پرش به محتوا

کمدی الهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
کمدی الهی
Image
دانته آلیگیری در حالی که نسخه‌ای از کمدی الهی را در دست دارد، در کنار ورودی دوزخ، هفت طبقهٔ کوه برزخ و شهر فلورانس، با افلاک بهشت در بالا؛ در فرسکوی سال ۱۴۶۵ اثر دومنیکو دی میکلینو
نویسنده(ها)دانته آلیگیری
کشورایتالیا
زبانایتالیایی
گونه(های) ادبیشعر روایی
تاریخ نشر
ح. ۱۳۲۱
متنکمدی الهی در ویکی‌نبشته

کُمدیِ الهی (ایتالیایی: Divina Commedia) منظومه‌ای روایی به زبان ایتالیایی از دانته آلیگیری است که نگارش آن حدود سال ۱۳۰۸ میلادی آغاز شد و حدود سال ۱۳۲۱، اندکی پیش از مرگ نویسنده، به پایان رسید. این اثر به‌طور گسترده برجسته‌ترین اثر ادبیات ایتالیایی[۱] و یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبیات غربی دانسته می‌شود. تصویر خیال‌پردازانهٔ این منظومه از زندگی پس از مرگ بازتاب‌دهندهٔ جهان‌بینی قرون وسطایی است، آن‌گونه که تا سدهٔ چهاردهم در کلیسای غربی وجود داشت. این اثر به تثبیت زبان توسکانی، که منظومه به آن نوشته شده است، به‌عنوان گونهٔ معیار زبان ایتالیایی کمک کرد.[۲] کمدی الهی به سه بخش تقسیم می‌شود: دوزخ، برزخ و بهشت.

این منظومه وضعیت روح پس از مرگ را بررسی می‌کند و تصویری از عدالت الهی ارائه می‌دهد که در آن هر فرد متناسب با اعمال خود مجازات می‌شود یا پاداش می‌گیرد.[۳] اثر سفر دانته را از میان دوزخ، برزخ و بهشت روایت می‌کند. از نظر تمثیلی، منظومه نمایانگر سفر روح به‌سوی خدا است؛ سفری که با شناخت و طرد گناه در دوزخ آغاز می‌شود، با زندگی توبه‌کارانهٔ مسیحی در برزخ ادامه می‌یابد و سپس با عروج روح به‌سوی خدا در بهشت به انجام می‌رسد. دانته از الهیات و فلسفهٔ کاتولیکی قرون وسطی، به‌ویژه فلسفهٔ تومیستی برگرفته از مدخل الهیات اثر توماس آکویناس، بهره می‌گیرد.

در منظومه، دانتهٔ زائر سه راهنما دارد: ویرژیل که نمایندهٔ عقل است و در سراسر دوزخ و بخش عمدهٔ برزخ او را راهنمایی می‌کند؛ بئاتریس که افزون بر الهیات، فیض و ایمان، نمایندهٔ مکاشفهٔ الهی است[۴] و از پایان برزخ به بعد او را هدایت می‌کند؛ و برنارد کلروو که نمایندهٔ عرفان تأملی مسیحی و ارادت به مریم است و دانته را در سرودهای پایانی بهشت راهنمایی می‌کند.

عنوان اصلی اثر تنها کمدیا بود (تلفظ‌شده به صورت [komeˈdi:a]، واژه‌ای در توسکانی به معنای «کمدی»)؛ نخستین چاپ آن در سال ۱۴۷۲ نیز با همین عنوان منتشر شد و این واژه بعدها در ایتالیایی امروزی به شکل Commedia درآمد. نخستین کاربرد شناخته‌شدهٔ صفت Divina («الهی») در اثر زندگی‌نامه‌ای جووانی بوکاچو[۵] با عنوان رساله‌ای در ستایش دانته دیده می‌شود،[۶] که میان سال‌های ۱۳۵۱ و ۱۳۵۵ نوشته شد.[۷] این صفت احتمالاً به موضوع ژرف و سبک والای منظومه اشاره داشت. نخستین چاپی که عنوان کمدی الهی را برای اثر به کار برد، نسخه‌ای بود که انسان‌گرای ونیزی لودوویکو دولچه آماده کرد[۸] و گابریله جولیتو د فراری آن را در سال ۱۵۵۵ منتشر کرد.

کمدی الهی با ارداویراف‌نامه، از متون دینی زرتشتی که روایتگر سفر ارداویراف به جهان پس از مرگ و مشاهدهٔ بهشت و دوزخ است، مقایسه شده است. به‌سبب برخی شباهت‌های میان روایت این دو اثر، این دیدگاه مطرح شده است که عناصری از سنت روایی ارداویراف‌نامه، با واسطهٔ سنت‌ها و متون اسلامی، به دانته رسیده و بر کمدی الهی تأثیر گذاشته باشد؛ با این حال، شواهد موجود برای اثبات این مسیر انتقال و میزان چنین تأثیری کافی دانسته نشده است.[۹]

ساختار و داستان

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
دانته در پرتره‌ای تمثیلی از برونتسینو، نقاشی‌شده در ح. ۱۵۳۰، به کوه برزخ می‌نگرد

کمدی الهی از ۱۴٬۲۳۳ بیت تشکیل شده است که به سه «کانتیکا» تقسیم می‌شوند: دوزخ، برزخ و بهشت؛ هر یک از این بخش‌ها شامل ۳۳ کانتو است. یک کانتوی آغازین که نقش مقدمهٔ منظومه را دارد و معمولاً بخشی از نخستین کانتیکا به‌شمار می‌رود، شمار کل کانتوها را به ۱۰۰ می‌رساند. با این حال، عموماً پذیرفته شده است که دو کانتوی نخست در حکم پیش‌درآمدی یکپارچه برای کل منظومهٔ حماسی‌اند و دو کانتوی آغازین هر کانتیکا نیز نقش پیش‌درآمد آن بخش را ایفا می‌کنند.[۱۰][۱۱][۱۲]

عدد سه در سراسر اثر اهمیتی برجسته دارد که از جمله در شمار کانتیکاها و طول آن‌ها بازتاب یافته است. افزون بر این، قالب شعری به‌کاررفته در اثر، ترتسا ریما، بر پایهٔ یازده‌هجایی است؛ یعنی هر بیت یازده هجا دارد و بیت‌ها در قالب بندهای سه‌مصراعی و بر اساس طرح قافیهٔ ABA BCB CDC DED ... سامان یافته‌اند.[۱۳] بنابراین، شمار کل هجاهای هر بند سه‌مصراعی ۳۳ است؛ همان عددی که شمار کانتوهای هر کانتیکا را تشکیل می‌دهد.

منظومه به زبان اول‌شخص نوشته شده و سفر دانته را از میان سه قلمرو مردگان روایت می‌کند؛ سفری که از شب پیش از آدینهٔ نیک آغاز می‌شود و تا چهارشنبهٔ پس از عید پاک در بهار سال ۱۳۰۰ ادامه می‌یابد. شاعر رومی ویرژیل او را در دوزخ و برزخ راهنمایی می‌کند و بئاتریس، زن آرمانی دانته، راهنمای او در بهشت است.[۱۴] بئاتریس زنی فلورانسی بود که دانته در کودکی با او آشنا شده و از دور تحسینش می‌کرد؛ احساسی در چارچوب سنت رایج آن زمانِ عشق شهسوارانه که در اثر پیشین دانته، زندگانی نو، نیز برجسته است.[۱۵] راهب سیسترسی، برنارد کلروو، دانته را در سه کانتوی پایانی راهنمایی می‌کند.[۱۶]

راهنمایان دانته در منظومه
ویرژیل
ویرژیل
بئاتریس
بئاتریس
برنارد کلروو
برنارد قدیس

ساختار هر سه قلمرو از الگویی مشترک در عددشناسی، یعنی ۹ به‌علاوهٔ ۱ و در مجموع ۱۰، پیروی می‌کند. دوزخ دارای ۹ حلقه است که پس از آن لوسیفر در ژرف‌ترین بخش آن قرار دارد؛ کوه برزخ نیز ۹ طبقه دارد که باغ عدن بر فراز قلهٔ آن جای گرفته است؛ و بهشت شامل ۹ جرم آسمانی است که پس از آن عالم امر، جایگاه ذات خداوند، قرار دارد. در هر مجموعهٔ نه‌گانه، هفت عنصر با یک الگوی اخلاقی مشخص مطابقت دارند که خود به سه زیرگروه تقسیم می‌شود و دو عنصر ویژه‌تر نیز به آن‌ها افزوده می‌شوند تا شمار عناصر به ۹ برسد. برای نمونه، هفت گناه کبیره که در برزخ پاک می‌شوند، با قلمروهای ویژه‌ای برای کسانی که دیرهنگام توبه کرده‌اند و نیز تکفیرشدگان همراه‌اند. هفت گناه اصلی در برزخ با الگویی اخلاقی دربارهٔ عشق منحرف مطابقت دارند و به سه گروه تقسیم می‌شوند: عشق افراطی (شهوت، شکم‌پرستی و حرص)، عشق ناکافی (تنبلی) و عشق بدخواهانه (خشم، حسادت و غرور).[۱۷]

در کشمکش سیاسی ایتالیای مرکزی میان گوئلف‌ها و گیبلین‌ها، دانته از گوئلف‌ها بود که عموماً از پاپ در برابر امپراتور مقدس روم حمایت می‌کردند. گوئلف‌های فلورانس در حدود سال ۱۳۰۰ – به دو جناح گوئلف‌های سفید و گوئلف‌های سیاه تقسیم شدند. هر دو جناح در گذشته از اقتدار نیرومند پاپ حمایت می‌کردند، اما گوئلف‌های سفید بعدها از افزایش قدرت امپراتوری در ایتالیا پشتیبانی کردند. آرزوی دانته برای ظهور امپراتوری قدرتمند که نظم را به ایتالیا و اروپا بازگرداند، یکی از مضامین پیوستهٔ سراسر منظومه است.

