مواد ڏانھن هلو

ڊرامو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Image
شيڪسپيئر جي ناٽڪ رچرڊ ٽيون جي هڪ منظر جي عڪاسي

ڊرامو افسانوي ادب جو هڪ مخصوص طرز آهي، جنهن کي پرفارمنس وسيلي پيش ڪيو ويندو آهي: جهڙوڪ ناٽڪ، اوپيرا، گونگو ناٽڪ، بئلي وغيره، جيڪي ٿيٽر ۾، ريڊيو يا ٽيليويزن تي پيش ڪيا ويندا آهن.[1] عام طور شاعري جي هڪ صنف طور ڏٺو وڃي ته ڊرامائي طرز کي ارسطو جي شاعريءَ جو فن (ت. 335 BC) کان وٺي رزمي ۽ غنائي طرزن جي مقابلي ۾ رکيو ويو آهي؛ ارسطو جو هيءُ ڪتاب ڊرامائي نظريي بابت سڀ کان قديم موجود تصنيف آهي.[2]

"ڊرامو" جو اصطلاح قديم يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "ڪم" يا "عمل" آهي، ۽ اهو وري "مان ڪريان ٿو" جي معنيٰ رکندڙ يوناني لفظ درائو (δράω) مان نڪتل آهي. ڊرامي سان لاڳاپيل ٻه نقاب، مزاحيه ۽ الميو جي روايتي صنفي ورهاست جي نمائندگي ڪن ٿا.

انگريزيءَ ۾ (جيئن ٻين ڪيترين ئي يورپي ٻولين ۾ به ساڳي صورتحال هئي)، ناٽڪ يا راند لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ — اينگلو-سيڪسن پليئان: (pleġan) يا لاطيني لوڊُس:(ludus) جو ترجمو — وليم شيڪسپيئر جي زماني تائين ڊرامن لاءِ عام اصطلاح هو. ساڳيءَ طرح، ان جو تخليقڪار ناٽڪ ٺاهيندڙ سڏبو هو، نه ڪي ڊراما نگار، ۽ عمارت کي ناٽڪ گهر سڏيو ويندو هو، نه ڪي ٿيٽر.[3]

"ڊرامو" جو وڌيڪ محدود معنيٰ ۾ ڪنهن مخصوص قسم جي ناٽڪ لاءِ استعمال جديد دور کان شروع ٿيو. هن معنيٰ ۾ "ڊرامو" اهڙي ناٽڪ کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نه مزاحيه هجي ۽ نه الميو؛ مثال طور زولا جو ٿيريز راڪين (1873ع) يا چيخوف جو ايوانوف (1887ع). انهيءَ محدود معنيٰ کي فلم ۽ ٽيليويزن جي صنعتن، گڏوگڏ فلمي اڀياس، پنهنجي پنهنجي ذريعي اندر "ڊرامي" کي صنف طور بيان ڪرڻ لاءِ اختيار ڪيو. اصطلاح "ريڊيو ڊرامو" ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ شروعات ۾ اهو سڌي پرفارمنس طور نشر ٿيندو هو. اهو ريڊيو جي وڌيڪ سنجيده ۽ اعليٰ ادبي نوعيت واري ڊرامائي مواد لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.[4]

ٿيٽر ۾ ڊرامي جي پيشڪش، جنهن ۾ اداڪار اسٽيج تي تماشائين جي سامهون اداڪاري ڪن ٿا، گڏيل سهڪار تي ٻڌل تخليقي طريقن ۽ اجتماعي قبوليت جي صورت کي لازمي بڻائي ٿي. ٻين ادبي صورتن جي ڀيٽ ۾ ڊرامائي متنن جي بناوٽ تي هن گڏيل تخليق ۽ اجتماعي قبوليت جو سڌو اثر پوي ٿو.[5]

گونگو ناٽڪ ڊرامي جي اها صورت آهي، جنهن ۾ ڪهاڻيءَ جو عمل رڳو جسماني حرڪتن وسيلي بيان ڪيو ويندو آهي. ڊرامي کي موسيقي سان پڻ گڏ ڪري سگهجي ٿو: اوپيرا ۾ ڊرامائي متن عام طور مڪمل طور ڳايو ويندو آهي؛ ڪجهه بئلين ۾ ناچ "جذبي، ڪردار ۽ بياني عمل کي ظاهر ڪري ٿو يا انهن جي نقل ڪري ٿو."[6] ميوزيڪل ۾ ڳالهائجندڙ مڪالمو ۽ گيت ٻئي شامل هوندا آهن؛ جڏهن ته ڊرامي جي ڪجهه صورتن ۾ ضمني موسيقي يا مڪالمي جي پسمنظر ۾ موسيقيائي سنگت شامل هوندي آهي، مثال طور ميلوڊرامو ۽ جاپاني نو.[7] پڙهڻ لاءِ ڊرامو ڊرامي جي اها صورت آهي، جيڪا ادا ڪرڻ بدران پڙهڻ لاءِ لکي ويندي آهي.[8] ارتجال ۾ ڊرامو پرفارمنس کان اڳ مڪمل صورت ۾ موجود نه هوندو آهي؛ فنڪار تماشائين جي سامهون پاڻمرادو ڊرامائي متن ۽ عمل ترتيب ڏيندا آهن.[9]

عام طور تي ڊرامي لاءِ استعمال تيندڙ علامت
عام طور تي ڊرامي لاءِ استعمال تيندڙ علامت

ڊرامو يا ناٽڪ (Drama)، ’ڊراما‘ يوناني لفظ ’ڊرائو‘ يا ’ڊراءِ‘ مان نڪتل اھي، جنھن جي معنيٰ آھي ”عمل“ يا ”عمل ڪري ڏيکارڻ“. ان کان علاوه “آهل ڪرڻ” يا “نقل ڪرڻ” (اميٽيشن) جو لفظ بہ ڊرامي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ڊرامي جي شروعات قديم يونان کان ٿي. يونان وارا ڊرامي کي اعليٰ شعر (گريٽ پوئٽري) سڏيندا ھئا. ڊرامو دنيا جي سمورين سڌريل توڙي اُسريل ٻولين ۾ موجود آھي. اديب، ڊرامي جي ان بنيادي اھميت کان واقف ھئڻ جي ناتي پنھنجي تخليقي ذميداريءَ کي سمهي ٿو. ھو ڊرامي کي سماجي ڪارج لائق بنائڻ لاءِ، معاملن کي چٽو ۽ واضح ڪري فوڪس ۾ آڻي پنھنجي موضوع ڏانھن عام ماڻهوءَ جو ڌيان ڇڪائي ٿو. سنڌي ڊرامي کي قديم دور کان ”ناٽڪ“ سڏيو ويو. سنڌي زبان ۾ ناٽڪ جو مطلب آھي ”نقل ڪرڻ“. ناٽڪ جي تاريخ سنڌ ۾ ايتري قديم آھي، جيترو سنڌ جو لوڪ ادب قديم آھي. ان کي سانگ بہ چيو ويندو هو. دراصل ”ناٽڪ“ ھندي ٻوليءَ جي ”نرتڪ وديا“ مان نڪتل آھي، جنھن جو مطلب آھي تہ ڪنھن نہ ڪنھن نموني پنھنجي فن جو مظاھرو ڪرڻ، اھو پوءِ ڀلي اداڪاريءَ وسيلي ھجي يا سنگيت ۽ رقص وسيلي.[10] ڊرامو اھڙي ڪھاڻي يا قصو آھي جيڪو اداڪاري جي لاءِ لکيو وڃي يا اداڪاري جي ذريعي پيش ڪيو وڃي.

ڊرامو انسان جي خصلت ۽ فطرت جو گهڻي حد تائين ترجمان آهي. هر انسان ان کي ڏسي اثر انداز ٿئي ٿو. سنڌي ناٽڪ جي ابتدا تعليمي ادارن ۾ معلوم ٿئي ٿي، جنھن جو مقصد تعليم کي اجاگر ڪرڻ هو. ڊرامو يوناني ٻولي ڪو لفظ آهي، جنھن جي معني ڪرڻ يا ڪري ڏيکارڻ هئي.

مغربي ڊرامي جي تاريخ

[سنواريو]

قديم يوناني ڊرامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم يونان جو ٿيٽر
Image
ويهٺل شاعر (ميناندر) جي نئين مزاحيه ڊرامي جي نقابن سان اُڀريل تصوير، پهرين صدي ق.م. – پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات، پرنسٽن يونيورسٽي آرٽ ميوزيم

مغربي ڊرامي جي شروعات قديم يونان ۾ ٿي.[11] قديم اٿينس جي شهري رياست جي ناٽڪي ثقافت ڊرامي جون ٽي صنفون پيدا ڪيون: الميو، مزاحيه ڊرامو ۽ سئٽائر ناٽڪ. انهن جي شروعات اڃا تائين پوريءَ طرح واضح نه آهي، پر پنجين صدي ق.م. تائين اهي ديوتا ڊائناسس جي اعزاز ۾ ٿيندڙ ميلن دوران منعقد ٿيندڙ مقابلن جي صورت ۾ باقاعده ادارتي حيثيت اختيار ڪري چڪا هئا.[12] مؤرخ ڪيترن ئي قديم يوناني ڊراما نگارن جا نالا ڄاڻن ٿا، جن مان خاص طور ٿيسپس مشهور آهي. کيس اداڪار (هائپوڪريٽيس) جي جدت جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڳائڻ بدران ڳالهائيندو هو ۽ پنهنجي ذاتي حيثيت ۾ ڳالهائڻ بدران ڪنهن ڪردار جو روپ اختيار ڪندو هو؛ ساڳئي وقت هو يوناني ڪورس ۽ ان جي اڳواڻ (ڪوريفيوس) سان رابطو ڪندو هو. اهي غير ڊرامائي شاعريءَ—ڊٿيريمب، غنائي شاعري ۽ رزميه شاعري—جي روايتي پيشڪش جو حصو هئا.[13]

تنهن هوندي به، پنجن ڊراما نگارن جي تخليقن جو رڳو ٿورو حصو اڄ تائين محفوظ رهيو آهي: الميه نگارن ايسڪيلس، سوفوڪليس ۽ يوريپيڊس، ۽ مزاحيه ليکڪن ارسطوفانيس ۽ چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ واري ميناندر جا ڪجهه مڪمل متن موجود آهن.[14] ايسڪيلس جو تاريخي الميو پارسي سڀ کان پراڻو محفوظ ڊرامو آهي. جڏهن هن 472 ق.م. ۾ شهري ڊائناسيا جي مقابلي ۾ پهريون انعام حاصل ڪيو، تڏهن ايسڪيلس کي ناٽڪ لکندي 25 سالن کان به وڌيڪ عرصو ٿي چڪو هو.[15] المين جو مقابلو (اگون) ممڪن آهي ته 534 ق.م. کان ئي شروع ٿي چڪو هجي؛ سرڪاري رڪارڊ (ڊيڊاسڪاليائي) 501 ق.م. کان شروع ٿين ٿا، جڏهن سئٽائر ناٽڪ متعارف ڪرايو ويو.[16] الميه نگارن لاءِ چار ناٽڪن تي ٻڌل ٽيٽرالاجي پيش ڪرڻ لازمي هوندو هو (جيتوڻيڪ هر تخليق جو ڪهاڻي يا موضوع جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هجڻ ضروري نه هو)، جيڪا عام طور ٽن المين ۽ هڪ سئٽائر ناٽڪ تي مشتمل هوندي هئي؛ البته ڪڏهن استثنا پڻ ٿيندا هئا، جيئن 438 ق.م. ۾ يوريپيڊس جو الڪيسٽس. مزاحيه ڊرامي کي 487–486 ق.م. کان مقابلي ۾ سرڪاري طور انعامي صنف طور تسليم ڪيو ويو.

