��ken iki b�y�k imparatorlu�un enkaz� �zerinde k�sa zamanda taze bir medeniyet kurmay� ba�aran Osmanl� T�rkleri, XIV. y�zy�l�n ilk yar�s�ndan itibaren asker� harek�t�n yan�s�ra geni� bir imar faaliyetine giri�mi�lerdi. �nce ilk ba��ehirleri Bursa ve civar�nda, sonra s�rasiyle Edirne ve �stanbul'da Osmanl� devlet mimarisinin esaslar� tasarlanm��, �ekillenmi� ve yay�lm��t�r. Di�er cemiyet ve medeniyetler ile temas eden her topluluk i�in oldu�u gibi, Osmanl� T�rkleri i�in de yabanc� tesirlerden muafiyet iddia edilemez. Orta Asya'dan Bat� Anadolu'ya uzanan, �stanbul'dan �ran, Yemen, Cezayir, Macaristan, Podolya ve K�r�m'a kadar yay�lan Osmanl� T�rklerinin kar��la�t�klar� eski, yeni medeniyet eserleriyle ilgilenmedikleri, bunlar�n tesirinde kalmad�klar�, ve Osmanl� devlet mimarisinin �ekillenmesinde bu tesirlerin rol oynamad��� d���n�lemez.

OSMANLI DEVR�NDE KABE'N�N TAM�RATI *

16. y�zy�ldaki in�aat seferberliklerinde, Kabe'ye el s�r�lmemi�ti. Orta�a�daki birka� o­nar�m d���nda, Kabe h�l� Ez Z�beyr'in 693'teki yenilgisinden sonra El Haccac taraf�ndan in�a ettirilen yap�yd�. Ne ki, 16. y�zy�l�n sonunda Kabe'nin yap� olarak k�t� durumda oldu�una ili�kin ilk uyar�lar gelmeye ba�lam��t�.94 Ancak, kimi ilahiyat ve �eriat bilginleri, binada yap�lacak her t�rl� de�i�iklik d���ncesine kar��yd�, Osmanl� y�netimi de bu g�r��leri teredd�ts�z kabul ediyordu. Sadece, "klasik" tarzdaki camilerin sonuncular�ndan birini yapt�rm�� olan Sultan I. Ahmed (1603-17), Kabe'nin b�y�k oranda y�pranm�� yap�s�n� desteklemek i�in bir �eyler yap�lmas�na karar verdi. O zaman bile duvarlara dokunulmad�. Bunun yerine, g�rm�� oldu�umuz gibi, bina, duvarlar�n d�� bas�nc�n� tutmas� ama�lanan bir dizi payanda ve bu payandalar�n �zerindeki bir demir kemerle d��ardan desteklendi.95 Dahas�, Kabe'nin ya�mur olu�u da yenilendi; alt�n olu�un, m�minin dua etmeyi tercih etti�i ve dualar�n�n kabul edilece�ini umdu�u bir yere yerle�tirilmesi'nedeniyle, bu yaln�zca faydac� bir �nlem de�ildi. Buna ek olarak, Kabe'nin �at�s�n�n b�y�k b�l�m� de�i�tirildi, duvarlardaki hasar o­nar�ld�. Bol bol de�erli malzeme kullan�ld�. Ba�ka bir ba�lamda de�indi�imiz, som alt�ndan bir oluk koyman�n d���nda, Kabe'nin i�indeki �� s�tun da alt�n ve g�m��le s�slendi. Dahas�, binan�n giri�inin �zerinde yer alan g�m�� levha alt�n levhayla de�i�tirildi.

�stanbul'un Fethi'nden Sonra �ehrin �mar�na Bir Bak�� ve Osmanl� Su Tesisleri *

�arki Roma'n�n son mukavemeti k�r�lm��, ba��ehrin zapt� �zerinden �� g�n ge�mi�ti. Art�k zafer �enlikleri bitmi�, Okmeydan�'nda ganaim pay edilmi�, asker �ad�rlar�na �ekilmi�ti. Vali Kar��t�ran S�leyman Beyin devriyeleri ise, �ehirde kol geziyordu.

