ΤΑΤΑΚΗΣ - Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ν. ΤΑΤΑΚΗ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 'Ε πφ.ετρο: , Ν. ΜΑΤΣΟΤΚΑ ΓΕΦΥΡΕΣ ΈπιλοΎ~ - Έπιμέλειιχ - Σχεοιιχσμοc; 'Εξωφύλλου τΥjς Σεφιiς «Γέφυρες»: ΣωΠ)ρΥ)ς Γουvελιiς 'Α vιχΒΥjμοσlευσΥj ιiπο τ~v περtοοtκ~ eκοοσΥ) Φιλοσοφικώv Έpευvώv Δευκαλίων, τ. \ 't'OU Κέvτpου ειτος το κειμεvο ε'χε μετιχφριχσεt ιχπο τιχ 'ΥΙΧΙVΙJ.ΚΙΧ ο κιχ& Υι μετάφριχσΥ) εlχε έλεΎχθεί ιiπο τοv συΎΎριχφέιχ. I '\ '\ . \ • , 14 Ίουv(ου 1975. τ , • \ Κλ - •τ .ιωαvvιaης ι~ ISBN 960-527-171-0 © 2000, τηλ: 'Εκδόσεις Άpμ.ός Ά&ήvιχ 'Εκδόσεις Άpμ.ός, ΜιχυροκοροιΧτοu 7, 106 78 3304196 - 3830604, fax: 3819439 Σ-ημ.είωμ.ιχ τοu Έπtμ.ελητ1j Εlναε γνωστο ότe Υ; χpεστεανεκη παpάδοση κα1 θεολογlα πολλa όφεε'λεε (θετεκa καl άpνητεκά) στη συνάντηση άpχαlου έλληνεκοα πνεύματος (καl φελοσοφlας) μi το Πνεuμα τi]ς Έκκλησ{ας καl την :4λήθεεα της. Ή συνάντηση αύτη έχεε κατa καεpοuς «παpουσεαστεί» ύπο δεάφοpες μοpφiς καl σ~χνa έχεε τpοφοδοτήσεε αlpετεκiς ή άλλες παpεκκλlσεις. Mi ·την πp6θεση νa άκούσουμε πώς μιλάει γεa τη συνάντηση αύτη ένας λαμπpος μελετητής της, ό Βασε'λειος Τατάκης, καl μi I 'λ 11' θ I I Ι 'β I I την ε ΠtrJα οτι θα θελ ησουμε να καταλ α ουμε τις πpοεκτα- σεες τijς συνάντησης αύτi]ς στον σημεpεν6 μας πεplγυpο, έκδl­ δουμε το κείμενο αύτο ποu εlναι κάτι σaν σύνοψη τi]ς εύpύτε­ pης μελέτης του ·π βuζαvτιv~ φιλοσοφlα. Γεa νa βοηθήσουμε την καλύτεpη καταν6ηση τώv «αίώνιωv» αύτών ζητημάτων, έπεσuνάπτουμε στο τέλος, ώς 'Επlμετpο, μελέτημα τοu θεο- 8 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ λόγου Νlκου Ματσούκα ποu μ.εταξu &λλωv σχολιάζει το έpγο του -Β . 1Ί Ι ι 1' λΙ ατακη και r.Jtα εγεταε μ. , αυτο. ι 1 Σ.Γ. "Οτιχν ιΧποκιχλοuμ.ε έλληνικ~-βuζιχvτιv~ τ~ φιλοσοφlιχ* ποu θιΧ !J-&c; ιΧπσ.σχολ~σει, Ο"t}λώvοuΙJ.ε ιΧμ.έσωc; πιbc; πρόκειτιχt ν' ιΧσχο'λΎJθοϊiΙJ.ε ιΧκόμ."t} μΕ: τ~v έλλ"t}vtκ~ σκέψ1), &v; κιχι σΕ: ΙJ.tιΧ κιχιvοόρrιιχ μ.ορφ~. Πρόκ.ειτιχι γιιΧ τ~ μ.ορφ~ ποu πi)ρε 'ή έλλη­ vικi) σκέψ1J κα.τιΧ τi) οιιΧρκειιχ τΎ)ς βuζιχvτιvΎ)ς έποχΎ)ς. Ώσ­ ιτόσο ~ μ.ορφij ιχuτ~ πιχροuσtιΧστ"f}Κε ιiρχικιΧ σav έλλ"f}vοχρt1 lψ στιιχvικ"t). "Ε τσι, εtΙJ.ιχστε uποχρεωΙJ. έ vοι vιχ επιστρ~ οΙJ.ε στοuc; I πρωτοuc; ' χριστιιχvικοuς I χροvοuς, ' vιχ γιιχ ' , • ' , ' πιχριχκολΜ οuvιισοΙJ.ε τijv πορείιχ τi)ς έλλ"t}νtκi)c; σκέψ"f}c;, ποu μ.&ς έπιτρέπεt vιΧ τ~v ' ι ' .ι ι οvοΙJ.ιχσοΙJ.ε πρωτιχ χριστιιχvtΚ"t} κι επειτιχ β ζ ιxvτtv"t). Δ' χρειε u 'λ ιχ ζ ετιχι κιχ θ ο ' • ι ' ou v, ιχvιχ ζ"t}τ"t}σοΙJ.ε το ι • ~ ι ' ' μ.ερος εκειvο ποu, κιχι στιχ Εύιχγγέλιιχ ιΧκόμ.1), όφειλετιχι στijv έπ(οριχσ"t} της έλλ1)vtκ'7)ς σκέψ1Jς. ΔΕ: θa προσεγγlσομ.ε το θέμ.ιχ μ.ιχς κιχτ' ιχύτο τοv τροπο. ι σμ.οc;, νεκρος στον ιχγωνιχ τοu κιχτιχ τοu χριστιιχνtσΙJ.οu, ιχνιχ- , Δ' '1' λ' εν ε~νιχι πο \ ',, uc; κιχιρος, που πιστεuιχν, πως ο εΛΛ"f}νt- ι ' ι ' • •"'ι"'ι. '- _, * Ή έργασlα αύτη ε!ναι με-τάφραση ιiπο "Cό γαλλικό πού περιέχεται στο~ "Cόμο: Hίstoίre de la Philosophίe I, ιπή σειριΧ Encyclopedie de /α Pleiade. 10 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ στήθηκε κιχτιΧ τ~ν έποχ~ της Ά vσ.γεννήσεως κι ιiπο τότε ξσ.νσ.γ(νετιχι το ούσιι:ιστικο στοιχείο τοϋ πολιτtσ[J-ΟU μ.σ.ς. Το πλσ.ίσιο τοίhο οεν ιivτσ.ποκρίνετσ.& σήμ.εpσ. στtc; ιiπιχιτήσεις της ίστορικης ιiλήθεισ.ς. Ε!νσ.ι γεγονος χωρtς ιi(J-φtβολίιχ οτι κά:ποιι:ι μ.ορφ~ έλληνισμ.οu πέθιχνε στοuς πρώτους χριστιιχvt­ κούς ιχίώνες Κt eνσ.ς 1J.λλος έλληνισμ.ος ξσ.νιχεi:Οε τΟ φώς τ1jς ήμ.έρσ.c; κατιΧ τ~ν Ά νιχγέvνηση. Ε!νσ.t δμ.ως ιiνσ.κρtβtς πως όλόκληρος δ έλληνισμ.ος ε!χε πεθάνει. Σuνεχιζει τij ζω~ τοu, ιiφήνοvτσ.ς ν' ιΧφομ.οιωθΥj ιiπο τιΧ κσ.tνούpγισ. ρεύμ.σ.τσ. [οεwν, τιΧ όποi:ιχ έξελληνtζει κσ.l γονιμ.οποιεί μ.t τi) σεφιΧ τοu. 'Έτσι πσ.pσ.μ.ένει ιΧπο τΥ)ν ιiρχi) τi)ς χριστιιχνικ1jς περιόοοu έκεi:νο πού Υjτιχν πά:vτοτε κιχl έξσ.κολοuθεi: νιΧ ε!νσ.ι κσ.l σήμ.ερσ., ένιχς ιiπο τοuς πρωταρχικούς πσ.pά:γοντες τοu πολtτισμ.οu μ.ιχς, πού ε!νιχι στο βά:θος κσ.τ' έξοχ~ν έλληνικος κσ.l χριστιιχνικός. Ά ν­ τιπροσωπεύεt τΥ)ν ύπεύθuνη στά:ση τοu ιiνθρώπινοu πνεύμ.σ.τος ιχπενσ.vτι τοu εσ.uτοu τοu. ' ' -' - Κι έφ' οσον περl σ.ύτοϋ πρόκειτιχι, θιΧ πρέπει ν' ιΧνιχζητ~­ σομ.ε τijv πσ.ρουσ(ιχ κσ.l τij οpά:ση τοu έλληνισμ.οϋ μ.έσσ. στο χριστια.νtσμ.ό. 'Έτσι, ό έλλ1)νtκος λόγος, ή σκέψ1), έφ' δσον μ.ι­ λοϋμ.ε γιιΧ φtλοσοφ(ιχ~ ιiπορροφ1)μ.ένοc; ιΧπο το χριστισ.νtσ(J-ό, σ' ένα. (J-ΙΧΚρόχpονο tργο ιiφομ.οιώσεωc;, ΠΟU ιiρχ(ζεt ιΪΠΟ τον 2ο Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ BYZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 11 ιχίώνιχ, οιιχτ"t}ρεϊ: έντος τοϋ χριστιιχνισμοϋ τιΧ πιο χιχριχκτ"t}ρt­ στtκιΧ του στοιχεϊ:ιχ, Ο1Jλιχο~, τ~ οίψιχ τi)ς Ιι.λ-ήθεtιχς κιχί ~ μεθοοικΥj epευνιχ, τΥjν ιΧνυστερόβουλ"t} θεώρ"t}σ"t), ποu ύποχωρεϊ μονιχχιχ σε ' 1 I λ' ~~ ογους, τ"t}ν προτιμ"t}σ"t} γιιχ τιχ πνευμ.ιχτικιχ πρcι.\ t f Ι 1 Ι Ι Ι L γμιχτιχ, τ"t} ()υνιχμ ΎJ που ιχπομ.ιχκρυνει ιχπο το ιχισ t \ \ t θ "f}'t'O I κιχι στρε- Ι 1 φει το πνεuμιχ προς τΥjν Ιι.φιχlρεσ"t), ώθώvτιχς το προς την ενιχτενισ"t). t 1 τI ο πιο σ"t}μιχvτικο εLνιχι ~ι ()εν προκειτιχt μονιχχιχ I I '1 ~- ~~ 1 1 "(tιΧ μtιΧ lι.ρ"(~ Οtε(σουσ"f} τοu έλλ"f}νtΚΟU τούτου Πνεuμιχτος στον χριστιιχνtκο κόσμο, Ιι.λλιΧ γtιΧ μtιΧ θελ"t}μ.έν"t} ένσωμ.ιΧτωσ"f}, ποu έπεοίωξιχν οί ίοtοι οί χρtστιιχνοί. Mac; εlνιχι Ιι.ρκετο νιΧ θυμlσο­ με πως ό Κλ-ήμ1)ς ό Άλεξιχνορεύς, στωικοc; ποu ~γινε χρι­ στtιχνός, τολμa νιΧ οιιχτυπώσει πως ό χριστιιχνtσμος lχει ουο Πιχλιχteς Διιχθijκεc;, έκεtν"t} των Έβριχlων κιχt τ~ φιλοσοφίιχ των Έλλ-ήνων. Έπίσ1Jς ό Ιι.πολογ"t}τ~ς Ίουστϊ:νοc;, κι έκείνοc; έθνικός, σπουοιχστi)c; τi)ς φtλοσοφlιχc;, πpοτοϋ προσ"t}λuτtσθ-η στο χριστιιχνισμό, uστεpιχ Ιι.πο τΥjν έκθεσ"t} τijς θεωpίιχς του γtιΧ τΥj φυσικΥj ιiποκιΧλυψ1), κιχτιχλ-ήγει στο περlφ"t}μο συμ­ πέριχσμιχ, πως «ο,τι πιχριΧ πaσι κιχλως είp"t)'t'ιxt ~μ.ων των χριστιιχνων εστι». - . «'ΤπιΧpχει μ.ιιΧ κ~ι μόν1J οιιχφοpιΧ», συνεχίζει ό 'Ιουστίνος, «μετιχξu χριστιιχνων κιχι έθνικων, ά.λλ' είνιχι θεμελιώο"f}c;. Οί 12 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ πρώτοι κιχτέχοuν όλοκληρωμένΥ) κι δλΥj τ~ν ιiλήθειιχ, δστεριχ ιiπο τ~ν ιiποκάλυψΥ), οί έθνικοί κιχτέχουν μονιΧχιχ σπέρμιχτιχ>>. Μολονότι ή οοξιχσlα. τούτΥ) ιiντιμετωπtζει τον έλλΥjνtσμο πότε .l 'β ι , ι ~' λ ι • μ~ συγκιχτιχ ιχσΥ), ποτε μ.ε περιφρονΥ)σΥ), rJEν πιχριχ ειπει ωσ- τόσο να. τοu οώσει ένιχ πρώτο κιχt πολύτιμο οικιχιωμιχ εtσόοοu ~ ~ ι ' στΥ) χριστια.νtΚΥ) rJιaιχσκιχλ' ιιχ κιχι νιχ εκφριχσεt το σε β ιχσμο ποu ' ' ' ' ' ' ' όφειλετα.ι στα. σπιΧνιιχ ιiποκτ~μιχτιχ τοu ιiνθρώπινοu πνεύμιχ­ τοc;. Ό έλλΥjνισμός είνιχι στό βάθος προπιχριχσκεuιχστικ~ ά.λλ' ιiπιχρα.lτΥj'tΥ) &σκησΥ) τοu πνεύμιχτοc;, ποu με τίς οικές τοu ου­ νάμεις κιχl φώτιχ μπόρεσε ν' ά.νέβη στ~ν ιiλ~θειιχ. "Εφτιχσε σπέρμιχτα. τi}ς ά,λ~θειιχς, τόσο δμως πολύτιμα.! Άποοεικνύοuν ι ' • κιχι στους χριστιιχνοuς τοuς "~ ιaιοuς πως β ρισκοvτιχι στον ορ θ ο \ ' ' ' \ \ ορόμο. Ή οιοιχσκιχλί.ιχ ιχύτ~ τοu Ίοuστlνοu ιiποτελεϊ: μιιΧ πρώ­ τη σύνθεσ-η τijc; χριστια;νικi)c; σκέψΥJς στ'ήν προσπιΧθειιΧ της νιΧ συμφιλιώσει το ά.νθρώπινο πνεuμιχ μΕ: τιΧ οώριχ κιχί τη χά:pΥ) τοu θεοu. Ό &νθρωποc; &ρχισε μΕ: τιΧ οικιΧ τοu φυσικιΧ φwτιχ νιΧ κιχτευθύνετιχι προc; τΥ)ν ιiλ~θειιχ, ά.λλ' 'ή προσπάθειά: του βρl­ σκει την όλοκλ~ρωσ~ της μόνο στη θείιχ ιiποκιΧλuψη. ·rπιΧρ­ χει σ' ιχuτην την σύνθεση τό μέρος τ-ης φωνi}ς τοu Θεοu, ποu θεμελιώνει κιχί σώζει τόν &νθρωπο. Το μ.έρος τοuτο ά.ντιπρο- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 13 ι'''''σωπευεt τΎ)ν ουσιιχ κιχι το πνευμ.ιχ του χριστιιχνισμ.ου. - - Κιχτa τον ΠλιΧτωνιχ 'ή γνώσΎJ, 'ή θεώρΎJση τοu ιΧγιχθοu, εΙνιχι το μ.έγιστο μ.ά.θΎJμ.ιχ. Ή θεωρφικ~ κιχτά.στιχσΎJ εΙνιχι το τέρμ.ιχ τ1jς ιΧνόοου, μ.ε τ~ν όποίιχ το ομ.μ.ιχ τ1jς ψυχ1jς βρίσκει τ~ σωστ~ θέσΎJ, ποu ιΧν~κει στ~ λειτουργίιχ του, ΟΎJλιχο~, τ~ν ενιχτενtσΎ) • ι των - ιaεων. ·~ - ·π aιιχ ~ λεκτtΚΎ), ι κιχτιχ \ τον \ m, \ ιχτωνιχ πάντοτε, οε δίνει στ~ν ψυχ~ τ~ν οριχσΎ), τ~ν ίκιχνότητιχ νa βλεπει, τροπο t ι τΎ)ν προσιχνιχτο \ λ'ζ ι ει μ.ον~χιχ προς τις ιaεεc;, μ.ε τετοιο L \ \ 't' ι \ ι ωστε rι να τις \ \ βλ' επει. ~ιχνιχ ρισκομ.ε στο χριστιιχνισμ.ο ~ β I \ όλδκλΎ)ρΎ) τ~ν ένιχτενιστικ~ ιχύτ~ οιά.θεσΎ) τοu πλιχτωνισμ.οu, ιiπο τον κιχιρο τοu Κλ~μ.εντος τοu Άλεξιχvορέως ιXIJ.JJ. μ.ε ένιχ κιχιvούργιο περιεχόμενο, ποu ιiποοίοει ιΧπό τ~ν ιiρχ~ στ~ χρι­ στιιχνικ~ σκέψΎ) ένιχ χρώμ.ιχ βιχθιa uπιχρξιιχκό, γιιχτι το κιχ­ θιχυτο στοιχείο τοu χριστιιχνισμοu εΙνιχι 'ή σωτηρίιχ τοu ιiνθρώ­ που. ΕΙνιχι έπίσΎJς όρθο πως 'ή σωτΎJpίιχ πριχγμιχτοποιεi'τιχι μ.έ­ σω τ1jc; γνώσΎJς, τ1jς γνώσης τοu Θεοu, ποu κιχθορίζει στον ιiνθρωπο τον τύπο τ1jς ζω1jς του. 'Αλλ' 'ή γνώσΎ), στην προ, J ~· r λέ θ .ι ·ο .I! κειμενΎJ περιπτωση, aεν ε~ναι π ον ιχν ρωπινο εργο. ~ν- ' , θρωπος τ~v ιiποκτa μe τ~ν πίστΎJ στΥ}ν ιiποκιχλυμ.μ.έν1) ιiλ~' ' ' ' ' d ' tou, θ ειιχ. κ ιχt η ιχλη θ ειιχ ιχυτη, κιχτιχ τους ορους του Ε υιχγγελ' '•' ά.φ"ήνει πίσω της τον ιiνθρώπινο λόγο. Γιa την έπίτεuξη, τΥ) 14 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ σύλληψΥ) κιχ\ τ~v πpοσfιλω~ σ' ιχύτ~v τ~v ιiλήθειιχ, ό &v;θρω­ πος oev έχει πιχpιΧ. τ-fι βο-ήθειιχ της πίστης. Mόvov 'ή πίστrι στο θεο τοv κιχθιστa ίκιχvο vιΧ ξεπεριΧσει τ-η λογικ-η κιχt τ-η vόrισ+ι του, ι ξ επερvωvτιχς τοv ειχuτο του, μ.ε σκοπο 'ι ι ' ',, v ιχκουσεt, κιχτιχ ι ' lvιxv οσο το ουvιχτοv πλ-ήρ-η τρόπο, τ~ θέλ-ησ-η κιχt τ~ φωv~ τοu θεοu. Στο τέpμ.ιχ ιχύτΥjς της μ.ετιχστpοφΥjc;, τοv περιμ.έvεt +ι θέ­ ωσrι. Ό ιΧνθpωπος θιΧ θεωθη, δσο έπtτpέπετιχι στ~ φύσ-η του, ποu eγιvε χιχτ' είκόvιχ κιχl όμοίωσrι τοu Θεοu. Ό κιχλός λόγος, το μ-ήvυμ.ιχ τοu Εύιχγγελίου, συvοψlζετιχι πριΧγμ.ιχτt στο κιΧλεσμ.ιχ ποu ζ-ητa ιiπο τοv ιΧvθρωπο vιΧ ιivιχ­ κιχιvισθη. Πως θιΧ ιivιχκιχιvισθη; Ή ιivιχκιχ(vισ-ή του προϋποθέ­ τει όλοκληρωτικΥ) μ.ετιχστροφ-ή. ''Οχt έκείv-η ποu ζ-ητοuσε σης στο ιχφ-ηρ-ημεvο, στο vο-ητο. b πλιχτωvισμ.όc;, ο-ηλιχΟ~ τ~ θεμελίωσrι τωv κρtτ-ηρ(ωv της γvώ\ , ι ' ι 'Η aιιχaικιχσιιχ ιχυτ-η ε vιxt μ.ιιχ ~ ~ ι • ' r ' , .!' , ι t ι ι ' " ι ' flψ ό. ιχvοοtκ-η πορειιχ, -η οποtιχ κιχt οτιχv φτιχvεt στοv υ tστο σκοπ τηc;, τη γνώση τοϋ ιiγιχθοϋ, κιχt θεμ.ελtώvει σ' ιχύτο τ~ συμ.πε­ ρtφορa τοu ιiνθρώπου κιχθωc; κιχt τηv πιχγκόσμιιχ τιΧξ-η, οΕ:ν ι \ 'I' ' ' .1! πιχυει vιχ ε,vιχt κιχτt ποv γ ι vετιχt ιχπο τοv ιχv θ ρωπο, ως σ.v θ ρωπο. ' \ ' , &v; • , Με '"Ί"Ί. ' 'ψ rι • ' 1.. r • τ'Υ)V ΕΛΛΥ)VtΚΥ) σκε Ί), οσο ιχvτtκειμ.εvtκΥ) κι σ.v ε~νrι.ι, ο ' ιΧvθρωπος πιχpιχμ.έvει στο βιΧθος πιΧvτοτε το μέτρο δλωv τώv πριχγμ.ιΧτωv ΚΙΧL τοϋ έιχυτοϋ του. 'Αλλ' οοϋμ.ε ιiπ' ιχύτΥ) τη Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 15 σκοπ~ιΧ τον ιiνθpώπ~νο λόγο, θιΧ οοuμε πwc; όΟΎ}γε't τον &νθρω­ πο σε ιiο~έξοοο. ·ο &νθρωποc; ιiνιχγκιiζετιχ~ νιΧ ζε'ί μόνο στ~ φόαΎ} του. ·ο λόγος εΙνιχι ό όοΥJγόc; του, ποu τον βο11θa νιΧ συλλάβει κιχl νιΧ πpιχγμιχτώσει τ~ φuσΥJ του. 'Ακόμ-η κιχί στ~ν πιο ύψ-ηλ~ κι ιiφΥJpΥJμέν-η μορφ~ του, τ~ν ένιχτενιστικ~ σκέψ-η τοu Πλιiτω­ νοc;, ό ιiνθρώπινοc; λόγος βρίσκει μέσιχ του μιιΧ λογικ~ βιiσΎ) 'θ' επετρεπε στον ιχν θ ρωπο νιχ γει ιχπ ' ιχuτο τυ ιχaιε oao, ι ' " 'β Ν' ' Ι l ·~'ξ~ που ιχ ' oe κιχι νιχ ' ' ξ επεριχσει τον ειχuτο του. "Ε λοιπον, ο χριστιιχνισμος ι ' c ι ι • ' , θεωpε't ιχύτ~ν τ1)ν uπέρβιχσ-η ορο ιiπιχριχίτ-ητο τijc; σωτ1jρίιχc; τοu άνθρώποu. Ή άνθρώπιν-η ψυχ1) ιχίσθιiνετιχι, πριiγμ.ιχτι, κιχτιχ τροπο εντονο κι επιτιχκτικο, επειa-η ο ιχν \ , ' t ' \ \ ' , ' ι , ' , ' ~' t , θ ρωπος εινιχι ενιχ \ ' ' ' r fl μετιχφυσικο ον, τ-ην ορμ1j προς το επεκεινιχ, προς τ11ν ιχκροτιχ- τ-η κιχί πλ-ήρ-η πνευμ.ιχτικότ-ητιχ. Βρίσκομ.ε μ.~ιΧ κιχτιχπληκτικ~ άπόοειξη τοu γεγονότος στοuc; φιλοσοφικοuc; μ.uθouc; των πλιχ­ τωνικων οιιχλόγων. •Η ιiντ~κειμ.ενικ~ κιχί λογικ~ epευνιχ, μο­ λονότι τρέφει τ~ν ψυχ~ μ.ε τ~ν άλ~θειιχ, τ~ν κιivει τιχuτόχρο­ vιχ νιΧ οιψίi. ·Όσο τ1)ν τρέφει, τόσο τ~ν ιiφ~νει οιψιχσμ.έν"fl, γιιχ­ τί 'ή lοιιχ 'ή οιιχλεκτικ1) epευvιχ οιιχνοίγει όρlζοντεc; τόσο πλιχ­ τειοuc;, ΠΟU ιiπο μ.όνη τ"fjc; ~ λογικ~ οΕ:ν μπορεί ν' ιiγκιχλιιiσει. Τότε ό Πλάτων όοΥJyεί τ~ν ψυχ~ στ~ βοσκ~ των μ.όθων. 16 Β. Ν. TATAKliΣ Έκεϊνο ποu θεωρεϊτιχι πάρεργο στον Πλάτωνιχt γιvετιχι ' 'θ εμειuιχκο στο χριστtιχνισμο. Δ' :ι. ' ' ' I πρωτιχpχικο κιχι εν το πιχρου- σιάζομε πιιΧ στ'ήν ψυχ~ μέ: τ'ή μοpφ~ τοu μύθουt ιiλλιΧ μΕ: ~'ή μοpφ~ τοu λόγου τοu Θεοu. Ή ιiποκιχλυμμένΎ) κι όλοκλΥJp(J)­ μένΥ) άλ~θεtιχ άγκιχλιιiζει τιΧ πιiντιχ, ξεοιψιiζοντιχc; τiς πιο βιχ­ θειέ:c; έφέσειc; Π)ς ψυχijc;. Άλλ' "ή άλ'ήθειιχ τούτΥ) οέ:ν ιiπευθύνε­ τιχι πλέον στ~ λογικ-ή γιιΧ τ'ήv ιiποοοχ~ κιχt τ~ν κιχθιέρωο-~ τΥ)c;. Άπευθύvετιχι σέ: μιιΧν &λλΥ) πολύτιμ Υ) ούνιχμ 11 τijc; ψυχ~c;t ' ~ι ι ' ι ' t ι τΥ) ουvιχμΥj του πιστευεtνt τΥ)ν πιστΥj, που ιχντιχποκρtνετιχt κιχ- , λuτεριχ I I ιχπο τη 1 ' λο γtκΥ) I ' στη β ιχ θ ειιχ ' εφεσ-η " 1 του - ΕΤ ινιχt, νιχ πιχpιχ- ' , ι μεινει στΎ)V κιχτιχστιχση του Ε!νιχι. Μ' ε 't'YJV ι • " πtστΥ) ο ιχν θ ρωποc; έπtτυγχιiνει vιΧ ιχύτοξεπεριχστij κιχt νιΧ μπεί ύπο τ~ν ΚΥJΟεμ.ο­ ν(ιχ τοu Θεοu, ποu είνιχι πνεuμιχ. Ή πlστ-ηt τιχυτόχρονιχ μ.Ε: τ~ν ύπιχγόρευσ-η τijc; έvιχτένtσ"t}c;t ποu όο"t)γεί τΥ)v ψυχ~ στο ύπερ'ξ περιχν, προιστιχτιχt κιχι στην πριχ ' "' \ \ ' ' Ylt κιχτιχ τροπο πο λ' πιο εvεpυ ' ' γ"t)'t'tΚO ιiπο τη λογικ~t ποu προσφέρει μονιiχιχ τιΧ μέσιχ. Ε!νιχι .ι λ ι Ι tJ 'λ ι θ Ι :ι 1.β ι 1 θ ι ευκο ο, συμφωνιχ με ο,τι ε εχ Ύ), νιχ κιχτιχΛα ομε γιιχτι τ11 ε- σ-η Π)c; γνώσΥjς τοu οντοc;, ποu Ύyτιχν πρωτιχρχικ~ στΥ)v έλλη­ νικ-η σκέψη, ιiντικιχτέστ"t)σε στο χριστιιχνισμο -η ίοέιχ τijc; σω­ τηρlιχc; τοu Είνιχι τοu ιiνθρώπου είοικόιτεριχ κιχι ποιιΧ είνιχι "ή σΥJμιχσlιχ κιχt το νόΥJμιχ ιχύτijc; τijc; ιiλλιχγijc;. Είνιχι ιχuτονό-ητο, Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 17 πως ~ σωτΎjptα. τοu ιiνθpώπου προϋποθέτει συνειΟ"t)'tΟΠΟtΥjσΥj τοu Ε!να.t του. Πtο πολu ιiκόμ.ΥJ προϋποθέτει, πωc; ό &νθρωποc; eχεt κα.τιΧ κιiποιο τρόπο μ.έσα. του το θείο μ.έρος, ποu θιΧ πρέ­ πει νιΧ ιiνα.κα.λυφθΎ) έντόc; του κα.l νιΧ κα.θοόΥjγΥjθ'Υj μ.Ε: τέτοιο τρόπο wστε νιΧ γίνει ιΧξιο τΎ)ς χιiριτος τοu σωτijροc; θεοu. Στο βα.σtκο τοuτο πρόβλΎ)μ.α., fι χριστια.νικ~ ιΧνθρωπολογία. στΥjρί­ ζετα.t στ~ λύσΎj ποu οόθΎjκε ιiπο τ~ν Πα.λα.ιιΧ Δια.θ~κΥj, τ~c; ΟΥjμ.ιουργία.c; τοu ιiνθρώπου κα.τ' είκόνιχ κιχt όμ.οίωσ11 τοϋ θε­ οu. 'Αλλ' &ν fι σωτ-ηρίιχ ιΧπιχιτεί στ~ν ιiρχ~ μ.ιιΧ γνωστικ~ πριi­ ξ-η, ιχύτο εtνα.t fι συνειο-ητοποtΎ)σΥJ πως σω Ι ζ oev εtνιχt fι γνώσ-η ποu ~ I Ι θ Ι εt τον ι:ι.ν Ι ~ θ > ~ I ~I >Ι ρωπο, επειa-η aεν εχει I "t'Yj aυνιχμ.ΥJ νιχ κιχτευ υvεt τ~ν πριiξ-η. Πιχρ. δλα. δσιχ εχουν πεί ό Σωκριiτης Κt ό ΙΙΜτων κιχl I ot άλλοι ·Έλλ-ηνες i}θικοί, οΕ:ν ιiπεοείχθ-η πωc; fι ιiρετ~ 'ζ είνιχt γνώσ-η. ·ο χριστιιχνισμ.οc; οιιχβεβιχιώνει πως είναι~ πίστ1j που σω ει. Γ ιατι ε ν I ~ι., εκεινη, που ικιχνοποιωντrχc; τrχuτοχρονα. , I. , , Ι τΥjν t Ι ορμ. Yj Ι προς Ι το • 'λ α.πο υτο, κα θ 'ζ ορι ει κιχt τ •ι I .,}. θ /λ ε -ησ-η κrχι I προtστατα.ι στ~ν πράξ-η. οι χριστιανοι βλέπουν στ~ν πlστΥj το ' ' ' ' •Ι 'β'θ μονο τροπο να. γνωρισουν ωc; το α. ος. ·Η' πιστ1j ε να.t l • ' YJ μ.ον-η μ.έθοοος ποu έπιτρέπει νιΧ βρεί κανεtς τtc; πρώτες ιΧλ~θειες. ΔΕ:ν εlνα.ι -λέγουν- fι πίστ-η ποu είναι πιχριiλογΥj. Παρά:λο­ γοc; είναι ό λόγος, οτα.ν οΕ:ν στΥJρίζεται στ~ν πίστ"fl. ΜΕ: τ~ 18 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ [J.ορφ~ τοu πιχριiοοξοu έκφpάζοuν οί χpιστtιχνοt βιχθόιτερ~ τ-ης (J.tCt σκέψη ποu oe γίνετιχι. Δeν ύπάρχει μ.ονάχιχ στtς μ.ετιχφu­ σικeς θέσεις τοu χριστιιχνισμ.οu [J.ιιΧ κιχtνούpγtιχ θεωptιχ της γνώσ-ης, ά"'λλ.α. μ.ιιΧ γενικώτεp-η θεωρlιχ τών άξιων, μ.ε μ.ιιΧ οιιχ­ φορετικ~ ίεριχρχίιχ, ποu προϋποθέτει μ.ιιΧ οιιχψοpετικ~ ά:νθpωποΛογιιχ, -η οποιιχ ιχπορρεει μ.ε τ-η σειριχ τΎ)ς ιχπο "- ι « t ι ι ι ' \ ι ' ' ' (J.ttX κιχινοup- ι γιιχ περ~ θεοu ά:ντίλΎ)ψΎ). "'Α ν τις Ι ιχν • θ ρωπινες ι γνωσεις ι ot χριστιιχνοl πεpιφρονοuν ~ οχ ι 1 • ~ ι ι , 'ζ -κιχι οι auo τιχσεις εμ.ψιχνι οντιχι στην έλλΎ)νtκ~ 'Ανιχτολ~, οπως κιχl στ~ λιχτινικ-Υ) Δύσ-η- γε­ γονός εlνιχι δτι ~ μ.όν'Υ) «έπιστ~μ.Υj» ποu ά:ξlζει γι' ιχύτούς, εlνιχι , ι ' 'ζ 'Θ' κιχι ποu ο ''Θ' τΥjν ιχνιχκοινωνει. ι εκεtν'Υ) ποu γνωρι ει το εο εος ι Μ ολονοτι ' '' 'ψ χριστιιχνικ-η σκε 1 \ τοσο ι aιιχμ.ετρικιχ ~ \ ιχντι • 'θ ετες, η • εΛΛ-ηνικη •"\ "\ ' 1 ' νιχ κιχι \ η • ι 11 πιχροuσιιχζοuν ι ι ' ι ωστοσο στενες σuγγεvειες, ' ' ποu επετρε ψ ιχν στον ' Κλ' ημ.εντιχ τον ' 'Αλει,ιχνaρειχ 1:: ~ θ εωρ'Υ)σει 1 τΎ)ν έλλΥjνtκ~ σκέψΥj σιΧν γόνtμ.Υj π-ηγΥ) τοu χριστιιχvισμ.οϋ, μ.ιιΧ ιiπο τις ΠιχλιχιΕ:ς Διιχθijκες τοu, κιiνοvτιχς eτσι οuνιχτ~ τ~ σuνεργιχσιιχ τους κιχι τη σuν θ εσ-η τοuς. ' ' ' ' 1 "Α ς 'θ' σΥjμ.ειωσομ.ε, ευ uς 1 ΙΧ[J.εσως, πως ιχν aιιχφεροuν, στον ' ι \ <Λ ~ ι \ rιψ u ιστο ομ.ως σκοπ .ι ό -ιχπο ι ' τ~ μ.ιιΧ πλεuριi, γνώσΎ) τοu οντος κι ά:πό τ~ν ιΧλλ-η σωτΥjρLα. τοu Εlνιχι- κιχ~ ot ούο ά:νιχζ'Υ)'τΟUν τ~ν ά:λ~θειιχ, (J.t τον ϊοιο ζi)λο. Οί ιiπολογητΕ:ς κιχt ot Πιχτέρες τών πρώτων α.tώνων ό- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 19 νομ.ιiζοuν τ~ ζω~ κιχt τ~. χριστιιχνικ~ οtοιχσκιχλίιχ ιΧλΎ]θtν~ φι­ λοσοφίιχ. "Αν ομως 'ή ιΧλήθειιχ ιΧποκτ&τιχι μΕ: οιιχοικιχσίιχ ποu φιχίνετιχt τ~ν πρώτη στιγμ.~ οtιχμετρικιΧ ιΧvτίθετΎ) -μεθοοικ~ epεuνιχ κιχt οιιχλεκτιΚ~ ιΧνοοος ιΧπό τ~ μιιi, ιΧποκιiλuψΎJ τijς ιΧλ~θειιχc; κι ιΧποοοχ~ μέσω τijc; πίστης ιΧπό τ~'J &λλΎJ- 'ή ιΧ­ πόστιχση σμtκpύνετιχι κt ιΧvτίθετιχ έξιχσθενεί, δτιχν έξετιiζομε ιχπο κοντιχ το νοημ.ιχ, ποu οι χριστιιχνοι atνouν στην εννοιιχ τηc; t \ \ \ I \ t: \ ~I \ " - πίστης. ΔΕ:ν πρόκειτιχι φuσικιΧ γιιΧ μιιΧ τucpλ~ πίστ-η. ΜιιΧ ποu ό τ 'λ 'θ ιχν θ ρωποc; εLνιχι ε εu ερο κιχι " \ λογικο ον, ΎJ πιστΎ) \" • ' 'ξ ε νιχt πριχ ΎJ r γεμιiτΎ) λόγο, πράξη ποu γεμίζει τ~ν ψuχi} μΕ: φωc;. ΜΕ: τi}ν πίστη, i) ψuχ~ ιΧνοίγει τi) θύριχ τηc; προς το φωc;, ιΧφ~νοντιic; το νιΧ μ.πεί μέσιχ τηc; κιχt νιΧ φωτίσει τιΧ σκοτιiοιιχ, ιΧφοu γίνει ένιχ . μΕ: έκείνο το 'άλλο φως ποu ιΧνιχβλύζει ιΧπο τον έσωιτεpικο άνθpωπο. Ή πίστη, στ~ν έξ ιΧποκιχλύψεωc; ιΧλ~θειιχ, προϋπο­ θέτει πιhc; -η ψuχ1j έχει ψη λύσει κιχτιχφιχτικιΧ το πρόβλημιχ τijc; ύπιiρξεως τοu Θεοu. Κι ό Θεός, ποu ύπιχγορεύει τi}ν ιΧλ~­ θειιχ στο ιiνθρώπινο πvεuμιχ, είνιχι ένιχ έξ όλοκλ~ροu πνεuμιχτι­ κο ον, δλο φως, -η ιΧλήθειιχ -η ϊοιιχ, ό μόνος ποu ύπιiρχεt, «ό ών». Προς τόν ένα. θεό, ποu είνιχι νόηση κιχί ιΧλ~θειιχ, πορεuότιχν i) έλληνικi} σκέψη ιΧπο τον κιχιρο τοu Πλιiτωνος. "'Ητιχν ιΧρ­ κετιΧ προετοιμιχσμ.ένΎ) λοιπον νιΧ οεχτij τ~ χριστtιχνικ~ οιοιχ- 20 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ σκιχλίιχ κιχί νιΧ δουλέψει στ~ν ιiνιiπτυξ-η τ"Υ)ς θεολογίιχς τΎJς. Το χιχριχκτΎJptστικο τ-ηc; έξ ιiποκιχλύψεωc; ιiλ~θειιχς, ποu εlνιχt ~ δλοκληρωμ.έν-η ιiλ~θειιχ, εlνιχι, όπως τό ~χομ.ε πεί, το ξεπέριχ­ σμ.ιχ τjjc; ιiνθρώπιν-ης λογικ"Υ)ς, γιιχτί ~ ιiλ~θειιχ τούτΎJ εlvιxt δ Λόγος κιχt 'ή Σοφίιχ τοu Θεοu κι δ Θεός, στ~ν ούσίιχ του, εlνιχt το ιiκιχτιχνό-ητο κιχ& το άρρ-ητο. Ή στενότΎJτιχ τοu όρθολογι­ σμ.οu έμ.ποοίζει συν~θωc; νιΧ φιχνεί το βιiθος τjjc; θέσεως ιχύτΎjc;. Κιχτ-ηγορείτιχι ότι ιiποτελεί έγκιχτιiλειψ-η τ"Υ)c; γνωστtκijc; ίκιχ­ νότ-ητιχς, τοu λόγου, δ όποίος εlνιχι ιχύτόνομ.ος Κt έλεύθεpος. Πριiγμ.ιχτι όφείλει νιΧ εlvιxt τέτοιος γιιΧ νιΧ πιχριχγιiγει χρ~σιμ.ο εργο. " Δ' '\ -- β ιχνοuν ομ.ωc; υπ ' ο -η τους οτι στΎJν πpιχγμ.ιχτι" • "ψ .ι ' εν Λa[J. ι κότ-ητιχ, πιlντοτε, ό ιiνθρώπtνος λόγος στ-ηρίζετιχι σε πρώτες ιiλ~θειες, τtς όποϊεc; οεν μ.πορεί v' ιiποοείξει. "Οτι πλ~ι στ~ν ιiποοεικτικ~ του ούνιχμ.-η, ποu ιχύτ~ εlvιχι ό λόγος, το πvεuμ.ιχ οιιχθέτει κιχt μ.ιιΧν άλλ-η ίοιότ-ητιχ βιχθύτερΎ), κι ιχύτl) εlνιχι 'ή ένοριχτικ~ του ίκιχvότ-ητιχ. Στην έvοριχτικ~ ιχύτ~ [οιότ'r}τιχ τοu πνεύμ.ιχτοc; ιiποοίοει, στο βιlθος, ό χριστιιχvισμ.ος το ονομ.ιχ τ-11c; πίστΎ)c;. 'Εκείνο ποu συλλιχμ.βιiνετιχι ένοριχτικιi, οντιχc; πρώτο, οΕ:ν έχει ιiνιlγκΎJ κιχτιΧ τον 'Αριστοτέλ-η ν' ιiποοειχθ1j, οεν μ.πο­ ρεί μ.ιlλιστιχ ν' ιiποοειχθ-11. "ΕΙ λοιπον τu ιχρpητο, το ιχκιχτιχvο1jτο, εLV ' εκειvο, που συλ l " ' ' ι 'f ' Ν . ' ' - Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 21 λιχμ.βάνομε ένοριχτ~κά, ποu οεχόμ.ιχστε σιΧν βάσΎ) τΥjς σκέψης, έκείνο ποu χωp&ς ιχύτο οΕ:ν μποροuμε νιΧ σκεφτοuμε κιχι ποu οΕ:ν μ.ποροuμ.ε ομωc; νιΧ το άποοείξομ.ε μ.Ε: έπιχεφ~μ.ιχτιχ. Το άποοεχόμ.ιχστε, γιιχτι νοιώθομ.ε, οτt μόλις πιχρουσιιχστη, ξε­ περνίi το λόγο μ.ιχς. 'Αφετηρίιχ τi}c; σκέψης μιχς κι έπιθυμητο τέρμ.ιχ, άλλ' άπpόσιτο, ,, ι i) lννοιιχ τοu άρρψου, ο&κεία στijv έλ­ \Ι ληνικΎ) σκέψη άπο τΎ)ν έποχΎ) τοu Πλάτωνος, πιχίρνει τώριχ ενιχ κιχινουργtο μ.υστικο και μ.ετιχφυσικο νο'l)μ.ιχ στη χρtστιιχνικη 1 \\ \ θ εο λ ι ι 1 1 'θ ι ογιιχ, τονωνοντιχς το πνευμ.ιχ στ'l)ν προσπιχ ειιχ του νιΧ συλλάβει το άσuλληπτο. ΈπειοΎ) ~κριβώc; ό χριστιιχνισμ.οc; βλέπει τώριχ τΎ)ν πlστη σιΧν έξ όλοκλ~ρου πνευμ.ιχτικij ένέρ~' γεια, aεν • ι 1 1 1 Ι ~ ι 'Α ιχπιχγορευει στον πιστο νιχ την aιιχσιχφηνισει ν- 'θ I Ν ' I ι τι ετιχ, τον προσκιχλ ει νιχ το κιχνει. "Α ν I ο πιστος • θ ε ει 'λ I νιχ ε νιχt r κιχl vιΧ πιχριχμ.είνεt πιστός, οεν θιΧ ιiμ.φισβητ~σε~ ποτΕ: τiς ά.λ~­ θειεc;, ποu προ-rjλθιχν ιiπο τΎ)ν ιiποκάλυψη. ΆΧλιΧ γιιΧ νιΧ το κιχτορ / θωσει, !"\ Ι "ι"ι'β Ι οστιχσιο, ιχπο το όποίο οί Πιχτέρες ιΧντλ'Υ)σιχν τtς θέσεις κιχt τlς μεθόοους, τιΧ πολύτιμιχ ~πλιχ, γιιΧ τi)ν ιivάπτυξ'r) κιχi τi)ν συστ-ημιχτικ-1) έρμ-ηνείιχ του σώμιχτος τούτου τών ιiλ-ηθειών. Βέβιχιιχ 'ή ιiν­ τιχλλιχyi) ιχύτi) οΕ:ν eγινε χωρtς κάποιον έκχριστιιχνισμο τώv έλλ-ηνικών θέσεων κιχt μεθόδων κιχi χωρtς κάποιον έξελλ-ηνι' ι σμ.ο του χριστιιχνικου πνευμ.ιχτος. Τουτο όφείλετιχι, πιχρ· όλες τtς ούσιιχστικeς οιιχφορές, στο γεγονος ότι ~ χριστιιχνικi) σκέψ-η ιivιχκιΧλυψε ούσιιχστικές συγγένειες, ποu τi) συνοέουν με τi) φιλοσοφ!ιχ των έθvικωv, οτι εκιχνε Qικι:;ς τ-ης ε/V\'r)νtκες t1 t1 ~ .!. f '\ '\ Ι θέ σεις, υτt επετpε !/. t Ι ψ ε στον ειχυ- I f τό τ-ης νιΧ συμπλ-ηρώσει όpισμένιχ κιν-ήμιχτιχ σκέψης, ποu ε!χιχν μόνο σκιιχyριχφ-ηθΥ'j ιiπο τi)ν έλλ-ηνικi) σκέψ-η, κιχi ότι χρ-ησιμοπο('Υ)σε τiς μεθόδους τ'Υ)ζ, γιιΧ τi) οικ-ή τ-ης ιiνάπτυξ-η. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 23 "Οπως κι &ν εΙνιχι, το γεγονος τΥjς συvιχντ~σεως κιχι τΥjς συν­ εργιχσίιχς τijς έ:λληνικijς σκέψ-ης με τ~ χριστιιχνικ~ οιοιχσκιχ­ λίιχ εlνιχι χεφιχλιχιώοες γιιΧ τ~ Δύσ-η. ΈγκιχινιιΧζει στο μετιχ­ ψυσικο έπίπεοο τ~ σύνθεση των ούο τούτων όΟών, τijς έ:λλ-η­ νtκijς κιχι τijς χριστιιχνικΥjς, ποu συνεχ(ζετιχι μέχρι σ~μεριχ κt ιiποτελεί τ~ν ούσίιχ τοu πολιτισμοu μιχς. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ- ΧΡΙΣτΙΑΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Μέχρι το τέλος τοu 2ου ιχίώνιχ, ~ έλληνικ~ ύπijρξε 'ή γλώσ­ σιχ '6χι μ.οvιΧχιχ τijς Κιχtνijς Δtιχθ~κης ιiλλιΧ κιχ! δλων των κει­ μ.ένωv τijς χριστιιχvικΥjς cptλολογίιχς. Οί ουο πpώτοι ιχίώvες ιiποτελοuν τΥ)ν περίοοο κιχτιΧ τ~ν όποίιχ οί ιiπόστολοι, οί ιiπο­ λογητeς χιχι οί πρώτοι Πιχτέρες ιiγωνίζοvτιχι νιΧ θεμελιώσουν το πνεuμ.ιχ τοu χριστιιχvtσμ.οu σε μ.ιιΧ κοιν~ οίκουμενικ~ βιΧσ-η, μ.ιιΧ κιχi τ~ν ίοιιχ γιιΧ ολους. Ή προσπιΧθειιχ συνεχίστ-ηκε με τον ίοιο ζijλο ΚIXL κιχτιΧ τοuς έπόμ.ενουc; ιχίωνες. ΆλλιΧ έπειο~ ολοι οί συγγριχφείς οε χρησιμ.οποιοuν πιιΧ τ~ν ίοιιχ γλώσσιχ (έκτος ιiπο τΥj λιχτινιχΥj φιλολογ(ιχ, ιiρχίζει νιΧ ιivιχπτύσσετιχι κιχi μ.ιιΧ χριστιιχvικ~ φιλολογtιχ των Άρμ.εν(ων, Αίγuπτίων 24 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ rv - ], Σ uρων ι ι.n.οπτων κιχι ιx/V\{JJv I ""\ "\ -ο ) κιχι aι:;ν ιχνί'}κοuν στον ιato I ~~ ' ι \ "~ λ ιχο, ι λεπτομέρειες, ίοιιχlτεριχ χιχριχκτηριστικιi, ποu ιiποκιχλύπτοuν οιιχφορετικέc; ιiπόψειc; σέ μ.ερικιΧ βιχσικιΧ πpοβλήμ.ιχτιχ, όλο κιχt περισσότερο τονίζονται. Οί οιιχφορΕ:c; ιχύτέc;, χωpic; νιΧ θpιχύσοuν γιιΧ τ~ν ώριχ τ~v έvότ-ητιχ τi)c; χριστιιχνικi)c; πιχριχοόσεωc; κιχi τοu πνεύμ.ιχτος, έπιτρέποuν νιΧ πιχpιχκολοuθi)σει κιχνείc;, κιχτιΧ ένιχν ιivτικειμ.ενικο τρόπο, μ.έ τi}ν έξέτιχσΥj τ"ijc; ιiντίστοιχί'}c; φιλολογίιχc;, τ-η σuvεισφοριΧ τi)c; κιiθε πεpιοχijc; τi)c; χριστιιχ νο­ σύνΥjc; στο κοινο έρμ.Υjνεuτικο έργο τοu οόγμ.ιχτος, τi)c; θεμ.ε­ λίωσΥjζ κιχι τi)c; ιiνιiπτuξΥjc; τ"ijc; θεολογικής σκέψί')c;, μ.έ λίγιχ λόγιιχ τ~ν όργιiνωσΥj τijc; χριστιιχνικi)c; ζωjjc;. Μέ: ιχύτο το νόί'J­ μ.ιχ βλέποuμ.ε τi)ν έλλΥjνικi)-χριστιιχνικΥ) σκέψΥj, Οί'}λιχο-η έκεί' ' ν11 ποu ιχνιχπτuχ θ ΥjΚε στην ε/V\ί'}νtκΥj 1 ' •"\"\. 1 'Α νιχτολYj. ι El νιχt ιχuτο- ' νό-ητο δτι ~ σκέψΥj ποu ιiποκιχλοuμ.ε έλλί'}νικi)-βuζιχvτιv-η σκέψΥjc;. 1) πιο ιΧπλιΧ βuζιχντι·.ιi), ιiποτελεi τ-ην &μ.εσί'} σuvέχειιχ τi)ς πιχριχπιΧνω Έπειο-η οί ουο ιχύτέ:ς περίοδοι τi)c; έλλί'Jvικijc; σκέψί'}c; οέ οιιχ­ κρίvοvτιχι ιiπο βιχθειέ:ς οιιχφορέ:c; προσιχνιχτολισμ.οiJ, συνήθως στρεφόμ.ιχστε στi)ν πολιτικ-η ίστορίιχ γιιΧ τον κιχθορισμο τώv 'ήμ.ερομ.Υjνιών. Γι' ιχύτο θεωροuμ.ε σιΧν τέλος τ"ijc; πρώτΥjc; πε­ ριόΟοu την 'ήμ.ερομί'}νίrι τ"Υjς ίο ρύσεως τ"ijc; ιχύτοκριχτορίιχς τijc; Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BlΊANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 25 Ά νι:χτολΥjς ι:iπο τον ι:χύτοχριΧτορι:χ Κωνστι:χντtνο, στις ι:iρχeς τοt:ί 4ou ι:χίώνι:χ, XCXL γιιΧ τέλος τ'i)ς οεuτέρι:χς περιόδου το 15ο αίώνι:χ, Υ} ι:iχριβέστερα. τ~ν ήμερομΥ)νία τ'i)ς πτώσΥJς τ'i)ς Κων­ στι:χντινουπόλεως στοuς Τούρκους (1453). Το διιΧτι:χγμι:χ τοt:ί ΜεδιολιΧνου (313) XCXL ό προσΥjλuτισμ.ος τοu Κωνστι:χντίνου στο χριστιι:χνισμο δΥJμ.ιούργΥJσι:χν ι:ΧλΥJθtνιΧ μ.ιι:Χ χι:χινούργιι:χ χι:χτά.στι:χσΥ) πρι:χγμιΧτων. «'Ο χριστιι:χνισμ.ος κι ό έθνιχος έΜΥ)νισμος συγχωνεύθΥJΧCΧν σιγιi-σιγιΧ σε μ.tιΧ ένότΥ)τι:χ, γεννΥ)σι:χν τον ε/V\Υ)νοχριστιι:χνιχο πο , , t~'\. \ λ ιτισμ.ο, που ονομ.ι:χ- ι ' ι ι στΥ)χε βυ'ζι:χντινός». (Α. Vasiliev, Histoire de l'empίre byzantin, Ι, 52). 'Εξ ά.λλου, ι:iπο το 1453, ι:iρχίζεt μιιΧ χι:χινούργιι:χ περίοδος τΥjς ίστορία.ς τΥjς έλλΥ)νιχΥjς σχέψΥJς χαi πολtτισμ.οu, ή νεοελλΥ)νιχ~ περίοδος .•Α να.ζ-fιτΥJσCΧ, σε ά.λλο έργο μ.ου, ιa· philosophίe byzantίne, συνέχεια τ'i)ς Hίstoire de la philoso- phίe τοu Ε. Brehier, τ~ διι:χχωριστιχ~ γρι:χμμij ποu χωρίζει σe δυο περιόδους τ~ν έξέλιξΥ) της έλλΥ)νοχριστιι:χνιχης σχέψΥJς. Προτιμώ τώρι:χ, γιι:Χ τ~ν ένότ)jt'ι:χ αύτΥjς της μ.ελέτΥJς, ν' ι:iκο­ λουθ-ήσω τον σuν'ήθΥj διαχωρισμό. Ή έξέτι:χσΥ) τΥjς έλλΥ)νιχΥjς-χριστιανιχΥjς φιλολογίι:χς ιiπο­ δεικνύει οτι rΧΠΟ την άρχ~ uπηρξε, ι:iνGψcpίβολα, μεγ~ΑΥJ ή συμβολ-ή τΥJς στ~ν έχπόνΥ)σΥ) τοu έλληνοχριστιι:χνιχοu πνεύμι:χ- 26 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τος κιχl σκέψης. t/Οσον ιicpoρfi τtς &λλες χριστιιχνικες φιλολο­ rlες, οί μ.ετιχφρά.σεις των έλληνtκων κειμένων άποτελοuν yt' ιχύτtς θεμ.έλιιχ κιχl ένιχρξη τj)ς σκέψης των. 'Έτσι fJ.tλώντιχς γι~ τήν έλληνική σκέψη στοuς πρώτους της χρόνους, σημιχ{­ νει πως μ.ιλriμ.ε "(t~ τήν κοινή βά.ση όλοκλήρου τοt:ί χρtστtιχνι­ σμ.οu. 0 ΚΙΝΔΤΝΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣτΙΚΟΤΗτΑΣ - ΙοrΣτΙΝΟΣ Πιχριχτηρήσιχμ.ε ιΧλλοu πως μι~ οιπλ~ ιΧνά.rκη ύπιχrόρευσε, σ' ιχύτήν τήν έποχή, τ~ν εκθεση κιχt τήν ιΧνά.πτυξΥj τijc; χρt­ στιιχνικΥjς σκέψης. "Επρεπε ν~ γίνει έμβά.θυνσΥJ στήν πlστ-η γι~ ν~ κιχτιχνοηθη, γι~ ν~ συλλΥJcpθοuν OL ιΧλήθειες χιχl το βιχθu νόημιχ, "(tιΧ ν~ οtιχτυπωθη μ.. fνιχν κιχθιχρό, ιΧκρtβij κιχ! ιΧ­ οιιχcpιλονtκ-ητο τρόπο. Ή ιΧνά.γκη ιχύτΎ] rέννησε τΎ] χρtστιιχ­ νική θεολοrίιχ. "Επρεπε ν~ ύπεριχσπlσουν τ~ν πίστη ένά.ντtιχ στις έπιθέσεις των πολυά-ριθμων έχθρων τους, οΥJλιχο~ όλο­ κλήρου τοu τότε πολιτισμένου κόσμου πλ~ν τοt:ί μικροu ιiρι­ θμ.οu των χριστιιχνων. Ή ιΧνά.γκ-η τούτ-η γέννΥ)σε τΎ] χριστιιχ­ νικ~ ιΧπολοr-ητικ-ή. Ή ιΧγωνιστικΎ] δψ-η, ποu ij οιπλΎ] ιχύτ~ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BTZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 27 ιiνιχ"(ΚΙΧtότΥj't'ΙΧ προσέδιδε στ~ν πνευμιχτικij ορά.ΟΎ) των χpt­ στtιχνων, κtνδύνεψε ν~ γίνει, έξ ιχ[τ(ιχς τ~ς ιΧκρότ-ητιΧς τΎJς, μ.οtριχtος κlνδυνος γt~ τi)ν ιΧνά.πτυξή τΥJς. Θέλω ν~ πω, 'Υ'~ το ιΧποκλεtστtκο πνεuμιχ, ποu δεν πιχρέλειψε ν~ έκδΥjλω~ μέσιχ στΎJ ' χριστtιχνtΧΎ) ' ι κοtνοτ1)τιχ, ενιχ t1 πνευμ.ιχ -- που ', ι α.ρνιοτιχν στο ' σύνολό του τον πολιτισμο τών έθνικων κιχl προσπιχθοuσε με πετσμιχ ν~ κριχτήσει τον πιστο μ.ιχκρυά., ίξω ιΧπο τΥ)ν πιχλα.ιιΧ I "ξ > \ \ λθ θ I 1""1 I κοtνωνtιχ, ε ω ιχπο το πιχρε ον τΥ)ς ιχν ρωποτ-ητιχς. ~εχνων- \ - ' ' 1 τιχς πως το ' ' 'I" ' !' 'ξ ι " ουσtιχστtκο Υ)τιχν νιχ aεt ουν τον κιχινοuρ"(tΟν ιχν- ' θρωπο ιΧπο τi) ζωi) ποu ζετ, ιΧπο τlς πρά.ξεtς ποu διιχπρά.ττεt, ιχπο τις σκε ' \ \ 'ψ εις που τον εμπνεουν, ' ' ' ι c ot υποστΥjρtκτες τΥJς α.πο- c \ - ' κλεtστtκότφιχς προχωροϋσιχν, χωρlς νιΧ το σκεφτοuν, στο νιΧ ' ' ' κιχνουν τους χρtστtιχνους t ' ' \ ιχυστ-ηρους επtκριτες των σφιχλμ.' ιχ- των κιχi των έλιχττωμάτων τ~ν άλλων. Το πνεuμιχ ιχύτο τοu ριζοσπιχστισμοϋ, κυριάρχΎ)σε στ-1) δΥ)μ.tουρ"(tιχ τοt:ί πρώτου μονιχχtσμου, και κεtJVισε τους περtσσοτερους πtστους. \ Ι,..