ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ – ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΟΡΕΙΝΟ ΧΩΡΟ

Εισήγηση του ∆ασολόγου της Γ.Γ. ∆ασών και Φυσικού Περιβάλλοντος κ. Π. Πατσώνη.

Είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος µε τις παρεµβάσεις του στο φυσικό περιβάλλον, συντελούσε αλλά και συντελεί στην υποβάθµισή του. Στην αρχή βέβαια αυτή γινόταν µε πολύ αργούς ρυθµούς, που έδινε τη δυνατότητα στη φύση να αναπληρώνει ό,τι της έπαιρνε ο άνθρωπος. Από πολύ παλιά, υπήρχε επίσης στον άνθρωπο και η ανάγκη για προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Αυτό το έδειχνε µε την προστασία ορισµένων τόπων, δένδρων, ζώων. Από την άλλη πλευρά όµως µεγάλη ήταν και όσο περνούσαν τα χρόνια γινόταν µεγαλύτερη και η επιθυµία του για απόκτηση όσο το δυνατόν περισσοτέρων αγαθών από τη φύση. Και αν παλαιότερα ικανοποιούσε ανάγκες επιβίωσης του, τώρα η µεγαλύτερη σπατάλη φυσικών πόρων γίνονταν, για την όσο το δυνατόν καλοπέρασή του χωρίς να βάζει όρια – χωρίς να οριοθετεί τις ανάγκες του. Βέβαια η ανεξέλεγκτη αυτή χρήση των φυσικών πόρων δηµιούργησε κοινωνικές οµάδες, οι οποίες συνειδητοποίησαν τον κίνδυνο που άρχισε να υπάρχει και άρχισαν να ενδιαφέρονται και να ανησυχούν για το περιβάλλον και την προστασία του. Έτσι ξεκίνησε ο θεσµός των «προστατευοµένων περιοχών». Η θεσµοθέτηση βέβαια προστατευοµένων περιοχών , ακόµα και όταν σ’ αυτές η διαχείρισή τους είναι η πλέον ορθολογική, δεν σηµαίνει ότι µας επιτρέπει να αδιαφορούµε για το υπόλοιπο φυσικό περιβάλλον, να το

αφήνουµε στη τύχη του ή η διαχείρισή του να µην εξασφαλίζει την συνέχεια του οικοσυστήµατος. Να αποτελούν δηλαδή το άλλοθι, ώστε να

δικαιολογούνται

οι οποιεσδήποτε επεµβάσεις στις υπόλοιπες εκτάσεις.

Επίσης µη δηµιουργηθεί η εντύπωση ότι η λογική των προστατευοµένων περιοχών είναι η αποµόνωση κάποιων περιοχών - γιατί θα πρέπει να σωθούν

1 

κάποια πολύτιµα στοιχεία του περιβάλλοντος -

ή ότι µόνο η απόλυτη

προστασία αποτελεί στοιχείο ορθολογικής διαχείρισης. Θα πρέπει να γίνει αντιληπτό, ότι είναι δυνατή η συνύπαρξη της προστασίας και της χρήσης µιας περιοχής, που έχει τεθεί σε ειδικό καθεστώς προστασίας. Γιατί το φυσικό περιβάλλον είναι και θα πρέπει πάντα να αντιµετωπίζεται σαν ένα σύνολο, ενιαία. ∆εν υπάρχουν φυσικές περιοχές που θα πρέπει να προστατέψουµε και άλλες που έχουµε το δικαίωµα να τις αφήσουµε στην τύχη τους. Απλά ορισµένες περιοχές, επειδή ανταποκρίνονται σε κάποια κριτήρια τα οποία έχουµε θέσει π.χ. βιοποικιλότητα , θα πρέπει να διαχειρίζονται µε ειδικό καθεστώς. Να καθοριστεί δηλ. ύστερα από συγκεκριµένες και εξειδικευµένες µελέτες ο τρόπος που θα διαχειριστούν και να αναφέρονται µε σαφήνεια οι επιτρεπτές χρήσεις. Για το λόγο αυτό ο νοµοθέτης καθιέρωσε διαδικασίες, που απαιτούν Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες, για περιοχές που πρόκειται να ενταχθούν σε καθεστώς ειδικής διαχείρισης. Για τα έργα που κατασκευάζονται, δηµόσια ή ιδιωτικά καθιέρωσε τη σύνταξη Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, ώστε αφού επιλεχθεί από τις εναλλακτικές λύσεις που θα προταθούν, η πλέον κατάλληλη, να εξετάζονται εν συνεχεία οι επιπτώσεις που θα προκληθούν. Έτσι θα βρεθούν και οι τρόποι αντιµετώπισής, ώστε να περιορισθούν στο ελάχιστο ανεπιθύµητες

