecki

[edytuj | edytuj kod]

Przed sezonem 1956 uczelnie zrzeszone w National Collegiate Athletic Association podzielone były na wyższą University Division i niższą College Division. Latem 1973 roku University Division przekształcono w Division I[58]. W 1978 roku NCAA podzieliła Division I na dwie podgrupy: Division I-A, znaną obecnie jako Football Bowl Subdivision, oraz Division I-AA, znaną obecnie jako Football Championship Subdivision[59]. FCS przyjęła system turniejowy oparty na pojedynczej eliminacji, natomiast FBS zachowała tradycję meczów bowlowych powiązanych z poszczególnymi konferencjami[60]. Zwycięstwo w konferencji mogło zapewnić udział w bowlu, jednak system ten zazwyczaj nie pozwalał na bezpośrednią rywalizację najlepszych drużyn kraju w meczu o mistrzostwo[61].

Ponieważ NCAA formalnie nie wyłaniała mistrza Division I FBS, do 1992 roku o tytule decydowały rankingi, co prowadziło niekiedy do sporów oraz uznawania kilku drużyn za mistrzów kraju w tym samym sezonie[62]. W 1992 roku utworzono Bowl Coalition, którą w 1995 roku zastąpił Bowl Alliance, a w 1997 roku Bowl Championship Series[61]. Poszczególne systemy opierały się na najważniejszych meczach bowlowych oraz spotkaniu mającym wyłonić mistrza kraju[62]. W 2014 roku BCS zastąpiono College Football Playoff, systemem turniejowym opartym na pojedynczej eliminacji[63][64].

Kolejną istotną zmianą było stopniowe dopuszczanie wynagradzania studentów zawodników za wykorzystanie ich nazwiska, wizerunku i podobizny, określane w Stanach Zjednoczonych jako name, image and likeness[65]. Zmiany te nastąpiły w 2021 roku w następstwie sporów prawnych dotyczących praw studentów zawodników. W 2024 roku zawarto ugodę w sprawie House v. NCAA, która przewidziała możliwość bezpośredniego wynagradzania zawodników przez uczelnie[66].

Popularność

[edytuj | edytuj kod]

Stany Zjednoczone

[edytuj | edytuj kod]
Image
James Jones blokujący przeciwnika podczas meczu Green Bay Packers w 2007 roku

Futbol amerykański pozostaje najpopularniejszym sportem w Stanach Zjednoczonych, zdobywając oglądalność przewyższającą inne sporty transmitowane w telewizji[67]. Choć baseball wciąż bywa nazywany sportem narodowym, to futbol amerykański cieszy się zdecydowanie większą popularnością[68]. W sondażu Harris Interactive z 2014 roku futbol zawodowy zajął pierwsze miejsce wśród najpopularniejszych sportów, a trzecie futbol uniwersytecki, za futbolem zawodowym i baseballem, a 46% ankietowanych wskazało jakąś odmianę futbolu jako swój ulubiony sport. Futbol zawodowy zajmuje pierwsze miejsce w tym sondażu nieprzerwanie od 1985 roku, kiedy to po raz pierwszy wyprzedził pod tym względem baseball[69]. Futbol zawodowy cieszy się największą popularnością na wschodzie kraju i na terenach wiejskich, natomiast futbol uniwersytecki na południu Stanów Zjednoczonych oraz wśród osób posiadających wykształcenie wyższe i podyplomowe[70].

Futbol amerykański jest też najczęściej uprawianym sportem wśród sportowców szkół średnich i uczelni w Stanach Zjednoczonych, a według badania National Football Foundation z 2022 roku grał w niego milion sportowców szkół średnich oraz 81 tysięcy sportowców uczelnianych w ligach NCAA i NAIA łącznie[71].

Jedyną dużą futbolową ligą zawodową w Stanach Zjednoczonych jest NFL, w której uczestniczą 32 zespoły. NFL jest najbardziej wartościową ligą sportową na świecie, a średnia wartość drużyny przekracza 8 miliardów dolarów[72]. Przychody ligi w 2022 roku wyniosły około 12 miliardów dolarów[73]. Finał ligi, Super Bowl, jest najpopularniejszym jednodniowym wydarzeniem sportowym w Stanach Zjednoczonych i jednym z najczęściej oglądanych wydarzeń na świecie pod względem oglądalności telewizyjnej[50][74]. Ogląda go niemal połowa amerykańskich gospodarstw domowych oraz telewidzowie w ponad 200 państwach[75]. Transmisje Super Bowl zajmują osiem z dziesięciu miejsc na liście najczęściej oglądanych programów telewizyjnych w historii Stanów Zjednoczonych; Super Bowl LVII, rozegrany 12 lutego 2023 roku, obejrzało 115,1 miliona Amerykanów i był to drugi wynik w historii amerykańskiej telewizji[76], po transmisji załogowego lądowania na Księżycu misji Apollo 11, którą obejrzało 125 milionów widzów[77].

Ogromną popularnością w całej Ameryce Północnej cieszy się futbol akademicki. Sześć stadionów uczelnianychm takich jak Michigan Stadium, Beaver Stadium, Neyland Stadium, Ohio Stadium, Bryant-Denny Stadium, czy Darrell K Royal–Texas Memorial Stadium ma pojemność przekraczającą 100 000 widzów[78][79]. Popularnością cieszy się również futbol szkół średnich, którego mecze w niektórych miejscowościach przyciągają ponad 10 000 widzów[80][81].

W Stanach Zjednoczonych, zgodnie z długoletnią tradycją, mecze ligi szkół średnich rozgrywa się w piątki, mecze uczelniane w soboty, zaś mecze ligi NFL w niedziele. Po zakończeniu sezonu uczelnianego NFL rozgrywa część spotkań także w soboty. Przyjęło się także organizować mecze w niektóre święta, takie jak Święto Dziękczynienia[82], czy Nowy Rok w którym rozgrywanych jest kilka uczelnianych meczów, w tym Rose Bowl, choć jeśli data ta wypada w niedzielę, spotkania przenoszone są na inny dzień, by nie kolidować z NFL[83].

Poza Stanami Zjednoczonymi

[edytuj | edytuj kod]

Sport ten poza Stanami Zjednoczonymi i Samoa Amerykańskim ustępuje popularnością wielu innym dyscyplinom sportu. Największe zainteresowanie wzbudza w Kanadzie, gdzie działa Canadian Football League, grająca według zbliżonych przepisów kanadyjskich. Futbol cieszy się też pewną popularnością w niektórych regionach Meksyku (ONEFA). W mniejszym stopniu dyscyplina jest obecna w kilkudziesięciu państwach globu, jako wynik zafascynowania kulturą amerykańską, np. w Japonii (gdzie istnieje półprofesjonalna X-League), Korei, Nowej Zelandii, Australii, Brazylii, czy w niektórych państwach europejskich (w szczególności Austria, Niemcy, Wielka Brytania). Od 1999 rozgrywa się mistrzostwa świata w futbolu amerykańskim.

W Europie od 1983 rozgrywane są mistrzostwa Europy, od 2000 mistrzostwa Europy juniorów. Pod auspicjami NFL w 1991 zbudowano ligę NFL Europa, w której grało ostatnio 5 drużyn niemieckich i jedna holenderska, po zakończeniu edycji 2007 liga ta przestała istnieć. Największą bazę fanów na kontynencie ten sport ma w Wielkiej Brytanii.

Polska

[edytuj | edytuj kod]
Image
Zawodnicy Gdynia Seahawks i Warsaw Eagles podczas VII SuperFinału na Stadionie Narodowym w Warszawie, 15 lipca 2012 roku

Za początki futbolu amerykańskiego w Polsce przyjmuje się czerwiec 1999, kiedy w Warszawie grupa entuzjastów utworzyła drużynę Warsaw Eagles, uznawaną za najstarszy polski klub futbolu amerykańskiego[84][85]. Pierwsze treningi odbywały się na boisku Hutnika Warszawa, a od 2001 roku na obiektach Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie[84]. Wśród pierwszych zawodników Warsaw Eagles znajdowali się także mieszkańcy innych miast, którzy po zakończeniu działalności w Warszawie przyczynili się do powstania kolejnych drużyn[86].

Pierwszym przeciwnikiem Warsaw Eagles była poznańska 1. KFA Wielkopolska, występująca wówczas pod nazwą Fireballs. 17 grudnia 2004 na boisku w Suchym Lesie rozegrano pierwszy oficjalny mecz futbolu amerykańskiego w Polsce. Warsaw Eagles pokonali 1. KFA Wielkopolska 88:7. Spotkanie miało charakter towarzyski, jednak uznawane jest za pierwszy oficjalny mecz futbolu amerykańskiego rozegrany w Polsce[84].

W marcu 2006 roku na boisku Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie odbył się międzynarodowy turniej z udziałem Warsaw Eagles, 1. KFA Wielkopolska, duńskiego Søllerød Gold Diggers oraz czeskiego Pardubice Stallions. W finale Warsaw Eagles zremisowali z Søllerød Gold Diggers 6:6[84]. 2 lipca 2006 roku w Chełmie odbył się mecz „American Days 2006 – Chełm Bowl”, zorganizowany przy wsparciu Ambasady Stanów Zjednoczonych w Warszawie. Warsaw Eagles pokonali w nim The Crew Wrocław 60:8[84].