~ \ Ι Ι "Αλλοι εύτυχώς διιΧλεξιχν μ.t~ διιχφορετικΥj στιΧσΥJ, ποu "β ιχπ έ σπιχσε το χριστιιχνισμο ιχπο τ-ην ιχπομονωση, κιχ& ε ιχ λ ιχν ' ' ' ' ' \ ' , \ τlς βάσεις τοϋ χριστιιχνικοu ιΧνθρωπtσμοu. Στο έρώτημ.ιχ άν ολοι οι άνθρωποι ποu έζ1)σιχν προ Χριστοu έπρεπε ν~ θεωρη­ θοϋν χιχμένοt, σ~ν έχθροt τοt:ί ΊΥjσΟU, δεν ιΧπιχντοt:ίσιχν κιχτιχ- 28 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ φιχτικά:, όπως οί ριζοσπιχστικοt. "Οχι, ιiπιχντii ό Ίοuστtνος, «...ό Σωκρά:τ1)ς κι ό ΉριΧκλειτος μετιχξu των Έλλήνων, κι ολοι οσοι έζ1)σιχν όπως έκεtνοι, ό Άβριχaμ. κιχt ό Ά νιχνίιχς μ.ε­ τιχξu των βιχρβά:ρων, ολοι όσοι tζ1)σιχν σύμφωνιχ με το λόγο, όπως έκε!νοι ποu τον ιiκολοuθοuν σήμερα, εΙναι χριστtανοι .. » ( Άπολογlα). Ή φριΧσ1) ιχuτ-fι τοu Ίοuστlνοu θuμlζει στο βιΧθος 'Ισοκρά:τ1), ποu ιiνιχγνώριζε "(ta 'Έλλ1)νες οσοuς μ.ετείχιχν τ'i)ς έλλ1)νικ1jc; πιχιδεlιχς. Το ~διο ό Ίοuστtνος ιiνιχ"(νωρlζει γιιΧ χριστιιχνοuς 8σοuς ζοuν σύμφωνα με το λόγο. Περισσότερο ιiπο τον 'ΙσοκριΧτ1), ποu όμtλεϊ "(ιtΧ το πιχρόν, ό Ίοuστίνος Π1)"(1Χtνει πίσω στ-fιν κιχt το πιχρον, και aινουν νο1)μ.ιχ, συνεχειιχ, στ1)ν πορειιχ τ1)ς 'Ι στοριιχ, β ρισκεt στιχ θ εροuς aεσμ.οuς ποu ενωνοuν το πιχρελθ ον ι ι ~ ι \ ' ' ι \ ~~ ι ι ' ι - ' ' ' • ' ιiνθρωπότ'l)'tιχς προς τ-fιν ιiλήθειιχ. Ή θεωρlιχ τοu εΊνιχι συν­ επώς κι fνιχ σχεδιιΧ"(ριχμμιχ φιλοσοφlιχς τ'i)ς ·Ιστορlιχς, στο όποίο ό 'Ιουστίνος, σaν ιiλ1)θtνος φιλόσοφος, ιiσχολείτιχι μ.ονιΧ­ χιχ μ.ε το βιΧθος κιχl το οuσιώοες. ΈπειοΥι Ot ριζοσπιχστικοι βλέπουν μ.ι~ν ιiπόλuτ1) ιiντlθεσ1) μ.ετιχξu τ'i)ς όρθολογικ'i)ς "(νώσ1)ς των •Ελλήνων κιχl τ'i)ς ιiποκιχλυμμέν1)ς ιiλήθειιχς, κιχτιχδικά:ζοuν όλόκλ1)ρΟ το πιχρελθον τ'i)c; ιiνθρωπότ1)τιχς. Έ­ πειδ-fι ό 'Ιουστίνος βλέπει στήν ιΧποκιΧλυψ1) τών Γριχφών τήν Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 29 όλοκλ~ρωσΎ) μ.ια.ς ιiλλης ιΧποκιΧλuψης ποu ό Θεος χιΧpισε στον ιivθρωπο -έκείνης ποu τΥ)ν ιΧποκιχλεt φuσικΥ) ιΧποκι:Χλuψ-η­ γt' ιχύτο οεν κιχτιχοικι:Χζεt τΥ) γνώση τijς λογικ'ijς, ιΧλλa ιΧνιχ- ζΎ)τιχ νιχ ' ιχποκιχτιχστΎ)σει • ι ' τις ι ' σχεσεις που θ' ιχ 'ψ επιτρε οuν τΎ) ' ' σύνθεσΎ'ι της έλλΎ)νtκi)ς σκέψης μ.ε το χριστιιχνικο πνεuμ.ιχ. Μ' ιχύτΥjν τΎj λύσΎ) ό Ίοuσττνος, πρώτος, οιιΧνοιξε τοuς όρίζοντες τοu ιΧνθρωπιστικοu πνεύμ.ιχτος, ποu χιχριχκτηρίζεt τΥj χριστιιχ1 νικη ζω11 ' 'ψ κιχι σκε Ύ). ' ΚrΡΙΩΤΕΡΕΣ ΕΣΊΙΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΊΙΑΝΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ "Ενιχν ιχίώνιχ ιΧργότεριχ, -ή σuμ.βολΥj της σχολης της Άλε­ ξιχνΟρεlιχς θιΧ ε'Cνιχι πολύτιμ-η σ' ιχύτο το πνεuμ.ιχ τοu άνθρωπι­ σμοu. ΜιιΧ άπο τlς άρχες της σχολης, έκείν-η της ιΧνιχγωγijς της πίστΎ)ς σε γνώσΎ) μ.ε τη βο~θειιχ της φιλοσοφίιχς, κιΧνεt ιχuτ-η τΥj σχο ' \ \ λ' η προπιχtQεtιχ κιχι προετοιμ.ιχσιιχ γιιχ την ιχνωτερη I~ \ Ι \ \ ' ι γνώση, \ι ij όποίιχ τ1)ς ο(νει το ιΧληθινό της νό-ημιχ. Κιχτ' ιχύτον , ~~~~ι \ttθ' Ι τον τροπο κιχ ι στιχf)ιιχκιχ, η επιστ-ημ η κιχ ι οι ιχν ρωπινες γνω- σεις, ol τέχνες έπίσ-ης, ιΧποκτοuν οικιχίωμ.ιχ είσόοοu στΥι χρι­ στιιχνικ-1) ζωΥ} κιχi σοφlιχ. Άσφιχλώς, το θέμιχ πιχριχμ.ένει πιΧν- 30 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τοτε ιiνοικτό. Γιιχτl θα. ύπά.ρχουν πά.ντοτε ol ύποστηpιχτ€:ς τΎjς ιΧντίθετΥjς τά.σΥjς, ποu σκόπευαν να. οιατηρ'ήσοuν σε μ.εyαλει­ ώΟ'η ιΧπομ.όνωσΥj τ~ μ.όνΥj έπιστ'ήμ.η, έχεlνη ποu μ.εταοίοει ό I θ εος, εχειν't) που yνωρι ει το ' I \ 'ζ \ θ εο. I Σ' ιχυτους, οι ΙΧΝ\Οt • I • "'"ι '"ι θ' ιχπιχν- • , ' \ ι ' \ ι 'θ 'ζ τησουν μ.ε τ't) σεφιχ τους με μ.ιιχ νειχ προσπιχ εtα, πιχρουσιιχ ον- τιχς μια. χιχινούρyιιχ σύνθεσi1 τΎjς έλλΥjνtκΎjς κιχ! χριστιανtκijς σκέψης 1ι τijς έπιστ'ήμ.Υjς καt τijς θρΥjσκείιχς, οπως θα. λέyιχμ.ε ι • - ~ ι \ ~\ β'β σΥjμ.εριχ, κι ιχποοεικνυοντιχς πως οεν ε νιχι ιχσυμ. ι ιχστες. r . Ή Άντιόχειιχ, ή ουτικ~ Μιχρα. Άσίιχ κιχl 'ή Άλεξά.νορειιχ στά.θ'ηκιχν τα. πιο σημ.ιχντικιΧ κέντριχ τijς έλλΥjνtκi)ς χριστιιχ­ νικΎjς σκέψi1ς στοuς πρώτους τρείς αίώνες. Στtς περιοχες ιχύτ€:ς συζητ'ήθ'ηκιχν τιΧ μ.εyά.λιχ πpοβλ~μ.ιχτιχ ποu άνιχκίνΥjσιχν ό ιΧyώνιχς κιχτιΧ τi)ς είοωλολιχτρίιχς, 'ή έξά.πλωσΥj και 'ή έκπό­ νησΥj τοu χριστιανιχοu πνεύμ.ιχτος, κι έκεί οιατυπώθηκαν ot πρώτες θεμ.ελιώΟεις λύσεις. ΣΥjμ.ειώνομ.ε για. τ~ν Άλεξά.ν­ ορειιχ, πως ιχύτ~ ή πόλη, μ.εγιΧλο έπιστΥj[J.ΟVtΚΟ κέντρο ύπο τους ' Π τολεμ.ιχιους, ι ι " ι \ \ 1 yινετιχι οσο παει κιχι πιο πο λ' υ, ιχπο το • ' 2ο μ..Χ. ιχίώνιχ, κέντρο μ.ετιχφυσικών σκέψεων κιχt ιΧνΥjσυχιών, οπου συνιχντιώντιχι, ιΧyγίζοντιχι, ιΧκόμ.Υj κιχι συγχωνεύοντιχι, ιΧπο τη μ.ιa οιιΧφοριχ ρεύμ.ιχτιχ τijς έλλΥjνtκi)ς σκέψ1)ς κιχί άπο τi}v ~λλΥj τιΧ ρεύμ.ιχτιχ ιiνιχτολικών λιχων. Ό Πλωτίνος, ποu Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 31 rενν~θΥjΚε στ~ν Α'trυπτο, ιορυτ~ς τοu νεοπλιχτωνισμ.οu, ε!νιχι σύrχρονος τοu Ώριγένους, ποu rενν~θ-ηκε στ~ν 'Αλεξιiνορειιχ κιχt uπijρξε ό πρwτος χριστιιχνος φιλόσοφος. οι ούο ιχύτοt «οι­ οιiσκιχλοι» θ~ ε!χαν όπωσο-ήποτε συνιχντηθij στtς σχολες κιχl στlς βιβλιοθijκες τijς 'Αλεξιχνορείιχς, tσως ν~ ε!χιχν κιχt προσωπικες σχεσεις. ' ι Π οΛΛοι προσ "'ι. "'ι. \ θ ι ετουν πως κιχι οι aυο aιετε/\t;- ' ' • ~ι ~ '"'ι. _ σιχν γιa όpισμ.ένο κιχιρο μ.ιχθ-ητες τοu Πιχντιχίνου. Ta συστ~­ μ.ιχτιχ φιλοσοφικijς σκέψ-ης ποu μ.iiς &φΥjσιχν, μ.ιχρτυροuν σέ ποιό βιχθμ.ο ~ταν γόνιμ. Υ) ij πνεuμ.ιχτικ~ ζωi) στην 'Αλεξι:Χν­ ορειιχ κιχτ' ιχuτη τ~ν έποχ~ κι ιiποτελοuν τιχυτόχρονιχ τlς ουο μ.εrι:Χλες συνθέσεις κιχl οpόμ.ους ΠΟU ι ij έλληνικη Άνιχτολη ' ι μ.πορεσε νιχ εκπονησει, για νιχ Υ)ρεμ. Υ)σει τις μ.ετιχφuσικεc; της '' ι \''ι ' ι ~ l 1_ ' Ι rι ιχν-ησυχιες. "'Α ν κιχt rJtιχφορετικες κιχι σι:; περισσQ"L"εριχ ιχπο ενιχ ' ' ' ' Ν • ~ι , ' ι , 11 β ιχσικιχ σ-ημ.ειιχ ιχντ ίθ ετες, οι aυο ιχυτες συν θ εσεις εχουν ενιχ κοινο σηίJ.είο. 'Εκφράζουν κιχl ot ούο την όρμ.η τοu ιiνθρώπου • γι~ ιχύτοϋπέρβιχσ-η. Στό ξεπέριχσμ.ιχ τοu έιχυτοu ό Πλωτίνος ιiνιχζ-ητii τΥ)ν τελείωσΥ) κι ό 'Ωριγέν-ης βλέπει τή σωτηρίιχ τοu ιiνθρώπου. Κιχλοuν κιχl οί ούο σε μ.ιa ιiνοόικ~ πορείιχ, μέσω τijc; μ.ετιχστροφijς. Άλλa ·σύμ.φωvιχ μέ τον ffiωτϊνο, στήv κορυφή τijς ιiνόοου, μ.& την εκστιχσΥj, tι νό-ησ-η ποu μ.ετιχμ.ορφώθηκε, επικοινωνει μ.ε τον ' - ' ' .,Ε νιχ, που εLνιχι ο Θ εος. '1 • ι ' 32 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ΓtιΧ τη σύνθεσή του, ύψηλιΧ φιλοσοφική, ό Πλωτ'tνος έμ.­ πνέεταt ιiπο μιιΧ μεγαλοφυij έρμ ηνεία του ΠλιΧτωνος καt βρί­ σκει τον τρόπο νιΧ τη συνοέσει 6χι με το πνεuμα τοu έκλεκτt­ σμοu, ιiλλιΧ με ούσιαστικο καί όργανικο τρόπο, με τtς μ.ετα­ φυσικες θέσεις τοu 'Αριστοτέλη, τijς Στοaς καί μ.e τtς μετα­ φυσικeς ιiνΥ)συχίες τοί) καtρΟU 'tΟυ. •ο Πλωτίνος έπεξεργιΧζεται το συστΥ)μα του, στηρι ' , , ζ' ομ.ενος προπαντων στΥ) φι , \ λ οσοφι- κη παριΧοοση τών Έλλήνων ιiλλιΧ και έξετιΧζοντας την πνευ­ ματικη ιiτμόσφαιρα, τtς νέες έφέσεις και τιΧσεις, ιiποτέλεσμα τi)ς συγχώνευσΥ)ς τών πολιτισμών, ποu έοώ και μ.ερικοuς αίώνες πραγματοποιόταν ύπο την αlγlοα τοu Έλληνισμοu. ·Ως 'Έλληνας, ιiπευθύνεται στοuς ''ΕλλΥJνες καί στον κόσμο ποu έξελληνίσθηκε, κι ιiναζητεt στο μεγαλύ-τερο οώρο ποu πρόσφερε ~ ΈλλιΧοα στην ιiνθρωπότητα, τη φιλοσοφία, Ο1)­ λαοή την ιΧσκΥ)ση τοu νοu, το ιiντίοοτο στις νέες ιiν-ησυχίες τi)ς ψυχijς, την όΟο ποu όο-ηγεt στην ιiνθρώπtνΥJ τελε(ωσ-η. 'ΑλλιΧ σ'r)μαντικη ένοειξ-η τών καινούργιων χρόνων, 001.) ij νόηση, την ώρα ποu θιΧ όό1)γοuσε τον άνθρωπο στΎjν κορυφη τ'i)ς ιiνότου, fχοντι:χς προετοιμιΧσει τιΧ πιΧντα γιιΧ το τελευταίο βi)μα, έγχι:χταλεtπει τη θέσ1) τ1)ς, σε μtιΧ καινούργια μυστικη ~ι ' " aυναμΥ), την εκστασΥ). Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 33 ινιχι Ε7 ιχ 'λ'θ εtιχ πως ο μuστικισμος του ΙΙλωτινου, οπως τοI ' I Ι d I η σο κιχλιΧ το σημείωσε ό Bergson στο Les deux sources de la morale et de la ' religίon, πιχριχμένει πιστbς στην έλληνικη νοησιιχρχίιχ. Είνιχι όλότελιχ ένιχτενιστικός, γιιχτi προϋποθέτει Ι < I ~ I Ι I πως «η πριχ ξ η ιχποοuνιχμωνει τη θ εωρηση». ·ο ΙΙλωτινος, λ' ε- - γει ό Bergson, «πΥjγε μέχρι την fκστιχση, μιιΧ χιχτιΧστιχση d <ψ I > θ' ~ I ![ 'θ Ι Ι οποu η uχη ιχισ ιχνετιχι η πιστεuει υτι νοtω ει την πιχρουσιιχ τοu Θεοu, φωτισμένη άπο το ψώς τοu. Δt οιιχσχlζει δμ.ως τον τελεuτιχtΌ στιχθμ.ο γιιΧ να. φτιΧσει στο σΥJμ.εtο οπου ~ ένιχτένιση κα.τιχβuθlζετα.t στ-η οράση, οποu ~ ιiνθρώπινΥj θέληση σuγχω­ νεύετιχι μt τη θεία. θέληση». "Οπως κιχl νά 'χει, ό Πλωτtνος, ιχύτbς ό τόσο ιiποφιχσισμένος έχθρος τοu χριστιιχνισμ.οu, ύποχωρει ετσι στις ιχπιχtτΥjσεις του πνεuμ.ιχτος του καφοu του, κιχt χωρις χα I _, \ ' I I \ "' θ 'λ I I 1f. θI d ι I I θ ο ου νιχ το εχει σκεφ η, γινετιχι ενιχς ιχπο τους ε- μ.ελιωτtς τΥjς χριστιιχνικΥjς μυστικΥ]ς ψιλοσοφlιχς. Άπέρα.ντΥJ είνιχι πράγμιχτι 'ή έπlοριχση ποu ~ σκέψΥj του &σκΥjσε στη μu­ στικη ούσlιχ τοu χριστιιχνικοt:ί πνεύμιχτος, βοηθώντιχς το να. γνωρίσει τον έιχuτό του, ν' ιiνιχπτuχθΥ), να. συστημ.ιχτοΠΟι'rjθΥj. Ό ιΧπόλuτος μ.υστικισμ.ος κιχτα. τον όποτο, μ.t τη ρήση τοu ' t I 'λ I I I I 7 Β ergson, 11 ιχν θ ρωπινη θ ε ηση σuγχωνεuετιχι μ.ε τη θ ειιχ, εινιχι ό βιχσικος χιχριχκτ~ριχς τijς σκέψης τοu Ώριγένοuς. 'ΕΟω 34 1 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ' ' 'λ ' μπιχtνομε στιχ θ εριχ με την πιστ-η στον ιχπο υτο μυστtκtσμ.ο, ο ' ' ' 1 1 i) νόΥJ­ ση ή i) θεώρηση, εlνιχι το οργιχνο τijc; μετιχστροφijς. Κι i) τε­ λευτιχlιχ οeν εΙνιχt ό τελtκος σκοπος ποu έπιτυγχά.νετιχt μονά.­ όποίος εlνιχι πράξ-η γεμάτη μυστικότ'Υ)τιχ. Ή π(στΥJ, οχt χιχ μe τη θεώρησΥJ, ιΧλλιΧ ε!νιχι ij ιΧφετηρlιχ, ιχύτο ποu χωρtς την δπιχρξΥj του iι &νοοος οeν έχεt νόημιχ, ιχύτο χά.ρtς στο όποίο ή άνοοος πιχlρνει την πλ~ρη σ-ημιχσίιχ τΥJς. Ή ψυχη ιΧνιχζητa. ιΧπο τη θεώρηση την κιχτιχνό'Υ)σ-η τΥjς ιΧποκιχλυμμένης ιΧλ~θεtε -ηΓ ι · ιχυτο η ποpεtιχ τ-ηc;; ε νιχι ερμ ηνευτικ-η. Μ' τις ιχντtλ' · ' · ' ' • ψεις ιχύτeς ό 'Ωριγένης θέτει τlς βάσεις τΥjς κιχθιχυτο όρθόοο­ ιχς. r · ' ξ-ηc;; πνευματικότητιχς, ποu είνιχι μ.ετιχφυσtκ~. Ό Πλωτίνος έρ­ μ-ηνεύεt τον Πλάτωνιχ, ό 'Ωριγέν-ης έρμηνεύεt τιΧ κείμενιχ τών Διιχθηκών. '"Όπως ό Πλωτίνος άνιχπτύσσεt τον πλοUτο τΥ)ς σκέψης του στην έρμηνείιχ τοu Πλάτωνος, το rοιο ό Ώριγέν-ης ιΧνιχστηλώνει την [οιοφυtιχ τΥ)ς σκέψ-ης του στην κοπtώΟΥj έρ­ μ-ηνεLιχ τώv Γριχφών. Κιχl οί ούο εΙνιχt έρμΥJνευτές. Ό τρόπος κιχι τιχ κειμενιχ τους ε νιχt aιιχφορετικcι., οπως ε νιχt επισης κιχt ,, , , τ~ Ld r ., , το νό-ημιχ τijς θεώρΥ}σής των. Ή θεώρΥ}σΥJ τοu Πλωτίνου εlνιχt vο-ησιιχρχική. Ένώ ή ένιχτένιση τijς χριστιιχνικΥ)ς ψυχijς, ποu γίνετιχι ιΧπο fνιχ πλάσμιχ τοt:ί όποlου ή θέληση 1)οη συγχωνεύ­ τηκε με τη θε(ιχ θέλΥjσ-η, οeν ε!νιχt χωρισμένη ιΧπο τη οριΧση, Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 35 ε!ναι ιiντίθετα (ιiπο έκεtν'Υ) τοu Πλωτίνου) όλόκληρη πριΧξrι καt πνεuμα. Αύτος ε!ναt ό λόγος ποu ε!ναι και ιiποφασιστικ~. Όοηγεt τ~ν ψuχ~ στ~ σωτ'Υ)ρtα, ένώ 'ή γνώση, μόν-η της, ot'l τ~ν όΟΎJγει Το μεγιΧλο προνόμιο τοu χριστιανισμοu, λέγει δ ΏριγένΎJς, βρ(σκεται στο οόγμα τοu, ποu οε χωρίζει τ~ θεωρία ' ' ' ι απο τ'Υ)ν πρα ξ 'YJ· 'Έχομε σ' rχύτο ένα &JJ..o; βασικο γνώρtσμιχ τijς χρtστιιχ­ νικijc; πνεuματtκότΎJτιχς. Ή στιiσΎJ τοu Ώρtγένοuς προϋποθέ­ τει μtιΧ κιχtνούργtιχ ιivθρωπολογίrχ, ποu θέτει δτt ό άνθρωπος ε~ ναι ενα ον ποu πιστεuεt. r " "' I ι 'Α ντtΛ"fl !"'ι.. ψ η που προσσtσει, τοσο στην I ~ι~ ι I ι rι \ 'λ ογtΚΊ), μtιχ οuσιιχστιΚΊ) κιχι ιχ εtιχ μυστιι '' ' 'βθ Ι πtστ'Υ) οσο κιχt στ-η κότητα. Ή πίστΊ) ε!vιχt μuστικ~, γιιχτt με τ~ν ιiποοοχή της ό &νθρωπος ξεπερν& τον έιχυτό τοu σιΧν λογικ~ ϋπιχρξη. Κι ~ λογικ~ γίνετrχt μ.uστtχ:ή, γtrxτt ύΠΎ)ρετε! ~ν πίστ-η, προσπιχ­ θώvτιχς νιΧ λογtκοποt~σεt έκε!vο, ποu ιiπο τ~ φύση τοu ε!ναι ]tλ «CJ.- ογο», ιχσιrχπερrχστο, ·~ ι επεtσ'Υ) ' ~I ε~νιχι 'ί' ιχνωτερο ' f ιχπο την 'I I ιχν- ' θρώπtν'Υ) λογική, τ~v όποίιχ ξεπερν&. Με τΥj οιπλΥj rχύτΥj μuστικότΎJτιχ, ~ θείιχ χιΧρη έπιτυγχιΧνει τ~ν σωτΊ)ρίιχ κιχt τΥj θεοποίΎJσΊ) των ιiνθρώπων. ΚιΧτω ιiπο τ~ν έπίοριχσΊ), lσως, τijς «πιχγκόσμιιχς έκπύρωσ-ης» τών Στω­ ικών, ό ΏριγένΊJς βλέπει όλόκλ-ηρο το σύμπιχν σε πορεία προς 36 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τ~ν ιiποκιχτιiστιχσΥJ, χωρtς νιΧ έξιχtpεt ιiπο ιχύτ~ν οuτε κιχι το οιιiβολο. Ή ιiποκιχτιiστιχσΥJ τοu οιιχβόλοu εΙνιχι, λέγει, ιiνιχy­ κιχίιχ, οιιχφορετικιΧ το κιχκο θιΧ ε!χε ιχύτονομ.ίιχ κιχι ιχύθuπιχp­ ξlιχ, κάτι ποu θιΧ οικιχίωνε τοuς μ.ιχνιχιχtστές. Το ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΩΝ ΓΡΑΦΩΝ ""Ας οοuμ.ε τώpιχ μ.ε ποιιi μ.οpφ~ πιχpοuσtιiζετιχι -ή έpμ.ΥJνεlιχ ιiπο τον ΏριγένΥJ. ""Ας θuμ.ΥJθοuμ.ε οτι όλόκλΥJΡΥJ -ή χριστcιχνtκ1} σκέψΥJ, κι όχι μ.ονά.χιχ έκεlνΥJ τοu Ώpcyέvouς, ε!νιχt κιχτ' έξ­ οχ1)ν έpμ.ΥJνεuτcκ~. Διότι lpyo τοu λόγοu οεν εΙνιχt νιΧ σuζητ~σεt τΥJν ' 'Αποκιχ uψ YJ. 'λ ' ιχντικεψ.ενο τοu εtνιχt -η κιχτιχνοΥJσΥJ κι ' 1 1 7 1 YJ ' έρμ.Υjνείιχ της. ·mω όφειλετιχt το γεγονος δτt τιΧ κείμ.ενιχ των Πιχτέρων τi)ς 'Ελλr)νtκi)ς Ά νιχτολi)ς ε!νιχt στο μ.εyιχλύτερό τοuς μ.έpος σχόλια. τών Γριχφών Κt έκείνιχ ποu οεν ε!νιχt στ-η μ.οpφ~, ε!νιχι στ1}ν ούσlιχ, έφ• δσον κιiθε κlνΥJσΥJ τi)ς σκέψΥJς των προσιχpτίi.τιχc στlς Γpιχφες κιχι έπιοcώκεc μ.όνο τ1)ν έπεξεp­ yιχσίιχ κιχι τ~ν εupuτεpYJ ιiνιiπτuξΥJ τοu πνεuμ.ιχτός των. ΟΙ Πιχτέρες της ·ΕκκλΥJσίιχς γρfιyοpιχ κιχτιiλιχβιχν πόσο βιχσtκό, πο ι λuτιμ.ο κιχt σΥJμ.ιχντtκο ΥJτιχν το εpyo τοuτο, rι.ΛΛιχ κιχι π σο I \ 'Υ \ " - 1."\."\ Ι Ι ό Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 37 ~' σΚΛΥJΡΟ κιχι Qυσκο λ ο. που '\, ' ' \ ·π. 'λ'θ ' • ι ερμ:ηνειιχ ε νιχι, ιχ 1) ειιχ, μ.ιιχ εργιχσιιχ ' r λ θ ι \ ι l!"\ "\ '~ I ι t t .ι ετεt σε κιν-ησ-η ~Ν\ες tQtοτ-ητες του πνευμιχτος, ιχπ ο,τι συμβιχtνεt μέ τ~ν έπtστ-ημ.ονtΚ~ έpευνιχ, Κt ιiπιχtτεί ιiλλες Οtιχ­ ΟtΚιχσίες. 'Επιθυμεί ώστόσο να. εlνιχι &ντικειμενικ~, δπως κιχι κιχ ε επιστ1)μ.ονιΚ1) ~ρευνιχ. 'θ • I '!/. "Ε , I , 1 I ., I • οιπον ιχπu τ1)ν ωριχ που οι Πιχτέpες τΥjς Έκκλ-ησίιχς ιiνέλιχβιχv νιΧ γίνουν έρμ"t'jνευτες των Γpιχφών, βρέθ-ηκιχv σε μιιΧ κιχτιiστιχσ-η περίπλοΚΥJ έπειο~ Qεν εQtνιχν ο ~Ι >Ι~ tlλ οι τ-ην ιQιιχ εpμ.1)νειιχ στο ιQtO κε μενο, στΊ)ν ιQtΙΧ \ >I~ t Ι I >/~ ι I >/~ ιiλ~θειιχ τi)ς χριστιιχvικi)ς οιοιχσκιχλίιχς. "Εχουν πλ~ρ'l) συνεί­ ό1)σ"1 τοu ιiνεξιivτλητου θ-ησιχυροu τΥjς σκέψ-ης ποu περικλείει ~ Άποκά.λυψ1J κι έκε!νο ποu t"t)'touν ιiπο τον έρμ'l)νευτ~, ε!νιχι νιΧ πιχριχμε(νει στο πvεuμ.ιχ των Γραφών κιχι νιi οώσει χριστιιχ­ νικ~ έpμ.1)νε(ιχ, vα. πιχριχμ.είνει μ.έ μ.ιιΧ λέξΥJ όρθ6οοξος, ΟΊ)λιχο~ Ι ~ ι ' Ν ' ' 'ψ νιχ Qιιχτυπωσει ιχκρι β εις, "ισιες .κιχι ορ θ' ες σκε εις. •Επομενως Ι το κριτ~ριο τi}c; έρμ.1)vείιχc; εlνιχι μ.ιιΧ σχέσ'l) εύθύτ'l)τιχς μέ ~ν Άποκιiλυψ1). Ή σχέσ-η ιχύτ~ εlνιχι το μέτρο τ~ς όρθοοοξιιχς. Ή όρθοόο­ ξίιχ, κιiθε φοριΧ ποu μ.ετριΧ τlς γvώμ.ες ποu οιιχτυπώνοvτιχι, με­ τριέται ij ίοιιχ ιiπο τ~ν 'Αποκάλυψ-η, ποu πιχριχμένει το ϋψιστο μέτρο. Άπο τ~v Άποκά.λυψ-η ζ"t)'tοuμε πά.vτοτε το φώς ποu κιχθοό-ηγεί, άλλα τ~ν ίοιιχ ώριχ, έκείν1)ν εlνιχι ποu προσπιχθοuμε 38 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ πιiντοτε vιΧ συλλιiβομ.ε κιχl νιΧ έpμ.'Υ]νεύσομ.ε. Ό όρθολογιστ~ς οεv θιΧ πιχpιχλείψει vιΧ κιχτιχγγείλει τον φιχuλο κύκλο, ποu ένυ­ πιipχει σ' ιχύτ~ν τ~ οιιχοικιχσtιχ, έπειο~ βλέπει τ~ μ.οpφ1) κιχt οεν είσοόει στο βιiθος, στ1)ν ούσ(ιχ τοu χptστιιχνικοu πνεόμ.ιχ­ τος, το όποίο πιχpουσιιiζετιχι τόσο φωτοβόλο, ιiκpιβώς σ' ιχuτο το ιiοιέξοοο τΥjς έpμ.'Υ]vείιχς. Το πvεuμ.ιχ τοuτο θέλει vιΧ δ'Υ]λώσει κι έοω, οπως κιχl σε κάθε &λλ'Υ] περ(πτωσ'Υ], πως iι σκέψ1], ό 'θ' I I~/ S! >Ι ιχν pωπινος λό γος, β' ρισκετιχι στο σωστο apoμ.o, uτιχν ιχψηνε- τιχι νιΧ ξεπεριχστΥj. Προειδοποιεί λοιποv ιiοιιΧκοπιχ τοv έρμ. ηvευ­ τή, νιΧ μ.1)ν κιχτεβιiζει το πvεuμ.ιχ τοu κειμένου, vιΧ μ.~ ζ-ητίi vιΧ Ι "'J.Lβ • L ι ι '"'J."'J.l. το κιχτιχΛα. ει υπο ββ'ζ οvτ~ς το στ ' ' θ ρωπιvιχ μ.ετριχ, ιχιvνι. ι ιχ ιχv ιivτίθετιχ, ν' ιiκολουθεί στ1)ν έρμ. 'Υ]Vείιχ του τiJv πλιχγιιΧ ποu όΟ'Υ]γεί στ~ν κορυφή, έκε(V'Υ] τ~ν πλιχγιιΧ Ποu έπιτpέπει 1 , \ ~ \ λ' I' λ σχισομ.ε τιχ σκοτιχaιιχ, που κιχ uπτouv το εκτυφ ωτικο κι uπε- \ va ' οιιχ- pιχνθρώπιvο φώς. Μόvο -ή έρμ:ηvειιχ, ποu σε κιχμ.ιιΧ στιγμ.~ oE:v ξεχvα. πως το κείμ.εvο ποu έpμ.'Υ]vεύει ε!vιχι ό λόγος τοu θεοu, λόγος &ρp'Υ)τος γιιΧ τοv &v;θpωπο, ε!vιχι πιστ~ κιχι όρθόοοξ'Υ]. Τοϋτο σ'Υ]μ.ιχίνει πως -ή έρμ.'Υ]vείιχ τώv Γpιχφών έχει τιΧ οικιΧ τ1Jς κριτήpιιχ, κι όφείλομ.ε vιΧ τιΧ σεβιχστοuμ.ε, γιιΧ vιΧ εlμιχστε σιτ:οv όρθο οpόμο, γιιΧ vιΧ πιχpιχμ.είvομε ~ vιΧ γlvομ.ε όρθόοοξοι. Ή έλλ'Υ]vtκ1) Ά νιχτολή, ιiπο ιχίώvες τόσο έξοικειωμ.έv-η μ.ε τ1jv Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 39 ερμ.ηνεuτtκ'Υ) aσκ'Υ)ση, ειτε στο φι • \ l!. " \ λ λ λ ο ογικο ειτε στο φι οσοφικο \ " \ \ ι ·~ ι , , ~\ λ ι ι ι τομ.ειχ -taιιχtτεpιχ μ.ε τ'ΥJ u.ωtΚΎ) φι οσοφιιχ- μπορεσε πpω- τ'Υ) στο χριστtιχνισμ.ο νιΧ σuλλιiβει τον εlοικο χιχpιχκτ-ήριχ ποu πιχpοuσιιiζει 'ή έpμΎJνεlιχ των Γριχφών, ν' άντιμ.ετωπίσει κιχί νιΧ σuζΎJτiισει τιΧ πpοβλiιμ.ιχτιχ πόu ιiνιχκινοϋντιχι, κιχί με τ~ λόσΎJ ποu εοωσε, νιΧ έγείpει το οίκοοόμ.Ύ)μ.ιχ τΥjς όρθοοοξίιχς. ΓιιΧ ν' ιiν-ήκεt στο χώρο τΥjς θpΎJσκείιχς, 'ή όρθοοοξίιχ οεν πιχόεt νιΧ είνιχt έπίσΎJς ένιχ φιλοσοφικο ιiπόκτημιχ, yιιχτί βρlσκεt ' ' ~ι ' ' τον τpοπο νιχ σuνaεσεt τον ιχν θ pωπινο 1 1 λό yo με το μuστtκο πu- ' ' ' piινιχ τΥjς ·π(στΎ)ς κιχι νιΧ προσφέρει στ~ μuστικ~ ούσίιχ τΥjς θpΎ)σΚείιχς μ.ttΧν tκφpιχσ'Υ) οσο το οuνιχτο λοyικ~ Κιχt φιλοσοφι­ κ-ή. Είνιχι φιχνεpο δτt το lpγo τοϋτο ιiν-ήκει στ~ν πιχpιiοοσΥ) τΥjς έλλΎJνtκ'Υ)ς φιλοσοφlιχς. Γι' ιχύτο οΕ:ν έκπλ~σσει το yεyovoς δτι ol έλλΎJνες Πιχτέpες ιiντλοϋν &φθονιχ ιiπο τοuς έλλΥ)νες φιλο- ' ' ι ' , ι ι σοφοuς κι επιστ'Υ)μονει; το ιχπιχριχιτΎJτΟ 'λικο. u Elvιχι ιχuτονοη' ι ' ~1 ι ' • ' ' ι • το, πωι; aι:;ν πpοκειτιχι yιιχ ιχπ λ' aaνειιχ, γιιχ κιχτιχ yριχμμιχ ιχιχ ~L νιχπιχριχyωγ'Υ). , Τ' ο ι ' 'θ UΛJ.ΚΟ ποu πιχφvοuν, ιχντι ετιχ, ε νιχι κιχρποι; •"\. ' ' l ' έκλοyΥjς κιχί φροντίζουν νιΧ σuμ.φωνεί με τtς μετιχφuσικtς θέ­ σεις τοϋ χριστιιχνισμοϋ. Άπο τ~ στιγμ.~ ιχύτη το ύλι.κο προσ­ λιχμβιiνει ένα. κιχινούρyιο νό'Υ)μιχ: «•Η πlστΥ), λέγει ό Κλ~μΥ)ς ό Άλεξιχvορεόι;, έμ.βολιιiζετιχι στο οέvτρο τΥjς φιλοσοφlιχς κι ο- 40 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τιχν το έμβόλtο εlνιχι τέλειο τ&τε ό βλιχστος τΥjς π(στΥJς uποκιχ­ θιστa το βλιχστο τοu οέντρου, μεyιχλώνει στο οέντρο κιχt το κιiνει vιΧ οίνει καρπούς». Ίοοu τώριχ ένιχ πιχριiοειγμ.ιχ τοu τρό­ που με τον όποίο ό ίοιος αύτος συγγριχφέιχς κιiνει χp~στι τijc; φιλοσοφίας. «Ό ΜωυσΥjς, yρά.φει (Σιrpωμαιrεiς, Π, 2), πεπει­ σμένος ότι το Θεο θιΧ μποροuσε ποτε νιΧ τον γνωρίσει ~ oe ιiνθρώπινΥJ σοφίιχ, φωνάζει "Φιχνερώσου μου!" κιχt σπεόοει νιΧ μπεί στο γvόφο, ιiπ' οπου lβγιχινε ~ θείιχ φων~». 'Έχομε έοω τ~ν περιγριχφ~ τijς έμφαvίσεως τοu Θεοu στο ΜωυσΥj μέσιχ σΠ) βάτο, ποu μολονότι «φλεyομ.ένΥJ», οeν Υ)τιχν κιχt «κιχιομένΥJ». "Τστεpιχ ιiπ' ιχuτό, ό Κλ~μ.ΥJς οιερωτaτιχt τ( εlνιχι ό γνόφος. ΓιιΧ ν· &πιχντ~σει στο έpώτΥJμ.ιχ, οΥJλιχο~ γιιΧ νιΧ έρμΥjνεόσει το κειμενο, κιχτιχφεόγει στο λεξιλόγιο τi)ς έ'λλΥJ­ vικΥjς φιλοσοφlιχς. «Ό γνόφος, λέγει, είναι οί ιiοιιχπέριχστες κιχι "ιiειοεϊς" lννοιες τοu δντος. Γιιχτι φυσικιΧ ό Θεοι; οε βρl­ σκετιχι οδτε στο yνόφο, οδτε πουθενιΧ ιiλλοu. Εlνιχι πέριχν τοu χώρου, τοu χρόνου κιχι των ίοιοτ'ήτων τών 6ντων». Μποροuμε ν« συμπεράνουμε ιiπ' ιχύιτιΧ Οτι ~ έρμ.ΥJνείιχ ιiπαιτεί τ~ οιιχρκi) προσπάθεια τΥjς μ.ετιiβιχσΥjς ιiπο τ~ν πίστ-η στ~ γvώστι, ώστε νιΧ ooθij μ.ιιΧ λοyικ~ οομ-Υ} σ· έκείνο ποu &πο ιτη φυσ-η του ε νιχι ιχσιιχπεριχστο. ' ' r ·~ ' r' 'r ιιχ να. ε νιχι Υ} 'λογικ-η ' τουτ-η ' Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 41 οομ. ~ όpθόοοξη, πpέπεt νιΧ σuλληφθ.:η 'ή θρησκεuτικ~ ούσίιχ μ.. <}λ ο η την ' ιχντικεψ.ενικ ό τητιχ. • 'Α ιvνι., ο ιχ j_ ...... ' ρωτησει ' κιχνε ι ς, τη ' θρ-ησκεuτικ~ ιχύτ~ οuσιιχ, ποu θιΧ τΥjν ιiνιχζητ~σοuμ.ε; Στο πνεuμ.ιχ ~ στο γpά.μμιχ των Γριχφων; 'Υπi]ρξιχν θεpμοt ύποστ-ηρικτeς τόσο τοu ένος οσο κιχt τοu &λλοu οροu τi)ς ένιχλλιχγi)ς. Ή σχολ~ τi]ς 'ΑλεξιχνΟρείιχς, ποu ~πο ιiπλ~ κιχτηχ-ητικ~ σχολ~ ~νέβ-ηκε ~πο τον Πάντιχινο στο έπίπεοο θεολογικi]ς σχολi)c;, uποστ~ρtξε τ~ν πρώτ-η λύσ'l), Οτι στο πνεuμ.ιχ των Γριχφων θ' ~vιχζητ~σομ.ε τ~ν θρ-ησκεuτικ~ ούσlιχ. Οί οιά.οοχοι τοu Πιχντιχίνοu, ό Κλ~μ.ης κιχt προπάντων ο • 'Ω ριγενης, ε,νιχι εκεινοι ποu ι:;Qωσιχν τιχ επιχειρ-ημ.ιχτιχ. Σ' 1 ' I }!~ I ' ' uμ.- ' φωνιχ με τον Ώριγέvη το περιεχόμενο των Γpιχφών εlνιχι τρι­ πλό, σωμιχτικό, ψuχικο κιχι πνεuμιχτικό. Το πρώτο εlνιχι το περιεχόμενο τοϋ γράμμ.ιχτος, το οεύτερο το 'ήθικο περιεχόμε­ νο, ο-ηλιχο~ -ή ά.νθρώπινη οψ-η. Μόνο το τρlτο εlvαι μ.uσ-tικο κιχt προφ-ητικό. ΤιΧ ouo πρώτιχ είναι εδχολο νιΧ σuλλ1)φθοuν, στο τρίτο μ.όvοv ό τέλειος &νθρωπος μπορεί νιΧ φτάσει. ·rπάρχει σ' ιχύτ~ν τ~ θεωρίιχ ολη -ή ~vοοικ~ όρμ~ ποu χιχριχκτηρlζει Π) θε­ ολογtκ~ χριστιιχνικ~ σκέψη, -ή όρμ.~ ποu σπρώχνει ιiοιά.κοπιχ τον ιiνθρωπο προς τ~ μuστικΥj πηγ~ τi]ς θpΥjσΚεlας, καt ποu oe θέλει ν' ~πομ.ιχκρuνθi] ιiπ' ιχύτ~ν. 42 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ""Αν Υι σχολΥι τΥjς Άλεξιχνορείιχς, προπάντων ό ΏριγένΎJς, οιιχκ1Jpύσσει τ-ην έλευθερίιχ τΥjς έρεuνιχς, τΥιν ιiνιχγωγ-η τΥjς πί­ στ1)ς σε γνώσ1) με τ~ βο~θειιχ τΥjς φιλοσοφίιχς, οεν το κιiνεt γtιΧ νιΧ έξιχνθρωπίσει τ~ν πίστΎJ. Ή έλεuθερlιχ τΎjς ~ρευvιχς τό­ τε μόνο έχει νόΎJμιχ, οτιχν εlνιχt μ.έσιχ στ+ιν ΆποκιiλυψΎJ. ''Ο­ σον ιicpoρa τ~ν ιiνιχγωγΥι τΥjς πίστης σε γνώση, έφ' οσοv γlνε­ τιχι UΠΟ την έπ~ρειιχ τΥjς μ.υστικΥjς πηγΥjς τΥjς θpΥjσΚεtιχς, Οtιχ­ τηρεί πάντοτε ζωντιχν~ στο πvευμιχ τ~ν ιiπόστιχση ποu χωρίζει I ~ θ I I θ ό τον r.ι.ν ρωπο ιχπο το ε . .. . Δ' ε τνιχι λοιπον εν I , I I ι ιχπο το yριχμμιχ, οΙ t \ I 'θ I I \ Ι λ'ξ t I .1. οuτε απο το η ικο περιεχομενο, με μιrχ ε -η rχπο τu γριχμ.μ.rχ- · τικο - ίστορικο στοιχείο του κειμένου, ποu θιΧ περιiσομε στο πνευμιχτικο κιχι θείο στοιχείο. θιΧ συμβεί το ιivτlθετο. Με άλλ..σ. λόγιιχ, συλλ..σ.μ.βιivομε μεμιriς το πνευμιχτικο κrxl θείο στοιχείο τοv κειμέ'VΟU κιχι ιiπο κεί, ΟΥJλιχο+ι ιΧvωθεν, τa ιΧΛλιχ περιεχομ.ενιχ φωτt οντrχι κιχι προσΛι:ι.μ. ι 'ζ 1 ' \ __ β ι ιχνουν S!λ u ο τους το νοη- 1 ι . μιχ. Με πλιχτωνικ+ι γλώσσιχ, ολιχ Κt έοω ylvovτιxt, οπως κrxl στ~ σύλλ11Ψ11 των ίοεii>ν, κυριως τΥjς lοέrχς του Άγιχθου: "ΑμεαΎJ σύλλ11Ψ11 ποu ιiποκrχλύπτει στο λόγο την ούσlιχ του ιiνθρώπου κιχι τοv rχίσθητου κόσμου. Δε φτάνεις σ' rχύτο προ' t I I Ι β θ /i' χωρωντιχς rχπο τις κιχτωτεpες ιχ μ.tοες. Αύτο οεν αΎJμrχίνεt οτι iι ιΧνοοος ιiπο το κrχτώτερο στο ιiνώ- ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 43 τερό τοu είναι χωρtς χpΥJσψ.ότΥJτα. ΒοΥJθίi τi)ν ψuχi) και το πνεuμ.α νιΧ έξαyνισθοuν, ά.λλrχ είναι ά.ούνατο νιΧ έπιτεuχθij ό έπιοιωκόμ.ενος σκοπος μ.ε τ~ σuνεχij ιΧνοοο, γιιχτt ή ίΧνοοος ιχuτi) πιχραμ.ένει fξω ά.πο το πνεuμ.ιχ. Το πνεuμ.ιχτικο κιχl θείο στοιχείο σuλλιχμ.βά.νετιχι ά.πο μ.όνο τοu κιχt μ.εμ.ιίic;. Ή στά.σΥ) ιχύτi) τijς σχολijς τijς Άλεξιχνορε(ιχς ά.φ~νει στi) σκέψΥ) κά.θε ~ I I > auνιχτοτητιχ νιχ ιχισ θ ιχν eYJ 'λ 'θ >I I I ε εu ερη στην ερεuνιχ τΥ)ς, yιιχτt θ' ε- \ τεt, στο βά.θος, οτι ~ σκέψΥ) προηyείτιχι ιiπο τιΧ σύμβολα. μ.ε τιΧ όποίιχ έκφρά.ζετιχι. "Ετσι το πνεϊ:ίμ.ιχ έλεuθερωμ.ένο ά.πο τις ί­ οιες τοu τlς ά.ποκρuστιχλλώσεις, φέρετιχι μ.ε 8Υ)μ.ιοuργικ1) όρμ. .η σε δλο κιχt βιχθύτερη οιερεύνηση τοu έσωτερικοu τΥjς Άποκά.­ λuψης. "'Α ν στi)ν ~ρεuνιΧ τοu ιiπομ.ιχκρύνεται ιiπο το γρά.μ.μ.α τοϊ:ί κειμένου, τοϊ:ίτο όφειλετιχt στο οτι πλΥ)σtά.ζεt το λόγο τοu Θεοu. Κιχ-t' ιχuτον τον τρόπο, γιιΧ τον Κλ~μ.η κιχ& προπάντων γιιΧ τον Ώριyένη, ~ έρμηνεlα των Γριχφών τιχuτlζετιχt στο τέ­ λος μe μta cptλοσοφίιχ γta τον ιiνθρωπο ΚtXt τ.η θρΥ]σΚεtιχ, !J.E τ.η θεολοy(ιχ. Τοϋτο προσο(νει στο έργο 't'OUζ σΥ)μ.ιχντικο φιλοσο' ' 1' ι ι ιι e ι Ι! ι ιι 'θ φικο ενaιιχφερον. Ε! νιχι ιχuτονοφο οτι Υ) ερμ.Υ)νεια, οπως κιχ ε εργο σκε .ι 1ψ ' ης, εχει τις aικες της μ.ε οοοuς. >Ι I ~ I θl ~ Ό 'Ωριγένης κρίνει yιιΧ τi)ν έρμ Υ)νεlα δτι ~ κιχτά.λλΥJλΎ} μ.έ­ θοοος εlνιχι ~ μ.έθοοος τijc; ά.λλΥJγορίιχς, πιχλιιΧ έλλΥJνtκ~ μέθο- 44 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ οος, πού χρ'Υ]σψ.οποίτισιχν είοικιΧ οί Στωικοt κιχ& ποu εΙχε ένσωμιχιτωθΥj ιiπο ~ρκετο χρόνο στ~ σκέψ'Υ] των έξελλ'Υ]νtσθέν­ ιτων Ίοuοιχιων. Οί ύπεpβολες στiς όποίες ό Ώpιγέν1Jς ιiφέθ1Jκε νιΧ φιτιiσει στ~ χρ~σ'Υ] τΥjς ιiλληγορίιχς, πpοκιiλεσιχν όξύτιχτες κιχι σuχνιχ εφωνικες κριιτικες. ' ' ' \ ι 'Ai"\t έ i' \ 1~ • , \ \ νοι 'Υ] κιχι μετιχγεν στεροι ιτοu, aεν ε,οιχν, ως φιχινετιχι, πιχpιχ ιτιχ .,. \ ' ΛΛ οι ιχντιπιχ t' ι λ οι τοu, σuγχpο- ι ι ιiούνιχ't'ιχ σ'Υ]μεϊιχ 't'i)ς μεθόΟοu. Μιλοuσιχν σιΧν 't'ε.χνικοl, οπως γι~ μ.ιιΧ έπιστ'l)μονικ~ μέθοοο. Είνιχι βέβιχιιχ ούσκολο νιΧ ύπο­ στ'l)ρtχτΥj πως ~ ιiλλ-ηγορίιχ εΙνιχι μ.ιιΧ έπtσ't''Υ]μ.ονικ~ μ.έθοοος. ΆJJJι. οtν πρέπει νιΧ ξεχνίiμ.ε πως 'ή έρμ'Υ]νείιχ τών Γριχφων οεν είνιχι οπως ένιχ fι.λλο έπισ't"ημ.ονικό έργο. Σκοπός 't'1)ς ε!νιχι ~ σuλλ'rJΨΥJ τοu θεlοu λόγοu. ΚιΧτι ποu ιiπιχιτεί έργιχσίιχ μ.α.λ­ λον οιιχισθΥ)τικ~. ηιΧ το βιχθιιΧ cpιλοσοφικο τοϋτο έpγο, 'ή ιiλλ'Υ]γορίιχ μ.ποpεί ' τ νιχ ε,νιχι πολ' U't'tμo ςεις λέ t: σuμ I β ολιχ, ' ' , ' ~~ ' ~ O'Y'θ 'Υ]μιχ, γιιχτι επι't'ρεπει νιχ ?εt κιχνεις στ'ς J β ΟΥ) ο- 't'O πνεuμ.ιχ νιχ ξ επεριχσει το ιχν θ ρωπινο Ι Ι Ι ιχ β \ - \ \ t τοu περιεχόμενο, κιχ& νιΧ ριχτi) μ.t όρμ.~ πρός το θεLκό στοιχείο, προς τον έσωιrεpικόv άvθpωπο. 'Απο Ο'Υ]μ.ιοuργικ~ ιΧποψ1), ot 'Αλεξιχνορινο(, λοιπόν, οtν έχοuν fι.οικο ποu χρ'Υ]σιμοποιοuν 't'~ν ιiλλ'Υ]γορίιχ σάν ίSργιχνο έρεuνιχς. 'Ωσ't'όσο 'ή έρμ.'Υ]νείιχ έχει κιχι μ.ιιΧ δψη κιχθιχριΧ έπιστ'Υ]μ.ονι- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 45 κ~, ποu &πιχιτε'! νa πιχριχμεlνομ.ε οσο το ουνιχτο κοντa στο κεί­ μενο ΚΙΧL νιΧ συλλιΧβομε το &κριβec; νόΥjμιΧ του, μέ τη βο~θειιχ της γριχμμ.ιχτικΎ)ς κιχι τΎ)ς tστορίιχc;. Αί.ιτο lκιχμ.ε λ(γο ιiργότε­ ριχ, γύρω στό 260, δ Λοuκιιχνος 'Αντιοχείιχς, ίορuτ~ς τijc; σχο­ λης της 'Α ντιοχεlιχς, ποu &ντtπιχριχθέτεt σΠ)ν άλλ-ηγορίιχ Π}ν γριχμ.μ.ιχτικο-lστορικΎj μ.έθοοο, άπο τΎ}ν όποία δ Θεόοωρος δ Μοψουεστίιχς (350-428), μιχθΥ)τ~ς της ίοιιχς σχολi)c;, θ<Χ έπεξ­ εργιχστi) τ~ ν κριτικ~ μ.έθοοο ποu ιiκολουθοuμ.ε σ~μ.εριχ. 'Α ν­ ιχμφισβ~Υ)τιχ πρόκειται γιa eνιχ κιχλο έπιστΥ}μ.ονικο έργιχλε'!ο, ποu έπιτρέπει τ~ν άνιχζ'ήτ-ησ-η τοu πρώτου, τοu γριχμ.μ.ιχτικοu νο~μ.ιχτοc; τοu κειμένου, νa το άποκιχτιχστ~σει, &ν χρειιΧζετιχι, κιχί ν' άπομ.ιχκρύνεt τις δπερβολές τi)ς ιiλλ1}γορίιχς, ποu ol 'Α v- τιοχε'!ς χιχριχκτ-ηρίζουν ώc; πιχριχμ.ύθιιχ ά.πλων γυνιχικων. 'Αλλ' δστεριχ ιiπο ιχύτ-Υjν τ-Yjv έπιστ-ημονtκΎ} θεώρΥ}σΥ), μένει νa γίνει το ούσιώοες, πρέπει ο-ηλιχο~ νιΧ ί.ιψωθi) δ νouc; πάνω ιiπ' ιχί.ιτ~ τ-η θεώρ-ησ-η, γta νa συλλάβει το θε'!ο στοιχε'!ο τοu κειμένου. Έοώ μέ τΎj σειριΧ τους σφάλλουν ol Άντιοχε'!ς, άπο ί.ιπερ1 ''θλ 'ΠL ιι ''ι ι ο βλικο ορ ο ογισμ.ο. ρcι.γμ.ιχτι, οπως κιχι τιχ κειμενιχ τους το άποοεικνύοuν, στΎj θεώρ-ησ-η τοu κειμένου τοvlζουν το ίστορικο κιχ! 'ήθικο στοιχε'!ο, ο-ηλιχοΎ) το ιiνθρώπινο περιεχόμενό του, μ.ετιχφέροντιχς eτσι στο έσωτερικο τi)ς ΆποκάλυψΎJς τον όρ- 46 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ θολογισμο τΎjc; μεθόδου των, ποu τouc; έμποοίζει νa συλλάβουν το μυστικο νόημα τΎjς θρΎ)σΚεtας. "Ας θυμίσομε πwc; ή σχολ~ τΎjς Ά ντιοχείαc; περιλαμβάνει μεταξu των μαθΎ)των καt των όπαδίϊ>ν τΎJς τοuς περισσότερους αlρετικούc;, οπωc; τον Λου­ κιανο Άντιοχείας, τον "Αρειο, το Διόδωρο τΎjς Ταρσοu, το Θε­ όδωρο Μοψουεστίας, το Νεστόριο, τον Εύνόμιο. 'Αργότερα ό ΘεοδώρΎ)τοc; ό Κόρου, πνεuμα καθαρό, έπtχεtρΎ)σε μιa σύνθε­ σΎ) των δύο μεθόδων καt μπόρεσε ν' ά:ποιpύγει τiς ά:κρότΎ)τες τόσο των ά:λλ.Ύ)γοpικίϊ>ν, ΟσΟ Καt τών όρθολογtκ{;)ν. Έπιμείναμε, λίγο παραπάνω, στο πρόβλΎJμα της έρμΎ)νεί­ ας των Γραφών, γιατi ά:ποτελετ τ~ν ούσία, τον κόμβο της έλλΎ)νικΎjς-χριστιανικης σκέψΎ)c; καt στ~ συνέχεια, όλόκληρης τΎjς χριστιανικΎjς σκέψΎJς. Το πρόβλΎ)μα τοuτο ά:νακινετ δλα τa σοβαρa έρωτήματα ποu συνάντησε καt συναντιΧ ciκόμΎ) ή χριστtανtκ~ σκέψΎ), στ~ν προσπάθειά της νa περάσει ά:πο τ~ν πίστ-η στ~ν κατανόΎ)σΎ) της ΆποκάλυψΎ)c;, οπως ή ούσία της Πtστης ΚαL τoiJ λόγοu, Ot μεταξύ των σχέσεις, ή ιpύσΎ) τoiJ Θεοu, με μιa λέξΎ), το σύνολο της θεολογικης καt ά:νθρωπολο­ γικΎjς σκέψΎJς τοu χριστιανικοu πνεύματος. Μιλώντας γtιΧ τ~ν έρμΎ)νευτικ~ στάσΎ) των έκθέσομε μe συντομία μέσα σe ποtό πνεuμα ή έλλΎ)νtκ-ή-χρt- ouo σχολων, ε(χαμε τ~ν εύκαφια νι% Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 47 στιιχνικ~ σκέψη, tοιαίτερα έκείνη τοu Ώριγένοuς, προσπιχθετ '"Ί."Ί.' ''θ εμελ' ''~ι οχ ι μοvαχα ν ''β' ανε ασει, αΛΛα και να ιωσει το οικοcιομ.η- " ' μιΧ της. Το οtκοοόμ ημα αύτο θCι eχοuν νιΧ σuμ.πληρώσοuν χιχι vιΧ προεκτείνουν οί αίωvες ποu θ' ciκολου&ήσουν, είοικώτεριχ έκείνοι της έλληνοβuζαντινης σκέψης. Στις μέρες μ.ιχς, συζη­ τήθηκε πολu το θέμα &ν έχει πραγμ.