دانته از گوئلف‌های سفید بود که در سال ۱۳۰۲، پس از ورود نیروهای تحت فرمان شارل، کنت والوآ به شهر، به‌دست شهردار کانته د گابریلی دی گوبیو تبعید شدند. این نیروها به درخواست پاپ بونیفاس هشتم، که از گوئلف‌های سیاه حمایت می‌کرد، وارد شهر شده بودند. این تبعید که تا پایان عمر دانته ادامه یافت، تأثیر خود را در بخش‌های بسیاری از کمدی نشان می‌دهد؛ از پیشگویی‌های مربوط به تبعید دانته و دیدگاه‌های سیاسی او گرفته تا محکومیت ابدی برخی از مخالفانش.[۱۸]

آخرین واژهٔ هر یک از سه «کانتیکا» «ستاره‌ها» است.

دوزخ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
حکاکی‌های گوستاو دوره برای کمدی الهی (۱۸۶۱–۱۸۶۸)؛ در این تصویر خارون برای انتقال ارواح از رود آخرون به دوزخ می‌آید.

منظومه در شب پیش از آدینهٔ نیک سال ۱۳۰۰، «در نیمهٔ راه زندگانی ما»، آغاز می‌شود. دانته سی‌وپنج سال دارد؛ یعنی نیمی از طول عمر هفتادساله‌ای که در کتاب مقدس ذکر شده است (مزامیر ۸۹:۱۰، بر پایهٔ وولگاتا). او در جنگلی تاریک، که نمادی از گناه دانسته می‌شود، گم شده است[۱۹][۲۰][۲۱] و سه جانور، یک شیر، یک پلنگ و یک ماده‌گرگ، راهش را سد کرده‌اند و او نمی‌تواند از آن‌ها بگریزد یا «راه راست» منتهی به رستگاری را، که خورشید پشت کوه نماد آن است، بیابد. دانته که درمی‌یابد در حال تباه کردن خویش است و به «جایگاهی پست» فرو می‌افتد که در آن خورشید خاموش است، سرانجام به‌دست ویرژیل نجات می‌یابد و آن دو سفر خود را به جهان زیرین آغاز می‌کنند. مجازات هر گناه در دوزخ بر اصل «کنتراپاسو» استوار است؛ نوعی عدالت شاعرانهٔ نمادین که در آن مجازات با ماهیت گناه تناسب دارد. برای نمونه، در کانتوی بیستم، فال‌گیران و پیشگویان ناچارند در حالی راه بروند که سرهایشان به پشت چرخیده است و نمی‌توانند آنچه پیش رویشان است ببینند، زیرا در زندگی کوشیده بودند آینده را ببینند:

چنانکه جملگی چهره در جانب سرین داشتند، و ناگزیر میبایست
باز پس راه روند، زیرا روبروی خویش را نمیتوانستند دید.
...
و این از آن است که میخواست فزون از اندازه فرا روی خود بنگرد، لاجرم
اکنون باز پس مینگرد و باز پس نیز براه خویش میرود.[۲۲]

از نظر تمثیلی، دوزخ نمایانگر روح مسیحی است که گناه را آن‌گونه که واقعاً هست می‌بیند و سه جانور نیز نماد سه گونهٔ گناه‌اند: زیاده‌روی در ارضای نفس، خشونت و بدخواهی.[۲۳] همین سه گونهٔ گناه، سه بخش اصلی دوزخ دانته را نیز شکل می‌دهند: دوزخِ بالا، بیرون از شهر دیس، برای چهار گناهِ زیاده‌روی (شهوت، شکم‌پرستی، حرص و خشم)؛ حلقهٔ هفتم برای گناهانِ خشونت علیه دیگران، علیه خود و علیه خدا، هنر و طبیعت؛ و حلقه‌های هشتم و نهم برای گناهانِ فریب و خیانت. افزون بر این‌ها، دو دستهٔ معنویِ متفاوت نیز وجود دارد: لیمبو در حلقهٔ نخست، جایگاه پاگان‌های بافضیلتی است که مرتکب گناه نشده بودند، اما مسیح را نمی‌شناختند؛ و حلقهٔ ششم جایگاه بدعت‌گذارانی است که با آموزه‌های دینی مخالفت کرده و روح تعالیم مسیح را دگرگون ساخته بودند.[۲۴]

برزخ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
دانته، همراه با ویرژیل، ارواح حسودان را تسلی می‌دهد؛ صحنه‌ای از کانتوی سوم برزخ

دانته و ویرژیل پس از جان سالم به در بردن از ژرفای دوزخ، از تاریکی جهان زیرین بیرون می‌آیند و به سوی کوه برزخ در آن سوی جهان صعود می‌کنند. این کوه بر جزیره‌ای قرار دارد که تنها خشکی نیم‌کرهٔ جنوبی است و بر اثر جابه‌جایی سنگ‌هایی پدید آمده که سقوط شیطان و شکل‌گیری دوزخ سبب آن شده بود.[۲۵] دانته دوزخ را در زیر اورشلیم قرار می‌دهد.[۲۶] کوه دارای هفت طبقه است که هر یک با یکی از هفت گناه کبیره یا «هفت ریشهٔ گناه» مطابقت دارد.[۲۷] طبقه‌بندی گناهان در این بخش، در مقایسه با دوزخ، بیشتر جنبهٔ روان‌شناختی دارد و به‌جای اعمال، بر انگیزه‌ها استوار است. این طبقه‌بندی همچنین بیش از منابع کلاسیک، عمدتاً از الهیات مسیحی سرچشمه می‌گیرد.[۲۸] با این حال، نمونه‌هایی که دانته برای توضیح گناه و فضیلت به کار می‌برد، افزون بر کتاب مقدس و رویدادهای معاصر، از منابع کلاسیک نیز گرفته شده‌اند.

عشق که در سراسر کمدی الهی مضمونی محوری است، در چگونگی تعریف گناه در کوه برزخ اهمیتی ویژه دارد. عشقی که از خدا سرچشمه می‌گیرد پاک است، اما هنگامی که از وجود انسان می‌گذرد ممکن است به گناه آلوده شود. انسان می‌تواند با هدایت عشق به سوی هدفی نادرست یا بدخواهانه (خشم، حسادت و غرور) مرتکب گناه شود، یا عشق را در راهی درست به کار گیرد، اما شدت آن یا کافی نباشد (تنبلی) یا بیش از اندازه باشد (شهوت، شکم‌پرستی و حرص). در پایین هفت طبقهٔ پالایش روح، «پیش‌برزخ» قرار دارد که جایگاه تکفیرشدگان و کسانی است که دیرهنگام توبه کرده‌اند و پیش از دریافت آیین‌های مذهبی، اغلب به‌گونه‌ای خشونت‌بار، مرده‌اند؛ بنابراین شمار این مراحل به نه می‌رسد و با افزودن باغ عدن در قله، مجموع آن‌ها ده می‌شود.[۲۹]

از نظر تمثیلی، برزخ نمایانگر زندگی مسیحی است. ارواح مسیحیان با همراهی فرشته‌ای وارد می‌شوند و سرود «هنگامی که اسرائیل از مصر بیرون آمد» را می‌خوانند. دانته در نامهٔ خود به کانگراند، که اصالت آن مورد مناقشه است،[۳۰] توضیح می‌دهد که اشاره به خروج اسرائیل از مصر هم به رستگاری به‌دست عیسی اشاره دارد و هم به «گذار روح از اندوه و فلاکت گناه به مرتبهٔ فیض».[۳۱] از همین رو، به‌طور مناسب، زمانی که دانته و ویرژیل به برزخ می‌رسند عید پاک است.