شهري ڊائناسيا ۾ پنج مزاحيه ڊراما نگار مقابلو ڪندا هئا (جيتوڻيڪ پيلوپونيشيائي جنگ دوران شايد اهو انگ گهٽائي ٽي ڪيو ويو هو)، ۽ هر هڪ هڪ مزاحيه ناٽڪ پيش ڪندو هو.[17] قديم يوناني مزاحيه ڊرامو روايتي طور ”قديم مزاحيه“ (پنجين صدي ق.م.)، ”وچولو مزاحيه“ (چوٿين صدي ق.م.) ۽ ”نئون مزاحيه“ (چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ کان ٻي صدي ق.م. تائين) ۾ ورهايو ويندو آهي.[18]

قديم رومي ڊرامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم روم جو ٿيٽر
Image
الميي جي هڪ رومي اداڪار جو عاج مان ٺهيل مجسمو، پهرين صدي عيسوي

270 کان 240 ق.م. جي وچ ڌاري رومي جمهوريه جي ڪيترن يوناني علائقن ڏانهن توسيع کان پوءِ، روم جو يوناني ڊرامي سان واسطو پيو.[19] جمهوريه جي آخري دور کان ۽ پوءِ رومي سلطنت (27 ق.م.–476ع) وسيلي ٿيٽر اولهه طرف يورپ، ڀونوچ سمنڊ جي چوڌاري ۽ انگلينڊ تائين پکڙجي ويو؛ رومي ٿيٽر ان کان اڳ واري ڪنهن به ثقافت جي ٿيٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متنوع، وسيع ۽ ترقي يافته هو.[20]

جيتوڻيڪ رومي دور دوران يوناني ڊرامو مسلسل پيش ٿيندو رهيو، پر 240 ق.م. کي باقاعده رومي ڊرامي جي شروعات جو سال سمجهيو وڃي ٿو.[21] بهرحال، سلطنت جي شروعات کان مڪمل ڊگهن ڊرامن ۾ دلچسپي گهٽجڻ لڳي ۽ انهن جي جاءِ مختلف قسمن جي ناٽڪي وندر ورتي.[22] رومي ادب جون پهريون اهم تخليقون اهي الميا ۽ مزاحيه ڊراما هئا، جيڪي ليويوس اينڊرونيڪس 240 ق.م. کان لکڻ شروع ڪيا.[23] پنجن سالن کان پوءِ گنائيوس نيويوس پڻ ڊراما لکڻ شروع ڪيا.[23] ٻنهي ليکڪن جو ڪو به ناٽڪ محفوظ نه رهيو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي ڊراما نگارن ٻنهي صنفن ۾ لکيو، پر اينڊرونيڪس پنهنجي المين ۽ نيويوس پنهنجي مزاحيه ڊرامن لاءِ وڌيڪ ساراهيو ويو؛ سندن جانشين عام طور ڪنهن هڪ صنف ۾ مهارت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ٻنهي ڊرامائي صنفن جي اڳتي هلي الڳ الڳ اوسر ٿي.[23]

ٻي صدي ق.م. جي شروعات تائين روم ۾ ڊرامو مضبوط بنيادن تي قائم ٿي چڪو هو ۽ ليکڪن جي هڪ گلڊ (ڪوليگيئم پوئٽارم) پڻ قائم ٿي چڪي هئي.[24] محفوظ رهجي ويل رومي مزاحيه ڊراما سڀ فابيولا پاليئٽا (يوناني موضوعن تي ٻڌل مزاحيه ڊراما) آهن ۽ ٻن ڊراما نگارن: ٽائٽس ميڪيوس پلاٽس (پلاٽس) ۽ پبليئس ٽيرينٽيئس آفر (ٽيرينس) جا لکيل آهن.[25] يوناني اصل تخليقن کي نئين سر ترتيب ڏيندي رومي مزاحيه ڊراما نگارن ڪورس جو ڊرامي کي قسطن ۾ ورهائڻ وارو ڪردار ختم ڪري ڇڏيو ۽ مڪالمن سان موسيقيءَ جي سنگت متعارف ڪرائي؛ پلاٽس جي مزاحيه ڊرامن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڀاڱي ٽي ۽ ٽيرينس جي ڊرامن ۾ لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي مڪالما موسيقيءَ سان گڏ هوندا هئا.[26] سڀني منظرن جو عمل ٻاهران گهٽيءَ ۾ ٿيندو هو ۽ انهن ۾ پيدا ٿيندڙ پيچيدگيون گهڻو ڪري لڪي ٻڌڻ سبب پيدا ٿينديون هيون.[26]

ٻنهي مان وڌيڪ مقبول پلاٽس 205 کان 184 ق.م. جي وچ ۾ لکيو ۽ سندس ويهه مزاحيه ڊراما محفوظ آهن، جن مان سندس فارس سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن؛ سندس مڪالمن جي حاضر جوابي ۽ مختلف شعري وزنن جي استعمال کي ساراهيو ويندو هو.[27] ٽيرينس 166 کان 160 ق.م. جي وچ ۾ ڇهه مزاحيه ڊراما لکيا، جيڪي سڀ محفوظ آهن؛ سندس ڪهاڻين جي پيچيدگي، جن ۾ هو اڪثر ڪيترن يوناني اصلن کي گڏ ڪندو هو، ڪڏهن تنقيد جو نشانو پڻ بڻي، پر سندس ٻٽي ڪهاڻيءَ واري جوڙجڪ انساني روين جي متضاد صورتن کي نفيس انداز ۾ پيش ڪرڻ ممڪن بڻايو.[27] شروعاتي رومي المين مان ڪو به محفوظ نه آهي، جيتوڻيڪ پنهنجي دور ۾ انهن کي وڏي اهميت حاصل هئي؛ مؤرخ ٽن شروعاتي الميه نگارن—ڪوئنٽس اينيوس، مارڪس پيڪوويوس ۽ لوسيوس ايڪيوس—کان واقف آهن.[26]

سلطنت واري دور مان ٻن الميه نگارن جون تخليقون محفوظ آهن—هڪ جو ليکڪ اڻڄاتل آهي، جڏهن ته ٻيو رواقي فلسفي سينيڪا آهي.[28] سينيڪا جا نو الميا محفوظ آهن، جيڪي سڀ فابيولا ڪريپيڊاٽا (يوناني اصلن تان اخذ ڪيل الميا) آهن؛ مثال طور سندس فيڊرا، يوريپيڊس جي هيپوليٽس تي ٻڌل هو.[29] مؤرخن کي خبر ناهي ته فابيولا پريٽيڪسٽا (رومي موضوعن تي ٻڌل الميا) جو واحد محفوظ مثال، اوڪٽاويا، ڪنهن لکيو؛ اڳ ۾ ان کي غلطيءَ سان سينيڪا ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سينيڪا پاڻ ان الميي ۾ هڪ ڪردار طور ظاهر ٿئي ٿو.[28]

وچئين دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچئين دور جو ٿيٽر
Image
پندرهين صديءَ جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيل اخلاقي ناٽڪ ثابت قدميءَ جو قلعو جو اسٽيج خاڪو (ميڪرو قلمي نسخي ۾ موجود)

اوائلي وچئين دور کان گرجا گهر سالياني مذهبي تقريبن کي وڌيڪ جاندار بڻائڻ لاءِ بائبل جي واقعن جا ڊرامائي روپ پيش ڪرڻ لڳا، جن کي عبادتي ڊراما چيو وڃي ٿو.[30] ان جو سڀ کان پراڻو مثال ايسٽر جو ٽروپ توهان ڪنهن کي ڳوليو ٿا؟ (ڪوئيم ڪوئيرائٽس) (ت. 925ع) آهي.[31] ٻه ٽولا لاطيني ۾ هڪ ٻئي جي جواب ۾ ڳائيندا هئا، پر انهن ۾ ڪردارن جو روپ اختيار نه ڪيو ويندو هو. يارهين صديءَ تائين اهو يورپ کان روس، اسڪينڊينيويا ۽ اٽلي تائين پکڙجي چڪو هو؛ سواءِ اسلامي دور جي اسپين جي.

ڏهين صديءَ ۾ هروسويٿا ٽيرينس جي مزاحيه ڊرامن جي نموني تي لاطيني ۾ ڇهه ناٽڪ لکيا، پر انهن جا موضوع مذهبي هئا.[32] سندس ناٽڪ ڪنهن عورت ڊراما نگار پاران لکيل پهريون معلوم ناٽڪ آهن ۽ قديم دور کان پوءِ جا سڃاڻپ لائق پهريان مغربي ڊراما پڻ آهن.[32] بعد ۾ هلڊيگارڊ آف بنگن هڪ موسيقيائي ڊرامو اورڊو ورٽيوٽم (ت. 1155ع) لکيو.[32]

شروعاتي غير مذهبي ناٽڪن مان سڀ کان مشهور درٻاري چرواهي ناٽڪ روبن ۽ ماريون آهي، جيڪو آدم ڊي لا هال تيرهين صديءَ ۾ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيو.[33] شاگرد ۽ ڇوڪريءَ جو وقفي وارو ناٽڪ (ت. 1300ع)، انگريزيءَ ۾ معلوم سڀ کان شروعاتي ناٽڪن مان هڪ آهي، جيڪو لهجي ۽ بناوٽ ۾ ان دور جي فرانسيسي فارسز، جهڙوڪ ڇوڪرو ۽ انڌو ماڻهو، سان سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.[34]

وچئين دور جي پڇاڙي واري زماني جي فرانس ۽ جرمني مان ڪيترائي ناٽڪ محفوظ آهن، جڏهن يورپ جي لڳ ڀڳ هر ملڪ ۾ ڪنهن نه ڪنهن قسم جو مذهبي ڊرامو پيش ڪيو ويندو هو. انهن مان ڪيترن ناٽڪن ۾ مزاح، شيطان، بدڪردار ۽ مسخرا شامل هوندا هئا.[35] انگلينڊ ۾ واپاري گلڊن مقامي ٻولين ۾ ”اسراري ناٽڪ“ پيش ڪرڻ شروع ڪيا، جيڪي ڪيترن ننڍن ناٽڪن يا ”پيجنٽن“ جي ڊگهن سلسلن تي مشتمل هئا. انهن مان چار سلسلا محفوظ آهن: يارڪ (48 ناٽڪ)، چيسٽر (24)، ويڪفيلڊ (32) ۽ نام نهاد ”اين-ٽائون“ (42). ويڪفيلڊ سلسلي جو ٻيو ريڍارن جو ناٽڪ چوري ڪيل رڍ بابت هڪ فارس جهڙي ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ ان جو مرڪزي ڪردار ميڪ چوري ڪيل رڍ کي پينگهي ۾ سمهيل پنهنجي نئين ڄاول ٻار طور ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو؛ ڪهاڻي تڏهن ختم ٿئي ٿي، جڏهن اهي ريڍار، جن کان هن رڍ چوري ڪئي هئي، يسوع جي پيدائش ڏانهن سڏيا وڃن ٿا.[36]

اخلاقي ناٽڪ (هڪ جديد اصطلاح) لڳ ڀڳ 1400ع ڌاري هڪ الڳ ڊرامائي صنف طور اڀريا ۽ انگلينڊ ۾ اوائلي ايلزبيٿي دور تائين عروج تي رهيا. ڪردارن کي اڪثر مختلف اخلاقي آدرشن جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. مثال طور ايوري مين ۾ نيڪ عمل، علم ۽ طاقت جهڙا ڪردار شامل آهن، ۽ اهڙي ڪردار نگاري ناظرين لاءِ نيڪي ۽ بديءَ جي ٽڪراءَ کي وڌيڪ نمايان ڪري ٿي. ثابت قدميءَ جو قلعو (ت. 1400ع–1425ع) هڪ مثالي ڪردار جي پيدائش کان موت تائين سفر کي ڏيکاري ٿو. هوريٽس (ت. 1567ع)، هڪ آخري دور جو ”مخلوط اخلاقي ناٽڪ“ ۽ انگريزي انتقامي ناٽڪ جي شروعاتي مثالن مان هڪ، اوريستيس جي قديم ڪهاڻيءَ کي وچئين دور جي تمثيلي روايت جي وائس ڪردار سان گڏ ڪري ٿو، جنهن ۾ مزاحيه ۽ سليپ اسٽڪ منظر سنجيده ۽ المياتي منظرن سان واري واري سان اچن ٿا.[37] هن دور ۾ ممرز پلي جا لوڪ ڊراما پڻ اهم هئا، جيڪي ڪرسمس جي موسم ۾ پيش ٿيندا هئا. هينري اٺون جي حڪومت دوران درٻاري ماسڪ خاص طور مقبول هئا.[38]

ايلزبيٿي ۽ جيڪوبي دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انگريزي نشاة ثانيه جو ٿيٽر

انگلينڊ ۾ ڊرامي جي عظيم ترين عروج وارن دورن مان هڪ سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ آيو. انهن مان ڪيترائي ناٽڪ منظوم صورت ۾ لکيا ويا، خاص طور آئيمبڪ پينٽاميٽر ۾. شيڪسپيئر کان سواءِ ڪرسٽوفر مارلو، ٿامس مڊلٽن ۽ بين جانسن جهڙا ليکڪ هن دور جا نمايان ناٽڪ نگار هئا. وچئين دور وانگر، تاريخي ناٽڪن ماضيءَ جي بادشاهن جي زندگين کي موضوع بڻايو، جنهن سان ٽيوڊر بادشاهت جي ساک کي هٿي ملي. هن دور جي ليکڪن پنهنجن ڪجهه ڪهاڻين جا موضوع يوناني ڏند ڪٿا، رومي ڏند ڪٿا يا مشهور رومي ناٽڪ نگارن پلاٽس ۽ ٽيرينس جي ناٽڪن مان ورتا.