ατικ~ uπόστασΎ) ή φιλο­ σοφία ποu ciποκαλοuμε χριστιανικ-ή, ιΧν στ' άλήθεια uπιΧρχεt μ.ιa τέτοια φιλοσοφία. Ή ά:πιΧντηση ποu μιiς οίνει ή ίστορίιχ είναι καταφατικ-ή. Μaς οείχvει πως evας μ.εγιΧλος ciριθμ.ος μ.εγαλοφuων ά:νορiϊ>ν, 8πως ό Ώριγέvης, μολονότι ξεκιvοuν άπο τ~ν πίστη, προβάλλουν βασικa προβλ'ήμιχτιχ. οι ιiπιχvτή­ σεις ποu έοωσαν, έθρεψαν καt τρέφουν ciκόμη τ~ φιλοσοφικ~ σκέψη τοu Δuτιχοu χόσμοu. Πέρα άπο το καθιχρa θρησκεu­ τικο ένΟιαφέρον ποu προσφέρει παuεt vα ενcιιαφερει τη φι I \ ' ij σκέψη τών Πατέρων, C' t oev I ~ 1 \ λ οσοφια, η οποtα, επισης, f I ' I θ' ετεt πιχv- τοτε το πρόβλημα τοu ά:vθρώποu ώς μ.εταφuσικοu οντος, ~ ιi' ~~ ι ' ; 1 β εστεριχ, οεν παυει να ε~ναt φιλοσοφtιχ. Συνοψίζοντας τΎ]ν έλληνικ'ή - χριστιανικ~ σκέψη, μ.ποροu­ μ.ε vιΧ ποuμε πως ά:π' οσα έλέχθησαν φαίνεται καθαρCι Οτι ~­ κρι παινος civήχει στ~ σχολΎ] τ'i)ς Άλεξανορείας οχι μόνο γιιχτt ' θ εμελιωσε, "Ί. "Ί. ' ' ' "~ ' • ' ~' ~ ' αΛΛα και γιατι εcιωσε την οριστικη σχεcιον cιομ.η , 48 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ στη μ.ετιχφuσικ'fj χριστιιχνικη \ \ ' I σκ έψ η. Μπορεσε ' νιχ ~ I οtιχσωσεt τ~\1 Πη"(~ ΚIXt τ~ μ.uστικ~ οuσ(ιχ της θρησκείας Κ~ άπομ.ά.κρu­ νε κά.θε ά:νθρωπομ.ορφισμ.ό, οιιχτηρώντιχς πά.ντοτε ζωντιχν~ στο πνεϋμ.ιχ τ~v άπροσμ.έτρ-ητη άπόστιχση ποu χωρίζει τον &νθρωπο άπο το Θεό. ΔΕ: φοβiiτιχι ώστόσο νa οιιχκηρuξει τ~ν έλεuθερίιχ τ"l)ς ~ρεuνιχς μ.έσιχ στ~ν Άποκά.λuψη κιχl τΊjν άνιχ­ γωγ~ Πjς πίστης στ~ γνώση, μ.e τ~ βο~θειιχ της φιλοσοφίας. Κιχτέφuγε ΚIXL προς τον όρθολογισμ.ο γιιΧ νa σuμ.βά.λει στ~ οιιχτuπωση τοϋ οόγμ.ιχτος, πιχρa το γεγονος οτι το οόγμ.ιχ κρί­ θηκε άπρόσιτο. Ή όpθοοοξίιχ Οφειλε λοιπον νa φροντίσει ν' > Ι 'θ t l. \ \ λ' I ιχπομ.ιχκρuvει κιχ ε uποκειμ.ενισμ.υ κιχι νιχ προσιχνιχτο ισει πιχν- τοτε το πνεϋμ.ιχ προς το φως ποu ά:νιχβλύζει άπο τ~ μ.uστικ~ πηγ~ της άλ~θειιχς. 0ΡθΟΔΟΞΟΙ ΚΑΙ ΑΙΡΕΊΙΚΟΙ Ή έρμ. -ηνεuτικ~ προσπά.θειιχ κι 'ή θέση της όρθοοοξίιχς οεί­ χνοuv μέχρι ποιό σ-ημείο 'ή θεωρ-ητικΥι πλεuρa κuριιχρχεί στις έργιχσίες Πjς έλληνικης 'Α νιχτοληc;. ΔΕ:ν είναι ομ.ως ol μόνες ένοείξεις. Κι ~τσι 'ή πρώτ-η έμ.φάvιση ιχίρετικων οιοιχσκιχλιών, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 49 ποu ιΧuξιΧνουν μ.ε το χρόνο, άποοείχνε~ έπίσηc; πώι:; -η περ~οχ~ παραμένει στο βάθος Πtστ-Υj στ~ OttX\IOΎ)'tLΚ~ της π~ptΧΟοση. •ο Κλ~μ. ης ό 'Αλεξανορεuς δe διστάζει νa διακηρύξει πως άν μ.πορούσαμ.ε νa οιαχωρίσομ.ε τ~ γνώση άπο τ~ν ιχίώνια σωτη1 ν άποι λ υπτει κι απο τις ουu π ' I I ~ 1 λ ευρες μ.ι~ I .1.,ζ ωντανη πεpιεργεια, μ.ιιχ Ι ι I λογικ~ κιχι διαλεκτtκ~ έμ.βάθυνση, μ.e λίγσ. λόγια ολεc; τtc; tοιότ-ητες του έρευνητικοu πνεύμ.ατος, προσσ.νατολισμ.ένες ομ.ως τωρα προς τα μ.εταφυσικσ. ερωτημ.ατα, που ανακινει η _, ' ' ' ' ι \ t .,. ι κατανόησΥ) τ'i)ς Άποκάλuψης. Γι~ τ~ν πάλη αύτή, ποu πα­ ρουσιάζει ζωηρο φιλοσοφικο ένοιαφέρον, κιχθωc; κσ.t γι<Χ τ~ν οuσια που αντιπροσωπευουν η , 1 , , ι ι ' ~ op θ οοο ξ'ια κιχι οι σ.ιρεσειc;, \ t t ι θ1 α μ.ιλ~σομ.ε παρακάτω. "Ας άρκεσθοuμ.ε γιa τi}ν ώρα και γιa \la δικαιώσομ.ε τ~ν άποοοκιμ.ασίιχ καί την όργ~ των όρθοοό­ ξων προς τοuς αίρετικούc;, ν<Χ έξηγήσομ.ε μέχρι ποιό σημ.είο καt γιa ποιούς λόγοuς προκαλοuσε σύγχυση ή έΙJ.φά:νιση τών αίρέσεων στοuς κόλπους τοu χριστιανισμ.οu. ·ο 'Απόστολος Παuλοι; (Πpός Κοpινθ{ους, Ι, 22 κ.έ.) διετύπωσε, οσον το δu­ νατο πιο κατηγορημ.ατικά, πως ό έστσ.uρωμ.ένοc; :Χριστος ποu 50 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ κηρύσσουν οί χριστιιχvοt είναι σκάνοιχλο γιa τοuς 'Ιουοιχlους, Ι που ζ ητουν - θ ι ιχυμ.ιχτιχ, κιχι 1 ι μ.ωριιχ γιιχ 1 τους 1 <ΙΕ"Ι "I ΛΛηνες, που 1 ά:π(ΧιτοDν σοφία. Άπο τ~ν &λλη, iJ κριτικ~ ποu I ol Πατέρες ι Ι ά:σκοuν πολu συχνa κιχτa τΥjς φιλοσοφίας των έθνικων όφεί- λετ(Χι στο uτι η τε I !! t λ ευτιχ ιχ οεν ι ~I εχει μ.ιιχ μ.ονο ιχπιχντηση στο >I ι ' κάθε έρώτημ.ιχ ά:λλa περισσότερες, ποu έξουοετερώνουν ή μ.ιa oe οειχνει πως ι'!' χ ριστο, εLνιχι την &λλη. "Ε, λοιπόν, ή έμ.φ&:νιση των ιχίρετικων οιοιχσκιχλtων ή χριστιιχνικ~ πίστη, ίοιιχιτεριχ ή πίστη στο /~λ σκιχνοιχ ο κιχι μ.ωριιχ κιχι γιιχ τιχ προσωπιχ που I f Ι Ι Ι f Ι θεωροϋσιχν τοuς έιχυτούς των όπιχοοuς τοu Χριστοϋ; Δe οείχνει ιχκομ.η πως κιχ ε φοριχ που οι χριστιιχνοι , 1 \ Ι θ \ \ t \ θ 'λ ε ουν νιχ περιχ- I f σουν ά:πο τ~ν πίστη στ~ν κιχτιχv61jση του οόγμ.ιχτος, βρίσκουν μ.προστιχ τους τον ιχν 'λο θ ε υν νιχ I ' \ • f θ ρωπινο \ ' λ' ,~ λ ογο, τον totoν ιχυτο ογο που \ ' \ , \ ' \ ξ επεριχσουν, που τους ω θ ~ f t ει στους ορομ.ους της αν- - \ θρώπινης φιλοσοφίας, ή όποία ~χει ά:πιχντήσεις κι οχι μ.ιaν ' ι · ι \ ,_,~ ιχπιχντηση, πιχντιχ την ιοιιχ; Na •• ' γιιχτt οί όρθόοοξοι eοωσιχν στ~ν πάλΥJ τους το οριχμ.ιχτι­ κό, συχνa τριχγικο τόνο ποu γνωρίζομε. "Αλλοι, οπως ό Τερτυ/V\ιιχνος στη ' ' Δ υση, θ ιχ , ' ~ 'λ κιχτιχοικιχσουν ιχπο υτιχ τΥJ ' • ~ κιχι το φιλ' οσοφο. ' «Δ' υπιχρχει εν • ι τLποτιχ το ' ' cptλοσοφ ι α; • κοιν 6 λ' , εγει ο τ εp- τυλλιιχνός, μ.ετα;ξu του φιλόσοφου ΚΙΧt του χριστιιχνου, του μ.ιχ- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 51 θΎJτΟU της Έλλιiοοι:; χιχι του ούριχνοu, μ.ετιχξu 'ΑθΎ)νών κιχt 'Ιεροuσιχλήμ., τηι:; ΆκιχοΎJμ.Lιχc; κιχι της Έκκλησιaι;». «Οί φι­ λόσοφοι», σuνεχ(ζει, «εlνιχι οί πατριιiρχεc; τώv ιχίρετικών». ' ' • YJ ' ' Lθ ' τ « "Et: ιχπο τ-ην ιχπλ' πιστ-η, το κr.ι ε τt», προσ θ' ςω ' ετει, «εLνιχt ΠΥJΎ~ αίρέσεων, είναι ένοχλ'Υ)'ttΚΟ και οιιχβολικό» (De praescr. haeretίc., 7). Ό ύποστ-ηρικτ~c; τ1jc; ~πομ.όνωσ-ηc; έπιοιώκει, οπωc; το βλέ­ πομ.ε, νa άνιχτρέψεt το οίκοοόμ1)μ.α τοu χpιστιανικοu άνθρωπι­ σμ.οu. Ή άξία τ&ν Πατέρων βρίσκεται ~κριβωc; στο οτι μπό­ ρεσαν νa βο-ηθ-ηθοuν ~πο τ~ φιλοσοφ(α γιa νa βιχθύνοuν τ~ μ.u­ στικ-η οίισLιχ τ1jς πίστ-ης, χωρtι; δμωc; νa γίνοuν ιχlρετικοl. Η BrZAN!INH ΣΚΕΨΗ Γενικά Ή βuζαντιν~ σκέΨΎJ. καλύπτει οιά:ρκεια οώοεκα αlώνωv. Πιχλαιότεpα κατ-ηγορε'!το ό βuζαντινοc; πολιτισμ.οc; γιιΧ στατι­ κότ-ητα, μονοτονία και κατa σuνέπειιχ, τον θεωροuσιχν χωptc; είοικο ένοιαφέρον. Πιο έμπεριστατωμ.ένεc; ομ.ωc; μ.ελέτεc;, ΠΟU οιεupύνονταt οσο πά:ει καt περισσότερο, σ' oλouc; τouc; τομ.ε'tc; 52 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ αuτου του πολιτισμ.ου, καταοεικνύοuν πchc; ά:πατηθήκαμ.ε. 'Α ντt του στατικου, ό βuζαντινος πολtτtσμ.ος έμ.φανίζεταt σε ΒιαρκΥj κίνηση σχημ.ατισμ.ου καi ιiνασχημ.ατισμ.οu. Ά ντi τοu ι μ.οvοτονοu, 7 ειναι ι πλ οuσιοc; ' σε μ.ετα β ο λ' ες και ' αποχpωσειc;. • ι ΤοUτο lσχύει έπίσης γιa τη σκέψη, ποu βρίσκεται σε ά:οιάλει­ πτη κίνηση. Ύπάρχοuv, στην έλληνικη 'Α vατολή, οχ ι αίώνες σιωπΥjc;, ά:λλa μ.ιa μ.ακρινη σειpa ά:πο μ.ικροuc; και μ.εγάλοuc; οασκάλοuς -Πατέρες ~ &πλοuc; ά:ναχωρητεc; ~ έγκόσμ.ιοuc; μελετητές-, ά:κμckζοντα κέντρα πνεuματιχjjς ζωijc;, παvεπιι 1 ~ ~ι 1 rz 1 .Ε'\'\ 1 ~ ι ' στημ.ια, ποu οtαοεχονται το ενα το ΓJ.ΛΛΟ χωρtι; οtακοπη, και ~ ι • 1 ' "~ ~'ψ Ι ' ι οιαχρινονται απο την tοια οι α για πνεuμ.ατικες κατακτησεtc;. τα οεοομ.ένα αύτa eοωσαν στο φιλοσοφιχο κίv1)μΙΧ τοu Βuζαντιοu 1 μ.ιαv ακροτατη πο , 'ι λλ uπ οκοτητα. ι Το πλάτος τ"Υjι; ά:κτtνοβολίας του Βuζαντίοu εlναι ~ναι; έπι­ πλέΌν μ.ckρτuραc; της ζωτιχότ1)'t'άc; τοu. Γιa ά:ρκετο καφο έπαι­ νείτο το Βυζάντιο γιa το γεγονος XIXt μόνο τ"Υjς οιατηρήσεως των θησαuρων του Έλληνισμ.ου, ποu «στην κατckλληλη στι' ' γμη απο τον 1 1 13ο ' και κuριως απο το 1 1 1 1 15ο α.ιωνα, τροφοο τησαν ' ~6 1 τη Δuτικη σκέψη» (Ε. Brehier, Πρόλογος στην Philosophie byzantine του Β. Τατάχη). Άλλa έκε'!νος ποu γνωρίζει νa ~ '\ J. I λ I I \ I I > ιζ οtαφuΛΓJ.σσει τα· κ ασικα κειμ.ενα, το κανεt γιατι αναγνωρ ει Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑ'ΓΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 53 πωc; μ.πορεί νa βρεί σ' αύτa θ-ησαυροuς ποu τοu είναι χρ-ήσιμοι. ΤιΧ χρησιμοποιεί συνεπώς, και έπειο~ άκριβώς τa χρ-ησιμο­ ποιεί, τιΧ οιατ-ηρει 'Εξ &λλου, οέν άν(Χκαλύπτομ.ε θ-ησ(Χυροuς αύτοu τοϋ εlοους, &ν οέv eχομ.ε τέτοιους θησαυροuς μ.έσα μαι;. Αύτ~ εΙν(Χι τισαν i) αίτlα yιa την όποία οί Βυζαντινοι τόσο πολu φρόνf' , οtατ-ηρ-ησουν \ και \ τους , ' να τους μ.ετεοωσαν '~ \ και \ στους αΝ\ους ""\ "\ λ αους, μα ζ' μ.ε τους οικους τους θ ησαυρους. ι ~ ι ι ι ' ' Ή μελέτ-η τi)ς άκτινοβολίας τi)ς βυζαντινi)c; σκέψης μόλις &ρχισε. ΆλλιΧ μ.ποροuμ.ε νa παρακολουθ-ήσομε αύτο το yε­ yoνoc; σ-tίς ιiορές του γραμ.μ.ές. Στον 4ο αίώνα, ό "Α γιος Αύ­ yουστίνος μ.ας πληροφορεί πως γνωρίζει μ.ερικιΧ eργα τοu Άγlου Γρ-ηγορίου τοu Ναζιανζ-ηνοu άπο· τlς μ.εταφpά:σεις ποu eκα ν ε ό Ρουφίνος. 'Α ναφέρεται πολλές φορές στο συγγραφέα αuτόν, τοϋ όποίου i) έπίοραση είναι eκοηλη άπι:Χνω του. κ(Χ­ νένας οέν &γ νοεί πωc; -ή σκέψη τοu Άγlου Αύyουστίνου ού­ σιαστικιΧ έκφρά:ζεt τ~ν εύτυχi) σύζευξη τοu χριστιανικοu πνεύματος μέ τον πλατωνισμό. Ό Αύγουστίνος λέγεται πως &ρχισε νa έργά:ζεταt, &φοu οι~βασε τον Πλωτίνο στ~ λατι­ νικ~ μ.ετά:φραση. Το tοιο αύτο yεyονος το συναντοuμ.ε ήοη, [J-έ το tοιο σχεοον πνεuμ.α και τ~ν lοια κατεύθυνση, στο eρyo των τριών Πατέρων τi)ς Καππαδοκίας, τοu Ά yloυ Βασιλείου, τοu 54 Β. Ν. ΤΑΤΑRΗΣ Άγίοv ΓpΎ)γορίου τοu ΝαζtανζΎ)νΟu ΚιΧt τοu Άγίοu ΓρΎ)γοpίου Ν ύσσΎJς, έτσι &στε 'ή έξέταση τοu έργου τοu Ά γ ίου Αόγου­ στίνου στίς σχέσεις του μ.Ε: το έργο των Πατέρων τijς Καπ­ παοοκίας μ.πορετ νιΧ εΙναι γόνιμ. η σε ά:ποτελέσμ.ατα. Ό "Α γιος 'Ιερώνυμος, τον ίοιον αίώνα, ά:κροατης τοu κη­ ρύγματος τοu Γρηγορίου τοu Ναζιανζ"t)νΟu στην Κωνσταν­ τινούπολη, ά:ναγνωρίζει πchc; είναι μ.αθ-ητJις τοu τελευταίου και οιαΚΎ)pύσσει πως οι Λατίνοι οeν έχουν τον δμοιό τοv. Βρί­ σκομ.ε, πιο ά:ργιΧ, ίχνη τΥjς σκέψης τοu Γρηγορίου μέχρι τον 'Άγιο θωμ.ίi τον Άκινά:τΥJ, μέσω τοu Σκώτοu Ήpιγενij. Με­ γαλύτερη παρουσιά:ζεται 'ή έπίοραση ποu &σκΥ)σε στη λατt­ νικη Δύσ11 ή σκέψΥJ τοu 'Αγίου Γρηγορίου ΝύσσΥJς (R. Leys, L'lmage de Dieu chez Saίnt Gregoίre de Nysse· J. Danielou, "' Platonίsme et theologίe mystίque· Ε. Gilson, La Phίlosophie du Moyen age), ίοιαίτερα πιΧνω στο Σκώτο Ήριγενij. Ό ίοιος ό "Α γιος Θωμίiς, γιιΧ ν' ά:παντ-ήσει στοuς Άβερροϊχούς, ξανα­ φτιιΧχνει το σχόλιό του στό Πεpl ψυχ"ijς τοu 'Αριστοτέλους, περιλαμβάνοντας σχεοον κατιΧ λέξη το σχόλιο τοu Βυζαν­ τινοu Φιλοπόνου, στό περί γνώσεως χεφά:λαιο τijc; ίοιας πρα­ γματείας τοu 'Αριστοτέλους, μεταφρασμένο λατινικιΧ ά:πο τον Guillaume de Moerbeke, το 1268. Το σχόλιο αότο τοu Φι- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ BTZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 55 λοπόνοu ~ταν πολύτφ.ο γιιΧ τον "Α γιο θωμ.ιi, γιατc ό συγγρα­ φέας του πολεμ.a τ~ν περί του 'Αριστοτέλους έρμ:ηvεlα του Άλεξιiνοροu Άφροοισιέως, ποu ~αν συγγεν~ς τijς έρμ:ηνείας του 'Αβερρό-η καt των 'Αβερροi:κών. Οί πολυάριθμες μ.εταφριΧ­ σεις στιΧ λατινικιΧ του Πεpl όpθοόόξου πlστεως του .'Αγίοu Ίωιiννου του Δαμ.ασκ-ηνου οείχνουν πως οί Δuτικοι έβρισκαν μεγιΧλο ένοιαφέρον σ' αύτήν τ~ν πρώτ-η σuστημιχτικ~ σύνοψ-η τi]ς θεολογικi)ς σκέψ-ης. Το βυζαvτινο τουτο ~ργο ~σΚ"ησε, πριΧγμ.ατι, με τίς ιiκριβείς lννοιές του, μιιΧ σ-ημιχvτικ~ έπ(οpιχ­ σΥ) στ~ν άνιΧπτυξ-η του ουτικου σχολαστικισμ.ου. Ή γεύσ-η τi)ς μεταφυσικi)ς οιαίσθ-ησ-ης, lκο-ηλ-η άτο έργο του 'ΙωιΧννου Σκώτοu Ήριγενij (9ος αίώνας), όφείλεται στην έπίορtχσ-η των Βυζαντινών. Ό lοιος αύτος συγγραφέας, με τίς μεταφράσεις τοu ψευοο-Διονuσίου καί τοu Μαξίμου του Όμολογ-ητοu, ύπijρξε ό οιαοοτ~ς στ~ Δύσ-η τijς «μυστικi]ς» θεώρ-ησ-ης τοu Βυζαντίου. Στον Ήριγενij, τον άναγνωρισμένο πρόορομο των Γερμανών μυστικιστών τοu 4ου αίώνα, βρίσκομε το κατευθυν­ τ~ριο νijμa ποu όΟ-ηγεϊ άπο το βυζαvτινο φιλοσοφικο μ.υστικισμο στους ' ' Γ ερμ.ανους ' ι μ.uστικιστες. 'Απο ' τον ' 11ο ιχιωνιχ 'ι σκια- γραφείται στο Βυζάντιο, μαζί με τον Ψ ελλο καi τοuς μαθΥ)ι !! λ ι ' ' ι tι ι , τες του, ι:;να φι οσοφικο κιν-ημ.α που αφιερωνει οσο παει και ' 56 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ \ ' \ , \ \ ' ι θ αuτο επιστ-ημονικ-η ερευνα και προσανατολlζ εται προς τ-ην αύτονομία τi]ς φιλοσοφικi)ς σκέψ-ης. Το έν λόγω κίν-ημα θά - \ β ρει στον Πλ1)θ ωνα I μεγαλύτερο μέρος στ~ν έγκόσμια σοφία, έvθαρρύvει τ~ν κα- (15 ος αtωναc; ' I ) \ ' I ' I τον αu θ εvτικο του εκπρο- σωπο. Ή οι8ασκαλία, ΠΟU οιοaχτ-ηκε άπο τον Πλ~θωνα τον tοιο καί τοuς Βυζαντινοuc; μαθ-ητές του, Μανοu~λ Χρuσολωρa I ' και Β -ησσαριωνα, στους ' 'Ι ταλ ουc;, θ' παραμεινει στις π-ηγες I I \ ' α τοu tταλικοu Πλατωνισμοu καl 'Α νθρωπισμοu τ1jc; 'Α ναγένν-ησ-ης. 'Α κομ-η και γραπτα πανω στ-η μοναστtΚΎJ πνευμ.ατικο' ' ' ι ' ' ' I~ π τ-ητα, πιο λαϊκi)ς καt πρακτικi]ς μ.ορφi]c;, οεν εμ.εινtχν χωρίς νa ε ασκ-ησουν τ-ην επιορασ-η τους. •ξ I ' • ' ,...,_ .Ι.ΥΟσι • 1) νευματtΚΎ) ' Κλ I eμα- κα (Scala Paradisi) τοu 'Ιωάννου τ1jς Κλίμακος (6ος ιχίώ­ ναc;), τ1jc; όποίας οί πολλec; λατινικεc; μεταφράσεις -πιο άργιΧ ι ' ' β ρισκομε γαλλ ικεc; και ' ' uσ-η. β αστ-ηκε στη Δ' • ισπανικες1 ιχποοεικνuοuν ποσο οια- , ~ ι ι ~ Δeν ύπάρχει καμ.ιa άμ.φιβολίιχ πωc; πιο έμ.περιστιχτωμ.ένες μελέτες θά οείξοuν, πωc; -η μετάοοσ-η τi]c; βuζαV't'ιν1jς σκέψ-ης προς τ-η ' ' Δ' υσ-η uπ-ηρ ξ ε στ-ην πραγμ.ατtκοτ-ητα πολ' • - \ ' u πιο πλ ' ouI • , " ι ι ' ~.\.. λ βL ' σια ιχπ ο,τt πιστεuομε σ'r}μ.ερα· και ο~ν περι αμ. ~νει μ.ονιχχα τη θεολογικ~ σκέψ-η, ά.λλιΧ όλα τa ρεύματα ίΒεων ποu παροu' ' ' ' •' • ' σιιχστ-ηκαν στο Β uζ αντιο. ·ο Φ ωτιοc; (9 ος αιωνας ) ανα λ uει Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BTZAN'fiNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 57 στtc; πραγματείες του περt κατ-ηγοριών, γένους και εrοουc; ( Άμφeλοχtα), τtc; άπορlες ποu άπορρέουν άπο αύτec; τίς κατ-η­ γορ(ες, Κt ιiγωνtζεται νa έπtτόχεt τΥj σύνθεσ-η τών άντtθέτων θ εσεων, I ζαντtο. / που ΠΟΛU Ο' \ . . \ τις \ συ ητουσαν μας ' ζ - στα χρονtα του στο "\ I \ I \ Β υ- t θ εσεις I Ο \ αυτεc; αποκαΛυπτοuν, στους \ ' ~ I οπαοουc; • ι 'θ'' L ~' ' αργα, στ-η" ' ι ' ~τινικ-η ' των, εκεtνουc; που α ονομ~σομε ΠΟΛU πιο ' Δόσ-η, νομtναλtστec; (όνοματικοός) και ρεαλιστές (πραγματι­ κούς). Δικαιολογ-ημένα μποροϋμε συνεπώς νιΧ οιερωτ-ηθοuμε &ν ol Δυτικοί άγνοοuσαν τlc; προ-ηγούμενες συζ-ητ~σειc; τών Βυζαντινών. Συν~θως, άν '6χι πάντοτε, το Βυζaντιο προπορευεται απο τ-η ~τtνικ-η ' ' \ \ .. ' \ Δ I υσ-η σε αναΛογα κιν-ηματα σκε I ' ,.... I 'Ψ ηc;. Ή λεπτομερ~c; έξέταση τών σχέσεων τ1jς Δόσης μΕ: το Βu' ζ αντtο εLναι αναγκιχια, αν επt "f I -.1 • θ uμουμε να καταΛα ομε ΚαΛυΙ "\'β "\1 - τερα τ~ν άνέλιξ-η τ1jc; σκέψ-ης της. 'Όσο πλούσια κι άν ύπi)ρξε "ή άκτινοβολtα τοϋ Βuζαντlου στ~ Δόση, οέν :η-ταν καt "ή μόν-η. ΔΕ:ν θιΧ έχει λιγώτερ-η σΎJμα­ σlα στlc; άραβικέc; χώρες· «Χωρίς το Βυζάντιο, λέγει ό Gelzer (Byzantinίsche Kulturgeschίchte), παρ' όλα τά φuσικιΧ χιχρί­ σμιχτι.Χ τους, Ot , Αραβες θιΧ έμεναν σχεοον στο στάοιο τοu βαρβάρου, όπως Ύjταν τΥjν έποχ~ τοu Μωάμεθ. Ά)J..Ο. βρijκαν στΥjν 'Α ντιόχεtα, στΥjν Άλεξάνορεtα, στην "ΕΟεσσα, τιΧ έλλ1)- 58 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ νικιΧ βιβλία». 'Ακολουθώντας τtς σuν~θειεc:; τi)c:; έποχΥjc:; τοu, ό Gelzer Περιορlζει μονάχα σ' αύτο το ρόλο τοu Βuζαντίοu. Άλ­ λα οεν εrναι ιiκριβως έτσι. Ή πιο γόνtμΥ} ΠΥ)γ"ή, ιiπο τΥ}ν όποία ~ ά.ραβικ-η σκέψΥ) πΥjρε τ-ην ά.νάπτuξ~ τΥ)ς, βρίσκεται στη σuμ1 ' • μαχια που οι νεοπλατωνικοι και οι Β ' ' • uζ αντινοι, I ς ποιό βαθμ.ο εtvaι άπαρα(­ τ'Υ)τ'Υ) ~ μ.ελέτΥJ τοu Buζα.vτlou, yιιΧ νιΧ ylvει περισσότερο κατα­ λΥ)πτ~ ~ πορεlα κat ~ οιαμ.όρφωσΥJ τijς οuτικijς σκέψΥJς. 'Όσο yιιΧ τ~ν έξέλtξΥ) τijς βυζαντιv1jς φιλοσοφίας, τιΧ ίοιαlτερα χα­ ρακτΥ)ρtστικιΧ κat οί ιiρθρώσειc; τΥ}c; μ.ac; έπtτρέποuν νιΧ τ~ χω­ ρ(σομ.ε σε τρείc; περιόοοuς. ΚaτιΧ τ~ οιάρκειa μ.ιaς πρώτΥJς περιόοοu, σχεοοv τεσσάρων αιωνων '' (4 ος - 7oc; ) , σuνεχιστΥ)κε ι \ ~ ι ι σε σιαφορα ρευμ.ατα σκε ψ Υ)ζ 1 ~ όΥJμ.ιοuρyικ~ πvο~ ποu κληρονομ. -ήθηκε ιiπο τον τρίτο aίώvα, πλούσια. σε όρθόοοξες κat αίρετικες [οέες. Στο ιiπόyεtό της, ή όΥJμ.tουρyικ~ aύτ~ oύvaμ.YJ κατόρθωσε νιΧ προσοώσει στ~ν ορ θ-~ ξ' οοο ' ' ' ι ta τΥ}ν αποφασιστtΚΥ) " τ1)c; εκφρασΥ). ΚaτιΧ τ~ οιάρκειa τijc; οευτέρac; περιόοου (8oc; - 10oc;), ή "1 "1 ' προσπα θ εta για μ.εταφυσtΚ1) ερευvα, που συvεχ lζ ετα.t ΠOIV\Oυc; 1 ' ' " ' α[ώνες, ψτάνεt σε μ.ιa σuστ1)μ.ατΟΠΟt1)σ1), ΠΟU θεωρ-ήθ1)Κε προς στιyμ.~ σιΧν όριστική, έκεtν1) ποu πέτυχε ό 'Ιωάvν1)c; ό Δα­ μ.ασΚΥ)νόc;. Με τ~ σuστημ.ατοποίησ1) τοu Δαμ.ασΚΥ)VΟU ό βυ- ' ζavτtνoc; σχολ αστικtσμ.οc; ' 'ζ yνωρt ει τ1)V ' ' κιχλ uτερΥ) 1 του " ωρα. Αύτο ομ.ως οεν έμ.πόοtσε vιΧ ιiνΙΧΠΥ)ΟΥJσεt τ~ν tOta έποχ~ το Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 61 είκονοκλαστικο κtνΥ)μ.α ποu με τόν ιΧκαμ.πτο όρθολογισμό τοu θέτει ύπό άμφισβήτΎ'jσΥ), με ένα ιXJJ..o πρόσχΎ')μα αύτ~ τ~ φο­ ρά, τό πρόβλΥjμα τijc; όρθοοοξίας. Ή περίοοος τούτΎJ τελειώνει με τ~ν έμφάνtσΥ) ένός ιiνθρωπιστικοu κινήματος, μιiiς άπό τlς αντtaρασειc; ποu προκα ' ~ I \ 'λ εσε r YJ ' "ι __ I εικονοκ~σια. • ι '-~ ' 'r ' • ' YJ τελευταια περιοοος, που ε'ναι και Υ) πιο μακρά -οιαρκεί πέντε αtώνες (11ος-15οc;)- και ~ πιο πλούερχεται ι κ ατοπιν " 1 ' rl \ ' σta, τοσο σε φιλ οσοφικα κtνΥ)ματα οσο και σε κιχ θ αρα επιστΎJ- ' ' ' ' μονικιΧ ένοιαφέροντα. 'Από τον 11ο αίώνα, ένω σκιαγραφείται ένα κίνΥ)μα γιιΧ τ~ν αύτονομ(α τi)ς φιλοσοφίας, ποu όοΎ)γεί ιΧπο τον ' \ ψ "ι"ι \ \ Πλ'θ 1/. I rJ I ε/V\Ο στον ωνα, t::χομε ταuτοχρονα ενα καινουρ- YJ γιο ιΧνθισμ.α τ1jς μυστικi)ς θεολογίας μ.ε το Σuμεων το Νέο I Θ εολογο. τ\ I ο 14ο ~I αιωνα, \ ' ' I ενα I rJ ΙΧΛΛΟ \ >I "ι "ι \ μuστικιστικο Ι \ κtνΎ')μα, ο ι I r •π σuχασμ.ος, οινει τΎ')ν εuκαιρια για μ.ια μα.κρα οtαμαχΥ) με- ~ ταξu όρθολογιστών κat μυστικιστών, ποu την ιiκολούθΥ)σε ~ φιλονικία μ.εταξύ θαuμ.αστών τοu Πλάτωνος κat θαυμ.αστών τοu 'Αριστοτέλους. Ή τόσο ένοιaφέρουσα aύτ~ φιλονικία βρι­ σκόταν στό άποκορύφωμά τ1Jς οταν κατελήφθΥJ ~ Κωνστανλ τινουπο , ' ' ' 1J απο τους τ ουρκους. I .. Α ι \ \ ι ς σΥ)μειωσομε πως στΥ)ν κα- θε μιιΧ άπό τtς περιόοουc; αύτές, μποροuμε άνετα νι% οιακρlνομε τtc; ουό βασικεc; έστίες τοu βυζαντινοu πνεuματοc;, πάντοτε τtς 62 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ "~ ,. ' ' ' ' ι ' ' ' ' ~--:._".ι. ' ιaιες: απο 't'Ύ) μ.ια τα πανεπιστ'Υ)μ.tα καt απο τ'Υ)ν ~/V\Ύ) τα μ.οναστ'Υ)ρtα. . ' ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ BrZANriNHΣ ΣΚΕΨΗΣ (4ος-7ος α[.) Ή θεωpητeκ7} όpμή Το οιιiταγμ.α του Μεοιολιiνου άνοίγει μ.tιΧ νέα περίοοο τ1jc; χριστtανtκ1jc; ζωijc; και σκέψΎ)c;. Ό χρtστtανtσμ.όc;, νtΚΎ)τ~c; στον άγώνα του κατιΧ τijc; είοωλολατρίαc;, άναοtφίi τouc; οι\λ~ κους του θ Ύ)σαυρους κat απονεμ.εt στον εαυτο του τ'Υ) φt οaο- ' \ '' ' \. ' ξlα νιΧ ΟΎ)μ.tουργ-ήσει μ.tιΧ λογοτεχνία, ποu θιΧ έπαιρνε τ~ θέσΎ) τijc; γριχμ.μ.ατολογίας τών έθνtκών. ·π προσπιiθεtιχ αύτ~ είχε πριiγμ.ατt σav άποτέλεσμ.ιχ μ.ιa πλούσια &νθΎ)σΎ) των χριστια­ νικών yριχμ.μ.ιiτων τον 4ο αίώνιχ, τον χρυσοuν ιχίώνα των βυ­ ζαντινών γραμ.μ.ιiτων. ·ο παγανισμ.οc; μ.ε τη σειρά του άνα- ' ' ταtα ι ' ' ' ' πτυσσεt, μ.ε στοχο τ'Υ)ν επt β' tωσ'Υ) του, -την "~ tatα εποχ'1) μ.tα τελε υπροσπα θ εια, ' ' ' ' ' ' ' μ.ε τουc; ' συνεχtστεc; του ' - Πλωτtνου 'Ι αμ.' ' βλtχο, Σιμ.πλικtο, Πρόκλο, Δαμ.ιiσκtο και άλλους. ·π 'Αθ '1)νιχ ' 'ζ συνεχt εt μ.ε λαμ.προτ'Υ)'t'α ' 'r ' να ε,νιχt το μ.εyιχλ υ- ' ' τερο «έθνtκο» κέντρο πανεπιστ'Υ)μ.tακών σπουοών. ΤιΧ &λλα Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 63 κέντρα ποu ιivθοuν ιiκόμ.ΥJ, ε!ναι ~ Ά ντιόχεια και ~ Άλε­ ξάvορεια. ΜιιΧ καινούργια έστία παρουσιάζεται τον 4ο ιχίώνα, ~ Κωνσταντινούπολ1), δταν ό αύτοκράτωρ Κωνσταντίνος !ορυσε ένα Πανεπιστ~μ.ιο γιιΧ τις «θύραθεν έπιστ1jμ.εc;». Ή οιοασκαλ(α έπιφανών έπιστΥJμ.όνων, σοφιστών, pΥJτό­ ρων, οπωc; ό Λιβάνιος, οιατ~ρΥJσε στο έπιθυμ.φο ϋψοc; τ1) φ~­ μ.ΥJ αύτώv των κέντρων σπουοών, κατιΧ τ1) οιάρκεια τοu 4ου και 5ου αίώνα. Ν εαροt χριστιανοί, οπως ό Βασίλειος Κt ό Γρ1)γοριοc; ο ' • Ν α ζιαν ζYjνoc;, ' ερχονται στ"Ι)ν " ' 'ΑθΥJνα ' "" ' 1) σε ""'~ "'~ αΛΛες πο- ' λειc; γιιΧ νιΧ τελειοποι~σοuv τtc; σπουοέc; τοuς. Ό Γρ1)γόριος θιΧ οιατ"Ι)ρ~σει μέχρι τέλους τi)c; ζωi)c; τοu την κ~λ-η ιiνάμν1)σ1) τών 'Αθ1)νών καt θιΧ ψάλλει με εύγνωμ.οσύνΥJ τ1jv παριχμ.ον~ του στ-η χρuσΥι αύτ-η πόλΥJ, οπωc; τΥιν όvομ.άζει. 'Αλλ' ~ προσ­ πάθειιχ του παrανισμ.ου σιγιΧ σιγιΧ μ.ειώνεται κιχι έξασθενετ. θιΧ έχει χάσει ολ1) τΥι ζωτικότΥjτά τοu, οταν ό αύτοκράτορας 529, στο κλείσιμο των φιλο­ σοφικών σχολών τών 'ΑθΥjνών. ,..Ητιχν ~ χαριστtκΥι · βολ~, πράξ1) έχθρtκΥι κατιΧ τοί} παγιχνισμ.ου, ιiλλ' οχι κατιΧ του έλλ"Ι)νισμ.οu, ΠΟU ό χριστιανισμός, οσο π~γιχινε, περισσότερο τον αφομ.οιωvε. \ 'Ιουστινιανοc; θιΧ προχωρ~σει, το . ' "Οσον ιiφορίi τ!c; πνεuμ.ατικες έστίες του χριστιαvισμ.οu, ~ 64 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Άλεξάνορεια κι ~ Ά vτιόχεια ε!ναι πάντοτε ΙJ.εταξu των π~ο άvθΥjρώv, κατιΧ τοuς ouo πρώτους αίώνες αuτης της περιόοοu. ouo ΓρΥJγορίωv) 'Έvα καινούργιο κέvτρο, πολu οραστ~ριο, ΠΟU uπερέχει yιa ε­ νσ.v σ.ίώνα των άλλων, είναι ~ Καππαοοκία, πατρίοα τριών ΙJ.εγιiλωv Πατέρων (τοu Βασιλείου και τωv καθως κσ.ι τοu αlρετικοu Euvoμίou. "'Ας άναφέρομε έπισΥJς Π)ν πόλΥJ Γάζα τijς Πσ.λαιστlνΥJς, οπου κατa τον 5ο αίώνσ. έκοΥjλώvεται ~ χριστισ.vtκΥ} σκέψ1J και ό χρ~στιανικος άvθρω­ πισμός. Άλλ' ~ Κωvστσ.ντινούπολΥJ ε!vσ.ι έκειvΥ} ποu σιyά­ σιγιΧ προσελκύει το ένοιαφέροv τΥjς έλλΥjvικης Ά νατολ1jς, άπορροcpa το ένα. ύστερα ιΧπο το άλλο τιΧ άλλα κέντρα και γί­ νεται, ιiπο τον 6ο αίώvα, ~ ΙJ.εγάλΥj έστίσ. τ1jς χριστιαvικ1jς ζω1jς και τοu πvεύΙJ.α.τος, μοναοικο κέντρο yιa πολλοuς σ.ί­ ωνεc;, δστερα άπο τΥ}ν κσ.τάλΥJΨΥJ άπο τοuς '' Αραβες τijc; Αί­ γύπτου, τΥjς Σuρίσ.ς και τ1jς Παλσ.ιστίνΥJς. Ταυτόχρονα., πο­ λυάριθμα μοvαστ~ρισ., οισ.σκορπtσ!J.έvσ. σ' δλες τις έπαρχίες τijc; αύτοκρατορίας, ίοιαίτερα στΥ)ν Αlγυπτο, Πσ.λσ.ιστίνΥJ, Συ­ ρία, Μεσοποταμία, Μ. Άσια, άποκτοuv ολο καί περισσότερο σ.ύξσ.vόμεν1) σποuοσ.tότ'Υj't'α σaν έστίες πνευμσ.τιΚΥjς ένσ.τένισΥ)ς, χαρις στο συvεχ'Υ) κσ.t συyκιvΥ}τtκο αγωvα τους yισ. τ1) ' ' -' ,, ' \' βίωσ1) τοu χριστιανικοί} μuστΥjρίου, με τοv πιο ώρσ.ίο και τέ- ΗΕΛΛΗΝIΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 65 λειο τρόπο. 'Έχοuν νa ποuν το οιχό τοuς λόγο σ' ολσ. τιΧ προ­ βλ~μ.ατα. της πίστης, της χοινωνιχης, σuχvιΧ oe χαl τ~ς πολι­ τικης ζωΎjς. Αuτος είναι ό λόγος γιa τοv όποίο 'ή σuvεισφορά τοuς στ~ οιαμ.όρφωσΥ) τοu χριστιανικοϋ πνείιμ.ατος είvαι τερά­ στια. Ή όρθοοοξία, όπως το εlπαμ.ε, μ.ιχρτuρεϊ ιiπο μ.όv-η της μέ­ χρι ποιό βαθμ.ο ή θεωρητιχ~ ί5ψ-η κuριιχρχεϊ στ~ σκέψη τ~ς έλλΥ)νιχης 'Α νατολης. ·ο χριστιανικος κόσμ.ος ιivέλιχβε vιΧ κάνει το ίοιο πράγμα, στο χώρο της έξ ιiποχαλίιψεως ιiλ~θει­ ιχς, ποu προσπάθησαν νa κάνοuν OL φιλόσοφοι στον τομ.έιχ τ~ς ιχuτόvομ.ης γνώσης . .,Οταν ό Ε. Bn5hier (Πρόλογος στΥ)v Philosophίe byzantίne, τοu Β. ΤατάχΥ)) πιχριχτηρεi πως~ βuζιχν­ τιν~ σκέψη διατ-ήρησε ι:Χπο τον έλλΥ)νtσμ.ο «έκεlv-η τΥ}v έvόριχ­ σΥ) τοu χόσμ.οu, ποu ι:Χναζητεϊ τ~ θέσ-η ποu π~ρε ό άνθρωπος στΥ)ν πιχγ~όσμ.ια τάξη, της όποίας ι:Χποτελεϊ μ.έρος)), σκέφτε­ ται ι:Χχριβwς τ~ν πρωταρχικ~ τοίιτΥ) μ.έριμ.vιχ. ΘιΧ Πρέπει ώα­ τόσο vιΧ προστεθη πως ή βuζαντιν~ σχέψ-η oev ιivιχζ-ητεi μ.οvιΧ­ χιχ τ~ θέσ-η ποu κατέχει ό άνθρωπος στΥ}v παγκόσμ.ιιχ τιΧξΥJ. Άvιχζητεϊ το Θεό, γιa νa σuλλάβει τ-η φίισ1J ποu ~οωσε ό Θεος στοv άνθρωπο και τ-η σχέσΥJ ιivθρώποu χαt Θεοu. η· ιχuτο ιiχριβwς, 'ή ένόρασΥJ των Βυζαντινών φιχlνετιχι πολu ιiπομ.α.- 66 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ κρuσμ.ένη άπο τlς κοσμ.ολογικeς ~ννοιες τών φιλοσόφων για. 0 I \ f I f ,!! θ β I θ τ tl ·ο τοuς οποιους ο σ.ν ρωπος, στο α ος, ε ναι ενα: α:ντικεψ.ενο. \ τόνος πού οόθ-ηκε στ~ν uποκειμ.ενικότ-ητα:, στtς προσωπικeς σχέσεις τοϋ άνθρώποu -πού άνα:ζ-ητa τΥ) σωτ-ηρlα: του- μ.ε το , .. εο -προσωπο ποu α:γι:χπα: , , , , Θ κι:χι α:γα:πιετα:ι- ο εν ε ναι κιχ- ,, , ~, τ , τι ιiούνα:το. ΤΥ)ν uποκειμ.ενικότ-ητι:χ ι:χύτΥ) , τικοτ-ητι:χ ' ι ' ιχκοuρι:χστα: τ-ην ,t 'ζ ε~ονuχt ει, i) ι βuζι:χντινΥ) πνεuμ.ι:χ, , α:πο , μ.ετι:χφuσικ-η τοσο u ι ' ' ι 'θ ι οσο κι ιχπο πρα:κτικη σκοπιιχ. Σ τα: -ηκε το προτιμ.-ημ.ενο θ' εμ.α: ' τοϋ φιλοσοφικοϋ στοχιχσμ.οϋ άλλιΧ κιχl τi}ς άσκ-ητικijς των Βuζιχντινών &:ναχ ωρ-ητών. 'Όπως κι άν ~χει, ιiφοϋ παριχχώρ-ησιχν στον έαuτό τοuς το οικι:χίωμ.ιχ νιΧ προχωρ~σοuν ώς τΥ)ν κιχτιχνό-ησ-η τi}ς Άποκά- λt.Jψr 1 ς, • I .ι...,.. επρεπε νι:χ -ησαν ικι:χνοι νι:χ ι:χπι:χντ-ησοuv σε οποιι:χο-ηποτε λI '!' \ Α.. I "Ε ογος ε,vα;ι τρομ.ερα: τοιψ-Υ)ρος. τσι ο κιχ~ ' \ , ' ' , ερωτηση. ' θ εvιχς 'JI \ 'Α'\'\ •• 1\Λ ο \ τ f \ \ ' , \ t ~ι • επι:χφνε το οικι:χιωμ.α vι:χ εχει γνωμ.-η, νι:χ οιι:χτuπωνει ο- ~ , t ποιι:χΟήποτε έρώτ-ηση, vιΧ έκφράζει κρίσεις σε θέμ.ι:χτι:χ πίστ-ης, ιiκόμ.-η κι:χl στιΧ δψιστι:χ κι:χl &ρp-ητι:χ. Ή πpοσήλωσΎj προς τιΧ \ L τ \ oflλ πνευμ.ι:χτικα πρσ.γμ.ι:χτι:χ ηtι:χv κοιν-η σ ο ov 'βζ ι το ι:χντινο κο- u ' σμ.ο, άπο τον ι:χύτοκράτορι:χ μ.έχρι τον τελεuτιχtο χωρικό. Ή προσ-ήλωση ι:χύτή, πού άποτελεt τΥ) βάσ-η τοu βuζαντινοϋ πολι­ τtσμ.οu, οίνει μ.ιιΧ θι:χuμ.ιχστ-η ένότηtι:χ σ' ολες τotJ τtς έκο-ηλώ- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 67 σεις. 'Αλλa το θράσος τijc; λογικijι; ιiπείλησε va βγάλει άπο α:uτΎ)V τΎ)V προσΎ) ωσΎ) το οuσια:στικο 'tΎ)ζ περιεχομ.ενο, κa- ον- , , , , λ , , , , Lν τάς τΎ) μ.ανία, τρέλλα πού φλογίζεται γιιΧ τtς θεολογtκtι; συζΎ)τΎ)σεtς. «ο·ι αν θ ρωποι αuτοι», λέ γει ο Γ ρΎ)γοριος Ν' ' .ι • ' • ' uσσηι:;, μ.ιλώντας γιιΧ τούς οιιχφωvοuντεc;, πού μ.αστιγώvει, «ot οcαφέ­ ροuν σε τίποτα ιiπο τούς παλαιούς •ΑθΎ)ναίοuc;, πού εlχα:ν χρό' ' \ -Λ'' ι \ ι c ι νο μ.ονο για να ποuνε 1) ν α:κοuσουv τα: νεα τΎ)ς ημ.ερα:ς ...». "Τ στερα ι:Χπο τΥ) μ.ελtτΎ) τώv προβλΎ)μ.άτωv πού ιivα:κίνΎ)σε 1j έρμ. -ηvεία τών Γραφών, lρχετα:ι 'ή ώρα vιΧ λυθοuν έχε!vα: πού θέτεt 1j θεωρ'Υ)"CtΚΥJ όρμ.fι. ΤΗταν φυσικο και σ' αύτιΧ έπίσΥ)ζ τσι 1 σuνο ψ'ζ εt στον επικ'Υ)cιειο λ ογο γιιχ το φιI ' 1 ~ Ι I Ι 1 ι λο τοu, "Α γιο Βασίλειο) ά:πο τ-Υ)ν έθνικ-η πι:χιοεlι:χ οιι:χτ-ηρ~σα.με τΥ)ν έρεuνα. ΚIXL τ-Υ) θεώρΥ)σΥ) τοu ά:λΎ)θtνοu, ά:λλ' ιiπομι:χκρuνθ~­ κιχμε ά.π' ο,τt όοΥ)γεϊ στοuς οι:χ(μονες, στο σφάλμα ΚΙΧL στον κρημ.νο τjjς κι:χτι:χστροφ1jς. Άκόμ.Ύ) κι:χι οί εύθuνες των μ&ς Ι I ' 'β I 1 I λ I β I προτρεποuv στ-ην εuσε ειι:χ, κι:χνοvτιχς μι:χς νιχ κι:χτι:χ ιχ ομ.ε το \ Ι I t 'θ Ι Ι \ ι ~ 'ζ I χα.λο ι:χπο τΥ)ν ι:χvτι εσ-η τοu προς το κι:χκο, cιι:χνεt οντι:χς τΥ)ν ' ιiοuνα.μ.ία. τοuς στη οόνι:χμ. YJ τΥjς oικi'jc; μ.ι:χc:; οιοι:χσκι:χλlι:χς. . . Ή ·γνώαΎ) οeν είνιχι λοιπον κι:χτι:χοικάσιμ. η, γιι:χτl ι:Χρέσει σΕ: μερι- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BrZANriNH ΦIΛΟΣΟΦΙΑ 69 I κους I I νι:χ το λ ενε». Ο' I t ~ «μ.ερtκοι» I c ι:χυτοι, προσ θέ τεt, «ε νι:χι οι ' l ι:Χμ.αθε'tι;, ποu θέλουν μ.e τ-ην ύπεκφυγ-η ν' ι:Χποφίιγουν τ-ην ι:Χπο­ κά.λυψΥ) τηι; ι:Χπι:χιοευσlας τους». Το πολύτιμο τοϋτο κείμενο περιέχει το ούσιωοει; της κοινηι; στά.σΥJς των τριων Πατέρων της Κι:χππι:χοοκlι:χι; σ'r:ον έλλΥ)νισμ.ο κι:χl τιΧ κριτ~ριιΧ του. Το "~ I ~ I ' I Ι c "l "l . tοιο κοtνΥ) ε νι:χι κt Υ) ι:χποοοκtμ.ι:χσιι:χ τους ι:χπενι:χvτι στην εΛΛΎJ1 I ' ' \ 'λό γουc; που προερχοντιιt ι:χπο l . προ\ ' ' . τα. νtΚΥ) κου λ' τουρι:χ γtι:χ τους l ι:χνι:χφερθέντι:χ κριτ~ριι:χ. Όποιι:χο~ποτε κι:χl νιΧ 'νι:χι ~ ιiξία της κουλτοίιρι:χς των έθνικων, οε θ' ι:Χπευθυνθοuμ.ε σ' ιχύιτ~ γιιΧ τ~ν ι:Χλ~θειι:χ. «'Εσφι:χλμ.ένΥ) εlνι:χι», λέγει ό ΓρΥ)γόρtοι; ό Νι:χζtαν­ ζΥ)νόι;, «YJ σοφlιχ ΠΟU έξι:χρτiiτι:χt tΧΠΟ το λόγο καt γo't)"tεUεt (J.t τΥιν εύγλωτ'r:LΙΧ». Ή σοφlιχ, προσθέτει, «πι:χίζει μ.e τlς σκttc; της ι:Χλήθειι:χc;, μ.e το ενουμ.ι:χ κι:χί το οtά.κοσμ.ο ένω 'r:Yjc; φιλοσοφίας, Yj οικ~ μ.αι;, μολονότι έμ.φι:χνlζετι:χι τιχπειν~, εlνι:χt ύψΥJλΥι σ' ό,τι εlνι:χι κρυπτο κι όΟηyε't στο Θεό>>. Κιιl συμ.περι:χίνει: «Ό χριστιι:χνος φιλόσοφος χρΥ)σιμοποtεt το lνουμ.ι:χ καl το οιάκοσμ.ο των - 'Ελλ I fl I Ι ηνων: οσο γιι:χ τΥ)ν 'λ I θ Ι \ t/φ ο Ι Ι ιχ Υ) ειι:χ κι:χt το υ ος, αυτα τιχ πι:χίρνει ι:Χπο μ.iic;». Πάει νιΧ πετ ότι ot μ.έθοοοt κι ~ έπιχεtρ"t)μ.α­ τολογία τi)ι; θύρι:χθεν σοφίας θιΧ μ.ποuν στ~ν ύπ"t)ρεσίιι της ι:Χποκι:χλυμ.μ.έν~ς ι:Χλ~θειι:χς. ΓιιΧ νιΧ συλλάβομ.ε το βάθος τi)ς στά.σΎJς αύτijc;, θιΧ πρέπει 70 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ouo έπικίνοuνοι οιιΧοοχοι τοu 'Αρείοu, κιχτόρθωσιχν, μ.ε τΎ} θέσΥJ ποu πi)ρrχν ένιχντι τοϋ •ΕλλΥ)νισμ.οu, νιΧ θuσιιΧσοuν τΎjν Άπο­ νιΧ θuμ:ηθοϋμ.ε δ-η Ot σuγχρονοί τοuι; 'Αέτιος ΚIXt Εuνόμ.ιοι;, Ot κιΧλuψΥ) στον όρθολογισμ.ό τοuς. Κιχτ' ιχuτον τον .τρόπο ό νομ.ιος , θ, I • 'λ ετει τΥ)ν ιχκο • ou θ Υ) ιχρχΥ): I μια: που ο \ I • Θ \ .. ε οι; Eu'λ EL νιχι α:πο υ- 1 • τα: &:πλός, μ.ποροuμ.ε νιΧ τον γνωρlσομ.ε τόσο τέλεtιχ, οσο μ.aι; γνωρίζει χι έκε'ίνος. Δεν ιiντλεί ιiπο τΥιν άποχιχλuμ.μ.έν-η ιiλfι­ θειιχ τΥι γνώσΥ) τi)ς ά.πόλuτης ιΧπλότΥ)τιχς τi)c; θείιχc; φuσ-ης­ ά.κόμ. rι λιγώτερο τΥι σuνιχγωγΥι ιiπο τi)ν &:πλότητα: τοu Θεοu τi)c; οuνιχτότ-ητrχc; τέλειιχc; γνώσΥJς τοu Θεοu. "Ολ' ιχύτa μ.