برزخ همچنین بازتاب‌دهندهٔ دانش قرون وسطایی دربارهٔ زمین کروی است. دانته در این بخش از منظومه دربارهٔ ستارگان متفاوتی که در نیم‌کرهٔ جنوبی دیده می‌شوند، تغییر موقعیت خورشید و مناطق زمانی گوناگون زمین سخن می‌گوید. در این مرحله از سفر، به گفتهٔ دانته، در اورشلیم هنگام غروب، در کنار رود گنگ نیمه‌شب و در برزخ هنگام طلوع خورشید است.

بهشت

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
بهشت، کانتوی سوم: دانته و بئاتریس با پیکاردا و کوستانتسای سیسیل سخن می‌گویند؛ در فرسکویی اثر فیلیپ فایت.

پس از صعودی آغازین، بئاتریس دانته را از میان نه کره‌های آسمانی بهشت راهنمایی می‌کند. این کره‌ها، مطابق با کیهان‌شناسی ارسطویی و بطلمیوسی، هم‌مرکز و کروی‌اند. در حالی که ساختار دوزخ و برزخ بر طبقه‌بندی‌های متفاوت گناهان استوار بود، ساختار بهشت بر فضیلت‌های اصلی و سه فضیلت الهیاتی بنا شده است.

هفت کرهٔ پایین‌تر بهشت به فضیلت‌های اصلی، یعنی دوراندیشی، دلیری، عدالت و اعتدال مربوط‌اند. سه کرهٔ نخست نشان‌دهندهٔ کاستی در یکی از فضیلت‌های اصلی‌اند: ماه جایگاه افراد بی‌ثباتی است که وفاداری‌شان به عهدهای خود با خدا، همچون ماه، کاستی می‌گرفت و ازاین‌رو از دلیری بی‌بهره بودند؛ عطارد جایگاه جاه‌طلبانی است که برای کسب افتخار فضیلت‌مند بودند و ازاین‌رو عدالتشان ناقص بود؛ و زهره جایگاه عاشقانی است که عشقشان به کسی جز خدا معطوف بود و ازاین‌رو فاقد اعتدال بودند. چهار کرهٔ بعدی، در مقابل، نمونه‌های مثبت فضیلت‌های اصلی را نشان می‌دهند. نخست خورشید، که جایگاه خردمندان است؛ کسانی که حکمتشان راه دیگر فضیلت‌ها را روشن می‌کرد و دیگر فضیلت‌ها نیز به آن وابسته‌اند و ازاین‌رو این کره خود دسته‌ای جداگانه تشکیل می‌دهد. مریخ جایگاه دلیرانی است که در راه مسیحیت جان باختند؛ مشتری جایگاه پادشاهان عادل است؛ و زحل جایگاه معتدلان، یعنی راهبان، است. این هفت کره که به سه گروه تقسیم می‌شوند، با دو مرتبهٔ دیگر تکمیل می‌گردند: کرهٔ هشتم، یعنی کرهٔ ستارگان ثابت، جایگاه کسانی است که به فضیلت‌های الهیاتیِ ایمان، امید و عشق دست یافته‌اند و نمایندهٔ کلیسای پیروز هستند؛ یعنی کمال کامل بشریت که از همهٔ گناهان پاک شده و تمامی فضیلت‌های آسمانی را در خود دارد. کرهٔ نهم، یا فلک محرک اول، که با زمین‌مرکزی اخترشناسی قرون وسطی مطابقت دارد، جایگاه فرشتگان است؛ آفریدگانی که هرگز به گناه نخستین آلوده نشده‌اند. بر فراز همهٔ این‌ها عالم امر قرار دارد که ذات خدا را در خود جای داده و تقسیم‌بندی نه‌گانه را با مرتبهٔ دهم کامل می‌کند.

دانته با چند تن از قدیسان بزرگ کلیسا دیدار و گفتگو می‌کند که از جملهٔ آنان می‌توان به توماس آکویناس، بوناونتورا، پطرس و یوحنای قدیس اشاره کرد. در نزدیکی پایان سفر، بئاتریس از او جدا می‌شود و برنارد کلروو راهنمایی دانته را بر عهده می‌گیرد.[۳۲] بهشت در مقایسه با دوزخ و برزخ ماهیتی الهیاتی‌تر دارد. با این حال، دانته اذعان می‌کند که تصویری که از بهشت می‌بیند صرفاً همان چیزی است که چشمان انسانی او توان دیدنش را دارند و در نتیجه، این تصویر برداشت شخصی دانته از بهشت است.

کمدی الهی با مشاهدهٔ خدای تثلیثی به‌دست دانته پایان می‌یابد. دانته در لحظه‌ای از ادراک که قادر به بیانش نیست، سرانجام راز الوهیت و انسانیت عیسی را درمی‌یابد و روحش با عشق خدا هماهنگ می‌شود:[۳۳]

اما پیش از آنکه چنین شود، شوق و اراده ام چون چرخی که با حرکتی
یکسان در گردش باشد، هماهنگ شده بودند.
و این کار عشق بود که خورشید و دیگر اختران را در گردش دارد.[۳۴]

تاریخچه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دست‌نوشته‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

بر پایهٔ گزارش انجمن دانتهٔ ایتالیا، هیچ دست‌نوشتهٔ اصلی به خط خود دانته باقی نمانده است، هرچند نسخه‌های خطی فراوانی از سده‌های چهاردهم و پانزدهم وجود دارد که حدود ۸۰۰ مورد از آن‌ها در وبگاه این انجمن فهرست شده‌اند.[۳۵]

ترجمه‌های نخستین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کولوچو سالوتاتی در سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۷، برای اثر خود دربارهٔ سرنوشت و بخت، بخش‌هایی از کمدی را به لاتین ترجمه کرد. نخستین ترجمهٔ کامل کمدی در سال ۱۴۱۶ به‌دست جووانی دا سراواله و به نثر لاتین انجام شد؛ این ترجمه برای دو اسقف انگلیسی، رابرت هالام و نیکلاس باب‌ویت، و یک کاردینال ایتالیایی، آمدئو دی سالوتسو، تهیه شد و در جریان شورای کنستانس شکل گرفت. نخستین ترجمهٔ منظوم اثر نیز در سال‌های ۱۴۲۷ تا ۱۴۳۱ به‌دست ماتئو رونتو [fr] و در قالب وزن شش‌پایه‌ای لاتین انجام شد.[۳۶]

نخستین ترجمهٔ کمدی به یکی از زبان‌های بومی دیگر، ترجمه‌ای منثور به کاستیلی بود که انریکه د ویینا در سال ۱۴۲۸ آن را به پایان رساند. نخستین ترجمهٔ منظوم به یک زبان بومی نیز ترجمهٔ آندرو فبرر به کاتالان در سال ۱۴۲۹ بود.[۳]

نخستین چاپ‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نخستین نسخهٔ چاپی در فولینیو، ایتالیا، به‌دست یوهان نومایستر و اوانجلیستا آنجلینی دا تروی در ۱۱ آوریل ۱۴۷۲ منتشر شد.[۳۷] از ۳۰۰ نسخه‌ای که چاپ شد، چهارده نسخه همچنان باقی مانده است. دستگاه چاپ اصلی در «اوراتوریو دلا نونتسیاتلا» در فولینیو به نمایش گذاشته شده است.

نخستین چاپ‌ها
تاریخعنوانمحلناشرتوضیحات
۱۴۷۲La Comedia di Dante Alleghieriفولینیویوهان نومایستر و اوانجلیستا آنجلینی دا تروینخستین نسخهٔ چاپی (یا چاپ نخست)
۱۴۷۷La Commediaونیزوندلین اشپایر
۱۴۸۱Comento di Christophoro Landino fiorentino sopra la Comedia di Dante Alighieriفلورانسنیکولائوس لائورنتیهمراه با شرح ایتالیایی کریستوفورو لاندینو و چند تصویر حکاکی‌شده از باچو بالدینی بر پایهٔ طرح‌های ساندرو بوتیچلی
۱۴۹۱Comento di Christophoro Landino fiorentino sopra la Comedia di Dante Alighieriونیزپیترو دی پیازینخستین نسخهٔ کاملاً مصور
۱۵۰۲Le terze rime di Danteونیزالدوس منوتیوس
۱۵۰۶Commedia di Dante insieme con uno diagolo circa el sito forma et misure dello infernoفلورانسفیلیپو دی جونتا
۱۵۵۵La Divina Comedia di Danteونیزگابریله جولیتونخستین کاربرد واژهٔ «الهی» در عنوان
Image
صفحهٔ عنوان نخستین نسخهٔ چاپی (فولینیو، ۱۱ آوریل ۱۴۷۲)
Image
تصویر لوسیفر در نخستین نسخهٔ چاپی کاملاً مصور؛ حکاکی چوبی برای کانتوی ۳۴ دوزخ، پیترو دی پیازی، ونیز، ۱۴۹۱
Image
نخستین نسخه‌ای که منظومه را با عنوان کمدی الهی منتشر کرد، ۱۵۵۵

مضامین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کمدی الهی را می‌توان به‌سادگی یک تمثیل دانست؛ هر کانتو و رویدادهای درون آن می‌توانند چندین معنای متفاوت داشته باشند. با این حال، تمثیل دانته پیچیده‌تر از این است و او در توضیح چگونگی خواندن منظومه (نگاه کنید به نامه به کانگراند)[۳۸] افزون بر معنای تمثیلی، سطوح دیگری از معنا را نیز برمی‌شمارد: تاریخی، اخلاقی، تحت‌اللفظی و آناگوژیک.