انگريزي بحاليءَ جو مزاحيه ڊرامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحاليءَ جو مزاحيه ڊرامو
Image
ڪولي سائبر، جان وينبرو جي دي ريليپس (1696ع) ۾ ڏيکاءُ پسند ۽ بناوٽي لارڊ فوپنگٽن جي ڪردار ۾، جيڪو ”وحشي، بڇڙو ۽ هوشيار“ آهي

بحاليءَ جو مزاحيه ڊرامو انهن انگريزي مزاحيه ناٽڪن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي انگلينڊ ۾ بحاليءَ واري دور دوران 1660ع کان 1710ع تائين لکيا ۽ پيش ڪيا ويا. آداب جو مزاحيه ڊرامو پڻ بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي جي هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ٿيندو آهي.[39] پيوريٽن حڪومت پاران عوامي ٿيٽر تي پابندي کان پوءِ، 1660ع ۾ چارلس ٻئي جي بحاليءَ سان ٿيٽرن جي ٻيهر کلڻ انگريزي ڊرامي جي نئين عروج جي نشاندهي ڪئي.[40] بحاليءَ جو مزاحيه ڊرامو پنهنجي جنسي کليل اظهار، شهري ۽ عالمگير حاضر جوابي، وقت جي تازن موضوعن تي لکڻي ۽ گهاٽن ۽ تيز رفتار پلاٽن لاءِ مشهور آهي. ان جا ڊراما نگار همعصر فرانسيسي ۽ اسپيني ٿيٽر، انگريزي جيڪوبي ۽ ڪيرولائن ناٽڪن، توڙي يوناني ۽ رومي قديم مزاحيه ڊرامن مان آزاديءَ سان مواد وٺندا هئا ۽ مختلف ڪهاڻين کي نون ۽ جرئت ڀرين طريقن سان گڏ ڪندا هئا. هڪ ئي ناٽڪ ۾ لهجي جا فرق ناپسند ڪرڻ بدران ساراهيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ناظرين هڪ ناٽڪ اندر توڙي مختلف ناٽڪن جي وچ ۾ ”گوناگونيت“ کي اهميت ڏيندا هئا. بحاليءَ جو مزاحيه ڊرامو ٻه ڀيرا پنهنجي عروج تي پهتو. 1670ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اشرافيه بابت شاندار مزاحيه ناٽڪن سان هي صنف مڪمل پختگيءَ تي پهتي. هن مختصر سونهري دور کان پوءِ ويهه نسبتاً ڪمزور سال آيا، جيتوڻيڪ 1680ع واري ڏهاڪي ۾ پهرين پيشور عورت ڊراما نگار افرا بين جي ڪاميابي هڪ اهم استثنا هئي. 1690ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي جو هڪ مختصر ٻيو عروج آيو، جنهن جو مقصد وڌيڪ وسيع ناظرين، خاص طور وچولي طبقي ۽ عورتن، کي متوجه ڪرڻ هو. 1670ع ۽ 1690ع جي عروج وارن دورن جا مزاحيه ڊراما هڪ ٻئي کان نمايان طور مختلف آهن.

جان ڊرائيڊن، وليم وچرلي ۽ جارج ايٿرج جا غير جذباتي يا ”سخت“ مزاحيه ناٽڪ درٻاري ماحول جي عڪاسي ڪندا هئا ۽ بنا ڪنهن پردي جي مسلسل جنسي سازشن ۽ فتحن تي ٻڌل اشرافيه جي مرداڻي طرز زندگيءَ کي ساراهيندا هئا. ارل آف روچيسٽر، جيڪو حقيقي زندگيءَ ۾ بحاليءَ واري دور جو عياش درٻاري ۽ شاعر هو، ايٿرج جي دي مين آف موڊ (1676ع) ۾ هڪ هنگاما پسند، حاضر جواب، ذهين ۽ جنسي طور انتهائي پرڪشش اشرافي شخص طور خوشامد ڀري انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. اهو ڪردار پوءِ جي دورن ۾ پرڪشش بحاليءَ واري عياش جي تصور لاءِ نمونو بڻيو، جيتوڻيڪ حقيقت ۾ اهڙو ڪردار بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي ۾ گهڻو عام نه هو. بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي خلاف ان وقت ۽ اڄ تائين لڳندڙ فحاشي جي الزام کي سڀ کان وڌيڪ هٿي ڏيندڙ ناٽڪ شايد وچرلي جو شاهڪار دي ڪنٽري وائف (1675ع) آهي، جنهن جي عنوان ۾ فحش لفظي راند موجود آهي ۽ جنهن جو مشهور ”چائنا منظر“ مسلسل ٻٽي معنيٰ وارن جملن جو سلسلو آهي.[41]

1690ع واري ڏهاڪي ۾ بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي جي ٻي لهر دوران وليم ڪانگريو ۽ جان وينبرو جا نسبتاً ”نرم“ مزاحيه ناٽڪ سماجي طور وڌيڪ متنوع ناظرين، جن ۾ وچولي طبقي ۽ عورتن جو نمايان حصو هو، کي متوجه ڪرڻ لاءِ لکيا ويا. مزاحيه ڌيان نوجوان عاشقن پاران وڏي عمر واري نسل کي مات ڏيڻ کان هٽي شادي شده لاڳاپن جي لاهن چاڙهن ڏانهن منتقل ٿيو. ڪانگريو جي لو فار لو (1695ع) ۽ دي وي آف دي ورلڊ (1700ع) ۾ هڪ ٻئي ڏانهن ڪشش کي پرکيندڙ جوڙن جا حاضر جواب ڏي وٺ وارا منظر شاديءَ کان اڳ ٿيندڙ ذهين بحثن ۾ تبديل ٿي ويا، جيئن پوئين ناٽڪ جو مشهور ”پرووائزو“ منظر. وينبرو جي دي پروووڪڊ وائف (1697ع) جو انداز هلڪو ۽ ان جا ڪردار انساني لحاظ کان وڌيڪ سڃاڻپ جوڳا آهن، جڏهن ته دي ريليپس (1696ع) پنهنجي بي ساختا حاضر جوابي ۽ لارڊ فوپنگٽن جي ڪردار نگاري لاءِ ساراهيو ويو آهي، جيڪو هڪ ڏيکاءُ پسند، بناوٽي ۽ طنزيه فيشني بيوقوف آهي، جنهن جو هڪ اونداهو پاسو پڻ آهي.[42] سترهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين بحاليءَ جي مزاحيه ڊرامي لاءِ برداشت، ان جي تبديل ٿيل صورت ۾ به، ختم ٿيڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ عوامي راءِ ڊراما نگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان شائستگي ۽ سنجيدگيءَ ڏانهن وڌي رهي هئي.[43] 1700ع ۾ دي وي آف دي ورلڊ جي تمام گهڻي انتظار ڪيل، نامور اداڪارن سان ڀرپور پهرين پيشڪش وقت، جيڪا پنجن سالن کان پوءِ ڪانگريو جي پهرين مزاحيه تخليق هئي، ناظرين ان نفيس ۽ لڳ ڀڳ اداس تخليق لاءِ رڳو وچولي جوش جو اظهار ڪيو. جنسي موضوعن ۽ حاضر جوابيءَ تي ٻڌل مزاحيه ڊرامي جي جاءِ جلد ئي جذباتي مزاحيه ڊرامو ۽ مثالي اخلاق تي ٻڌل ڊرامو وٺڻ وارا هئا.

جديد ۽ ما بعد جديد

[سنواريو]

اڻويهين صديءَ جي نارويجي ڊراما نگار هينرڪ ابسن ۽ ويهين صديءَ جي جرمن ٿيٽر ماهر برٽولٽ بريخت جون بنيادي ۽ نواڻ ڀريون خدمتون جديد ڊرامي تي گهرو اثر رکن ٿيون؛ ٻنهي اهڙيون روايتون پيدا ڪيون، جن جا پيروڪار جديد دور جي ڪيترن ئي وڏن ناٽڪ نگارن ۾ شامل آهن.[44] ٻنهي ڊراما نگارن جون تخليقون، پنهنجن پنهنجن مختلف اندازن ۾، جديديت پسند پڻ آهن ۽ حقيقت پسند پڻ؛ انهن ۾ رسمي تجربا، ميٽاٿيٽرائيت ۽ سماجي تنقيد شامل آهن.[45] صنف بابت روايتي نظرياتي بحث جي لحاظ کان، ابسن جي ڪم کي "آزاد خيال الميي" جي عروج طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته بريخت جي ڪم کي تاريخي تناظر واري مزاحيه ڊرامي سان جوڙيو ويو آهي.[46]

جديد دور جي ٻين اهم ناٽڪ نگارن ۾ انتونان آرتو، آگسٽ اسٽرنڊبرگ، انتون چيخوف، فرانڪ ويڊيڪنڊ، موريس ميٽرلنڪ، فيديريڪو گارسيا لورڪا، يوجين او نيل، لوئيجي پيرانڊيلو، جارج برنارڊ شا، ارنسٽ ٽولر، ولاديمير ماياڪوفسڪي، آرٿر ملر، ٽينيسي وليمز، ژان ژيني، يوجين يونسڪو، سيموئل بيڪٽ، هيرولڊ پنٽر، فريڊرش ڊورنماٽ، ڊاريو فو، هاينر مولر ۽ ڪيرل چرچل شامل آهن.

اوپيرا

[سنواريو]

مغربي اوپيرا ڊرامائي فن جي هڪ صنف آهي، جيڪا نشاة ثانيه جي دور ۾[47] قديم يوناني ڊرامي کي ٻيهر جيارڻ جي ڪوشش طور وجود ۾ آئي، جنهن ۾ مڪالمو، ناچ ۽ گيت گڏيل طور شامل هوندا هئا. مغربي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان گهري نموني ڳنڍيل هجڻ سبب، اوپيرا گذريل چئن صدين دوران تمام وڏين تبديلين مان گذري آهي ۽ اڄ تائين ٿيٽر جي هڪ اهم صنف آهي. اوپيرا جي روايت تي اڻويهين صديءَ جي جرمن موسيقار رچرڊ واگنر جو وڏو اثر خاص طور ذڪر جوڳو آهي. سندس خيال موجب، سندس دور جي اوپيرائن ۾ موسيقي ۽ ٿيٽر جي وچ ۾ مناسب توازن موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تخليقن ۾ موسيقي، ڊرامائي پهلوئن کان وڌيڪ اهم نظر ايندي هئي. ڪلاسيڪي ڊرامي سان لاڳاپو ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ هن اوپيرا جي هيئت کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جيئن موسيقي ۽ ڊرامي جي هڪجهڙي اهميت تي زور ڏئي سگهجي؛ اهڙين تخليقن کي هن ”موسيقيائي ڊراما“ سڏيو.

چيني اوپيرا جي اوسر، ان جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ ڊگهي عرصي دوران، وڌيڪ روايت پسند انداز ۾ ٿي آهي.

