Латын тили

Латын тили (өз аталышы — lingua Latina, Лаций аймагынын атынан) — байыркы римдиктердин тили, Ыйык Рим империясында колдонулган. Ал латын-фалиск бутактарына кирген, италиялык тилдердин индоевропалык тил үй-бүлөсүнө таандык. Бүгүнкү күндө байыркы италиялык тилдердин ичинен толук колдонуудан чыкпаган жалгыз тил — латын тили, бирок ал азыр сүйлөшүү тили катары эмес, чектелген тармактарда гана колдонулат. Латын тилинин заманбап мураскорлору — роман тилдери, ал эми башка италиялык тилдер жок болуп, тил улантуучуларын калтырган эмес.

Латын тили — жазма эстеликтери сакталып калган эң байыркы индоевропалык тилдердин бири. Латын алфавитинен дүйнөдөгү көптөгөн тилдердин жазуу системалары келип чыккан.

Азыркы учурда латын тили Ыйык Тактынын, Мальта орденинин жана Ватикан шаар-мамлекетинин расмий тили болуп эсептелет. Ошондой эле ал Рим-католик чиркөөсүндө жарым-жартылай колдонулат. Латын тили медицинада, фармацевтикада жана башка илимдерде да кеңири колдонулат.

Европалык көп тилдерде латын тилинен алынган сөздөр абдан көп.

Аталышы

Латын тилинин өз аталышы — lingua Latina — латын элинин атынан чыккан. Ал эми латындар аталышы болсо Апеннин жарым аралындагы Лаций (азыркы Италия) аймагынын атынан келип чыккан.

Тарыхы

Негизги макала: Латын тилинин тарыхы

Латын тили фалиск тили менен кошо латын-фалиск тобуна кирген. Бул топ, оск жана умбр тилдерин камтыган оск-умбр тобу менен бирге, индоевропалык тил үй-бүлөсүнүн италиялык бутактарын түзгөн. Байыркы Италиянын тарыхый өнүгүүсүндө латын тили башка италиялык тилдерди акырындап сүрүп чыгарып, Батыш Жер Ортолук деңиз аймагында үстөмдүк кылган тилге айланган. Азыркы учурда ал өлгөн тилдердин катарына кирет — байыркы индия тили (санскрит), байыркы грек тили жана башка сыяктуу.

Латын тилинин тарыхый өнүгүүсү ички өзгөрүүлөрүнө жана башка тилдер менен өз ара таасирине жараша бир нече этапка бөлүнөт. Латын тилинин тарыхый этаптарын VI кылымда Севильялык Исидор белгилеген. Ал төрт түрдүү «латын тили» болгонун жазган:

Эң байыркы латын тили — Исидордун айтуусунда, ал салийлердин ырларында чагылдырылган. Бул тил Рим шаары негизделгенге чейин, Лацийди Янус жана Сатурн башкарган учурда болгон. (Шарттуу түрдө аны алгачкы отурукташкандардын латин-фалиск тили менен байланыштырышат.)
Латын тили — азыркы изилдөөлөрдө архаикалык латын деп аталат.
Рим тили — классикалык латынга туура келет.