Przewodziszowice
50°38′24″N 19°23′02″E/50,640000 19,383889| część | |
 Pozostałości strażnicy | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Miasto | |
| W granicach Żarek |
29 lutego 1956 |
| Strefa numeracyjna |
34 |
| Kod pocztowy |
42-310 |
| Tablice rejestracyjne |
SMY |
| SIMC |
0932695 |
Położenie na mapie Żarek  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa śląskiego  | |
Położenie na mapie powiatu myszkowskiego  | |
Położenie na mapie gminy Żarki  | |
| 50°38′24″N 19°23′02″E/50,640000 19,383889[1] | |
Przewodziszowice – część miasta Żarki w województwie śląskim, w powiecie myszkowskim, do 1956 samodzielna wieś. Znajduje się na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, w pobliżu Szlaku Orlich Gniazd.
Przewodziszowice są częścią Żarek, nr TERYT: 0932695[2], nie są jednak wydzieloną jednostką pomocniczą[3]. Położone są na północny wschód od Leśniowa[4].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Nazwa wsi jest nazwą patronimiczną utworzoną przez dodanie przyrostka -owice do nazwy osobowej Przewodzisz, która z kolei związana jest genetycznie z wyrazami przewód, przewoda, też przewodzić (psł. *pervoditi) w znaczeniu ‘prowadzić, wieść’[5].
Historia
[edytuj | edytuj kod]
Po raz pierwszy wzmiankowana w źródłach w 1382 roku[6] w formie Przewodischowicze[5].
Od XIV wieku istniała tutaj strażnica Przewodziszowice[7], zbudowana bądź na polecenie króla Kazimierza Wielkiego, bądź księcia opolskiego Władysława[8]. Przewodziszowice w ostatnich dekadach XIV wieku wchodziły w skład jego ziem lennych, następnie nadał je jako uposażenie klasztorowi paulinów na Jasnej Górze. W latach 1424–1444 wieś wraz z zamkiem należały do burgrabiego będzińskiego, słynnego rozbójnika Mikołaja Kornicza zwanego Siestrzeńcem[4][8]. Strażnica popadła w ruinę na przełomie XV i XVI wieku[8].
W XVIII wieku wieś należała do rodu Męcińskich. W 1770 Józef Męciński nadał wieś paulinom, których sprowadził do pobliskiego Leśniowa, jednak już w 1781 Przewodziszowice powróciły w ręce Męcińskich[4]. W pierwszej połowie XIX wieku wieś, jako część tzw. dominium żareckiego, należała do Piotra Steinkellera[9].
Od 1954 wieś była częścią gromady Zawada, z której została wyłączona uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie, i z dniem 29 lutego przyłączona do miasta Żarki[10].
W 1953, 1954, 1966 i 1985 na terenie Przewodziszowic prowadzone były badania archeologiczne. W 1960 ruiny strażnicy zostały wpisane do rejestru zabytków (nr rej.: 427/60 z 18.03.1960 oraz 120/76/A z 1.03.1978)[7].
Obiekty
[edytuj | edytuj kod]Na terenie Przewodziszowic znajduje się osiem stanowisk archeologicznych, w tym ruiny strażnicy, zaś ostaniec który nad nimi góruje, jest najwyższym wzniesieniem Płaskowzgórza Częstochowskiego (423 m n.p.m.)[4].
Ponadto położone są tu formacje skalne: Duże Rajce, zwane też Skałami Rajcy (ze schronem Studnia w Skałach Rajcy)[11][12], Skałki, czy ostaniec Przy Brzozie.
Przewodziszowickie skały są obiektami wspinaczki skalnej[13].
Szlaki turystyczne
[edytuj | edytuj kod]Przez Przewodziszowice przebiega Jurajski Rowerowy Szlak Orlich Gniazd[14] (czerwony i czarny), Szlak Warowni Jurajskich (niebieski), Szlak Żarecki (żółty) oraz Transjurajski Szlak Konny PTTK[15].
Szlak pieszy pomiędzy Przewodziszowicami a Czatachową prowadzi przez niewielką piaszczystą pustynię[4].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 111203.
- ↑ Urzędowy wykaz nazw miejscowości. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Osiedla miasta Żarki. Biuletyn Informacji Publicznej – Miasto i Gmina Żarki. [dostęp 2018-12-08].
- 1 2 3 4 5 Przewodziszowice. Informator Turystyczny – Jura. [dostęp 2018-12-08].
- 1 2 Nazwy miejscowe Polski : historia, pochodzenie, zmiany. pod red. Kazimierza Rymuta i Barbary Czopek-Kopciuch. T. 9, Po-Q. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2013, s. 318. ISBN 978-83-64007-04-0.
- ↑ Kalendarium. Urząd Miasta i Gminy Żarki. [dostęp 2018-12-08].
- 1 2 Rejestr zabytków. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2018-12-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-06-15)].
- 1 2 3 Przewodziszowice. Ruiny strażnicy. Zamki Polskie. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Jarosław Durka: Kariera i upadek Piotra Antoniego Steinkellera (1799-1854). Academia.edu. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Uchwała Nr 14/55 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 31 sierpnia 1955 r. w sprawie zmiany granic gromady Zawada i miata Żarki w powiecie myszkowskim; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 marca 1956 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 531 sierpnia 1955 r. dotyczących zmian w podziale administracyjnym na gromady (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 28 marca 1956 r., Nr. 2, Poz. 5). Śląska Biblioteka Cyfrowa. [dostęp 2021-04-21].
- ↑ Skały Rajcy Przewodziszowice. Turystyka Żarki. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Studnia w Skałach Rajcy. [w:] Jaskinie Polski [on-line]. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Przewodziszowice. Portal Górski. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Jurajski Szlak Rowerowy „Orlich Gniazd”. Szlak Orlich Gniazd. [dostęp 2018-12-08].
- ↑ Szlaki turystyczne. Urząd Miasta i Gminy Żarki. [dostęp 2018-12-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-09)].
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Części miasta |
|
| Części wsi |
|
| Przysiółki wsi |
