مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله

مرتضی‌قلی خان صنیع‌الدوله
اولین رئیس مجلس شورای ملی
دوره مسئولیت ۱۴ مهر ۱۲۸۵ – ۱۸ شهریور ۱۲۸۶
پیش از	احتشام‌السلطنه
وزیر مالیه
متصدی
آغاز به کار ۲ مرداد ۱۲۸۹
پادشاه	احمدشاه قاجار
نخست‌وزیر	میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک
پس از	میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک
نخست‌وزیر	مشیرالسلطنه
وزیر معارف
نخست‌وزیر	سپهدار تنکابنی
سرپرست وزارت فواید عامه
متصدی
آغاز به کار ۴ آبان ۱۲۸۶
پادشاه	محمدعلی شاه قاجار
نخست‌وزیر	ناصرالملک و نظام السلطنه
ریاست ادارهٔ پست و گمرک
متصدی
آغاز به کار ۱۳۲۱ قمری
اطلاعات شخصی
زاده	۱۲۷۳ (قمری) تهران
درگذشته	۱۳۲۹ (قمری) ۱۲۹۰ خورشیدی تهران
ملیت	ایران
همسر(ان)	احترام‌السلطنه
فرزندان	احترام‌السلطنه، بدیع‌السلطنه، اخترالسلطنه، عفت‌السلطنه، امان‌الله، علی‌قلی، محمدتقی، عزت‌الله، کوکب‌اعظم، فاطمه
پیشه	سیاستمدار

پرتره مرتضی قلی خان صنیع‌الدوله در موزه مجلس شورای اسلامی

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله (۹ صفر ۱۲۷۳ ه‍. ق./مهر ۱۲۳۵ ه. خ. در تهران - ۴ صفر ۱۳۲۹ ه‍. ق./۱۵ بهمن ۱۲۸۹ ه‍. خ. در تهران)، از رجال صنعتگر اواخر قاجاریه و نخستین رئیس مجلس شورای ملی بود.

زندگی

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، دوّمین پسرِ میرزا علی‌قلی‌خان مخبرالدوله و نوادهٔ رضاقلی‌خان هدایت بود. وی در شب یکشنبه ۹ صفر ۱۲۷۳ قمری در محلهٔ چال میدان تهران زاده شد. در هفت سالگی به همراه برادرش مهدی قلی‌خان در معیت ناصرالدین‌شاه به عتبات عالیات رفت.

در هفده سالگی یعنی در سال ۱۲۵۲ خورشیدی به همراه پدرش، ناصرالدین‌شاه را در سفر به اروپا همراهی کرد. وی تحصیلات خود را میان سال‌های ۱۲۵۵ تا ۱۲۶۳ خورشیدی در برلین در رشتهٔ معدن‌شناسی و در مدرسهٔ صنعتی آلمان به پایان رساند. صنیع‌الدوله به زبان‌های آلمانی و فرانسوی تسلط کامل داشت و به انگلیسی آشنایی داشت. وی در سال ۱۲۹۷ق/۱۲۵۹خ به ایران بازگشت.

پس از بازگشت به ایران به دستور ناصرالدین‌شاه به ادارهٔ معادن وزارت علوم رفت و مشغول به کار شد. نخستین فعالیت وی در این مقام، تلاش برای استخراج معدن سرب پس‌قلعه شمیران تهران بود. در این راه با مشکلات بزرگی مواجه شد که در نهایت کار نیمه‌کاره ماند.

در ۱۲۶۳ مخبرالدوله به دستور ناصرالدین‌شاه مامور خرید ناو جنگی برای ایران شد و صنیع‌الدوله را برای مذاکره و خرید ناو به آلمان فرستاد. این ناو اولین کشتی جنگی مدرن ایران بود و پرسپولیس نام گرفت‌. در اواخر سال ۱۲۶۳ به ایران تحویل داده شد و در بندر بوشهر مستقر گردید.