πο­ ροuν νιΧ είνιχι · λογικιΧ ~ κrxt φιλοσοφιχa έπιχειρfιμ.ιχτιχ, είνιχι ομ.ωc; έvτελώc; tξω ιiπο τΥιν ΆποκιΧλuψΥ), ποu, στο μέτρο ΠΟU rχνε • β''f rχ~ει τον r~.v ρωπο προς το , 1! θ , , .. εο, , Θ τοu οε χvει τιχuτοχροvιχ ... ~ι , πωc; ό Θεοc; εlvιχι ά.πρόσιτοc;. Ό χριστιιχvος όρθόοοξοc; θιΧ οε! στις 1 λέξ εις κιχι τouc; oρouc; μ.οvιχχιχ σuμ. 1 1 " ι ι β λ ο ιχ κι ιχΠΛt:ς μ.ετιχφο- • -:ι .1 ρές. Ή πvεuμ.ιχτικότΥ)τιχ τώv Βuζιχvτιvώv πιστεuει γενιχιΧ οτι φιtιΧvει στΥιν ιiλ-ήθειιχ οιιΧ μ.έσοu μ.ιac; πολu κιχλιΧ έπεξεργασμ.έ­ νηc; σuμ.βολικηc;. Ό χριστιιχvοc; οε θ~ έπιτpέψει στον έιχuτό τοu vιΧ χρΥ)σιμ.οποιfισει, στο θέμ.ιχ τοu Θεοu, λέξεις ΚΙΧL οροuι; μ.ε τΥιv ά.vθρώπιvfι τouc; έρμ. ηvείιχ, φοβοίιμ.εvοc; μ. Υιv κιΧ ν ει ιivθρώπιvο το ' Θ εο. .. ι Τ' θ' η εσΥ) 'β τοu φο - ou ι ' τοuτοu, στοv Ε' ι uvομ.ιο Ι κιχι Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 71 τοuς ά.λλοuς αtρετtκοίις, πΥ)ρε το θράσος. Πράγμιχτt, ot α.ίρετι­ κο1 οεν έλλΥ)νtζοuν μονάχα μορφολογικά, ά."'JJJJ. κα.ι στ~ν ούσία:. Στ~ θέσΥ) τΥ)ς ιiποκα.λuμμ.έν-ης ιiλ~θειιχc; έβαλαν τ'ή φι­ λοσοφία:, γtατ1 ιiπο τ~ φtλοσοφίιχ ζΥjτοϋν τ~ν ά.λ~θεtα. Τ~ν έπι­ θετtκ~ αύτ~ έπιστροφ~ τ'ijc; φιλοσοφlιχς στο έσωτερικο τοu χριστιανισμ.οu βλέπουν οί όρθόοοξοt μέσα: στις αίρέσεις, κιχι τlς καταοικα οuν, οικιχιο ~ 'ζ ~ λ Ι Ι \ ' I ~ Ο 1 I ογΥ)μ.ενιχ, σαν πιο επικινουνες απο τον tοιο τον πα.γανισμ.ο Καt τ'ήν έλλrjνιΚ~ φιλοσοφία. Για.τL οί α:ίρε­ τtΚΟt όμ.ιλοuν έξ όνόμ.ατος τοu χριστιανισμ.οu, με μ.ιtΧ γλώσσα. άσχετ1) προς αύτόν. Ή α:!ρεσΥ), λέγει ό 'Άγιος ΓρΥ)γόριος ό Ναζια:νζ1)νός, εlνα:ι μ.tιΧ ά.περ!σκεπτ-η και ά.κιχtρΥ) χρ~σ1) τ'ijς οιανόΥ)σΥ)c;. Ό Εύνόμ.ιος χρΥ)σιμ.οποιε't τ'ήν tοια μέθοοο γιιΧ νιΧ &:ναιρέσει το οόγμ.α τΎ}c; Άγίας Τριάοος. ·rπάρχει, λέγει, ένας κιχl μόνος • ' .. L ' • ' "λε c; τις απ όψ εις ο "~ ' • α λ1) θ ινος Θ ε ό c;, πaντοτε και uπο ο toιoc;. ·ο · Θεος είναι ό Πατ~ρ. ~μόν-η έν αύτφ ούσία. Ό Εύνόμιος βλέ­ πει μ.ιιΧ οια.φορετικ'ή οuσlα στον Τlό. Ή ούσία: αύτη έκπορείιε­ ται έκ τj)c; πρώτΥ)c;, ά.λλ' έρχεται κατόπιν, μολονότι εlνιχι ά.νω­ τέρα κι uπερτερε't ά.π' ολεc; τlc; άλλες. Σύμφωνα μ.' α:ύτ~ν τ~ οιαοικιχσία:, ό Εύνόμ.ιος όριζει κι. άλλες βιχθμ.ίοες τi)ς ούσία:ς (Γρ1)γόριος ΝίισσΥ)c;, Κατa Εύνομlου). Το μ.υστ~ριο τΎjς Ά- 72 I~ y ι ιχc; τ ρtι:xrJoc; Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ 'ξ 'ζ I ' Ι \ ' Ι \ \ ε ετι:χ ετι:χι στ'Ί) σχ εσ'Ί) ι:χ~τιι:χ κιχ~ ι:χιτιι:χτο, που στο \ πvεϋμι:χ τοϋ vεοπλιχτωvισμοϋ μίΧς οίνε~ μιιΧ σειρά ύποβ~βι:χ­ σμώv τοϋ Έvoc; κι:χl τοϋ ovτoc;. Εlvι:χι κι:χθι:χρο πωc; ό Εuvόμιοc; βλέπε~ έvσ. φιλοσοφικο έρώ'β"~· 'ξ 'ζ τ'Ί)μι:χ στο προ 'Λ'Ί)μι:χ που ε ετι:χ ει, σι:χv φι λ' οσοφος κt οχι σι:χv ' ' ' , \ χριστιι:χvός φιλόσοφος. Είσά:γοvτι:χς στο θέμι:χ της οuσlιχς τοu Θεοϋ τtc; οιι:χβι:χθμίσεις τοu πολu η τοϋ λlγο, ά:vτt vιΧ πι:χρι:χμεl­ vει στο χώρο τοϋ χριστιι:χνικοϋ πνεύμι:χτος, ό Euvόμtoc; μετι:χ­ φέρετι:χι στον τομέι:χ των κοσμολογιών, όπου βι:χσιλεύει τό πο­ σοτικο στοιχε!ο. Χωρlζετι:χι ά:πότομι:χ ά:πό τ~ν οuσίι:χ της χρι­ στιι:χνικης σκέψΎJς κι:χτά: τ~ν όποlι:χ ό Θεός εlνι:χt πvεϋμι:χ κιχt τό βλέπει κι:χvεtς με τό πνεϋμι:χ. «Ή ούσlιχ, ά:πι:χντa ό 'Άγιος Γρ-ηγόριος Ν ύσσΎJς στόν Εύνόμιο, οεν uπόκειτι:χι σε οιι:χβι:χθμl­ σεις. Είνι:χι η οΕ.ν εlνι:χι. Δεν uπά:ρχει οδτε τό περισσότερο οuτε 'λιγωτερο, ως προς τ'Ί)ν ουσtι:χ)). f ' \ ', το I ' ·ο Θ .. εος εινι:χt 1 " 1) οεv εινι:χt. ~' 1 'Α ποοεχομι:χστε τ'Ί)ν υπι:χρ ~ ι I ,, ξ ι 'Yj του, πιστεύομε, στ'Ί)ptζόμενοt στ~v Άποκά:λυψ'Υj. Kt ϋστερι:χ προσ­ πιχθοϋμε νιΧ κατι:χνο~σομε τtς έκοΥ)λώσεις τΎjς <ψ..ιιΧς κι:χl μό­ ν'Ί)ς οuσlιχς», οΥJλιχο~ τtς uποστά.σεις. Κι ι:χuτeς πώς τις άvτι­ λι:χμβι:χνόμιχστε; ''Ολοι οί Πι:χτέρες τοϋ Βυζι:χντίου, όμόφωνα, ΟLΙΧΚΥ)ρύσσουν πως το ΠtΟ βι:χθu μuστ~ptο εlνι:χι έκε'tνο της Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 73 Τριάοοc; κιχί το ιι-uστ~ριο τοuτο εlνιχt ό χόιι-βος, ~ ύπόστιχσ11 τοu Χριστιιχνισιι-οu. Διεισούοντιχς μέσιχ τοu, πλrισιάζομε το Θεό. Σuλλοcμβάνομε το μuστ~pιο του Θειχν6ρώποu κα1 του ' , ,~ , , t ι ' 'JI ' 'Θ ι Λ ογοu, το μuστικο οεσμο που ενωνεt τον α; ν θ ρωπο με το "εο. Φωτισμένοι ο ε ι:Χπο το Π νεuμιχ, στρέφομε τ-Υ)ν lφεσ~ μιχc; στην ένωσ-η ιι-ε το Θεό. Με μιιΧ λέξ-η, μe τ1)v ΤριιΧΟιχ εtμ.ιχστε στην ι:ΧλΥ)θινη όΟο τΥ)ς σωτΥ)plιχς. Οι Πιχτέρες 'έχοuν κιχθιχρ-Υ) τη σκέ­ ψη σ' ιχίιτιΧ τιΧ θέμιχτιχ. ΈπlσΥ)ς έχουν πλ~ρΥ) συνείοrιο-η τών οuσεπιλuιτων οuσκολι.ών ποu προκιχλεί ~ οιοιχσκιχλιιχ τους. 'Εν τούτοις ιτΎ}ν uποσιτ-ηpίζοuν, με ιτο ζΥ)λο του πιστου, με ολΥ) τη οίινιχμ -η ποu ξυπνά μέσιχ ιτοuς ~ συvείΟΥ)σΥj ιτijς ι:Χξίιχς τους. Οί τρεϊς Κιχππιχοόχες uπ'i)ρξιχν οι πρώτοι, ποu όργιΧνωσιχν όλό­ κλΥ)p-η τη σκέψΥ) ιτοuς σιτ1}ν ~ννοιιχ τijς Τριάοος. «Ή ψuχ~ (λέγει ό Γρ-ηγόριος Ν ύσσrις, σ' ένιχ σημιχντικο ι:Χπόσπιχσμιχ τ'i)ς κιχτΥ)χητικ'i)ς τοu όμιλίιχc;) ι:Χποκτii μιιΧ κιΧ­ ποια; κιχτιχνό'Υ}σ-η τ'i)c; πεpt Θεου οιοιχσκιχλlιχc;. Πιχρ' όλο τοUτο, οεν μπορεί με το λόγο νιΧ φωτίσει το ι:Χνέκφριχστο βάθος του μuστ-ηρίοu. Με ποιόν τρόπο, οιερωτiiτιχι, ένιχ κιχί το ιχύτο πράγμιχ uπόκειτιχι σε ι:Χρίθμ Υ)σ'Υ} κιχί την tοιιχ ώριχ ξεφεύγει κά­ θε ι:Χplθμησ-η; Πως εlνιχι ουνιχτο νιΧ χωρlζετιχι κιχi τιχuτόχρονιχ ' ' , ' '~i' ·~ , ' να; ε τνιχι ενιχ; Δ ιιχφορετικο σιχν uποστιχσrι ιχΛΛ ιχοιιχιρετο σιχν ' , 74 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ούσίιχ; ΤΥ)ν ίοιιχ στιγμ.Υ) ποu ή ψuχη σuλλιχμ.βάνε~ τΥ) οtιχφοριΧ τών ύποστάσεων, Υι ένότ-ητιχ τ1jc; φίισης τΥ)ν έμ.ποοtζει νa προ­ χωρ-ήσει στο χωρισμ.ό. Άλλ' ~τσι είνιχι ποu ή «μ.ονα.pχtα» οέ μεp{ζετιχι σε πο'λλεc; θεότητες, καt ιiπο τΥ)ν &λλη, το έβραtκο ouo οόγμ.ιι οεv έπιχληθείιετιχι. Ή ciλ-ήθειιχ προχωρεί πέριχ ιiπο τίς ιχύ-τεc; ιiντιλ-ήψεις, κιχτιχργώντιχς τις, ιiλλιΧ κιχι ιiποοέχετα.t ιiπο τΥ)ν κάθε μιιΧ ό,τι εlνιχι χρ-ήσιμο. Κιχτιχργε't το έβραtκο δόγμα, μe την ιiποοοχη τοu Λόγοu κιχt μ.e την πtστη στο Πvεuμιχ. Έξιχφιχνlζει ~ο σφι:Χλμ.ιχ τοu πολuθεt"σμοu, μέ την έ­ νότητιχ τjjc; θεlιχς ούσίιχς, οιιχτηρώντιχς ιiπο τον 'Ιοuοιχϊσμο την ιiντlληψη περl τjjς ένότφος τijc; θεlιχς φίισης κιχι ιiπο τον πιχγανισμο μονιχχιχ τη οιιχκριση σε uποστιισεtς». \ ι \~ι '' ι 'loou τι λέγει δ 'Άγιος Γρηγόριος ό Νιχζιιχνζηνός: «Μο- ι ' \ '~ ι c ι ' ι c ι ' ' λονοτι μια κιχι αaιιχφετη, 1) θ ειιχ οuσιιχ uποτιχσσετιχι στην ιχνι:Χγκη τΎjc; οιαφέσεως. Πως θιΧ βλέπιχμε ιχύτη τη οια.ίρεση; "Οπως κι ~ ψuχ-ή, ποu είναι νοητη ούσίιχ, πιχρι:Χγει πληθώριχν έννοιών χωρίς έξ ιχlτtιχς ιχύτοu νιΧ οια.ιρε'tτιχι κιχl νιΧ φτωχιχίνει -γινετιχt ιιντι ·~ ι ' 'θ αοιαχωριστος ιχπο την , ' \ \ ετα πιο π ψ ' λ ι tl c λι ι οuσιιχ- οπως ο ογος πιχριχμενει uχη ποu τον εκφερει, μο ' \ \ . , λ ονοτι , β ρι- , σκετιχι την Ίδια στιγμ η στις ψuχες ιχύ-τών ποu τον ιiκοίιοuν, έλπlζοντιχς, ιiντι τοu χωρισμοu, την ένωσ~ τοu μe τΥ)ν ψuχ-ή Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 75 μ.ιχς, μ.ε τον \ \ "~ ι θ ιχ κιχταλα β ομ.ε πως ο ι ιοιο τροπο \ \ • r· \ ιος κιχ ι το \ "Α γιο π νεuμ.ιχ οε χωρ(στΥ)Κιχν ποτε ιiπο τον Πιχτεριχ, οπως 'ή σκέψΥJ οε χωρLζεται ποτε ιiπο τ~ οιάνόια. Το θείο (μ.aς λέγει ιiκόμ.Υj) εlναt 'ή πρώτΥJ, 'ή ιiκίvΥ)'tΥ) κιχι ιχίτιώόΥJς φύΟ'Υ). Εlναι " ' ι ' ' , ' ' ι ' ' 'λ ιχχρονο κιχt σuνιστιχται ιχπο ιχuτα τα τριιχ τα πιο μ.εγιχ ιχ: τΥ)ν ' αίτία (Πατέρα), το ΟΥjμ.ιοuργό (Τίό), κι έκείvο ποu προσφέρει τ~ ν τελείωσΥJ (το Π vεuμ.α )». «.,Α ν ό προσοιορισμος Θεος ορι­ ζε το πρόσωπο», λέγει με τ~ σεφιΧ τοu ό 'Άγιος ΓρΥ)γόριος ι ' ~' ' ' 'ζ ' ι ' ι α Ν uσσΥjς, «επεtσ'Υj τον εφαρμ.ο ομ.ε σε τριιχ προσωπιχ, θ' μtλουσαμε κατ' ιivάγκΥ) γιa τρεϊς θεούς. Έπεtό~ ομ.ως ο-rιλώνει τ~ν ουσια, , , αποοισοντας , ~· ~ μ.ια , μονο , ουσια στΥ)v , , ' 'Α γιιχ , Τ ριιχσιχ, πι- , ~ στεύομ-ε μ.όvο σ' ένα Θεό, γιατt τijς μ.όνΥ)c; αύτ~ς ούσίιχς ένιχ ε ναι και το οvομ.α, r ''" v' .. εος». Θ' Πρέπει ~1 ιiρκεσθοuμ.ε σ' ιχύτa τa λίγα ψιχ&α της πολu πλόύσtιχς και γ6vtμ.Υjς σκέψΥjς ποu ιiνέπτυξιχν παοοκες, προσπα Ot ~ τρείς Κιχπλε υκιχνουν θ' ωvτας, οσο ε vιχι συνατο, νιχ σιιχ " τ ~ ι \ , το μ.υστ~ρtο τijς Ά γίας Τριάοος, φροντίζοντας ιiοιιΧκοπα νa μ aς προφυλάξουν άπο τ~ λογικ~ μας. 'Έτσι, λέγει ό "Α γιος ΓρΥjγόριος Ν ύσσΥjς μ.ε κιχτιχπλ-rικτικ~ έμβάθυνσΥ), «'ή ιiλΥ)θt~ γνώσ-rι έκείvου ποu ζητaμε βρίσκεται στο νa βλέπομε χωρlς νιΧ βλέπομ.ε. Γιατl αύτο ποu έρευνa εlναι πάνω ιiπο κά.θε yνώ- 76 σ"t), κα I Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ λυμμεvο απο τ1)v ακαταvο1)σtα, σαv απο σκοτος». Στο θέμα τ-ης Τριάοος Yj ύπόστασ1) τοϋ Λόγου (Υίοϋ) πα­ t\\' Ι\ t\ 1 ρουσιάζει είοικές ουσκολlες, ποu όφεlλοvταt στο γεγοvος τΥjς ' ι ι εvσαρκωσεως του. οαιοις μεv σκαvοα ~ ι Τ' λ επτο και ουσtωοεc; αυτο σ1)μειο, -~ Ν ο ο, rιΕ~ ~ ~' ι ι ι ' ' • ' ' ' 'J ου' \ ι ~ λ IV\1)σt οε μωρtα, γεvv1)σε μεσα στοv "~ ι tοιο το χριστιαvισμο τtς πιο σο β αρες αtρεσεtς. ' ' ' ' • ·π όρθόΟοξΥJ θέσΥJ, στΥJριγμέvΥJ στοv πρόλογο τοϋ Κατά •Τ J.ωavvηv 1 Ε uαγγε • λ1 ~ ι \ 'ou, οεχεταt πως ο • Λ ι ογος, εvοιαμ.εσος αvα- , ~ ι , ι μεσα Θεοϋ καl ιivθρώπου, εlvαt ιiπο τ~ μιa tσος καl δμοιος μΕ: τοv \ π I • l \ ~~ "\. 'λ >I θ ατερα κι απο τ1)v ~IV\1), τε εtος αv ρωπος. λaμε γιa το Λόγο», λέγει ό rι Α γιος Βασlλειος, «oe μιλaμε γιa Θ' ... "εος « "Ο ταv μι- έvαv fιχο ποu χτυπa τοv ιiέρα, ά.λλa γιa κεϊ:vοv το Λόγο, ΠΟU ι "' ''Θ'"' απο κατα βλο :ης κοσμου 1)ταv κοvτα στο "εο κι 1)ταv '' ·π θ ε Ύ)σ"r) του, • ορασ1) του, ε vαt ολ οκλ:ηρωτικα συμφωvες 'λ ι ~ ι ι 1) r . \ με το θέλΥJμα ~οϋ Πατρός, χωρtς τοίίτο va έξυπακούει κατωτερ ό'!1)'!α -η υποταγΎ)... -Λ • ι 'Α 1 ' ι ι ~' vαφορικα μ~ τ1) γεvv1)σ-η του, οεv -Λ 1) ' ι εκπορευσεως \ ειvαι "I' ' 'λε αποτε σμα ~ .L 9ιαιρ~σεως -Λ -η αvαπαρα- ' γωγΎjc; τ-ης ούσίας τοϋ Πατρός. Εlvαι ά.vεκοt~γφ1) γέvVΥ)σΥ)». ' «Δ ε θ' α ι ' ~~ 'Λ' ι πρεπει vα συΙV\αμ β' αvομε το ογο με τα αv θ ρωπιvα ' ' ' μέτρα τοϋ λόγου», λέγει έπlσ-ης ό rι Αγιος Γρ-ηγόριος Νύσσ-ης. «Πρόκειται γιa τοv αίώvια ζωvτα στΎ) μία uπόστασΥJ καl Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 77 ούσί11 Λόγο. Ύπάρχει ιΧφ' έ11υτοu κι 6χι γι11τl συμμετέχει στη ζω-ή». ΕΙν11ι εuκολο νιΧ οεϊ κανεις στη θεωρία αύτη γιa τη οεύτερΥJ ύπόστασΥJ ότι ό Λόγος 6vτας, έξ αίτί11ς τΥjς ένσllρκώ­ σεως, ό φορέας τοu Θεοu στη γij, εΙν11ι την ϊοια ώρα κι ό ύψι­ στος λόγος των πραγμ.άτων, λόγος, ποu εlνιχι ό λόγος τοu ϊ­ οιου τοu Θεοu. Δεν ύπάρχει γιa τον όρθόοοξο χριστι11νο ~ εύ­ όαιμ.ονικη ένατένtσ'Υj των ίοεών, οπως στον ffiιΧτωνα. Στη θέσΥj τΥjς βρίσκομ.ε ,τη μ.υστικΎ) θέα τοu ύπάρχοντος θεοu, ποu 'θ ε ν11ι «επεκεινα κα ε r ' ' \ ·Ω ραιου, ' πανω 11πο το ' ' ' ' 'Α γαθ' ο», τ κ11ι εL- ' ναι ~κατ' έξοχΎ)ν ϋπαρξΥj, το πρωταρχtκον ύποκείμενο. 'Αλλ' &ν~ γνώσΥj τΥjς ούσίας τοu θεοu εtνllt ιΧνέcpικτη στον &νθρω­ πο, μέσω τοu λόγου και τijς νοΥjμοσύνΥjς, ό &νθρωπος οεν μένει χωρtς να γνωρισει το ' ' ' Θ ' Τ' "εο. ον 'ζ γνωρt εt με -t'Yjν ιχισ θ -ησ-η ' ' " τj)ς έντός του παρουσίας, ποu ό θεος χαρίζει στον &νθρωπο. Ή αϊσθΥJσΥJ αύτΎ) τΥjς παρουσί11ς ιΧποτελεϊ τον τομέ11 τΥjς μυ­ στικj)ς ζωijς τοu χριστιανοu, την ούσtα τοu χptστtllνtΚOU πνεύμ.ατος, εκεινο χαρις στο οποιο ειμ.αστε χριστιι1νοι -η χωρtς το ' .., ' \ ι ,.. tι \ "" ' ' όποίο όεν εtμ.αστε. Πρόκειται γιιΧ τη στά~ ποu κuριιχρχεί σ' όλόκλΥjρΥ) τη βυζαvτινη πνευμ.ατικότ-ητα. Έοω βρίσκετιχι ~ πιο ουνατη και μαζt ~ πιο φιλοσοφικη προσπάθεt/1 μ€ την ό­ ποίαν οί Καππαοόκες -καt τών τριών ~ σκέψ-η ιΧκολουθεί 78 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ 'θ ~ ~ τ'Υjν ,~ ιοια. κιχτευ uνσ'Υj-μ.πορεσιχν να. οια.γρα. ψ ουν τ'Υj οια.χωρι- ' ' ' ' ' στtκ~ γρα.μ.μ.~ μ.ετα.ξu χριστια.νικΥjς κα.l μ.~ σκέψΥJς. Δίκιχια. λοιπον ό Hans νοη Balthasar (Presence et Pensee), θεωρεΊ: τ~ νίΚΥj του Ά γίοu Βασιλείου, ποu ιίρχισε τ~ ν πάλΥj κα.τιΧ τοu Εύνομ.lου, κα.t τοu ιioελcpou του ΓρΥJγορlου τοu Ν ύσσΥJς, σιΧν τ~ν ΠtΟ σ'Υjμ.α.ντικ~ νίΚΥj τΥjς χρtστια.νικΥjς σκέψΥjς πάνω στον έννοιολογισμο τ-ης έλλ.ΥjνtκΥjς cpιλοσοcpία.ς. Άπο τ~ μ.ιά, έχομε \ ' ' - ' ' ' τΥjς·εvτος μας πα.ρουσια.ς ~λ' )Ιθ το χριστια.νικο (J.υστ'Υjρ~ο, που εκa'Υj ωνετα.ι μ.ε τ'Υjν α.ισ Yjσ'Yj 't ' \ ' και που πα.νω \ \ 'ζ του χτι Ο(J.ε τ'Υj μ.υστι- ' κ~ μας ζω~, ποu ΙJ.ίiς σπρώχνει νιΧ γνωρίσομ-ε το Θεο σιΧν πρόσωπο. Ν ιΧ γνωρίσΟ(J.ε OYjλrx.o~ «έα.υτοuς» ώς υίοuς το σ Θεοu, προικtσ(J.ένοuς μ.έ το «κατ' εtκόνα.» τοσ Θεοu πνεU(J.α. και μέ τ~ θέλΥjσΥj ποu ιΧπα.ιτε! νιΧ μ.ίiς «όιiοιώσει» μ.α.ζί τοu και νιΧ μ.ίiς κάμ.εt νιl οροuμε σύμ.cpωνα. με το θείο θέλΥjμ.α. και 'f:Yjν "~ tοια. ωρα. να. μ.α.ς σω ζ εt. ' " ' - ' 'Απο ' τ'Υjν ' ~~ ~ · a.IV\.Yj, εχομ.ε τ'Υjν αν θ ρω- " ' ' ' πιν'Υj γνώση, α.Uτόvομ.Υj, θε(J.ελtωμ.έν-η στlς έννοιες, έργο τοu λόγου κα.1 τΥjς νόησΥJς. Ή γνώσΥJ τούτΥJ οικα.ιολογΥjμ.ένα. θεω­ ρ~θΥJκε άπο τοuς Πατέρες ~ξω ιΧπο το χριστια.νικο μ.uστ~ρtο. Εlνα.ι ιlρα.γε άπόλυτα. έξω ιΧπο το μ.υστ'ήριο; Δέν μ.ποροuμ.ε ν' ιΧπα.vτ~σομ.ε μ.έ εύκολία. κα.τιχφιχτικά, &v; σκεcpθοuμ.ε, κα.τιΧ το πα.ράόειγμιχ τoiJ Πλάτωνος, Οτι στο τέρμ.α. τΥjς όια.λεκτικΥjς Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 79 ιiνόοοu, ποu όΟΥjγεί ιiπο ενιχ λόγο στον άλλο, 'ή ψuχ~ βλέπει μ.εμιaς τtς Ίοέες, κιχ! οτι 'ή ένοριχτικ~ ιχύτ-η θέα ο!ν παύει ν~ ε'ίνιχt, μ.ε τον τρόπο τΥjς, ενιχ μυστ-ήριο. "Οπως κι &ν· είναι, τa παριχπάνω έπtτρέπουν νa οοuμε πως μιa ά.βuσσος χωρ{ζει ' 1 Ι • ι Ι ' 'θ τους ορ θ'~ t οσο"ους ιχπυ τους ιχφετικους. Σ uχνιχ ειπω ηκε οτι οι ' ' " • αtρέσεις ύπΥjρξα ν ένιχς φιλοσοφικώτερος τρόπος παρουσιάσεως τοu οόγμιχτοι.;. dΟτι ύπάρχει στlς μεγάλες αtρέσεις μιa έντο­ νώτερΥJ κιχl συστ'Υjμ.ιχτικώτερ'Υj προσπάθεια όρθολογισμοu, οεν μποροuμ.ε νa το ιiρνΥjθοϋμε, ιiλλa ιχύτο κιχθόλοu οε σημαίνει I < < I 'ζ λ' λ I t ~ πως οι ιχφεσεις πιχρουσιιχ ουν μ.εγιχ uτερο φι οσοι:pικο ενοιιχ- ι:pέρον. Ά ντtθετιχ, μ.ποροuμ.ε νιΧ τοuς έπφρίψομε -κάτι ποu ι • • θ!..~ t: ~~ 'λε ψ 1 ι 1 ' πριχγ(J.ιχτι οι ορ οοο"οι aεν πιχρε ι ιχν νιχ κιχνουν- την εφαρ- μ.ογ~ πιχλιών μ.εθόοων σε μιa νέιχ ϋλη, όπως =frtιxν 'ή 'Απο­ κάλυψΥJ. 'Αντί τοu ορόμου τοu πνεύμ.ιχτος χρ11σιμοποίησαν έκείνον τοu λόγου. Στοuς όρθοοόξοuς θa πρέπει λοιπόν ν' ιiνιχζητ~σομε τ~ν ι ι 'λ 'ζ Ι 'λ ~ό κιχινοuργιιχ προσφοριχ, που π οuτι ει το πνεuμιχτιχο κ ηροσ - τ'Υjμιχ τΥjς ιiνθρωπότφος κιχ! νιΧ τ~ν ιiναζΎ)τ'ήσομε στ~ν προσ­ πάθειά τοuς νa πιχριχ(J.εtνοuν πιστοl στ~ μuστικ~ ΠΎ)γ~ τijς πίστης τοuς, ερεuνωντιχς 't'Yjν μ.ε τα ιχvτιστοιχοuντιχ στΊ] μuστι- ' ' \ ,, - \ κότφά της μ.έσιχ. Σ' ιχύτ~ν κιχl μ' ιχύτ~ν τ~ν προσπάθεια 80 Β. Ν. ΤΑτΑΚΗΣ μπορουμε νa συλλάβομε τΎj βιχθειιΧ οιιχcpορά, τi)ν άντιθεσ1J άκόμ.1J, μ.ετιχξu πνεύμ.ιχτος κιχt λόγου. 'Έτσι άvιχκιχλuπτομ.ε τοuς θ1Jσιχυροuς του πνεόμ.ιχτος, γιvόμ.ιχστε πvευμιχ, σ' εvιχv πvευμ.ιχτικο κόσμο, ό όποϊος φέρετιχι άπο το "Α γιο Π vευμ.α σε ύπεράvθρωπα ϋψ1J. Έοω άκριβcί>ς ύπάρχει 'ή πιο κιχθιχρΎj όιιχ, ε ββιχιωσ1J ''"θ πως ο ιχν ρωπος ε vιxt r" ενα μεταφυσικο ,, ον. τ· ωριχ άvτιλιχμ.βιχvόμ.ιχστε τΎj σ1Jμ.ασίιχ του λόγου του Άγίου Γρ'Υ)γο­ ρίου του Νιχζιιχνζrινου, ποu ελεγε πως 'ή ιχ!ρεσrι εlνιχι 'ή άκαφrι κιχi άπερίσκεπτrι χρ~σrι τi)ς θεώρ1)σ1Jς. Σ' ιχύτΎjv τΎj χρ~σ1J, οί t θ'~ t t θ' I θ I π I I ορ οσο"οι ιχvτι ετουν τ1} σωστrι εωρ1jσ1j. οιιχ ε vιxt και σε \ r \ ποtά κιχτιχvό1jσ1j του οόγμ.ιχτος όό1jγεί τον πιστό; Κατ' ά.ρχήν, λέγει ό Γρ1Jγόριος ό Ν ιχζιανζ'l)νός, θa πρέπει νa cptλοσοcpουμε «μ.έσιχ στοuς tοιους τοuς οtκούς μ.ιχς ορους». Μ' &Λλιχ λόγιιχ, 'ή ίηιΎjς ένιχτένtσ'Υj προϋποθέτει τ~ν πίστ'Υj, ποu εlνιχι το σημείον έκκιν~σεώς μ.ας. Προϋποθeτει κιχl πολλα &~ πράγμ.ιχτιχ. «Το νa φιλοσοφεί κανεlς πάνω στο θέμιχ του θεοu», συνεχίζει ό 'Άγιος Γp1Jγόριος, «οέν εlνιχι έργο του ι Π ι ~.ι ~1 τ ~ , 1 , ι τuχοντος. ερισσοτερο σι;;, οεv ε~να.ι ουνα.το νιχ το κανομ.ε 1tάvτοτε, οδτε vιΧ. φιλοσοφουμ.ε γιιΧ. ολιχ. Ά ν'ήκει σέ μερικούς, 1tou μ.ποροuν va το πράττουν ά.πο κιχιρου είς κα.φόv, φτάνον­ τιχς μέχρις έvος σ1jμείου». Συνεπώς οέν εlνα.t ύπόθεσ-η τοu τυ- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 81 χόντος, ά.λλ' όσων έξαγνίστ'Υjχαν. Καθότι «Οέν μ.ποροuμ.ε νa I \ θ \ " 0 >Ι~ ~έ >Ι θ I ΙΙλ πλ:ησια:σομε το χα αρο αν οι tatot σ ν εφ.αστε χα α:ροt». ατωνιχ~ ρ-fJσYJ (Φαlδων), στο πνευμ.ατιχό τΥjζ νόΥjμ.α χι οχι στο σιανο'Υjτtχο. t' ι 'Α"\"\ 1 Ν\α απο χαιρο σε χα:φο, σ'Υj α:σ'Υj σε ωρες σχο- • ' 1 1 ι ~ λ ~1 1 '!' ι λΥjς, γιατt +ι &νοοος τijς ψυχijς στ~ σφαίρα τΥjς ένατένισΥ)ς οέ φέρει χα:ρπούς, &v; οέv ά.cptερωθοuμ.ε σ' αύτ-fJv, ά.πα:λλα:γμ.ένοι απο χα ' \ I θ >I~ I~ rιο I θ θ I ε εισους φροvτισα. σο για τYjv χατευ uvσ'Yj τΥ)ς εω- \ \ - ρΥ)σΥjζ, αυ'!Ύ} , ' θ' ι \ ι 1. \ • I Κlθ α πρεπεt vα γ vεται πρuς τα: ει:ptκτα:. α; ε " ov, προικισμ.έvο μέ το λόγο, λέγει ό Γρ-ηγόριος, έπιθuμ.εϊ το θεο χαt τ~v πρώτΥj αίτία, κι &ς μ.~v μ.πορεί va τa συλλιlβει. Ώς προς τ~ φύσΎJ του, τ~v ούσία του, αύτ~ εΙvα:t ά.χιχταvόΥ)τ-η και • Ι'\ "Ί.. ·ο ~ θ θ' ι \ Θ ασυΝ\Υ)Πτ-η. σι.v ρωπος α γvωρισει το "εο κατα τYJV ιχπο' fl χαταστασ'Υj, οταv \ \ \ ,, ~ 1} ' ι ι ειχοvα: θ' αvε β.... προς το αρχετυπο: α ει ' ' ' ' «Θ' α είμαστε τότε έξ όλοκλΎJρου θείοι, λέγει ό ΓρΥjγόριος. Θa μ.πο­ \ • \ r Yj τε ειωσ'Υj προς τ"f)v οποιιχ σπεuσομ.ε». . 'Α χατιχvοΎ)τος εΙv' ο Θ ε ό ς, οχι μ. ό vo στ-η ι:pυσΥJ τοu ΙΧΛΛα και ' •" " ' ' ''\ "Ί. ' ' ' . στις χρ ι σεις του. « ΕΙ. αουvατο, προσ θ' v ·~ι ετεt ο Γ ρΥ)γοριος, vιχ ι Θ εο. Γ ροuμ.ε va χωρέσομ.ε μέσα μ.ας όλόχλ-ηρο το Θεο χαi μ.όvοv το tα:τι αυτΥj ε vαι λ I \ \ • I ι~ I \ - 'J' ~ ι Ι . -ιιΑ v τουτΌ Yj't'ΙXV auvατo, θ' σ-ηα μ.αιvε πwς ό λόγος μπορεί va συλλάβει τ~v ούσία τοu θεοu. ~ ι " 1! ' σωσομ.ε ε να uvομα στο Θ ε ό " 'Απ' ολες τtς όvομασίες ποu οlvομ.ε στο Θεο μ.οvιlχα "ό "Ωv" 82 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ' ι ι ' ' ' ' ' αvταποκριvεταt καπως προς την οuσtα τοu. 'Α""ι "'ι ' ο Θ ι ΛΛ ' "'εοc;, ποu ι' ι ~'λ'" ι'' 'Ε'!' περιεχεt εvτος τοu ο α τα οντα, εινιχt περα απο το tναt:>>. .. «E'lvάt μ:ήvuμ.α τijς θεlας οuσlιχς>>, είχε κάποτε πεΊ: ό "Α γιος !"'>. Β ασtΛεtος κ αισαρε ας, «το vα αtσ ι , , . θ' αvεταt καvεtς το ακατα- , , . νόητο του Θεου». Το θεΊ:ο, προσθέτει ό Γρ1)γόρtοι:;, «εtv' &πει­ ρο. ·π άπεραvτοσuvη εΙvαt το μ.όvο πράγμ.α; ποu μ.ποροuμ.ε va καταλάβομ.ε μ.ιλώvτας γta το θείο». ''Ας σ1)μ.ειώσομ.ε πως 'ή ίοέα του άπείροu, άκαταvόΎ)τ-η γta τ-Υ)v έλλ-ηvικ-1) σκέψ-η, ποu τ-1) θεωροuσε σύμ.βολο άταξίας καt μ.-1) οvτος, γtvεταt κατα­ vο-ητη στ-Υ) χριστιαvικ-1) σκέψ-η ποu τ-1) θεωρεί σav είοικ-1) ίοιό­ τητα του Θεου, τοu οvτος. Ό Θεος μ.aς έλκuεt κοvτά του μ.ε ' το ' ι ' vα γtvεταt προσtτος κατ ' ' ' \ ι 'li' ' ' αυτοv τοv τpοπο, αΛΛα σε μ.tα άτέρμ.οvη ιi.vooo, γtατt τοv άvαζητοuμ.ε άκρtβώς μ.έσα στο ιχπεtρο. " ' "Ο πως κt αv ε vαt, και στηv κα λ υτερ1) περtπτωση, ο αvf t1 "' r , ' ' , θρωπος, λέγουν Ot ouo Γρ1)γόρtοt, βλέπε~ το Θεο μ.όvο «έΚ·τώv Οπισθεv», ο1)λαο~, μ.έσω τωv έργωv καt τωv ίοιοτ~τωv του. Σε πολλές του πραγμ.ατεϊες, ίοιαίτερα στο Β{ο τ()u Μωυσή, ό Γρηγόριος ό Ν uσσης άvέπτυξε, μ.ε μ.ta καταπλ1)ΚτtκΥ)v έμβά.θυvση, τa στάοtα και τlς ιiρθρώσεις τijς άvόοου αύτijς προς το θεό. Κι ετσt γίvεταt ό ιiλ1)θιvος θεμ.ελtωτ-1)ς τijς μ.u- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 83 στικijς φιλοσοφίας του χρtστιαvισμ.ου. E!vαt φανερό, 'ή θεωρία του αύτ~ γtιΧ. τYjv έvατέvtσΎ) θεμ.ε­ λιώvει όλόκλΎ)ρΎ) τ~v όρθόοοξΎ) θεολογία καt άvθρωπολογία. Έγγράφεταt μ.έσα στΥ)v άποκιχλυμ.μ.έvΎ) άλ~θεια: προσπαθώv' 'Θ'•θ εωρια ρ σκεt τοv τρ πο vα. σω'βί 'ό '~' τα.ς vα καταvοΎ)σεt το εο, 1 σει εκφρασ11 στους 1 ξυπva στο πvευμ.α 'ή πίστ'Υ) στηv 'ΑποκάλυψΎ). Στ"Υιv προσπά­ " , .. 11 θ 'Ψ Α4. , 11σα.uροuς σκε Ύ)ζ και αισu. μ.ατος, που , , . θειά τΥjς va έπtτύχει τη σωτ'Υ)ρ(α. του ιivθpώπου, είσούεt στηv άvθρώΠtVΎ) φύσΥj, ιivακαλύπτεt σ' αύτ~V έκείvο ΠΟU τ~ οέvεt μ.ε το Θεό~ Κt έξασφα.λίζεt τ~v ϋπαρξΥj του ιivθρώπου, ΟΎ)λαοη τ'Υιv ιiθαvασία του. Ή ψuχ~, σύμ.ι:pωvα. μ.ε το ΓρΎ)γόριο της ΝύσσΥjς, ε!vαt το κατοtΚΥjτ~ριο του Θεου. "Ομ.οια. μ.ε τοv κα­ θρέφτΎ), οέχεταt τΥι λα.μ.πρότ'Υ)τα. της θείας όμ.ορφιaς όπως ε!vιχt. Σκύβοντας στΥιv καθιχρη ψυχ-ή, οέv ε!vιχt τη ΟtΚ~ μ.ιχς είκόvα ΠΟU θa οουμ.ε έκεϊ:, ιiλλιΧ. τοv tοιο το θεό. ΤοUτο ομ.ως οεv άποτελεί παθ'Υ)'ftΚΥι στάση. fta vιΧ ι:pωτtστi) 'ή ψυχη ιiπο το Φώς του 'Α γαθου, θa πρέπει va στραφη προς αύτο με οικ-ή τΥJς πρωτοβουλία. Ή ούσίιχ του ιivθρώπου ε!vαι 'ή έλευθερίιχ της βουλ-ήσεώς του. Ό &v;θρωπος ε!vιχι έλεύθερος vιΧ χιχθη, ο­ πως ε!v' έλεύθερος va βρεϊ: τη σωτΎ)ρ(ιχ του. Ή ούσία αύτΥj κιΧvει τοv &v;θρωπο έvιχ τραyικο κιχt οριχμιχ- 84 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τικο ~v. Δεv εlvαι λιγώτερο οραμ.ατικο μ.ε τ~v ίκαvότΥJτα τΥjς οιαvόΥjσης, γιατι μ.πορεί vιΧ. τοv όΟΥjγ~σει τόσο στο σφάλμ.α οσο και στ~v άλ~θεια. Μοvάχιχ ~ πlστΥJ μ.πορεi: va θεραπεuσει τlς ύπερβολες τΥjς έλευθερίας τijς βουλ~σεως καt τΥjς έvατέvι­ σΥjς. Ή πlστΥJ οεlχvει πως το έλεύθερο τijς βοuλ~σεως εlvαι ύγιες οτιχv κατορθώνει vιΧ. ταυτίσει τΎJ οικ~ του θέλΥjσ'Υj μ' έκεlvYjv τοϋ θείου - γιΥjς εvατ έ vισ-η ε τvαι εκε ι ' • · ύπιΧρχει έοω μ.ιιΧ άτέρμ.οvη άvοοος. VYj, rι .l , , οπως τυ ειπαμ.ε, που β ρισκεται , ·r- μέσα στηv άποκαλυμ.μέvη άλ~θεια. Πραγμ.ατοποιείται, λοι­ πόν, μ.έσα στ~v π(στ'Υj, ΟΥjλαο~ εlvαι εύθuς άπο τ~v άρχ~ μυ' ' " τ στικ-η, και εργο τ-ης ειvαι v, ~ ~ αποκαλ' υπτει προοaευτικα το μυ- ' ' στ'Υjριακο βάθος τοϋ χριστιαvισμοϋ, μ.ε τ~ βο~θεια τΥjς φιλοσο­ φίας καi της οιαλεκτικης. Ή έvατέvισΥJ εlvαι -ή όοος ποu μ.aς όΟ-ηγεί στ~ σωτΥjρlα, γιατt μaς άvεβιΧζει και μaς οείχvεt τa πιο αγια πριχγμ.ιχτα, επαvιχcpεροvτας τ-η VOYjσ'Yj σ ·εκειvο που \d ι ' ι \'ι ,, .... ' εlvαι πλησ(οv 'tYjζ, το θείο .• ΑλλιΧ αύτ~ όΟος σωτηρίας . OEV εΙvαι ij μ.οvιχοικ~ .,Av ~ πίστ'Υj μας, λέγει ό ΓρΥjγόριος δ ΝαζιαvζΥjvός, άvοι­ γε το ορόμο τijς σωτ-ηρίας μόvο σ' έvα μ.ικρο άριθμό, θιΧ ~τιχv 'ή πιο άοικΥj. 'Α vτίθετα, ij π(στ'Υj μ.ας εΙvαι άγιχθοποιος γιιΧ ολοv τοv κόσμο. Δε θιΧ πρέπει, λοιπόv, πολu περισσότερο ιicpoϋ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 85 t t ~\ ' I λ ι ~ I \ > λ ιψ -η οaος τ-ης ενιχτενισ-ης περικ ειεt κιvaυνους, νιχ εγκιχτιχ ε ο- μ.ε τtς ά.λλες όΟούς, έκε'tνες τijς άπλijς πίστης, ~ όποίιχ μ.iiς κά:νεt ν&. οεχτοuμ.ε μ.έσιχ μ.cxc; το Χρtστο κιχ!. νιΧ οε{ξομ.ε μ.έ: τl.ς πρά:ξεις μ.cxc; τ-f)ν προς ιχύτον ιΧγά:πη μ.ιχς. Μέ: τ-f)ν ιΧγά:πη τοϋ θεοu γινόμ.ιχστε οί υlοι κιχι οί φίλοι του, όχι οί οοuλοι του. Ό \ θ εος που ιχνιχ \ > ζ ητιχ - C I ~\ τ I δ ο πιστος, aεν ε νιχι μ.ονο, πωc; στις περι- \ πτώσεις τΟU fiλά:τωνος ΚCXt τoiJ Πλ~τ{νου, cΧντtκε{μ.ενο ιiγι%1t1)ζ. Ετνιχι κιχt πρόσωπο ποu ιΧγιχπii, ό ιΧγιχπών, εlνιχι ό έριχ­ στ-f)ς έκείνου ποu τόν ιΧνιχζητii κιχ!. τον ιΧγιχπa. Αύτ-f) Υjτιχν ~ κιχινούργιιχ γλώσσιχ τοu Χριστιιχνισμ.οu. \ Με δ ,τι ειπω > I θ ηκε, προσπιχ θ I ησιχμ.ε νιχ \ c I \ υπογριχμ.μ.ισομ.ε τιχ ούσιιχστικιΧ σ-ημεία τijc; όρθόοοξηc; κιχι τijc; ιχίρετικijς σκέψης, μ.ε ' \ σκοπο \ νιχ \ συΛΛα. "\'\lβ ομ.ε την \ > I ουσιιχ κιχt το φι - \ \ λ οσοφικο τους ' I ενatα.φερον. ιχνιχφερ ~ Ι θ' προσ θ' α. ετιχμ.ε πως ' .. \ ot t \ συγγρα.φεις στους οποtους ι ι θ ριχγμ.ενοc;, , I ~\ 'I" c I ·ο ηκιχμ.ε aεv εινιχt οι μ.ονοt. ε να.t τ κcxt π \ 4oc; ιχtωνιχς, ο τοσο τιχι '~Ι Ο' > I C I λ ουσιοc; I σε προσωπικοτ-ητες cxςtcxς. t Κιχππα.οόκεc; ετvιχι οί οιά:οοχοι τοu Ά γίου Άθιχνιχσίου 'Αλε­ ξιχνορείιχc;, τοu μ.εγά:λου ιΧντιπά:λου τοu Άρείου στ-f)ν πά:λ-η γιιΧ -τ-f)ν όρθοοοξίιχ· προc; τό τέλος τοϋ ιχίώνιχ μ.e τ-f) σειρά: του ό Κύ­ ριλλος 'Αλεξιχνορείιχc; κcxt ό "Α γιος 'ΙωιΧνν-ης ό Χρυσόστομ.οc; θ cx \ συνεχισουν τ-ην I \ >I~ tatcx μ.ιχχη κcxt I \ θ \ cx συμ.π 1)ρωσουν τ-ην ορ λ I \ t θ I ο- 86 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ οοξ'Υ} οιοιχσκιχλlιχ γιιΧ τl]ν Ά γlιχ ΤριιΧοιχ. ΘιΧ μποροuσε έπtσ'Υ}c; ν' ιΧνιχφέρει κιχνεtc; πολλιΧ όνόμιχτιχ, ιΧπο την πλεuριΧ των ιχ!ρε­ τικων, δπωc; τον "Αρειο, τον ΆπΌλλtνιΧριο κιχt &λλοuc;. Ή φι­ λολογικ~ πιχριχγωγi) ιχύτων των σuγγριχφέων εΙνιχι πλούσιιχ. Ή πιiλ'Υ} μ.ετιχξu όρθοοόξων κιχι ιχ!ρετικων θιΧ σuνεχισθij έπt ΠON\OUc; ιχιωνεc;: "\"\ ' \ ·- Θ' ξ ιχνιχπιχtρνει rJUνιχμ. 'Υ} I ~I ιχ 'θ 'θ' τιI κιχ ε φοριχ που ιχ ' θετιχι ένιχ κιχινούργιο σχετικο πρόβλ'Υ}μΙΧ. Ή ιΧνιΧλuσ'Υ} των «uπερ» 'Υ} «κιχτιχ» t of'l. \ θ' ~ ι ' ξ' εσεων, κιχτιχrJεικνuεt, ανε ιχρτ'Υ}τΙΧ ιχπο το ' \ \ οογμ.ιχτικό τouc; περιεχόμενο, το φιλοσοφικο ένοιίχφέρον ποu 'ζ πιχροuσιιχ οuν, ' " \ "\ 1 1 ' οχι , ι μ.οναχιχ στ-ην ' επιχεψημ.ιχτο • λ ι ογια τouc;, ΙΧΝ\ΙΧ κιχι στο μετιχφuσικ 6 τouc; β ι θ α •ι oc;. ~-~ 4 ον ιχιωνα ~υν • ι ιχν-ηκει. ό έπιχινοc;, γιιχτι κιχτόρθωσε νιΧ κιχθορ(σει τιΧ οuσιιχστικa σ'Υ}­ μ.είιχ τοu πνεύμιχτοc; τijc; όρθοοοξίας, ιΧνιχσκεuιΧζοντιχς τtc; αίρέσεις ποu ' ιχνιχφεροντιχν στΎ)ν ' ι ' ·Α για τ ρtιχfϊΙΧ. ·Η σuν θ εσΎ) ιχuτη ι ι ~ ι I • τοu μ.uστικοu με το λογικο πνεuμ.ιχ, ιΧποτελεί μ.ιιΧ κιχινούργιιχ ~ 'ψ κιχι πολ' uτtμ. ΎJ σuνεισφοριχ στΎJ fϊUτιΚΎJ σκε -η. ' ' ' \ 00 μυστικισμός τοα ψευόο-Δcοvυσlου κac τοίJ Μαξlμ.ου Το έργο τοu ψεuοο-Διονuσίοu πιχροuσιιΧζει μ.ιιΧ ιΧλλ'ΥJ οψ'ΥJ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 87 τijc; συνθέσεως του έλληνικου Κcxi χριστιιχνικου πνεύμ.ιχτοc;, ποu έχει ένιχ έντελwc; οικό του ένοιιχφέρον. Ό συγγριχφέιχς μ.ac; ε!νιχι ιΧγνωστος. ·rποθέτομ.ε δτι ό ψευοο-Διονύσιος ά:κολουθών­ τιχς ένιχ πιχλιχιο eθιμ.ο γr.ιΧ νιΧ προσελκύσει το ένοιιχφέρον του κοινου, Ο1)μ.Οσtεύεt τιΧ eργιχ του μ.Ε: τ' ονομ.ιχ του Διονυσίου του Άρεοπιχγlτου, πρώτου έπισκόπου των 'Αθ1)νών (1oc; ιχίώνιχς). ·π κριτικη ά:νά.λυσ'Υ} τών κειμένων ά:ποοεικνύει πilic; ά:vi)κουν στο τέλος του 5ου ιχίώνιχ. Μεγιiλ1) fιτιχν i'JOYJ ή i.στορ(ιχ του χριστιιχνικου πλιχτωνισμ.ου κcxi μ.εγιχλύτερΥ) ή tστορlιχ του νε­ οπλιχτωνισμ.ου ά:πο τον κιχιρο των ουο ΓρΥ)γοp{ων. Ό ψευοο- Δ ιονυσιοc; 1 ' ' ' L ι ι ι μ.ε τιχ κειμ.ενα του κιχτορ θ' ωνεt μ.ιιχ νειχ ιχφομ.οιωσΥJ ' του νεοπλιχτωνισμ.ου. Ποιό ε!νιχι ομ.ως το ένΟ,ιχφέρον του; 'Ενώ ό νεοπλιχτωνισμ.ος κιχt ό πλιχτωνισμ.ος των χριστιιχνών .:ητιχν ώς τότε έvιχ πολιτιστικο μ.aλλον φιχινόμ.ενο, γεννΥ)μ.ένο ' ' ιχνιχ ογεc; πρorJtCX θ' • 'λ ~ • ~ εσεις, ο φ ευaο- Δ ιονυσιος εκπονει ενιχ \ \ θ εμ.ελιωμ.ενο στις πλι:χτωνικεc; θ' \ εσειc;, χριστιιχνικο μ.υστικισμ.ο ιχπο I ' f1 I \ φpοvτlζοντιχc; vι:Χ τtς συμ.βιβά.σει μ.Ε: το χριστιιχνικο οόγμ.ιχ. Κι:χ­ τιχφιχνηc; ε!νιχι ιiχόμ.ΥJ στο σύστ1Jμ.ιχ του Διονυσίου ή έπlοριχσΥJ του Πρόκλου, ποu πεθιχίνει το 485, του όποίου πιθιχνον νιΧ ύπijρξε μ.ιχ&ητ~c;. 'Έχομ.ε, κιχτιΧ συνέπειιχ, μ.ιιΧ θελ'Υ}μ.ένΥJ, συ­ στ'Υ}μ.ιχτικη κιχl μ.e πολλη σκέψΥJ οιεlσουσΥJ του νεοπλιχτωνι- 88 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ σμ.οϋ στο χριστιιχνικο μυστικισμό. Αύτο όμολογε't κιχθιχριΧ ό ~~~ ψ ~ Δ 1 , .!! "β~ λ ιrJιος ο εurJo- ιονυσιοc; στ-ην ι:;Κτ1) κι ε rJOμ. ΎJ επιστο . • 1) του: 1 ·ο σοφιστ~ς Άπολλοφάνης, γράφει έκε't, με ύβρtζει, όνομά:ζοντιiι:; με πιχτροκτόνο, γιιχτt χρησιμοποιώ με άσέβειιχ τοuς 'Έλληνες ένιχντίον των Έλλήνων. ΜΕ: &λλιχ λόγιιχ, έπειοη κιΧνει χρήσ1J τοϋ νεοπλιχτωνισμ.οϋ, όχι γιιΧ νa οικιχtώσει τον πιχγιχνtσμό οπως τό 'κιχνιχν Ot έθνικοt φιλόσοφοι, ά.λλa γιa νa θεμελιώσει τό χριστιιχνισμ-6, ο1JλαόΎj έναντίον των Έλλήνων. Ή μυστικ~ lνωσ1J τ1jς ψuχ'Υjς μ-ε το Θεό, στ~ν όποιιχ στρέφετιχι ~ έφεσ1J τοϋ ψεuοο-Διονuσίου, γίνετιχι με τ~ βοήθεια των ίεραρ­ ouo χιών, τ'Υjς γ'ήtv1)ς, μΕ: ιΧρχΎj τόν 'Ιησοϋ, κιχ!. τ'Yjc; ούράνιας. Ό σuγγριχφέιχς περιγρ~φει με λεπτομέρειιχ τοuς βαθμοuς τi]ς κ~θε ίεpιχρχίιχς. ΜΕ: τ~ λέξ1J ίεpιχρχίιχ έννοεί τ~ «οιακόσμηση των όντων κιχl τις μετιχξu των σχέσεις». Σκοπος τ1jc; γήιν1Jς ίεριχρχίιχς, λέγει, εlναι νιΧ ιiφuπνίσει στi)ν ψυχi) τ-Υ)ν έpωτικi) οιιΧθεση πρός τό Θεό Κcxt τιΧ θείιχ πράγμιχτα. Γιa τi}ν έπίτεuξ1) τοϋ πιό πάνω σκοποϋ, χρειάζεται Ύ) όριστικΎι έγκατάλειψη των ιΧντιθέτων, ώστε νa γίνει ~ γvώσ1) των όντων ώς όντων, κιχ!. νιΧ οοϋμ.ε τ~ν tερη ά.λήθειιχ και τi}ν έπιστήμ 1) νιΧ σuμμ.ετέ­ χουν στ~ν πλήρ1) τελειότ1)τιχ τοu Θεοϋ, την όποία χορ'Υ)γεί τό "Ενιχ, ο-ηλιχοη στό toto τό ·Ένιχ. "Εχομ.ε έοω λοιπόν κιχθιχριΧ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 89 νεοπλιχτωνtκ-f) γλώσσιχ, στ-f)ν ύπ'Υ}ρεσίιχ τijc; ιiνόοου τi)c; χpt­ στtcxνtκijc; ψυχijc;. Κιχι κιΧτt ά.λλο: το κειμενο τοuτο, μιχζl μΕ: το προ'Υ}γούμενο τοu 'Αγίου Βιχσtλε(ου, όείχνεt πώc; ~ otόcxσκcxλtcx τi)c; docta ignorantia οeν ιiνιχπτύχθ'Υjκε γιά πρώτη φορά ιiπο τον Νίκολιχ τον Koυζcivo (Nicolas de Cues, 15oc; ιχίώνιχc;). Ό Δtονύσtος, μΕ: τij βοΥjθεtιχ των νεοπλιχτωνtκων του όο­ μων, προχωρεί στ-f)ν ιiνιiπτυξ'Υ} τijc; θεολογίιχc;, ποu τ-η χωρίζει σε κιχτιχφα.τtκ-f) κcxl ιiποφιχτικη. Ή πρώτη ιiσχολεϊτιχι μe τιΧ ονομιχτιχ κιχ, τtc; trJtΟτ'Υ}τες που ιχποrJ rJOντcxt στο , , 1 , ,~ , , • ~ι~ , .. θ εο. , 'Η rJευτε- ~ , ~· ''θ' ε vιχι πα.νω ιχπο το '' ρ'Υ} ιχποrJεtχνεt πωc; ο εοc; ' l 1 'El νcxt 1 κιχι τη 11 ι ' ι ' ' ' 'θ γνωση, ιχπροσtτοc;, περα. α.