Civar h�k�mdarlara, sultanlara Molla G�rani ve Hoca Kerimi in�alariyle g�nderilen fetihnamelerde, elli d�rt g�n ve gece muharebe edildikten sonra �Cemaziyelevvel'in 20 ci g�n� suphusad�k vaktinde yani alles-sabah tan yeri a�armaya ba�lad��� vakitte, h�cuma m�baderet olunup, me�rak taraf�nda g�ne�in zuhurundan yani tul�u �emsten evvel, feth-i-kal'eye muvaffakiyet h�s�l olmu� oldu�u� il�n olundu.

Osmanl� T�rklerinde Su Mimarisi *

HAYAT i�in su kadar hi�bir maddenin l�zum ve ihtiyac� b�y�k olmam��t�r. Canl�n�n ya�amas�nda oldu�u kadar, o­nlar�n toplulu�unun geli�me ve tek�m�l�nde tesiri daima ilk pl�nda g�r�lm��, tarihin muhtelif devirlerinde �ahs�n ve dolay�siyle toplulu�un menfaati bir su ba��n� tutabilmeyi, bir su ak�nt�s� kenar�nda bar�nmay� en b�y�k ihtiya� olarak hissettirmi�ti. Bu umum� ihtiya�, muayyen bir nokta etraf�nda, �ah�slar�n birbirine yak�nl���n�, mill� birliklerin do�ma ve inki�af�n� mucip olmu�tur. M�nbit topraklar�, ye�il ve mahsuldar vadileri besleyen nehirlerin k�y�lar�nda, daima ilk kurun medeniyetlerinin parlak y�llar� ge�mi�tir.

1  — Davut Pa�a �e�mesi..........       890 (1484)
2  — Ahi Durmu� Baba �e�mesi ......       917 (1510)
3  — Defterdar Camii �e�mesi            ......       950 (1543)
4  — Ekmek�i Sinan �e�mesi .......       950 (1543)
5  — Mehmet Bey �e�mesi «Kazl� �e�me»............... 953 (1546)
6  — Hac� Bayram Can �e�mesi ......       955 (1548)
7  — �ahsultan �e�mesi .........       958 (1550)
8  — R�stem Pa�a �e�mesi.........       962 (1554)
9  — Yata�an �e�mesi...........       965 (1557)
10  — Semin Ali Pa�a �e�mesi             ......       966 (1558)
11  — �ah Rah �e�mesi .........       967 (1559)
12  — U�aki Tekke �e�mesi                 ......       970 (1562)
13  — A��k Pa�a �e�mesi .........       972 (1564)
14  — Cibali Sivrikoz �e�mesi          .......       972 (1564)
15  — Kal�n Ali Pa�a �e�mesi               ......       973 (1565)
16  — Kanuni S�leyman �e�mesi          ......       974 (1566)
17  — Gazi S�leyman Han �e�mesi......       974 (1566)
18  — S�leyman I. �e�mesi               .......       974 (1566)
19  — �skender Bey �e�mesi ........       975 (1567)
20 — Sokollu Mehmet Pa�a �e�mesi .....       975 (1567)