W listopadzie 2004 roku z inicjatywy Warsaw Eagles i 1. KFA Wielkopolska utworzono Stowarzyszenie Polski Związek Futbolu Amerykańskiego, która zajęła się koordynacją rozwoju futbolu amerykańskiego w Polsce oraz przystąpiła do IFAF Europe[87][85].

W 2005 roku PZFA powołało Polską Ligę Futbolu Amerykańskiego[88]. W inauguracyjnym sezonie uczestniczyły cztery drużyny: Warsaw Eagles, 1. KFA Wielkopolska, The Crew Wrocław oraz Pomorze Seahawks[89]. Pierwszy mecz rozegrano 8 października 2006 roku na stadionie Startu Łódź, gdzie Warsaw Eagles pokonali 1. KFA Wielkopolska 66:6[90]. Spotkania ligowe gromadziły po kilka tysięcy widzów. Najwyższą frekwencję w pierwszym sezonie odnotowano we Wrocławiu, gdzie jeden z meczów obejrzało ponad 3000 osób[91]. 12 listopada 2006 roku na stadionie Marymontu w Warszawie odbył się pierwszy finał PLFA. Warsaw Eagles pokonali Pomorze Seahawks 34:6, zdobywając pierwszy tytuł mistrzowski w historii rozgrywek[92][93].

W 2006 roku powstały Kraków Tigers oraz Silesia Miners, odpowiednio pierwsza drużyna futbolu amerykańskiego w Małopolsce i pierwsza na Górnym Śląsku[94][95]. W sezonie 2007 PLFA liczyła dziewięć drużyn[96]. Do zespołów uczestniczących w pierwszym sezonie dołączyły Kozły Poznań, Devils Wrocław, Husaria Szczecin, Kraków Tigers oraz Silesia Miners. Mistrzostwo zdobyła drużyna The Crew Wrocław, która w finale, II Polish Bowl, pokonała Silesia Miners 18:0[97].

W 2008 roku utworzono drugą klasę rozgrywkową PLFA II. W obu klasach występowało łącznie 17 drużyn, a w kolejnych latach liczba uczestniczących zespołów rosła[88]. W 2011 roku utworzono rozgrywki w odmianie futbolu ośmioosobowego o nazwie PLFA 8[98]. Pod koniec sezonu w trzech klasach rozgrywkowych występowało łącznie 31 drużyn.

W sezonie 2012 przeprowadzono reorganizację systemu rozgrywek. Utworzono TopLigę, stanowiącą najwyższą klasę rozgrywkową, a finał rozgrywek przeniesiono na Stadion Narodowy[99][100][101]. Finał Topligi w 2012 roku obejrzało około 23 000 widzów, co było najwyższą frekwencją odnotowaną podczas meczu futbolu amerykańskiego w Polsce[102]. W tym samym okresie rozpoczęto organizację ogólnopolskich rozgrywek juniorskich pod nazwą PLFAJ[103].

Na przełomie 2012 i 2013 roku powołano również reprezentację Polski w futbolu amerykańskim[104]. 2 września 2012 roku odbył się pierwszy trening Warsaw Sirens, pierwszej polskiej drużyny futbolu amerykańskiego kobiet[105]. W sezonie 2013 w polskich rozgrywkach seniorskich i juniorskich uczestniczyły 74 drużyny, w tym 17 zespołów juniorskich. W tym samym roku doszło do połączenia Devils Wrocław i Giants Wrocław, w wyniku którego powstał Panthers Wrocław[106]. Drużyna ta w latach 2016-2020 zdobyła cztery tytuły mistrza Polski, w sezonach 2016, 2017, 2019 i 2020[107][108]. W 2016 roku Panthers Wrocław zdobyli również mistrzostwo Europy w rozgrywkach Ligii Mistrzów IFAF Europe[109][110].

W listopadzie 2017 roku część czołowych klubów, w tym Panthers Wrocław, Seahawks Gdynia, Lowlanders Białystok oraz Tychy Falcons, utworzyła konkurencyjną wobec rozgrywek organizowanych przez PZFA Ligę Futbolu Amerykańskiego[111]. W wyniku rozłamu w latach 2018-2019 w Polsce funkcjonowały równolegle dwa systemy rozgrywek: PLFA oraz LFA[112][113][114]. Rozwiązanie konfliktu było przedmiotem działań mediacyjnych prowadzonych przez Polski Komitet Sportów Nieolimpijskich. Ich efektem było uporządkowanie struktury organizacyjnej i zakończenie funkcjonowania konkurencyjnych rozgrywek[115].

Pod koniec 2019 roku powołano Związek Futbolu Amerykańskiego w Polsce, a jego pierwsze walne zgromadzenie odbyło się w lutym 2020 roku[115]. W lipcu tego samego roku ZFAP został członkiem Międzynarodowej Federacji Futbolu Amerykańskiego[116]. W styczniu 2021 roku uzyskał natomiast, na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw kultury fizycznej, status polskiego związku sportowego, uzyskując kompetencje do organizacji i prowadzenia oficjalnych rozgrywek o mistrzostwo Polski[117][118]. W 2021 roku, w wyniku połączenia dotychczasowych rozgrywek PLFA i LFA, ZFAP utworzył Polską Futbol Ligę[119][120]. Pierwszy mecz rozegrano 17 kwietnia 2021 roku w Tychach, gdzie Tychy Falcons pokonali Warsaw Eagles 41:3[121]. W inauguracyjnym sezonie PFL uczestniczyło siedem drużyn. System rozgrywek PFL składa się z najwyższej klasy PFL, drugiej klasy PFL2, rozgrywek dziewięcioosobowych PFL9 oraz rozgrywek juniorskich PFLJ[122].

Od 2026 roku Panthers Wrocław uczestniczą w europejskich rozgrywkach American Football League Europe, jako pierwszy polski klub w historii tych rozgrywek[123]. W swoim pierwszym sezonie drużyna odniosła 10 zwycięstw w 12 meczach, awansując do fazy play-off[124]. W półfinale Panthers pokonali na wyjeździe niemiecki Rhein Fire 41:40, awansując do finału rozgrywek[125]. W rozegranym 6 września 2026 roku w Duisburgu finale przegrali z Vienna Vikings 5:68, kończąc jako wicemistrzowie AFLE[126]. Od sezonu 2027 w AFLE występować będzie również Warsaw Eagles[127].

Przepisy

[edytuj | edytuj kod]

Boisko i zawodnicy

[edytuj | edytuj kod]
Image
Liczby na boisku pokazują odległość w jardach do najbliższego pola punktowego.

Mecz futbolowy rozgrywa się na prostokątnym boisku o długości całkowitej 120 jardów[b][c] (109,728 metra) oraz 53 i 1/3 jarda (48,768 metra) szerokości. Linie ograniczające boisko wzdłuż długości nazywa się liniami bocznymi (sidelines), zaś wzdłuż szerokości – liniami końcowymi (end lines). Równolegle do linii końcowych, 10 jardów w głąb boiska, biegną dwie linie punktowe (goal lines). Po obu stronach boiska pomiędzy liniami końcowymi i punktowymi zdefiniowane są pola punktowe (end zones).

W poprzek boiska, pomiędzy liniami punktowymi, wymalowane są linie jardów (yard lines) w odstępie 5 jardów. Co 10 jardów linie te numeruje się tak, by wskazywały odległość do najbliższej linii punktowej. Środek boiska przecina linia 50 jardów. Na boisku umieszczone są dwa rzędy linii przerywanych – nazywanych liniami wewnętrznymi (inbound lines) lub kreskowanymi (hash marks) – prostopadłymi do linii bocznych. Kreski linii wewnętrznych stawiane są co 1 jard i służą do dokładnego wyznaczenia miejsca rozpoczęcia akcji.

Przy końcu obu linii końcowych stoją dwa słupy (goalposts, uprights) rozstawione 18,5 stopy[d] (5,54736 m) od siebie[128]. Słupy łączy dolna poprzeczka zawieszona 10 stóp (3,048 m) nad ziemią.

Obie drużyny mogą wystawić 11 zawodników. Można wymieniać każdego zawodnika dowolną liczbę razy, jeśli pozwala na to czas w przerwach między akcjami. Fakt ten sprawia, że niemal wszyscy z 46 aktywnych sportowców wystawionych do konkretnego meczu mają szansę w nim zagrać. Zawodnicy zwykle specjalizują się w określonych elementach gry i w razie potrzeby mogą być wykorzystani w jednej z trzech formacji: ataku, obrony lub formacji specjalnej.

Czas gry

[edytuj | edytuj kod]
Image Osobny artykuł: Czas gry (futbol amerykański).