καταστάσεις. Πριν την σύνταξη των µελετών αυτών, απαιτείται η διαδικασία της προέγκρισης χωροθέτησης του έργου, της επιλογής δηλ. του χώρου όπου θα γίνουν οι επεµβάσεις. Σ΄ αυτές τις διαδικασίες είναι απαραίτητη µέσω των ΝΕΧΩΠ, η συµµετοχή των περιφερειακών υπηρεσιών του Υπουργείου Γεωργίας, µε συγκεκριµένη και τεκµηριωµένη γνώµη για την αναγκαιότητα ή µη της κατασκευής τους καθώς και των επιπτώσεων που θα προκαλέσει. Αυτό θα βοηθήσει όσους έχουν την ευθύνη προώθησης αυτών των µελετών και έγκρισης των περιβαλλοντικών όρων. Είναι λοιπόν απαραίτητη η συµµετοχή µας στις διαδικασίες των επιτροπών αυτών, όταν µάλιστα το σύνολο σχεδόν των έργων γίνονται ή επηρεάζουν εκτάσεις δασικού χαρακτήρα Όταν δε οι γνωµοδοτήσεις είναι τεκµηριωµένες βοηθούν την επιλογή των πλέον ορθών περιβαλλοντικά αποφάσεων. Με τις διαδικασίες

2 

αυτές που προβλέπει η νοµοθεσία, επιδιώκει τη θέσπιση κανόνων και την καθιέρωση κριτηρίων για την ορθολογική χρήση των φυσικών πόρων και την πλέον αποτελεσµατική προστασία του περιβάλλοντος. Απαραίτητη όµως προϋπόθεση όλων αυτών είναι η ύπαρξη

χωροταξικού σχεδιασµού, όχι µόνο σε επίπεδο Νοµού ή Περιφέρειας, αλλά και χώρας, όταν πρόκειται για κατασκευή µεγάλων έργων όπως π.χ. τα χιονοδροµικά κέντρα. Η χωροταξική αυτή κατανοµή των έργων, θα πρέπει να σέβεται την ύπαρξη και την ανάπτυξη και οποιονδήποτε άλλων

δραστηριοτήτων έχουµε στην περιοχή, ώστε η υλοποίηση τους να µη δηµιουργεί πρόσθετα προβλήµατα, αλλά µόνο να διορθώνει υπάρχοντα. ∆εν θα πρέπει να φθάνουµε στη διαδικασία των εγκρίσεων