πο κιχ ε ιχρνησ-η " "\ ι θ εοΛογοc;, 'Η "" 1J ι κιχτιχφιχση. tΩ , c; ο • Δ ιονυσιος εμφιχνt ετιχt μιχv ψ 'l)c; χιχι συvεχιστ'Υ}c; ι • 'ζ Α- 1 των Κιχππιχοοκών, κυρίως τοu Άγlου Γρ-ηγορίου τοu ΝύσσΥ)c;. ~ tιχ ιχν-ησυχ-ησε γιιχ τ-η συνθ εσΥ) του ορ θ οοο ξ' ' ' 1 1 1 1 - ψ ευοο- Δ ιο~ νυσίου. Στ-η θέσ'Υ} τijc; οικi)c; τ-ηc; σύλλ"ΥJΦ'ΥJc; yιά το θεο κcxl τον κόσμο, τijς σφριχγισμ.ένηc; ιiπο ίστορικότητιχ, βλέπει έvcx φιλο­ σοφtκο σύστ'Υ}μ.ιχ ποu οεν ιiφΥjνεt πολλ-f) θέσ-η στ-f)v ίστορικ-η έμ.φιΧνtση τοu 'IΊjσOu. Μtά ιiκόμ.-η φορά 'ή φιλοσοφίιχ ιiπειλοuσε ' υποκιχτιχστ-ησεt το χρtστιιχνισμ.ο. ' ' ''Α"\"Ί•••θ•~~: νιχ ' ΛΛ οι op OrJo,ot ε lνιχι πεπεισμένοι πωc; "ή πίστ"t) τουc; ξεπερνa κιΧθε φιλοσοφίιχ. Ό ΜιΧξtμ.οc; ό Όμ.ολογ1jτήc;, συγγριχφέιχc; Κcxt ποιητ~c;. οπωc; κιΧ- 90 Β. Ν. ΤΑΤΛΚΗΣ θε ~ληθινος μυστικός, πρώτος κιχλοc; σχολιιχστΥ)c; κcxt όπιχοοc; του -φ ευaο- 1' Δ ιοvυσιου, αυτος αντψ.ετωπισε τον παρα.πα.νω κιν- , '\ • I \ I I ουνο. 'Ακολούθ-ησε το οιοάσκαλό του μόνο στιΧ σχετικιΧ με τΥ}v ιiπομάκρυνσ-η ιiπο το θεο κα.ί τηv έπιστροφΥ} σ' ιχuτόν, τιΧ σχετικά μΕ: τη μετιχστροι:ρη ΚCXL την ιiπορρόφ-ησ'η των Ο'ημ.tουρ­ γ-ημιΧτωv ιΧπο το θεό. 'Επιμένει περισσότερο στο θέμ.α. τijc; ιΧποκα.τιΧστα.σης των ο-ημιουργ-ημιiτων. ΜΕ: όο-ηγο τ~ν πίστ-η του ότι ή ούσlα, ή ιiλ~θεια κα.t' το μ.εγσcλείο τοu χριστισcνισμοu βρίσκοvτσcι στ~ν ίστορικότ1j't'ιi του, κατάφερε, έκ νέου, νιΧ κά­ νει το Χριστο και το Εuσcγγέλtο το κέντρο κάθε χρtστtανικijς σκέψης και πράξ-ης. Ό χριστισcνtκος μuστικισμος τοu ψεuοο­ Διονυσlου μέ τi)ν έρμ'ηvεία. τοu Μιχξίμ.οu τιχξlοεψε στη Δύσ-η Κt έγινε ή πολυτιμότερη πηγi} τοu χριστtανtΚΟU γενtΚa μuστt­ Κtσμοu. Το ίοtο ~γινε κιχι στο Βυζάντιο κσcι στοuς Σλαutχοuς λιχούς. τα πολuάριθμιχ έργα τοu Μαξίμου, έχπλ'ηκτικοu πολυ­ γράφου, rΧ"(ΙΧΠ'ημ.ένο ιiνιiγνωσμα τών μονιχχών, οέv παύουν νιΧ μεταοlοοuν τον έκχριστιανισμ.ένο νεοπλατωνισμό τouc;, κιχι vά προτρέπουν την ψυχη νιΧ σκάβει βαθύτερα τις μuστικΕ:ς oaoυc;. • 1' ι Στο Μάξιμο, ή όρμ.η τijc; ένατένισης τωv ούο ΓρΥJγορlων I β ρtσκεt \ ο/ ξ τον ιχ to σuνεχιστη χαt σcνανεωτη της. \ \ t I 'Ο β α θ\ uc; στο- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ B1"ZANτiNlJ ΦΙλΟΣΟΦΙΑ 91 χιχσμ.οc; τοu Άγίου Γρηγορίου τοu Νιχζιιχνζηνοu πιχίρνει συ­ χν?χ. τ.ο χρώμ.ιχ τijc; πικρίιχc; κιχί τijc; ιΧπιχισιοοοξίιχc;, ένω έκε'tνοc; τοu Μιχξίμ.ου πιχρουσιιΧζετιχt πιΧvτοτε γεμ.ιΧτοc; έμ.πιστοσύνη στ~ν ιiποκιχτιΧστιχση τοu ιiνθρώπου. Το έπίθετο τοu όμ.ολογΥJ­ τοu ό ΜιΧξιμ.οc; το όφείλει στον ιΧγώνιχ του κιχτ?χ. ιτijc; νέαc; χρι­ στολογικijc; ιχίρεσης, τοϋ μ.ονοθελητισμ.οu, ποu τοu στοίχισε 'ζ'''!!. τη WΎJ κιχt τον ι:;χιχνε μ.ιχρτυριχ. ' ·ο μ.οvοθελητισμ.όc;, ο"ιΧοοχος τοσ Άpειιχvισμ.οu, στ~ν προσ­ πιΧθειιΧ του νrχ θεμ.ελιωθij άψογιχ, βλέπει στον 'IΎJσOU μ.ιιΧ θέ­ ληση, τ~ θείιχ. ·ο όρθολογισμ.ος των ιχlρετικών τούc; έμ.ποοίζει πιΧλι να. οοuν ότι θυσιιΧζουν τ~ βιΧση τοu χριστιιχνισμ.οu, το Χριστο θειiνθρωπο. 'Έτσι ιΧμ.φισβητε'tται το μ.uστικο βιiθος τijc; tστορικότητιχc; τQu χριστιιχνισμ.οu. 'Ρ Μιiξιμ.οc; ύπεpαμ.ύν­ θηκε τijc; όρθ~οόξοu θέσεως μ.ε μ.ιιΧ πλούσια έπιχεtρΎ)μ.ιχτολο' ' ' 'λ ' " για, βλ' εποντιχc; στον 'Ι ησοu «τον τε εtο θ εο και cxvθ ρωπο•.. .. ' όμ.οούσιο τφ Πιχτρί, σ' ο,τt ιiφορa τ~ θεότητιχ, όμ.οούσιο τοu ιχν θ ρωποu, σ • ' • ο,τt ιχφοριχ τΎ)ν ιχν θρωποτητιχ, κιχ θότι εγtνε " • - \ • ' " fJ ενω- ση των δύο φύσεων». τα. έπιχειρ~μ.ιχτιχ uπερ ~ κατ?χ. τοu μ.ο­ νοθελητισμ.οu εlvcxι ιΧποτέλεσμιχ τijc; στιΧσΎJς πού κιiθε πλεuρ?χ. πιχίρνεt ιΧπέvιχντt στο φιλοσοφικο έρώτημα τοϋ κατιΧ πόσο -η θέληση. κιχί -ή πριΧξη ιΧν~κοuν στ~ φύση ~ στο πρόσωπο. Οί 92 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ μ.οvοθελ-ηtεc; ε!vι:χt ύπep του προσώπου, γtι:χτt ιiνιχγνωptζουν στον Τησου μ.ιιΧ θέληση κιχt ένέργειιχ, μ.ολονότι έχει ουο φύ­ σεις. Ύποβιβιiζουν έτσι τ-f)ν ιiνθpώπινη ψυχ-ή του στο έπιπεοο του &πλου όργά:νου, πού έτέθη σε λειτουργlι:χ ιiπο τ-f) θεlιχ πιχL \ ~· pορμ. ηση. Δ' εν υπ~ρχει κιχμ.ιι:χ θ' ση στο οογμι:χ τους γιι:χ το θ εε ι:χν θ ρωπο , , • 'Ιησου. - \ ' \ ·ο Μ ι:χ~ιμ.οc;, ιχντt ετι:χ, ' t: ' 'θ πpο β ΙΧΝ\εt τιχ επιχεt- '.......... ' ' ρ~μ.ι:χτά: του στηptζόμ.ενος στ-η θέση οτt θέληση κιχΊ. ένέργειιχ ' ι ' ι " ' ' ιχνιχγοντι:χt στη φυση κι οχι στο προσωπο. Λεόντιος 6 Βυζάντιος Ό Λεόντιος ό ΒυζιΧντιος, εvιχς &.λλος στοχιχστΥ)c; μ.εγά:λης ιiξlιχc; (475-542), κιχt του όποlου τΥ)ν έπιχεφημιχτολογίιχ χpη­ σιμ.οπο(ησε ό Μά:ξιμ.ος, ένοιι:χφέρθηκε [οιιχlτεριχ γιιΧ το χριστο- ' λογικο 'βλημ.ι:χ. προ ·ο Λ εοvτιος οιιχκρινετιχι ' ~ ' κυριως γιιχ τη συν- , ' ' τομ.ίι:χ, τΥ) συνοχ~, τΥ) συστημ.ιχτικΥ) κιχΊ. μ.εθοοικΥ) οομ.Υ} τών οtερευv~σεών του. Δeν τοu λείπει δμ.ως κιχθόλου ~ φιλοσοφικΥ) πνο~. Ή έπιστημ.ονικ-f) οιιχλεκτικ~ του του έπιτρέπεt νιΧ οιιχπι­ στώσει δτt ~ σύγχυση κιχ!.~ άνικιχνότητιχ τών ιχίρετικών νιΧ κιχτιχνο~σουν τη φύση του Ίησοu όφεlλετι:χι στο γεγονος οτι οeν ένοιιχφέροντιχι νιΧ όρίσουν μe άκρίβειιχ τl.ς έννοιες τών βιχ- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 93 σικών δρων. ΚιΧτι ποu θιΧ κιΧνει ό Λεόντιος μ.Ε: τiτοιιχ συλλο' ' yιστικ-η 'ικιχνοτ-ητιχ, που 1 θ υμ.ι ει 'Α ριστοτεΛ-η. 'Α'\ "'ι ' 'ζ ''\ · ΛΛ οπωc; πιχ- 01 ριχτ-ηρεt, οΕ:ν εlνιχι ciρκετο νιΧ όρισθοuν μ.e ciκριβειιχ πω oi οροι. Γtcxτt οΕ:ν πρiπει νιΧ ξεχνaμ.ε, πωc; κιΧθε δροc; μ.πορεί νιΧ οιιχτυ- - " ' " • Ι'\ ι • ι ' θ ει ειτε σχετικιχ ειτε ιχποΛυτιχ. Χρειιχζετιχι ιχπιχριχιτ-ητιχ νιχ οίοετιχι στον χρησιμ.οποιούμ.ενο δρο ή ciκριβήc; του σΥ)μ.ιχσίιχ, ciνιχ ' λ ι , Τ, Β β'"~ ι ι οyιχ με ΠJν οπτικ-η μιχc; yωνtcx. ο ερyο του ι tιια ιrpea κα- , , • , ιra Νεσιrοpεανών κal Εύιrυχεανών εlνιχι πρότυπο μ.εθοοολοyι­ κijc; κρtτικijc;. Ή στιΧσΥJ τοu Λεοντίου εlνιχι κιχθιχριΧ νομ.ινιχλιστικ:η. ·ο λι ι ' - ~ ι ' , ' ~~~ ~ ι φι οσοφοc; μcxc; ιχποοεικνuετιχι νιχ εχει τΥ)ν ιaιιχ aιιχυyειιχ ' δτιχν έξετιΧζει το θέμιχ τijc; ψυχijς. Ή ψυχή μ.ιχc;, λεει, cΧΠΟ τη ι ' ι ' 1!. φυσ-η τΥJς uπ ό κειτιχt σε συνιχισ θ -ημιχτιχες ιχ~yες, γιιχτι f;χει τις ' ' ''\'\ -- ' 'λ ιχνιχ oyεc; ' • ι ικιχνοτΥj't'εc;. ·ο ι συνιχισ θ Υ)μ.ιχτικος 'tY)c; ι ι κοσμ.οc; μπορεί νιΧ κιχθορισθij εtτε ciπo τ~ν ίοιοσυγκριχσίιχ τοu σώμ.ιχτος μ.ε το οποιο ' , ~ _ r ε νιχι ενωμεν-η, ειτε ιχπο τιc; ιaιιχ~τερεc; συν- . , , 9 , , ,~ θijκεc; τοu φυσικοu τΥJς περιβάλλοντος. 'Αλλ' έπειο~ ό ιΧνθρω­ πος oS:v εΙνιχι μόνο φυσικο ον, ή ψuχ~ μπορεί νιΧ οεχθij κιχt θε­ tκιΧ συναισθήμ.ιχτιχ, ποu όφεtλοντιχι στ~ν toιcx τΥ)c; τ~ φύσ-η. Κιχl τότε oi έπιθυμίες κcxl oi ιΧλλες τιΧσεις τΥJς στρέφοντιχι προc; το θεο yεμιΧτες ciyιXπYJ. Ή οΕ: θέλΥJσΥJ προχωρεί μ.ιχζί Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τouc;, ένω ό λογισμ.οc; τijc; οιιΧνοιιχς οέχεται τtς &u;λεc; έντu­ πώσεις κιχl φωτίζεται έσωτερικιΧ μ.Ε: τ~ ν ένοποιοuσα ούναμ. η τijc; σκέψηι;. 'Ότιχν ιiντιθετιχ 'ή ψuχ~ μολύνει τic; tοιότ-ητές της, βuθ(ζεταt στο κιχκο κιχt στ~ν &γνοια. Γίνεται -ή σctτtα τijς I πτωσ-ης της. οο σο γιιχ τ-η ψtΛοσοφtκ-η στασ-η του fl \ \ ' ' '\ ' , , ' ' Ι Λ εοντιου, ' \ \ πιχρσcτηρουμε οτι κσcτσc τη γνωμ. η του ΎJ νοημ.οσuν-η, γιιχ νσ. I ~ '\'\Lβ 'λ'θ 1'\ 'λ σu/V\a ει την ιχ η εια, οφεtΛεt vσ. στεκει στtc; μ.εγα ες γριχμ.1 1 1 1 μ.ές, χωρlς vιΧ χιΧνεται στ~ν άβυσσο των λεπτομερειών: με μ.ιιΧ ' t: • λεςη, YJ σκεψ'η πρεπει vιχ μ.εtνεt φι \ , .ι. I λ οσοφtΚ'r), atιχφορετικσ. ιχυτο- , ~ , ' Ν κτονει ~. .u.ους σκεπτικους, 1 λ' Λ I t ' ' ' ' εγει ο εοvτιος, σ.vηκουv οι σ.τε- • λειωτες ύποοιιχιρέσεις. Ή μέθοοος αύτ~ έφσ.ρμ.όζετσcι γιιΧ το έπιστ'η't'ό, οχt γιιΧ νιΧ συλληφθij το άπρόσtτο κιχt το &ρp'r)'t'O. Το τελευταίο εlvιχι ύπόθεση τijς πίστ'r)ς κσ.t τοu θείου λόγου κιχt το συ~ιχμ.βιΧνομε οχι με έκφοριΧ λέξεων, ά.W μ.Ε: μιιΧ έσωτε­ ρικη στο νοu έλλιχμ.ψ-η. "Ετσt. -ή νο-ημ.οσύVΥJ Κσ.t -ή έλλιχμψ1) έχουν vιΧ οιιχοραματίσοuν το οικό τους ρόλο στο έργο τi)ς Ιι.λ~­ θειιχc;. 'JII' I "λλ I .ι.r.ιεpικα α α κινημ.ατα 'Ε ' ' απu τα I ., ' ,,~' κτος . 1 . ' συν θ ετtκσc σ.υτσ. πvευμσ.τιχ που εvοtαφερον- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥ'ΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 95 ται γtι.Χ το σύνολο τής χριστιανικής προβληματικijς, ύπάρχουν κι άλλα ποu άφιερώνονται σ' ένα μόνο ή περισσότερα προβλ~­ ματα. Ό Αίνείας άπο τ~ Γάζα με το φιλοσοφικό του οιάλογο Θεόφpαστος έκθέτει τ~ χριστιανικ~ περί άθανασίας τijς ψυ­ χijς οιοασκαλ(α Καt τ~ν άνάστασΎ) τοu σώματος Κt άναtρεί τtς άντιτιθέμενες σ' αύτεc; θεωρίες, δπως, γιι.Χ παράοειγμα, τ~ν πλατωνικ~, περl προϋπάρξεως τ"i}ς ψυχ"i}ς. "HoYJ -ή χpιστια­ νικ~ γραμματεία εlχε το οικό τΥJς ΦαΕόωνα, στο οιά:λογο τοu ΓρΎ)γορίου τοu Νύσσ-ης Πεpi Ψυχ'ijς καl Ά ναστάσεως. Ό Αίνείας άπο τ~ Γάζα έπανέρχεται έπl τοu θέματος άνι.χπτύσ­ σοντάς το πιο πλατιά. 'Εξετάζει τίς ίοιότ1)τες τijς ψυχΎjς καί τονίζει ίοιαίτερα το έλεύθερο τ"i)ς βουλ~σεως, το όποίο χαρακτ-ηρ (ζ ει σαν το μεγα υτερο σ'Ύ)μαtιι α ανασιας, που ο I I λ' ,~ 'θ , \ • Θ εος I μtiς eοωσε. ·π έλευθερία τijς βουλ~σεως, προσθέτει, μπορεί νι.Χ κάνει ά.πο τον άνθρωπο ~να Θεό. Κάποιος άλλος άπο τη Γάζα, ό Ζαχαpίας, έπίσκοπος τijς Μυτιλ~ν-ης, ένΟιιχφέρεται γιa τ~ ο-ημ.ιουpγία τοu κόσμου στο οιά:λογό του 'Αμμώνιος. 'Εκεί άναφεί τ~ θέσ'ΥJ τοu 'Αμμωνίου ή άκpιβέστερα τ~ θέσ-η Πjς έλλ-ηνικΎjς φιλοσοφίας περί «άιοιό­ τ-ητος» τοu κόσμου. Ό rl Α γιος Βασίλειος εlχε fιOYJ, στοuς λό~ γους του εις την •Έ'r r,aημεpον, ξ εκα θ αρισει τις β α θ ειες tιtαφορες ' ' , , ' ' ' 96 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ποu ύπάρχουν μετιχξu χρtστtιχνών κιχt έθνtκών στο θέμιχ τοu οημιουρyοu κιχt τ1jς οημtουρyίιχc;. Το ζ-f]τημ.ιχ τοuτο τοu Ε:οωσε πολλες εύκιχφtες yιιΧ τ~ν ά.ντtκρουση πολλών φιλοσοφικών οοξιχσιών, είοικa έκεtνης τοu ffiάτωνος περt ά.οημιουργ-f]του ϋλης κιχt Θεοu οημ.ιουργοu, ό όποϊος οεν οημιουρyεt τιΧ οντιχ, ιiλλιΧ τa μορφοποιεί χιχt τa βάζει σε τάξη, yιa τ~ν άνάπτυξη τ1jς χρtστιιχνικ1jς οtοιχσκιχλίιχς ποu ιχύτ~ εlνιχt -η ιiνώτερη. 'Η φι λ ονικιιχ μετιχ ι ξ υ των ουο χοσμων 1 - ~ ι ι σ , ιχυτο το ' 1 1 θ εμε λ ι- ώοες ζ-f]τημιχ κράτησε μέχρι τον 6ο ιχίώνιχ. !"\ Β ιχσιΛειο, t ο z "rστεριχ ιiπο το I νιχ ' ε- ι ιχχιχριιχς ' ιχνιχ λ ιχμ. β' ιχνεt I νιχ Ι συ ζ ητησει I κιχt λέγξει τa κιχtνούρytιχ έπtχεφήμ.ιχτιχ τοu 'Αμ.μωνtου κιχt τοu Πρόκλου, ποu ύποστi}ριζιχν τ~ θέση των έθνtκών. ΤελικιΧ ό 'Ιωάννης ό Φιλόπονος, πνεuμιχ μiiλλον έπtστημονικο πιχριΧ φι­ λοσοφικό, μιχθητ~ς τοu 'Αμμώνιο υ τοu. Έρμεlου κιχl σχολιιχ­ στ~ς τοu 'Αριστοτέλη, θa ιiνιχλάβει νa πιχρουσtάσει τΥ]ν πιο πλιχτειιΧ συζήτηση κιχt κριτικ~ των έθνικών οtοιχσκιχλιων ιiντιτάσσοντιχς σ· ιχuτες τtς χριστtιχνικες ίοέες. τα ουο Ε:ρyιχ τοu Φtλοπονου πριχγμ.ιχτεύοντιχι τ~ν ιχίωνιότητιχ τοu κόσμου το ένιχ κιχl τ-Υ] οημιουργtιχ τοu κόσμου το άλλο. Χωρlς νιΧ είσ­ ερχόμιχστε στtς λεπτομέρειες των έπtχεφημάτων, ύπερ ~κιχ­ τά, ιχί.ιτης τ1jς ένοιιχφέροuσιχς συζήτησης, θιΧ ύποyριχμμtσομε Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥ'ΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 97 μ.όνο οτt έκτος ιiπο τ~ν ιiντ(θεσΎj τοu χριστtανtσμ.οu, ποu βλέπεt το \ Θ "'εο ως προσωπο, χα ι τ"t)c; φιλοσοφtαc;, που β"'~.!. ,n;πεt στο ' . ' - ' ' ' Θεο μ.ι~ν Άρχ'ή, 'ή όποία έξ1Jγεί τ~ σχέσ'Ί) αίτίου και αίτιατοu, Υι οιαμ.άχ'Ί) αύτ~ πρόσφερε στοuc; χρtστtανοuc; τ~ν εύκαιρία ν~ 1 , ~ λ \• \ 1 ' • • !"Ί. ψ 1 καμ.οuν εκa'Ί) ο το tστορικο νο'Ί)μ.α που "t) αντtΛ'Ί) Yj τους προσοίοεt στον κόσμ.ο. Ό κόσμ.οc;, ποu Ο1)μ.tοuργ'ήθ1)ΚΕ έκ τοu μ.-η~' '''θ'" \ tστορια που αρχι~.,ει και τελε' ι'' 'Υ' cιενοc; απο το εο, εχει μ.ια t ιωνει κάποτε. ·rπάρχει συνεπώς λόγος νιΧ ιiνα'ζ'Ί)'t''ήσεt κανεtς ποιό εlναι το νότιμ.α αύτΥjc; τYjc; Ιστορίας. Ή ιΧποψ1J τΥjς ίστορικότΥJταc; περtλ αμ. β ανεt και τον αν , \ ' , θ ρωπο. ΓιιΧ έναν άλλο λόγο θιΧ ιiναφέρομ.ε ιiκόμ.1J το Στέφανο Άλεξανορε(αc;, μ.αθ'Ί)'t'~ τοu Φιλοπόνου, έπιστ'ήμ.ονα έπίσΥJς καl σχολtαστ~ τοϋ Άριστοτέλ'Ί). Ό αύτοκριiτωρ 'Ηράκλειος τον κάλεσε στ~ν Κωνσταντινούπολ1J νιΧ οιοά.ξει στο Παv­ οιοακτ'ήριο Πλάτωνα, 'Αριστοτέλη, γεωμ.ετρία, ά:ριθμ.ητικ'ή, μ.οuσικ~ καί ιΧστρονομ.ία. Το γεγονοc; τοϋτο καl μ.όνο οεlχνει σε ποtό βαθμ.ο τιΧ εύγεν"i) στοιχεία του έλληνικοu πολιτισμ.οu οεν σταμ.ατοuν νιΧ συγχωνεuονται μ.e τ~ν πνευματtκ~ παριi­ οοσ'Ί) του Βu'ζαντίοu. "Α ν θυμ. 1Jθοuμ.ε ότι ό τελευταίος παγανι­ σμός, έκείνοc; των φιλοσόφων, τοu Πρόκλοu καί τοu 'Ιά.μ.βλι­ χοu, εlχε τραφΥj ιiπο τ~ μ.αγεία καl τ~ μαντικ-ή, ένω ό Φιλό- 98 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ πονος άπορρίπτεt, στο Πεpl Δημιοupγlα.ς τοίJ Κόσμου, έξ όνό­ μ.ιχτος τοu χpιστιιχνισμοu, τΥjν άστρολογίιχ, γtα.τι κιχτιχλύει ο,τt ιiποpρέει ιiπο τ-ην π(στΥ) στ~ν έλεuθερ(ιχ τΎ)ς βουλ-ήσεως, τότε θιΧ κιχτιχΜβομε καλύτεριχ πως 'ή έποχ-η α.uτ-η τοu χριστιιχνι­ σμ.οu προσφέρει ένιχ πιο στιχθερο εοιχφος, οχt μόνο yιιΧ τ~ φιλο­ σοφικ~ θεώρΥ)σΥ) ιΧλλιΧ κα.t yιιΧ τ-ην έπιστΥ)μ.ονtκ~ ερεuνιχ. Ή πvευμα.τeκότητα τώv μοvαχώv ouo λόyιιχ Προτοu έyκιχτα.λείψομε τΥjν περlοοο ιχύτ'ή, μένει νιΧ ποuμε yιιΧ τ-ην ιΧνθΥ)σΥ) ποu γνώρισε Υ) πνεuμα.τικότΥ)τιχ των μ.ονιχχών. ΜιχκρόχρονΥJ έξέλιξ1J τΎ)ς έντελώς λαϊκijς φλέ­ βιχς 't'ΎJς, όΟ'ήγΥ)σε στij σuστ1Jμιχτοποί1JσΥ) τijς εύσεβοuς πριχ­ κτικijς τΥJς. Το ένοιαφέρον ποu προσφέρει ΎJ προσπιiθεια αύτ-η εΙνιχι πριχκτικijς μ.&λλον μορφijς. Πρόκειτιχι yιιΧ τΥjν ιΧσκΥ)σΥJ πού έπιτρέπει, σε τοότΥJ τ-η ζω'ή, τ-ην ιiπόκτΥ)σΎJ τijς ιΧρετΎ)ς κιχl τijς τελειότΥJτιχς. Πριiγμ.ιχτι ό μ.ονιχχος θεωρεί τον έιχuτό τοu ενιχν α 'ΛY)'tYJ, εναντια στον εα.uτο τοu, ενιχντιιχ στο κιχκο, μ. ο rι 'θ:i. ι , ι , t 1 , 1 \ 1 , rιλε ς τις μ.ορφες τοu, ενιχντtιχ σ~ κιχ θ ε πειρασμ.ο. •Επομενως, ' ι 1 ι ι 1 • 1 στ-ην ψuχολογtκ~ οιείσοuσΥJ, τ-ην ιΧπιχριχίτΥJ't'ΥJ ytιX τ-ην έπιτu­ χίιχ αύτijς τijς πορείας, βρίσκετιχι το ένοιιχφέρον τijς πλούσιας ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒΥ'ΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 99 φιλολογ{(Χς ποu προκάλεσε ~ άσκ-ιγcικi} ζω~. Ό "Α γιος Β(Χ!'\ f I I >f g_ I I I σtΛεtοι;, τοσο με τ(Χ εργ(Χ του, υσο Κ(Χι με τ-η ζ ω-η του, πρQσφε- f I ρε πολλσ. στην όρyιiνωση των Κ(Χνόνων τjjς ζωjjς τoiJ μον(Χ­ χοu. "'Αι; ιΧν(Χφέρομε ·το πνευμ(Χτικο άριστούρyΥ)μ(Χ τοu 5ου (Χtώνα., το .'έργο τοu Διrι.όόχου Φωτικjjς Κεφάλαια. γvωστικa r ι Τ' εκα.τον. ον 6ο rι.ιωνα. 'ι 1 Ι Ε" ι ,r, λ Ν ~ ~ τις ικοσι τεσσεpεις ψυχωφε εις οιοα.κrι.t, τον ' σκα.λ ιες του - 'Α γιου Δ ωρο θ' εου ' 1 7ο α.ιωνα., ' 1 ' τις α.σΚΥ)'tt- 1 κες πριχγμα.τεϊες τοu 'Ιωάννου τοu Κα.ρπαθLου, κrι.ρποuς μιιiς σπάνιας πείρα.ι;. 'Αλλσ. το ιΧριστούρyημα. όλόκλΥJρ-ης αύτjjς τjjς φιλολογίας ε!νιχι ~ Κλlμα.κα. Πνευμα.τικrz τοϋ 'Ιωάννου τjjι; Κλίμακος, ιΧββίi τοu όρους Σινίi. Θ εωρωντας το μονα.στηρι σαν προπα.ρασκευrι.στικ-η σχοΛ-η yιa τi) μέλλουσα ζω~, ό Ίωάνν-ηc; τijς Κλlμακοc; προσφέρει I I I I I ":\,1 στο μονα.χο τον oaηyo για. να φτα.σει στΥ)ν τε \ \ \ t ~ \ \ \ 1 \ λε' tωσΥ). Στ I ην πλ~ρη ιΧπομόνωσ~ του ό μονα.χοc; σύντροφό του θa έχει τον συνεχjj όιrι.λογισμο πιΧνω στο θάνατο, το χωρισμο άπο το Θεο κα.c ιiπο το Ε!να.ι. Πα.ιόιa τοu όιαλογισμοu εlνα.ι οί άρετέc;, ποu ύποβοηθοuν νιΧ όιατ-ηρηθjj ό μονα.χος στ1ιν κα.τιΧστασ-η τoiJ Erναι, κοντα. στο I I Θ / I I I d ι ιοιοc;, οπωc; yρακλψ.α.κος ε να.t πολυτιμοc; κα.pπος πειραc;. •ο "f' φει το Μr;νολόγιο τjjς όρθοόόξου Έκκλ-ησt(Χς, «tζΥJσε τ1ι ζωi) r "εο, και να ι I I β /ΧQtσει προς αυτον. ~, I ' ι τI ο ερyο του , - 100 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τοu μονιχχοu σαράντα χρόνια~ μ! φλογερΥj άγάπ"tJ~ φλογισμέ­ ν"t) άπο το πuρ τοu θείου έρωτος. Ό ορόμοc; του f]ταν ιiοιάκοπ-η προσευχΥj Καt &pp;"t)'t"t) άγάπ-η γιιΧ το Θεό». Ή μοναστηριακΥι πνευματικότ-ητα~ μέχρι τότε έμπεφικ~~ παίρνει στο εργο τοu 'Ηλtα "Εκοικου (8oc; αlών) μιιΧ θεωp-ητικ-η ορμ"t). ' • I «κ α θ ε I γενναια. I ψ υχ"t)», I λI • εγει ο "Ε ~ I κatκoc;~ «οφει- • λει. .. νa κρα~σει ά:.ναμμένεc;, σ~ όλόκλ"t)ρ"t) τΥj ζω~ τ"t)c;, ούο φλόγες, τΥ}c; πρακτικijς οριiσης, +ι μιιi, κα.t τijc; θεωρίας Υι Ιί.λ­ λ"t)». ΆΛλά, προσθέτει, ot ουο τοUτεc; φλόγες, χωρtς τ-η βο~­ θειιχ τΥ}c; φρόν-ησ-ης, οέν όοηγοuν στον έπιοιωκόμενο σκοπό. I π ροτεραιοιτ-ητα • J:!>l ~ ' ' !!:!> ' ωστ ό σο aινεται απο τον "Ε κaικο στο θ εωρ-η- τικο στοιχείο, ποu άνεβαίνει ιiπο τοuς λόγους των πραγμάτων στιΧ άσώμιχτα κat τότε «άποκιχλύπτετα.ι ό Λόγος, στον όποίο κάθε άξια. ψυχΥj βιάζεται νιΧ κιχταφόγει». ·rπάρχει στΥj σκέψ"t) τοu "Εκοικου ~νας ίοειχλισμος κιχθιχρa πλιχτωνικijς έμπνεύσε­ ως. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 101 ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΒrΖΑΝτΙΝΗΣ ΣΚΕΨΗΣ (8ος, 9ος και 10ος αίώνας) Κατa τ-η οιάρκεtα αύτΎjc; τΎjς περιόοου το Βυζάντιο πέρασε ούσκολες στιγμές (έπανειλημ.μ.ένες 'ΑραβικΕ:c; έπtορομ.ές, έπι­ θέσεις των Βουλγάρων, των Σλαύων κλπ., έσωτερικΕ:c; οιαμά­ χες, ΠΟU πpοκλήθΎ)Καν άπο τLς μεταρρυθμ.ίσεtc; τών αύτοκρα­ τόρων Ίσαύρων). τLc; ουσκολίες ομ.ως Οtαοέχτ1}Καν ό θρίαμβος , ι ι • 1 ' ~ ' ~ ι 1} αναyεννησ1} κατω απο τ1} Μ ακε{}ονtΚ1} {}υναστειa (9 oc; καt 11oc; αίώνας). Τον προσανατολtσμ.ο αύτjjς τijc; άναyέννη­ καt , , σ1}c; τον ά.ναγyέλλ.ει "ή άναοιοργάνωση τjjς 'Ανωτέρας Σχολjjς 'λ ' ' ' ' ' ~ '' της Κ ωνσταντινουπο εως απο τον Κ αtσαρα Β αρ{}α (9 ος αιω- νας). ΣτΥιν έκπαίοευση ποu στηριζόταν στο trivium καί το quadrίvium, προστίθενται "ή φιλοσοφία καt οί κλασικοί: πpοσ­ πέλασ1} σΕ: μιa μ.ορφ-η άνθρωπισμοu. ·ο ιΧνθρωπισμ.ος αύτος σημεtωνεται κuριως σε εργα πο , , \" λ υμα , θ ειας, tatαιτερα στα ~ρyα ·~ , \ 11. τοu Φωτ(οu (9ος αίώνας). Ό 10ος αίώνας εlναι ό αίωνας των έyκυκλοπαιοειών, των ά.νθολοyιων καt των λεξικών, οπως ~ Σούδα. Κrιί στον τομέα των τεχνών έμ.φανlζετaι ~ ιΧνθρωπι­ στικΥι τάσΎ). Ή άρχιτεκτονικΥι καt ~ ζωyριχφικ~ βρίσκουν σ' auτ1} την πιο εuτuχισμενη εκφρασΎ) τοuς. , , , , ι ι ν ι Χ ωριc; να 1 'θ L uσισ.σοuν 102 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τίποτε ιiπο το μ.εταφυσικο πνεuμα τΎ)ς τέχνΎ)ζ τουι;, Ot Βυζαν­ τινοL μπόρεσαν νιΧ το συνουιiσουν με το έλλΎJνtκο tοεwοει; τijς άρμονίας. 'Έτσι λοιπόν, "ή σύνθεσΎJ τijς πlστΎJς καt τοu λόγου, τοu χριστιανικοu πνεύματος καt τijι; έλλΎ]νtκijς σκέψΎJς, τΥ)ν όποία έπεξεργιiστΎ]Καν ol θεολόγοι, ποu &φΎ]νε ιiνέπαφΎ] τΥ) μυστικ~ ΠΎ]γΥ) τοu χριστιανισμοu, οιευρύνεταt τώρα σε σύνθε­ σΎ] τοu loloυ αύτοu πνεuματος καt πlστΎ)c;, με το έλλΎ]νtκο ίοεώοες τijς ιΧρμονlας. ΚατιΧ τΥι οιιipκεια τijς περιόοου αύτijc; τijς οόξας, τοu μεγαλείου καt τijς ιiναγέννΎ]σης, Υι ιiκτtνοβο­ λία τοu Βυζαντίου εlναι πολu ζωνταν~, τόσο προς τΥι ΔόσΎJ, ιι ' ' ' οσο και προς τους "Α ρα β ες και ' Σλ αυους. Κ ατα ι ' τον ' 9 ο αιωνα, 'ι ~, ' ' ' ' "εσσαλ ονtΚΎ], ι ο Μ ε θ'~ oatoς κι ο Κ' "':ι"\ υρtΛΛος, aυο μοναχοt απο τΎJ Θ ι γtνοντιχt c • ι ot ιχποστολoL των • • Σλ ι ' c ι ~ι~ αυων, στους οποιους μ.ετιχataουν ' 1 '' τον χριστtανtσμυ και τον βζαντινο ' υ ι πολ ιτtσμ.ο. Το σύστημα τοί) :Α γiου 'Ιωάννου τοu Δ.tΧμασχηνοίJ ·ο Α γιος ΊωάννΎJς ό Δαμιχσκτινός, ιiπο τ~ Διχμ.ιχσκο τijc; ., Συρίας, ποt1jτ~ς χιχt θεολόγος, μεγιiλος ύπερασπιστΥις τijς όρθοοοξίιχς, έποvομ.ιχσθεtc; Χρuσορρόας γtιΧ τΥ)v εύφριiοεtιi του, πέρασε το μ.εγιχλότερο μέρος τijς ζωijς του ώς μοναχος και Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 103 ίερέαc; στο μοναστ~ρι τοu Ά γίου Σάββα, κοντa στi)ν Ίερου­ σaλ~μ.. Το βασικο έργο του μ.Ε: τον τίτλο ΠηγΥ] τής Γνώσεως, ε!νιχt το πρίϊ>το συστημ.α.τικο έργο χpιστιιχνικ-ης θεολογία.c;, κaρποc; , τεραστιαc; I I θ προσπα ειαc;. ·ο Δ αμ.ασκ1jνοc;, , ~ L~ cιιw-.ιοχος μεγαλοφυών θεολόγων, αίσθάνεται ότι~ στιγμ.~ lφτασε γιa νa έκπον-ηθi) ~ όριστικ~ σύνθεσ"t). οι &:παιτούμ.ενεc; ουνατότ-η­ τες οeν τοu λείπουν. Γνωρίζει καλιΧ τouc; φιλοσόφους κιχt τ~ν έΜ"t)νιΚ~ έπιστ~(J."t) Κat -ή 01J(J.&Ουpγικ~ του ούνιχμ-η συνουάζε­ τα.ι μ.Ε: τ~ν lκανότητά του γιιΧ συστηματοποί"t)σΥj. 'ΕΟώ όφεί­ λεταt το βάθος, -ή καθα.ρότ1}"'Cα κιχι -ή ά:κplβεια, ποu οιακρίνει τα ι:;ργα του, κιχ ως κι \ 1! θ \ 1} • αγα.πη του ' , γιιχ τις Qtα.κρισεις κιχι cιι- \ \ ~ , \ ~ αιρέσειc; μαζt κι Υι μ.εθοοικ~ έπιχειρ-ημ.ατολογίιχ του. Ό Δαμa­ σκ"t)νοc; θέλει νa κάνει γιa τtς ίεpΕ:c; έπιστjjμ.εc; ο,τι έκaνε ό 'Αριστοτέλ-ης γιιΧ τ~ν έπιστ~μ."t) τοu καιροu του, ΟΥ)ΜΟ~ μ.ιιΧ έγκυκλοπαιοικ~ σύνθεσ-η τοu συνόλου τjjc; γνώσΥjς, μe όπτικ~ ~~ γωνια το cιογμ.α. Σ κοπ δ , ' c; του .!!. , ε ναι να κιχταστ-ησει aχρψτ-η τ-η r ' ' θύραθεν σοφlα, άντικαθιστώvταc; τ-η μΕ: τ~ θεολογία. Εlνaι αύτονό1}"'CΟ οτι στ~ν έγκυκλοπα.ίοειά του βασιλεύει -ή θεολο­ γία, μ.ε ίJπΥ)ρέτεc; τ~ φιλοσοφία. κιχt τtc; ιΧΧλες έπιστijμ.ες. Εl­ παν γιa το Δαμ.ασκ-ηνο δτι οεν ~αν παριΧ μ.ιιΧ ιΧπλ~ -ήχώ, ένας άνθολόγοc;. Ε!ναι ά:λ~θεια ότι ό Δαμασκ-ηνος άvτλεϊ πο- 104 \ λυ Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ 1 1 ι \ \ Π "" ' \ ' λ \ \ \ ιχπο τους ιχτερες 'Υ) ιχπο τους φι οσοφους, συχνιχ χωρις νιχ μ.ίiς το λέγει, ιΧλλιΧ ό ρόλος του οε στιχμ.tχτa έοω. Διιχθέτει μ.ιιΧ θιχυμ.ιχστ-f) ίκιχνότφιχ συνθέσεως, ποu τoiJ έπιτρέπει νιΧ συγ' ι ι ι κεντρωνει, ενωνοντιχς τις, τις aιιχφοpες φωνες που '1'' ' \' ι ιχκουστη1 κιχν οιιΧ μέσου τών ιχlώνων, ΚlXt βάζοντάς τις σε τάξη, κιχτιΧ συσ"'C'ημ.ιχτtκο τροπο. 1 1 Κ' ιχτι d ' ' επιπλ' εον: την ωριχ που ιχντ λ-' εt ιχπο ' ' ' "":I "\ ~ ι ' ι • λ ιψ ι τους ιχΛΛους, aιιχτυπωνεt κ<χι προσωπtκες του <χντt 'Υ) εις πιχνω σ • ο ιχ τιχ μ.εγtχλιχ προ βλημ.ιχτ<χ κι rιλ ι ι 1 " ι " "ξ ετσt γtνετιχι ενιχς ε οχος έpμ.ηνευτ~ς. Αύτός είναι ό λόγος ποu riνιχγνωρίζομ.ε σ-ήμ.εριχ οτt 1 " μ.ε το ' ' Δ ιχμ.ιχσκηνο 1 ' ο • β υ ζιχντινος ' I σχολ ιχστικισμ.ος 1 1 :ι!. ~φτιχσε 1 .!."\ " • σ"'C'ην τι:;Λεtιχ εκφριχση του κι η β υζιχντινη ' ορ θ-~ ξ' UQO tιχ στην κιχ λ υ- τερη μ.υστtκ~ της έρμ.ηνείtχ, ποu είνιχt μ.tχζl κιχt λογtκ~, οη­ λιχο-t) φιλοσοφικ~. ΘιΧ περιοριστοuμ.ε σε μ.ερικιΧ πιχρtχοε(γμ.tχτιχ οομ.Υjς κιχl βάθους, πtχρμ.ένιχ ιΧπο τ-ην Πηγ-fι τijι; Γνώσεώς του, γιιΧ νιΧ οείξουμ.ε τi)ν άξία τους. Ό Δtχμ.tχσκηνός, έχοντtχc; μπροστά του το θέμ.ιχ τΥjς πίστης, ιχίσθάνετ<χt τ~ν riνάγκη νιΧ κάνει μ.tιΧ μεγιίλη είσιχγωγ-η στ~ οιιχλεκτtκ~, μ.ιλώvτ<χς γtιΧ τlc; στοιχειώοεtς μορφες τΥjς λογικΎ)c;. 'Επιπλέον όμ.ιλεϊ γtιΧ τό πώς νιΧ χρησιμοποιείται "ή λογtκ~, όμ.ιλεϊ γιιΧ τη γνώσΎ), τη φιλοσο' ' -Λ '1' ι , ' , ' \ ι φtιχ, το ον κt εtatκωτεριχ γtιχ τtς πεντε φωνες κα~ κιχτηγοριες. Στο τελευτιχϊο μέρος βλέπομε οτι, οτtχν "ή οιιχλεκτικ~ είνtχt ~νιχ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝ!ΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 105 ά.πλο 6ργανο τοu λόγου, το περιεχόμενο ποu οίνομε στοuς ορουc; ποu χρrισιμοποιοuμε είναι πΥ)γ~ ώστόσο άλήθειαc;. Πράγματι, ι ot περισσότεροι Πατέρες τΥjς όρθοοόξου Έκ­ ι κλrισίας προσπάθrισαν άπο τΥjν άρχ~ νa ύπογραμμίσουν την καινουργια σrιμασtα που επρεπε να παρουν μερικοι οροι τηc; ' '' \ ι \ ο - παραοοσιακΎ)ς οιιχλεκτtκi'jς ~ νa οrιμιουργrιθοσν άλλοι με σκοπο νa μ Υjν προοοθΥj το βάθος τΥjς χριστιανtκΥjς οιοασκα­ λιας. Σ' αύτο το πολύτιμο ~ργο μπορεί νa συνοψισθi) ~ φιλο­ σοφικ~ συμβολ~ τΥjς χριστιανικΥjς σκέψrις. Έοω οιέπρεψαν πολλοl Πατέρες, οπως ό 'Αθανάσιος, Ot τρείς Καππαοόκεc;, ό Κύριλλος ό Άλεξανορεlας, ό ψευοο-Διονύσιος, ό Φιλόπονος, ό ι • ' ' ε " ι ' ιχντtος, με μια λ'ξ YJ οσοι πραγματευτΥjκαν το Λ εοντιος ο Β υζ' θέμα της ΤριιΧοος, τοϋ Λόγου, τοu Θεανθρώπου Ίrισοu, τοu π νευματος. Κ ατ ' 1 ' 'θ αντι εσrι πρυc; τους ' 1 'θ ε νικους φιλοσοφοuς, ' 1 ' ~ ι \ ' t "\. ι ' ' ι ' ' ' ι που υιεκρινιχν κατιχ γενικη ομοΛογια το ουσια απο το φυσιι;, αποκα ' λ I ωντας ουσ~ιχ το • l \ • 'λ απο υτο Ε1 ~ναι, ι \ και φυσ'Υj το \ ·~ \ ειcιικο είοος, οί Πατέρες θεωροuν ταυτόσrιμα το ούσlα, φύσις, μορφή, ε'υος. 1~ Γ tιχτt το ε ναι και το υπαρχειν ε~ναt ταuτοσ'Υjμι:χ πρα- , , r , ,. , 1 , , γματα. Τοuτο έπιτρέπει στο Δαμασκ-ηνο νa ύποστ-ηρtξει ότι το Εlνιχι χωρlζεται σε οί.ισlα καl συμβεβrικός. 'Όχι οπωc; ένα γένος στa είο-η του, άλλα σaν vox aequivoca. Αί.ιτο σ'Υjμαlνει 106 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ οτt ούσίιχ κιχt συμ.βεβrικος εlνιχt κιχτrιyορήμ.ιχτιχ τοu Εlνιχt. Συμ.βιχίνεt συχνa iJ ούσίιχ νιΧ μ. ην εΙνιχι μ.όνο το κοtνο στοιχείο ποu βρίσκετιχt σ' ολιχ τιΧ &τομ.ιχ -ij άνθρώπtνΎJ φίισrι τοu Χρt­ στοu οeν εlνιχt ~ κοtνΥj ούσ(ιχ- άλλα. ~χεt έκτος άπο ιχύτη yνωρtσμ.ιχτιχ έξιχτομ.ίκευσrις, χωρiς ομ.ως μ.' ιχύτο να. εiνιχt ί.ιπόστιχσΎJ. ΆλλιΧ ιχύτο οeν έμ.ποοίζεt την ούσίιχ νιΧ εΙνιχt κοινη σ' όλες τtς ί.ιποστιiσεις ποu περιέχει. Συνεπώς, ~ οίισίιχ εlνιχt ίσότtμ.-η μ.ε τη φίισrι, το ε ίο ο ς κιχt τη μ.ορφή. 'Ακολουθεί άκόμ.-η οτt i'J φύσ-η, ποu θεωρήθrικε ώς ό ' ' ' νόμ.ος ~ ~ οίινιχμ.ΎJ ποu πιχριχ­ σχέθ-ηκε άπο το Δrιμ.ιουρyο κιχt σύΙJ-φωνιχ μ.ε τηv όποία κάθε πράyμ.ιχ βρtσκετιχt ~ οε βρtσκετιχt σε κtνΎ)σΥJ, OEV εivιxt ιχύθίι- 1\ "\ -· ~' '~~ξ .ι ι ' πιχρκτ-η, οrι~ο-η ε ω ιχπο τιχ ιχτομ.ιχ, μ.ο λ ovoτt μ.πορεt vιχ συ λ - ληφθ'Υj ιiπο τη οιιiνοιιχ: έχομ.ε τότε τηv ούσίιχ χωρtc; τ~v ίίπιχρ­ ξΥJ στηv όποία φτάνομε μ.e τηv ί.ιπέρβιχσrι τωv συμ.βεβrικότωv. Το άτομο ε!vιχι, λοιπόv, το ιΧληθιvιΧ πριχyμ.ιχτικό. '~~Ετσι βρι­ σκόμιχστε στοuς άvτtποοες τοu έvνοιολοyισμ.οv, ιΧφοu θέτομ.ε οτι το προσωπο, rι ' ι ' YJ συγκεκριμεvrι ι υπιχρ ~ι ξ • • ι YJ, YJ υποστιχσrι, β ρι- ι ' σκοvτιχι στrιv ι κορυφrι. 'Η υποστιχσrι λ οιποv οι vει υπιχρ ξYJ σε ι ~ι " ' • ' ολιχ τιΧ &λλιχ, έvω το κotvo στοιχείο, ούσίιχ ~ φύσrι, οeν ύπάρ­ χεt πιχριΧ μ.όvο μ.ε τηv ί.ιπόστιχσrι κιχt μ.έσιχ σ' ιχύτή. Ή θέσrι ιχuτη παρουσιάζει πολλeς σuγγέvεtες μ.e τη θέσ-η τώv Μεγιχ- Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 107 ρέων, των Κuν~κων και των Στωικών, δπως Πjν άντcπαράθε­ σαν στον πλατωνικο ίοεαλ~σμο και τ~ν έννοtοκρατlα τοu 'Αρι­ στοτέλη. Ή στάση τοu Δαμιχσκηνοu, καθαρci νομιναλtστικ~, θεωρεί ι ' οτι η uπαρ ξ η κιχνει το προσωπο. '' • " 1 "Ετσι βλεπομε ι ' πιο κιχ θ αρα ' στο Δαμασκηνό, δτι ~ tννοια τΥjς ύπαρξης είναι το πηόάλιο τΥjς όρθόοοξης σκέψης, ποu οεν άγωνίζεται μόνο νci συλλάβει το νόημα τΎ)ς ί.ιπάρξεως, ά».α. πάνω άπ' δλα νci τη σώσει. Αύτος εΙνιχι ό λόγος, γιιΧ τον όποίο ό Δαμασκηνος θεωρεί Οιrι ~ άγωνtα μετci τ~ν πτώση τοu άνθρώποu εlναι πάθος σύμφuι ι το στ'1jν αν θ ρωπιν'1j φuσ'rj. ' ' 'Ε κφρα ει β ασικα 'ζ ' τη φuσικΎ) επιθ u' ' ' μίιχ τΎ)ς ϋπαρξ'1Jς. Είναι φuσικο ένα ον, όπως ό άνθρωπος, ποu ~ρθε στό ΕΙναι έκ τοu μ-1} οντος, νci θέλει νci οιατηρ-ηθη στο ΕΙναι και νci φοβάτα1 το χάσιμο, ποu σημαίνει όλοκληρωτικ~ ιiπώλεια τΎ)ς ύπαρξ-ής τοu. Αύτο ιiκρcβwς το χάσιμο έκφράζει ~ άγωνία, ποu εΙναι ό έκτος κal τελευταίος βαθμος τοu φόβου. Ή άγωνίιχ, λέγει, εΙναι ό φόβος γιιΧ τ~ν πτώση άπο τ~ν ίίπrχρ­ ξ'1J. Το μόνο μέσο γιιΧ ν' άπελεuθερωθΥj κανεlc; άπο αύτ-ή, εΙναι ~ όσο το ουνατο μεγαλύτερη προσέγγιση προς το Θεό, ΠΟU μιιχ που ε νιχι ο ' ' r . "Ω ι ι ' ν, περιεχει μεσα τοu το Er I "' ι ναι στο σuνοΛΟ \ τοu. 'Έτσι οιαγράφεται με καθαρο τρόπο ό ί.ιπcιρξισμος ΠΟU 108 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ί.ιπάρχει στ~ χριστιιχνικ~ οιοιχσκιχλtιχ, άφοϊ:ί ιχuτ~ άποβλέπει στ~ν προσωπικ~ σωτrιρlιχ κάθε πιστοϊ:ί. Σ' ολιχ τιΧ έργιχ τοϊ:ί Διχμιχσκrινοu κιχι σ· ολσ. τιΧ ζrιτ-fιμιχτιχ ποu πρσ.yμιχτείιετιχι, είνσ.ι σχεοον πάντοτε πλοίισιιχ, πυκν~ κιχt πρωτότuπrι σοφικ-ή του έπιχεφrιμιχτολογίιχ. ij φιλο­ Το κίνrιμιχ, το γνωστο με τ' ονομιχ τΥ)ς είκονομιχχίιχς, εiνσ.ι ι:;νσ. πο !l λ' υπ λ οκο κινrιμιχ I ιχνιχκιχινισεων > I κιχι \ μετιχρρυ θ μισεων, I τtς όποϊες ~ οuνιχστείιχ των ιχuτοκριχτόρων Ίσιχίιρων θέλrισε νσ. πριχγμιχτοποιrισει. ' I εtκόνων ήτσ.ν γμιχτι, προκιχ ' I 1J \ • I YJ λιχτρεια. των βάσrι του. Το πρόβλrιμιχ τΎ)ς λσ.τρεlα.ς, πρά- Τ' ο ονομιχ τοu aειχνει, οτι , I ~ I ,, 'λε σε εσωτερικες aια.μιχχες πιχνω ιχπο ενιχν σ.ιωλ ' ' ~ ι ι ' ' (f 'ι νσ. κrι.t χωρισε το ιχο σε aυο στριχτοπεaα., τοuς εtκονοκ \ \ ~ \ I ~ \ ι λ' α.στες κιχt τοuς εlκονοφιλοuς, ποu ΟΕν έπιζrιτοuσιχν τ~ νtΚΥJ μόνο με έπιχειρ-ήμιχτιχ, τιΧ όποίσ. οeν στεροϊ:ίντιχι φιλοσοφικοϊ:ί ένοιιχφέ­ ροντος, άλλα. κrι.t με τ~ οίινιχμrι των οπλων. Ή Εlκονομ.αχ{α οι είκονοκλάστες κιχτιχγγέλλουν με ά.γιχνάκτ-ησ-η τtς είοωλολιχτρικες ί.ιπερβολeς τΎ)ς λσ.τρείιχς των λειψάνων κσ.l των είκόνων, κσ.t θέλουν νιΧ έργιχσθοuν γιιΧ μιιΧ κάθιχρσrι τοu Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 109 χριστιανισμοu. 'Ονομάζουν τ-η ζωγρ(Χφικ~ κατΎ)ραμ.έν7J τέχν7), γιατι παιpνει το οtκαιωμ(Χ να παρουσια ει τον υπερφυσικο κο- ' ι \ ~ ι \ 'ζ \ t ' ι σμ.ο. 'Απεικόνισ-η τοu Χριστοϋ, λέγει ό αύτοκράτωρ Κων­ σταντίνος Ε', σ-ημαίνει «περιγραφ-η» της θείας του φύσΥJς, ποu εΙναι «ιiπερtγραπτος». "Οτι ίιπi)ρξαν Ύι οχι έπιοράσεις ίου­ οαικες -η μ.ουσουλμανικeς έπι των είκονοκλαστών, οπως έλε­ γαν οι είκονόφιλοι, πιθανόν οικαιολογ-ημένα, αύτο οεν εlναι το ούσιαστικό τοu ζ-ητ~ματος. Το ούσια.στικό ε!ν(Χι πως ό όρθολο­ γισμός βρίσκει ένα καινούργιο μέσο, γιa νa στριχφΥj πάλι έν­ αντίον τοu θρ-ησκευτικοu μ.υστικισμοu καt ν' ιiμ.φισβητ-ήσεt το \ I βλ-ημ.α κι αυτ-η τ-η φορα, κατα ενα παρaοο ξο > \ \ I \ fl J.