Standardowy mecz futbolowy składa się z czterech 15-minutowych kwart[e], z przerwą w połowie meczu – po drugiej kwarcie. Po niektórych akcjach zegar może być zatrzymany, co może znacznie wydłużyć cały mecz, częstokroć do ponad 3 godzin. W lidze NFL, jeśli mecz w czasie regulaminowym kończy się remisem, następuje 15-minutowa dogrywka. Dogrywka jest rozstrzygana metodą „nagłej śmierci” (sudden death, odpowiednika „złotego gola” w piłce nożnej): wygrywa ten zespół, który jako pierwszy zdobędzie w jej trakcie choćby minimalną liczbę punktów. W sezonie zasadniczym ligi, w przypadku skończenia się dogrywki remisem, wynik pozostaje remisowy. W fazie play-off dogrywki powtarza się, aż do momentu gdy któryś z zespołów zdobędzie przewagę. Zasady dogrywek na poziomie szkół średnich i uniwersytetów są bardziej skomplikowane i rządzą się odpowiednimi przepisami.

Według analizy przeprowadzonej przez The Wall Street Journal na podstawie meczów NFL pokazywanych przez cztery czołowe stacje telewizyjne[129], średni czas transmisji wynosi 174 minuty (blisko 3 godziny). W tym czasie zaledwie 10 minut 43 sekundy stanowi właściwa gra, a jedna akcja trwa średnio 4 sekundy. Stąd, ponieważ zawodnicy mają 40 sekund na wznowienie gry, większość z 60 minut regulaminowego czasu stanowią „stałe fragmenty” w których gra jest przerwana, ale czas jest odmierzany (co odróżnia futbol amerykański od koszykówki, czy hokeja na lodzie). Więcej czasu transmisji niż gra wypełniają zbliżenia zawodników (średnio 75 minut), reklamy (około godziny), analizy meczu, powtórki (średnio 17 minut).

Zdobywanie pola, gra piłką

[edytuj | edytuj kod]

Zasady zdobywania pola w futbolu przypominają przepisy rugby league o sześciu szarżach (six-tackle rule) i o rozgrywaniu piłki (play-the-ball). Drużyna w posiadaniu piłki nazywana atakiem (offense), może podjąć cztery próby (downs) w trakcie których stara się zdobyć co najmniej 10 jardów boiska w kierunku pola punktowego drużyny przeciwnej, nazywanej obroną (defense). Po zdobyciu 10 jardów pola drużyna atakująca zyskuje prawo do pierwszej próby (first down), a zatem może ponownie podjąć cztery próby zyskania kolejnych 10 jardów lub zdobycia punktów. Jeśli atakowi nie uda się zdobyć pierwszej próby, np. przez zyskanie 10 jardów pola po czterech kolejnych próbach, traci posiadanie piłki na rzecz drużyny przeciwnej.

Poza momentami rozpoczęcia połówek meczu i po zdobyciu punktów, piłka zawsze wprowadzana jest do gry przez snap: zawodnicy ataku ustawiają się przodem do obrony na linii wznowienia gry (line of scrimmage), wyznaczonej przez miejsce zakończenia ostatniej akcji, prostopadłej do linii bocznych, a jeden z zawodników formacji atakującej, środkowy (center), podaje lub rzuca piłkę pomiędzy swoimi nogami do innego zawodnika, zazwyczaj do rozgrywającego (quarterback).

Image
Udana szarża podczas Pro Bowl – meczu gwiazd.

Atak może zdobywać pole grając piłką na dwa sposoby:

  • biegnąc z nią, tzw. gra dołem (rushing); niosący piłkę może przekazać ją innemu zawodnikowi z rąk do rąk, co nazywa się przekazaniem (handoff),
  • rzucając piłkę do innego zawodnika, tzw. gra górą (passing); podanie do przodu (forward pass) jest kluczowym pojęciem odróżniającym futbol amerykański i kanadyjski od innych dyscyplin z rodziny sportów futbolowych; atak może podać piłkę do przodu tylko raz i tylko spoza linii wznowienia gry; piłka może być rzucona, pchnięta lub podrzucona w bok i do tyłu w dowolnym momencie; ten rodzaj zagrywki zwany jest podaniem bocznym (lateral pass) i jest w futbolu stosowany rzadziej niż w meczach rugby, w których stanowi jedyną dozwoloną formę podania ręką.

Próba kończy się w momencie, gdy piłka staje się martwa (dead ball), co ma miejsce w następujących sytuacjach:

  • zawodnik niosący piłkę upada na boisko, np. po szarży przeciwnika, lub jego ruch w przód (forward progress) w kierunku pola punktowego przeciwnika zostaje zatrzymany przez zawodników obrony, co orzeka sędzia,
  • piłka podana do przodu wychodzi poza boisko lub dotyka ziemi zanim zostanie złapana; taki stan nazywa się podaniem niepełnym (incomplete pass); piłka powraca na ostatnią linię wznowienia gry, a atak przystępuje do kolejnej próby,
  • podczas akcji piłka lub zawodnik ją niosący wychodzi poza boisko (out of bounds),
  • drużyna zdobywa punkt.

Sędziowie używają gwizdka do oznajmienia zawodnikom o końcu próby.

Przed każdą próbą, oba zespoły ustalają grę (play), czyli koordynują plan przemieszczania się i podań, którego każdy z zawodników powinien się trzymać. Niekiedy próby nazywa się "grami".

Zmiana posiadania piłki

[edytuj | edytuj kod]

Atak pozostaje w posiadaniu piłki do momentu, gdy przejmie ją obrona drużyny przeciwnej. Może do tego dojść na kilka sposobów:

  • Drużynie atakującej nie udaje się zdobyć pierwszej próby, tzn. nie jest w stanie zdobyć 10 jardów pola w czterech próbach. Drużyna broniąca się przejmuje piłkę w miejscu, gdzie zakończyła się czwarta próba; zmianę posiadania piłki nazywa się stratą (turnover).
  • Drużyna zdobywa punkty. Następnie piłka wprowadzona jest do gry przez zespół, który zdobył punkty, za pomocą specjalnej zagrywki zwanej wykopem (kickoff).
  • Atak oddaje piłkę obronie wykopem z powietrza. Wykop z powietrza (punt) z reguły wykonuje wyspecjalizowany w tym zawodnik, do którego snap trafia bezpośrednio od środkowego. Kopiący upuszcza piłkę i uderza ją zanim dotknie ziemi. Ten rodzaj zagrywki stosuje się zazwyczaj w sytuacji, gdy drużyna atakująca podchodzi do czwartej próby, a warunki na boisku wskazują na to, że ani nie uda się jej zdobyć pierwszej próby (co skutkowałoby zmianą posiadania piłki, niebezpiecznie blisko własnego pola punktowego), ani wykonać dobrego kopu na bramkę przeciwnika.
  • Zawodnik obrony złapie podanie do przodu, co określa się przejęciem (interception)[130]. Zawodnik przejmujący może zacząć biec z piłką do czasu, gdy zostanie szarżowany (rzucony na ziemię), wyjdzie poza boisko lub zdobędzie punkty z kontrataku. Po przejęciu drużyna przejmująca wprowadza swoją formację ataku, która rozpoczyna grę z miejsca, gdzie piłka stała się martwa.
  • Zawodnik ataku wbrew swej woli upuszcza piłkę, co określane jest wypuszczeniem (fumble)[130], a zawodnik obrony podnosi ją z boiska. Podobnie jak przy przejęciach, zawodnik podnoszący piłkę może z nią biec z zamiarem zdobycia punktów do momentu szarży lub wyjścia poza boisko. Wypuszczoną piłkę może podnieść inny gracz tej samej drużyny lub nawet zawodnik wypuszczający – wtedy nie dochodzi do zmiany posiadania.
  • Atak niecelnie kopie na bramkę. Drużyna broniąca przejmuje piłkę w miejscu rozpoczęcia poprzedniej akcji (w NFL: w miejscu kopnięcia). Jeśli nieudany kop miał miejsce bliżej niż 20 jardów od pola punktowego, drużyna broniąca przejmuje piłkę na swojej linii 20 jardów, tzn. 20 jardów od własnego pola punktowego.
  • Zawodnik ataku niosący piłkę, będąc w obrębie własnego pola punktowego, upada bądź zostaje rzucony na ziemię, zostaje wypchnięty poza boisko, traci piłkę, która następnie wypada poza boisko lub popełnia określone przewinienie. Takie, bardzo rzadkie sytuacje nazywa się zagraniem bezpiecznym (safety).

Zdobywanie punktów

[edytuj | edytuj kod]
Image
Piłka do futbolu amerykańskiego jest skórzaną elipsoidą zaszytą wzdłuż boku.