ساختار منظومه نیز بسیار پیچیده است و الگوهای ریاضی و عددشناختی، به‌ویژه بر پایهٔ اعداد سه و نه، در سراسر اثر پراکنده‌اند. این منظومه اغلب به سبب ویژگی‌های عمیقاً انسانی‌اش ستوده شده است: مهارت دانته در ترسیم شخصیت‌هایی که در دوزخ، برزخ و بهشت با آنان روبه‌رو می‌شود؛ نکوهش‌های تند او از سیاست فلورانسی و ایتالیایی؛ و نیروی تخیل شاعرانه‌اش. به گفتهٔ دوروتی ال. سایرز در مقدمهٔ ترجمه‌اش از دوزخ، استفادهٔ دانته از شخصیت‌های واقعی او را از نیاز به درگیر کردن خواننده با توصیف‌های طولانی بی‌نیاز می‌کند و به او امکان می‌دهد «برای بحث دربارهٔ شمار زیادی از موضوعات بسیار مهم در منظومهٔ خود جا باز کند و بدین ترتیب دامنهٔ اثر را گسترش دهد و بر تنوع آن بیفزاید».[۳۹]

دانته این منظومه را «کمدی» نامید؛ صفت «الهی» بعدها، در سدهٔ شانزدهم، به عنوان آن افزوده شد. علت این نام‌گذاری آن بود که در جهان باستان، اشعار به دو گونهٔ «والا» («تراژدی») و «پست» («کمدی») طبقه‌بندی می‌شدند.[۴۰] اشعار «پست» پایان خوش داشتند و به زبان روزمره نوشته می‌شدند، در حالی که اشعار «والا» به موضوعات جدی‌تر می‌پرداختند و به سبکی فخیم نوشته می‌شدند. دانته از نخستین نویسندگان قرون وسطی بود که موضوعی جدی، یعنی رستگاری نوع بشر، را نه به زبان لاتین که برای چنین موضوعی انتظار می‌رفت، بلکه به زبان ایتالیاییِ روزمره و «عامیانه» نوشت. روایت جووانی بوکاچو مبنی بر اینکه دانته نسخه‌ای اولیه از منظومه را به لاتین آغاز کرده بود، همچنان محل اختلاف است.[۴۱][۴۲]

مضامین علمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اگرچه کمدی الهی در درجهٔ نخست منظومه‌ای دینی است که به گناه، فضیلت و الهیات می‌پردازد، دانته شماری از عناصر مربوط به دانش علمی روزگار خود را نیز مطرح می‌کند؛ آمیزش علم و شعر در این اثر در طول سده‌ها هم مورد ستایش و هم انتقاد قرار گرفته است.[۴۳] در برزخ بارها به پیامدهای کروی بودن زمین اشاره می‌شود؛ از جمله تفاوت ستارگان قابل مشاهده در نیم‌کرهٔ جنوبی، تغییر موقعیت خورشید و مناطق زمانی گوناگون زمین. برای نمونه، هنگام غروب خورشید در برزخ، در کنار رود ابرو نیمه‌شب، در اورشلیم سپیده‌دم و در کنار رود گنگ نیمروز است:[۴۴]

خورشید در چنان وضعی بود که نخستین اشعه خویش را بر آنجا که
آفریدگارش خون خود را بر زمین ریخت میتافت، و در این هنگام «ایبرو»
در زیر ترازوی بلند جریان داشت
و آبهای «گنگ» در گرمی نیمروز سوزان بودند؛ لاجرم روز در
شرف زوال بود که فرشته خدا با شادمانی در برابر ما هویدا شد.[۴۵]

دانته در دوزخ از مرکز زمین عبور می‌کند و در کانتوی سی‌وچهارم (بیت‌های ۷۶ تا ۱۲۰) دربارهٔ تغییر حاصل‌شده در جهت گرانش سخن می‌گوید. اندکی پیش‌تر، در کانتوی سی‌وسوم (بیت‌های ۱۰۲ تا ۱۰۵)، دربارهٔ وجود باد در حلقهٔ یخ‌زدهٔ درونی دوزخ پرسش می‌کند، زیرا در آنجا تفاوت دمایی وجود ندارد.[۴۶]

Image
نسخهٔ گالیلئو گالیله از نخستین چاپ جولیتو از منظومه (۱۵۵۵)

با توجه به فضای داستان، بهشت ناگزیر به‌طور گسترده به اخترشناسی می‌پردازد، البته بر پایهٔ برداشت بطلمیوسی و زمین‌مرکزی. بهشت همچنین دربارهٔ اهمیت روش آزمایشی در علم بحث می‌کند و در بیت‌های ۹۴ تا ۱۰۵ کانتوی دوم نمونه‌ای مفصل از آن ارائه می‌دهد:

اما اگر خود دست بآزمایش زنی، از قید اینچنین استدلال رهائی
خواهی جست، زیرا که تجربه آن معنی است که جویباران جمله
هنرهای شما از آن سرچشمه میگیرند.

سه آینه بر گیر، و دوتا از آنها را در فاصله ای مساوی از خویش
بگذار، و سومی را در فاصله ای دورتر از آن دو، بصورتی که آنرا درست درمیان
آن دوتای اولین بینی، پس روی بجانب آنها کن، و چنان کن که از پشت سر

تو نوری بر این سه آینه تابد و انعکاس این نور از این هر سه آینه بسوی
تو باز گردد.

در این صورت آن نور را که دورتر از آن دوتای دگر منعکس شده،
خواهی دید که بزرگی آن دو را ندارد، ولی نوری که دورترین هماناست
درخششی همپایۀ آنها دارد.
بهشت، کانتوی دوم[۴۷]

نمونه‌ای کوتاه‌تر در کانتوی پانزدهم برزخ (بیت‌های ۱۶ تا ۲۱) دیده می‌شود؛ جایی که دانته اشاره می‌کند هم نظریه و هم آزمایش تأیید می‌کنند که در بازتاب، زاویهٔ تابش با زاویهٔ بازتاب برابر است. دیگر اشاره‌های علمی در بهشت شامل توصیف سازوکار ساعت در کانتوی بیست‌وچهارم (بیت‌های ۱۳ تا ۱۸) و اشاره به قضیهٔ تالس دربارهٔ دایره و مثلث‌ها در کانتوی سیزدهم (بیت‌های ۱۰۱ تا ۱۰۲) است.

می‌دانیم که گالیلئو گالیله دربارهٔ دوزخ سخنرانی کرده است و همچنین پیشنهاد شده که این منظومه ممکن است بر برخی از اندیشه‌های خود گالیله دربارهٔ مکانیک تأثیر گذاشته باشد.[۴۸]

تأثیرپذیری‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
دانته در حال خواندن کمدی الهی در دربار گیدو نوولو؛ نقاشی اثر آندره‌آ پیئرینی، ۱۸۵۰ (کاخ پیتی، فلورانس)

کلاسیک

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دانته که به آثار هومر دسترسی نداشت، ویرژیل، لوکانوس، اووید و استاتیوس را الگوهای خود برای سبک، تاریخ و اسطوره‌شناسی کمدی قرار داد.[۴۹] این تأثیر در مورد ویرژیل از همه آشکارتر است؛ او در دو کانتیکای نخست در نقش راهنما و استاد ظاهر می‌شود و دانته حماسهٔ او، انئید، را با زبانی می‌ستاید که در دیگر بخش‌های اثر تنها برای کتاب مقدس به کار می‌برد.[۵۰] اووید در منظومه به این اندازه آشکارا ستوده نمی‌شود، اما دانته پس از ویرژیل بیش از هر شاعر دیگری از او به‌عنوان منبع استفاده می‌کند؛ عمدتاً از طریق استعاره‌ها و رویدادهای خیال‌انگیزی که از نمونه‌های موجود در دگردیسی‌ها برگرفته شده‌اند.[۵۱] تأثیر استاتیوس و لوکانوس از این دو کمتر بود؛ در مورد لوکانوس، نقش او به‌عنوان یکی از منابع کمدی الهی تنها در سدهٔ بیستم به‌درستی مورد توجه قرار گرفت.[۵۲]

