جعد بن درهم
جعد بن درهم | |
|---|---|
| الجعد بن درهم | |
| زادهٔ | |
| درگذشت | حدود ۷۴۲ میلادی |
| دوره | دوران طلایی اسلام |
| مکتب | معتزله (پیشتر) |
علایق اصلی | علم کلام ، فلسفه |
ایدههای چشمگیر | مخلوق بودن قرآن |
جعد بن درهم (الجعد بن درهم) متکلم مسلمان سدهٔ هشتم میلادی بود که از نخستین مروّجان اندیشهٔ مخلوق بودن قرآن بهشمار میرود. او زادهٔ خراسان بود و مدتی در دمشق اقامت داشت. جعد بن درهم همچنین آموزگار شخصی مروان دوم، واپسین خلیفهٔ امویان، بود.
اندیشههای کلامی جعد بن درهم بنیان مکتب جهمیه را پیریزی کرد؛ چرا که جهم بن صفوان، بنیادگذار این مکتب، شاگرد و پیرو او بود. جعد سرانجام به فرمان خالد قسری، والی عراق، در روز عید قربان در کوفه گردن زده شد.
پیوند با دولت اموی
[ویرایش]شاهزادهٔ اموی محمد بن مروان جعد بن درهم را به عنوان آموزگار شخصی پسرش مروان دوم برگزید. مروان دوم واپسین خلیفهٔ اموی بود (حکومت: ۷۴۴–۷۵۰ میلادی) که سرانجام به دست عباسیان از قدرت برکنار شد.[۱][۲] با وجود این پیوندها، خلیفهٔ اموی هشام بن عبدالملک به سبب اندیشههای کلامی جعد که از سوی عالمان پیرامونش بدعتآمیز شمرده میشد، دستور بازداشت او را صادر کرد.[۱][۲]
جعد که نخست در دمشق، پایتخت امویان، ساکن بود، پس از آزار و پیگرد به دلیل اندیشههایش به کوفه در عراق گریخت.[۲]
اندیشههای کلامی
[ویرایش]جعد بن درهم پیشتر به مکتب معتزله وابسته بود؛ اما بعدها الهیاتی مستقل پرورد که بر نفی صفات الهی خداوند از جمله صفت کلام الهی تأکید داشت.[۱][۲][۳] یکی دیگر از ارکان اندیشهٔ او باور به مخلوق بودن قرآن بود؛ بدین معنا که قرآن پدیدهای آفریدهشدهاست و نه صفتی قدیم و ازلی.[۱][۲]
جعد همچنین در زمینهٔ پیامبران اسلام و شخصیتهای کتاب مقدس دیدگاههایی داشت که با جریان اصلی اسلام ناسازگار بود؛ او منکر آن بود که خداوند با موسی سخن گفته یا ابراهیم را به دوستی برگزیده باشد.[۳]
پیامد اندیشههای جعد
[ویرایش]اندیشههای کلامی جعد بن درهم بنیان نظری مکتب جهمیه را فراهم آورد. این مکتب را جهم بن صفوان که شاگرد و پیرو جعد بود، بنیاد نهاد.[۱][۲][۳] جهم بن صفوان که جعد را تا کوفه همراهی کرده بود، پس از مرگ استادش اندیشههای او را در محافل فلسفی ترمذ و بلخ ترویج کرد و خود سرانجام در سال ۷۴۳ میلادی به دست نصر بن سیار، والی اموی، اعدام شد.[۳]
تأثیرپذیری و منتقدان
[ویرایش]بنا بر گزارش ابن کثیر، جعد بن درهم از اندیشههای بیان بن سمعان تمیمی، متکلمی پیشین که او نیز به مخلوق بودن قرآن باور داشت، تأثیر پذیرفته بود.[۳]
یکی از نخستین منتقدان اندیشهٔ جعد، وهب بن منبه از تابعین و مورخان بود که در زمینهٔ صفات الهی با جعد اختلاف نظر داشت.[۳]
اعدام
[ویرایش]حکم بازداشت جعد بن درهم صادر شد و او در کوفه در سال ۷۴۲ میلادی دستگیر گردید.[۳][۴] در روز عید قربان، خالد بن عبدالله قسری، والی عراق، پس از خطبه از منبر فرود آمد و جعد را در برابر مردم گردن زد.[۳][۴]
گزارش شده که خالد قسری پیش از اعدام چنین گفت:[۳]
ای مردم، قربانی کنید که خداوند قربانیهای شما را بپذیرد؛ من نیز امروز جعد بن درهم را قربانی میکنم، زیرا او مدعی شد که خداوند ابراهیم را به خلّت (دوستی) برنگزید و با موسی سخن نگفت؛ خداوند برتر و پاکتر از آن است که جعد بن درهم گفتهاست.
بنا بر گزارش ذهبی، پیکر جعد پس از اعدام به دار آویخته شد.[۳]
تاریخ اعدام
[ویرایش]در بارهٔ سال دقیق اعدام جعد بن درهم میان منابع اختلاف وجود دارد. برخی منابع سال ۷۲۴ میلادی و برخی دیگر سال ۷۳۷ یا ۷۴۲ میلادی را ذکر کردهاند.[۳][۴]
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- 1 2 3 4 5 ابن تیمیه (۲۰۱۱). مجموع الفتاوی. دار ابن حزم، دار الوفاء.
- 1 2 3 4 5 6 ابن قیم (۲۰۰۴). مختصر صواعق المرسلة علی الجهمیة و المعطلة. أضواء السلف، دار ابن حزم.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 ابن کثیر (۲۰۱۵). البدایة و النهایة. دار ابن کثیر. شابک ۹۷۸-۹۹۵۳۵۲۰۸۴۱.
- 1 2 3 خطیب بغدادی (۲۰۱۱). تاریخ بغداد. دار الکتب العلمیة. شابک ۹۷۸-۲۷۴۵۱۰۴۶۶۳.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Al-Ja'd ibn Dirham». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۲ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
[ویرایش]- «ترجمة الجعد بن درهم — البدایة و النهایة». ویکینبشته عربی.