Drużyna może zdobyć punkty po następujących zagrywkach[131][132]:

  • Przyłożenie (touchdown, TD) warte 6 punktów. Przyłożenie zdobywa się, gdy zawodnik wbiega z piłką w pole punktowe przeciwnika lub łapie podanie będąc w tym polu. Przyłożenie jest analogią do rugbowego przyłożenia (try), z tą podstawową różnicą, że w rugby piłka musi być przez zawodnika położona na ziemi. Po przyłożeniu, analogicznie do rugby, drużyna zdobywająca punkty przystępuje do podwyższenia (conversion). Piłkę kładzie się na 2. jardzie drużyny broniącej. Następnie strona atakująca próbuje:
    • wykonać kop podwyższający tak by piłka przeleciała pomiędzy słupami bramki i nad jej poprzeczką; gdy kop jest udany, atak zyskuje jeden punkt dodatkowy (extra point), zwany niekiedy punktem po przyłożeniu (point after touchdown, PAT),
    • lub przeprowadzić akcję dołem w celu kolejnego przyłożenia; za udaną akcję drużynie przydziela się 2 punkty i jest to tzw. podwyższenie dwupunktowe (two-point conversion). Jeżeli próba podwyższenia dwupunktowego zakończy się sytuacją odpowiadającą w normalnej rozgrywce zagraniu bezpiecznemu (safety), drużyna wykonująca podwyższenie otrzymuje tylko 1 punkt (conversion safety).
  • Kop na bramkę (field goal, FG) warty 3 punkty, które zdobywas się, gdy piłkę udaje się kopnąć pomiędzy słupami i nad poprzeczką bramki przeciwnika. Kop na bramkę wykonuje się zazwyczaj przy czwartej próbie, gdy grę wznawia się dostatecznie blisko pola punktowego obrony lub gdy jest za mało czasu na próbę zdobycia punktów przyłożeniem. Taki kop można wykonać na dwa sposoby:
    • z ziemi, gdy holder drużyny kopiącej przytrzymuję piłkę kopaczowi na ziemi,
    • z upuszczenia, gdy kopacz po otrzymaniu piłki upuszcza ją i kopie tuż po jej odbiciu się od ziemi,
  • Zagranie bezpieczne (safety) warte 2 punkty. W ten sposób punkty zdobywa obrona, gdy zawodnik ataku niosący piłkę w swoim polu punktowym jest szarżowany, wypuszcza piłkę aż ta opuści pole punktowe lub celowo rzuca piłkę w ziemię (intentional grounding), aby uniknąć szarży. Dodatkowo, jeśli zawodnikowi obrony uda się zablokować wykop z powietrza tak, że piłka wędruje za linię końcową pola punktowego drużyny ataku, wtedy obrona zyskuje punkty z zagrania bezpiecznego. Podobnie dzieje się, gdy atak popełni określone faule w swoim polu punktowym – głównie nieprawidłowe blokowanie. Niekiedy drużyna ataku taktycznie wybiera oddanie "tylko" dwóch punktów drużynie obrony, gdy jest zepchnięta do własnego pola punktowego. Wtedy zawodnik ataku niosący piłkę sam klęka w polu – stąd właśnie pochodzi nazwa zagrania.
Historia punktacji[133]
LataTouchdownField goalExtra pointTwo-point conversionSafetyConversion safetyDefensive conversion
(tylko NCAA i futbol kanadyjski)
1883254–1––
1883–1897452–2––
1898–1903551–2––
1904–1908541–2––
1909–1911531–2––
1912–1957631–2––
1958–1988631221–
od 19886312212

Wykopy

[edytuj | edytuj kod]

Obie połowy meczu rozpoczynają się wykopem (kickoff). Drużyny wprowadzają piłkę wykopem do gry także po przyłożeniach i kopach na bramkę. Przed wykopem piłkę umieszcza się na podstawce (kicking tee) na linii 35. jardu drużyny kopiącej (na 40. jardzie w futbolu akademickim). Zawodnik drugiej drużyny, zwany odbierającym (kick returner), stara się złapać piłkę i zdobyć z nią jak najwięcej pola, a jeśli to możliwe, nawet zdobyć punkty dobiegłszy do pola punktowego drużyny wykopującej. Zazwyczaj jednak odbierający zostaje szarżowany, a miejsce szarży staje się miejscem wznowienia akcji. Drużyna odbierająca wykop staje się drużyną atakującą. Atak rozpoczyna swój ciąg (drive), czyli serię akcji w kierunku pola punktowego przeciwnika. Jeśli po długim wykopie odbierający złapie piłkę we własnym polu punktowym, nie musi z nią biec – może zdecydować się na odłożenie (touchback) przez uklęknięcie ze złapaną piłką. Odłożenie pozwala zespołowi odbierającemu wykop na rozpoczęcie ciągu z własnej linii 20 jardów. Odłożenie ma automatycznie miejsce, gdy piłka z wykopu wpadnie na pole punktowe i wyjdzie poza jego granice. Odbiór wykopu z powietrza (punt) oraz przejęcie piłki (interception) we własnym polu punktowym także można zakończyć odłożeniem.

Drużyna, która "oddała" 2 punkty przez zagranie bezpieczne (safety), wprowadza piłkę do gry przez wykop z powietrza lub ziemi z własnej linii 20 jardów.

Przewinienia i kary

[edytuj | edytuj kod]
Image
Zawodnik Uniwersytetu Stanu Kolorado biegnie z piłką a jego przeciwnik z drużyny Akademii Sił Powietrznych przygotowuje się do szarży

Ponieważ przewinienie przeciw zasadom gry może prowadzić do niesłusznego wyniku lub uszkodzenia ciała zawodnika, musi zostać poddane karze (penalty). Większość kar polega na przesunięciu miejsca wznowienia gry w stronę pola punktowego obrony, gdy przewinienie popełni obrona albo na przesunięciu miejsca wznowienia gry od pola punktowego obrony, gdy przewinienie popełni atak. Jeśli w wyniku kary przesunięto by piłkę o więcej niż połowę odległości od pola punktowego obrony, karę zamienia się na przesunięcia piłki o połowę tego dystansu.

Większość kar kończy się powtórzeniem próby. Niektóre przewinienia obrony kończą się automatycznym przyznaniem atakowi pierwszej próby. Z drugiej strony, niektóre przewinienia ataku powodują automatyczną stratę próby. Jeżeli mimo kary atak zyskuje odpowiednio dużo pola do pierwszej próby, zostaje mu ona przyznana.

Jeśli przewinienie zostaje popełnione podczas trwania akcji, sędzia rzuca żółtą flagę (yellow flag) w miejscu wystąpienia przewinienia. Po zakończeniu akcji, drużyna przeciw której nastąpiło przewinienie może wybrać między ukaraniem drużyny przeciwnej lub przyjęciem stanu jakim zakończyła się akcja bez nałożenia kary.

Niektóre najczęściej występujące przewinienia:

  • Falstart (false start) – zawodnik ataku wykonuje niedozwolony ruch przed snapem. Piłka automatycznie staje się martwa.
  • Spalony (offside) – zawodnik obrony przekracza linię wznowienia gry przed rozpoczęciem akcji. Jeśli mimo to akcja się rozpoczyna, karę odkłada się w oczekiwaniu na rozwinięcie akcji.
  • Trzymanie (holding) – nieprzepisowe chwytanie lub ciągnięcie przeciwnika, gdy nie niesie piłki.
  • Przeszkadzanie w podaniu (pass interference) – nieprzepisowy kontakt z przeciwnikiem przeszkadzający mu w schwytaniu podawanej piłki.
  • Nieprzepisowy kontakt (illegal contact) – nieprzepisowy kontakt z przeciwnikiem, który po przekroczeniu pięciu jardów od linii wznowienia gry zajmuje pozycję do złapania podania, które ma za chwilę nastąpić.
  • Opóźnianie gry (delay of game) – atak nie rozpoczyna nowej gry po upływie określonego czasu od zakończenia poprzedniej akcji, ma za wielu zawodników na boisku lub prosi o przerwę po wykorzystaniu limitów przerw.
  • Nieprzepisowe blokowanie z tyłu (illegal block in the back) – zawodnik ataku popycha zawodnika obrony od tyłu.
  • Podcinanie (clipping) – blokowanie zawodnika od tyłu, poniżej pasa.
  • Pociąganie maski (face mask) – chwytanie lub dotykanie maski ochraniającej w kasku podczas próby szarżowania przeciwnika.

Odmiany futbolu

[edytuj | edytuj kod]

Istnieją odmiany futbolu, w których zmieniono przepisy w celu zmniejszenia względnej brutalności sportu. Najbardziej znanymi wersjami z odpowiednio ograniczonym kontaktem i z wykluczonym kontaktem są: futbol dotykowy (touch football) i flagowy (flag football). W obu zabronione jest szarżowanie przeciwnika. Szarża dokonuje się, gdy odpowiednio: zawodnik niosący piłkę jest dotknięty lub zerwana jest flaga przyczepiona do jego ubrania. Obie odmiany sportu rozgrywane są głównie w ramach jednej szkoły bądź grupy młodzieżowej. Pozostałe ligi zawodowe, uczelniane i szkolne stosują się do standardowych reguł szarżowania.

Pozycje zawodników

[edytuj | edytuj kod]

Podczas meczu futbolu amerykańskiego na boisku znajdują się dwie formacje: ofensywna (drużyna posiadająca piłkę, atakująca) oraz defensywna (drużyna broniąca się). Każda z tych formacji składa się z 11 zawodników posiadających określone pozycje i role na boisku. Wyróżnia się także formacje specjalne, których zawodnicy biorą udział w grze w określonych sytuacjach[134][135].

Image
Pozycje zawodników obu formacji. Ofensywa jest w ustawieniu I natomiast defensywa w ustawieniu 4–3

Wszyscy zawodnicy, w zależności od zajmowanej pozycji, muszą mieć przydzielony numer wg następującego podziału[131][136]:

  • rozgrywający: 0–19,
  • punterzy oraz placekickerzy: 0–49 i 90–99,
  • tylni obrońcy: 0–49,
  • biegacze, końcowi, i skrzydłowi: 0–49 i 80–89;
  • linia ofensywna: 50–79,
  • linia defensywna: 50–79 i 90–99;
  • wspomagający: 0–59 i 90.