پينٽومائيم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پينٽومائيم

پينٽومائيم (غير رسمي طور ”پينٽو“)،[48] موسيقيائي مزاحيه اسٽيج پيشڪش جو هڪ قسم آهي، جيڪو خانداني وندر لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. هيءَ صنف انگلينڊ ۾ اُسري ۽ اڄ به سڄي برطانيا ۾، عام طور ڪرسمس ۽ نئين سال جي موسم دوران، پيش ڪئي ويندي آهي؛ جڏهن ته ڪجهه گهٽ پيماني تي ٻين انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ پڻ پيش ڪئي وڃي ٿي. جديد پينٽومائيم ۾ گيت، چرچا، سليپ اسٽڪ مزاح ۽ ناچ شامل هوندا آهن، ان ۾ اداڪار مخالف جنس جا ڪردار پڻ ادا ڪندا آهن، ۽ حالاتي مزاح کي ڪنهن مشهور پري ڪهاڻي، آکاڻي يا لوڪ ڪهاڻيءَ تي آزاد نموني ٻڌل قصي سان ملايو ويندو آهي.[49][50] هي ٿيٽر جي هڪ شرڪتي صنف آهي، جنهن ۾ تماشائين کان موسيقيءَ جي ڪجهه حصن سان گڏ ڳائڻ ۽ اداڪارن ڏانهن مخصوص جملا وڏي آواز سان چوڻ جي اميد ڪئي ويندي آهي. شوقيه ڊرامائي پينٽومائيم پيشڪشن جي ڪشش جو هڪ حصو مشهور مقامي شخصيتن کي اسٽيج تي ڏسڻ پڻ آهي.[51]

اهي ڪهاڻيون آکاڻين ۽ لوڪ ڪهاڻين جي روايت جي پيروي ڪن ٿيون. عام طور انهن مان ڪو سبق حاصل ٿيندو آهي، ۽ تماشائين جي ڪجهه مدد سان هيرو يا هيروئن نيٺ مسئلو حل ڪري ڪاميابي حاصل ڪندو آهي. هن قسم جي ناٽڪ ۾ روايتي ڪردار استعمال ٿيندا آهن، جيڪي ماسڪ ۽ وري ڪوميڊيا ڊيل آرٽي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. انهن ڪردارن ۾ ولن (ڊاڪٽوري)، مسخرو يا نوڪر (آرليڪينو/هارليڪئن/بٽنز)، عاشق وغيره شامل آهن. اهڙن ناٽڪن ۾ عام طور اخلاقي مونجهارن تي زور ڏنو ويندو آهي ۽ نيڪي هميشه بديءَ تي غالب ايندي آهي. هيءَ ناٽڪي صنف تمام گهڻي وندرائيندڙ پڻ آهي، تنهنڪري اها وڏي تعداد ۾ ماڻهن تائين پيغام پهچائڻ جو هڪ اثرائتو وسيلو بڻجي ٿي.

مغربي ثقافت ۾ پينٽومائيم جي ناٽڪي تاريخ تمام پراڻي آهي، جيڪا ڪلاسيڪي ٿيٽر تائين وڃي پهچي ٿي. اها جزوي طور سورهن صديءَ جي اطالوي ڪوميڊيا ڊيل آرٽي جي روايت مان اُسري، ان سان گڏ ٻين يورپي ۽ برطانوي اسٽيج روايتن، جهڙوڪ سترهين صديءَ جي ماسڪ ۽ ميوزڪ هال، پڻ ان جي اوسر تي اثر وڌو.[49] اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هارليڪئنيڊ پينٽومائيم جو هڪ اهم حصو رهيو.[52] برطانيا کان ٻاهر ”پينٽومائيم“ جو لفظ عام طور هتي بيان ڪيل ناٽڪي صنف بدران گونگي اداڪاري جي معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي.[53]

مائيم

[سنواريو]

مائيم ٿيٽر جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ۾ ڪهاڻيءَ جي عمل کي ڳالهائڻ کان سواءِ، جسم جي حرڪتن وسيلي بيان ڪيو ويندو آهي. مائيم جي پيشڪش قديم يونان ۾ ٿيندي هئي، ۽ هي لفظ پينٽوميمس نالي هڪ نقاب پوش اڪيلي ناچڻيءَ مان ورتل آهي، جيتوڻيڪ انهن جون پيشڪشون لازمي طور خاموش نه هونديون هيون.[54] وچئين دور جي يورپ ۾ مائيم جون شروعاتي صورتون، جهڙوڪ ممرز ناٽڪ ۽ بعد ۾ خاموش ناٽڪي منظر، اُسريون. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ پئرس ۾ ژان-گاسپار ديبورو انهن ڪيترين ئي خصوصيتن کي پختو روپ ڏنو، جيڪي اڄ جديد مائيم سان منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ اڇي رنگ سان چهرو رنگيل خاموش ڪردار پڻ شامل آهي.[55]

ژاڪ ڪوپو، جيڪو ڪوميڊيا ڊيل آرٽي ۽ جاپاني نو ٿيٽر کان گهڻو متاثر هو، پنهنجي اداڪارن جي تربيت ۾ نقاب استعمال ڪندو هو. سندس شاگرد ايتيئن ديڪرو ان کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هن مائيم جي امڪانن جي ڳولا ۽ ترقي شروع ڪئي؛ هن جسماني مائيم کي وڌيڪ سنواري هڪ انتهائي مجسماڻي صورت ڏني ۽ ان کي فطرت پسنديءَ جي دائري کان ٻاهر آندو. ژاڪ ليڪوڪ پنهنجي تربيتي طريقن وسيلي مائيم ۽ جسماني ٿيٽر جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.[56]

بئلي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بئلي

جڏهن ته بئلي جون ڪجهه صورتون ”حرڪت جي ليڪن ۽ نمونن“ تي ئي زور ڏين ٿيون، تڏهن ڊرامائي ناچ ”جذبن، ڪردارن ۽ ڪهاڻيءَ جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو يا انهن جي نقل ڪري ٿو“.[6] اهڙا بئلي ناٽڪي تخليقون هوندا آهن، جن ۾ ڪردار شامل هوندا آهن ۽ اهي ”هڪ ڪهاڻي بيان ڪن ٿا“.[57] بئلي ۾ ناچ جون حرڪتون ”اڪثر جسماني اظهار جي روزمره وارين صورتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن، [تنهنڪري] لڳ ڀڳ هر ناچ ۾ اظهار جي هڪ فطري خاصيت موجود هوندي آهي“، ۽ ان خاصيت کي عمل توڙي جذبن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ مائيم پڻ استعمال ٿيندو آهي.[57] ان جا مثال پيوتر ايليچ چائيڪوفسڪي جو سوان ڍنڍ آهن، جنهن ۾ اوڊيٽ نالي هڪ شهزاديءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، جيڪا هڪ بڇڙي جادوگر جي پاراتي سبب هنج ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي؛ سرگئي پروڪوفيئف جو بئلي روميو ۽ جوليئٽ، جيڪو شيڪسپيئر جي مشهور ناٽڪ تي ٻڌل آهي؛ ۽ ايگور اسٽراونسڪي جو پيٽروشڪا، جنهن ۾ ٽن ڪٺ پتلين جي محبتن ۽ ساڙ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

تخليقي ڊرامو

[سنواريو]

تخليقي ڊرامي ۾ اهڙيون ڊرامائي سرگرميون ۽ رانديون شامل آهن، جيڪي بنيادي طور ٻارن سان تعليمي ماحول ۾ استعمال ڪيون وينديون آهن. آمريڪا ۾ ان جون پاڙون 1900ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين پهچن ٿيون. ونيفريڊ وارڊ کي تعليم ۾ تخليقي ڊرامي جو باني سمجهيو وڃي ٿو؛ هن ايونسٽن، اليناءِ ۾ ڊرامي جي پهرين باقاعده تدريسي استعمال جو بنياد وڌو.[58]

ايشيائي ڊرامو

[سنواريو]

ڀارت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ ٿيٽر
Image
ڀارت جي ڪولم شهر ۾ ڪاليداس ڪلاڪيندرم پاران پيش ڪيل ڊرامي ميڪبيٿ جو هڪ منظر

ڀارتي ڊرامي جي سڀ کان شروعاتي صورت سنسڪرت ڊرامو هئي.[59] پهرين صدي عيسويءَ کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين ڀارت جي تاريخ ۾ نسبتاً امن وارو دور رهيو، جنهن دوران سوين ناٽڪ لکيا ويا.[60] ڏهين ۽ يارهين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ اسلامي فتحن کانپوءِ ٿيٽر جي همٿ افزائي گهٽجي وئي يا ان تي مڪمل پابندي لڳائي وئي.[61] بعد ۾ مقامي قدرن ۽ خيالن کي ٻيهر اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش طور سڄي ننڍي کنڊ ۾ ڳوٺاڻي ٿيٽر کي همٿايو ويو، جيڪو پندرهين کان اڻويهين صديءَ تائين مختلف علائقائي ٻولين ۾ ترقي ڪندو رهيو.[62] ڪيترن ئي علائقن جي ڊرامائي پيشڪش تي ڀڳتي تحريڪ جو اثر پيو. علائقائي ٻولين کانسواءِ آسام ۾ ويشنو متي ڊرامي جو عروج هڪ مصنوعي طور گڏيل ادبي ٻولي برجاولي ۾ ٿيو.[63] شنڪرديو جي تخليقن ۾ انڪيا ناٽ نالي هڪ پردي وارن ناٽڪن جي هڪ مخصوص صورت ترقي ڪئي،[64] جنهن جي هڪ خاص پيشڪش کي ڀائونا چيو وڃي ٿو.[65] جديد ڀارتي ٿيٽر برطانوي راڄ هيٺ برطانوي سلطنت جي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾، اڻويهين صديءَ جي وچ کان ويهين صديءَ جي وچ تائين، ترقي ڪئي.[66]

سنسڪرت ٿيٽر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنسڪرت ڊرامو
Image
سنسڪرت ٿيٽر جي ڪوڊياٽم صورت ۾ سگريو جو ڪردار ادا ڪندڙ فنڪار

سنسڪرت ڊرامي جا سڀ کان پراڻا محفوظ ٽڪرا پهرين صدي عيسويءَ جا آهن.[67] ان کان اڳ جي دورن مان مليل وڏي مقدار ۾ آثارِ قديمه جا ثبوت ٿيٽر جي ڪنهن روايت جي موجودگيءَ جو ڪو اشارو نٿا ڏين.[68] قديم ويد، جيڪي 1500 کان 1000 ق.م. جي وچ واري دور جا دنيا جي ادب جي قديم ترين مثالن مان آهن، انهن ۾ به ٿيٽر جو ڪو واضح اشارو موجود ناهي؛ جيتوڻيڪ انهن مان ٿورا مڪالمي جي صورت ۾ لکيل آهن. ويدي دور جون مذهبي رسمون به بظاهر ٿيٽر جي صورت ۾ ترقي نه ڪري سگهيون.[68] پتنجلي جي مهاڀاشيا ۾ اهڙو سڀ کان قديم حوالو ملي ٿو، جيڪو ممڪن طور سنسڪرت ڊرامي جي شروعاتي ٻج ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[69] 140 ق.م. جو هي گرامر بابت رسالو ڀارت ۾ ٿيٽر جي شروعات لاءِ هڪ ممڪن تاريخ مهيا ڪري ٿو.[69]

سنسڪرت ٿيٽر بابت ثبوتن جو سڀ کان اهم ذريعو ٿيٽر بابت رسالو (ناٽيا شاستر) آهي. هي هڪ جامع تصنيف آهي، جنهن جي لکجڻ جي تاريخ بابت پڪ ناهي؛ مختلف اندازا 200 ق.م. کان 200ع تائين ڏنا ويا آهن، ۽ ان جي تصنيف ڀرت مني ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. ناٽيا شاستر قديم دنيا ۾ ڊراما نگاريءَ بابت سڀ کان مڪمل تصنيف آهي. ان ۾ اداڪاري، ناچ، موسيقي، ڊرامائي جوڙجڪ، اڏاوت، لباس سازي، ميڪ اپ، اسٽيج جا سامان، ٽولن جي تنظيم، ناظرين، مقابلن ۽ ٿيٽر جي ابتدا بابت هندو ڏندڪٿائي بيان شامل آهن.[69]

سنسڪرت ڊرامي کي سنسڪرت ادب جي اعليٰ ترين حاصلات مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[70] ان ۾ مقرر نوعيت جا روايتي ڪردار استعمال ٿيندا هئا، جهڙوڪ هيرو (نايڪ)، هيروئن (نايڪا) ۽ مسخرو (ودوشڪ). اداڪار ممڪن آهي ته ڪنهن خاص قسم جي ڪردار ۾ مهارت رکندا هجن. ان کي بادشاهن سان گڏ ڳوٺاڻين مجلسن جي سرپرستي پڻ حاصل هئي. شروعاتي دور جي مشهور ڊراما نگارن ۾ ڀاس، ڪاليداس (اُروشي، بهادريءَ سان حاصل ڪيل، مالويڪا ۽ اگنيمتر ۽ شڪنتلا جي سڃاڻپ لاءِ مشهور)، شودرڪ (مٽيءَ جي ننڍڙي گاڏي لاءِ مشهور)، اشوگهوش، ڊنڊن ۽ شهنشاهه هرش (ناگانند، رتناولي ۽ پريه درشيڪا لاءِ مشهور) شامل آهن. شڪنتلا پنهنجي انگريزي ترجمي وسيلي گوئٽي جي فاسٽ (1808–1832ع) تي اثر وڌو.[70]