~ χριστολ ογικο προ τροπο, να προσ I \ β α I λ εt, τ • ν tοια ωρα, το ~ / t Δ toτt "t) λ I > ό β'θ τ fl I ατρεια των εικ νων, στο α ος, ε ν(Χt εναc; καποιοc; 1 .ι~ fl \ β ζ υ αντινο αν ρωπισμ.ο. \ > θ I \ έξανθρωπισμός τοu ύπερφυσικοu. Ό "Α γιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως (633-733), ιi, ' ' ~L ~ ι 'λατρεια. σε α.ποναφωντας τους εικονοκruι.στες, οιακρινει τ-η :ι. I I I 'Η 'λ I ' ΛΙJτ"t) και σε σχετικ-η. απο υτ-η α.ν7Jκεt μονο στο ' ' ' , ' ' ' Θ \ • .. εο κι YJ σχετtκ~, έχειν-η ΠΟU οέχοντ(Χι οί είκόνες, εlναt ένα. ά.πλο μέσο ποu ιiνεβάζει στi) λατρεία τοu μόνου Θεοu. Παρατ7Jρεϊ έπtσ7Jc;, πως οε \ ~~ θ Ι Ι Ι 'ξL ι > \ \ t α. πρεπει να ε aγονται συμπερασμ.ατα απο τΥJν ομ.οι- ότΥJτα τών έξωτερικών στάσεων ποu πιχlρνουν οί πιστο& μ.προ- 110 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ στιΧ στlς είκόνες, χptστια.νοt κα.t εtόωλολάτρες, γιιΧ τi)v όμ.οιό­ τrιτα. τΥjς λα.τρεtα.ς. Έκεϊνο ποu ένοια.φέρεt εΙνα.t το έσωτερικο συνα.tσθ'ημ.α, ποu ύπα.γορεuεc την πράξΎJ ποu έκτελοuμ.ε. Έκτος ~, τοvτου, aεν ε να.t το ' r 'Θ 'ζ εο που περtορt ομ.ε μ.ε 't'Ύ)ν εικονα.. ' ' ' ' • ' << z ω- γραφίζομ.ε τΎ]v άvθρώΠtVΎ) μ.οpψΥJ τoiJ 'JYjσOU σuμ.φωνα μ.Ε τη σάρκα Κt δχt τη θεία του μ.ορφ~, άπρόσtτΎ) Κt άόρατψ>. Με το loco πνεuμ.α βλέπει ό Δαμ.α.σκrιvος τη λα.τρεία τών είκόνων σιΧν φυσικη συνέπεια. τΥjς όρθοοόξοu χρtστολογία.ς κα.t κα.τα.γ­ γέλλεt τοuς είκονοκλάστες ώς μ.ονοφυσίτες, ποu έμποοίζοντα.t ιiπο τον όρθολογισμ.ό τους νa συλλάβουν το μ.uστ~ρtο τΥjς 'Ενα.ν ρωπΎJσrις. θ ' ·π εtκονα, προσ θ' ετει ο '' • Δ α.μ.ασκrιv ό ς, aεv ~' εχει " ~ μ.ονο πα.ιaα.γωγικrι α. ξ' ta. για. τον κοtνο α.ν θ ρωπο. ' ' ' ' ' ' '' ΕΙνα.ι συμ. β ο- λtκη καt μ.υστικη έκφρα.σrι τοu άρρ'ήτου, οντα.ς ένας ορόμ.ος γιιΧ νιΧ ΠλΎ)σtαστΥ). ·π εtκοvομ.ι:χχία έοωσε την εuκι:χtpία σ' έναν ά.λλον άνα'Ν' σκεvαστrι, το ικηφορο, , νι:χ προχωρΎ)σεt ' ' ''βθ'' σε μ.ια α. εια κα.t πρωτότυπη άνάλυσrι τΥjς έννοιας τΥjς πα.ρι:χοόσεως. "Ο,τt γίνε­ ται, λέει, μ.έσα στην έκκλrισία. εΙνα.ι Είκονtσμ.ός, άκόμ. rι καt το Εuαγγέλιο, έφ' οσοv ό 'Ιrισοuς Χptστος τίποτα. οεν tγpαψε, άλλ' ιlcpYJσε το λόγο του μ.έσα στtς ψυχές. "Οπως οεχόμ.αστε τΟ λόγο τοu Εuαγγελίου~ μ.ε τον ίοtο τρόπο οεχόμ.α.στε καt τlς Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 111 ~I \ > I \ > λ I εικονες, που αποτε ουν τ-ην ιστορια του. - \ • flo i'J ,τι οινει τΎJ auναμΎJ, ~I συνεχίζει, στtς είχόvες, oev εlναt παριΧ πίστΎJ, το &:σφαλες θεμέλtο στο όποίο ό χρtστιανος θεμελιώνει τ~ ζω-ή του. 'Άλλα κινήματα σκέψης •ΙΕνα &λλο κείμενο τοu Ά γ ίου Γερμανοu, Πεpi όpου ζωής, ποu έχει τ~ μορφ~ οιαλόγου μεταξu ένος όρβολογιστ~ καt ένος πιστοu, έχει σιΧν σκοπο ν' &:ποοείξεt Οτι το οόγμα περι τijς Θεία.ς Πρόνοιας oev έρχεται σε ciντίθεσΎJ μ' έκεϊνο της έλευβερlας τi)ς βουλήσεως. Ό «προορισμος» εlναι ciπόλυτος. Χωρlς αuτό, οeν μποροuμε vιΧ θέσομε το πρόβλΎJμα της θείας ι παντογνωσια.ς. 'Α"'\"'\' ΛΛα '~' α.υτο aε , ι σ-ημαινει rι οτι ι προγνωση και , προορισμ.ος είναι το tοιο πράγμα. f}Ο,τι είναι γιιΧ τον άνθρωπο i'J θέα των πραγμάτων, ποu είναι μπροστά του, τό ίοιο εlναι γιa το Θεο rι ij πρ6γνωσΥJ τοu μέλλοντος. ι Μολονότι ό άνθρωπος εlναι «προορισμένος», τοiJτο οε σημα ι νει οτι παυει να εfναι ε ευ ερος και χατα συνεπεια υπεu, 'λ 1θ ' ' ι ι ι θυνος των πράξεών του. Ό έγκλ-ηματίας οeν κρlνεται ιiπο την έκβασΥJ έκείvου ποu οιέπραξε, ποu ~ταν προορισμένο, ιiλλιΧ απο ' ' 't'"fJ ' ~ 'θ ~ 'ξ atα εσΥJ που τον εσπρω ξ ε να aιαπρα ει το εγκλημα. ' ' , ' ' , 112 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Ό «προορισμ.ός», θa πεί ό 'Ι. Διχμιχσκ-ηνός, εΙνιχt 'ή ιχίώνιιχ άπόφιχσ-η ποu ό Θεος πρόφερε γιιΧ τον κιχθένιχ, άφοu συμβου, λε υτ-ηκε I , ι τ-ην προγνωσ-η του. 'Α"'.ι"'.ι\'11 /V\IX ιχν ο ·e' , ~· "εος προ βλ' επει, f}εν προκιχθορlζει τιΧ π~ντιχ. 'Όπως ό tιχτρος οΕ:ν εΙνιχι 'ή ιχίτίιχ τijς ιχσ , θέ νειιχς ποu προ , 'βλ ψ ε ε, το taιo κt ο , ,~ . Θ " εος fJεν ε~νιχt ΎJ ιχtτιιχ ~~ r • , , ιχύτοu ποu θιΧ έπισυμβεϊ. Ή θείιχ πρόγνωσ-η οΕ:ν εΙνιχι πιχριΧ ένιχς «προορισμός», προ-ηγούμενος. Ή ιχtτlιχ τοϊί συμβάντος βρίσκετιχt στ~ν έλευθερ(ιχ τi)ς βουλήσεώς μιχς. Μας μένει νιΧ ποuμε ουο λόγtιχ γιa το κιχθιχριΧ άνθρωπι­ στικο κίν-ημιχ τοϊί 9ου ιχίώνιχ, προορόμοu τijς άνιχγενν~σεως τi)ς έποχi)ς των ΚομνΎJνων. Ό κιχίσιχρ ΒιΧροιχς, οί ιχύτοκράτο­ ρες Θεόφιλος, Λέων Στ' ό σοφος κιχt Κώνστιχντίνος Ζ', lκιχνιχν το ' β ιχσtλtκο 1 ' ' πιχ λ' ιχτι κεντρο επtστ-ημ ό νων κιχι ιχν θ ρωπων 1 1 1 των γραμμάτων, έπιοιώκοντιχς τ~ οΎJμtουργίιχ κιχt τ~ οιιχτ~­ ρΥ}σ-η μιriς πνεuμιχτικi)ς ιiτμόσφιχφιχς. ·rπιΧρχοuv μετιχξu των έπιστ-ημόνων ιχύτωv κιχt ιiνθρώπων των γραμμάτων γεωμέ­ τρες, άστρονόμοι, μιχθΥjμιχτικοί, γριχμμιχτtκοί, tιχτροί, θεολόγοι κιχt φιλόσοφοι. τα μέλΥj τοϊί όμ.ίλοu κιχλλιεργοuν το έλλΥjνtκο πνεϊίμιχ κιχt έκοΎJλώvοuν μερικιΧ &λλιχ έvοιιχφέροvτιχ, ποu γιιΧ πρώτΥ} φοριΧ τa συvιχντοuμε στο Βυζάντιο, άποτέλεσμ.ιχ τ"ijc; μελέτ-ης των κλιχiηκων: το ιχtσθΎ)μ.ιχ τοϊί άv~κεtν στο οοξιχ- ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 113 σμ.ένο γένος των Έλλ~νων χα! το ένοιιχφέρον γιa τ~ φιλοσο­ φtα χα! τ-ί)ν έπtστ~μ Υ) καθεαυτές, οχι σaν θεραπαtνtοες τ~ς θεολογtας. Ό κύκλος αύτος θa βρεϊ το μεγάλο του έκπρόσωπο στο Φώτιο, έπιστ~μονα όλκijς, καθολικο πνεϋμ.α. "'Α ν κρίνομ.ε ιi­ πο τtς φιλοσοφικeς πραγματείες του ποu οιασώθ-ηκιχv, το ένοtιχφέρον τοu Φωτίου στρέφεται προς τ~ οιαλεκτικ~ καί τη I λογtΚΥJ. Θ' α σταματ'Υ)σομε στΥJ I \ λ' υσΥJ ΠΟυ προτεtνεt για το yε- \ I \ \ I ' \ '!'~ l'f \ 'f, I ξ\ νος κιχι το εLaος, τερματι~οντας τις συ~rιτrισεις μ.ετα u νομ.ι- ναλιστών καt ρεαλιστών. 'AφoiJ έοειξε τtς ιiσυνέπειει; ~ς κά­ θε θέσrις, θέτει οτι γένος καt εiοος είναι σωμ.ιχτοειο~, χωρtι; νa '!' I κ θ 'ζ I t έ ~εLνiXt σωμ.ατα. α ορι ουν τrιv ουσια των υποκειμ. νων, αi\J\a χωρις να χα \ ' '"\ '\ \ \ θ "~ 'Α I \ ' I ορ ~ονταt τα ιaια. ναπτυσσουν τ-ην οuσια τους, (" \ χωρ!ς νa τ~ συνιστοuν. 'Απομ.ακρύνοντας το ρεαλισμ.ο και το νομ.ινιχ λtσμ.ο στrιv απο \ \ ' 'λ υτrι μορφrι τους, ο I t φ Ι ωτtος προτεινεt I ένα συμ.βιβασμ.ο ποu έπιοιώκεt νa σώσει το ούσιώοει; καί των οίιο. 114 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΙΙΣ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΒrΖΑΝτΙΝΗΣ ΣΚΕΨΗΣ (11ος - 15ος ιχlώνιχς) "Τ στεριχ άπο μtιΧ τελευτιχίιχ λάμψΎJ μe τi) ~υνιχστείιχ τών ΚομνΎJνών, άρχίζεt με τιΧ χτυπ'ήμιχτιχ των Σταυροφόρων κιχ! τlς έπtθέσεtς των Τούρκων κιχ! aλλων τιν'i)ς ιχύτοκριχτορfιχς. Ά ντίθετιχ ij πιχριχκμ i) τΎ)ς βυζιχν­ ζω-fι, κιχτιΧ τi) i'J πνευμιχτtκi) οtάρκεtιχ τών μακρών ιχlώνων έξιχντλ~σεως κιχt θανάτου τ'i)ς ιχuτοκριχτορίιχς, γνωρίζει μtιΧ ΟΎJμtουργtκi) οριχστΎJρtότΎJτιχ ποu έκοΎ]λώνετιχt τελικιΧ με μta πλ~ρ-η άνιχγέννΎ]σΎJ σ' δλους τοuς τομείς. εκτος "' • tκιχιιχ, οπου ο " • ΎJ Ν' ιχύτοκράτωρ 'ΙωάννΎJς ΒιχτάτζΎJς (1225-1253) ίορυσε μtιΧ τΎJν ' ' Ot " ' ιχπο λαμπρότερες έστίες ιχuτΎ)ς τΎ)ς οριχστΥJptότΎJτιχς, ' Κ ωνστιχντινουπολ:η, 1 Ύ)σιχν σχολi) φtλοσοφlιχς, μετιΧ τi)ν κιχτάκτΎJσΎJ τ1)ς Κωνσταντι­ νουπόλεως άπο τοuς Σταυροφόρους το οπου 1204· ij Τριχπεζοuντιχ, " • ' ot Κ ομνΎ]νΟt "~ ~ ι • ι Ι • ιaρυσιχν 'Α κιχa-ημιιχ· ΎJ Θ εσσιχλονtκ-η κιχι ο Μιστρaς. Τον 11ο ιχlώνιχ συνέβΎJ lνιχ γεγονος τεράστιας σΎ]μιχσίιχς γιck τη χριστιιχνοσuτη, το όριστικο σχίσμα μετιχξ& της λιχτινtκ'i)ζ Δό­ σΎJς κιχl τ'i)ς έλλΎJνtκ1)ς 'Α νιχτολi)ς. Βρισκόμαστε ~τσt στο χ(Jj­ ρtσμο των χριστιανών σε όρθοοόξους κιχι κιχθολικοuς. ·Η έ)(- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 115 κλησ(α άπο οω και πέρα γίνεται ολο και περισσότερο έθνικ~. Το [.LεγιΧλο tοεώοεc; τΎjc; όρθοοοξίαc; νιΧ είναι, [.LE: τ~v άλ~θεια της, ή άρχ-1] τΎ}c; ένότ-ηταc; δλων των χριστιανών, οιιχψεύοεται [.LE: το σχtσ[J.α. ·π καινούργια ι.Χρχ-1] ένότηταc; τοϋ χριστιανικοϋ κόσ[.LΟU θιΧ εΙνrχι τώρrχ ή άγιΧπη γιιΧ τιΧ κλιισικιΧ γριΧ[.L[.Lrχτrχ κrxt τ~ν άρχrχιότ-ητrχ, ποu άκ[.LιΧζει κrxt άναπτύσσεταt μΕ: το χρόνο. Το έκπαιοεuτιχο πρόγprχ[.L[.Lα των πανεπιστη[.Lιrχκών σχολών τοϋ Βuζαντίοu κατ' rχύτ~ν τ~ν έποχ~ μac; πληροφορεί πολu κrχλιΧ γιa τ~ν πrχρrχπιΧνω έξέλιξ-η. Στ~ φιλοσοφικ~ σχολ~ I της κ ωνστrχντινοuπο λ εωc;, τον - \ 11ο αιωνrχ, ' I I \ ~ I τοτε ποu οιεu θ uνε- ται ι.Χπο τον Μιχα~λ Ψελλό, οί φοιτητΕ:ς ηταν ύποχρεω[.Lένοι, προτοϋ άρχίσοuv τ~ [.Lελέτ-η τΥ)c; φιλοσοφίας, νιΧ παρακολοu­ θοϋν [.Lαθ~[.Lατα γpα[.L[.LατικΎjς, [.LE: τ~ν Πλατεta σημασίιχ 't'OU οροu, ΚιΧL άρχαίαc; ποί-ησ-ης. Το !οιο πνεϋ[.Lα εtσχώρ'Υ)σε και στ~ν πατριαρχικ~ σχολ~ τΎ}c; Κωνσταντινουπόλεως, οποu οι­ οασκόταν, έκτοι; άπο τ~ θεολογία, ή φιλοσοφία, ot έπιστΎjμεc; και ή ι.Χρχαία λογοτεχνία. "Οπωc; ή θεολογικ~ σκέψ1), oE:v ,ι \ '' c ι ι '1'~' ' 'λ αργ-ησε και αuτ-η -η νεα κιν-ηση να αtοασκεταt και στη ατι- νικΥ) Δόσ1). Το πανεπιστ~[.LLΟ Κωνσταvτινοuπόλεως τοϋ 11ou α[ώνα χρ-ησί[.Lεuσε σιΧν πρότυπο γιιΧ ό[.Lοιογενείc; θεσ[J.οuς στ-Ι] Ι Δ uσ-η. π'\'\\~ OIV\Oι οuτικοι ερχοvται στ-ην \0/ \κ ωνσταvτινοuπο I λ\ 1) να 116 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ με ' λετΎJσοuν οχι μοvο τιχ ε/V\Ύ)Vtκιχ, , ' \ •"\"\ ' /XIV\/X '"\"\ \ κιχt ' 't' Y\J μ.ε 'θ οοο κιχt το ~ \ \ πνεuμιχ ζεt 't'OU βυζιχντtνοu ιΧνθρωπtσμ.οu. Έξ &IJ...o;υ, οσο πλΎJσtιΧ­ ΠόλΎJς, βuζιχντtνοt έλλΎJνtστΕ:ι; έπtστ~μονεc;, iJ πτώσΎJ τi)ι; ' ' , ' "λ 'Δ' '~~~'ξ ο ο κιχι περισσοτεροι, πηyιχtνοuν σ't'ΎJ υσΎJ ytιx νιχ οtοιχ οuν 't'ΎJV επισ't'ΎJ(J. ΎJ τους. ' ' Ή μυστικΥ; θεολογ(α- Ό Ήσυχασμός Το ρεuμιχ τοu θεωρ'Υ)τικοu μuστtκtσμοu, ποu σuvεχtσ't'Ύ)Κε ιΧπρόσκοπτιχ σ' ολΎJ 't'~ οιάρχειιχ >~ I ειaικιχ εvτΟVΎJ >Ι 't'OU 'λ Βuζιχvτίοu, γνώρισε μιιΧ ιχ β > f t: ιχvιχπτuςΥJ χιχι προσε \ ' ι ' ' ~ 'λ ι ι 'I' • σ't'YJV τρtτΎJ ιxU't'YJ περ ι οοο. ο· ιχ ξ ιο ογοt εκπροσωποt τοu ειvιχι ο ι . ε χιχιvοuργιες f μορφες I ' Συμεωv ό Νέος Θεολόγος, ό ΓpΥJγόριοc; Πιχλιχμcic; χι ό Νι­ κόλαος Καβάσιλας. Ό Σuμεcbv θεωρείται ώς ό πιο πρωτότυ­ πος θεολόγος τοu Βuζιχvτίοu. Διχιχιολογl'jμέvιχ τοu ιΧποΟόθΎJχε ό τ(τλοc; τοu «vέou θεολόγου», τ~v πρωτοτυπίιχ τοu Ίσως Ύjθε- λιχv 1 1 ~ λ ι ' ~ ' ' .!!~ 'Η ι vιχ οΎJ ωσουv εκειvοι ποu τοu τον ι:;οωσιχv. πρωτοτυπtιχ ι L 'ξ ι του φιχιvετιχι, πρ~γμιχτι, μ 'Λtς ε ετιχσομε τον ο οροι; • 6"\ l 't'\ ι ' ' σl'jμιχινει γι ιχu- t1 θ εο λ' ογος. 'Ο Σuμεcbv είvιχι ό πvεuμιχτικοc; uίoc; τοu Σuμεcbv τοu Εί.ι­ λιχβοuc;, ποu ~οΎJ μιλοuσε, οπως ό Πιχuλος τ'i)c; Λάτροu, γιιΧ το Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BrZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 117 ορα[.Lα τοϋ ciκτίστου φωτός ... Α ν ιΧλ:ηθεόει οτι ~ ιΧνατολtκ~ θε~ ολογ(α ε!ναt ~ θεολογία τοϋ φωτός, τοUτο ίσχύεt γιιΧ τouc; τε­ λευταίους αtώνες, οπου ~ εννοια τi)c; ορασ:ης τοϋ ιΧκτ(στου cpω­ τoc; βρίσκεται στο κέντρο τi)c; [.Lυστικi)c; θεολογίας. 'Όσο γιιΧ ι "λ τον Σ υ[J.εων, ο :η ' • YJ ζω:η και το εργο τοu ειναt c.ιtαποτισμενα I ' " 1 ~ ι ' ιΧπό τΥ)ν σuνεχΎ) και ιΧοιιΧκοπ:η ορασ:η τοϋ θε(οu φωτός. Ζετ και ένεργε! σε [.LtιX ιΧοιιΧλειπτη έπικοινωνία [.LE τον 'ΙrJσοϋ. « .. Α ν ό 'Ι:ησοuc;», γριicpει, «είναι το φώς και ό θεοc; τοϋ κόσμ.οu, κι aν ι " 1 • • ~ι \ ' ·~ ' ' 1! •~ ι πιστεuο[.Lε οτt ειν αauνατο να. τον taεt κανεtc; κατα t::να αaιακοπο ι τροπο, ποι 6c; ι τοτε θ' α :ηταν 't" ι περισσοτερο .!!. aπιστοc; • ' απο [.Lάc;;» 'Έχομε σuνεπώς νιΧ κιΧνο[.Lε [.LE μ.ιιΧ [J.υστικΥ) θεολογία, ποu οΕ:ν εχει καμιιΧ σχέσ:η μ.t την άνθρώπtνΥ) έπtστ~μ.:η, - σό[.Lφωνα [.LE το [.LαθΥ)"CΥ) και βιογριΧφο του Στ:ηθaτο, ό Σuμεων οε γνώριζε καθ6λοu τlc; άνθρώπινεc; έπιστ"i)[.Lεc; (Βlοι; τοίJ Συ­ μεων του Νέου Θεολόγου)- θεωρεί τΥ)ν έπιστ~[.L:η ένοχλη­ τικη γιιΧ την ψυχη καl οε θέλει νιΧ εΙναι καθόλου θεώρ:ησ:η, πολu λιγώτερο λογικη γνώσ:η. 'Η ι ι ' \ \ θ εο λογια, πρεπεt να ι ι ' γνωσ:η, σu[.Lφωνα [.Lε τ:η [J.Uστικ:η ερχεταt [.Lδνο ιiπο τό πνεϋμ.α. Ή γνώσ:η ε!ναι έ[.Lπνευσμέν:η 1) οεν ε!ναι γνώσ:η. Είναι ψευοογνώσ:η κιΧθε γνώσ:η ποu είναι καρπος [.Lελέτ:ηc;. Αύτ-η ~ θεολογία άσχολεϊται μόνο με τ~ν 118 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ έσωτερtκ-f) ζω~ τοu χptστtανοu, στην &[.Lεσ"f) πνεU[.LCΧτtΚ~ σχέ­ σΥ) τοu [.Lε το Θεό. Ή έπικοινωνια μ.ε το Θεο εΙναt δuνατή, διό­ τι 'ή ιΧνθρώπtν"f) φόσ"f) καt ό έθtσ[.Lός τ"f)ζ uπόκεινταt σε [.Lεταβο' - τ λη. 'Α φοu ειναt uφισταταt t I " 'θ ετσι, κα ε πtστος ποu «Κα λ' ' ' δ' εχεται \ Ι τΥJ I θ εια ' tl χαρΥ) θ ' τΥ)ν Ι Υ)ν fΧΛΛΟtωσtν» 'ii I ποu τον \ κανεt ενα εο Ι «κατa· χάριν». Ό Σu[.Lεwν γίνεται ιiκοόραστος καt θερ[.Lος κή­ ρυκας ιri)ς δuνατότ"fJτας ένώσεως [.Lε το Θεό, τ-f)ν όποία θεωρε! ' I Jt.λ I ' ΔI , I • ~ 't: κοtνΥ) σε υ οuς τοuς χριστιανοuς. εν εχει να uποοειςει 'θ [.LE ο- οο: κατα τη γνω[.L ~ \' ι YJ τοu, φταvει κανεtς στΥJV ενωσΥ) [.Lε τα οικα ι \ \ t.Ι \\~ι τοu [.Lέσα· ε!ναι ί.ιπόθεσΥ) προσωπικijς έ[.Lπεφίας. 'Εξ &λλοu, ~ &νοδος προς το Θεο δεν ~χει διαβαθ[.Lίσεις. Μόλις δεχθοu[.Lε τ-f)ν έπlσκεψΥJ τοu Ά γίοu Π νεόματος ιiποκιχ- ' θ ιστιχ[.Lε θ ιχ, I β ρισκεταt ''\i ' uφιστιχ[.Lε θ ιχ τΥ)ν «Κα λ' "f)ν ΙΧΛΛΟιωσιν». • ' ' ·π τε λ ειωσΥ) ' I ' I 'θ ~ Ι Ι Ι στΥ)ν απαρνΥ)ση κιχ ε οtανο"f)τtΚΎ)ζ γνωσης, στο να - γίνομε ένας λεuκος κιχi λείος χιΧpτΥJς, έτοι[J.ος νιΧ δεχτΎ} τtς έμφιχνίσεις τοu Άγίοu Πvεόμιχτος. 'Έτσι έπιτuγχιΧvετιχι ό θιΧ­ νιχτος τΎjς ψuχΎjς κιχt τΎjς vόΎ)σΎ)ς. Στη θέσΥ) τΎjς ιiτομικΎjς ψuχΎjς ποu εr[.Lιχστε, θιΧ ~χομε μιχτικες 1 ' «βλεπει» , "Ψ '' - , u ιστες ιχιτιες των οvτων, τις πνεuΙJ.ιχτικες πριχΘ ' Θ ό j_ γματικοτ"f)τες, το .. εο. ιχ εt[.Lαστε τ τε στην κιχτα.στασΥ) ποu τις I I I I I , I I ιχισ ' θ "f)σεtς, ικιχνη , t ' [.Lta ψuχ-f) προικισμένη με πvεui i 'ζ , i i ~. ' οχι πιιχ νιχ σuΛΛογι ετιχι, fXI\IID. νιχ , ' \ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 119 βλέπο[.Lε κιχt γνωρίζο[.Lε, άκριβώc; γιιχτt οΕ: γνωρίζομε κιχt οΕ: ' βλεπο[.Lε πιιχ. 1 'Η θ ειιχ 1 ' ιχγιχπΎJ, 1 λέ γει ο ' Σ U[.Lεων, 1 ε νιχι εκστιχτι- l ' κ-ή, ΟΎJλιχο-ή, ίκιχνi) νιΧ πριχγ[.Lιχτώνει τό οόσt(J.Ο τοu έιχuτοu [.LΙΧζ, τi)ν ιχύτοεγκιχτάλειψΎJ. ΚιχτιΧ τi)ν ώριχ τijc; ελλιχ[.LψΎJc;, ό θεοc; άγκιχλιάζει τό μ.ονιχχό, τόν γεμίζει [.L€ άσπιχσμ.οόc;. ΦuσικιΧ, ό ερωτιχc; ιχuτόc; τοu Θεοu εΙνιχι φώς, φώc; ιΧπρόσιτο.· Γι' ιχύτό άκριβωc;, ο,τι νοιώθο[.Lε στtc; εύτuχείc; τοuτεc; στιγμεc; εlvcxι ιΧν­ εκΜλΎJτΟ, &ρρ'Υ)το. ΜετιΧ τi) μuστικη έ[.Lπειρ(cχ, ό &νθρωποc; ό­ πωσο-ήποτε οέν έπιχvέρχετιχι στη φuσικ-ή τοu κιχτιΧστιχσ'Υ). Νοιώθει δτι έχει άyιοπΟt1)θi), δτι εχει θεωθi). Μόνο οποιοc; είδε το θείο φως εlνιχι tκιχvόc; νιΧ θεολοy~σει, ΟΎJλcχοη νιΧ ά:φΎJγ1)θi) ο,τι είοε [.Lέ τη βο-ήθειιχ τοu θείοu φωτός, ποu τόv ένωσε [.Lέ τό ' ' • ' ' l 'Σ ' ιχ Θ εο. Ν' ποιιχ εl vιχι ΎJ θ εολοyιιχ, σu[.Lφωvιχ μ~ το U[.Lεων. 'ΕκεtVΥ) στΥιν όποίιχ oE:v εχο[.Lε όΟΥ)γο τΥι λογικΥι 1) τ~ VOY)!J-OσόVY), άλλιΧ τοuς ΠVEU(J./X'ttΚOUς όφθιχλ(J.ούc;, ΠΟU το θείο φώc; άvοίγει 'ζ κιχι κιχ θ ιχρι ει. ' Μ ετιχ ' ι'\. ' ι ' ι " τ-η [.LεγιχΛΥ) ε[J.πειριιχ ιχισ θ ιχνομιχστε οτι ' ζοϋ[.Lε σέ σuvεχi) οριχσΥ), ποu οιιχρκεί τόσο, οσο οέν ιiπομιχκρu.l ' ν [.LΙΧστε cxπu το 6 ' Θ εο. Κ ιχι ' ' [.Ltιx ποu -η ορcχσΥ) cxuτΎJ ' ' ' " ' ' β'ζ ει σε κι' ' cx \ΙΥ)σΥ) τΥιν έvεργητικότητιχ τijc; ψuχijc;, οέν άφ~νει τον άνθρωπο στΥιν πιχθΥjτικότ-ητιχ τi)ς κιχθιχρi)ς ένιχτένtσΥ)c;, ιΧλλσ. τον κιΧνει ι:;νιχ ενερyητικο ον. ~ ' \ , 120 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ΓιιΧ πρώτη φοριΧ βρισκόμαστε σΕ: πλ~p'rJ [.Lυστικ~ ζω~. Ό [.Luστικιστης ' Σ υμ.εων εL ναι ' τ 'λ και [.Lεγα ος ποι'r)τΥJς. 1 ' Τ' ο πιο πρω- ' τότυπό του έργο, "Ύμνοι -των θείων έpώ-των, είναι στο μ.εγαλό' ι ' ι ι ι \ ' τερο ιτοu [.Lεροc; σε στtχουc;. ''Ε ναc; λ ογος παραπανω για ν , απο- φύγει ~σκέψη ιτου κιiθε συστ'r)[J.ατοποt'r)σ'r). Δεν είναι Ο[.Lως γι' , 1 • 'ψ λ ι β θ 1 1 ι αuιτο ΎJ σκε η του ιγωιτερο α εtα σιτην πρωτοιτυπ'r) παρου- σίαση '!;OU [.LυσιτιΚtσμοu, Πjς ιτέταpτ'r)ζ αuΠjς οιά.στασ'r)c; ιτijς ά.ν­ θρώπtνΎJς ψυχΎ)c;. Ή θεολογtα τοu Συ[.Lεων οΕ:ν έγινε ά.ποόεκτη χωρίς άνιτtστασΎJ ά.πο ιτ~ν ΈκκλΥJσlα. Στην ά.ρχΥj ό Σuμ.εων οtώχτ'r)Κε, ά.λλιi, πρtν ά.κόμ.Ύ) πεθιiνεt, κρlθΎJΚΕ όρθόοοξος. Εlχε [.Lεταξu άλλων μ.αθrιτων τον Νικ-ήτα Στrιθaιτο, ποu [.LΟλονότt ά.νθρωπος τιί>ν γpιχμ.μ.ά.των, ΟΕν είχε έ[.LΠtστοσUνΥJ οδιτε στ~ν έπιστ"ήμ.η οδτε σιτον ιiνθρώπινο λόγο. Πεπεισμένος οτι -ηταν uπο τΥ) σταθερ~ καθοο"ήγ'r)ση του Ά γtou Π νεόμ.ατος, ποu τόν έκανε έναν αuθενιτtκό θεολόγο, ό Στrιθaτος ψιiλλεc μΕ: ζΎjλο τ-ην ά.ρετ~. «Ή ά.ρετij, γριiφει, είναι καuιτο πριΧγμ.α, 1- κιχν~ ν' ά.νά.ψει μ.e το φuσrιμ.ιΧ "t''r)ζ τά κά.ρβοuνα τijς έφεσης, ώστε ~ ψuχ~ νά μ.ijν είνιχι παριΧ φωτιά., οuνατ~ σε τέτοιο βα­ θμ.ό, που νa οίνει φτερά σιτi} νόrισrι, νa τ-η σrικώνει ΨrιλιΧ, άπο τη γΎ) στον οuρανό, κιiνοντας όλόκλrιρο τον άνθρωπο Θεό». Ή ιiρετη είναι «ά.πιΧθεια» ποu έξιχσφιχλ(ζεt τό οόσιμ.ο τοu έαuτοij: Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 121 τοuς οcάφοροuc; βιχθμ.οός τΥjς έκθέτει ό Ν LΚ'ήταc; - ποu είναι τόσες οιαβαθμ.(σεις στο ορόμο ποu όΟΥjγεi σιτ~ν τελείωσΥj. ΜΕ: το Σuμ.εwν και τοuς μ.αθΥjιtές τοu βρισκόμ.αστε στο κλίμ.α τijc; θεολογcκijc; σκέψΥjς' το όποίο έπικρατε! κατιΧ τouc; τελεuταίουc; αtώνες. ·Α ντLθετα, στον Κάλλισιτο Καταφuγιώπ] βρίσκομ.ε μ.ιιΧ λεπτ~ και οιεισοuτικ~ οιαλεκτικ~ ποu θυμίζει τον Ήλlα "Εκοικο και προσκολλfiται στο θεωρΥ)'tικο πνεuμα τοu Διονuσίοu, των παλιχιων Πατέρων κι &κόμΥj τοu Πλάτω­ νος. ΓιιΧ τον άνθρωπο, λέγει, uίο τοϋ Θεοu, i} ζω~ οΕ:ν είναι τί­ ποτε άλλο παριΧ πράξΥJ τijς νόΥJαΥJς. Ή νόΥ)σΥ), ιiπο τ~ φύσΥj τΥ)c;, κατευθύνεται μ.όνο προς έκείνον ποu είναι άπειροι; και ιiπροσοιόριστοc;. 'Απο τ~ν &λλΥj, 'ή νόΥ)σΥj ώς ΟΥ)μιούργΥjμα ~χει ποu ε ναι ' ί ιιιΕ .ι ο ' ' UEνα, Yj νοΎ)σ-η c.ιεν εχει ι ~' , ναι;. ταν φτασεt στον ' ' )/ ' ' ' " ' ' 'λ' αναγκΊ) οuτε απο τΥJ γ λ' ωσσα οuτε απο το ογο. Τ' Υ)ν καλ' uπτει f ~φεσΥ) προς τ~ν ιiνάπαUσΥ), ποu μ.πορεί νιΧ βρεί μ.όνο στο Θεό, ιiπόλuτΥJ σιωπ~: 'ή σιωπ~ ποu έκφράζει τ~ν ένότ"fj'tά τ-ηc;. Ή Κωνσταντινούπολ-η ύπijρξε το κέντρο τijc; οραστηριότ-η­ τος τοu Σuμεών . .ιομ.ωc; τιΧ μ.ονασιτ~ρια τοu "Αθω στάθΥJκαν το κέντρο τοϋ Ήσυχασμ.οϋ (14oc; αlώναc;). Οί μ.οναχοt Νικ-η­ φόρος ό Καλαβροc; και Γρ-rιγόριοc; ΣιναtτΥJc; ~φεραν τον Ή­ σuχασμ.ο στο 6ροc; "Αθω. ΆσκΥ)'tΕ:c; φλογισμένοι ιiπο το θείο 122 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ζijλο, ιΧκολοuθοuν τ-Υ) μuστιχ-Υ) θεολογlιχ τοu Σuμεών. Ή έ:νωσΎJ με το ' ' Θ εο .. ' τ ε~νιχt " ιχμεσ'ΥΙ κι " ~ ' οχι προοοεuτtΚΥj. Π ριχγμιχτο- ποιεϊτιχι Οτιχν το πvεuμιχ στο βάθος τής κιχροtiΧς έλκύεt κοντά τοu το νοu, τον πνιγει Xt ιΧπο τΎ) Βιχβuλώνιχ τον μετιχφέρεt στη Σιών. Μόνον "ή έvέργειιχ ,;Ύ)ς κιχροtiiς, προσθέτουν, μiΧς όόΥ)yε! στην κιχθιχρη ιΧλ-ήθειιχ. Με &λλιχ λόγιιχ, το ιχίσθ1Jμιχ τής χιΧρι­ τος όΟΥ)yεί στi} γvώσΥJ τi)ς ιΧλ-ήθειιχς. Άλλa riv δ Σuμεwv θε­ ωρεί την έ:vωσΥJ με το Θεο uπόθεσΥJ προσωπικi)ς έμ.πεφ(ιχς, οί ΝtκΥJψόρος κιχl ΓpΥjγόριος προχωροuν στον χιχθορισμ.ο μtiiς λεπτομ.εροuς μ.εθόοοu προσεuχi)ς, είοικi)ς γta ,;ov ήσuχιχσμ.ό. Τηv όvομ.ιΧζοuv έπιστΥ)μοvικ~ μ.έθοοο cXOtcXΚOΠYJς έπ(κλ1Jσ1)ς τοu ΊΥJσοu. Κιχτ' ιχύτοuς δ προσεuχόμενος μ.ονιχχος όφειλει νιΧ ιΧνιχζΥJ­ τε! το μέρος τi)c; κιχρΟιiΧς, οποu βρlσχοvτιχt δλες οί οuνιΧμ.εις τi)ς ψuχi)ς. Γιa vιΧ το έπιτύχει, πρέπει va όμφαλοσκοπ-ήσει, με το ΠΥJΎΟUνt στΥ)ρtγμ.ένο στο στijθος, μ.ειώνοv,;ιχς οσο ,;ο οuνιχτο ,;ηv ιΧνιχπvο-ή. Οί μοvαχοι ποu &v;,;εχav σ· οιιχλογισμ.ό, Ελεγιχν πwς μ.ποροuσαν ποu ιχστριχ ψ ε στιχ au,;ou ,;ou είοοuς το νι% OOU'V εva μεγάλο φώς, τ~ οόξιχ κιχt ,;ο ιiοΥ)μtοόργΥ)το φώς τοu Θεοu, ομ.οιο με έκείνο ' " ' ' 'λ ~ μιχτια ,;ωv ιχποσ,;ο ων, σ,;ο ορος - ' ' Θιχ β ωρ, .. ' κιχ,;ιΧ ,;~ μ.ε,;ιχμ.όρφω~ ,;ou Χριστοu. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ BrZANriNH ΦIΛΟΣΟΦΙΑ 123 Το ένοια.ψέρον τοu κιν'ήμ.ιχτος βρίσκετιχι στον οσο πάει κιχl μ.εγιχλuτερο ρο Ι 'λ Ο ~~~ \ ~ I I \ J/ θ ο που ιχποaιaει στην κιχρaιιχ κιχι το α.Lσ '1]μ.ιχ. \ 'Αλλfχ. ή μ.έθοοοc;, ποu μόλις περιγράψιχμ.ε, μ.πορε'ί νfχ. κιχτα.λ~­ ξει στον έσψα.λμ.ένο μ.uστικισμ.ό, στ~ν ύλοποt'r)ση τΎjc; πίστ'r)c;, κιχθότι μ.'r)χιχνοποιεί τ~ν προσεuχ~. ΤοUτο ιΧλλωστε κιχτ~γγει­ λε μ.Ε: ά.γιχνάκτ'1)σ'1) ό ffiηνιxc; μ.ονα.χοc; Βιχρλιχfχ.μ. ό Κιχ- ' λα. β ροc;, σ '" ενιχ ψuΛΛιχaιο που ιχνοι ε την ψι '\'\ ·~ \ , ξ \ λονικιιχ με τους η- ' \ \ • συχιχστέc;. Ό Βιχρλιχfχ.μ. κιχτηγορεί τouc; ήσuχιχστΕ:c; δτι πι­ στεύουν πwc; ή θεία. χάρη εΙνιχι δημιούργημα. κιχl ότι το θείο ε!νιχι άπτό. Touc; κιχτηγορεί γιfχ. τ~ν έπιμον~ τους ότι βλέπουν το ιΧκτιστο θείο ψώc; μΕ: τfχ. ύλικfχ. μ.άτιιχ τοu σώμ.ιχτοc;. Ό ά.ρχηγόc; τouc; Πιχλιχμ.ac;, προσθέτει ό ΒιχρλιχιΧμ., είσ-ήγιχγε το οόγμ.ιχ των ouo θεών, γιιχτί οιιχκρίνει στ~ν Άγίιχ ΤριιΧοιχ τ~ θεία. οuσίιχ κιχι τ~ χάρη ~ θεία. ένέργειιχ. "Οπωc; το βλέπομε, 'ή οιιχμ.ιiχη περνa γρ~γοριχ στ~ οογμιχτικ~. Ό Βιχρλσ.ιΧμ., γνώ­ στης τΎjc; έλληνικΎjc; κιχt τΎjc; λιχτινικΎjc;, γνωρίζει κιχλα. τη ου­ τικ-η θεολογία., ποu μ.Ε: τον Πλιχνοόοη (13oc; ιχίώνιχc;) άρχισε νfχ. atεισaυει στο ~ ~ ' I Β , uζ ιχvτιο. ιιu_ ~σι, οτιχν ο ., • Β α.ρ λσ. α.μ uποστηρι ει, I • 'ζ ένάντια. στοuς ijσυχιχστέc;, οτι ό άνθρωπος οΕ:ν μπορεί μ.Ε: κιχ­ νένα. τρόπο νιΧ οεί τη θεία. οuσίιχ, ποu εΙνιχι τιχuτό<11)μ'1) μ.Ε: τΥ] , θ ειιχ 'έ 'Θ', I ·~λ' εν ργειιχ, κι οτι το εο μ.ονο στιc; εκa'r) ωσειc; του μ.πο- " 124 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ροuμ.ε νa τον οοuμ.ε (οπωc; το φως τοu Θιχβώρ), ol όποϊες είναι ΟΥ)[J.tουρyήμ.ιχτα, οeν κάνει τίποτε &'λλο ιiπο τοu νa έμ.πνέεται ιiπο τον 'Άγιο Θωμ.α. τον ΆχινάτΥJ, ό όποϊος πίστευε δτι οeν ύπιΧρχει πρcχγμ.ατικη οιάκρισΥJ μ.εταξu θεlας ούσίας καt ένέρyειcχς. 'Αi i ~ r /V\CX σεν ε,ναι I I μ.ονο αυτο. , • , ·ο Β αρ λ I • 'ζ ααμ. υποστΥ)pt ει οτι " ~ ένατένισΥJ τοu θείου είναι yνώσΥJ καt έπtστ1JμΥJ. 'Όποιος yνωρισε, ι λέ yει, τη σοφια, yνωρισε το ' ι ι ' Θ ' .. εο μ.ενοντιχς κατ ι , ι αναy- ι ΚΥJ μ.αζί τοu. «'Αφοu μ.ελετήσειc; τον Πυθαyόριχ, τον Πλάτω­ να, τον 'Αριστοτέλη, τότε θa φτάσεις στ~ σuλλΥJΨΎJ τ-ης ιiλ~­ θειας», λέyει ό Βαρλαάμ.. Έοω πρόκειται γιa μ.ιιΧ στάσΥJ ποu t I ι \ \ t ~i \ ι θ I \ I θ 'λ υπαγορευεταt cχπο τον ε/V\Υ)νικο αν ρωπtσμ.ο καt που ε εt να στηρι εται μ.ονο στα 'ζ I \ λ ογιχα επιχεtρΎ)μ.ατα. I t I κ I ατ ' \ αuτον τον \ I t I \ I t 'θ ξ I θ t θ τροπο αντιτι εται εκιχ ιχριχ στΥ)ν ορ \ ~ oao ξ Ύ) στασΥ) που παντοI τε έπεοίωκε τη σuνθεσΥJ τοi) «μ.υστtΚΟU» μ.ε το λόγο. Ή ιi:ντί­ θεσ'Υ] γίνεται τώρα πιο όξεία, έπειοη οί ιiρχηγοι τi)ς ιiντιπαλα­ μ.ικijc; μερίοαc;, έκτοι; ιiπο τό ΓpYJroρcx, οί 'Α κινσυνος, Υ)ταν, σπως χαt ο ouo ιiοελφοt Κυ­ ' \ \ οωναι, ό Μιχνου~λ Καλέχιχc;, ό 'Ιωάννης Κυπcχρtσσιώτης Κt ό ' ~ "' Jl. \ • Β ιχρ λ α~μ., ε"οικειωμ.ενοι μ.ε τη L , 1: λατtνtΧ~ θεολογία Κι uποστήpιζαν τΥjν ένωση τών OUO έκΚλΥJ­ σιών ... Α ν eτσι είναι, eχομ.ε στην eριοα τοu 'ήσυχασμ.οu μ.ιιΧ νέιχ μ.ορφ~ τj)ς πολu πaλΥJ&ς στην έλληνικΥ) ΈκκλΥJσία οια- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 125 μ.άχ;ης μεταξu τοϋ μυστικισμοϋ, ποu τόσο τιμ.ίiτιχι κατ' αύτ~ τΎjν περίοοο σ' ολο το χριστιανικο κόσμο, και του όρθολογι­ σμ.οϋ. (Οί γερμανοι μ.υστικιστtς J. Eckhart, και ό μακάριος Tauler ε!ναt σύγχρονοι τοϋ Παλαμ.ίi ΚL έχφράζονται με το οι­ χό του τρόπο καθωc; και μ.' έκεϊνον τοϋ Καβάσιλα..) Κι ό Ν ιΚΎ)cpόροc; ΓρΎ)γορίic;, λεπτοc; θεολόγος καt οιαλεχτι­ κόc;, βλέπει τον κίνοuνο τοϋ πολuθεϊσμ.οϋ στ~ οιά.κρtσ'Ι) ποu κάνει ό Παλαμ.ίic; μεταξu θείας ούσίαc; και ένέργειαc;. Τον χιχ.­ τ1Jγορεt δτι έπαναcpέρει τ~ν πλατωνικ~ θεωρία των Ίοεων, ΟΎJλαο"fι, τΎjν τοποθέτΎJσΎJ των Ίοεων μ.εταξu τοϋ Θεοϋ καl τijc; ο'ΙJμιουργίαc;. Ά ντιπαριχ.θέτει στ~ οιοασκαλία των ~σuχαστων τ'Ι)ν ταυτ ό τΎ}τα στο ' ' Θ εο ' ουσιαc; και υπαρ ξ ' ' ' " '1)<;, '::!>' που τΎ} οεχετιχ.t ' ' ώc; τ~ν παραοομ.ένΎ) οιοασκαλία των όρθοοόξων. Ό ΓρΥjγόριος Παλαμίic; στά.θ'ΙJκε ό ύπέρμ.αχοc; τοϋ μuστι­ χισμοϋ. Το μ.εγιχλύτερο σφάλμα των Έλλ~νων, λέγει, Ύjταν οτι έθεσαν τ~ νόΎJσΎJ έξω &.πο το σωμ.ιχ., o'IJλao~ έξω ιiπο τ~ σωματική αίσθΎJσΎJ. Έμ.εϊc;, προσθέτει, γνωρίζομ.ε δτι, οταν ή , "! , ' 5:!-'β' 'Α.... νοΎ)σ'ΙJ ε,ναι μεσα στΎ}ν καροια, ρισχεται στο οργανο, στο v•Γ ,, σαuροcpuλάκιό τ-ης. Έχε! όcpείλομ.ε νιΧ τ~ συγκεντρώσομε με 'ξ σκοπο να τ'Ι)ν ε αγνισομε. ' ' ' ' Δ' εν ·~τελ ειωνομε ομωc; εοω. ' ζ εται ξ έ "'::!> \ • , να σπρω ομε τ'Ι) νο'Ι)σΎJ μ σα στον ιοιο τον εαuτο τ'IJ<;. \ , ' , \ " Χ ρεια' 126 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ·Εκεί θιΧ βρεί τi)ν ούσίrι. τΥJς, μπορε't νιΧ αύτοξεπερrι.στ-η κrι.t νιΧ ' \Θ I Μ' t! ' I ' t β I \ συνομι λησει με το εο. ονον -η ενrι.τενιση, που υπερ αtνεt τις \ διrι.νΟΥJτικές lκανότητες, προσφέρει, σuμcpωνrι. μέ τον Παλrι.μίi, τΥ)ν κrι.ταπληκτικi) άπόδειξΥJ οτι δ Θεος ύπάρχεt Κt εlναt πάνω ciπ' ολrι. τιΧ όντα. Τότε ποu το cpώς γεμtζει τ~ν καρδιά μrι.ς κι δ &:λΥJθινος άνθρωπος πηγrι.ίνεt στο &:ληθινό του lργο, άνεβrι.ί' > I β L I βλ' > Ι Ι νοντας τα αιωνια ουν~, τοτε επει το αορrι.το, μπαινοντrι.c; \ όλόκλΥJpοc; στi)ν περtοχΎj τοϋ θαόμrι.τος. Μέ τΥ) θεία χάρη κι όχι μέ τΥ) νόηση, οπως το θέλει ό Βrι.ρI λrι.αμ, cpτανομε ·, στ-η ' θ εωση. Σ υμφωvα I I με ' τον ' π α λαμιχ, - ε• κείνος ποu μετέχει στΥ) θεία έvέργεtα «γ(vετrι.t κrι.τιΧ κάποιο τρόπο φως, βλέπει μέ πλ~ρη συνε(οησ-η το κρυμμένο ιΧπ' οσους οέ δέχτηκαν τΥ) χάρη» (Είκοσι δύο λόγοι). Πώς, οtερωτaταt λοιπον ό Πrι.λrι.μίiς, μέ τη σεφά του, μποροuμε vιΧ συλλάβομε \ , ' ' I I ι μια φυσΥJ χωρις εvεργεια; 'Η θ εια ουσια, σκεφτεται, ε ναι μια ' ' r ' πpαγμ.ατικοτΥ)τrι., μ.οvη, απ I I t λ' >I ' η, απεφη, ακαταv 6Y)'tYJ, t β υπερ α- τικ~. Άλλα ύπάρχει ά.πειpότΥ)τιχ θείων ένεργειwv, μια. ιΧπο τtς όποίες εlvαt το θαβώpιο cpwς, κι ολες ιiναπΥ)Οοuν ιiπό τΥ) θε[α ουσια, ενωμ.ενες μ.rι. ' I t I ζ' t 01 ' ~ Ι λ I της κατrι. ενα αοια υτο τροπο. \ "0πως το βλέπομε, ό ·πσυχrι.σμος μaς βάζει μεμιaς στΥ)ν ciτμ.όσφαt­ ρrι. της ένορrι.τικijς έvατέvισης τijς μυστικΥjς θεολογίας. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 127 Ό μεγαλύτερος έκπρόσωποc; τijc; θεολογίας ιχύτΥjc; ε!νιχι χατa τον 14ο ιχtώνιχ ό Νtκόλιχοc; Κιχβάσιλcχc;. Στο έργο του ([οιιχlτεριχ στ-Υ]ν Έpμηνε(α τ"ijς θεlας λειτοupγlας χιχl στο Πεpl τ"ijς έν Χpιστi(J ζωijς) ιiνιχπνέομ.ε τ~ οροσtά, τ~ν ~πλότ-ητιχ κιχl τ~ν όρθοοοξία τών ιiποστολικών χρόνων. Γι~ ν' ιiκολου­ θ~σομ.ε, λέγει ό Κιχβάσιλιχc;, τον πνευμ.ιχτικο νόμο, ΠΟU εlνιχι ~ ιiγάπ-η τοu Θεοu «ΟΕ χρειάζετιχι κόπος, ούτε ίορωτεc;, ούτε μό­ χθοι. Κιχl οεν ε!νιχι ιΧπιχριχίτ-ητο ν~ έγκιχτιχλείψειc; ~ν έργιχσίιχ σου, ~ νa ιΧποσυρθΥjc; στ~ μ.ονιχξιa γιa νa χάνεις μι~ πιχράξε­ ν-η ζω~ ~ νa φορέσεις ένιχ παράξενο φόρεμ.ιχ. 'Όλcχ τοUτιχ οε χρειάζονται. Μπορείς νa μείνεις σπίτι σου, χωρίς ν~ χάσεις θόλου τιχ ιχγα ιχ σου κιχt νιχ ρισκεσιχt πιχντιχ στο στοχrι..' ''Θ' κιχι τον α.ν ρωπο, στο στοχιχσμο για. τ-η συγ''"θ ' ' '' σμ.ο για. το εο κιχ > θ I \ \ \ β I I \ γένεια. τοu ιiνθρώποu μ.Ε: το θείο ΚtxL σε κάθε ά.λλο στοχιχσμο ιχύτοu τοu εlοουc; ... ΔΕ:ν ε!νιχι ουνιχτό (προσθέτει) ό Θεος ν~ μ.~ν ε!νιχc μ.ιχζί μ.ιχc;, ιiφοu ε!νιχι πιο κοvτa σ' ιχύτοuς ΠΟU τον φωνάζουν ιiπο ο,τt ε!νιχι ~ ίοιιχ τους ~ κιχρΟιά. Θa ~ρθει κοντά μ.ιχc; έστω κι &ν ε'Lμ.α.στε κακοί, ιicpou ό 'Lococ; εlνιχι χσ.λός». Έοω βρίσκετιχι ό καινούργιος τόνος μt&ς έσωτερικοποιΎJ­ μ.έν-ηc; εύσέβεια.c;. ΆXJ..Q. ό Κιχβάσιλιχc;, μολονότι εlνιχι τόσο βrι..­ θιa στο πνεuμ.ιχ τijc; θεολογίας τοu Συμεών, βρίσκει το μέσο 128 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ νa σuμ.φtλtώσεt το μ.uστtκtσμ.ο τijς θρΎ)σΚεtα<; Καt τ-1) σocptα τοu κόσμ.οu τούτου. Ol ''Α γιοι, λέγει, ε!νιχι άτελij όντα, «γιατt ΟΕ οέχτΎ)Καν στον κόσμ.ο τοuτο ένα ~νθρώπtνο άrαθο ποv μ.ποροuσιχν νι.Χ οεχτοuν κιχt κάθε πράγμ.α ποu οεν μ.πορεt νι.Χ είναι "ένεργεί~", ο,τt είνιχι "οuνάμ.εt", είναι άτελέc; ...» ( Έ­ πeστολΎ; τοίJ Καβάσιλα στόν Σuναόενό), στο Ο. Tafrali, Thessalonίque au XIV sίecle). 'Έτσι ό Κιχβάσιλιχς, θρεμ.μ.ένος ιΧπο τΎ)ν έπιστ~μ.ΎJ -σχολtιχσε το 3ο βιβλίο τΎjς Σuντάξεωι; τοu Πτολεμ.ιχtοu- μ.πόρεσε μ.t ίοειχλιστtκο πνεuμ.ιχ ν' ιΧνιχκιχλύψεt τον πνεuμ.ιχτικο ιχν θ ρωπο, οχι κιχτ ' ' " " ' ιχνιχrκΎJ ' ι ' ' ι στον ιχνιχχωρΎ)τΎJ, ά,"'):)..ιΧ στο ciνώτατο τijς ά.νθρώπινΎ)ζ cpUσΎ)ζ, μ.t το όποtΟ έπικοt­ νωνεt ό θεός. Έοω βρίσκετιχι "ή κιχλuτερΎ) κιχτάλΎ)ξΎ) ένος κι­ ν~μ.ιχτος, ποu ξεκtνΎ)σε στοuς πρώτους χριστtανtκοuς αίwνες απο τον ιχσΚΎ)'ttσμ.ο του σωμ.ιχτος. ,,,, '-' ΠΡΟΣ ΜΙΑΝ ArTONOMH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ "Ε να παρΙΧΛΛΎ)λο μ.ε τΎ) μ.uστtΚΎ) ·~ "\. ι"\."1. ' ' ' ιοεοΛοrιιχ κtνΎ)μ.α ανθ'ζει ι ι ' t τον \ "1' ιοιο καιρο \ στο \ Β υ ~vτιο, ζL στους \ πιχνεπιστΎ)μ.ιιχκους \ κυ- I κλοuς. Με το ΜιχαΎ)λ Ψελλο καt τοuς μ.ιχθ'ΥJ'tές του (11oc; έως Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 129 12oc; ι:ιΕώναc;), ιΧρχίζει νa σκιι:ιrραφεϊτι:ιι εvι:ι φιλοσοφικο κίvΎJι θ 'λ \ ' ξ ~ \ \ Ι μ.ι:ι, ποu οσο παει ε ει vι:ι ι:ιvε ι:ιρτοποιειτι:ιι κιχ' vι:ι yιvετι:ιι ' tl ι:ιύτόνομο. Διι:ιρκεt μέχρι το 15ο ι:ιίώvι:ι, έπΥJpειΧ.