در کنار شاعران هم‌روزگار و پیشین دانته، شخصیت کلاسیکی که بیشترین تأثیر را بر کمدی گذاشت ارسطو بود. دانته فلسفهٔ کمدی را بر پایهٔ آثار ارسطو بنا کرد، همان‌گونه که متفکران مدرسی اندیشهٔ خود را بر آثار ارسطو استوار می‌کردند. دانته ارسطو را هم مستقیماً از طریق ترجمه‌های لاتین آثار او و هم به‌طور غیرمستقیم از طریق نقل‌قول‌های موجود در آثار آلبرتوس ماگنوس می‌شناخت.[۵۳] دانته حتی به‌صراحت در خود منظومه به تأثیر ارسطو اذعان می‌کند؛ به‌ویژه هنگامی که ویرژیل برای توجیه ساختار دوزخ به اخلاق نیکوماخوس استناد می‌کند.[۵۴] در همان کانتو، ویرژیل برای توضیح اینکه چرا گناهان عقلانی از گناهان خشونت‌آمیز بدترند، از اثر سیسرون، دربارهٔ وظایف، بهره می‌گیرد؛ نکته‌ای اساسی که از کانتوی هجدهم تا پایان دوزخ بسط داده می‌شود.[۵۵]

مسیحی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

زبان کمدی الهی اغلب از تعبیرها و عبارت‌پردازی‌های ولگاته برگرفته شده است. این تنها ترجمهٔ کتاب مقدس بود که دانته به آن دسترسی داشت، زیرا در قرون وسطی اکثریت قریب به اتفاق کاتبان تنها حاضر به نسخه‌برداری از همین ترجمه بودند. این تأثیر شامل حدود پانصد نقل‌قول و اشارهٔ مستقیم است که دانته از کتاب مقدس، یا از آنچه از آن به خاطر داشت، برگرفته است. دانته همچنین کتاب مقدس را در هر موضوعی مرجع نهایی می‌داند، حتی در موضوعاتی که متن مقدس تنها به‌صورت تمثیلی به آن‌ها می‌پردازد.[۵۶]

کمدی الهی همچنین محصول فلسفهٔ مدرسی است، به‌ویژه آن‌گونه که در اندیشه‌های توماس آکویناس قدیس بیان شده است.[۵۷][۵۸] این تأثیر بیش از همه در بهشت آشکار است؛ جایی که تصویرپردازی اثر از خدا، رؤیت سعیده و صورت‌های جوهری همگی با آموزه‌های مدرسی سازگارند.[۵۹] همچنین در بهشت است که آکویناس و همتای مدرسی او، بوناونتورای قدیس، به‌عنوان شخصیت ظاهر می‌شوند و دانته را با خردمندترین ارواح بهشت آشنا می‌کنند. از همین رو، کمدی الهی را «سوما به نظم» خوانده‌اند.[۶۰] با وجود این، در برخی مسائل دانته از آموزه‌های مدرسی فاصله می‌گیرد؛ از جمله در ستایش بی‌پروای او از شعر.[۶۱]

کمدی الهی به گونهٔ ادبی سفر به دنیای مردگان تعلق دارد[۶۲] و از مکاشفهٔ پولس، اثری از سدهٔ چهارم و نمونه‌ای کهن‌تر از روایت فرود به جهان زیرین بود، تأثیر پذیرفته است.[۶۳][۶۴]

اسلامی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دانته در اروپایی می‌زیست که ارتباطات ادبی و فلسفی گسترده‌ای با جهان اسلام داشت؛ عواملی چون ابن‌رشدگرایی («Averoìs, che'l gran comento feo»، کمدی، دوزخ، کانتوی چهارم، بیت ۱۴۴، به معنای «ابن رشد، که شرح بزرگ را نوشت») و حمایت آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون به گسترش این ارتباطات کمک می‌کردند. از میان دوازده حکیمی که دانته در کانتوی دهم بهشت ملاقات می‌کند، توماس آکویناس و، بیش از او، سیگر برابانت به‌شدت از شارحان عربی ارسطو تأثیر پذیرفته بودند.[۶۵] عرفان مسیحی قرون وسطی نیز در تأثیرپذیری از نوافلاطونی‌گری با صوفیانی چون ابن عربی اشتراک داشت. فردریک کاپلستون، فیلسوف، در سال ۱۹۵۰ استدلال کرد که برخورد محترمانهٔ دانته با ابن رشد، ابن سینا و سیگر برابانت نشان می‌دهد که او به «دِین قابل توجه» خود به فلسفهٔ اسلامی اذعان داشته است.[۶۵]

در سال ۱۹۱۹، میگل آسین پالاسیوس، پژوهشگر اسپانیایی و کشیش کاتولیک، کتاب فرجام‌شناسی اسلامی در کمدی الهی را منتشر کرد که به بررسی شباهت‌های میان فلسفه اسلامی متقدم و کمدی الهی می‌پرداخت. پالاسیوس استدلال کرد که دانته بسیاری از ویژگی‌ها و رویدادهای مربوط به جهان پس از مرگ را از نوشته‌های معنوی ابن عربی و نیز از معراج، یعنی سفر شبانهٔ محمد به آسمان، برگرفته است. روایت دوم در حدیث و کتاب المعراج آمده است؛ اثری که در سال ۱۲۶۴ یا اندکی پیش از آن به لاتین ترجمه شد[۶۶] و با عنوان کتاب نردبان محمد شناخته می‌شد. این اثر شباهت‌های قابل توجهی با بهشت دارد، از جمله تقسیم هفت‌گانهٔ بهشت، هرچند این ویژگی منحصر به کتاب المعراج یا کیهان‌شناسی اسلامی نیست.[۶۷]

بسیاری از پژوهشگران قانع نشده‌اند که دانته از کتاب المعراج تأثیر پذیرفته باشد. فرانچسکو گابریلی، شرق‌شناس سدهٔ بیستم، نسبت به شباهت‌های ادعاشده و نیز نبود شواهدی دربارهٔ مسیری که این اثر از طریق آن می‌توانسته به دانته برسد، ابراز تردید کرد.[۶۸] ماریا کورتی، زبان‌شناس ایتالیایی، خاطرنشان کرد که برونتو لاتینی، استاد دانته، در دوران اقامت خود در دربار آلفونسوی دهم با بوناونتورا دا سیه‌نا، اهل توسکانی که کتاب المعراج را از عربی به لاتین ترجمه کرده بود، دیدار کرده است. کورتی احتمال داد که برونتو ممکن است نسخه‌ای از این اثر را در اختیار دانته گذاشته باشد.[۶۹] رنه گنون، که به تصوف گرویده بود و دربارهٔ ابن عربی پژوهش می‌کرد، در کتاب باطن‌گرایی دانته نظریهٔ تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم اسلامی بر دانته را تأیید کرد.[۷۰] نظریهٔ پالاسیوس دربارهٔ تأثیر ابن عربی بر دانته بعدها از سوی نویسندهٔ ترک اورهان پاموک در رمان کتاب سیاه به طنز گرفته شد.[۷۱]

افزون بر این، ادعا شده است که رسالهٔ الغفران، اثری طنزآمیز که شعر عربی و نثر را در هم می‌آمیزد و ابوالعلاء معری آن را حدود سال ۱۰۳۳ میلادی نوشت، بر کمدی الهی دانته تأثیر گذاشته یا حتی الهام‌بخش آن بوده است.[۷۲][۷۳]

زرتشتی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کمدی الهی با ارداویراف‌نامه، از متون دینی زرتشتی که روایتگر سفر ارداویراف به جهان پس از مرگ و مشاهدهٔ بهشت و دوزخ است، مقایسه شده است. به‌سبب برخی شباهت‌های میان روایت این دو اثر، این دیدگاه مطرح شده است که عناصری از سنت روایی ارداویراف‌نامه، با واسطهٔ سنت‌ها و متون اسلامی، به دانته رسیده و بر کمدی الهی تأثیر گذاشته باشد؛ با این حال، شواهد موجود برای اثبات این مسیر انتقال و میزان چنین تأثیری کافی دانسته نشده است.[۹]

نقد و تاریخچهٔ متن

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
جزئیاتی از یکی از تصویرسازی‌های ساندرو بوتیچلی برای کانتوی هجدهم دوزخ، دههٔ ۱۴۸۰؛ قلم نقره‌ای روی پوست، تکمیل‌شده با قلم و مرکب.