صنیع‌الدوله در سال ۱۲۶۶ با احترام‌السلطنه، دختر مظفرالدین‌شاه ازدواج کرد.

در ۱۳۱۲ق/۱۲۷۳خ به همراه حاجی محمدتقی شاهرودی که از بازرگانان ثروتمند آن دوره بود، یکی از اولین کارخانه‌های نخ‌ریسی ایران را در تهران راه انداخت. گفته می‌شود که محصول این کارخانه مرغوب بوده و حتی ناصرالدین‌شاه در بازدید از آن به تحسین محصولات پرداخته است. اما رقابت دولت‌های روسیه و انگلستان و ارزان‌فروشی بازرگانان آن کشورها باعث شد کارخانه دچار ضرر شده و در نهایت تعطیل شود.

وی همزمان با احداث کارخانه ریسندگی یک کارخانه فلزکاری هم در تهران راه‌اندازی کرده بود. تولیدات این کارخانه، پایه‌های چراغ و چند نوع چراغ چدنی بود که به «چراغ صنیع‌الدوله» مشهور شد. صنیع‌الدوله به دلیل کمبود منابع مالی مجبور به تعطیلی این کارخانه شد.

عدم موفقیت در صنعت باعث شد وارد عرصه سیاست شود.

در ۱۲۷۵ به ریاست ضرابخانه و خزانه‌داری منصوب شد اما تنها یک سال بعد از هر دو سمت استعفا داد. او در سال بعد به وزارت قورخانه و پستخانه منصوب شد.

در سال ۱۲۸۲ خورشیدی به ریاست ادارهٔ پست و گمرک منصوب شد. صنیع‌الدوله توانست در سال ۱۲۸۳ امتیاز ساخت راه‌های اتوموبیل‌رو در ایران را به دست آورد. وی همچنین صاحب دهکده‌ای در مشهد مرغاب فارس بود و در اطراف تهران املاک بسیاری داشت.

با صدور فرمان مشروطیت در سال 1285 از سوی مظفرالدین شاه مقدمات تدوین نخستین نظام نامه انتخاباتی فراهم آمد. نظام نامه انتخاباتی مجلس اول در ابتدا در نسخه های متعدد نوشته شد. اما با ورود صنیع الدوله به جمع نویسندگان نظام نامه به جهت توانمندی و دانش ایشان سرانجام نظام نامه انتخاباتی به تصویب مظفرالدین شاه رسید. مخبرالسلطنه، محتشم السلطنه به همراه دو فرزند مشیرالدوله (میرزاحسن خان و میرزا حسین خان) از دیگر اعضای کمیسیون نظام نامه انتخابات بودند.

در ۱۷ شعبان ۱۳۲۴ ه‍. ق. (۱۴ مهر ۱۲۸۵) پس از افتتاح اولین دورهٔ مجلس شورای ملی، صنیع‌الدوله به ریاست آن انتخاب شد و در رجب ۱۳۲۵ از آن مقام استعفا داد. دلیل این استعفا دریافت یک نامهٔ تهدیدآمیز پس از ترور امین‌السلطان بود.

از آن پس با سمت وزیر مالیه در دو کابینه مشیرالسلطنه و وزیر علوم و فواید عامه در کابینه های ناصرالملک و نظام السلطنه شرکت داشت. در ترمیم کابینه نظام السلطنه در ۲۶ محرم ۱۳۲۶ (اسفند ۱۲۸۶) وزیر مالیه شد. پس از دورهٔ استبداد صغیر و فتح تهران به‌دست مجاهدان با بازگشایی مجلس بار دیگر به نمایندگی انتخاب شد اما با تشکیل کابینهٔ اول محمدولی سپهدار تنکابنی به وزارت معارف و اوقاف منصوب شد. با سقوط این کابینه در تیر ۱۲۸۹ به مجلس بازگشت و در کابینهٔ دوم حسن مستوفی‌الممالک در هشتم آبان ۱۲۸۹ به مقام وزارت مالیه رسید. از جمله مهمترین اقدامات او در دوران سه ماهه وزارتش، تقدیم لایحه ای به مجلس برای نظام مند کردن تجارت تریاک بود. این لایحه یک ماه پس از مرگ با عنوان قانون تحدید تریاک به تصویب مجلس رسید.