ζει πο"λλσ. ρεό­ μ.ι:ιτα ίοεων καt καθορίζει τ~ν ιΧφύπνισ"t} τοu έπιστημ.ονικοϋ πνεύμι:ιτος. στΥJν Ot τελεuτι:ι'tοι του έκπρόσωποι ε!vι:ιι δ Γεμ.ιστοc; Πλ~θων κι:ιi ό ΒΎ}σσι:ιρlων, ' 'Ιτι:ιλl α του - 15ου .. Ας OL ουο Βuζι:ιντιvοι ποu rνώρισι:ιν '' ' ' ' ~ ~ ~αιωνι:ι τον Πλι:ιτωνι:ι κι:ιι τ 6σι:ι πο~ έκαvι:ιv γιa τ~v ιΧναγένν"t}σ"t} τijc; πλιχτωvιχijc; φιλοσοφίιχc; στ-ή λι:ιτινικ-fι Δύσ-η. προσθέσομε ότι ύπο τ-ήv έπίορι:ισ-η τοu Πλ~θωνοc; ό Κόζιμοc; των Μεοlχωv συνέλιχβε το σχέοιο ν~ ίορύσει τ-ήν Πλατωνικ~ του 'Ακι:ιο-ημίι:ι. ~φύπνιση τoiJ έπeστημονικοiJ πνεύματος Μόλις μιλ-ήσαμε γι~ ξύπν1Jμ.ι:ι τοu έπιστ-ημονιχοu πvεύμ.ι:ι­ τοc;. Πράγματι τ~ν loιa τοότΥJ έποχ-η το Βuζιivτιο γνωρίζει τ-ήν πιο ένοιι:ιφέρουσι:ι έπιστ-ημοvιχ~ χlv-ηση. Τό χι:ιριχχτ1)ρ&­ στικο γνώρισμα yενικa της βυζι:ιντινijc; έπιστ'ήμ1)<; είνιχι οτι εlναι μάλλον φιλολογιχ~, πι:ιρ~ πρωτότυπη. Σχολιιiζει τήν έλλ-ηvικ~ έπιστ-fιμ-η κι:ιt τa κείμ.εvι:ι των φιλοσόφων χι:ιί των έπιστημόvων μέ σκοπο va τa ά.φομ.οιώσει. Τοϋτο οέv σ1)μ.ι:ιίνει 130 ~' ι 'λ οτι ()εν πpοσ θ ετεt κιχ θ ο Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ '' ou ι .,, rι στΥjν επιστΎ')μ. YJ, οuτε οτt ' ' YJ t πρωτο- τuπίιχ λείπει έντελωc,. Οί Βuζιχντινοi έπtστ~μ.ονες, προσπιχ­ θώντιχc; νιΧ κιχτανο'ήσοuν καi νιΧ σχολιάσουν τijν έλλΎ)νικΎj έ­ πιστ-ήμΥj, οtατύπωσιχν έοω κι έκετ παρατΥJρ'ήσειc; καi προσω­ πtκΕ:c; ιiκόμΥJ γνωμεc;. "'Ας σΎJμεtώσομ.ε οτι ενιχc; μ.εγάλοc; άρι­ θμοc:; πριχγμιχτειων, εtοικιΧ στον τομέιχ των μαθΥjμ.ιχτtκων, εΙνιχt άκόμ.Ύ) ιiνέκοοτεc:;. "Οπωc; κι ιΧν έχει, -ή μεγιχλύτερΥj ιiξίιχ τΎjc. βuζαντινΎjc; έπιστ-ήμΥjc; φαίνεται νιΧ βρίσκεται στο οτt κιχλ­ λιέpyΎ)σε τ~ φιλολογία μ.Ε: έπιστΎJμονικο πνεuμα. Μετιχξu των πολuάριθμ.ων σχολιαστων ποu μ.ελετοuν τιΧ φιλοσοφικιΧ κιχi ά.λλα κείμενα, ίοιαίτεpιχ τιΧ Άριστοτελικά, φτάνει ν' ιiναφεp­ θοuν ό Φιλόπονοι; κιχt ό Ψ ελλόι;, καθωc; κι ό Γε.,νάοιοc; Σχο­ λάριος, των όποtων το έπίμοχθο έργο μένει πάντοτε χp-ήσιμ.ο γιιΧ τ~ μελέτΥJ των κλασικών. Άπο τ-ην ιiλλη, -ή ιiξtιχ βρίσκε" ' ται ακομ YJ ' \ fl ' στο yεyoνoc:; οτι κατορ θ ωσιχν στις ψuσικεc:; και μιχ- ' ' ' θημιχτικΕ:ι; έπιστijμει; νιΧ ιiπιχ'λλαγοuν άπο τ~ οοuλεtα (ιiστρο­ λογικ-η και νεοπuθαγορικ-ή) του ιiποκρuψισμοu καl νιΧ οιαμορ­ φώσοuν μιιΧ ύγtΎj άντίληψΥj τΎjς ούσίιχc; και τοu βάθους τοu έπι­ στημονικοu πνεύμιχτοι;. ΤιΧ να. τouc; τε ' ouo τοuτιχ σημεία, πιο θεμελιωμέt ~I "'Βζl λ Ι I •ζ' Ι Ι λ I I εuταιοuι; πεντε ιχιω.,ες, μα με το ψι οσοφικο κι- ν-ημιχ ποu εγκαινιασε ο ,, I •ψ'\'\1 εi\Λος, ()εtχνοuν οτι το u αντιο ε- , Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ BYZANTINH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 131 ι '~ ζΎ)σε κατιχ τouc; χρονοuc; αuτouc;, με το οικο τοu τροπο, τΎ) οι- , , , t ι ''~Ι ' ' ΚΎJ τοu αναγεννΎ)σΎJ. ' 'Έτσι, σύι.ιφωνα ι.ιε το ΘεόΟωρο το Μελιτ1Jνtώτ1J (14oc; αtώνιχς), συγγραφέα τοu ΠtΟ πολότφ.οu Καt τοu ΠιΟ έπtστ"ΙJ(J-Ο­ νιΚΟU ιiστpονοι.ιικοu σuγγριΧι.ιι.ιατοc; όλόκλΎ}ρΎ)<; τi)c; βuζαντι­ νi)c; έποχi)c;, 'ή φιλοσοφία. ε!ναι το πολυτιμότερο οώρο, ποu ό \, \"θ Θ εοc; εκα.νε στον α.ν ρωπο: «"Οντιχc; ι.ιιιΧ εύτuχισμ.έν'Υ} λειτουργία τi)c; νό1Jσ1J<;, 'ή φιλο­ σοφία [J.a<; ιiνεβιΧζει πέρα ιiπο τιΧ όρατιΧ, μac; φέρνει σε έπικοι­ νωνία μt τa πριΧγμ.ατιχ τοu 'Ολύμπου, Καt το πιο σημαντικό, μac; κιΧνει tκιχνούc;, στο [J.έτpο τοu οuνατοu, νιΧ μtμ'Υ}θοuι.ιε το Θεό. Ti)c; φιλοσοφίας έτσι tOω[J.έν"l)c;, 'ή ιiστρονοι.ιία, έκτος ιiπο τη θεολογία., ε!ναι το καλύτερο κεφιiλαιο. Ά ντικείμενό της ε!ναι μόνο ή πρόγνωσ'Υ} των περιφορών των ούpανίων σωμιi­ των. ΚιΧθε &λλΎJ πρόγνωσ'Υ} ποu ιiναλιχμβιiνει 'ή ιiστρολοyία 'I" , ει ναι ματαtΎ)». Ή φιλοσοψlιχ ιiπο τη ι.ιιιΧ, χωρίς νιΧ ε!ναι ύπ1Jpέτpια τi)c; θε­ ολογίας, περικλείει την ιiστρονομία, όπως καί τk &λλεc; έπι­ στi)[J.εc;. Άπο την &λλΎJ, έχομε μιιΧ καθαριΧ έπιστημονικη ιiν­ τlλΎJΨΎJ τηc; ιiστρονομlαc; καί μ.ιιΧ καθαρη κατιχ0lκ1J τijc; ιi­ στpολοylαc;. 132 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Πιο έπεξΥJγ-ημ.ιχτικοc; ε!νιχι ό Θεόοωροc; ό Μετοχlτ-ης, έπι­ στ-η(Jοονικο κιχ! φιλοσοφικο πνεuμιχ. Σκοποc; των φυσικών κιχ! μιχθΥJμιχτικών έπιστ-ημων, γράφει, ε!ναt "ή ιΧπόλuτιχ ιΧκρtβ~c; έρευνα κιχι κιχτιχνόΥJσ-η τijc; πρaγ(J.ιχτικότΥJτac;. Άλλa τιΧ (J.ΙΧ­ θ-ηματιχιΧ εlνιχt ιΧνώτερα ιΧπο τ-1) φuσtΚ'ή, οtότt ιΧσχολοϋνται με πιο ιΧκριβij πρ~"{μaτιχ κιχl, κιχτιΧ κάποιο τρόπο, άπειρα. 'Επί ΠΛ ον, το ιχντικε μενο τοuς aεν ε νat UΛΎ), που uποκεtτat σε "Ί' ' '"Ί"\ ι μετa ΟΛες ΚIXt IΧΛΛΙΧ"fεζ. :"ιέ Ι ' ι I ~\ r <Ι"Ί Ι f ι Ι β Ή ιΧν~λuσ-η 'tijc; έvνοιιχc; τοϋ ιΧρtθμοu τον όοΥJγεϊ νιΧ πεϊ ότι κάθε riριθμος συλλαμβ~νεται με τον loto τρόπο ά;πο τΎj νο-ημο­ σύνΥJ όλων των ιΧνθρώπων, ιΧν καt όνομ~ζεται με οιαφορετικιΧ όνόματιχ (θεόοωρος Μετοχίτ-ης, Mίscellanees (Σύμμεικτα). Ό ιΧριθμόc;, συνεχίζει μΕ: πυθιχγόρειο πνεuμιχ, ε!νιχt ή πρωτιχρχικ-η φυσΥJ των οντων, το ' I )I \ θ E(J-EΛto 1"\ κιχ I θ ε ενσω(Jοιχτω(Jοενοu (Jοε t I \ δλ-η πρ~γμιχτοc;, ά;κόμ -η κιχ ι τΥjς ίοιιχς τYjc; μιχθ-ηματικijc; έπι­ στ~μ -ης. Κιχt γιιΧ νιΧ μΎjν ιΧφ~σεt κιχμtιΧ ιΧμφιβολίιχ ιΧνιχφορικιΧ μΕ: τΎjν έπιστ-ημονiκ~ κιχθιχρότ-ητα τYjc; σκέψΥJς του, φροντlζεt νιΧ προσθέσει ότι τιΧ μιχθ-ημιχτtκιΧ εlνιχt το προϊον τijc; ιΧνώτε­ ρ-ης κιχ! τελευτιχ(ιχc; ιΧφιχlρεσΥJς τijι:; νό-ησ-ης ιΧπο τ-ην δλΥJ. 'Επί ΠΛεον, μ.ερικεc; ιχντt "\Ι ' ' λΙψ YJ εις του -Μ I ' I 1!/!> ετοχιτ-η τον κιχνουν προapο- μο τοu σύγχρονου πνεύμ.ιχτος. Πρ~γμ.ιχτι, θεωρεί τ~ν πριχκτι- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 133 κi) χρ"t}σψ.ότyγτιχ των μαθ"t}μtχτικώv, κυρlωc; τηc; γεωμετρίιχc;, tσΎ) μέ τi) θεωρψικ~ τους ιΧξtιχ. Ή μ Ύ)χιχvικi) όcpεlλει, λέγει, ολεc; τtc; πpοόοουc; τ"t}ς στi)v ιΧριθμ:ητικ-η κιχt τi) γεωμετρίιχ, έφ' οσον το έpγο κάθε μέρους της (J.'I)χtxνηc; εlνιχι tΧΠοτέλεσμιχ γε­ ωμετρικών ιΧποοείξεων. οι ιΧποοείξειc; ιχύτέc;, στtc; όπο'tεc; στ'ΙJ­ ρlζετιχt 'ή καλ-η λειτουργίιχ της μ.Υ)χιχνηc;, ε'Cνιχι πρ6τυπιχ ιΧυλ'ΙJc; σκέψΎJς. Ή θεώρ"t}σΎJ, μακρυιΧ ιΧπο κάθε ιχίσθ1Jσ1J, έπιτυγχάνει πιο ιΧσφαλη άποτελέσμιχτιχ γtιΧ τ-ην καθ'Ι)μ.εριv-η ζω~, άπο έκε'tνιχ ποu μac; προσφέρει i) ιχίσθ1Jσ1). ' ' ε • ι ~· Ι Ι επει κιχν έ να κακο στ'Ι)ν Μ ε μιιχ λ'ξΎJ, ο Μ ετοχtτ"t}c; οε βλ' πριχκτικ-η έφαpμογ-η των μαθ1Jμιχτικω~. Ή θεωρητικ~ τους 'ξ' ~I ι • ' ι " I ~'ζ I α ια οε μ.ειωνετιχι, "t} αν θ ρωπtν"t} ομωc; ζ ω1J κεροι ει. Δ εν ε νιχι r μόνο στον τομέα των μαθΥ)ματtκών, άλλ.ιΧ σε δλουc; τοuς έπι­ στ"t}μονικοuc; τομείς ποu τράβΎJξιχν τ-ην προσοχ~ τους, ποu οί Βυζαντινοι συχνιΧ οείχνο!Jν πνεuμα, το όποίο θέλει νιΧ εlνιχι έπιστ"t}μ.ονικο. ' Πιο ένοιαφέρουσα δμως ιiπο τ-ην έπtστ'Ι)μονικη κίν'Ι)σ'ΙJ εl­ νιχι i) πορεία τ'Υ)ς φtλοσοφικης σκέψ1Jς πpoc; τ-ην αύτονομίιχ τ1Jc;. ΘιΧ προσπαθ~σομε νιΧ οώσομε έοω τtς γενικές τ1Jc; γραμμές. 134 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Ό Μeχα>';λ Ψελλος κal ol μαθητές του Ό Μιχιχ~λ Ψελλός (1018-1096) παρουσιάζει τό μεγαλύ­ τερο ένοιιχφέρον, άν τόν οοuμε με τό παριχπι.Χνω πνεuμιχ. "Α ν­ θρωποι:; των γριχμμι.Χτων, φιλόσοφοι; κιχt έπιστ~μων, ό Ψελ' ' ' ~ ' ' λοι; aιιχκρινετιχt γιιχ τΥ)ν πολυμιχ θ ειιχ, τΥ)ν κιχ θ ολιΚΥJ περιεργειιχ, τ~ν έμπιστοσόνΎJ στΥ)ν έπιστ~μ ΎJ κιχi τΥ) λογικ~, τΥ)ν τόλμ.ΥJ τΎ)ι:; σκέψΥJι:;, τYjv εύρύτΥ)τιχ κιχi ~vοιχτοσύvΎJ τοu πνεύ­ 1 1 1 μιχτοι:;. Αύτει:; ol riρετει:; εlνιχι έκείνει:; ποu τόν έκιχνιχν έναν άνιχκιχινιστή, ό όποίοι:; θεωρε'tτιχt μιιΧ riπo τιι:; πιο ~ντtπροσω­ πευτικει:; προσωπtΚότΥ)τει:; τοu Βυζιχντ(οu κιχι ό μεγαλύτερος φι λ οσοφος ι ι τοu. Ό άνθpωπtσμ.Ος ποu rivιχπτύχθΥ)Κε στο Βυζάντιο ~πό τόν κιχφο του ' - Φ ωτιου, 1 'λ ' ευκο υνε πο λ' ' " u το εργο του. Λ ιχμπροι:; ' μ.ιχ- θητi}ι:; τοu 'lωάvvou τοu Μαuρόποοος, έκλεκτοu μελωοοu, ποu σ' ένιχ ιΧπο τοc έπιγράμμ.ατιΧ του παρακαλεί τον 'IY)σou νοc φει­ σθΎ) τοu Πλάτωνιχ και τοu Πλουτάρχου, γιιχτι κι οί ουό τους ψιχν τόσο κοντοc στο νόμο ΠΟU ό tοιος κ~ρυξε, τόσο μ.έ τ~ 'ψ σκε Ύ), οσο κιχt " ' 'tYJV ψ ' ι UΧYJ τους. Ό Ψ ελλόι:; θοc γ(νει ό μεγάλοι:; φιλοσοφικός έρμΥ)νεuτ~ς αύτοu τοu θαυμιχσμοu γιιΧ τό μεγάλο 'ΑθΥJνιχ'tο κιχι γιιΧ τοuι:; Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦIΛΟΣΟΦΙΑ 135 'Έλλ-ηνες, θαυμ.ασμ.οu ποu μ.e τΎ}ν πάροοο τοu χρόνου κέρΟιζε τ-η 1 β ζ 1 ι "'Α οξ ι Ι Ι • έ υ αντιν-η κοινωνια. ν ε ετασομε τ-η στασ-η του απ ναν- τ& στην έλλ-ηνικη κλ-ηρονομία και τη χριστιανικη οιοασκαλtα, θa βροuμε την 'tοια ώρα το βάθος Πjς σκέψ-ης του καl θa προσ­ εγγ(σομε έπ(σΎJς την προσωπικότητά του. Ώς συγγραφέας, έπιοιώκει την άρμον(α μορφΎjς και περιεχομένου. «Ή cpροντ(­ οα γιa το ucpoς», γράφει, «οeν εΙναι καθόλου έμ.πόΟιο στΎjν ιi­ ρετ-ή». Ή έπίμ.ον-η καl συνεχΎ}ς μελέτ-η τών κλασικών τοϋ έπιτρέπει νa συλλαμβάνει όρθa το προσωπικο τοϋ καθενος uφος. " « ·om' ιχτων», λ' εγει, I ~~ «ε ναι ενα θ- ον, αΛΛα ε ναι aυσειο r " , '"\"\ r κολο νa τον μιμ-ηθΎj κανείς. 'Ακόμ-η και έκε'tνο στa κείμενά του, ποu έξ αίτίας τΎjς καθαρότ-ητός του φαίνεται εύκολα προσιτό, εΙναι ύψ-ηλο καl ουcτπρόσιτο». "'Α ν καl ~ προτίμ-ηcri) ιτου σιτρεφειταt προς τ-η «ρΎ)τορtΚΎJ που αρεσε στον ΗΛατωνα», ι \ \ ' ' " ' rr'\L ό 'tοιος eχοντιχς ιiντλ-ήσει ιiπο δλες τlς π-ηγές, ύπερηpανεύεται οτι έλευθερώθ-ηκε ιiπο τΎjν ιiρετΎ} καl τΎ} μορφη τοϋ προσωπι­ κοϋ ucpoυς ιτοu καθενός. «Ό λόγος μου», λέγει, εΙναt «οιακο­ σμ.Ύ]μ.ένος ιiπο όλονών τlς ιiρετές, γιατl οί είοικeς ιiρετeς τοϋ καθεvος συγχωνεύονται σe μιά. Γtατι εΙμαι ένας, καμωμένος ιiπο ποΑλούς. "'Α v καvεlς οιαβάσει τa βιβλία μου, θa οεϊ νa ' "\ "\ ' .!! • ' ' tatιx ' β γιχινουν ΠO/V\Ot a.ν θ ρωποι ιχπο τ-ην "~ ρι'ζα». τ' "~ συμ β ιχιο tato 136 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Ι Ι Ι λ ι ιψ "Ο ~1 θ 1 ι 1 νει και με τ-η φι οσοφικ-η του σκε -η. μως οεν α πρεπει νσ. λεχθij ότι λείπει 1ι πρωτοτυπtσ. ιiπο μιa τέτοια οισ.οtκσ.σισ., γισ.τl ij κσ.θολικότ-ητιi του σπρώχνει τον Ψελλο σ' σ.ύτ~ τ~ συνθετικij προσπάθεια. Ό Ψ εΑλός, οπως το είπαμε, έπιοιώκεt τΎjν ιiρμ.ονtσ. μορφΎjς 1 ι Μ' .!!.ii λ' ~~ Ι Ι Ι λ κσ.ι περιεχομενου. α σ.ΙV\α ογtα, aε μενεt μονο στ-η φt οσο- φια. 1 ·Ω I I • ~ I λ I I I ~· I στοσο κσ.ι οι ουο, φt οσοφια και ρ-ητοριχ-η, aε φτσ.νουν νa ο-ημtουρy-ήσουν ~να πλ-ήρ-η άνθρωπο, ιΧν οΕ:ν προστεθΎj κσ.t 1ι πολtτικij έπιστΎ)μ.-η. Τουτο σ-ημαtνεt, πiliς Ι ~\ ij ρ-ητορικ-1) κσ.l ij φt- λ ως του ιiνθρώπου. ·rπάρχεt ιiκόμ-η και μιa aλλ-η βσ.θμ(οα, 1ι '}' > I >ii \ Ι Ι οσοφισ. οεv ειναι αυτοσκοποι, α/V\α μεσσ., στοιχεια μορcpωσε- τελευτσ.ίσ. κα.t ιiνώτερ-η: «Ρ-ήτορες και φιλόσοφοι, Χσ.λοατοι καl Αίγύπτιοι, συγκρινόμενοι μ.ε τΎ)ν Ά γισ. Γρσ.φij μοιάζουν .1. I~ \ I \ I Μ' .1. θ' μι:; σιο-ηρο που συγκρινετσ.ι με χρυσο». σ.υτο τu πνευμσ. σ. • \ κατευθύνει τlς σπουΟες ό Ψ εΑλος στο πανεπιστ-ήμ.ιο τijς Κων­ σταντινουπόλεως, του όποίου uπΎjρξε 1ι κεφαλΥj γιa πολλa χρόνια. "r στερσ. ιiπο το trίvium, ol σπουοαστες περνοuσσ.ν στό quadrίvium, ποu περιλάμβανε τlς έπιστijμες του 4ου βι­ βλίου τijς Πολeτε{ας του Πλάτωνος. 'Απο κετ οεν μετσ.π-η­ οουσσ.ν στη οιαλεκτικ-ή, οπως το ζ-ητουσε ό Πλάτων, ιiλλσ. στΥj λογική του 'Αριστοτέλ-η, γιa νa μπουν στ-ή συνέχεια στΥj Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 137 φιλοσοφία, ιiπαpαίτ-ητο συμ.πλ~ρωμα δλων των έπιστ-ημ.ών. Το μ.άθ-ημα τΎjς φιλοσοφίας, μ.e ϋλ-η οανεισμ.έν-η ιiπο τ~ λογικ~ καt τ~ φυσικi'j τοu 'Αριστοτέλ-η, εlχε ώς ιiντικειμενικο σκοπο τ~ν παρουσίασ-η τών γενικών γpαμ.μ.ών τ1jς φιλοσοφίας. Βα­ σtκa έπρόκειτο γιa μ.ιa προπαίοεια, ποu θa όΟ-ηγοϋσε στ~ με­ ταφυσtκ~, έμ.πνευσμέν-η ιiπο τον Πρόκλο, τον Πλωτίνο καt ~ ~ ι ιτον Πλ' ατωνα. τ ελ ικα ομως οι φtλ οσοφικες σισασκαλ' tες ανα- \ \ " • \ ' γονταν στ~ θεολογία, τ~ν πρωτ-η φιλοσοφία, και με το φώς των οtόασκαλιών αuιτών οί φοιτ-ητeς έκαλοϋντο νa έpμ-ηνεύσουν τα \ θ εολ οyικα ' κεtμ.ενα. 1 Ή σ-ημασία ποu ιiποοίοει ό Ψ ελλ.ος στ~ν έλλ-ηνικ~ παρά­ οοσ-η, τ~ν όποία θεωρεί τέλεια, aν και φροντίζει νa μιiς προει­ οοποtήσεt δτt -η παράοοσ-η αί.ιτ~ παραμένει στο προ-χριστιανι~ ~ κο σιταaιο, ε ναι εκσ-ηλ-η. \ ' l " ·Η "Ί "Ί ' εΛΛ-ηνικ-η · λοιπον ' 'Ψ σκε -η και ο πο- '. λιτισμός, παpa τ~ν τελειότ-ητά των, ιiποτελοϋν προπαρασκευ­ αστικο στάοιο. οι έλλ-ηνες φιλόσοφοι εlναι πρόΟρομοι τοϋ χρι­ στιανtσμ.οϋ, χρισιτtανοi χωptς νa το ξέρουν. Τοϋτο σ1Jμαίνει 5τι ό Ψελλος συλλαμβάνει τ~ν πορεία τ1jς ιiνθρώπιν-ης σκέψ-ης νa κατευθύνεται, έξ αίτίας τΎjς φύσ1)ς τοϋ πνεύματος, προς τ~ν ιτελείωσ-η. Εlναt αuτονό-ητο δτι παρόμοια ιiντίλ-ηψ1J στ-ηρίζεται \ •~ ι ' • "ψ ι ι ' ' στ-ην tσεα πως -η υ ιστ-η τελ ειωσ-η β pισκεται στ-η χριστιανtΚΎ) 138 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ i' ~ λ' Μ λ I I I ' θ I I ψ I aιaαcτκα ια. ι ησα[J.ε για την αν ρωπινη σκε η, για.τι τε- λικa ό Ψελλός, κα.θολικο πνεu[J.α, περιλα[J.βά.νει στ~ [J.ελέτη του όλόκληρο το παρελθον τijς ά:νθρωπότητας κα.t ά:ναζητa πα.ντου, α.Κο[J.η _,, κα.ι στις \ ''' 'α.ποκρuψες επιστη[J.ες, τα \ στοιχεtα ,.. ποu θa τοu έπιτρέψουν νa έπtχεψf)σει τ~ σύνθεση δλων των συcττη[J.ά.τωv σκέψης. Εlνα.t βέβαιος δτι θa τa βρετ παντοu, έψ' οσον " ~' πα.ραι:Jεχεταt οτι " 'θ κα. ε I κtνη[J.α 'Ψ σκε ης i' I καταaεtκνυεt, cτύμcpωνα [J.t το οικό του φακό, τ~ν κατεύθυνση τοu πνεύ[J.α­ τος προς τ~ν τελείωση. Ένοποtοuσα κα.t καθολtκ~, 'ή σκέψη τoiJ ψ ελλοu γνωρίζει νa πα.ρα.χωρετ ιiρκετa στο θετtκο όρθολογισ[J.ο, αυτον. t I ' χωρις ωστοσο να α.φ1)νεται να α.ιχ[J.α \ f ' ,,, \'λ ωτι 'ζ,, ετα.ι απο Ό Ψελλος ιiνα.γνωρίζει οτι το ίοιον τοu ιiνθρώπου εlναt νa ιipκε1ται, Vrl στ1jptζεται στlς οικές του Ουνά.[J.εις, οηλαΟ~ στο λογικο και ιiποοεικτικο συλλογισμ.ό, για τ~ σuλλ1JΨ1J τijς ιχ­ λ~θειας. η· α.ότον το λόγο κά.θε είοους πα.ρα.πλά.ν1Jσ1), κά.θε άσκ11σ1J τΥjς [J.ιχγεία.ς κα.l τΥjς μ.α.vτtκΥjι; τοu προκιχλοuν βα.θεta αποστροcp1J. •ο λ I ' I ογος ε να.t το [J.ονο [J.εσο που επιτρεπει στον α.ν ρωπο I ' r I I Ι I \ >I θ νa φτά.σεt στ~ν έρ[J.1)Vεtα των γεγονότων. Κιχι αότ~ i) έp[J-1)­ νεία οεν εΙvαι πα.ρa i) ιiναζφ1Jσ1J τΎjς φuσικΥjς α.ίτία.ς των γε- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 139 γονότων. Τοuτο εlναι ου.νατό, γιατί κάθε ον κυβερνιέται ιiπο ' ι ' ' ' ι ' ~' 'θ '\1. τοuς νομοuς ποu α.ντιστοιχοuν στΥJ cpυσYJ του, επειaΥJ κα ε πr..σ..- σμα καί κάθε γεγονος eχει τ~ οικ~ του αtτ(α. Το ένοια.φέpον δμως εlvαι ό πρωτότυπος τρόπος, μt τον όποίο ό ψ ελλος σuνοέει τον όρθολογισμο με το χριστιανισμό του. «Γ vωρι'ζ ω», λ' εει, «οτι ο " • Θ εος ' " επι βλ' επει τα πα ντα, οντας ' ' 1 άρχ~ τών πάντων. Το κάθε τι ΠΥJγάζει άπο αύτον και έπι­ στρέφει σ' α.ύτόv. "'Α ν κα.ί γνωρίζω τοUτο, πιστεύω Οτι ~ φύσΥJ βρίσκεται μετα.ξu ΟΎ)μtοuργοu κα.ί ΟΥJμtουργΥJμάτων. Εlναι δ­ πως το χέρι τΥjς πρώτΥJς α.ίτία.ς, ~ όποία με τtt μέσα. της, παρa το γεγονος δτι παραμένει άκίνφΊ), κυβερνa τtt πράγματα τοu κόσμου μα.ς». Ό θεος εlvα.ι ~ α.ίτία. τώv πάντων, ιiκδμΥJ κα.l τοu σεισμοu, ιiλλιt 'ή έπόμενΥJ α.ίτία. εlναι ~ ίδια ~ cpύaYJ. Νιi έvα.ς ύπέpοχος όρισμός ποu μaς οίνει γιιt τ~ φύσΥJ: «Ή φύσΥJ εlvα.ι μιa άόρα.τΥJ στιt μάτια. ούνα.ιJ:η και συλλαμβάνεται ιiπο τ~ νόΥJσΥJ. Εlνιχι οια.σκορπισμένΥJ άπο το θεο σε ολα τa σώματα., ως α.ρχΎ) τΥJς κιv1Jσ1Jζ και τΥJς α.να.πα.uσΥJς». 11!' ,_' ,_,, Μιa &λλΥJ οιάκpισΥJ φωτίζει άκόμΥJ περισσότερο~ φιλοσο­ φικ~ σύνθεσΥJ τοu Ψ ελλοu, ποu ιiγωνίζετα.ι νa εlναι τ~ν tοια. &ρα. όρθολογιστ~ς κα.ί οχι. "'Α ν το κάθε τι, λέγει, eχει τ~ν αί- 140 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τlα τοu, το λόγο uπάρξεώς τοu, τοuτο ΟΕ σημαtνεt πως κάθε αlτlα μπορε'i νιΧ μac; εlναt γνωστή. ·ολόκληρο το θείο οeν μaς εlναι προσιτο καl ολη ή φίισ'Υ) οεν μπορε'i νιΧ σuλλ'Υ)φθij ιiπο τ~ λογtκ~. ·π άγνοιά μας εχει βασικες αίτίες: ·π μία βρί­ σκεται στ~ φuση τοu ιiντtκεtμένοu, γta παρά:οεtγμα ή οuσlα τοu Θεοu, ποu οιαφεύγεt το οικό μας λόγο, καt ~ &λλη, ή cpύ­ σ'Υ) του λόγοu μ.ας, ποu μπορεί νa έργαστij ιiποτελεσματtκa ouo μόνον ύπο όρισμένες προϋποθέσεις. Μερtκες ιiπο αuτeς τlς ' ' ' ' 'ψ αvτιλη εις απορρεοuν απο τον ορ θ ολογtσμο τοu: ' ' 1 1 ' ' «...Κ ατα τη γνώμ.'Υ) μ.οu», λέγει, «ιiπο ολες τtς έπιστijμ.ες, πρέπει νa κατακτησομε μ.ια, σαν μ.ια φιλ ικη εστ ι α, επεtτα να στραφοuμε , ' ' ' ' • " ' - προς τις ιΧλλες, μ.ε πολλ-ή οιεlσοuση, ιiλλa νa έπιστρέφομ.ε πάντοτε στ'Υ)ν επιστημη, ποu χρ'Υ)σtμ.εuσε ως σ-ημ.ειο εκκινησεως. ,, ' ' ι t _,ι ·π μ.έθοοος αύτ~ oe μ.οu φαίνεται νa ξεπερνά σε τίποτε τlς ίκανότ'Υ)'tει; ποu π-ήραμε ιiπο τ-ή φύσ'Υ)». Πρέπει ιiκόμ -η, λέγει ό "\."\.1 I >I ' I' I \ \ ψ εΝ\ος, να ειμ.αστε αμ.ερ 6"\. '/\'Υ)Πτοι και αvτικειμενικοι, και για vιΧ το έπtτύχομ.ε, οε θιΧ ύποτάξομ.ε τ-ή σκέψ-η στ-ή θέλ-ησ-ή μ.ας, ιiλλa θa πάρομε θέση, σuμ.ψωνα μ.e τ~ν ιiξtα 'tOU πράγμ.ατος ποu κρ(νεται. ΓιιΧ Πjv κατανό-ηση ομ.ως τijς ιiξίιχς 't'OU πράγμ.αι Lθ ~ τος, για να καταλη ξ ει κ~ ε ερεuνα σ~ μ.ιιχ επιστ'Υ)μ.ονικη λ ι \ ' " ' • ' u- ' ' ι ' ι"'."'. Lθ ση, πρεπει να χρΎ)σιμ.οποtΎ)σομε τα ΚΙΧ't'ΙΧΝ\Ύ)λ α ytα κα. ε επι- ' • ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 141 στ~μ.-η μέσα. 'Ένα θέμα τΥjς γραμμ.ατικΥ'jς θa λυθΥ'j μe τa μέ­ σα τΥ'jς γραμ.μ.ατικΎjς έπιστ~μ.-ης. Ή μεταφορά του σΕ: uποθέ­ σεις ξένες ιiπο τ-Υj γραμ.μ.ατικ-f] είναι πιχραλογισμός ... Ας προσ­ θέσομ.ε δτt ό ψ ελλος ιiγαπa τόσο τοuς έπαγωγtκοuς οσο καt τοuς 1 ' απαγωγικους 1 "\"\ ' συ/V\ογισμ.ους. •Q στοσο 1 • ο ' ι ορ θ ολογισμος του οeν τον έμ.ποοlζεt νa καταφεύγει σuχνa στ~ν ιiλλ-ηγορίιχ. ·r ι " , • ι~: ' β α θ uτερ-η σ"t)ι περ-ηφανεuεταt ακομ.-η οτt εχει αναπτuςει τ-η ' . μασlα τ-ης. Ή μ.έθοοος τΥ'jς ιiλλ"t)γορίαc; του έπιτρέπει νa έπιχι λ:η θ εuει την uπο ' t 'θ εση του, σuμφωνα με τ-ην οποιιχ ι ι , ' ι ι ι "t) 'Α ρχιχιο- ι τ-ητα ιiποτελεt ένα προπαρασκεuαστικο στάοιο του χριστιιχνι­ σμ.ου, κιχ ι νa βλέπει τοuς εJJ,:rινες συγγραφείς προφΥ'jτες του χριστιανισμ.οu. 'Έτσι θa μπορεί νa μ.ετιχφέρει πολλa οιοάγμα­ τα τοu Πλάτωνος, τοu Πλωτίνου κal του Πρόκλου στ~ χρι'ψ στιανικ-η σκε -η. ι ' Θ' α ι ' ·~ Ι μ.πορεt να σχισει «το ειaωλοι.ατρικο περι- - ' "\ -- τύλιγμ.α και νa ξεθάψει το κρυμμένο πνευμα ποu λάμπει σιΧν μαργαριτιχρt». 'Α πο ο ους "λ ' ι • τους φι λ οσοφους, ο ' ι • ιλ ψ "λ ~1 • ι ' ι ρα: μονος του ανιχκα υ ε οτι ο α aεν αναγοντιχt στ"t) VOY]σ"t) " Πλατων ι ' •λκ uει ιaιιχιτει ·~ ι τον ε και στ1jν ιiπόοειξ-η. ·Ανέβηκε μ.έχρι τ~ νόΥJσ-η κιχl στιχμιΧτ-ησε τελικa στον "Ενα. Μ' αύτο τον τρόπο ό Ψελλος κιχτορθώvει ν •• λευ θ ερωνεται ι απε • •θλ ι ι απο τον ορ ο ογισμο του, γιιχ vα φτασει 1 1 1 1 142 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ στο ύψιστο τέρμ.α τΥjς πνεuμ.ατtκΎjς οραστ'Υjρtότ'r)τος τοu θ ι ~ λ ~~ 1 1 1 1 θ λ ι Τ' σ.ν ρωποu, σ'Υj ασ'Υj τΥJ μ.ετσ.φuσtΚΥJ κσ.t τ'Υj εο ογtσ.. Υjν τε- • λεuταtα, μ.ιΧς λέγει ό ψελλός, τij μ.ελετίi κατa προτlμ. Yjσ'Yj ιiπο τij φιλοσοφία των έθνtκών, yιατt θέλrισε va σuμ.βάλει στ~ σuμ.πλ~ρωσrι τΥjς θεlας έπιστ~μ.-ης. Ή σuμ.βολ~ τοu εΙvαt πρά­ yμ.ατι πολu ι.iξιόλοyΥJ. Ή φιλοσοφlσ. τοu άνταποκρlνεται, οπως • 'r) 'θλ' ''Θ' μ.uστtΚΎj εο οyια, στ-ην αναyκ'Υj επικοινωνιαι; μ.ε το εο, ''' ' 1 άλλ' αuτΥjς τΥjς άνάγκΥjς άγωνίζετσ.ι νa εΙναι ένας έρμ.ΎJ­ νευτΎJς και οχι ένας μ.uστικός. Χάρις σ· ένα πλοuτο, μ.ιa τολ­ μ.ΎJρότ'r)'tα σκέψΎJς ποu οΕ: γνώρισε άκόμ. rι το Βυζάντιο, ό Ψ ελ' \ ι \ ι \ ι λος μπ ό ρεσε να παρουσιασει μιιχ καινουρyια φιλοσοφικΥJ σuνθεσΥJ, έπιστρέφοντιχς τόσο στ~ν παράοοσrι τών έπιφανών Πα­ τέρων τΥjς Έκκλ'Υjσlας όσο και στ~ν έλλΥjνtκ~ πιχιοεία. ·π φι­ λοσοφία, λέγει ό Ψελλός, ποu εΙvαι ιχι;, σεv κανει τιποτε αΛΛο πιχριχ ν iJ άvιχζ~τ'ΥjσΥJ τΥjς άλ~θειλ' υπτει στον αν ~' ι ι ""1."1. \ ' αποκα ι \ " θ ρωπο τΎ)ν τι.iξΎJ, ποu άκολοuθεί ιχς. ' Με ζ σιιχ ει ' ' \ μ.ισ. ι 'ψ ιχυτονομ.ια σκε ης ο iJ φuσ'Υj, έξ ιχίτίαc; τΥjς θείας ένiρyει• ψ"Ι."Ι.' θ' \ ΕΛΛΟς κατορ ωνει νιχ πιχροu- 1 ι θ ι~ ξ 'ψ χριστιανικη και ορ οσο η σκε Ύj \ ι ι yιατι, πιστευει, οeν είναι κιΧτι ξένο ι.iπο τ~ν ΈκκλΎJσtιχ το οόyμ.ιχ τοu σuλλο­ γισμοu, οuτε μιa παρι.iξενrι στάσrι τών φιλοσόφων, άλλa μ.aλ­ λον το μ.ονιχοικο 6ργιχνο τΥjς ι.iλ~θειας και το μ.έσο ν' ιiπιχντ~- Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 143 σομε στa προβλ~ματα ποu θέτομε στον έαuτό μaς. Ό ΊωάννΎJς 'Ιταλός, μ.αθΎJτ~ς και οιάοοχος τοu Ψελλοu στο πανεπιστ~μ.ιο τΥjς Κωνστaντιvοuπόλεως, προχώρΥjσε ΠtΟ μακρua ιiπο τον οιοάσκαλό τοu. Στ~ σκεψΥJ τοu οεv κυριαρχεί πιa ~ προσπάθεια ιiφομοίωσ't)ζ τYjc; σκέψΎJς των έθνικών ιiπο τΥJ χριστtανικ't) ι:Jισασκα \ \ ~ ~ λ' ια, αiV\U. πο t '\ '\ l. λ' υ περισσοτερο ο προσα- I ι νατολισμ.ος προς τ~v ιivεξαρτΥ)σtα ιiπο το οόγμα. 'Έτσι ό 'Ιταλ ' oc; σε ~ \ βλ' επει στα κ ' λ ασικα Ύραμ.ματα τιχ απιw. στοιχεια I ' I • '\ l. Ν τΥjς ΟtαVΟ't)τιΚΥjς μ.όρφωσ't)ζ κιχ& -η φιλοσοφία οeν είναι γι' αύτον ούτε &σκΎ)σ't) τΥjς λοyικΥjς, ούτε προπαρασκευαστικ~ οοκιμα'~ σια, προπatσεια, yιιχ τ't)V εμ. β' θ uvσY) στο χριστιavικο μ.uστ'Υ)α ριο, οπως σuvε 't)Κε ' \ ., 'β \ ' \ μ.ε τον I \ \ ' ψ'\'\' Δ' σιστα ει vα θ εωρΎJσει ~ 'ζ t/V\O. ε \ ' τιΧ κλασικιΧ Ύριiμ.μ.ατα θεμ.ατοφuλακες τΎjς ιiλ~θεια.ς και ιiποτολμa σε πo/J..a φtλοσοφtκa θέμ.ατιχ νa προτιμ.~σεt τ~ φι­ λοσοφία των έθvtκιί>ν και το λόγο. Δε θιΧ μ.ποuμ.ε στlς λεπτομ.έρειες τΥjς σκέψης τοu 'Ιτα.λοu, ούτε σ' έκε'tvες τΥjς ψιλοσοψικΎjς κι έπιστΥJμ.ονικΎjς κtν'Υ)σΎ)ς των τριών τελευταίων αlώvων. Παρα.τΎ)p~θΥJκε οικαιολογΎ)μ.έ­ vα οτι -ή σκέψη της λατινικης Δόσης περιφέρεται στον rοιο κό­ σμ.ο [οεων μ.ε τ~ βuζαντιν~ σκέψΎ), στ~ν περίοοο μετα.ξu τοu 11ou και 13ου αίώνα. ·ο Ψελλός, δ 'Ιταλος κα.l δ ΆβελιΧρΟος 144 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ σuvαvτωvται σε περισσότερα τοu έvος σΥ)μ.εία. Δev εΙvαt ομ.ως όλο. Πρέπει vιΧ προσθέσομ.ε πιbς 'ή ιivτίθεσΥ) πραγμ.ατιστωv καl vομ.ιvαλιστωv εlvαt παλtο θέμ.α γιιΧ το Βuζάvτιο. ΈπίσΥJς ~vαι; μ.αθΥJτ~ς τοu Ίταλοu, ό Εuστριiτιος Νικαίας, πολu yvω- . στος ώς σχολιaστ~ς τοu ΆριστοτέλΥJ, uπijρξε δ πρώτος ποu 'λ 'θ εμ.ελ ιωμ.εvο στΥ) οyικΥ) και 'λ'' παροuσιασε το σχο αστικισμ.ο, 1 1 τηv έπιχεtρΥ)μ.ατολοyία τοu 'ΑριστοτέλΥ), έφαρμ.όζοvτιΧς τοv v' ιiποοεlξει μ.έ λοyικιΧ. έπtχεφ~μ.ατα το χριστιαvικο οό\ 'Έπτα vεολ ογεκα κεεμεvα, ποu εχιJο Υ)Καv απο ll ~'θ ' \ yμ.α (Βλ . τα τοv Α. ΔΥ]μ.φραχόποuλο, Λειψια, 1866). Μέ το έργο τοu, ό I I I \ ' yιa Εuστράτιοι; τοποθετείται στ~v ιiρχ~ τοu χιv~μ.ατοc;, ΠΟU έφε­ ρε στ~ ΔόσΥ) μ.αζi μ.έ τοv rl Αyιο θωμ.a τοv ,ΑχιvάτΥ) τ~v όρι\ στιΚΥ) ΚΥJ vtx'r) τοu 'Α ριστοτ έλYJ· •Η 'Α vιxyεvvY)σY) θ' aωσει τη vια ~ ' ' ι ' στοv Πλ' ατωvα, τοv Πλ' ατωvα εχειvο ποu yvωρισαv οι 1 1 - 1 1 1 t ... ' Ίταλο& στ~v ψuχ~ τοu Ψ ελλοu, τοu Πλ~θωvος κιχl τοu Ηησ­ σαρίωvος. Eivαt λοιποv φαvερο ότι στοv ίοtο χόχλο ίοεωv ποu στρέφεται ~ σχέψΥJ τΥjς λατιvιχΥjς Δuσ"t)ι; χιχl τijι; έλλ"t)vtxijς 'ΑvατολΥjς μ.έχρι τοv 15ο aίώva, σχεοοv πάντοτε προ"t)yεϊταt το Βuζάvτιο. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 145 Πλήθωv Με τον Πλi)θωνα (15oc; αίώναc;) βρισκόμαστε στΥjν πλi)ρη riνιΧπτuξΎ) τijc; νοσταλγίας γιιΧ τ~ν ΈλλιΧδα και τijc; ιiγιΧπης για τον ' ' Πλ' ' ατωνα. 'Α πο \ " το ' '!l ονομ.α Γ εωργιοc; Γ εμ.ιστοc; ' ' ποu ' εφερε, ΠΎ)ρε το ονομα " ~.ι θ ων, ποu εχει την !(~ ι ΗΛΎ) ~οια σημ.ασιιχ, \ " ' riλλιΧ μοιάζει με το δνομα του Πλάτωνος. Ό Πλήθων ·πέριχσε τον περισσότερο χρόνο τijc; ζωijc; τοu στο Μιστρa. Γtaτι; μ.αστε "E"'\ l , ΙV\Ύ)νες», «Et, γραφει στο uπομ.νΎ)μ.α τοu προς τον αuτο- ι ' ~ ι ι , , χριΧτορα Μανοu~λ Παλαιολόγο. Προσθέτει, στ~ συνέχεια, Οτι 'ή ΠελοπόννΎ)σΟς στιΧθΎ)χε το λίχνο των εύγενέστερων φύλων, ποu γέννΎ)σαν τ~ μεγιiλ"t) ιστορία του έλλΎ)νιχοu tθνouc;. ΑύτιΧ ιiποτελοϋν το κάλεσμα γιιΧ νιΧ ξαναποχτ~σομ.ε τ~ν έθνικ~ σuνεlο"t)σΎ), κάλεσμα ποu προαναγγέλλει και προσοιορ(ζει το μέλλον τοϋ έλλΎ)νtχοϋ lθνouc;. Ό Πλ~θων, φιλόσοφος χι έπι­ στ'ήμονας, όvειpεύεται νιΧ οιαορaματlσει, στο πλεuρο των Βυ­ ζαντινών πριγχ'ήπων, το ρόλο ποu ό ΠλιΧτων όνειpεuόταν νιΧ παίξει στην οcύλ~ των Σuραχοuσων. Πράγματι ολο τοu το lργο στόχο τοu έχει τ~ν ιiναοιοργάνωση τijc; ζωης στο σύνο, λο τΎ)c:;. Σ τα ~ χριiτορα ' ouo uπομ ν"t)ματα που uπε αλε, το ενα στον αuτο' • 'β ' " ' ' Μα νοu~λ xal το Ιί.λλο στο οεσπότΎ) τοu Μιστρa Θε1 ' • 146 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ 60ωρο Β' t έχθέτει τlc; μ.ετcχρρuθμ.tσειc; ποu χρινεt ιiνcχγκcχίεc; γιιΧ τ~ν άνcχγέννΎ)σΥ! των Έλλ-f)νων τοuς. xcxl τοu βuζcχντtνοu χριΧ­ xcxl πpοσεκτιχ'Υjc; με­ ΤιΧ σχέοιιΧ τοu, κcχρποl μ.ιac; βcχθειac; λέτης τ'Yjc; πολtτικΥjc; κcχί κοινωνtκΥjc; κcχτcχστιΧσεωc; τ'Yjc; cχύτο­ χρcχτορlcχc;, τον χιΧνοuν πρόορομ.ο πολλών σόγχρονων tοεών. Στον χαθένcχ, λέγει, ιiν~χει τόσΎ) r'Yit οσΥj μπορεί νιΧ χcχλλιερ­ γ~σει. Το χεφιiλcχιο ώς σuντελεστ~c; τi)c; πcxρcxyωyi)c; θιΧ eχει οιχcχlωμ.cχ στο τρLτο τοu προϊόντος. "Ενcχ πνεuμ.cχ &.νθρωπιac; κcχ ~ - I ' 'Ψ I I I I I I θ ΟrJΎ)γει τις cχπο εtc; τοu γιcχ τouc; φοροuc; κcxt τις ποινεc;. Elνcxt ύποστΥjptκτ~c; τi)c; έθνικοποt~σεωc; τοu στρατοut τi)c; το­ νώσεως τοu έθνικοϋ έμ.πορίοu, τi)c; &μ.uνcχς κcxt τi)c; ένθοcρρύν­ σεωc; τΥjς έθνικi)c; πcχρcχγωγi)ς. Ή βιΧσΎ) τYjc; πολιτικ'i)c; xcxt χοινωνtκ'Υ)c; τοu σχέψΎ)c; οeν ε!νcχι ή ίσ6τ-ητcχ των οικcχιωμ.ιΧ­ των, ά.λλιΧ ή ίοέcχ τYjc; οιοικ-ητικ'i)c; ιiρμ.οοι6τ-ητος. Ξεκινώντcχc; cχπο τΥjν cxpχYj, σuμ.φωνcχ με τΎ)ν oπotcx -η εuτυχιcχ κcxt -η σωτΥj- , '',ι ι '\ι ι ι ι ι \t ρlcχ μ.ιac; χώρcχς έξcχρτώντcχι ιiπο τ~ μ.οpφΎj τοϋ xpιiτouc;, θεω­ ρεί οτι ή &.ξίcχ των νόμ.ων έξcxpτaτcxt άπο τlc; ίοέες ποu eχομε yιιΧ τΎj θεότηtcχ. Τρείc; ιiπ' cx&tec; ε!νcχι θεμελιώοειc;: ·ο Θεος εtνcxt ενcχc;, προ 'I' t1 βλ I επεt τα πcχντcχ, ε νoct τε I Ι l 'λ ειοc;, rJtxcxtoς, cxκtνYj- ~I Ο I τoc; xcxl ΠΎ)ΎΎ) ολων των ιiγcχθών. Βλέποντας, στΎ) συνέχειcχ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΤΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 147 δτι ό ιΧνθρωποc; ιiποτελεϊται ιiπο ψυχή καt σώμα, ό Πλ~θων ύποστηρίζεt οτι με κριτ~ριο το πόσο οί ιΧνθρωποι ιiφ~νονται νιΧ κuριαρχοuνται ιiπο τ1jν ψuχ1) ~ το σώμα, ιiποκαλόπτοuν δτι σκοποc; τ~c; ζω'i)c; των εlναι 'ή ιiρετ~ ~ 'ή 'ήόον~. Ό Πλ~θων θεμελιώνει eτσι τιΧ μεταρρuθμιστικci, πολιτικιΧ καt κοινωνtκα σχεοια του σε μια μεταφυσικη, ποu πεpιΛαμ αΙ Ι I ~ Ι I I I I i -· β I νεt το οuσιαστtκο μέρος τ'i)c; θρησκείας, ποu θιΧ ιiναπτύξει στ~ν πραγματεία του Πεpt νόμων. Ή θρησκεία α~ oev εlvaι ό χριστιανισμός. Ό Πλ~θων τελtκιΧ αlσθciνεται riποστροφ~ γtιΧ το χριστιανισμο και ιiναζητa μιιΧ καινούργια ένωτικ~ ιipχ~. Θέλει νιΧ έγχαταστ~σεt μιιΧ καινούργια παγκόσμια , θρησκεια. 'Ψ I ' ' νικη σκε 'Υ) σαν προετοιμ.ασια στην τεΛεtωση ποu αντιπροσωπευει ο χριστιανισμ.οc;, ' 'Α ντt να βλ' I ' ii' ' επει, οπωc; ο ψ εΛΛοc;, την προχpιστtα- " • ' , \ :'\ ' • , βλ' επει στο χpιστιανισμο μια παριχκμη ' ' ' ' τ'i)c; σκέψης, και έπtοιώκεt νιΧ στηριχτ'i) στ-η φιλοσοφίιχ γιιΧ νιΧ γυρίσει στις πηγές, ποu κατιΧ τ~ γνώμη τοu περικλείουν τ~ν ιiπόλuτη ιiλ~θεια, ιiντλώνταc; ιiπο κεί τ-ην παγκόσμια θρη­ σκεία του. οι πηγές τοu εlναι ό Ζωροciστρηc;, ό Ιlλciτων, Ot νεοπλατωνικοί, ιiπο τον Πορφόριο μέχρι τον Πρόκλο. Άπο ένα εlooc; ρομαντισμ.οϋ, ό Πλ-ήθων θέλει ot σοφοt τών πολu πα­ λαιών χρόνων νιΧ eχοuν οεί σωστιΧ και τιΧ ύπόλοtπα οeν εlνιχι 148 Β. Ν. ΤΑΤΑΚ.ΗΣ παριi παρακμ~. Εlναι φανερο δτι ή πραγματεία τοu Πεpl νό­ μων έκφράζει τ~ν ιiπόλuτ-η έμπιστοσύνη τοu στη φιλοσοφtκ~ σκέψ-η. Ή φιλοσοφία, λέγει, ciποκαλύπτεt στο πνεϋμ.α, ciψou lχει ιiπελεuθερωθΥj tΧΠΟ το οόyμα, yuμν~ τ~ν ιiλ~θεtα, Καt ιiναyκriζει τον κάθε άνθρωπο νιi τ~ν ιiποοεχθΥj, με μιιi κοινη συγκατάθεσ-η καl μe ένα δμ.οιο πνεϋμ.α. Περtμ.ένομ.ε, δστερα σ-η. ~ ' , 1 ' ι ι λ ~ι απο αuτα, μια καινουργια, πρωτοτuπη, φι οσοφtκη οικοrJομ-η- 'Α'\'\' ΛΛα οχι. " 'ΟΠλ'θ ων η ι " πιστευει οτι β ρισκει ' ' ' ' ' το στηριγμα ποu ζητri ιiπο ~ φιλοσοφία στη νοεπλατωνικη θεωρία των Ίοεών, τ~ν όποία οιακοσμε! μe τη βο~θεtα των θεών καt τών μύθων τοϋ παγανισμοu. Ή έννοια τοϋ θεοϋ άποτελετ το κέν­ τρο τi)ς φιλοσοφίας του. "Οσον ιiφορίi τον άνθρωπο, μπορε! νιΧ γνωριστΥj ιiπο τη σύνοεσ~ του μ.e το σύμπαν καl ιiπο τη θέσ-η ποu κατέχει σ' αύτό. Ή έμπνευση τοϋ Πλ~θωνος εlναι, λοι­ πόν, περισσότερο θεολοyικη παριΧ φιλοσοφικ~. Το lοιο συμβαί­ νει μe την ιΧνθρωπολογ(α τοu, ποu έχει φοcνερa κοσμολογικο ι καt θ εοκρατικο χαρακτηρα. ' ' Ώστόσο ό Πλ~θων &σκ-ησε ciποφασιστικη έπίορασ-η στο φιλοσοψικο κίνημα τΥjς έποχi)ς του. Το μικρό τοu έργο Πεpt ών Άpιστοτέλης πpός Πλάτωνα διαφέpεται, ποu lγραψε γιιi τοuς ιiκροατeς τών οιαλέξεών του στη Φλωρεvτία (1438), Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 149 " cxvcxψ ε 1 " 1 ~ ι λ ι 1 ι 1 Β μιcχ εντον'r) κcxt optμεtcx φι oνtκtcx που χωρισε τους υ- 1 ζcχντινουc; κcxt 1 'Ι τcχ λ ouc; 1 επιστ'r)μονεc; σε π~τωνtκουc; > ι 1 :\ _ 1 xcxt 1 cχρι- ' στοτελtκούc;. Ή οιcχμιΧχ'r) συνεχίστ-ηκε κcχθ' δλη τ~ οιιΧpκεtcχ τοu 15ου cχίώνcχ κcxt ιiπο τ~ μιιΧ έξυΠ'r)pέτ-ησε τ~ μελέτη τοu Πλάτωνος στ~ ν 'Ι τcχλίcχ κcxt ιiπο τ~ν άλλη eσεισε το οίχοόό­ μ-ημcχ τοu λcχτtνtκοu σχολcχστtκισμοu. 