گهمندڙ ٿيٽر

[سنواريو]

ڀارت ۾ ٿيٽر جي هڪ مخصوص صورت ترقي ڪئي، جنهن ۾ سڄو ٽولو عارضي اسٽيجن ۽ سامان سان گڏ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ وڃي ناٽڪ پيش ڪندو آهي؛ اها روايت خاص طور ملڪ جي اڀرندي حصن ۾ عام آهي. جاترا، جنهن جي بنگالي ۾ معنيٰ ”سفر“ آهي، بنگال ۾ چيتنيا مهاپرڀو جي گوڙيا ويشنومت تحريڪ مان جنم ورتو ۽ انهيءَ نموني تي هلندڙ ٿيٽر جي هڪ روايت آهي.[71]

پاڙيسري رياست آسام ۾ شريمنت شنڪرديو جي شروع ڪيل ويشنو متي ناٽڪ انڪيا ناٽ ۽ ڀائونا جي صورتن ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا. انهن روايتن، مغربي اثرن سان گڏجي، آسام ۾ جديد گهمندڙ ٿيٽر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو، جنهن کي آسامي ۾ ڀراميومان چيو وڃي ٿو.[72] جديد ڀراميومان ۾ هندو ڏندڪٿا کان وٺي مغربي ڪلاسيڪي ڊرامن ۽ هالي ووڊ فلمن جي موافقتن تائين مختلف موضوع پيش ڪيا وڃن ٿا،[73] ۽ زنده بصري اثرن جهڙيون جديد ٽيڪنڪون پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون.[حوالو گهربل] آسامي گهمندڙ ٿيٽر کي هڪ سئو ملين جي ماليت واري صنعت سمجهيو وڃي ٿو.[74] ڀراميومان جي خودمختيار نوعيت، جنهن ۾ سمورو سامان ۽ خود اسٽيج به ٽولو پاڻ سان کڻي هلندو آهي، ڏورانهن ڳوٺن ۾ به ناٽڪ پيش ڪرڻ ممڪن بڻائي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح ان جي پهچ وسيع ٿئي ٿي.[حوالو گهربل] هن صنعت جي اڳواڻن ۾ اچيوت لاهڪر ۽ برجناٿ شرما شامل آهن.

جديد ڀارتي ڊرامو

[سنواريو]

سانچو:More citations needed section

رابندرناٿ ٽئگور جديد دور جو هڪ اڳواڻ ڊراما نگار هو، جنهن جا ناٽڪ قومپرستي، سڃاڻپ، روحانيت ۽ مادي لالچ جهڙن موضوعن جي ڇنڊڇاڻ ۽ انهن تي سوال اٿارڻ لاءِ مشهور آهن.[75] سندس ناٽڪ بنگالي ۾ لکيل آهن، جن ۾ چترا (چترانگدا، 1892ع)، اونداهي ڪوٺيءَ جو بادشاهه (راجا، 1910ع)، پوسٽ آفيس (ڊاڪ گهر، 1913ع) ۽ ڳاڙهو ڪنير (رڪت ڪرابي، 1924ع) شامل آهن.[75]

گريش ڪرناڊ هڪ مشهور ڊراما نگار هو، جنهن تاريخ ۽ ڏندڪٿائن کي استعمال ڪندي اهڙا ڪيترائي ناٽڪ لکيا، جن وسيلي همعصر دور سان لاڳاپيل خيالن ۽ آدرشن جو تنقيدي جائزو ورتو ويو. ڪرناڊ جا تغلق، هياودنا، تليڊنڊا ۽ ناگ منڊلا جهڙا ڪيترائي ناٽڪ ڀارتي ڊرامي ۾ اهم واڌارو آهن. وجي ٽينڊولڪر ۽ مهيش دتاني ويهين صديءَ جي اهم ڀارتي ڊراما نگارن مان آهن. هنديءَ ۾ موهن راڪيش ۽ اردوءَ ۾ دانش اقبال کي نئين دور جي ڊرامي جي معمارن مان سمجهيو وڃي ٿو. موهن راڪيش جو آڌي اڌوري ۽ دانش اقبال جو دارا شڪوه جديد ڪلاسيڪي ڊرامن ۾ شمار ٿين ٿا.

چين

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چين جو ٿيٽر
Image
1958ع جو سوويت يونين جو ٽپال ٽڪلو، مشهور چيني ڊراما نگار گوان هانچنگ جي ياد ۾، جيڪو پنهنجي زاجو ناٽڪن لاءِ مشهور آهي

چيني ٿيٽر جي تاريخ ڊگهي ۽ پيچيده آهي. اڄڪلهه ان کي اڪثر چيني اوپيرا چيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هي اصطلاح عام طور خاص طور تي بيجنگ اوپيرا ۽ ڪنچو نالي مشهور صورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. چين ۾ ٿيٽر جون ٻيون به ڪيتريون صورتون رهيون آهن، جن ۾ زاجو شامل آهي.

جاپان

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جاپان جو ٿيٽر

جاپاني نو ڊرامو هڪ سنجيده ڊرامائي صورت آهي، جيڪا ڊرامي، موسيقي ۽ ناچ کي گڏ ڪري هڪ مڪمل جمالياتي پيشڪش جو تجربو پيدا ڪري ٿي. اها چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ ۾ ترقي ڪئي ۽ ان جا پنهنجا موسيقيءَ جا ساز ۽ پيشڪش جا طريقا آهن، جيڪي اڪثر پيءُ کان پٽ ڏانهن منتقل ٿيندا رهيا. فنڪار عام طور مرد هوندا هئا، جيڪي مرد توڙي عورت جا ڪردار ادا ڪندا هئا، جيتوڻيڪ شوقيه عورتون پڻ نو ڊراما پيش ڪنديون آهن. نو ڊرامي کي حڪومت، خاص طور فوج، جي سرپرستي حاصل هئي؛ ڪيترن فوجي ڪمانڊرن وٽ پنهنجا ڊرامائي ٽولا هوندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن هو پاڻ به اداڪاري ڪندا هئا. اهو اڄ به جاپان ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو.[76]

ڪيوگن، نو ڊرامي جي مزاحيه هم منصب صورت آهي. ان ۾ موسيقيءَ جي ڀيٽ ۾ مڪالمي تي وڌيڪ ڌيان ڏنو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ نو جا ساز وڄائيندڙ ڪڏهن ڪڏهن ڪيوگن ۾ پڻ شامل ٿيندا آهن. ڪابوڪي ڊرامو، جيڪو سترهين صديءَ کان ترقي ڪرڻ لڳو، هڪ ٻي ڊرامائي صورت آهي، جنهن ۾ ناچ پڻ شامل آهي.

جاپان ۾ جديد ٿيٽر ۽ موسيقيءَ تي ٻڌل ڊرامو پڻ ترقي ڪري چڪو آهي، جنهن جون صورتون شنگيڪي ۽ تاڪارازوڪا ريويو آهن.

ڊرامي جا قسم

[سنواريو]

ڊرامي جون مختلف صورتون موضوع، بناوٽ، پيشڪش جي وسيلي ۽ فني جوڙجڪ جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف ٿين ٿيون. انهن مان اهم قسم هيٺ ڏجن ٿا:

معجزاتي ناٽڪ

[سنواريو]

معجزاتي ناٽڪ انگريزي ڊرامي جي شروعاتي مذهبي صورتن مان هڪ هئا. انهن ناٽڪن جا موضوع مذهبي واقعن، معجزن ۽ ڪرشماتي روايتن تي ٻڌل هوندا هئا. شروعاتي دور ۾ اهڙا ناٽڪ گهڻو ڪري پادرين پاران پيش ڪيا ويندا هئا. پيشڪش لاءِ مخصوص گاڏين تي عارضي اسٽيج ٺاهيا ويندا هئا، جن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ماڻهن آڏو ناٽڪ پيش ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ پادري پاڻ به اداڪاري ڪندا هئا ۽ عيسيٰ مسيح توڙي ٻين مذهبي شخصيتن سان منسوب معجزن کي ڊرامائي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.[10]

اخلاقي ناٽڪ

[سنواريو]

اخلاقي ناٽڪ انگريزي ڊرامي جي اوسر ۾ معجزاتي ناٽڪن کان پوءِ اهميت حاصل ڪندڙ ڊرامائي صورت هئي. اهڙن ناٽڪن ۾ مذهبي ۽ اخلاقي قدرن کي مرڪزي حيثيت حاصل هوندي هئي. پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران يورپ ۾ انهن کي وڏي مقبوليت ملي. انسان جي پنهنجي نفس سان ڪشمڪش ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي وچ ۾ ٽڪراءُ انهن جا اهم موضوع هئا.

جيتوڻيڪ اهي ناٽڪ بنيادي طور مذهبي نوعيت جا هئا، پر انهن ۾ نصيحت، تعليمي خيال ۽ سياسي توڙي سماجي مسئلن ۽ بدعتن تي طنز پڻ شامل هوندو هو. انگلينڊ ۾ اخلاقي ناٽڪن کي ان وقت وڌيڪ شهرت ملي، جڏهن انهن ۾ مذهبي تبليغ جي ڀيٽ ۾ اخلاقيات تي وڌيڪ زور ڏنو وڃڻ لڳو.[10]

يوناني ڊرامو

[سنواريو]

يوناني ڊرامو قديم يونان جي ادبي ۽ ٿيٽري روايت سان تعلق رکي ٿو. قديم يوناني سماج ۾ ڊرامي کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل هئي ۽ ان جي شروعات مذهبي ميڙاڪن ۽ رسمن سان ڳنڍيل هئي. خاص طور المياڻي ڊرامي جي شروعات ڊائيونيسس جي اعزاز ۾ ٿيندڙ مذهبي تقريبن سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.[10]

انهن تقريبن ۾ اجتماعي گيت ڳايو ويندو هو، جنهن کي ڊٿي ريمب چيو ويندو هو. روايتي تشريح موجب الميي جي يوناني اصطلاح جو تعلق ”ٻڪريءَ جي گيت“ سان جوڙيو ويو آهي. اهڙين مذهبي رسمن ۾ قرباني، عبادت ۽ اجتماعي گيت شامل هوندا هئا. قديم يوناني مزاحيه ڊرامي جي شروعات کي پڻ مذهبي جلوسن ۽ فالڪ گيتن سان ڳنڍيو ويو آهي.[10]

سنسڪرت ڊرامو

[سنواريو]

سنسڪرت ڊرامو پنهنجي بناوٽ ۽ ڊرامائي روايت جي لحاظ کان قديم يوناني ڊرامي کان مختلف آهي. ان ۾ يوناني ڊرامي سان منسوب ٽن وحدتن جي سخت پابندي نه ڪئي ويندي هئي ۽ خوشي توڙي غم جا عنصر هڪ ئي ناٽڪ ۾ گڏ پيش ٿي سگهندا هئا. يوناني ڊرامي جي اهم خصوصيت ڪورس پڻ سنسڪرت ڊرامي جو لازمي جزو نه هو.[10]

روايتي سنسڪرت ڊرامي ۾ ڪهاڻيءَ جو اهم ۽ مشهور هجڻ، ان جو ڏندڪٿائي يا تاريخي پسمنظر رکڻ ۽ ان ۾ ضرورت موجب فرضي واقعن جي شموليت کي قبول ڪيو ويندو هو. سورمو عام طور بادشاهه يا ديوتا هوندو هو. محبت، بهادري، همت يا تڪرار جهڙو ڪو مرڪزي موضوع ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائيندو هو ۽ واقعا هڪ ٻئي مان منطقي طور پيدا ٿيندا هئا. ٻوليءَ جي پاڪيزگي ۽ ادبي وقار کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. ڪاليداس جو شڪنتلا سنسڪرت ڊرامي جي مشهور مثالن مان آهي.[10]

ميلوڊرامو

[سنواريو]

ميلوڊرامو اهڙي ڊرامائي صورت آهي، جنهن ۾ جذباتي ڪشمڪش، تجسس ۽ موسيقيءَ کي نمايان حيثيت حاصل هوندي آهي. ان ۾ مختلف حالتن يا قصن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کي تفصيل سان پيش ڪيو ويندو آهي. اهڙن ڊرامن ۾ خود ڪلامي، موسيقي ۽ تجسس جو استعمال نمايان ٿي سگهي ٿو. روايتي ميلوڊرامن جي پڄاڻي گهڻو ڪري خوشگوار نموني ٿيندي آهي.[10]

مزاحيه ڊرامو

[سنواريو]

مزاحيه ڊرامو يا طربيه ڊرامو اهڙي ڊرامائي صنف آهي، جنهن جو بنيادي مقصد وندر ۽ مزاح پيدا ڪرڻ هوندو آهي ۽ جنهن جي پڄاڻي عام طور خوشگوار ٿيندي آهي. مزاحيه ڊرامو انساني زندگي، سماجي روين ۽ رسم رواج کي مزاح ۽ طنز وسيلي پيش ڪري سگهي ٿو. ان جي ظرافت جو دارومدار صورتحال، موقعي، ڪردار يا معنيٰ خيز مڪالمن تي ٿي سگهي ٿو.