περιβαλλοντικών όρων και εκεί να διαπιστώνουµε ότι υπάρχει πρόβληµα από την κατασκευή κάποιου έργου. Οι διαπιστώσεις για πιθανή ύπαρξη προβληµάτων, θα πρέπει να προηγούνται της υλοποίηση των έργων. Είναι αυτονόητο ( και δεν χρειάζεται να επιχειρηµατολογήσω ) για την αναγκαιότητα π.χ. παραγωγής ενέργειας από άλλες µορφές. Για να προχωρήσουµε όµως στην υλοποίηση έργων, ώστε να υπάρξει λύση του προβλήµατος, θα πρέπει να έχουµε ένα χωροταξικό σχεδιασµό. Να γνωρίζουµε δηλ. τον αριθµό των Υ/Η έργων ή των αιολικών πάρκων καθώς και τον τρόπο κατανοµής τους σε µια περιοχή, ώστε η προσπάθεια µας αυτή για λύση κάποιου υπαρκτού προβλήµατος να µη δηµιουργήσει καινούργια. Επίσης η σωστή τεκµηρίωση της αναγκαιότητας του έργου, αλλά και των επανορθωτικών µέτρων που προτείνονται, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση ώστε οι αποφάσεις έγκρισης περιβαλλοντικών όρων να µην είναι εύκολα ανατρέψιµες σε προσφυγές στο Σ.τ.Ε και να µην εκθέτουν τη διοίκηση. Αποτελεί υποχρέωση της πολιτείας και εποµένως της διοίκησης, η οποία εκπροσωπεί µε τις αποφάσεις της την πολιτεία, η προστασία του περιβάλλοντος να είναι το βασικό κριτήριο όταν υλοποιούνται έργα , ώστε η ικανοποίηση εύλογων αναγκών της παρούσας γενιάς να µη θέτει σε κίνδυνο την ικανοποίηση αναγκών των επόµενων γενεών.

3 

Η σκοπιµότητα κατασκευής λοιπόν των έργων , θα πρέπει να αποδεικνύεται µε συγκεκριµένα επιχειρήµατα και όχι µε γενικόλογες διαπιστώσεις των πλεονεκτηµάτων που µπορεί να έχουµε από επεµβάσεις, οι οποίες προβάλλονται µε πολύ πειστικό και επικοινωνιακά αποδεκτό πολλές φορές τρόπο. Εποµένως, αν θέλουµε διατήρηση της συνέχειας των οικοσυστηµάτων, οποιαδήποτε επέµβαση θα πρέπει να εξετάζει όλες τις παραµέτρους. Κυρίως όταν η συγκεκριµένη περιοχή έχει επιλεχθεί, να

ενταχθεί σε καθεστώς ειδικής διαχείρισης, όπως είναι πάρα πολλά έργα που προτείνονται να γίνουν και γίνονται σε τέτοιες περιοχές. Στους σχεδιασµούς µας για διαχείριση µιας περιοχής ( όπου περιλαµβάνονται και τα διάφορα έργα που προτείνονται και κατασκευάζονται ), όταν δεν υπάρχει βίωση - γνώση των ιδιαιτεροτήτων της, µπορεί η αποτυχία να µην είναι και αποτέλεσµα κακών προθέσεων. Αλλά, επειδή δεν υπάρχει γνώση και αποδοχή από τις κοινωνικές οµάδες – αυτών δηλαδή που ζουν στην συγκεκριµένη περιοχή – και κατανόηση από όσους έχουν την ευθύνη εφαρµογής, δεν έχουµε τα επιθυµητά αποτελέσµατα. Γιατί η συµµετοχή τους είναι απαραίτητη για τη στήριξη και συνέχιση οποιασδήποτε αναπτυξιακής προσπάθειας. Ουσιαστική και πολύ καθοριστική είναι λοιπόν η συµµετοχή του ανθρώπου στο σχεδιασµό, οργάνωση, κατασκευή, λειτουργία αλλά και χρήση των διαφόρων έργων. Απαραίτητη προϋπόθεση όµως θεωρώ και την ευαισθητοποίηση του, ώστε να υπάρξουν όρια στην συνεχώς αυξανόµενη επιθυµία του για εκµετάλλευση των φυσικών πόρων, για τον απλούστατο λόγο ότι αυτοί δεν είναι ανεξάντλητοι σε µη ορθολογική διαχείριση. Η διαχείριση του ορεινού χώρου της Ελλάδας, απαιτεί γνώσεις κατασταλαγµένες που θα προέρχονται µέσα από την βίωση - γνώση των προβληµάτων, σε συνδυασµό µε την επιστηµονική γνώση. Τα αποτελέσµατα των επεµβάσεών µας στο φυσικό περιβάλλον εµφανίζονται ύστερα από χρόνια και γι’ αυτό άστοχοι χειρισµοί δυνατόν να δηµιουργήσουν µη ανατρέψιµες καταστάσεις. Άστοχοι χειρισµοί, θα µπορούσαν να είναι π.χ. η µε µεγάλη συχνότητα δηµιουργία νέων δρόµων, µε τον ισχυρισµό της ανάπτυξης