Formacja ofensywna

[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym zadaniem formacji ofensywnej jest dostanie się do strefy punktowej przeciwnika i zdobycie przyłożenia lub też zbliżenie się do niej na tyle blisko, aby spróbować podwyższyć wynik gry kopem z pola[135].

W skład formacji ofensywnej wchodzą następujące pozycje[134][135][137][138]:

  • Linia ataku (offensive line, OL) – składa się z pięciu zawodników ustawionych wzdłuż linii wznowienia gry, którzy nie są uprawnieni (eligible) do łapania piłek[f], ale ich zadaniem jest ochrona rozgrywającego oraz robienie miejsca dla niosących piłkę poprzez przepychanie blokujących zawodników obrony drużyny przeciwnej. W ramach linii ataku wyróżnia się następujące pozycje:
    • Center (C) – zawodnik ustawiony w środku linii ofensywy, który rozpoczyna akcję ofensywną od podania piłki między nogami do rozgrywającego, ponadto wskazuje zawodnikom z linii ataku, kogo należy blokować,
    • Guards (G) – są to dwaj zawodnicy po obu stronach centra. Do ich zadań należy blokowanie zawodników defensywy przeciwnika lub otwieranie ścieżek dla zawodnika biegnącego z piłką,
    • Tackles (T) – dwaj zawodnicy ustawieni na skraju linii ofensywnej (left tackle, LT oraz right tackle, RT), których zadaniem jest blokowanie zawodników drużyny przeciwnej przed próbą szarżowania zawodnika, który otrzymał piłkę od centra,
  • Końcowi (tight ends, TE) – ustawiają się na skrzydłach linii ataku. W zależności od potrzeby mogą stać się skrzydłowymi (łapać podania) lub przyłączają się do zadań blokujących linii ataku,
  • Rozgrywający (quarterback, QB) – zawodnik będący liderem formacji ofensywnej. Do jego zadań należy informowanie kolegów z drużyny o zastosowanej taktyce i ustawieniu przed rozpoczęciem akcji ofensywnej. Zazwyczaj otrzymuje od środkowego linii ataku podanie (snap) rozpoczynające akcję. Może on następnie podać lub podrzucić piłkę do biegacza, rzucić ją do skrzydłowego lub samemu biec z piłką,
  • Biegacze (running backs, RB) – ustawiają się za lub obok rozgrywającego i są uprawnieni do łapania piłki i niesienia piłki w akcjach dołem. Mogą także blokować w linii ataku, odbierać podania oraz podawać piłkę w przód. Historycznie istniał podział na dwóch biegaczy: halfback (HB) lub tailback (TB), który najprawdopodobniej będzie niósł piłkę oraz fullback (FB), wykorzystywany zazwyczaj do blokowania. Obecnie są to funkcje zanikające na rzecz jednego biegacza,
  • Skrzydłowi (wide receivers, WR) – ustawiają się do akcji przy liniach bocznych boiska. Są to najszybsi zawodnicy, którzy specjalizują się w odbieraniu podań do przodu. Standardowo w formacji jest dwóch skrzydłowych, jednak zdarzają się sytuacje, kiedy jest ich więcej.

Formacja defesywna

[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym zadaniem formacji defensywnej jest powstrzymanie ofensywy przeciwnika przed zdobywaniem kolejnych jardów i ostatecznie przed zdobyciem punktów[135].

W skład formacji defensywnej wchodzą trzy linie obrony, na które składają się następujące pozycje[134][135][137][138]:

  • Linia obrony (defensive line, DL) – zależności od ustawienia formacji obrony składa się z trzech (ustawienie 3–4) lub czterech zawodników obrony (ustawienie 4–3) ustawiających się w szeregu, tuż przy linii wznowienia gry, którzy po rozpoczęciu próby starają się szarżować biegaczy drużyny przeciwnej, zanim zdobędą oni pole lub rozgrywającego, zanim ten poda piłkę do przodu. Zazwyczaj są to najsilniejsi i najciężsi gracze w drużynie. W ramach linii obrony wyróżnia się następujące pozycje:
    • Defensive tackles (DT) – zawodnik lub zawodnicy ustawieni w środku linii obrony, których zadaniem jest wkroczenie w formację przeciwnika, zakłócenie lub zatrzymanie akcji ofensywnej w polu przeciwnika lub też powstrzymanie ataku przed zdobyciem jardów,
    • Defensive ends (DE) – zawodnicy ustawieni na zewnątrz linii obrony, których zadaniem jest przedarcie się za linie ataku przeciwnika i wywarcie presji na rozgrywającego lub powalenie go,
  • Wspomagający (linebackers, LB) – zawodnicy, którzy ustawieni są od trzech do pięciu jardów za linią obrony. Ich zadaniem jest wsparcie linii obrony w zatrzymaniu biegaczy przeciwnika, mogą szarżować rozgrywającego lub pokrywać potencjalnych skrzydłowych drużyny ataku,
  • Tylni obrońcy (defensive backs, DB), lub tzw. secondary line. W skład tej linii obrony wchodzi na ogół czterech zawodników:
    • Safety (S) – zawodnicy ustawieni od 10 do 15 jardów za linią wznowienia gry i tworzą ostatnią linię obrony pomiędzy ofensywą przeciwnika a własnym polem punktowym. Występuje tu podział na free safety (FS) i strong safety (SS). Pierwsi (FS) ma za zadanie reagować na zachowanie i kierunek podania rozgrywającego, z kolei ci drudzy (SS), ustawieni bliżej linii rozpoczęcia, powstrzymują biegaczy i przecinają podania do skrzydłowych,
    • Cornerbacks (CB) – z reguły jest to dwóch zawodników, którzy ustawieni są naprzeciwko skrzydłowych formacji przeciwnika w celu ich blokowania, zatrzymania lub przecięcia podania do nich skierowanego,
  • Nickel lub nickleback – zawodnik ten wymienia wspomagającego lub zawodnika linii obrony, kiedy ofensywa przeciwnika zwiększa liczbę skrzydłowych i istnieje ryzyko przedarcia się przez linię obrony.

Formacje specjalne

[edytuj | edytuj kod]

Zawodnicy formacji specjalnych wchodzą do gry w określonych sytuacjach w meczu, kiedy w rozegranie akcji nie jest zaangażowana ofensywa lub defensywa. Jednak zawodnicy tych formacji pełnią często role ofensywne lub defensywne. Formacje te zaangażowane są w poniższych momentach[139]:

  • Punt,
  • Field goal,
  • Kickoff,
  • Podwyższenie jednopunktowe (extra point) lub podwyższenie dwupunktowe (two-point conversion).
    Przykłady formacji specjalnych
    Image
    Wykonanie punta
    Image
    Holder (po lewej) i kopacz (po prawej)
    Image
    Schemat ukazujący rozstawienia gunnerów (G) i personal protectora (PP)
    Image
    Long snapper (po prawej), holder i kopacz

W formacjach występują następujące pozycje[138][140]:

  • Punter (P) – zawodnik ustawiony ok. 15 jardów za linią wznowienia, którego zadaniem po otrzymaniu piłki jest wykonanie jak najdalszego kopu z powietrza (punt) w przeciwną stronę boiska,
  • Kopacz (placekicker lub kicker, K) – zawodnik wykonujący kop piłki z ziemi podczas wykopów lub podwyższeń wyniku. Może być to jeden zawodnik do wszystkich wymienionych zagrań lub kilku wyspecjalizowanych kopaczy. Poza kickoffem swoje zagranie wykonuje przy współudziale holdera,
  • Long snapper (LS) – center formacji specjalnej, którego zadaniem podczas wznowienia gry jest dokładne, kilku lub kilkunastojardowe podanie (snap) do ustawionego za nim puntera (podczas wykopu z powietrza) lub klęczącego holdera (w przypadku kopa na bramkę lub podwyższenia),
  • Holder (H) – ma za zadanie przytrzymać podaną przez long snappera piłkę nadbiegającemu kopaczowi,
  • Punt returner (PR) – zawodnik ustawiony w głębi pola, odpowiadający za odbiór piłki kopniętej przez puntera, po czym stara się przebiec z nią jak największą odległość w stronę pola punktowego rywali. Często występuje też na pozycji kick returnera,
  • Kick returner (KR) – zawodnik ustawiony w głębi pola, mający zadanie podobne do punt returnera, ale podczas wprowadzenia piłki do gry kickoffem bądź w przypadku słabo wykonanego field goala z dużej odległości. Często występuje również na pozycji punt returnera,
  • Gunner (G) – zawodnik, którego zadaniem jest najszybsze dotarcie do kick/punt returnera i powstrzymanie go przed dalszym biegiem z piłką i zdobywaniem pola,
  • Personal protector (PP) – zawodnik ustawiony pomiędzy linią rozpoczęcia a zawodnikiem, który ma odebrać punt. Jego zadaniem jest ochrona punt returera i torowanie mu drogi podczas biegu z piłką.