المياڻي ڊرامي جي ابتڙ، مزاحيه ڊرامي لاءِ اعليٰ سماجي حيثيت رکندڙ شخص کي مرڪزي ڪردار بنائڻ ضروري نه آهي؛ عام ماڻهو پڻ ان جو مرڪزي ڪردار ٿي سگهي ٿو. مزاح سان گڏ سماجي تنقيد پڻ هن صنف جو اهم عنصر ٿي سگهي ٿي.[10]

رومانوي مزاحيه ڊرامو

[سنواريو]

رومانوي مزاحيه ڊرامو مزاحيه ڊرامي جي اها صورت آهي، جنهن ۾ محبت جي داستان کي مرڪزي حيثيت حاصل هوندي آهي. ان ۾ کل ڀوڳ، خوشي، ناچ ۽ گيت جهڙا عنصر شامل ٿي سگهن ٿا ۽ ڪهاڻيءَ جي پڄاڻي گهڻو ڪري محبت ڪندڙ ڪردارن جي ميلاپ يا شاديءَ سان ٿيندي آهي. وليم شيڪسپيئر جي ڪيترن ناٽڪن هن صنف جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[10]

ڇسو ڊرامو

[سنواريو]

ڇسو ڊرامو يا فارس مزاحيه ڊرامي جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ مبالغي، نقل، کل ڀوڳ ۽ غير معمولي مزاحيه حالتن وسيلي وندر پيدا ڪئي ويندي آهي. سنڌي روايت ۾ ان سان مشابهت رکندڙ پيشڪشون سنڌي لوڪ ادب ۾ به ملن ٿيون. سنڌ جا سگهڙ ميلن، ملاکڙن ۽ شادين جهڙن موقعن تي مختلف سماجي ڪردارن جون نقلون ۽ مزاحيه پيشڪشون ڪري تماشائين کي وندرائيندا هئا.[10]

تاريخي ڊرامو

[سنواريو]

تاريخي ڊرامو اهڙو ڊرامو آهي، جنهن جي ڪهاڻي، ڪردار يا اهم واقعا تاريخ مان ورتل هجن ۽ انهن کي ادبي يا اسٽيج جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي. سنڌي ادب ۾ ڪشنچند بيوس جو هرش چندر ۽ جهانگير، منگهارام ملڪاڻيءَ جو انارڪلي ۽ سراج جو گهاتو گهر نہ آيا تاريخي ڊرامي جي مثالن طور ڄاڻايا ويا آهن.[10]

جاسوسي ڊرامو

[سنواريو]

جاسوسي ڊرامو اهڙي ڊرامائي صنف آهي، جنهن ۾ ڏوهه، قتل، فريب، پراسراريت، خوف ۽ ڪنهن راز جي جاچ جهڙا عنصر مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪهاڻيءَ ۾ تجسس پيدا ڪري ڏسندڙ يا ٻڌندڙ جي دلچسپي برقرار رکي ويندي آهي. سنڌي ادب ۾ جاسوسي ڊرامي کي خاص طور ٽيليويزن، فلم ۽ ريڊيو وسيلي فروغ مليو. سنڌيءَ ۾ قاضي خادم ۽ قمر شهباز سميت مختلف ليکڪن جاسوسي ڊراما لکيا آهن.[10]

ٿيسز ڊرامو

[سنواريو]

ٿيسز ڊرامو اهڙو ڊرامو آهي، جنهن ۾ ڪنهن سماجي يا سياسي مسئلي کي مرڪزي موضوع بڻائي ان بابت ڪو مخصوص نقطه نظر يا ممڪن حل پيش ڪيو وڃي. عبدالقادر جوڻيجو جو ٽيليويزن ناٽڪ راڻيءَ جي ڪهاڻي هن قسم جو مثال ڄاڻايو ويو آهي، جنهن ۾ ڳوٺاڻي سماج ۾ ڪاري قرار ڏنل عورت جي صورتحال پيش ڪئي وئي آهي. علي بابا جو دنگيءَ منجهه درياهه ملاحن جي زندگيءَ بابت لکيل اهڙي نوعيت جو ناٽڪ آهي.[10]

ڊريم

[سنواريو]

ڊريم مخلوط نوعيت جي ڊرامي جي هڪ صورت آهي، جيڪا نه مڪمل طور مزاحيه ڊرامي وانگر کل ڀوڳ تي ٻڌل هوندي آهي ۽ نه ئي المياڻي ڊرامي وانگر خوف ۽ رحم جي شديد جذبن کي مرڪزي حيثيت ڏيندي آهي.[10]

اينٽي پلي

[سنواريو]

اينٽي پلي ڊرامي جي هڪ تجرباتي صورت آهي، جيڪا روايتي ڊرامائي اصولن ۽ فني جزن کان انحراف ڪري ٿي. ان ۾ مسلسل پلاٽ، روايتي انداز ۾ ترقي ڪندڙ ڪردار يا مربوط مڪالما لازمي نه هوندا آهن.[10]

ايڪانڪي ڊرامو

[سنواريو]

ايڪانڪي ڊرامو هڪ ئي ايڪٽ تي ٻڌل مختصر ڊرامو آهي. ان ۾ عام طور محدود منظر، ٿورا ڪردار ۽ هڪ مرڪزي واقعي يا موضوع تي ٻڌل ڪهاڻي هوندي آهي.[10]

يورپي ڊرامي جي تاريخ ۾ وقت سان گڏ ڊرامن کي مختلف ايڪٽن ۾ ورهائڻ جا طريقا رائج ٿيا. هوريس پنجن ايڪٽن واري ڊرامي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته نئين سجاڳيءَ واري دور ۾ فرانسيسي ڊراما نگارن پنجن ايڪٽن واري بناوٽ کي وڏي پيماني تي اختيار ڪيو. وليم شيڪسپيئر ۽ سندس همعصرن جي ڊرامن ۾ پڻ ايڪٽن واري ورهاست ملي ٿي. انگلينڊ ۾ بين جانسن پنجن ايڪٽن واري ڊرامائي بناوٽ کي هٿي ڏني، جڏهن ته هينرڪ ابسن جي دور ۾ ننڍين ڊرامائي بناوٽن جو استعمال وڌيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٽن ۽ ٻن ايڪٽن وارا ڊراما پڻ عام ٿيا.[10]

سنڌي ڊرامي ۾ ايڪانڪي ناٽڪن کي مقبول ڪرڻ ۾ منگهارام ملڪاڻيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس سنڌي ايڪانڪي ڊرامي جي اهم اڳواڻن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. کانئس پوءِ مدن جماڻي، گوبند مالهي ۽ ٻين ليکڪن پڻ ايڪانڪي ڊراما لکيا.[10]

مونوڊرامو

[سنواريو]

مونوڊرامو اهڙو ڊرامو آهي، جنهن جي پيشڪش بنيادي طور هڪ ئي ڪردار جي چوڌاري ڦري ٿي. سنڌيءَ ۾ هن قسم جا ڊراما خاص طور ٽيليويزن لاءِ لکيا ۽ پيش ڪيا ويا آهن.[10]

ڪتابي ڊرامو

[سنواريو]

ڪتابي ڊرامو اهڙو ڊرامو آهي، جيڪو بنيادي طور اسٽيج تي پيش ڪرڻ بدران پڙهڻ لاءِ لکيو وڃي. عام ڊرامي جو تعلق اسٽيج جي پيشڪش سان هوندو آهي، جڏهن ته ڪتابي ڊرامي ۾ ادبي متن ۽ پڙهڻ واري تجربي کي وڌيڪ اهميت حاصل هوندي آهي.[10]

لوڪ ڊرامو

[سنواريو]

لوڪ ڊرامو اهڙي ناٽڪ کي چيو ويندو آهي، جيڪو لوڪ ڪهاڻين، روايتن، مقامي قصن يا لوڪ ثقافت تي ٻڌل هجي.[10]

سنگيت ناٽڪ

[سنواريو]

سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا اهڙي ڊرامائي صورت آهي، جنهن ۾ موسيقي ۽ ڳائڻ کي بنيادي حيثيت حاصل هوندي آهي. اهڙن ناٽڪن جو موضوع المياڻو، مزاحيه، قومي، سياسي يا رومانوي ٿي سگهي ٿو. وقت سان گڏ هن صنف ۾ مختلف فني تجربا ڪيا ويا آهن.[10]

سنڌيءَ ۾ مرزا قليچ بيگ جو ليليٰ مجنون شروعاتي سنگيت ناٽڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. شيخ اياز، سراج، ارجن شاد، علي دوست ۽ عاجز سميت ٻين ليکڪن پڻ سنڌيءَ ۾ سنگيت ناٽڪ لکيا آهن.[10]

ريڊيو ڊرامو

[سنواريو]

ريڊيو ڊرامو، جنهن کي نشرياتي ڊرامو پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڊرامائي صنف آهي جنهن ۾ ڪهاڻيءَ جي پيشڪش لاءِ آواز، لفظن، لهجي، صوتي اثرن ۽ پس منظر واري موسيقيءَ کي استعمال ڪيو ويندو آهي. بصري منظر موجود نه هجڻ سبب ٻڌندڙ انهن صوتي عنصرن وسيلي ڪردارن، واقعن ۽ ماحول جي ذهني تصوير جوڙي ٿو.[10]

سنڌي ريڊيو ڊرامي جي شروعات ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي. شروعاتي دور ۾ ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان سنڌي پروگرامن ۾ موسيقي، تقريرن ۽ فيچرن سان گڏ ڊراما پڻ نشر ڪيا ويندا هئا. 1955ع ۾ حيدرآباد ۾ ريڊيو پاڪستان جي اسٽيشن قائم ٿيڻ کانپوءِ سنڌي پروگرامن ۽ ڊرامن لاءِ وڌيڪ وقت دستياب ٿيو. سيد منظور نقويءَ جو روٽي شروعاتي سنڌي ريڊيو ڊرامن مان ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو هڪ اردو ڊرامي تان ترجمو ڪيو ويو هو. بعد ۾ خيرپور ريڊيو اسٽيشن تان پڻ سنڌي ڊراما نشر ٿيڻ لڳا.[10]

ٽيليويزن ۽ ٻين بصري ميڊيا جي واڌ کانپوءِ روايتي ريڊيو ڊرامي جي مقبوليت ۾ گهٽتائي آئي، جيتوڻيڪ سرڪاري ۽ خانگي ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون سنڌي ٻوليءَ ۾ نشريات جاري رکن ٿيون.[10]

ٽيليويزن ڊرامو

[سنواريو]

ٽيليويزن ڊرامو تخليقي ادب سان گڏ هڪ بصري ۽ فني پيشڪش پڻ آهي. ان جي تياريءَ ۾ ادبي عنصرن کانسواءِ ٽيليويزن جي ٽيڪنيڪي وسيلن ۽ حدن جي ڄاڻ ضروري هوندي آهي. انهن ۾ ٽيليويزن اسٽوڊيو، ڪنٽرول روم، ڪئميرائون، بصري اثر ۽ آواز جو نظام شامل آهن. ٽيليويزن ڊرامي ۾ ڪهاڻي چرندڙ تصويرن ۽ آواز جي گڏيل استعمال وسيلي پيش ڪئي ويندي آهي؛ تنهنڪري ڊراما نگار لاءِ مڪالمن سان گڏ بصري انداز ۾ ڪهاڻي بيان ڪرڻ جي صلاحيت پڻ اهم آهي.[10]