4 

των ορεινών όγκων. Οπωσδήποτε ένας δρόµος βοηθά την ανάπτυξη µιας περιοχής , οι χωρίς προγραµµατισµό όµως διανοίξεις δρόµων και κυρίως σε ορεινές περιοχές µε έντονες κλίσεις – όπως είναι αρκετές περιοχές της Ελλάδας - έχει σοβαρές και µη ανατρέψιµες επιπτώσεις. Επίσης η υλοποίηση έργων, τα οποία απαιτούν σοβαρές επεµβάσεις, µε το πρόσχηµα της ανάπτυξης του ορεινού τουρισµού, ιδίως τώρα µε την πολυδιαφηµιζόµενη ανάπτυξη των ορεινών όγκων. Όπου προτάσεις υπάρχουν , µελέτες έγιναν και θα γίνουν και άλλες ( άλλωστε οι µελέτες αποτελούν αυτοσκοπό ), ηµερίδες έχουν διοργανωθεί. Ας ελπίσουµε όµως ότι δεν θα χρησιµοποιηθεί το µοντέλο που χρησιµοποιήθηκε για την τουριστική ανάπτυξη των

θαλασσών µας. Γιατί µε τον όρο ανάπτυξη εννοούµε την δηµιουργία τέτοιων συνθηκών σε ένα τόπο, που θα τον βοηθήσουν να προβάλει τις ιδιαιτερότητές του, εξασφαλίζοντας καλλίτερη διαβίωση στους ανθρώπους που ζουν εκεί. Έτσι έχοντας εργασία και άρα καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, οι άνθρωποι αυτοί θα παραµείνουν στον τόπο που γεννήθηκαν. ∆ιάθεση αποµάκρυνσης από τα µέρη που µεγάλωσαν , δεν υπάρχει σε πολλούς νέους, όταν στον τόπο τους εξασφαλίσουν ικανοποιητικές συνθήκες (όσον αφορά την υγεία, εργασία, µόρφωση, διασκέδαση ). Απαραίτητη όµως προϋπόθεση είναι ο σεβασµός του χώρου που θα φιλοξενήσει τη δραστηριότητα., ώστε να υπάρχει αειφορική χρήση του φυσικού πόρου. Η χάραξη πολιτικής µας για το περιβάλλον, δεν θα πρέπει λοιπόν να αξιολογείται µε προοπτική το εφήµερο κέρδος, πράγµα που δείχνει αδιαφορία για το πώς θα ζήσουν τα παιδιά µας αύριο, εν ονόµατι µιας ευδαιµονίας, για την οποία δεν έχουµε καµία ψευδαίσθηση ότι θα διαρκέσει για πολύ. . Ήδη – το ζούµε και στις µέρες µας - φθάσαµε σε σηµείο – πράγµα αδιανόητο για πριν κάποια χρόνια - η µη δυνατότητα κατανάλωσης τροφίµων, να µην είναι θέµα έλλειψης χρηµάτων, αλλά φόβου πιθανόν συνεπειών στην υγεία µας. Προβλήµατα προκύπτουν και από την εµπλοκή πολλών φορέων στις διαδικασίες αδειοδότησης κάποιας επέµβασης. Το έλλειµµα συντονισµού που υπάρχει, επιτείνει τη σύγχυση και καθιστά επιτακτική πλέον την ανάγκη