Podstawy strategii

[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem niektórych kibiców, najatrakcyjniejszym elementem meczu futbolowego jest odgadywanie strategii, które zaplanowały zespoły trenerskie obu drużyn. Oba zespoły posługują się własnym podręcznikiem (playbook), w którym opisane są setki potencjalnych zagrań. Idealny mecz powinien być rozegrany wedle określonych, dokładnie przemyślanych akcji, koordynowanych przez trenerów.

Niektóre gry są z definicji bezpieczne, choć zazwyczaj pozwalają na zyskanie tylko kilku jardów pola. Inne akcje pozwalają na potencjalne zdobycie wielu jardów, ale niosą też ryzyko straty pola lub utraty piłki w wyniku przejęcia.

Gry dołem są generalnie mniej ryzykowne od gier górą, choć można wskazać przypadki bezpiecznych podań i ryzykownych biegów. Dla zmylenia przeciwnika, niektóre gry dołem rozpoczyna się tak, by przypominały gry górą (i na odwrót). W podobnym celu stosuje się niekiedy zagrywki oszukańcze, tzw. trick plays lub gadget plays, np. gdy przy czwartej próbie linia ataku ustawia się jak do wykopu z powietrza (punt), ale rozgrywa piłkę górą lub dołem w celu uzyskania pierwszej próby. Takie ryzykowne zagrania, jeśli są udane, wzbudzają zachwyt widzów. Jednakże mogą stanowić ogromne zagrożenie dla ataku, jeśli obrona domyśli się sztuczki i odpowiednio zareaguje na oszustwo.

Przed meczem trenerzy i zawodnicy spędzają wiele godzin na przygotowanie fizyczne oraz opracowanie strategii – włączając przeglądy filmów rejestrujących gry. Z tego powodu w lidze NFL drużyny grają w sezonie najwyżej raz na tydzień.

Aspekt fizyczny gry

[edytuj | edytuj kod]
Image
Biegacz niosący piłkę wyrywa się szarżującemu go obrońcy. W tle: jeden z zawodników ataku stracił kask wskutek przepychania się z obrońcą

Futbol amerykański jest sportem kontaktowym. W celu zatrzymania zawodnika niosącego piłkę, obrońca musi na niego szarżować i powalić na ziemię. Niesie to za sobą potrzebę użycia siły fizycznej w granicach przepisów. Szarżującym nie wolno kopać, uderzać ani podcinać zawodnika z piłką. Nie wolno też łapać za kratkę ochraniającą w jego kasku, ani atakować własnym kaskiem. Poza przepisami o kasku oraz kilkoma innymi o niepotrzebnych zagraniach agresywnych, większość innych form szarżowania jest dozwolona. Blokujący i broniący mają szeroki wachlarz możliwości zepchnięcia przeciwników z drogi. Rozgrywający bywają regularnie szarżowani przez zawodników obrony biegnących z niską prędkością z kierunków spoza pola widzenia. Najczęściej do fauli dochodzi w młynie, jednak sędziowie reagują błyskawicznie rzucając żółte flagi. Skrzydłowi nie są faulowani ponieważ grają w końcach boisk, gdzie nie ma przeciwników.

Z tych powodów zawodnicy muszą nosić odpowiedni sprzęt ochronny: wyściełane od wewnątrz kaski z tworzyw sztucznych, naramienniki, ochraniacze na biodra i kolana. Tego rodzaju ochrona została wprowadzona wiele dziesięcioleci temu, stopniowo zmniejszając częstotliwość występowania długotrwałych kontuzji u graczy. Niezamierzoną konsekwencją rozwoju sprzętu ochronnego jest wzrost poziomu brutalności gry.

We wcześniejszych latach, gdy ciała zawodników chronione były słabiej, szarże futbolowe bardziej przypominały te oglądane w rugby, z mniejszą liczbą zderzeń i urazów. Rozwój kasków[g] skłonił zawodników do używania ich jako narzędzi ataku. Fakt ten zmusił wiele lig, szczególnie NFL, do wprowadzenia szeregu zasad karzących za nadużywanie kasków. Ostatnią zmianą przepisów jest kara za jakiekolwiek dotknięcie rozgrywającego kaskiem zawodnika obrony lub dotknięcie przez obrońcę kasku rozgrywającego.

Sprzęt chroniący jest niezbędny przez wzgląd na bezpieczeństwo zawodników, ograniczając znacząco ryzyko poważnych urazów. Według statystyk w latach 2000–2005 zmarło 28 zawodników (głównie z lig szkół średnich) od urazów odniesionych podczas gier futbolowych[141]. Częste są wstrząśnienia mózgu – około 41 tysięcy zawodników ze szkół średnich doznaje co roku tego typu urazów[142].

Niebezpieczna fizyczność sportu oraz wynikająca z niego potrzeba używania sprzętu ochronnego sprawia, że amatorskie i rekreacyjne uprawianie futbolu jest trudne. Tę funkcję spełniają mniej brutalne odmiany dyscypliny: futbol dotykowy i flagowy.