سنڌي ٽيليويزن ڊرامي جي باقاعدي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي کان ٿي. سنڌي ٽيليويزن لاءِ لکڻ وارن مشهور ليکڪن ۾ امر جليل، شمشير الحيدري، قمر شهباز، علي بابا، ڪيهر شوڪت، شوڪت شورو، طارق عالم ابڙو، نور گهلو، عثمان ميمڻ، اياز عالم ابڙو ۽ زيب سنڌي شامل آهن. سنڌي ليکڪن مان عبدالقادر جوڻيجو ۽ نور الهديٰ شاهه اردو ٽيليويزن ڊرامي ۾ پڻ نمايان شهرت حاصل ڪئي.[10]

ڊرامي جون وحدتون

[سنواريو]

ڊرامي جون وحدتون يا ڊرامي جون ايڪايون ڊرامي جي جوڙجڪ سان لاڳاپيل اصول آهن، جن کي روايتي طور ارسطو جي ڊرامائي نظريي سان منسوب ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ ٽي بنيادي وحدتون شامل آهن: وقت جي وحدت، جاءِ جي وحدت ۽ عمل جي وحدت.[10]

وقت جي وحدت

[سنواريو]

وقت جي وحدت يا زمان جي هيڪڙائي مان مراد اها آهي تہ ڊرامي جا واقعا هڪ محدود ۽ مربوط وقت اندر پيش ڪيا وڃن. ڊرامي جي ڪهاڻي ۽ ڪردارن کي ان دور جي حالتن سان مطابقت رکڻ گهرجي، جنهن ۾ ڪهاڻي واقع ٿئي ٿي. ان لحاظ کان ڪردارن جي ٻولي، لباس ۽ رهڻي ڪهڻي پڻ ڏيکاريل زماني سان ٺهڪندڙ هئڻ گهرجي.[10]

جاءِ جي وحدت

[سنواريو]

جاءِ جي وحدت يا مڪان جي هيڪڙائي مان مراد اها آهي تہ ڊرامي جا واقعا بنيادي طور هڪ ئي هنڌ يا محدود جاگرافيائي ماحول ۾ پيش ڪيا وڃن. ڪردارن جي رهڻي ڪهڻي ۽ ماحول پڻ ان ملڪ، علائقي يا جاءِ سان مطابقت رکندڙ هئڻ گهرجي، جتي ڊرامي جا واقعا پيش ڪيا وڃن ٿا.[10]

عمل جي وحدت

[سنواريو]

عمل جي وحدت مان مراد اها آهي تہ ڊرامي جي ڪهاڻي هڪ بنيادي يا مرڪزي عمل جي چوڌاري ترتيب ڏنل هجي ۽ ان جا مختلف واقعا انهيءَ مرڪزي عمل سان لاڳاپيل هجن. مزاحيه ڊرامي ۾ عمل مزاحيه نوعيت جو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ المياڻي ڊرامي ۾ سنجيده ۽ گنڀير عملن کي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪردارن جا عمل پڻ ڊرامي جي زماني، مڪان ۽ مجموعي ڪهاڻيءَ سان مطابقت رکندڙ هئڻ گهرجن.[10]

ناٽڪ منڊلي

[سنواريو]

ناٽڪ منڊلي اهڙي تنظيم يا اداري کي چيو ويندو آهي، جيڪو اسٽيج ناٽڪن جي تياري ۽ پيشڪش سان لاڳاپيل هجي. سنڌ ۾ 1894ع ۾ پهرين سنڌي ناٽڪ منڊلي ڏيارام ڄيٺمل ڪاليج، ڪراچي ۾ اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي جي نالي سان قائم ٿي. هن منڊليءَ پاران پهريون ناٽڪ ڄيٺانند گلڻداس ڀرياڻيءَ جو ترجمو ڪيل نل دمينتي پيش ڪيو ويو. ان کان پوءِ منڊليءَ ٻيا به ڪيترائي ناٽڪ پيش ڪيا، جيڪي گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا هئا.

ناٽڪن ۾ وڌندڙ دلچسپيءَ سبب سنڌ جي ننڍن توڙي وڏن شهرن ۾ مختلف ناٽڪ منڊليون قائم ٿيڻ لڳيون. انهن ۾ ڌرم اپڪار ڊراميٽڪ سوسائٽي، شڪارپور (1897ع)، بندي ماترم ناٽڪ منڊلي، حيدرآباد (1905ع)، چانڊڪا اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي، لاڙڪاڻو (1907ع) ۽ اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي، حيدرآباد (1912ع) سميت ٻيون ڪيتريون ئي ناٽڪ منڊليون شامل هيون.[77]

ڊرامي ۽ ٿيٽر ۾ فرق

[سنواريو]

ويهين صديءَ جي ڪجهه نظرئي دانن ڊرامي ۽ ٿيٽر جي وچ ۾ واضح فرق تي زور ڏنو آهي. هن نظرئي موجب ڊرامو بنيادي طور لساني عنصرن تي ٻڌل تخليق آهي، تنهنڪري ان کي ادبي صنف سمجهيو وڃي ٿو. ان جي خاصيتن ۾ ٻوليءَ جي مخاطباتي ڪارج جي بالادستي، تخليق ڪيل دنيا (افسانوي حقيقت) ۽ پڙهندڙ جي وچ ۾ ڪنهن وچولي، جهڙوڪ اداڪار يا پيشڪار، جي غير موجودگي، ۽ ان کي اسٽيج تي پيش ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت شامل آهن.

ٿيٽر ڊرامي جي عملي ۽ اسٽيج تي پيش ڪيل صورت آهي، جنهن ۾ اداڪاري، موسيقي ۽ ٻيا نمائشي عنصر شامل ٿين ٿا. اهي عنصر ڊرامي جي خالص لساني يا متني صورت جو لازمي حصو ناهن. ان ڪري ڊرامي جو تجزيو ادبي تنقيد جي اصولن موجب ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ٿيٽر جي تجزيي ۾ اداڪاري، پيشڪش، موسيقي، روشنيءَ جي ترتيب ۽ ٻين اسٽيج عنصرن جو جائزو پڻ شامل هوندو آهي.

نسلي منظرناميات جي نقطه نظر کان، جيڪا منظم نمائشي انساني روين ۽ مظاهرن جو مطالعو ڪندڙ هڪ بين الشعبائي ميدان آهي، ٿيٽر منظم نمائشي صورتن جي وسيع مجموعي جو هڪ ذيلي قسم آهي. ڪنهن نمائشي صورت جي تجزيي ۾ ٽي بنيادي پهلو ڌار ڪري سگهجن ٿا: نمائشيت، پرفارميٽوٽي، ۽ تماشائين سان لاڳاپي ۾ پيدا ٿيندڙ هم حياتياتي تعلق يا همدردي جو عمل (پراڊيئر، 1996).[78]

ٿيٽر جي انهن پهلوئن جو جائزو ان ڪري اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نمائشي صورت پنهنجي مخصوص سماجي پسمنظر سان لاڳاپيل هوندي آهي. انهيءَ لحاظ کان ڊراما نگاري ۽ ٿيٽر وسيلي ان جي نمائشي اظهار جي جوڙجڪ اهڙن ضابطن ۽ علامتي سرشتن وسيلي ٿيندي آهي، جيڪي آفاقي نه، پر مخصوص تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر سان وابسته هوندا آهن.

زباني اظهار جون صورتون

[سنواريو]

ڊرامي ۾ زباني اظهار جون اهم صورتون هي آهن:

  • مڪالمو: ٻن يا ٻن کان وڌيڪ ڪردارن جي وچ ۾ خيالن يا پيغامن جي ڏي وٺ، جنهن ۾ ڳالهائيندڙ ۽ ٻڌندڙ جا ڪردار واري واري سان بدلجندا رهن ٿا. ڊرامي ۾ مڪالمو ڪردارن يا ڊرامائي آوازن جي گفتگو وسيلي پيش ڪيو ويندو آهي.
  • خود ڪلامي: اظهار جي اها صورت، جنهن ۾ ڪو ڪردار اسٽيج تي اڪيلو هوندي پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، شڪن، فيصلن يا ارادن کي لفظن ۾ بيان ڪري ٿو. ان ۾ ڪردار ڪنهن جواب جي اميد کان سواءِ پنهنجي اندروني ڪيفيت جو اظهار ڪندو آهي.
  • سوليلاڪي: ڊرامائي اظهار جي اها صورت، جنهن ۾ ڪردار اڪيلو هوندي وڏي آواز سان ڳالهائي ٿو. سندس گفتگو رڳو پنهنجي ذات بابت نه، پر واقعن يا حالتن بابت پڻ ٿي سگهي ٿي ۽ ان ۾ ڪنهن ظاهري طور اڻڄاتل مخاطب يا سامعين جي موجودگيءَ جو تصور ٿي سگهي ٿو. سوليلاڪي ۽ خود ڪلاميءَ جي وچ ۾ فرق نهايت باريڪ آهي؛ بنيادي فرق مخاطب جي تصوراتي موجودگيءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ڪيترائي ليکڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق نٿا ڪن ۽ انهن کي هم معنيٰ طور استعمال ڪن ٿا.
  • پاسي واري ڳالهه: اظهار جي اها ڊرامائي صورت، جنهن ۾ ڪو ڪردار وڏي آواز سان اهڙي ڳالهه ڪري ٿو، جيڪا فرض ڪيو وڃي ٿو تہ اسٽيج تي موجود ٻيا ڪردار نٿا ٻڌن، جڏهن تہ اها ڳالهه تماشائين لاءِ ٻڌڻ جوڳي هوندي آهي. اهڙي طريقي سان ڪردار ۽ تماشائين جي وچ ۾ هڪ قسم جو سڌو رابطو قائم ٿيندو آهي.
  • ميوٽس: ٿيٽر ۾ ڪنهن ڪردار جي خاموشي يا اسٽيج تان سندس نڪري وڃڻ کي ظاهر ڪندڙ ڊرامائي هدايت آهي؛ عام طور اها ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ ڪردار منظر مان هٽي رهيو آهي.

فلمي صنف طور ڊرامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڊرامائي فلم

فلمي صنف طور ڊرامو عام طور فلمي داستان جي مک ڪردارن جي وچ ۾ ٽڪراءَ ۽ اندروني ڪشمڪش کي پيش ڪري ٿو. اهڙيون فلمون تماشائيءَ جي احساسن ۽ جذبن کي متاثر ڪري منجهس جذباتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون آهن. ڪردارن جا مسئلا اڪثر محبت، جذبات، ذاتي لاڳاپن يا اندروني نفسياتي ڪشمڪش سان لاڳاپيل هوندا آهن.

ڊرامائي فلمن جا موضوع گهڻ رُخا ٿي سگهن ٿا، پر محبت انهن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. جڏهن محبت ۽ جذباتي عنصرن کي انتهائي نمايان ۽ مبالغي واري انداز ۾ پيش ڪيو وڃي تہ اهڙي ڊرامي کي ميلوڊرامو چيو ويندو آهي. ميلوڊرامي ۾ ڪردارن جي شخصيت کي ڪڏهن ڪڏهن سادي نموني چڱائي ۽ برائيءَ جي واضح ورهاست ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.

ڪيترين ڊرامائي فلمن ۽ ناٽڪن ۾ اخلاقي قدر پڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جنهن ڪري انهن ۾ تعليمي يا اصلاحي پهلو پيدا ٿي سگهي ٿو. فلم ۾ موسيقي ۽ سئنيماٽوگرافي جهڙا فني عنصر ڪهاڻيءَ جي جذباتي اثر، ماحول ۽ واقعاتي سچائيءَ جي احساس کي وڌيڪ سگهارو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

خاصيتون

[سنواريو]

ڊرامو بنيادي طور اهڙي ادبي صنف آهي، جيڪا تماشائين جي سامهون عوامي طور پيش ڪرڻ لاءِ لکي ويندي آهي، تنهنڪري ان جي دائري ۾ مختلف ٿيٽري صورتون شامل ٿين ٿيون. ڊرامي ۾ پيش ٿيندڙ واقعا عام طور ڊراما نگار طرفان سڌي ريت بيان، روايت يا تبصري جي صورت ۾ پيش نه ڪيا ويندا آهن، پر تماشائي انهن کي ڪردارن جي عمل ۽ اسٽيج تي ٿيندڙ واقعن وسيلي ڏسندو آهي. جيتوڻيڪ ڊرامي جو متن لکيل هوندو آهي، پر ان جو بنيادي عنصر عمل ۽ پيشڪش آهي. انهيءَ ڪري اهڙا ڊرامائي ڪم پڻ موجود آهن، جن ۾ لفظن بدران اشارن، جسماني حرڪتن ۽ ڪردارن جي روين وسيلي ٽڪراءَ يا ڪشمڪش جو اظهار ڪيو ويندو آهي.