صنیع الدوله در پانزدهم بهمن ۱۲۸۹ هنگامی که در راه تقدیم اولین بودجه کشور به مجلس بود، به دست یک گرجی و همدست ارمنی او (هر دو تبعهٔ روسیه) به قتل رسید. در بازجویی از قاتلین گفته شد که اختلاف مالی با صنیع الدوله داشته اندولی اصل قضیه این بود که صنیع الدوله به عنوان یک حامی تولید بودجه ای را تنظیم کرده بود که دست دلالان و وارد کننده های خارجی را بسته بود و بودجه در راستای تولید بود و به همین دلیل منافع کشورهای خارجی روس و انگلیس با توجه به انقلاب مشروطه و بودجه کنونی به خطر می افتاد لذا صبح تقدیم بودجه ترور شد . قاتل و همدستش پس از بازجویی به سفارت روسیه تحویل داده شدند.

صنیع الدوله از همسر خود احترام السلطنه صاحب نه فرزند شد، به شرح زیر:

1. احترام‌السلطنه هدایت، همسر محمدعلی میرزا رکن‌الدوله،
2. بدیع‌السلطنه
3. اخترالسلطنه، همسر حسنعلی کمال هدایت، مادر علیرضاخان، فریدون خان، محمدرضا خان، عبدالرضا خان و پروین خانم هدایت
4. عفت‌السلطنه، همسر مصطفی‌قلی کمال هدایت، مادر حسینقلی خان، محمدعلی خان، خدیجه خانم و شهربانو خانم هدایت
5. امان‌الله هدایت، ملقب به یمین خاقان، عضو وزارت دارایی. یک دختر داشت.
6. علی‌قلی هدایت، نماینده مجلس شورای ملی و مؤسس کارخانه صنایع غذایی یک و یک. با خجسته مظاهر دختر محمد مظاهر (صدیق حضرت) ازدواج کرد و صاحب سه فرزند شد: نگار، سیروس و ایرج هدایت.
7. محمدتقی هدایت، با درجه سرهنگی در شهربانی تهران مشغول به کار بود. سه دختر به نام‌های پری، مهری و ثریا و یک پسر به نام هدایت‌الله هدایت داشت.
8. عزت‌الله هدایت، از نویسندگان مجله کاوه و معاون وزارت راه. با یک خانم روسی ازدواج کرد و صاحب یک پسر شد.
9. کوکب‌اعظم هدایت، با فتح‌اله هدایت پسر مهدی‌قلی هدایت (مخبرالسلطنه) ازدواج کرد و صاحب دو فرزند شد: هادی و منیژه هدایت.

احترام‌السلطنه در سال ۱۲۸۲ شمسی در گذشت. صنیع‌الدوله یک سال قبل از فوتش همسر دیگر اختیار کرد که از او صاحب دختری به نام فاطمه شد، که چند ماه پس از قتل صنیع‌الدوله به دنیا آمد. همسر فاطمه هدایت علی‌محمد دهقان ملاک و نماینده مجلس شواری ملی از شیراز بود.

منابع

• فرهنگ فارسی معین، جلد ششم
• چرچیل، جرج پرسی (۱۳۶۹). فرهنگ رجال قاجار. ترجمهٔ غلامحسین میرزا صالح. تهران: انتشارات زرین. ص. ص٫ ۱۱۴.
• سخا، جواد. «مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، آراء، عقاید و اعمال اقتصادی» (PDF). دریافت‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۸.