Tevki' ve o­nun incesi olan r�kaa' hatt�n�n mahalli anlay��larla i�lenmesi sonunda �ran'da ortaya ��k���yla -as�lm�� gibi duran harflerinden dolay�- bu yaz�ya ta'lik ad� verilmi�; bu kadim ta'lik hatt�, o �lkede devlet yaz��malar�n� y�r�ten m�n�iler taraf�ndan �ok kullan�l�p geli�tirilmi�tir. Kurulu�undan itibaren, devletin resmi yaz�s� olarak tevkV -ve nadiren r�kaa'- hatt�na yer veren Osmanl�lar, Fatih'in Akkoyunlular'la sava�mas� (1462) sonunda, o­nlar�n divan katiplerinin �stanbul'a getirili�iyle bu ta'lik hatt�n� tan�maya ba�lad�lar. An�lan yaz�n�n k�sa zamanda b�y�k bir de�i�ikli�e u�ramas�yla divani hatt� Osmanl� karakterini kazanm�� olarak ortaya ��kt�; bunun harekelerle bezenmi� ve daha geli�mi� �ekli de celi divani ad�yla �st seviyedeki resmi yaz��malara XVI. as�rdan itibaren tahsis olundu. Resmi i�ler haricinde kullan�lmas�na cevaz verilmeyen ve sadece Divan-� H�mayun'da ��retilen her iki yaz� da, bilhassa XIX. y�zy�lda en m�kemmel seviyesine ula��p, bu hal XX. y�zy�lda da devam etti. Okuyup yaz�lmas� di�er yaz� nevilerine g�re �etrefil olan ve sat�r sonlan y�kseltilerek bitirilen bu iki devlet yaz�s�, kolay okunman�n ve araya bir�ey yaz�l�p da tahrifata u�rat�lmamn �n�ne ge�mek i�in mahsus se�ilmi�, resmi yaz��malar da b�ylece teminat alt�na al�nm�� olsa gerektir.

Karag�z oyununun ba�l�ca ki�ileri �unlard�r:

Karag�z: Okumam�� bir halk adam�d�r. Halk diliyle konu�ur; ��renim g�rm�� ki�ilerin (Hacivat, �elebi, Tiryaki v.b.) yabanc� s�zc�k ve dil kurallar�yla y�kl� s�zlerini anlamaz, anlayabildiklerini de anlamaz g�r�n�r; bu yabanc� s�zleri T�rk�e s�zc�klere benzeterek, o­nlara ters anlamlar verir; b�ylece, toplum i�indeki iki ayr� z�mrenin dillerinin �arp��mas�ndan t�rl� g�l�n�l�kler do�ar. Her �eye burnunu sokmak, her g�r�lt�ye ko�mak, her l�fa ve her olaya kar��mak merak�nda olan Karag�z, soka�a inmedi�i zaman da hi� de�ilse penceresinden (perdenin seyirciye g�re sa� �st k��esinden) kafas�n� uzatarak, ya da evin i�inden seslenerek i�e kar���r. �z� s�z� bir, d���nd���n� s�ylemekten �ekinmeyen, patavats�z bir ki�i oldu�u i�in ikide bir zor durumlara d��er; g�c� yeten herkes o­nu a�a��lar, b�t�n �apra��k hallerde kabak o­nun ba��na patlarsa da pa�ay� kurtar�r; en zor durumlarda dahi ne�esini kaybetmez. �o�uzaman i�siz kal�r, Hacivat'�n buldu�u i�lere girer (A���l�k, Canbazlar, Eczane, Kay�k, Sal�ncak, Yaz�c� v.b.).

BURSA GELENEKSEL KADIN KIYAFETLER�*

T�rkiye'nin en geli�mi� illerinden biri olan Bursa'da geleneksel toplumsal yap� 1950'lerde tar�m�n makinele�mesi ve ula��m olanaklann�n artmas�yla canlanm��t�r. 1960 larda sanayinin geli�imiyle birlikte toplumsal ve k�lt�rel ya�am i�erik y�n�nden zenginle�mi�tir.

Bu s�re�te geleneksel aile yap�s� ortadan kalkm��, giyim-ku�am yerini tamamen �a�da� giysilere b�rakm��t�r. Yerel giysilere ancak �ok uzak dag k�ylerinde rastlanabilmektedir. �lde giyim-ku�am T�rkiye'nin t�m y�relerinde oldu�u gibi gelir gruplar�na, toplumsal �evre �zelliklerine g�re de�i�iklik g�stermektedir. Giyim-ku�am�n belirlenmesinde moda ve �al��ma ko�ullan etkili olmaktad�r.

Eski Bursa'da �zellikle kad�n giyimleri, kuma�lar� ve i�lemeleriyle dikkat �ekerdi. Bursa tezgahlannda dokunan ipekler, b�r�mc�kler, kadifeler bu giysilere �zellik katard�.