5 

για ενιαία, αλλά και συγχρόνως πραγµατοποιήσιµη πολιτική που θα πρέπει να ακολουθούµε στις επεµβάσεις που σχεδιάζουµε. Το ζητούµενο όµως είναι µε ποιο τρόπο θα επιτευχθεί ο σκοπός αυτός. Η γνώση του προβλήµατος , σε συνδυασµό µε την πολιτική βούληση, δίνει λύσεις και χαράζει βραχυπρόθεσµη, µεσοπρόθεσµη ή µακροπρόθεσµη πολιτική για το περιβάλλον. Η περιθωριοποίηση και συρρίκνωση υπηρεσιών, από αρµοδιότητες που είχαν, δεν νοµίζω ότι είναι ο πλέον ενδεδειγµένος τρόπος χάραξης περιβαλλοντικής

πολιτικής. ∆εν αφήνεις ένα φορέα να περιθωριοποιηθεί, για να δικαιολογηθούν καινούργιες πολιτικές, που η προβολή τους είναι µεν επικοινωνιακά πετυχηµένη, αλλά επιτείνουν τη σύγχυση. Η ενασχόληση της δασικής υπηρεσίας µε θέµατα που αφορούν το περιβάλλον, συνετέλεσε να αποκτήσουµε βιωµατική γνώση. Τη γνώση δηλ. των ιδιαιτεροτήτων κάθε περιοχής και της άξιζε ο ρόλος της υπηρεσίας που θα µπορούσε να συντονίζει τις προσπάθειες. Έχει βέβαια τις ευθύνες της , γιατί σε εποχές που θα έπρεπε να παρέµβει σε διαδικασίες που την αφορούσαν, κλείστηκε στο εαυτό της και προσπαθούσε να τα κάνει όλα µόνη της. Αγνόησε κανόνες επικοινωνίας αλλά και προβολής του έργου της και όταν παρουσιάστηκε το πρόβληµα βρέθηκε απροετοίµαστη. Και όταν λέµε προβολή εννοούµε γνωστοποίηση των απόψεων και του έργου που έχει επιτελέσει. Όπως ανέφερα παραπάνω, ο άνθρωπος παίζει τον πλέον

καθοριστικό ρόλο για τη στήριξη και συνέχεια οποιασδήποτε αναπτυξιακής προσπάθειας. Στη διαχείριση του ορεινού χώρου, τη συµµετοχή του εξειδικευµένου επιστήµονα ∆ασολόγου, που ζει και εργάζεται στη πηγή των προβληµάτων, αντιµετωπίζοντας τα επί τόπου, τη θεωρώ πολύ καθοριστική. Η εργασία πλέον στην άσκηση της δασοπονίας είναι αρκετά εξειδικευµένη, όπως σύνταξη κτηµατικών χαρτών, συµµετοχή σε διαδικασίες χάραξης πολιτικής για τις προστατευόµενες περιοχές – που περιλαµβάνουν ένα µεγάλο φάσµα εργασιών -, συµµετοχή σε αναπτυξιακά προγράµµατα,

6 

συµµετοχή σε διαδικασίες υλοποίησης έργων υποδοµής – ιδιαίτερα µε το Γ΄ Κ.Π.Σ, όπου προβλέπεται να γίνουν κυρίως στον ορεινό χώρο -. Και τίθεται το ερώτηµα : Τι θα προκύψει αν τα προβλήµατα που

υπάρχουν, συνδυαστούν µε τη γήρανση του προσωπικού της πράξης ( όταν είναι γνωστό πια, ότι ο νεώτερος ∆ασολόγος έχει περάσει τα σαράντα ) και τις ελλείψεις- εµφανείς πια - που παρουσιάζονται στη γνώση, ενηµέρωση και διάθεση-.

Σας ευχαριστώ

Η εισήγηση έγινε σε ηµερίδα που πραγµατοποιήθηκε στη Λίµνη Ευβοίας µε θέµα «Προστασία και αξιοποίηση των δασών της Εύβοιας», τον Μάιο του 2001.

7