ٿيٽري پيشڪش جي هڪ اهم خاصيت مختلف رابطي وارن رمزن جو گڏيل استعمال آهي، جن ۾ زباني، پيرازباني ۽ غير زباني رمز شامل آهن. پيرازباني رمز مان مراد اهي عنصر آهن، جيڪي زباني اظهار کي مڪمل ڪن ٿا، جهڙوڪ آواز جو لاڙو، لفظن تي زور ۽ وقفا. غير زباني رمزن ۾ جسماني اشارا، موسيقي، آواز، روشني، منظرنگاري، لباس ۽ ميڪ اپ شامل آهن.

انهن مختلف رمزن جو گڏيل استعمال اسٽيج تي ڊراما نگار جي تخليق ڪيل دنيا کي جيئرو روپ ڏئي ٿو. ڊراما نگار ڊرامائي متن تخليق ڪري ٿو، جڏهن تہ هدايتڪار ان متن کي اداڪاري ۽ ٻين ٿيٽري عنصرن سان هم آهنگ ڪري اسٽيج تي پيش ڪرڻ جو ذميوار هوندو آهي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Elam (1980, 98).
  2. ↑ فرانسس فرگوسن لکي ٿو ته "ڊرامو، غنائي شاعريءَ کان مختلف، بنيادي طور لفظي وسيلي ۾ جوڙيل تخليق ناهي؛ لفظ، ائين چئي سگهجي ٿو ته، واقعن جي بنيادي بناوٽ ۽ ڪردار مان جنم وٺن ٿا. جيئن ارسطو چوي ٿو، 'شاعر يا "تخليقڪار" کي بيتن بدران پلاٽن جو تخليقڪار هئڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته هو شاعر ان ڪري آهي جو هو نقل ڪري ٿو، ۽ جن شين جي هو نقل ڪري ٿو، اهي عمل آهن'سانچو:'" (1949, 8).
  3. ↑ Wickham (1959, 32–41; 1969, 133; 1981, 68–69). ناٽڪن جي تخليقڪار لاءِ "ليکڪ" بدران "ٺاهيندڙ" واري معنيٰ انگريزي لفظ پلي رائيٽر ۾ اڄ به محفوظ آهي. دي ٿيٽر، لنڊن ۾ خاص مقصد لاءِ ٺاهيل شروعاتي ناٽڪ گهرن مان هڪ، عام طور عمارتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح بدران ان مخصوص ناٽڪ گهر لاءِ لاطيني اصطلاح ڏانهن ڄاڻي واڻي اشارو هو (1967, 133). لفظ 'ڊراماٽسٽ' "ان وقت تائين انگريزي ٻوليءَ ۾ اڃا اڻڄاتل هو" (1981, 68).
  4. ↑ Banham (1998, 894–900).
  5. ↑ Pfister (1977, 11).
  6. 1 2 Encyclopaedia Britannica.
  7. ↑ See the entries for "opera", "musical theatre, American", "melodrama" and "Nō" in Banham (1998).
  8. ↑ مثال طور، بائرن جو مينفريڊ، "ڊرامائي نظم" جو سٺو مثال آهي. Banham (1998) ۾ "Byron (George George)" واري داخلا ڏسو.
  9. ↑ ارتجال جون ڪجهه صورتون، خاص طور ڪوميڊيا ڊيل آرٽي، 'lazzi' يا منظرنامي جي عمل جي اڻپوري خاڪن جي بنياد تي ارتجال ڪن ٿيون (ڏسو Gordon (1983) ۽ Duchartre (1929)). ارتجال جون سڀ صورتون فنڪارن جي هڪ ٻئي ڏانهن فوري ردعمل، سندن ڪردارن جي حالتن (جيڪي ڪڏهن اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن)، ۽ اڪثر تماشائين سان سندن رابطي مان رهنمائي وٺن ٿيون. ٿيٽر ۾ ارتجال جون ڪلاسيڪي صورتون برطانيه ۾ جون لٽل ووڊ ۽ ڪيٿ جانسٽون، ۽ آمريڪا ۾ وائولا اسپولن سان وابسته آهن؛ ڏسو Johnstone (1981) ۽ Spolin (1963).
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.
  11. ↑ Brown (1998, 441), Cartledge (1997, 3–5), Goldhill (1997, 54), and Ley (2007, 206). Taxidou notes that "most scholars now call 'Greek' tragedy 'Athenian' tragedy, which is historically correct" (2004, 104). Brown writes that ancient Greek drama "was essentially the creation of classical Athens: all the dramatists who were later regarded as classics were active at Athens in the 5th and 4th centuries BC (the time of the Athenian democracy), and all the surviving plays date from this period" (1998, 441). "The dominant culture of Athens in the fifth century", Goldhill writes, "can be said to have invented theatre" (1997, 54).
  12. ↑ Brockett and Hildy (2003, 13–15) and Banham (1998, 441–447).
  13. ↑ Banham (1998, 441–444). For more information on these ancient Greek dramatists, see the articles categorised under "Ancient Greek dramatists and playwrights" in Wikipedia.
  14. ↑ The theory that Prometheus Bound was not written by Aeschylus would bring this number to six dramatists whose work survives.
  15. ↑ Banham (1998, 8) and Brockett and Hildy (2003, 15–16).
  16. ↑ Brockett and Hildy (2003, 13, 15) and Banham (1998, 442).
  17. ↑ Brockett and Hildy (2003, 18) and Banham (1998, 444–445).
  18. ↑ Banham (1998, 444–445).
  19. ↑ Brockett and Hildy (2003, 43).
  20. ↑ Brockett and Hildy (2003, 36, 47).
  21. ↑ Brockett and Hildy (2003, 43). For more information on the ancient Roman dramatists, see the articles categorised under "Ancient Roman dramatists and playwrights" in Wikipedia.
  22. ↑ Brockett and Hildy (2003, 46–47).
  23. 1 2 3 Brockett and Hildy (2003, 47).
  24. ↑ Brockett and Hildy (2003, 47–48).
  25. ↑ Brockett and Hildy (2003, 48–49).
  26. 1 2 3 Brockett and Hildy (2003, 49).
  27. 1 2 Brockett and Hildy (2003, 48).
  28. 1 2 Brockett and Hildy (2003, 50).
  29. ↑ Brockett and Hildy (2003, 49–50).
  30. ↑ Brockett and Hildy (2003, 76, 78). Many churches would have only performed one or two liturgical dramas per year and a larger number never performed any at all.
  31. ↑ Brockett and Hildy (2003, 76).
  32. 1 2 3 Brockett and Hildy (2003, 77).
  33. ↑ Wickham (1981, 191; 1987, 141).
  34. ↑ Bevington (1962, 9, 11, 38, 45), Dillon (2006, 213), and Wickham (1976, 195; 1981, 189–190). In Early English Stages (1981), Wickham points to the existence of The Interlude of the Student and the Girl as evidence that the old-fashioned view that comedy began in England in the 1550s with Gammer Gurton's Needle and Ralph Roister Doister is mistaken, ignoring as it does a rich tradition of medieval comic drama; see Wickham (1981, 178).
  35. ↑ Brockett and Hildy (2003, 86)
  36. ↑ Brockett and Hildy (2003, 97).
  37. ↑ Spivack (1958, 251–303), Bevington (1962, 58–61, 81–82, 87, 183), and Weimann (1978, 155).
  38. ↑ Brockett and Hildy (2003, 101–103).
  39. ↑ George Henry Nettleton, Arthur British dramatists from Dryden to Sheridan p. 149
  40. ↑ Hatch, Mary Jo (2009). The Three Faces of Leadership: Manager, Artist, Priest. John Wiley & Sons. ص. 47.
  41. ↑ The "China scene" from Wycherley's play يوٽيوب تي
  42. ↑ The Provoked Wife is something of a Restoration problem play in its attention to the subordinate legal position of married women and the complexities of "divorce" and separation, issues that had been highlighted in the mid-1690s by some notorious cases before the House of Lords.
  43. ↑ Interconnected causes for this shift in taste were demographic change, the Glorious Revolution of 1688, William's and Mary's dislike of the theatre, and the lawsuits brought against playwrights by the Society for the Reformation of Manners (founded in 1692). When Jeremy Collier attacked Congreve and Vanbrugh in his Short View of the Immorality and Profaneness of the English Stage in 1698, he was confirming a shift in audience taste that had already taken place.
  44. ↑ Williams (1993, 25–26) and Moi (2006, 17). Moi writes that "Ibsen is the most important playwright writing after Shakespeare. He is the founder of modern theater. His plays are world classics, staged on every continent, and studied in classrooms everywhere. In any given year, there are hundreds of Ibsen productions in the world." Ibsenites include George Bernard Shaw and Arthur Miller; Brechtians include Dario Fo, Joan Littlewood, W. H. Auden, Peter Weiss, Heiner Müller, Peter Hacks, Tony Kushner, Caryl Churchill, John Arden, Howard Brenton, Edward Bond, and David Hare.
  45. ↑ Moi (2006, 1, 23–26). Taxidou writes: "It is probably historically more accurate, although methodologically less satisfactory, to read the Naturalist movement in the theatre in conjunction with the more anti-illusionist aesthetics of the theatres of the same period. These interlock and overlap in all sorts of complicated ways, even when they are vehemently denouncing each other (perhaps particularly when) in the favoured mode of the time, the manifesto" (2007, 58).
  46. ↑ Williams (1966) and Wright (1989).
  47. ↑ "opera | History & Facts". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 21 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Lawner, p. 16
  49. 1 2 Reid-Walsh, Jacqueline. "Pantomime", The Oxford Encyclopedia of Children's Literature, Jack Zipes (ed.), Oxford University Press (2006), ISBN 9780195146561
  50. ↑ Mayer (1969), p. 6
  51. ↑ Nicholson, Helen; Holdsworth, Nadine; Milling, Jane (26 October 2018). The Ecologies of Amateur Theatre (انگريزي ۾). Springer. ص. 131. ISBN 978-1-137-50810-2.
  52. ↑ "The History of Pantomime" آرڪائيو ڪيا ويا 2024-10-08 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., It's-Behind-You.com, 2002, accessed 10 February 2013
  53. ↑ Webster's New World Dictionary, World Publishing Company, 2nd College Edition, 1980, p. 1027
  54. ↑ Gutzwiller (2007).
  55. ↑ Rémy (1954).
  56. ↑ Callery (2001).
  57. 1 2 Encyclopaedia Britannica
  58. ↑ Ehrlich (1974, 75–80).
  59. ↑ Richmond, Swann, and Zarrilli (1993, 12).
  60. ↑ Brandon (1997, 70) and Richmond (1998, 516).
  61. ↑ Brandon (1997, 72) and Richmond (1998, 516).
  62. ↑ Brandon (1997, 72), Richmond (1998, 516), and Richmond, Swann, and Zarrilli (1993, 12).
  63. ↑ (Neog 1980, p. 246)
  64. ↑ Neog, Maheswar (1975). Assamese Drama and Theatre: A Series of Two Lectures Delivered at the Indian School of Drama and Asian Theatre Centre, New Delhi, April 1962. Neog.
  65. ↑ Neog, Maheswar (1984). Bhaona: The Ritual Play of Assam. Sangeet Natak Academy.
  66. ↑ Richmond (1998, 516) and Richmond, Swann, and Zarrilli (1993, 13).
  67. ↑ Brandon (1981, xvii) and Richmond (1998, 516–517).
  68. 1 2 Richmond (1998, 516).
  69. 1 2 3 Richmond (1998, 517).
  70. 1 2 Brandon (1981, xvii).
  71. ↑ Jatra South Asian Folklore: An Encyclopedia : Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, by Peter J. Claus, Sarah Diamond, Margaret Ann Mills. Published by Taylor & Francis, 2003. ISBN 0-415-93919-4. Page 307.
  72. ↑ RAMESH MENON (15 February 1988). "Mobile theatre strikes deep roots in Assam". India Today (انگريزي ۾). 26 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Mobile theatre is successful because we stage plays in villages".
  74. ↑ "Screen salute to mobile theatre pioneer – Veteran Ratna Ojha?s documenta Achyut Lahkar".
  75. 1 2 Banham (1998, 1051).
  76. ↑ "Background to Noh-Kyogen". اصل نسخو مان 15 July 2005 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.
  78. ↑ سانچو:Cita publicación
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڊرامو&oldid=405414" تان ورتل