XVI. yy'�n ikinci yans�ndan sonra Bursa kadifeleri, �atma, seraser denilen alt�nl� kuma�lar, kemhalar, ar��n, tafta, �uha, keyfiye, pe�temaller olduk�a yayg�n ve �nl�yd�. Padi�ah Saray� ve erkan� bu kuma�lar�n devaml� m��terileri idi.

Hali vakti yerinde olanlar Elmasiye, Alt�parmak, Alt�noluk, Geze ad� verilen Humus ve �am ipekli kuma�lar�ndan elbiseler dikinirlerdi. Bu tarz elbiseler XVII. ve XVIII. yy'larda Selimiye ad� verilen, klaptanla kar���k ba�ka bir cins ipekli kuma�tan yap�l�rd�.

K�y d���nlerinde (k�y d���n�) ise geline ipekli oyal� g�mlek ile bindall� denilen, �zeri s�rma i�lemeli kadife entari giydirilirdi. Durumu uygun olan bunun �zerine k�rk giyer, g�m�� fi�eklikli kemer ku�an�rd�.

�b-g�ndur g�nbed-i devv�r rengi bilmezem
Ya muh�t olmu� g�z�mden g�nbed-i devv�re su

ANKARA VE SEYMENL�K GELENE�� *

Anadolu'nun �ok eski yerle�me sahalar�ndan oldu�u, arkeolojik ve antropolojik belgelerle ortaya konmu� bulunan Ankara, 1071 Malazgirt Zaferi'ni takip eden y�llardan itibaren T�rklerin hakimiyetine girmi�; Dani�menllilerin, Anadolu Sel�uklular�n�n ve Osmanl�lar�n hakimiyetleri s�ras�nda �nceleri B�y�k Anadolu Eyaletine, sonralar� eyalet i�indeki bir sanca�a merkez, olmu�tur.

Bug�n �� milyonu a�k�n n�fusa sahip, modem bir ba�kent olan Ankara'n�n ekonomisi �nceleri tar�ma dayal�yd�. Tah�l ve meyve yeti�tirilir, �zellikle Ankara ke�isi ve koyun beslenirdi. Ankara ke�isinin yumu�ak ve parlak k�l�ndan dokunan kuma�lar �stanbul'a g�nderilir, oradan M�s�r ve Avrupa'ya sevk edilirdi. Tarihi 17.y�zy�la kadar uzanan bu d�nem i�erisinde Ankara bal�, armudu, ke�isi, �i�demi ve kedisi ile �n salm��t�.

Fatih Sultan Mehmet Han, �stanbul'u fethetti�inde kendisinden �nce tanzim edilmi� hayat tarz�na m�dahelede bulunmam��t�r.¹ Yaln�z fizik yap�s� bak�m�ndan �ehrin �sl�m� bir �zellik g�stermesi gerekliydi, ki �sl�m cemaati �eriat icapla-r�nca ya�ayabilsin. Yani �ehir �sl�m� yap�larla bezenmek zorundayd�.

��te �ehr-i �stanbul'da 'hayat�n merkezi' olmak �zere mescidi ile k�mil ilk �ehir merkezi b�ylece olu�turulmu�tur. Bu n�veye biti�ik olarak da din� farizelerin yerine getirilmesine hizmeten hay�r kurumlar� tesis olunmu�tur. Bunlar imaretlerle hastanelerdir, ki birincisi yoksullar�n ve yolcular�n yedi-rildi�i a�evleridir.

Ge�mi� Y�zy�llarda K�yafet Resimlerimiz

ALB�M�N MAH�YET�

Bizce mizas� me�hul ise de muhakkak bir Osmanl� T�rk ressam� taraf�ndan yap�lan bu 49 resimli alb�m Pariste Milli K�­t�phanenin �stampa resimleri dairesinde N. Od. 6 da sakl� durmak­tad�r. Alb�m�n ba��nda Frans�zca �u �zahat vard�r:

Costumes Turcs de la cour et de la ville de Constantinople
en 1720 Peinte
en Turquie par un Artiste Turc