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Wartość obliczana na podstawie danych inflacji Stanów Zjednoczonych:
    • 1634 do 1699: John J. McCusker, The Proceedings of the American Antiquarian Society - 1996: How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use As a Deflator of Money Values in the Economy of the United States: Addenda Et Corrigenda, t. 106, part 2, TABLE A-2, REVISED - Consumer Price Index, United States, 1634-1700, 1990-96 - kolumna 6, American Antiquarian Society, październik 1996, s. 332-333 (ang.).
    • 1700 do 1800: John J. McCusker, The Proceedings of the American Antiquarian Society - 1991: How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use As a Deflator of Money Values in the Economy of the United States, t. 101, part 2, TABLE A-2 - CONSUMER PRICE INDEXES, UNITED STATES, 1700-1991 - kolumna 6, American Antiquarian Society, październik 1991, s. 323-326 (ang.).
    • 1800 do lat obecnych: Consumer Price Index, 1800- [online], Federal Reserve Bank of Minneapolis (ang.).
  2. ↑ Na długość całkowitą boiska składa się 100 jardów pola gry oraz dwa 10-jardowe pola punktowe. W futbolu szkół średnich, ze względu na bezpieczeństwo gry, pola punktowe przedłużone są do 15 jardów, co zwiększa długość całkowitą boiska do 130 jardów.
  3. ↑ 1 yard amerykański = 3600/3937 m = ok. 0,9144 m
  4. ↑ 1 stopa angielska = 0,3048 m
  5. ↑ W rozgrywkach szkół średnich kwarta ma długość 12 minut.
  6. ↑ Poza przypadkiem złapania piłki utraconej przez innego członka drużyny lub złapaniem odbitej piłki.
  7. ↑ Głowy zawodników u zarania dyscypliny nie były chronione. Później wprowadzono skórzane ochraniacze na czoło i uszy, z czasem zastąpione przez skórzany kask przypominający czapki lotnicze. W latach 40. XX wieku, wraz z rozwojem technologii polimerowych, kaski zaczęły przyjmować obecną formę. Wprowadzono także kratki maskujące twarz i szybki chroniące oczy.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ American football | Definition, History, Leagues, Rules, & Facts | Britannica [online], www.britannica.com, 25 sierpnia 2026 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  2. 1 2 Telewizja Polska S.A, Futbolowe ABC przed Super Bowl. Przewodnik po zasadach gry [online], sport.tvp.pl, 12 lutego 2023 [dostęp 2026-09-07].
  3. ↑ Pro Football Hall of Fame, Why Is The Game Called Football? [online], Pro Football Hall of Fame, 14 czerwca 2018 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  4. ↑ 1st college football game ever was New Jersey vs. Rutgers in 1869 | NCAA.com [online], www.ncaa.com [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  5. ↑ Kevin Kotwas, Was the 1869 Rutgers-Princeton clash the birth of American football? [online], WEAR, 4 sierpnia 2025 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  6. 1 2 Historia futbolu amerykańskiego - kiedy powstał i jak się zmieniał [online], Wataha Zielona Góra [dostęp 2026-09-07].
  7. ↑ Paulina, O podstawach futbolu amerykańskiego: wstęp i ciekawostki. [online], Paulina pisze..., 2 stycznia 2019 [dostęp 2026-09-07].
  8. ↑ Radio Canada International, History- May 14, 1874 How Canada created American football [online], RCI | English, 14 maja 2015 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  9. ↑ Monte Burke, Why Is Football So Popular?, „Forbes” [dostęp 2026-09-07] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-06] (ang.).
  10. ↑ Robinson Meyer, Here Is Every U.S. County's Favorite Football Team (According to Facebook) [online], The Atlantic, 5 września 2014 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  11. ↑ Robinson Meyer, Here Is Every U.S. County's Favorite Football Team (According to Facebook) [online], The Atlantic, 5 września 2014 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  12. ↑ Jeff Fisher, High school football participation moves back above 1-million players [online], High School Football America, 13 września 2023 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  13. ↑ NFL regular-season attendance hit six-year high in 2022 [online], NBC Sports, 16 stycznia 2023 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  14. ↑ Telewizja Polska S.A, Super Bowl kiedyś i obecnie. Wspominamy najlepsze występy w historii [online], www.tvp.pl [dostęp 2026-09-07].
  15. ↑ Staff Report, Why American Football is Becoming More Popular Outside the US [online], clemmonscourier, 1 października 2022 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  16. ↑ The fight for American football in Europe [online], dw.com [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  17. ↑ Redaktion, AFLE präsentiert neues europäisches Football-Projekt: „The League Europe“ soll Stabilität bringen [online], Österreichs Football Portal, 2 grudnia 2025 [dostęp 2026-09-07] (niem.).
  18. ↑ Wirtualna Polska Media, Organizacja EFC rozpoczyna nową erę w klubowym futbolu [online], sportowefakty.wp.pl [dostęp 2026-09-07].
  19. ↑ Redaktion, AFLE präsentiert neues europäisches Football-Projekt: „The League Europe“ soll Stabilität bringen [online], Österreichs Football Portal, 2 grudnia 2025 [dostęp 2026-09-07] (niem.).
  20. ↑ AFLE - The League Europe [online], www.instagram.com, 23 grudnia 2025 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
  21. ↑ Panthers Wrocław dołącza do nowej Ligii AFLE! [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-07].
  22. ↑ Robert Iwanek, Jednostronny finał. Polski klub wicemistrzem europejskich rozgrywek [online], www.polsatsport.pl, 6 września 2026 [dostęp 2026-09-07] (pol.).
  23. ↑ Rutgers Football - The First Game [online], www.scarletknights.com [dostęp 2026-09-12] [zarchiwizowane z adresu 2014-09-24].
  24. 1 2 No Christian End! The Beginnings of Football in America [online], profootballresearchers.com [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-04-02] (ang.).
  25. ↑ Scott Meacham, Old Division Football The Indigenous Mob Soccer Of Dartmouth College [online], dartmo.com, 2006 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  26. ↑ No Christian End!. [dostęp 2013-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-11)].
  27. 1 2 3 4 PFRA Research, Camp and his Followers American Football 1876-1889 [online], The Professional Football Researchers Association [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  28. 1 2 3 NFL History by Decade [online], www.nfl.com, 2007 [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2008-01-02] (ang.).
  29. ↑ Walter Camp Football Foundation, Inc.  » The History of Walter Camp [online], www.waltercamp.org [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-30] (ang.).
  30. ↑ Oneida Football Club, the first team to play high school football - The Boston Globe, „BostonGlobe.com” [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2012-11-27] (ang.).
  31. ↑ Leslie Landrigan, Walter Camp and the Birth of Modern Football [online], New England Historical Society, 28 listopada 2013 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  32. ↑ Past Time Sports: History of the Football Helmet [online], www.pasttimesports.biz [dostęp 2017-11-23].
  33. ↑ The Flying Wedge In American Football – Rugby Dome [online], 24 marca 2022 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  34. ↑ G.M. Lewis, Theodore Roosevelt's role in the 1905 football controversy, „Research Quarterly”, 40 (4), 1969, s. 717–724, ISSN 0034-5377, PMID: 4903389 [dostęp 2026-09-13].
  35. ↑ The History of the NCAA [online], www.ncaa.org [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-30].
  36. ↑ The Associated Press, Saturday Night Lights: Harvard Stadium Joins the 21st Century, „The New York Times”, 22 września 2007, ISSN 0362-4331 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  37. ↑ Bob Braunwart, Bob Carroll, BLONDY WALLACE AND THE BIGGEST FOOTBALL SCANDAL EVER, profootballresearchers.org, 1984 [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2014-09-28] (ang.).
  38. ↑ Allison Danzig, The history of American football: its great teams, players, and coaches, Englewood Cliffs, N.J., Prentice-Hall, 1956 [dostęp 2026-09-13].
  39. ↑ Article clipped from The Tennessean, „The Tennessean”, Nashville, Tennessee, 15 września 1912, s. 19 [dostęp 2026-09-13].
  40. ↑ Football Archaeology, How Roughing the Passer Came, Went, Returned, and Expanded [online], www.footballarchaeology.com, 10 marca 2026 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  41. ↑ Ken Denlinger, 'PUDGE' HEFFELFINGER: OF CASH AND CARRY, „The Washington Post”, 14 listopada 1992, ISSN 0190-8286 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  42. ↑ History: Birth of pro football - Pro Football Hall of Fame [online], www.profootballhof.com [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2006-11-16].
  43. 1 2 Jack Clary, The First 25 Years [online], profootballresearchers.org, 1994 [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2014-09-28] (ang.).
  44. ↑ How the NFL Looked in the 1920s | Pro Football History.com [online], pro-football-history.com [dostęp 2026-09-13].
  45. ↑ Pottsville Maroons won, and lost, the NFL Championship 100 years ago [online], Pottsville Republican Herald, 29 listopada 2025 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  46. ↑ HISTORY com Editors, Colts win NFL title in "Greatest Game Ever Played" | December 28, 1958 [online], HISTORY, 30 listopada 2021 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  47. ↑ Greatest game ever played [online], www.profootballhof.com [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2013-05-15] (ang.).
  48. ↑ Gallup Inc, Gallup Vault: Football's Rise as a US Spectator Sport [online], Gallup.com, 2 lutego 2017 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  49. ↑ Mark Christopher T., NFL-AFL Merger Creates a Sports-Industry Giant | Sports and Leisure | Research Starters | EBSCOhost [online], EBSCO, 2021 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  50. 1 2 3 4 Jack Clary, The Second 25 Years [online], profootballresearchers.org, 1994 [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-19] (ang.).
  51. ↑ William D. Murray, The New York Jets shocked the professional football world..., upi.com, 23 listopada 1983 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  52. ↑ FOOTBALL RIGHTS BOUGHT BY N.B.C.; '65‐'69 American League Contract Costs $36 Million, „The New York Times”, 30 stycznia 1964, ISSN 0362-4331 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  53. ↑ The Road to the Merger Part 3: TV Saves the AFL [online], Kansas City Chiefs [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  54. ↑ General History - Chronology (1960 to 1979) [online], Pro Football Hall of Fame, 13 marca 2026 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  55. ↑ Krzysztof Krzemień, Jak powstała współczesna NFL, czyli zjednoczenie AFL i NFL [online], NFL Blog, 23 czerwca 2019 [dostęp 2026-09-13].