بازخورد انتقادی نسبت به کمدی الهی پیش از رسیدن آن به شهرت فراگیر امروزی، در دوره‌های مختلف بسیار متفاوت بوده است. اگرچه این اثر در سده‌های بلافاصله پس از انتشارش به‌عنوان یک شاهکار شناخته می‌شد،[۷۴] در دوران روشنگری تا حد زیادی به فراموشی سپرده شد، هرچند استثناهایی برجسته وجود داشتند؛ از جمله ویتوریو آلفیری؛ آنتوان دو ریوارول که دوزخ را به فرانسوی ترجمه کرد؛ و جامباتیستا ویکو که در آثار دانش نو و داوری دربارهٔ دانته زمینهٔ آن بازنگری‌ای را فراهم کرد که بعدها به ارزیابی مجدد رمانتیک‌ها از دانته انجامید و او را در کنار هومر قرار داد.[۷۵]

کمدی در جهان انگلیسی‌زبان به‌دست ویلیام بلیک، که چندین بخش از این حماسه را تصویرسازی کرد، و نویسندگان رمانتیک سدهٔ نوزدهم «دوباره کشف شد». نویسندگان بعدی همچون تی. اس. الیوت، ازرا پاوند، ساموئل بکت، سی. اس. لوئیس و جیمز جویس نیز از آن الهام گرفته‌اند. شاعر هنری وادزورث لانگ‌فلو نخستین مترجم آمریکایی این اثر بود،[۷۶] و شاعران معاصری چون شیموس هینی،[۷۷] رابرت پینسکی، جان چاردی، دبلیو. اس. مروین و استنلی لومباردو نیز ترجمه‌هایی از تمام یا بخشی از کتاب ارائه کرده‌اند. در روسیه، افزون بر ترجمهٔ چند بند سه‌مصراعی به‌دست الکساندر پوشکین،[۷۸] گفته شده است که شعرهای متأخر اسیپ ماندلشتام نشان‌دهندهٔ نوعی «تأمل رنج‌آلود» دربارهٔ کمدی هستند.[۷۹] ماندلشتام در سال ۱۹۳۴ در نوشتهٔ پیچیده و هزارتوگونهٔ خود، گفتگو دربارهٔ دانته، خوانشی مدرن از این منظومه ارائه کرد.[۸۰] اریش آورباخ بر این باور بود که دانته نخستین نویسنده‌ای بود که انسان‌ها را، به‌جای آنکه همچون کهن‌الگوهای اسطوره‌ای یا مجموعه‌ای از رذایل و فضایل به تصویر بکشد، محصول زمان، مکان و شرایط مشخص خود نشان داد. به باور او، این ویژگی در کنار جهان کاملاً پرداخته‌شدهٔ کمدی الهی نشان می‌دهد که این اثر آغازگر واقع‌گرایی و خودنگاری در داستان‌نویسی مدرن بوده است.[۸۱] به ارزیابی تی.اس. الیوت، «دانته و شکسپیر جهان را میان خود تقسیم کرده‌اند؛ سومی وجود ندارد.»[۸۲] برای خورخه لوئیس بورخس نیز کمدی الهی «بهترین کتابی بود که ادبیات پدید آورده است».[۸۳]

در سده‌های پس از انتشار، کمدی یکی از گسترده‌ترین سنت‌های نقد و تفسیر را در میان تمامی آثار ادبی پدید آورده است؛ سنتی که در میان آثار غیردینی ادبیات غرب بی‌همتاست. شرح‌های بیت‌به‌بیت این اثر به زبان‌های مختلف در اروپا، قارهٔ آمریکا و آسیا نوشته شده‌اند.[۸۴] نکتهٔ مهم آن است که کمدی از نخستین آثار ادبی به زبان بومی بود که موضوع توجه جدی نقادانه قرار گرفت. پیش از سال ۱۳۰۰، چنین نقد تفصیلی‌ای عمدتاً به متون دینی و آثار ادبیات کلاسیک اختصاص داشت.[۸۵]

کمدی در صورت‌بندی‌های مختلف مفهوم رمان دانشنامه‌ای، یکی از سرچشمه‌های این گونه به‌شمار آمده است.[۸۶] ادوارد مندلسون هنگام وضع این اصطلاح، طرد اولیهٔ دانته را با اهمیت بعدی او برای هویت ملی ایتالیا در تقابل قرار داد و این وضعیت را با نقش فرهنگ‌ساز نویسندگان دانشنامه‌ای متأخری چون شکسپیر، میگل د سروانتس و هرمان ملویل مقایسه کرد.[۸۷]

ترجمه‌های فارسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

شجاع‌الدین شفا نخستین مترجم کمدی الهی به فارسی بود. ترجمهٔ او نخستین بار در سال ۱۳۳۵ از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد. این ترجمه پس از انقلاب ۱۳۵۷ برای سال‌ها تجدید چاپ نشد و نایاب بود.

در دههٔ ۱۳۷۰، ترجمهٔ دیگری از این اثر به قلم فریده مهدوی دامغانی از سوی نشر تیر منتشر شد. این نسخه با مقدمه‌ای از احمد مهدوی دامغانی همراه بود. پس از آن نیز ترجمه‌هایی از کمدی الهی به قلم جلال‌الدین کزازی و کاوه میرعباسی منتشر شده است.

ترجمهٔ شجاع‌الدین شفا پیش از انقلاب شامل بخش‌هایی از دوزخ دربارهٔ محمد بود، اما بنا بر گزارش رادیو فردا، این قسمت در برخی ترجمه‌های فارسی منتشرشده پس از انقلاب، از جمله ترجمه‌های فریده مهدوی دامغانی، جلال‌الدین کزازی و کاوه میرعباسی، حذف شده است.[۸۸]

در فرهنگ عامه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
Image
دانته و ویرژیل در دوزخ، نقاشی ویلیام-آدولف بوگرو (۱۸۵۰) که دانته و ویرژیل را در حلقهٔ هشتم دوزخ در حال تماشای دو روح محکوم نشان می‌دهد که تا ابد با یکدیگر می‌جنگند.[۸۹]

کمدی الهی از زمان پدید آمدنش در اواخر سدهٔ سیزدهم و اوایل سدهٔ چهاردهم، الهام‌بخش شمار فراوانی از نویسندگان، هنرمندان و موسیقی‌دانان بوده است. جایگاه برجستهٔ آن در ادبیات ایتالیایی[۹۰] و ادبیات جهان،[۹۱] همراه با تصویرپردازی گستردهٔ آن از زندگی پس از مرگ، دوزخ، برزخ و بهشت، زمینهٔ اقتباس‌ها و بازآفرینی‌های گوناگونی را در دوره‌های مختلف فراهم کرده است. این اثر همچنین از نظر زبانی تأثیری پایدار بر فرهنگ ایتالیا گذاشت و به تثبیت گویش توسکانی، زبان اصلی منظومه، به‌عنوان پایهٔ زبان ایتالیایی معیار کمک کرد.[۹۲]

تأثیر کمدی الهی در ادبیات بسیار گسترده بوده و نویسندگان بسیاری به شخصیت‌ها، ساختار سفر اخروی و تصاویر دوزخ، برزخ و بهشت دانته ارجاع داده یا از آن‌ها اقتباس کرده‌اند. در موسیقی کلاسیک نیز آهنگسازان متعددی از اثر دانته الهام گرفته‌اند؛ از جمله فرانتس لیست که آثاری چون سمفونی دانته را بر پایهٔ آن ساخت. فدریکو بارداتسی نیز در سال ۲۰۱۵ اثر موسیقی کمدی را منتشر کرد که قطعات موسیقایی یادشده در خود کمدی الهی را گردآوری و اجرا می‌کرد. در موسیقی معاصر، آلبوم سال ۲۰۲۳ هوزیر با عنوان آنریل آن‌ارث نیز از حماسهٔ دانته، به‌ویژه ساختار و مضامین دوزخ، الهام گرفته است.[۹۳]

در هنرهای تجسمی، صحنه‌ها و شخصیت‌های کمدی الهی بارها موضوع نقاشی، طراحی و تصویرسازی قرار گرفته‌اند. هنرمندانی چون ساندرو بوتیچلی، ویلیام بلیک، گوستاو دوره و ویلیام-آدولف بوگرو برداشت‌های بصری خود را از جهان دانته ارائه کرده‌اند. در مجسمه‌سازی نیز اگوست رودن از مضامین و شخصیت‌های اثر دانته بهره گرفت؛ از جمله در مجموعهٔ دروازه‌های جهنم. تیموتی اشمالتس نیز به مناسبت هفتصدمین سالگرد درگذشت دانته مجموعه‌ای از ۱۰۰ مجسمه، یکی برای هر کانتوی کمدی الهی، پدید آورد.[۹۴]

نفوذ این منظومه به هنرهای سنتی محدود نمانده و در رسانه‌های جدید نیز ادامه یافته است. اقتباس‌ها و ارجاعات متعددی به کمدی الهی در سینما، تلویزیون، کمیک‌ها و بازی‌های ویدئویی دیده می‌شود. در این آثار، به‌ویژه تصویر دانته از دوزخ و ساختار طبقه‌بندی‌شدهٔ مجازات‌ها بارها بازآفرینی شده و گاه تنها به‌عنوان الگوی روایی یا بصری برای آثاری با موضوعاتی متفاوت به کار رفته است.

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ For example, Encyclopedia Americana, 2006, Vol. 30. p.  605: "the greatest single work of Italian literature"; John Julius Norwich, The Italians: History, Art, and the Genius of a People, Abrams, 1983, p.  27: "his tremendous poem, still after six and a half centuries the supreme work of Italian literature, remains – after the legacy of ancient Rome – the grandest single element in the Italian heritage"; and Robert Reinhold Ergang, The Renaissance, Van Nostrand, 1967, p.  103: "Many literary historians regard the Divine Comedy as the greatest work of Italian literature. In world literature it is ranked as an epic poem of the highest order."
  2. ↑ See Lepschy, Laura; Lepschy, Giulio (1977). The Italian Language Today. Or any other history of زبان ایتالیایی.
  3. 1 2 Vallone, Aldo. "Commedia" (trans. Robin Treasure). In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 181–184.
  4. ↑ Emmerson, Richard K. , and Ronald B. Herzman. "Revelation". In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 742–744.
  5. ↑ "Divina Commedia". Enciclopedia Italiana (in Italian). Retrieved 19 February 2021.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  6. ↑ Cleaver, Natalie Ann (2012). Authorizing the Reader: Dante and the Ends of the Decameron (Thesis) (in English). UC Berkeley.
  7. ↑ Gross, Karen Elizabeth (2009). "Scholar Saints and Boccaccio's Trattatello in laude di Dante". MLN. 124 (1): 66–85. ISSN 1080-6598. Archived from the original on 19 August 2025. Retrieved 15 June 2025.
  8. ↑ Ronnie H. Terpening, Lodovico Dolce, Renaissance Man of Letters (Toronto, Buffalo, London: University of Toronto Press, 1997), p.  166.
  9. 1 2 Gignoux, Philippe. "ARDĀ WĪRĀZ". Encyclopaedia Iranica (in English).
  10. ↑ Dante The Inferno A Verse Translation, by Professor Robert and Jean Hollander, p.  43.
  11. ↑ Epist. XIII, 43–48.
  12. ↑ Wilkins, E.  H. , The Prologue to the Divine Comedy Annual Report of the Dante Society, pp.  1–7.
  13. ↑ Kaske, Robert Earl, et al. Medieval Christian Literary Imagery: A Guide to Interpretation. Toronto: University of Toronto Press, 1988. p. 164.
  14. ↑ Ferrante, Joan M. "Beatrice". In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 87–94.
  15. ↑ Shaw 2014, pp. xx, 100–101, 108.
  16. ↑ Picone, Michelangelo. "Bernard, St." (trans. Robin Treasure). In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 99–100.
  17. ↑ Eiss 2017, p. 8.
  18. ↑ Trone 2000, pp. 362–364.
  19. ↑ "Inferno, la Divina Commedia annotata e commentata da Tommaso Di Salvo, Zanichelli, Bologna, 1985". Abebooks.it. Archived from the original on 25 February 2021. Retrieved 16 January 2010.
  20. ↑ Lectura Dantis, Società dantesca italiana.
  21. ↑ Online sources include بایگانی‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine, بایگانی‌شده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine, بایگانی‌شده در ۲۳ فوریه ۲۰۰۴ توسط Wayback Machine, "Le caratteristiche dell'opera". Archived from the original on 2 December 2009. Retrieved 1 December 2009., "Selva Oscura". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 20 February 2010.
  22. ↑ آلیگیری، دانته (۱۳۷۸). کمدی الهی: دوزخ. ترجمهٔ شجاع‌الدین شفا (ویراست هفتم). مؤسسه انتشارات امیرکبیر. ص. ۳۳۹، ۳۴۱. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۳۹۷-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. ↑ دوروتی ال. سایرز، Purgatory, notes on p.  75.
  24. ↑ Carlyle-Okey-Wicksteed, Divine Comedy, "Notes to Dante's Inferno".
  25. ↑ Inferno, Canto 34, lines 121–126.
  26. ↑ Barolini, Teodolinda. "Hell." In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 472–477.
  27. ↑ دوروتی ال. سایرز، Purgatory, Introduction, pp.  65–67 (Penguin, 1955).
  28. ↑ Robin Kirkpatrick, Purgatorio, Introduction, p.  xiv (Penguin, 2007).
  29. ↑ Carlyle-Oakey-Wickstead, Divine Comedy, "Notes on Dante's Purgatory.
  30. ↑ Kelly, Henry Ansgar (2018-09-18). "Epistle to Cangrande Updated". Dante Society. Dante Society of America. Archived from the original on 9 June 2021. Retrieved 2024-06-10.
  31. ↑ "The Letter to Can Grande," in Literary Criticism of Dante Alighieri, translated and edited by Robert S. Haller (Lincoln: University of Nebraska Press, 1973), p. 99.
  32. ↑ Botterill, Steven (1990). "Life after Beatrice: Bernard of Clairvaux in Paradiso XXXI". Texas Studies in Literature and Language. 32 (1): 123.
  33. ↑ دوروتی ال. سایرز، Paradise, notes on Canto XXXIII.
  34. ↑ آلیگیری، دانته (۱۳۷۸). کمدی الهی: بهشت. ترجمهٔ شجاع‌الدین شفا (ویراست هفتم). مؤسسه انتشارات امیرکبیر. ص. ۱۴۳۵. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۴۳۵-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ "Elenco Codici". Dante Online. Archived from the original on 3 June 2009. Retrieved 5 August 2009.
  36. ↑ Michele Zanobini, "Per Un Dante Latino": The Latin Translations of the Divine Comedy in Nineteenth-Century Italy بایگانی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine, PhD dissertation. (Johns Hopkins University, 2016), pp. 16–17, 21–22.
  37. ↑ Christopher Kleinhenz, Medieval Italy: An Encyclopedia, Volume 1, Routledge, 2004, شابک ‎۰−۴۱۵−۹۳۹۳۰−۵, p.  360.
  38. ↑ "Epistle to Can Grande". faculty.georgetown.edu. Archived from the original on 29 January 2015. Retrieved 20 October 2014.
  39. ↑ دوروتی ال. سایرز، Hell, Introduction, p.  16 (Penguin, 1955).
  40. ↑ "World History Encyclopedia". Archived from the original on 21 April 2021. Retrieved 20 April 2021.
  41. ↑ Boccaccio also quotes the initial triplet:"Ultima regna canam fluvido contermina mundo, / spiritibus quae lata patent, quae premia solvunt / pro meritis cuicumque suis". For translation and more, see Guyda Armstrong, Review of Giovanni Boccaccio. Life of Dante. J. G. Nichols, trans. London: Hesperus Press, 2002.
  42. ↑ Peri, Hiram (1955). "The Original Plan of the Divine Comedy". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. 18 (3/4): 189–210. doi:10.2307/750179. JSTOR 750179. S2CID 244492114.
  43. ↑ Michael Caesar, Dante: The Critical Heritage, Routledge, 1995, pp.  288, 383, 412, 631.
  44. ↑ دوروتی ال. سایرز، Purgatory, notes on p.  286.
  45. ↑ آلیگیری، دانته (۱۳۷۸). کمدی الهی: برزخ. ترجمهٔ شجاع‌الدین شفا (ویراست هفتم). مؤسسه انتشارات امیرکبیر. ص. ۹۳۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  46. ↑ دوروتی ال. سایرز، Inferno, notes on p.  284.
  47. ↑ آلیگیری، دانته (۱۳۷۸). کمدی الهی: بهشت. ترجمهٔ شجاع‌الدین شفا (ویراست هفتم). مؤسسه انتشارات امیرکبیر. ص. ۱۱۵۰–۱۱۵۱. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۴۳۵-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  48. ↑ Peterson, Mark A. (2002). "Galileo's discovery of scaling laws" (PDF). American Journal of Physics. 70 (6). American Association of Physics Teachers (AAPT): 575–580. arXiv:physics/0110031. Bibcode:2002AmJPh..70..575P. doi:10.1119/1.1475329. ISSN 0002-9505. S2CID 16106719. Archived from the original (PDF) on 11 April 2021. Retrieved 6 February 2018.
  49. ↑ Moore, Edward (1968) [1896]. Studies in Dante, First Series: Scripture and Classical Authors in Dante. New York: Greenwood Press. p. 4.
  50. ↑ Jacoff, Rachel; Schnapp, Jeffrey T. (1991). The Poetry of Allusion: Virgil and Ovid in Dante's 'Commedia' (in English). Stanford University Press. pp. 1–3. ISBN 978-0-8047-1860-8. Archived from the original on 29 November 2022. Retrieved 15 March 2023.