  56. 1 2 Matt Warren, June 8, 1966: AFL and NFL Announce Merger [online], Buffalo Rumblings, 8 czerwca 2011 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  57. 1 2 Dr Joel Rhodes, Telling History: AFL-NFL Merger [online], KRCU Public Radio [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  58. ↑ The History of the NCAA [online], NCAA.org [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  59. ↑ The Evening Independent, news.google.com, 13 stycznia 1978 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  60. ↑ FCS Championship: Everything you need to know | NCAA.com [online], www.ncaa.com [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  61. 1 2 BCS Chronology [online], www.bcsfootball.org [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2010-01-13] (ang.).
  62. 1 2 How the college football national championship has changed through the decades, from polls and bowls to the playoff | NCAA.com [online], www.ncaa.com [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  63. ↑ Wojciechowski: Pop the cork for a playoff, „ESPN.com” [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2013-05-23].
  64. ↑ NCAA College Football Playoff pits powerhouses Ohio State and Oregon | Toronto Star, „thestar.com” [dostęp 2026-09-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-01-06] (ang.).
  65. ↑ Ross Dellenger, With NIL era ending, college sports is on verge of seismic change. How will schools adapt with industry in upheaval? [online], Yahoo Sports, 7 stycznia 2025 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  66. ↑ Ralph D. Russo, Justin Williams, Stewart Mandel, Historic House v. NCAA settlement gets final approval, allowing schools to pay college athletes, „The New York Times”, 7 czerwca 2025, ISSN 0362-4331 [dostęp 2026-09-13] (ang.).
  67. ↑ Michael MacCambridge, America's Game, 2005, ISBN 0-375-72506-7
  68. ↑ McAdam: Football is king, „ESPN.com” [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-19].
  69. ↑ Darren Rovell, NFL most popular for 30th year in row [online], www.espn.com, 26 stycznia 2014 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  70. ↑ HarrisInteractive, Harris Interactive: Harris Polls > As American as Mom, Apple Pie and Football? [online], www.harrisinteractive.com [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-27] (ang.).
  71. ↑ Football by the Numbers, „National Football Foundation” [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-08-20] (ang.).
  72. ↑ Michael Ozanian, Cowboys now worth a record $12.5B — 10 other NFL teams valued at more than $8B [online], CNBC, 4 września 2025 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  73. ↑ Mike Ozanian, NFL National Revenue Was Almost $12 Billion In 2022, „Forbes” [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-27] (ang.).
  74. ↑ Elite clubs on Uefa gravy train as Super Bowl knocked off perch [online], The Independent, 31 stycznia 2010 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  75. ↑ Super Bowl to be broadcast all over the world [online], nfl.com [dostęp 2012-01-08] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-04] (ang.).
  76. ↑ E i inni, Super Bowl XLIX Was Most Watched Show In TV History, „NPR”, 2 lutego 2015 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  77. ↑ Buzz Aldrin to accept NASA’s Emmy award [online], NBC News, 19 sierpnia 2009 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  78. ↑ College Attendance Rankings [online], SigningDay IQ [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  79. ↑ This text provides general information Statista assumes no liability for the information given being complete or correct Due, Statistics Can Display More up-to-Date Data Than Referenced in the Text, Topic: College sports in the U.S. [online], Statista [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  80. ↑ Joseph Spears, Impressed by World Cup stadiums? These massive complexes host high school football [online], USA TODAY [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  81. ↑ Jeff Fisher, Attendance for the 2025 UIL Texas high school football championships tops 191,000 [online], High School Football America, 21 grudnia 2025 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  82. ↑ Jolie Lee, From Macy's to NFL, Thanksgiving traditions explained [online], USA TODAY [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  83. ↑ Dave Wischnowsky, Wisch: No New Year's Day Bowl Games? Bah, Humbug [online], cbsnews.com, 30 grudnia 2011 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  84. 1 2 3 4 5 Historia Warsaw Eagles [online], Warsaw Eagles [dostęp 2026-09-15].
  85. 1 2 Futbol amerykański – geneza powstania [online], wyszkowiak.pl, 2 września 2015 [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  86. ↑ Teresa Ubranowska, Sport dla każdego [online], Życie Powiatu na Mazowszu, 31 sierpnia 2007 [dostęp 2026-09-15].
  87. ↑ Stowarzyszenie Polski Związek Futbolu Amerykańskiego [online], www.nfl24.pl [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  88. 1 2 PLFA [online], NFL24.PL, 6 kwietnia 2013 [dostęp 2026-09-15].
  89. ↑ FA wiki [online] [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  90. ↑ Joanna Malkiewicz, Historia PLFA [online], futbolamerykanski.prv.pl [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  91. ↑ Piotr Gorzkowski: Drugim celem jest zdobycie mistrzostwa..., Merkuriusz Uniwersytecki, Nr 23, wrzesień 2006. [zarchiwizowane z tego adresu].
  92. ↑ Finał Ligi Futbolu Amerykańskiego [online], wawer.um.warszawa.pl, 9 lipca 2013 [dostęp 2026-09-15].
  93. ↑ Futbol amerykański w Polsce [online], Polskie Radio 24 [dostęp 2026-09-15].
  94. ↑ Mecze drużyny futbolu amerykańskiego Kraków Football Kings [online], krakow.pl, 1 marca 2019 [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  95. ↑ Arnold, Początki Futbolu Amerykańskiego w Polsce [online], Sport Kulturystyka, 16 grudnia 2021 [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  96. ↑ Tabela PLFA [online], Stowarzyszenie Polski Związek Futbolu Amerykańskiego [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-24].
  97. ↑ The Crew na tronie - podsumowanie finału PLFA 2007 [online], Stowarzyszenie Polski Związek Futbolu Amerykańskiego, 7 listopada 2007 [dostęp 2026-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-03] (pol.).
  98. ↑ RMF FM, Polska Liga Futbolu Amerykańskiego wznawia rozgrywki [online], www.rmf24.pl [dostęp 2026-09-15].
  99. ↑ NAC VII SuperFinał zostanie rozegrany na Stadionie Narodowym w Warszawie > PGE Narodowy im. Kazimierza Górskiego w Warszawie [online], www.pgenarodowy.pl [dostęp 2026-09-15].
  100. ↑ Narodowy: W lipcu finał w futbolu amerykańskim [online], stadiony.net [dostęp 2026-09-15].
  101. ↑ Futbol amerykański na murawie Stadionu Narodowego! - Polishnews.com [online], 7 kwietnia 2013 [dostęp 2026-09-15].
  102. ↑ Telewizja Polska S.A, Zachwyty po finale PLFA na Stadionie Narodowym [online], sport.tvp.pl, 16 lipca 2012 [dostęp 2026-09-15].
  103. ↑ Angels Toruń w finale PLFAJ | www.torun.pl [online], torun.pl [dostęp 2026-09-15].
  104. ↑ Krzysztof Krzemień, Reprezentacja Polski w footballu amerykańskim zadebiutuje już za dwa tygodnie [online], NFL Blog, 17 stycznia 2013 [dostęp 2026-09-15].
  105. ↑ Aleksandra Szwed, Historia drużyny [online], Warsaw Sirens [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  106. ↑ 12 lat Panthers Wrocław! [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  107. ↑ Panthers Wrocław [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  108. ↑ Małgorzata Szymoniak, Futbol amerykański we Wrocławiu. Historia najlepszej drużyny w Polsce – Panthers Wrocław, „Kocham Wrocław”, 23 czerwca 2022 [dostęp 2026-09-15].
  109. ↑ Telewizja Polska S.A, Pantery poznały terminarz. Powalczą o triumf w Europie [online], sport.tvp.pl, 16 lutego 2022 [dostęp 2026-09-15].
  110. ↑ Historyczne zwycięstwo Panthers Wrocław [online], www.slowosportowe.pl [dostęp 2026-09-15].
  111. ↑ Rozłam w futbolu amerykańskim w Polsce. Znamy założenia nowej ekstraklasy [online], Gazeta Wrocławska, 8 listopada 2017 [dostęp 2026-09-15].
  112. ↑ Dwie ligi futbolu amerykańskiego w Polsce efektem rozłamu w środowisku [online], www.polsatsport.pl, 5 maja 2018 [dostęp 2026-09-15] (pol.).
  113. ↑ Polska ma dwie ligi futbolu amerykańskiego [online], pb.pl, 15 września 2026 [dostęp 2026-09-15].
  114. ↑ Marcin Kusz, Co się stało z Polską Ligą Futbolu Amerykańskiego? [online], Desporto [dostęp 2026-09-15].
  115. 1 2 Związek [online] [dostęp 2026-09-15].
  116. ↑ Związek Futbolu Amerykańskiego w Polsce członkiem IFAF [online], PFL, 15 lipca 2020 [dostęp 2026-09-15].
  117. ↑ ZFAP - oficjalnie Polskim Związkiem Sportowym! [online], www.pksn.pl [dostęp 2026-09-15].
  118. ↑ Futbol amerykański: Związek Futbolu Amerykańskiego w Polsce ze statusem Polskiego Związku Sportowego | Poinformowani.pl [online], poinformowani.pl, 5 stycznia 2021 [dostęp 2026-09-15].
  119. ↑ Polska Liga Futbolu Amerykańskiego – droga do profesjonalizacji i nowej ery - Sportowe analizy [online], 10 czerwca 2025 [dostęp 2026-09-15].
  120. ↑ Polska Futbol Liga oficjalnie! [online], PFL, 15 marca 2021 [dostęp 2026-09-15].
  121. ↑ Foci az Eredmenyek Mobil oldalain [online], www.eredmenyek.com [dostęp 2026-09-15] (węg.).
  122. ↑ Futbol amerykański w Polsce [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  123. ↑ Nowa Era europejskiego futbolu! Panthers ruszają na podbój AFLE. [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  124. ↑ Berlin zdobyty. Panthers Wrocław wygrywają na koniec sezonu zasadniczego! [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  125. ↑ Historyczny awans Panthers Wrocław. Polacy zagrają o mistrzostwo The League Europe. [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  126. ↑ Panthers Wrocław wicemistrzami The League Europe! [online], Panthers Wrocław [dostęp 2026-09-15].
  127. ↑ American Football League Europe Confirms Warsaw Eagles as Ninth Franchise for the 2027 Season [online], www.aflepro.com, 5 września 2026 [dostęp 2026-09-15] (ang.).
  128. ↑ W piłce szkół średnich słupy dzielą 24 stopy (7,3152 m)
  129. ↑ David Biderman, 11 Minutes of Action, Wall Street Journal, 15 sty. 2010
  130. 1 2 Zarówno przejęcia (interception) jak i wypuszczenia (fumble) zaliczają się do strat (turnover)
  131. 1 2 2025 NFL Rulebook [online], NFL Footbal Operations [dostęp 2026-02-16].
  132. ↑ Terms Glossary - Scoring [online], NFL Football Operations [dostęp 2026-03-06].
  133. ↑ "NFL History by Decade: 1911–1920." National Football League. Retrieved October 11, 2009.
  134. 1 2 3 Najważniejsze pozycje zawodników w futbolu amerykańskim [online], Wataha Zielona Góra, 21 października 2022 [dostęp 2026-02-16].
  135. 1 2 3 4 5 Formations 101 [online], NFL Football Operations [dostęp 2026-02-16].
  136. ↑ NFL Jersey Numbers [online], NFL Football Operations [dostęp 2026-02-16].
  137. 1 2 Terms Glossary - Palyer Positions [online], NFL Football Operations [dostęp 2026-02-16].
  138. 1 2 3 Brooks 2015 ↓.
  139. ↑ Theismann i Tracy 2001 ↓, s. 47.
  140. ↑ Theismann i Tracy 2001 ↓, s. 47–48, 218–223.
  141. ↑ Dane Annual Survey of Football Injury Research 1931 – 2005 oraz National Center for Catastrophic Sport Injury Research (ang.)
  142. ↑ Dane Brain Injury Association of Arizona (ang.)

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Futbol_amerykański&oldid=80872309”