  51. ↑ Van Peteghem, Julie (19 August 2015). "Digital Readers of Allusive Texts: Ovidian Intertextuality in the 'Commedia' and the Digital Concordance on 'Intertextual Dante'". Humanist Studies & the Digital Age (in English). 4 (1): 39–59. doi:10.5399/uo/hsda.4.1.3584. ISSN 2158-3846. Archived from the original on 21 March 2024. Retrieved 21 March 2024.
  52. ↑ Commentary to Paradiso, IV.90 by Robert and Jean Hollander, The Inferno: A Verse Translation (New York: Anchor Books, 2002), as found on Dante Lab, http://dantelab.dartmouth.edu بایگانی‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
  53. ↑ Lafferty, Roger. "The Philosophy of Dante بایگانی‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine", pg. 4
  54. ↑ Inferno, Canto XI, lines 70–115, Mandelbaum translation.
  55. ↑ Cornell University, Visions of Dante: Glossary بایگانی‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine.
  56. ↑ Moore, Edward. Studies in Dante, First Series: Scripture and Classical Authors in Dante بایگانی‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine, Oxford: Clarendon, 1969 [1896], pp. 4, 8, 47–48.
  57. ↑ Toynbee, Paget. Dictionary of Dante A Dictionary of the works of Dante بایگانی‌شده در ۲۵ مه ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine, p. 532.
  58. ↑ Alighieri, Dante (1904). Philip Henry Wicksteed, Herman Oelsner (ed.). The Paradiso of Dante Alighieri (fifth ed.). J.M. Dent and Company. p. 126.
  59. ↑ Commentary to Paradiso, I.1–12 and I.96–112 by John S. Carroll, Paradiso: A Verse Translation (New York: Anchor Books, 2007), as found on Dante Lab, http://dantelab.dartmouth.edu بایگانی‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine.
  60. ↑ Fordham College Monthly (in American English). Vol. XL. Fordham University. December 1921. p. 76. Archived from the original on 4 August 2023. Retrieved 12 December 2015.
  61. ↑ Commentary to Paradiso, XXXII.31–32 by Robert and Jean Hollander, Paradiso: A Verse Translation (New York: Anchor Books, 2007), as found on Dante Lab, http://dantelab.dartmouth.edu بایگانی‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine.
  62. ↑ Maurer, Christian (1965) [1964]. Schneemelcher, Wilhelm (ed.). New Testament Apocrypha, Volume Two: Writings Relating to the Apostles; Apocalypses and Related Subjects. Translated by Wilson, Robert McLachlan. Philadelphia: Westminster Press. pp. 663–668.
  63. ↑ Silverstein, Theodore (1935). Visio Sancti Pauli: The History of the Apocalypse in Latin, Together with Nine Texts (in English). London: Christophers. pp. 3–5, 91.
  64. ↑ Maier, Harry O. (2007). "Review of Die Visio Pauli: Wege und Wandlungen einer orientalischen Apokryphe im lateinischen Mittelalter, unter Einschluß der alttschechischen und deutschsprachigen Textzeugen". Speculum (in German). 82 (4): 1000–1002. doi:10.1017/S0038713400011647. JSTOR 20466112.
  65. 1 2 Copleston, Frederick (1950). A History of Philosophy. Vol. 2. London: Continuum. p. 200.
  66. ↑ I. Heullant-Donat and M. -A. Polo de Beaulieu, "Histoire d'une traduction," in Le Livre de l'échelle de Mahomet, Latin edition and French translation by Gisèle Besson and Michèle Brossard-Dandré, Collection Lettres Gothiques, Le Livre de Poche, 1991, p.  22 with note 37.
  67. ↑ Uždavinys, Algis (2011). Ascent to Heaven in Islamic and Jewish Mysticism. Matheson Trust. pp. 23, 92–93, 117. ISBN 978-1-908092-02-1.
  68. ↑ Gabrieli, Francesco (1954). "New Light on Dante and Islam". Diogenes. 2 (6): 61–73. doi:10.1177/039219215400200604. S2CID 143999655.
  69. ↑ "Errore". Archived from the original on 14 July 2014. Retrieved 7 September 2007.
  70. ↑ Guenon, René (1925). The Esoterism of Dante.
  71. ↑ Almond, Ian (2002). "The Honesty of the Perplexed: Derrida and Ibn 'Arabi on "Bewilderment"". Journal of the American Academy of Religion. 70 (3): 515–537. doi:10.1093/jaar/70.3.515. JSTOR 1466522.
  72. ↑ Glassé, Cyril (2008). The New Encyclopedia of Islam, 3rd Volume (in American English) (3rd ed.). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. p. 278. ISBN 978-0-7425-6296-7.
  73. ↑ Watt, Montgomery W.; Cachia, Pierre (2017). A History of Islamic Spain. pp. 125–126. doi:10.4324/9781315083490. ISBN 978-1-315-08349-0. Archived from the original on 7 August 2022. Retrieved 7 August 2022.
  74. ↑ جفری چاوسر wrote in the Monk's Tale, "Redeth the grete poete of Ytaille / That highte Dant, for he kan al devyse / Fro point to point; nat o word wol he faille".
  75. ↑ Auerbach, Erich (1961). Dante, Poet of the Secular World. Translated by Manheim, Ralph. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-03205-1. OCLC 2016697. Archived from the original on 6 September 2023. Retrieved 19 March 2023. {{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)
  76. ↑ Irmscher, Christoph. Longfellow Redux. University of Illinois, 2008: 11. شابک ‎۹۷۸−۰−۲۵۲−۰۳۰۶۳−۵.
  77. ↑ Seamus Heaney, "Envies and Identifications: Dante and the Modern Poet." The Poet's Dante: Twentieth-Century Responses. Ed. Peter S. Hawkins and Rachel Jacoff. New York: Farrar, 2001. pp. 239–258.
  78. ↑ Isenberg, Charles. "Dante in Russia." In: Lansing (ed.), The Dante Encyclopedia, pp. 276–278.
  79. ↑ Glazova, Marina (November 1984). "Mandel'štam and Dante: The Divine Comedy in Mandel'štam's Poetry of the 1930s بایگانی‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine". Studies in Soviet Thought. 28 (4).
  80. ↑ Fenton, James (2005-07-16). "Hell set to music". The Guardian (in British English). ISSN 0261-3077. Archived from the original on 29 November 2022. Retrieved 2024-03-21.
  81. ↑ Auerbach, Erich (16 January 2007). Dante: Poet of the Secular World (in English). New York Review of Books. pp. viii–ix. ISBN 978-1-59017-219-3.
  82. ↑ T. S. Eliot (1950) "Dante." Selected Essays, pp.  199–237. New York: Harcourt, Brace and Company.
  83. ↑ Jorge Luis Borges, "Selected Non-Fictions". Ed. Eliot Weinberger. Trans. Esther Allen et al. New York: Viking, 1999. p. 303.
  84. ↑ Alighieri, Dante (2002). Inferno. Translated by Hollander, Robert. New York: Anchor Books. pp. xxvi. ISBN 978-0-385-49698-8.
  85. ↑ Ibid. xxvii
  86. ↑ Clark, Hillary A. "Encyclopedic Discourse". Sub-stance 21.1 (1992): 95–110.
  87. ↑ Mendelson, Edward (December 1976). "Encyclopedic Narrative: From Dante to Pynchon". MLN. 91 (6): 1267–1275. doi:10.2307/2907136. JSTOR 2907136.
  88. ↑ ناظر، رزیتا (۲۳ فروردین ۱۴۰۰). ««محمد» از «جهنم» حذف شد؛ سرایت سانسور از تهران به آمستردام». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  89. ↑ "Dante et Virgile – William Bouguereau". موزه اورسی. Archived from the original on 1 December 2022. Retrieved 1 December 2022.
  90. ↑ For example, Encyclopedia Americana, 2006, Vol. 30. p. 605
  91. ↑ Bloom, Harold (1994). The Western Canon. Harcourt Brace. ISBN 9780151957477.
  92. ↑ See Lepschy, Laura; Lepschy, Giulio (1977). The Italian Language Today. or any other history of زبان ایتالیایی.
  93. ↑ "Inside Hozier's 'Unreal Unearth': How the Singer Flipped Dante's 'Inferno' & the Irish Language into His Latest Album". grammy.com. Retrieved 22 October 2024.
  94. ↑ Farrell, Jane (8 September 2021). "The Divine Comedy in sculpture: Timothy Schmalz". The Florentine. Archived from the original on 4 June 2023. Retrieved 11 July 2022.

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=کمدی_الهی&oldid=44485620»