'Ελπίζομε Οτι 'ή eκθεση ποu οώσcχμε Πjc; βuζcxvτtνYjc; σχέ­ ψ'r)c;, οσο σύντομ'r) κι &ν εlνcxt, ψcχνεpώνεt την ιiξίcχ της πνεuμ.cχ­ τtκΥjς cχύτΥjς οομ 1)ς κcxt την ίοιcχ ώρcχ οείχνει δτι συνεχίζει την •'\'\. I '·'I ' εΝ\'Υ)νtκ'r) σχεψ•ι· 'Α πο τ'r)ν >1"\"Ι.. CXN\'1), .1 ' " I τυ γεyονοc; οτι το Β υ ζ' cχvτιο πpο'Υ)γε'tτcχt τΥjς πνευμcχτtκΥjc; κlν'Υ)σηc; Πjc; ΔύσΥ)c; κcxt των Άρά­ βων, ιi"'JJ..D. κrxt 'ή έπίοpcχση ποu &σκφε πάνω στοuc; Σλcxui:xouς '\ __ ι ~ους, πpοσοtοεt ~ι~ στους 1 οεσμ.οuc; τοu ~ ι με 1 τouc; 1 ""I. "\. "\. __ ' CXN\OUς Λαους Ι 1 1 ο β '\! ·~ ι ι κcχ ως κcχι στ'1)ν cχκτινο OΛLCX του totcxtτεp'r) σ-ημ.cχσιcχ. θ ~Ας ά-ημειώσομε κcχτcχλ~γοντcχς ότι ιiντίθετcχ ιiπο ο,τι θιΧ μποpοuσε κcχνεtc; νιΧ πιστέψει, δστερcχ ιiπο τi)ν χcχτcχστροφ~ ποu τερμάτισε τΎjν ίστοpίcχ τοu Βυζcχντ(ου, το πνεuμcχτικο Βuζιivτιο οeν έξcχφcχνίστηκε. Μποpοuμε νιΧ ιiκολου~σομε την πορείcχ τοu σΠ)ν ίστορίcχ όλων τώv όpθοοόξων λcχών, είοικώτερcχ στην ίστο­ pίcχ τών νεοελλfινων, των άμεσων χλwονόμων των 'ΕΜ~νων 150 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τοϋ Buζrxvτlou. Τό ψώc; τijc; φιλοσοφίας ποτε οtν tσβ-ησε έντε­ λώc; σΠ]ν ΌΕλλι:iοrχ. •Η βuζrχντtν~ σκέψΥJ γέννΥ)σε τij σύγχρονΥJ νεοελλΥ)νtκ~ σκέψΥJ. "Ετσι το κίτημrχ τΎjc:; σκέψΥJς στ-Υjν ·Ελλά­ οrχ συνεχίζεται χωplc; ιiπότομΥJ οιrχκοπ-Υj άπο τον "Ομ-ηρο μέχρι τlc; μέpεc; μrxc;. Το&το έοώ εlνιχι ένιχ μονιχοtκο κιχl μ.εγάλΥJς σ'Υ)­ μιχσlιχc; γεγονός τiic; άνάπτuξΥ)c; κιχl τΎjc; έξέλιξ-ηc; της ouτtκYjc; σκέψης. ΕΠΙΜΕΤΡΟ Νπωr Α. ΜΑΊΣΟ)ΌΚΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΒΤΖΑΝΤΙΝΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (Κρlσεις κa.l ιiπ6ψεις γιι% το ιργο του Β. Ν. Τα.τιiκη: Ή Βυζαντινή Φιλοσοφlα) (Πρώτl) Ο1)μοσ{εu0"1) στην 'Επιστημ.ονικΥj Έπετ1Jp{οιχ θεολογικijς Σχολijc; τοu Άριστοτελεlοu Πιχνεπιστημlου θεσσιχλονtκl)c;, Μvf;μ.η 1ωάvvvou Εύαγγέλοu ~vaσ-raσlou, θεσ/νlκ1J 1992) Α' Ό βuζαντινοc; πολιτισμός, έξ αίτίας προκαταλήψεων χα! ύ­ ποχειμ.ενιχών κρLσεων οuτιχών ίστορικών, ι περιχσμεvοu 'ι ιχιωνιχ ι παρεμενε ~' σχεαοv &c; τιi τέλη τοu " ' ι αγνωστος και σuναμ.α κακοποιημένος. Μέ τις eρεuvεc; ομ.ωc; διαπρεπών βυζαντινολό­ γων, κυρίως ιiπο τις ιiρχέc; τοί.ί 20ou αlώνιχ καί έψεξi)ς, ό πο­ λιτισμος ιχύτος &ρχισε νιΧ πcιροuσιιiζει οιαφορετιχ~ οψη. Το τεράστιο όρyιχνωτtκό, οιοικητικο και πολtτιστιχο lργο τοu ' Β uζ αντιοu ι εyιvε πια κοιvοc; τοποc;. " ' ' •Qστοσο, ι θ' α μποροuσα να - ' πω ότι -ή θεολογία χιχι -ή φιλοσοφία στο χώρο ιχύτοu τοu πολι­ τισμ.οu οέν ε!νιχι οσο πρέπει πριiγμ.ιχτιχ ξεχιχθcχρισμ.ένιχ, ένώ στο χώρο τ'i)ς βuζιχvτιvi)ς τέχνης lγιvιχν πολυπληθείς κιχt &χρως οιcιφωτιστικeς lρεuvεc; • Στην περιοχ~ xuplως τi)ς φιλο.:. Ό "Ελληνας οιι:χφωτισ't'Υjς Έμμανου-ljλ ΡοίοΥJς, λάτρΥ)ς τοu ουτικοϋ πολττισμοu X!Xt τών έπιτεuγμιΧτων 'tOU, έχφριΧζετιχι (J.E &κριχ περιφρότηση γι~ τ-lj βυζιχvτιν-lj τέχνη. Στίc; ήμ.έρες του η Δύση δeν εΙχε κιΧνει τή μ.εyιΧλη ciνιχχά.λuψη, κιχt έπομέvως οέν εχιχνε λόγο γιιΧ τη μ.εγά.λ'Υj ciξiιx της βυζιχν­ 1 1. τινΥjc; τέχνης, OU"t'ε φuσιχιΧ ΟΥjμιοuργοϋσε χιχl ciρχιχιοχιχπήλους. "Ετσι στις ψέρες μ.ιχς ένιχς Poto'Y)c; οέν θιΧ μποροuσε μ.έ χιχνένιχν "t'p6πo νιΧ οείξει περι­ φρ6ν'r/σ'r/ σέ χά."t'ι ποu θιχυμιΧζει τόσο πολu ή Δύση. 154 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΙ!~ ι ι ' ι ' ι '"'.ι'\' ~ σοφιιχc; πρεπε& ιχκομ:η νιχ γινεt ΠΟΛΛΎ) fJOU λ ειιχ κιχt νιχ ξ εκιχ θ ιχρι~ ' ' ' στοuν ιΧρκετιΧ πpιΧγμ.ιχτιχ. Ή ποσοτικη παραγωγη έρεuν&ν Κ<Χt σχετικών eργων, ΠΟU ciνιχψέροντιχt στη θεολογtιχ Κ<Χt στ~ ψιλοσοcptιχ τοu Βυζιχντίου, εlνιχt τεριΧστιιχ κιχt κιχτιχπληκτικ~. "Q μ.ωc; Ύ) • ι ι θ ~' 'F ' ι • ποιοτtΚΎ) τΎ)c; στιχ μ.Ύ) rJεν ε,νιχt και τοσο ικανοποιΎ)'tt~ ι 'λ t ι ' \ ' ξ ι 1 ι ΚΎ), πιχρο ο που υπιχρχουν ιχρκετεc; α ιοπροσεχτεc; κιχι πρωτο-. '\ τυπεc; έργασίεc; ~ μεγιΧλιχ συνθετικιΧ eργιχ. ΠιΧντωc; ολιχ τιΧ πιχριχπιΧνω eργιχ μ.ποροuν νιΧ χιχριχκτΎ)ρι~ στοuν κυρίως ώc; lστορικοόογμιχτικεc; καl πιχτρολογικεc; eρευ-. νεc; μ.& μεγιΧλΎ) ~ μ.ικρη έπιτυχtιχ, &π' οπου μπορεί κιχνεtc; να ciντλήσει πολλιΧ στοιχείιχ θεολογικοu κιχl ψιλοσοφικοu περιεt ' ' ι Ι χομ.ενου. •Ω στοσο, ως προς το φιλοσοφικο περιεχομενο, κιχι ' ' ' πρωτίστως ώc; προς τi) σχέσ'r) θεολογίιχc; κιχl φιλοσοφίιχc;, κιχι σuγκεκριμ.ένιχ _στην όριοθέτΎ)σΎ) ιχύτων των ούο περιοχών, πιχ­ ριχτΎ)ροuντιχt ούκ όλίγεc; συγχύσεις κιχl &σιΧφειεc;. Έξάλλου, οί έρευν'Υ)'ttζ τijc; ίστορtιχς τΥjς ψιλοσοψtιχς Οtν eχουν άκόμ Ύ) ξεκιχ­ θιχρtσει τό περιεχόμ.ενο τYjc; βυζιχ;ντινijc; φιλοσοφίας. 'Υπάρχουν μ.ονιΧχιχ λίγες εlοικεc; κιχl γενικtc; μ.ελέτεc; σ' ιχύτi) την περιο­ χ~. οπου βλέπει κιχνεlc; νιΧ περιγράφοντιχι οί τάσεις των βυ­ ζιχντινων συγγριχφέων, &κριχιφνών θεολόγων ~ &.πλών λο, Ι ~ f \ ι ι 1 γιων, που rJε,χνουν τtς προτtμ.Ύ)σεις τους ποτε στον Πλ' ιχτωνιχ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 155 ι ' ποτε στον \ 'Α ριστοτε η κιχt ποτε στοuς στωtκοuς. Σ' το1Υt"1) 'λ ι ' ι ι ε \ _t"\"\ ~\ λ ' την περιγριχφη α.ΛΛωστε οεν κιχτιχ ιχ β ιχινει κιχνεtς, ποtιχ ε νιχt I I I τ τιΧ δρtιχ τΎ)ς θεολογίιχc; κιχl ποtά: τΎ)ς φιλοσοφ(ιχς κιχt ποtά: σχέ­ ση uπιΧρχεt μετιχξύ τοuς. Άπο τi}ν &λλΎJ fLεριιΧ όλες σχεοον οί eρεuvες ποu ιΧσχολοί.ίντοct fLέ τ~ μεσιχιωνtκ~ φιλοσοφίιχ γε­ \ΙtΚώc;, &.ρχίζοuν ιΧπο τον Αύγοuστϊ.νο Κ/Χt κιχτεuθύνοντιχt προς τοuς μετιχγενέστεροuς τijς Δύσης, έvώ οί βuζιχντt\ΙΟt σuγγριχ­ φεϊ.ς οeν φοcινοντοct ποuθενά: • , Δ uσης 2 Me ' ' ά.λλοc λόγιοc ij ' έξά:ρτΎJσ-η τijς ~' ιχπΛως μ ν-ημ.ονεuεταt, και οεν γινεται οuσιαστtκΊ} και σuγκε- ..... 2. ιχπο το ' ' ' Β uζ' αντtο, στις επιστηfLες κιχt στη φιλοσοφtιχ, - ' ' , ' , ' ' ' 'Όσοι χιΧvοuν λόγο, πιχρα8είγμ.ιχτος χιΧρΥJ, γιιΧ την ~νvοιιχ τοu χρόνοu, χιχl γιιΧ τη ΟΥJμ.ιοuργίιχ «έν χρόνιμ» .η «μ.ετιΧ τοu χρόνοu» (in tempore, cum tempore), μ.νφ.ονεόοuν τον Αuγοuστίνο, έvω Π@ΟΥJrΥJθ-rιχε ό Μ. Βιχσιλειος στ~ν Έξαήμ.εpο μ.e ιχίίτές τtς έννοιες, χιχί ίσως ό Αύγοuστίνος έξιχρτή&ηχε ιiπ' ιχίίτο το ~ργο. ΣχετικιΧ μέ τ~ν lννοιιχ τοu χρδνοu στο Μ. Βιχσίλειο βλ ΔΥjμφρίου Γ. ΤσιΧμ'l), Ή πpωτολογlα ιι:οί] Μεγάλου Βασιλείου, θεσσιχλονί­ ΧΥJ 1970, σελ 33-35. Λεπτομέρειες γιιΧ τη σχέσ'l) Μ. Βιχσιλείοu κιχ& Αύγοu­ στ{νοu βλ στίς μελέτες Νίχοu Α. Μιχτσοόχιχ, «θρ'l)σχεuτιχό βίωμιχ χιχί θεο­ λογίιχ στlς Έξομολογ~σεις τοu Αύγοuστίνοu», στην 'Επιστημονική Έπε­ τηp16α θεολογcκΥjς .Σχολijς, τόμος 25, θεσσιχλονίχΥJ 1980, σελ 197, 207 · τοu ίοίοu, «'Επιστ'l)μονιχιΧ, ι:pιλοσοφιχιΧ κιχί θεολογιχιΧ στοιχεtιχ τijς ΈξιχΥJ­ μέροu τοu Μ. Βιχσιλεlου», Τόμος έόpιι;ιος χιλιοσrijς έξακοσιοσrijς έπειι:εlου Μεγάλου Βασιλείου (379-1979), θεσσιχλονίχΥJ 1981, σελ 104-111. 156 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ κρψ.έvΥJ έξέ-τιχσΥJ. 'Απο -τlc; έρεuvεc; κιχl ιτιΧ έργιχ, ποu ά:vιχφέρον-τιχt στη βuζιχν­ -τιvij φtλοσοφtιχ, ξεχώρtσιχ 'tYJ ΒuζαντeνΥ; Φιλοσοφ{α τοu ΚΙΧθΥJ­ γ'Υj'tΎ) Β. Ν. Τιχ-τάκη. Το έργο ιχUτό, σε πρώ-tΥJ έκοοσΎJ -το κιχl σέ οεύ-τερΥj 1949, 'tO 1959, ΟΥjμοσtεύ-τηκε ώc; σuμπλ'tjρωμιχ-τtκοc; 11oc; -τόμος σιτ-Υ]v Ίστοplα τi]ς φιλοσοφlας ιτοu Emile Brehier. Στ-Υ]v έλλΥjvtκ-Υ] γλώσσα με-ταφράσ-τηκε ιΧπο -τ1jv Εϋιχ Κ. Κιχλποuριτζi), με έποπτεlιχ κιχl βtβλιογριχφικ-Υ] έvημέρωσΥJ ιΧπο -τοv ' Λ' tvo Γ . Μ πεvΙΧΚΥJ ' 4 *. "Ο σο ξ' ερω, -το εργο ιχu-το του ' " ' ' - Β . Τ ιχ- -τάκΥJ, μολοvό-τι γεvικο κιχί με μορφ-Υ] έγχειριοίοu μtiic; lσ-τορίιχc; -τi)c; φιλοσοφlιχc;, είνιχt -το κιχλύ-τερο κιχί με πρω-τό-τuπιχ σημεtιχ. Μερικεc; έvό-tYJ-tεc; είvιχι οείγμιχ-τιχ σωσ-τΎ)ς κιχί πολύμοχθΥJc; έρεuνιχc;. Ή μετάφριχση ζωv-τιχv-Υ] κιχί έπt-τuχΎ)c; σuμπλΥjρώvε­ ταt κιχt γlvε-τιχt ιΧκόμη πιο χρήσιμη με τ-Υ]v έξαιρετtκΎ) έργιχσlα ποu έκιχvε σιτ-Υ] βιβλtογριχφtκΎ) έvημέρωσΥJ ό Λlvoc; Μπεvάκηc;. 3. Βλ Basile Tatakis, La philosophie byzantine, στη σεφιΧ Histoire de la philosophie (fascicule supplementaire Νο 11) τοϋ Emile Brehier, Paήs 1949. 4. Βλ Β. Ν. Τατciκ'f}, Ή βυζαvτιvΥ] φιλοσοφ{α, Άθ~vα 1977. Βλ έπ(σΥ}c; τ.eu ίΒίου, «Ή έλλ'Ι'}vικ~ πατερικ~ καi βυζαvτιv~ φιλοσοφία», στο περιοΒικο Δευχαλ{ωv 146-202. * Οί ~vτ(στοιχεc; σελίΒεc; τΥjι; σΥjμ. 4 σ-ri}v παρούσα ~κοοσΥJ εΤvαι 9-150. 14, Άθ~vα 1975, σελ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 157 Το έργο rxuτo μοu οίvει μιιΧ γδvιμ-η άφορμ~ vιΧ χιΧvω χιΧποιες χρtτtχεc; παρrχτ'Υjρ'Υjσειc; σε μεριχιχ σ-ημεtιχ τοu περιεχομε- , ι \ \ -- ι vοu τοu, έvω σuvιΧμιχ έχω τi)v εuχιχφίιχ vιΧ έχθέσω τtc; γεvιχΕ:c; άρχΕ:c; τi)c; βuζιχvτιvi)c; φιλοσοφίιχc; οπωc; τtc; έχω έπισ-ημιΧvει χιχτιχ χιχφοuc; σε ερεuvεc; ποu εχιχvιχ στ'η \ \ 1. " \ " \ θ εο λογικ't) χιχι φι λ ο- \ \ σοφικ~ πrχριχγωγi) τοu Βuζιχvτίοu. Φροvώ οτι ή έξιχίρετ-η ιχuτη έρεuv-ητιχ~ έργιχσίιχ τοu Β. Ν. ΤιχτιΧχ-η πρέπει vιΧ σuvεχιστε! τοσο σε επιμ.εροuc; ερεuvεc; οσο χιχι σε εχτεv't) εργιχ τ't)c; tστο' ' , , "' d ' \ , , f ρίιχc; τi)c; φιλοσοφίιχc;, όπότε οί πιχριχτ'Υjρ~σειc; μ.οu χιχt οί σχε­ τικές έπισ-ημ.ιΧvσειc; γιιΧ τtc; ρίζες χιχt τtc; ιΧρχέc; τi)c; βuζιχvτιvΎ)c; φιλοσοφίιχc; είvιχι έvοεχδμ.εvο vιΧ σuμ.βιΧλοuv στ'l}v έπιτuχίιχ τi)c; έπιστ'Υjμ.οvικΎ)ς εχύτΎ)ς προσπάθειας. Β' οι έπιμ.έροuς έρεuvες στο χώρο τΎ)ς βuζιχvτιvi)ς φtλοσοφίιχς εlvεχι yόvιμ.ες χιχt χρ~σιμ.ες χιχθως σuyxλίvouv στ-Υ]ν ιΧποχρu­ στιΧλλωσ'η των καθολικών χιχι χοιvώv άρχώv τοu βuζιχvτιvοu πολιτισμ.οu. ΜοvιΧχιχ έτσι μπορεί xιxvεtc; νιΧ μ.ελετ~σει περισ­ σότερο ιΧποχιχλuπτιχιΧ τη σuvoλιxij ίστορfιχ τοu Buζrxvτfou. 158 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Σuνιiμιχ εΙνιχι ουνιχτi) κιχt fι εύστοχότεpΥJ κρίσΥJ γιιΧ τi) θέσΥJ τYjc; κιχθεμ.ιiiι; φιλοσοφlιχc;, ποu προέρχετιχι άπο τi)ν ιΧρχιχlιχ Έλλ.ιΧοιχ, στi) ζωi) κιχt στη σκέψΥJ των Βuζιχντινών. Κιχt τότε 1 Jt Ι \ λ' λι I ι λ μονιχχιχ εχει νοΥJμιχ νιχ εμε, ογοu χιχρΥJ, πotot ε νιχt π ιχτωνt- r ' ι ' κοt, ποιοι ιχριστοτε λ ικοι κιχι ποιοι στωικοι. 1 1 ' ' Ε" uκολιχ με τον πιχ- 1 1 ' ι ξ θ ιγ '\ '\ 1 ~ ~ ι 'Ω ι 1 ριχπιχνω τροπο εκιχ ιχρι,οuμε ΠΟΛΛΙΧ aεaομενιχ. στοσο, γtιχ νιΧ γίνει ιχύτi) ~ οοuλειιΧ, είνιχι ιΧπιχριχtτΥJτΥJ κιχl fι οtεuκρίνtσΥJ τοu ρόλου -τYjc; φιλοσοφίιχc; στον ιiρχιχtο έλλΥjνικο κιχt βυζιχν-τtνο πολιτισμό. Εύθuc; έξιχρχΥjc; χρειιiζε-τιχt vιΧ οιεuκρινιστεt 'ή tννοιιχ της ιpιλοσοφίιχς, οπως ιχύιτ+ι κιχθtερώθΥjΚε tΧΠΟ εΛΛηνικος ποιu-τισμοc;. , ωνιχ, σ-tYj 1 'tO περιε­ π 1 χόμενό -tYjc; σ-το λίκνο -τi}c; γένεσ~c; της ποu είνιχt ό ιΧρχιχtος ' ' \ '\. \ '\. I 'Η 1 φι 1 λ οσοφιιχ, I , ~ Yja1) ιχπο τον 1 ' \ \ 6ο χ ' . ιχι- 1 Μ . 'Α σιιχ κιχι σ-tΥjν Κ . 'Iιτιχλί ιχ, ' ' \ '\ · ι σ-τις εΛΛΥJνικεc; κτη- ~ '\ --~ I θ f ' \ I 5 σεις aYJ~aYJ, κιχ ιερωνε-τιχι ως μtιχ με-τιχεπtσ-τ-ημΥJ . ιΑπιχριχtιtΥjτΥJ προUπόθεσΥJ γιιΧ μιιΧ με-τιχεπισιtΥjμονικ-ή, μ.ιχ­ κροσκοπικ-ή, σuσ-τημ.ιχτικ+ι κιχι κιχθολικi) θεώρησΥJ -της όποιιχσ­ ο~πο-τε πpιχγμιχτtκό'Π]ιtΙΧς εtνιχt ~ έπιμ.έροuς έπtστΥjμονtΚi} έρευνα. τών δεδομένων -τοu έπισ-τητοu. "Ε-τσt, ένώ 'ή φιλοσοφίιχ 5. Τοίhο !σχύει civεξά:ρτητα ά:πό το δτι ό οροc; cpιλοσοφ!α σέ μερικές περι­ πτώσεις εΤvαι σuvώvuμ.οι; μ.έ τΥ)v έπιστ-ήμ.η, καΙ. ά.ργό-τερα στο Βuζά:vtιο μ.έ τη θεολογ!α, μέ τηv &σκηση καΙ. μ.έ τη θεογvωσ(α, μ.ε το θεiο cpωτισμ.ό. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΉ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 159 ε!vιχt λεtτοuργίιχ σuνuφιχσμ.έvΎ) μ.ε τις έπtστΥjμ.ες, κιχθειχuτ~ ~I Ί ' I π I I I θ 'λ aεν εLνιχt επtστ"l)μ.Ύ). ιχντοτε στοχεuεt το κιχ ο ' - •, ou, εvω η επι- στ~μ.η μ.ε τ~ μ.tκροσκοπtκ~ θεώρηση το έπtμ.έροuς. Ώστόσο, 'ή φtλοσοφίιχ ώς μ.ετιχεπtστ-ήμ. "l1 προτείνει μ.ε κρtτtκο κιχi έπtστ"l)μ.ονtκο τροπο ιχρχες ' I t I κιχt ιχντt I t λΙψ η εtς γtιχ τuv κοσμ.ο, τοv σ.v- I ~ I I l!_ θρωπο, ι ' ' τη 1 τηv κotvωvtιx, κιχt γtιχ ' σuvo λ' πριχγμ.ιχτικοτητιχ. tκη ' T~v ίοtιχ θέση είχε 'ή φtλοσοφίιχ κιχί στο Βuζιiντtο, οlχως vα άvτtκιχθtσ-τiΧ -τ~ θεολογlιχ. 'Απεvιχvτίιχς έξιχρτΥ)μ.ένη άπο τ~ θεολογlιχ έπέβιχλε ciρχες κιχt άν-τtλ-ήψεtς για τον κόσμ.ο, -τον σ.ν 1!. θ ρωπο κιχt 'tΎJV κοtvωvιιχ. \ \ I 'Ε ~\ 'θ ·~ πεtaΎJ σuν'V) ως ΠΟΛΛΟt ιχauvιχ- '\'\ \ τοuν vα κιivouv τ~ν πιχριχπιivω οtιiκρtση έπtσιt"l)μ.&v; κιχt φιλο­ σοφίιχc;, προβλΎjμ.ιχτίζον-τιχt σφόΟριχ ώς προς το στια.vtΚΎJ φι \ &v; I uπιiρχεt χρt1 λ οσοφιιχ, μ.tιχ I I κα.t aεv uπιχρχει κιχμ.ιιχ χρtστtα.vικη I ~I f I έπtστ-ήμ.η! 'Όμ.ως "ή θεολογtκ~ έπtστήμ.Ύ) στο Buζιivτto, πού ητιχv YJ πεptγριχφ~ κιχt ό uπομ.vημ.ιχτισμ.ος -τi)ς θεολογίιχς ιτοu χα.ρίσμ.ιχτοc; ώς έμ.πεtρίιχς κιχ! ζωi)ς, άvεξιiρτητιχ άπο -τίς όποιεσ­ οήποτε φιλοσοφικες τάσεις κιχi άπο -τ~ φtλοσοφικij γλώσσιχ τi)ς άρχιχtότηιτιχς, lotvε 't~V «πρώ-τη uλη», για να γtνεt 'ή βu­ ζιχντtvΥι Υι "ή χρtστtιχvικΥι φιλοσοφίιχ ώς μ.ετα.επιστήμ.η. Με ιΧλλιχ λόγtιχ 'ή θεολογlιχ, ώς έμ.πεtρlιχ κιχt ζωή, κιχθόριζε σuvιi­ μ.ιχ τ~ θεολογtκ~ έπtστήμ.η κα.l -τ~ φtλοσοφίιχ. Πtο ιΧπΜ κα.ί 160 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ γεvικιΧ: 'ή 6εολογlιχ εlvιχι σuνάμ.ιχ κιχt ψιλοσοψlιχ, έπιβιΧλλοvιτιχc; 1 1" ι ' ' ,ι , ιχnι λ'ψ εις, ιχρχεc; κιχι vο'Υjμ.ιχιτοaο-t'Υjσειc; γιιχ το ον, ιτον κοσμ.ο, ' '1J ' ' ' '~e ιτοv σ.v ρωπο, 'ζ' 't''YJ ω'ΥJ κιχι ''t'YJV ' κοινωvtιχ. , Σ' τις γεvικεc; γριχμ.- , μ.έc;, σ' δλ'Υj 't~ οιιχορομ~ τοu βuζιχvτινοu πολtτισμοu, μ.ποροuμε vιΧ έvιτοπlσοuμ.ε ιχύιτεc; ιτtc; άρχtc; οχι μ.όνο ώc; κιχθιχριΧ οόγμ.ιχτιχ > '\ '\ ~\ f λ > λ Ιφ JΙU_ Ι 'ζ ιχ/\ΛΟ, κιχι ωc; ψι οσοφικεc; ιχnι εις. ~σι μ.οvιχχιχ γvωρι \ '1J ov\ ιτιχc; ιχuτεc; ' \ ιτις \ ιχvτιλΎjψειc;, ' ιf' I ιχπο ' \ 't'YJ I β ιχ θ ειιχ \ κιχ ι Ι σuσιτ'Υjμ.ιχιτικ'Υj γvώσ'Υj τών ΠΎjγώv, (J-ΠOpOUtJ-ε άvετιχ νtΧ σuyκptνOUtJ-ε 't~ βu­ ζιχnιv~ φιλοσοφtιχ τόσο μ.t τ~v ιΧρχιχίιχ έλλ'Υjvικ~ ψιλοσοι:ptιχ ο '''ι '~λ οσο κιχt μ.ε ιτtc; σuγχρονεc; επtσ-t'Υjμ.οvtκεc; κιχ' ψι οσοψικεc; ιχν- ' '' ιτιλ-ήψεtc;. ' Θ ιχ tJ-ποροuσιχ, κιχιτιχ - ' 't'YJV \ κρtσ'Υj μ.οu, ι vι ιχνιχψερω πεντε κu- ι ι ι ι ριεc; ιΧρχtc; ιτi)c; βuζιχvτινi)c; ψιλοσοφίιχc; ποu πιχρέχοuv ιτlc; ιΧvτι­ λήψειc; τi]c; περφρέοuσα.c; άιt{J-όσψα.φιχc; τοu βuζιχντιvοu πολιτι­ σ(J-ΟU. Σ' ιχύτtc; βλέποutJ-ε 'tO ΚΟσtJ-Οεtοωλο, τ~ν εlκόvιχ τοu ιΧνθρώποu, τ~ν πορείιχ κιχt ιτοv προορισμο ιτi)c; ζωi)c; σ' δλεc; ιτtc; μορφεc; I -t'Yjc; . α!Yrec; τtc; eχω ιΧναπτύξει σε προγενέστερες μελέτες μ.ου και 6 6. τlc; ιΧρχec; eρyα ποu έξετιΧζουν είοικιΧ ~ yενικιΧ θεολοyικιΧ θέματα. Γι' αύ-rο έοω συνο­ πτικιΧ θa έκθέσω τtς πέντε ιiρχές, ο(χως νa κάνω τlς Παραπομ.πeς σe ΠΥjγtς Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 161 1) Σε μ.ιιΧ κοιvη γριχμ.μ.Υj κιχl πορείιχ 'ή βuζocnιvY) φιλοσοφίιχ ιΧvιχτρέπει τΥ}v κοσμ.ολογίιχ τΎjc; ιiρχoc(occ; έλληvικ~c; φιλοσοφίιχc; εrτε ιχuτΥ) ε!vιχι μ.οvιστικ-ή, δπωc; τώv προσωκρα.τtκώv φιλοσό­ φων λόγου χιΧρη, είτε ε!vιχι οια.ρχικ-ή, δπως τοu Πuθα.γόριχ κα.t 'tOU Πλιiτωvιχ, εrτε ίεριχpχtΚΥ} ΚOCt Otocpχtκ-ή, δπως τώV γvω­ στtΚώV. Ή οιιΧκριση σε ιχίσθ-ητο κoct vοητο κ'όσμ.ο, σε σώμ.ιχ 1 κιχι ψ uχη, σε u 1) κιχι πvεuμ.ιχ, σε οριχτο κιχι ιχοροcτο, σε οcπλ' ι ' ιιλ ' ' t ' ' ' ι ' t ο σuv ι θ κιχt 1 ετο, μ.εσιχ ι στη 1 σuμ.πιχvτικη 1 πριχγμ.ιχτικοτητιχ, ι rJεv ~~ ε!voct πρωτογεvΥ)c; κιχl βιχσικΥι ιiλλιΧ οεuτερεύοuσα κα.t σχημ.α.­ τικ-ή. Ή πρωτογεvηc; κιχl βοcσικΥι οι~κρtσ"Υ} ε!voct μ.ετιχξu κτι­ στοu κιχl ιΧκτίστοu. ΜοvιΧχιχ οcuτιΧ τιΧ ούο πριΧγμ.α.τα uπ~ρχοuv κιχl βρίσκοvτα.ι στη σχέσ11 ovτoc; κιχl μ. Υ] οvτος, o1Jμ.touργou κιχl κιχι βο"η&ήμιχ-τιχ, έκ-τος ά:πο μερικΕ:c; έξιχφέσειc; κιχθιχριΧ έvόεικ-τικf:ς κιχι χιχριχ­ κ-τΥ)ρισ-τικέc;. Το περιεχόμενο ιχύ't'ων των ά:ρχωv κιχι τiς σχετικf:ς πιχριχπομ­ πf:c; μπορεί κιχvεtc; vιΧ βρεϊ κυρίως στά έξijc; eργιχ: N!xou Α. Μιχτσούχιχ, Ίστοpfα τής φιλοσοφίας, θεσσιχλονiχ"η 1981 (~Εχοοσ"η οεύτερΥJ 1984), σελ 253-289. «ΜιχθΥJμιχτικές, cpιλοσοφιχf:c; χιχt θεολογικf:c; έννοιες σΕ: πιχτερικa κείμεvιχ», στο περιο8ικο Γpηy6pιος ό Παλαμάς, ΘεσσιχλονίχΥ) 1982, σελ 259-279. ΔογματικΥ; κal ΣυμβολικΥ; Θεολογfα Α (Είσιχγωγ~ στη θεολο­ γικ~ γνωσιολογ(ιχ}, θεσσιχλον!κ"η 1985. ΔογματικΥ; καl ΣυμβολικΥ; θεο­ λογία Β ( 'ΈχθεΟ'Υ) τοu περιεχομέvου τijc; όρθόΟοξΥ)ζ πίστης), θεσσιχλοvίχΥ) 1985. 162 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ΟΥ)μ.tοΙJργ~μα-τοc; 7 • Ή κ-τίσΥ), &ψuχΥ) ΚIXL εμ.ψuχη, λογtκ~ κιχl ΓΑ. ογΎ). σωμ.ατtΚΥ) κat .!!λ \ \ ψ uχικ-η, σωμ.α-τtκ-η κα.t ασωμ.ιχτΎJ, εLνα.t I \ \ ' I Τ ένιιχίιχ κιχ! σe μ.ιά σχε-τικ~ οιιχβιΧθμ.tσΎJ. Ή ψuχή, λόγοu χάρ.-η (όπως κιχ! ό άγγελος), ε!νιχι ιΧσώμ.ιχιtΎ) σε σχέσΎ) μ.ε το σwμ.ιχ· σε σχέσΥ) μ.e -το Θεο είναι σωμ.ιχτικ~. Ή κτισ-τότΎJτα όλων -των aΎ)μ.ιοuργΎ)μ.ενων υντων επι ΙΧΛΛεt μ.tιχ ομ.οιΟ'tΎJ'tΙΧ και σχ ε-τtκο~ ' !! • β''\"'ι. \ • ' \ ' -τ-ητιχ μ.ετιχξό τouc; μ.έσιχ στιΧ ορtιχ των οtιχβα.θμ.ίσεων. Τελικά, μ.ac; λέει ό ΊωάννΥ)c; Διχμ.ασΚΎ)νοc; πilic; «μ.όνον οντωc; &u;λον το _, • , • , s τ λ I , β~ ...... θ εtον εσ-τι κιχι ιχσωμ.ιχ-τον» . OU'tY) YJ κοσμ.ο ογtιχ επι ΙΧΛΛεt , . ' ~ ι " ι ' ' !ι ''\'\' την ενοτ-ητιχ οχι μ.ονιχχιχ σ-τtc; κοσμ.ικεc; atιχσ-τιχσεtc;, ΙΧΛΛΙΧ συγ- χρόνως κιχ! στ-Υ]ν ύπιχρζtιχκ-Υ] οιιΧστιχσΥ). Ή ύπιχρξtιχκ-Υ] ένότΎ)τιχ σΥ)μ.ιχtνει τη λεtτοuργtκ-Υ] σχέσ-η ολων των μ.ελων κιΧθε λογι­ κοu οντοc;. Σ-τον &νθρωπο, λόγοu χιΧρ-η, το σωμ.ιχ οεν ε!νιχt το 7. Βλ Μ. ΒιχσιλεLου, Κατ' Εύvομ.{ου 3 PG 29, 660 Α: «Δύο γιΧ.ρ λεγο­ μ.έ\Ιω\1 πριχγμ.ιΧτω\1, θεότητbc; τε κιχι κτίσεως, κιχί οεσποτε{ιχς κιχι οουλε!ιχς, κιχί ιΧγιιχστικΥjς &υ..,ιΧμ.εωc; κιχι ιΧγιιχζομ.έ..,Ύ)c;». 8. ΊωιΧν\ΙοU Διχμ.ιχσΚΎ)\ΙΟU, 'Έκ8οσις άκpιβΥ;ς τής όpθο8όξου πlrrrεως 2,3 PG 94, 868Α: «'Ασώμ.ιχτοc; oe λέγετιχι κιχι &υλοι; (ό &γγελοc;) οσο\1 προς ~μ.ίiς πίi" γιΧ.ρ συγκρι..,όμ.ε"ο" προς το\1 Θεο" το" μ.ό"ο" ιΧσύγκριτο" πιχχύ τε κιχί ύλικο\1 εύρLσκετιχι, μ.ό"ο" γιΧ.ρ όντως &υλο\1 το θετό.., έστι κιχί ιΧσώμ.ιχ­ το\1». Πpος τούς 8ιαβάλλ.οvτας τάς άγΙας εlκόvας 3 PG 94, 1345Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 163 κι:ιτώτερο ύλtκο στοtχεtο χιχι ιΧπλώc; εvιχ σχεuοc; ~ evι:ι κιχτοt­ κητ~ρtο· ε!vιχt εvιχ λεtτοuργtκο μέλος μtfic; ύπιχρξιιχκijc; έvότη­ τιχc;, ιΧvεξιΧρτητιχ ιiπο το οτt ό vouc;, ώc; ψuχtκ~ λεtτοuργίιχ, εtvιxt μt~ ά.vώτερη πριχγμιχτtκότητιχ, ώc; οεκτtκότητιχ τοu ά.v- θ ρωποu , vιχ γιvεt oμotoc; με το 9 , , ιι , , Θ "'εο. , Τ οuτη η ομοtωση ομως ιχ- , , , , ~ , φορa τοv &v;θρωπο • "Ολες ol οtιχβιχθμίσεtc; τijc; κτιστής πριχ- Έvοεικ't'ικιΧ και σκόπιμα έοω θιΧ ά:vαφέρω μιιΧ περικοπ~ ά:πό 't'O Διονύσιο Άρεοπαγί-τη, τοv όποίο πρόχειρα Ο!Υt'ικοi έρευvητές καΙ 'ήμέτεροι 't'ov θέλουv vεοπλατωvικδ! Βλ Πεpl τijς έκκλησιαστικijς lεpapχ(aς PG 3, 565BC: «Διό καΙ τώv ίερώv 'ή θεία θεσμοθεσία τιΧς θεαρχικιΧς κοιvωvίας ά:μφοίv οωρείτα.ι· τη ψuχjj μέv έv κα.θαρ~ θεωρί~ και έv έπιστήμη τώv τε­ λουμέvωv· τίj) σώμα.τι οέ κατιΧ το θειότα.τοv ώι; έv είκόvι μDροv, καΙ τιΧ τijι; θεαρχικΥjι; κοιvωv(αι; ίερώ't'α.τα σuμβολα, το v όλο v ά vθpωπο v άγι­ 9. ά; ζ Ο U σ α, και τ1)v όλικijv OCU"COU σωτΥjρ(α.v ίερουργοuσα, και τελειοτcΧτΥJV αUτοu τηv ά:vιΧστασιv εσεσθαι οια.γγέλλουσα τa.ic; κα.θολικαίς ά:γιστείαιc;». Κοιvος τόπος εlvαι σ~μερα. 'ή &ποΨΥJ "C'Yjι; βιβλικΥjc; έπιστi)μΥ}c; ότι 'ή Άγία. Γρα.φ~ θεωρεί τοv &v;θρωπο σέ μιιΧ όλότyγτα καΙ έvό-τητα.. Ώι; έΟω τιΧ πριΧ­ γματα. έχουv θα.υμιΧσια.· ά:λλ' ά:κόμΥJ καΙ σ~μερα uπιΧρχουv ξέvοι έρευvyγτές κα.Ι κα.-τ' ά:πομίμψΥJ οικοί μαι; ποu voμ(ζouv πωc; a.Uτ1) ~ ά:vθρωπολογίa. οέv ύπιΧρχe:ι στιΧ βυζα.vτιvιΧ και πα.τερικιΧ κε(μεvα! Ή πMvYJ αUτ1) όφεlλεται σέ προκα.ταλ~ψειι; (ουσ-τυχώc; έπιστημοvικέc;) και παρ' ~μίv κυρ(ως στηv προ­ χειρολογία. ΦυσικιΧ οέv lχouv κα.ταvο~σει οί προκα.τειλφμέvοι καΙ οί προ­ χειρολόγοι, ότι ~ όρθόοοξΥJ θεολογία. σέ μιιΧ ρωμαλέα προσαρμοστικό"CΥ)τα., 164 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ηι.ιχτικότητιχς κιχτa τΥj οεκτικότΥjτά τοuς μ.ετέχοuν στtς θεtες ενεργειες, γιιχ νιχ uπιχρχοuν κιχι νιχ τε t/ \ ,~, ''λ' ειωνοντιχι σε μ.ιιχ auνα.- '\~ μ.ικΥj πορείιχ. 'ΕΟώ έπιβάλλετιχι ιiπο τΥj θεολογία μ.ίιχ νέιχ κοσμ.ο ι λογιιχ κιχ, μ.ιιχ νειχ ιχν I 'ι 'θ ρωπο λογιιχ. ι 1 ' ' τΥjν π~τωνtΚΥj ιχν θ ρωπολογιιχ, οι \ "'1. ~\ ' fλ ' ' ' ' ' ~' ι ' ι ~ ~' u ικες κιχι σωμ.ιχτικες επιρροες aεν κιχνοuν τιχ πιχ θ YJ, aYJλΙXaYJ "U~σι, με ' 'θ ιχντι ετιχ τίς ιiρετές κιχι τlς κιχκlες, ιiλλa μ.ονάχιχ ~ ψuχ-ή. "Οχι μ.ονάχιχ το \ λ ογιστικον, ΙΧΛΛΟ. κιχι το ε πι , '"' . "''. ~- \ \• θ uμ. ητικον κιχι το 10 \ \ \ θ uμ.οειaες, φε- ~, , ροντιχι έρωτικώς προς τtς θεtες ένέργειες • Ή uποοούλωσΥJ τΎ)ς έvω κά:vει λόyο yιιΧ τη ... ένότΥ)'t"ιχ τοu ά:vθρώπου, Χ,ρΥjσιμοποιεt ά:πιχριχιτ-fr;ωc; τ~ yλώσσιχ τijι; περιρρέουσιχι; ά:τμόσcpιχιριχς. "Ετσι οί πιχριχπλσ.νεμέvοι σΥ}με­ ρινοl έπιστ~μονεc; μιλίivε γιιΧ cpιλοσοcpικό, «μυστικο» κιχ\ νεοπλιχ't'ωνικο περιεχόμενο τijι; όρθόΟοξΥjι; θεολογ(ιχc;. Άλλb. τό περ(εργο εlvιχι Οτι οί «μυστικοί» ιχίιτοί θεολόγοι κιivουv λόγο γιιΧ τόv «ολοv ά.vθρωποv». (Βλ κιχι οιιχτuπωσΥ} γιιχ τοv ο 1' ι ' ' .ιλο rι.v θ ρωπο κιχι εvοι; ιχΛΛΟυ «πΛr:ι.τωνικου κιχι μυστι!ι Ι ' Ι " ' \ '\ '\ -· ' κοu» θεολόγου. Μιχξίμου ΌμολογΥ)'t"οu, Πεύσειι; κae άποκp{σειι; κae έpωτή­ σειι; PG 90, 796AC: «Τρε!c; ά:ποκιχτιχστιΧσεις oloεv 'ή ΈκκλΥjσίιχ. Μ!ιχν μtν τη.., έκάστου κιχτιΧ τον τijc; ιiρετijι; λόyοv· έν 1Ί ά:ποκιχθίστιχτιχι, τόv έπ' ιχίιτίf> λόγον τηc; ιiρετηc; έκπλΥJρώσιχc;. Δευτέριχν οέ, τηv ολΥJς cpύσεωc; έν τjj ιi~ νιχστά:σει». Στηv προκειμένη περίΠ't'αισΥ) το ϋcpoc; μου Ot\1 εlνιχι οιόλου θριιχμ­ βευτικο γιιl τη.., Όρθοοοξίιχ, ά:Χλb. έπιτιμΥ)'t"ιχο γιιΧ τη.., κιχκ~ έπιστημΥJ, κιχτιΧ τηv κρίσΥ} μου. 10. Βλ Λεοvτίου Βυζιχvτίου, Κατά Νεστοplου κai Εύτυχοvι;, PG 86μ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 165 ψuχijc; στο σώμ.α σΥjμ.αίνει πωc; iι «φυσιολογία» 'ti)c; ύπαρ­ ξιακΎ)c; ένότ'Υj'rαc; χάνει την κατιΧ φύσ-η λειτοuρyικότητα. Το κιΧθε όργανο πρέπει νιΧ κάνει τη οικ'ή τοu οοuλειιΧ στιΧ πλαίσια αUτijc; τijc; ένότΥJτιχc;. ΤελικιΧ μ.ιιΧ κιχl ένιαία εΙναι ~ uπιχpξΥJ, και οχι μ.ονιΧχα σώμ.α ή ψuχ'ή. Γι' ιχύτο 'ή «έκστασ-η)>, 'ή «ύπέρ α(σθΥjσιν» κιχt ~ «ύπέρ νοuν» γνώσΥj οέν έχει καμ.ιιΧ όμ.οιότψα μ.έ άνιΧλογεc; φιλοσοφικές κιχl μ.uστικέc; τάσεις, έλλΥjνtκέc; κιχl άνατολικές. "Εκστιχσ-η σΎ)μ.ιχίνει τη λειτοuρyίιχ τijc; μ.ιric; καl • ι t1 ξ ι 'ζ ~ ι ενιιχιιχc; uπαρ ΥJζ ποu μ.ετιχμ.ορcpωνεται, φωτι ετιχι κιχι προοuεu' ι ' ι L • • ι ει, yιιχτι μ.ετεχει στις θ ειεc; ενεργειες. Γ' ινεται κ~τι ως uπερ β α- ' ' - • 1285ΑΒ: «Πάσχει (~ ψυχ;ή) ο' ά.v κιχί κιχτιΧ Θεόv, τιΧ θεtιχ, Υικιστιχ μ.έv οιιΧ το σώμ.ιχ. Πως γιΧρ; δ γε κιχt ιivτιτεlvει πο'λλιΧκις οι' ιχύτηv κιχ& Πjv ιχύτης φύσιv, τοD μ.έv έπιθυμ.φικοu έρωτικώς πρόc; τοv θεόv ιivιχτετιχμ.έvου· τοu οέ θυμ.οειοοuς ιiρρεvωπώc; τετοvωμ.έvου, κιχί ιiκλιvώς τφ έπιθυμ.φικφ συvτετιχμ.έvου· τοu οέ λογιστικοu τιΧς ά:ύλουc; έμ.φιΧσειc; ά:σκ(ως οεχομ.έvου, κιχ! έvοειοώc; έλλιχμ.πομ.έvου ... τιχύτιχc; yιΧρ κιχι ρυπώσιχ τιΧς οuvιΧμ.εις έχει, έv κιχκί~ κιχ& ά:yvωσ(~ γίvετιχι, κιχl ούκ έκ τοu σώμ.ιχτος 't'cXς κιχκlιχς έχει, κ&v; τιvες ιχύ't'ώv οιιΧ του σώμ.ιχτος έκτελοuvτιχt». Ή φιλόυλη κλίcπι τοu vou κιχ't'ιχοικιΧζετιχι ρ-ητώς ά:πό τ1)v πιχτερικ1) θεολοyίιχ, λόyιιχ κιχι ά:πλοϊκ~, όχι yιιχτl I &:m 1) ύλη εΤvιχι κιχκ~, ά:λλιΧ yιιχτt ό foιoc; ό vouς οιιχβρώvετιχι, σκορπlζετιχι (ζε κιχι μ.ετεωρ ιξ Ι τιχι σε πιχριχστf6.σειc; τ τοιεc; που τον κιχvουν ιχvικιχνο \ Ι L ι έ Ι Ι ι ' ι v, ιχνιχ- ' πτυ ει τηv κιχτιχ φυcπι κ VΎ)σ'Υ} του. ι ι 166 >""\ '\ Ι ~ I σ'r), σ.Ν\.α. οεv β Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ ι < >ft; > I I < ι t λγσ.tvει ο vouς ε~ω σ.πο τον εσ.uτο τοu· σ.π ως πσ.lρνεt κα.τιΧ. μετοχi} τη οωρεά των φωτιστικών ένεργειών. Στi}ν εκστσ.σ'Υ) ό &νθρωπος πσ.ρσ.μένει όλόκληρος κσ.t λογικός. Το θείον, έρχόμενο σε σχέσ'rl με τον &νθρω~ο, εrνσ.ι «τελειω­ 11 τικον» τijς cpό~ς τοu ιiνθρώποu κσ.t οχt «στερ~ικόν» • 2) ·π οιιiκρtσ'r) των μόνων πρσ.γμάτων, τοu κτιστοu ouo ' κσ.t τοu ιiκτlστοu, σε μtά ώστόσο ιiνσ.γκσ.lσ. έξάρτ'r)σ'r) τοu πρωτοu α.πο το οεuτερο, ιχνσ.τρεπει κ~ , ' Ι ' ~ ' ι Lθ ε στσ.τικοτ'r)τσ., κuκ ι λ ι- κότ~σ. κσ.l εlοωλοποί"f)σ'r) τΥjς πρσ.γμ.σ.τικότ"f)τας. Μονάχσ. ό cι'r)μ.tοuργοι; ~ Ι θ .. εος Ι 1 • ι • ι ι l!"\ 'ι • , κσ.ι -η κτtσ'r) ι.mσ.ρχοuν- τtποτσ. ~Ν\.Ο ως εν- οιάμ.εσο 1ι ιiρχέτuπο 1ι ίοέα.. "Ετσι ολ'r) iJ κτtσ'r), σ' ολες τlς 'ΕΟώ θιΧ ιiνα.φέρω μ.ιιΧ περικοπ-lj ιiπο 'tον Προκόπιο Γιχζιχίο ποu άκολοuθεϊ τ-ljν κιχππιχ8οκικ-η θεολογίιχ. Βλ ΕΙς -τόν πprxpfrrηv Ήσιχtιχν PG 11. 87, 2, 1817Β: «'Ορ~ οε ό προφήτης το "ήγεμονικόν, ώς έν όνεlροιc; δπιχρ τuποόμενος· Υι ώς &ν τις i8οι γρα.φ-fιν έπί π(νιχκος άγα.θών, ή τών ένα.ντ(ων πριχγμιχτων. ο· κιχτιχ εκστιχσιν οιιχνο ι ιχς, ωστε τινες εφιχσαν, τοu ιχνθ ρωπιu ι• · '" " ' " -· νοu νοu κιχλuπτομένοu πιχριΧ τοu πνεόμιχτος, ο οή θείιχς έπι8Ύ)μίιχς άνάξιον, έκφρονιχ ποιείν κιχι μιχνίιχς έγγuc; τον θεον ιχίrτόν. Τελειωτικον γιΧρ το θείον οΙς &ν έγγέvryτιχι, ιiλλ' ou τών φuσικών ιiποστερΎ)'ttκον λογισμών. Οοοε γιΧρ ou ποιεί. ..». είκος τον ώφελοuντα. λόγον τοuς &λλοuς, έα.uτον ιiγνοείν, κιχι τjjς έκ των λόγων ώφελείιχς έκπεπτωκένιχι. Πως 8Ε: το πνεuμα. τjjς σοφίιχς &γνοιιχν πλΎ)ροί; φώς γιΧρ τύφλωσιν ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗΚΑΙΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 167 i' β θ I ' Ι I Ι λθ' ο.\ I ~ '\ I οtα α μtσεtς, απο το μικρο ι αρι ως τον rι.γγεΛο, ε ναι μια σuντελ οuμ.εν'η / r και '' ενεργοuμ.εν'Υ) I πραγμ.ατιχοτ-ητα, κατα με- I \ τοχ~ στlς άκτιστες θείες ένέργεtες. Πρόκειται γtιΧ ένεργοόμε­ να συμβάντα. Γι' αύτο ~ πατερικ~ θεολογία μ.e τούς λόγους των οντων, πού εlναι ol ο1Jμ.tουργικeς αίτίες στ~ν tοια θεία 12 βοόλ1)σ1), καt οχt &νεξάρτ1)'t'α ίοεατιΧ ιiρΧ.έτυπα, τροποποιεί ρt­ ζικιΧ τίς tοέες καί τιΧ εtο11 τοu Πλάτωνα καl τοu Άρtστοτέλ1J • \ Δ εν υπαρχουν t I κ λ ειστα \ αρχετυπα ' I ως t ' 'βλ αμ.ετα ητες t ι οντοτ1)- τες 13 , που I να κα I θ 'ζ I I τI I ' ορt ουν τΎ}ν πραγματικοτ-ητα. α παντα α- ποτελοuν ένα ένεργειαχο έξελισσόμ.ενο γίγνεσθαι. Γι' αύτο cχίρεταt κιΧθε στιχτικότ11τα χα& κυκλtκότ1)'t'α τijς συμπαντικijς κα1 πιχριχπομ.πeς γιιΧ 'fOUς λόγοuς των ~νtων μ.πορεί νιΧ βρεί κα.νείς στ&ς πα.ριχπιiνω μ.ελέτες ποu ~χω Υj8η μ.νημ.ονεόσει. 13. Οί περισσότεροι ξένοι έρεuν'Υ)'fΕς οeν κιχτιχνοοuν σωστιΧ τοuς οημ.ιοuρ­ γικοuς λόγοuς σ'f'i] θεία. βοuλψη, κιχί κιΧνοuν λόγο γιιΧ ιiρχέτuπα. κιχ& μ.ιιΧ θεολογία. ποu πλιχτωνίζει Υ) ποu είνιχι πλιχτωνικi)! Πιiνtως οeν λε(ποuν κα.ί 12. Λεπτομ.έρειες όρθόΟοξοι θεολόγοι ποu νομ.ίζοuν -έξιχιτ(ιχς βέβιχιιχ &κριτης έξιχρτf)σεως ιΧπο τi) νεότερη OU'ftΚYJ θεολογίιχ- δτι κα.l οί "Ελληνες πα.τέρες θεωροϋν ι Ίr ι ι: . . Κ~ Χ ρηστοu, J.r.ιαr,ιμος 'Όμ.ολογψΥ;ι; καl Νικόλαος Ματσούκας, Κληpο~ομ.lιχ 12, 1, θεσσιχλονίκη 1980, σελ 205: «'Ο λόγος τijς φύσεως εlνιχι το ιΧρχέτuπον έπί τjj βιΧσει τοϋ όπο(οU έκτ{σθ-η πίiν δν Κ(.tί το όπο'ίον κιχθορ{ζει τi)ν uπιχρξ(ν 'tOU». τοuς ' λ oyouς ι των " οντων ' • ι ως ιχρχετuπιχ. Βλ Π 168 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ πραγμιχτικότητας. Τοuτο το κοσμοείοωλο συγγενεύει πολu με τcς σ'Υ}μερινεc; ιΧντιλ'ήψεις τijς έπιστ'ήμ'Υ}c; καl τijς φιλοσο­ φίιχς, τ'Υ}ρουμένων των ιΧνιχλογιων έζάπιχντος. Ή θεολογία λοιπον έπtβtiλλει μ.ίιχ έντελως νέιχ φιλοσοφία γta το κοσμοείaωΛΟ και τον taιo τον αν ~ '\ \ \ ,~ \ , λ θ ρωπο. 3) •π κτισ'Υ} ΟΛΟΚ Ι t '\ Ι 'Υ}Ρ'Υ} εχει και ε~ασφιχ " \ ' t: I λlζ ι ει το εLνιχι και \ Ί \ τi)ν προκοπi) αuτοu τοu εlναt, καθως μετέχει οιαρκως στ&ς θειες '~i εν ργειες, επειa'Υ} cιεν ε νιχt ομοουσtιχ μ.ε τον τρtιχcιικο t • έ ' ~ \ ~\ l . \ \ ~ \ Θ \ " εο αΛΛιΧ ετερουσιιχ. \ Ι τ οuτ'Υ} Ι 1} f ετερουσtο't'Υ}τα απο τ'Υ} μ.tιχ μερtα συν- ι Ι , \ \ \ \ επάγει τ~ν έτερό't'Υ}τιχ τijς κτίσ'Υ}c; τοu Θεοu, κιχl ιiπο τ~ν &λλ'Υ} τ~ν έξάρτ'Υ}σ'Υ} όλόκλΥ)ρΥ)ς τijς Ο'Υ}μ.tουργίιχς ιΧπο τtς θείες ένέρ­ γεtες. Αuτο σ'Υ}μ.αίνεt ο'Υ}μ.tουργία ιΧπο το μ.'Υ}οέν (έκ τοu μ.~ οντος " ). Μ\ αΛΛιχ "'\ '\ ε 1j λ λογtιχ 1} κτtσ'Υ} cιεν προερχεταt απο τ'Υ} θ ειιχ ι • ι ~' ι ' \ ' ι οuσίιχ ούτε ύπtiρχεt κιχτa μ.ετοχi) σε [οεατ~ πρότυπα κάποιων οuσιων ποιηση, 1 είοων. "Ετσt μ.ε τ~ μετοχ~ τijς κτtσ'Υ}ς στlς θείες ογοποιηση κιχt υt;ωση των οντων, κιχτιχ τ-η aεκτικοI \ ένέργεtες κιχt μ.ε ~ otιxpκij ciναγκαιότ'Υ}τα γιa οuσ{ωrπ;, ζωο/)_! οΙ \ \ 1' Ι τητιχ τους, aεν ε ναι νο'Υ}'t'Υ} κιχμ.ιιχ στιχτικοτητιχ. """ιχ π , 1'\ l \ \ I ~- \ λ ιχtσιιχ I των νόμων κιχl μ.tάς «φυσtολογίιχς» ύπάpχει ουνιχμικ~ πορείιχ. Έπομ.ένως κιχ! κάθε γνώσ'Υ), των θείων ένεργειων κιχl τijς ίοιιχς τijς συμ.παντικijς πριχγμ.ιχτικότητιχς ποu μετέχει στlς Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΊΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 169 ένέργειες, είναι έμπεφικ'ή και καταρχ-ήν «έπαγωγικ~>>. Δεν έξαρτeiταt ά:πο κλειστιΧ και ίοεατιΧ ά:ρχέτυπα ~ ά:πο προκαθο­ ρισμένους τύπους. Ή γνώσ-η, οπως και ~ πραγματικότ-ητα, είναι ένεργοuμεν-η. Ό Μ. Βασίλειος κrxt ό Γρ-ηγόριος Ν ύσσ1)ς έρμ~νευσαν &ριστrχ τούτ1) τ'ήν πραγματικότ1)'t'α, γι' αύτο κrxt έκrχμαν σαφij οιάκρισ'Υj μεταξu τοu ποιός έκανε τον κόσμο, και τοu πώς έγινε ό κόσμος. Το πρώτο μaι; το Πλ1jραpορεί &μ.εσα ό θείος φωτισμός, το οεuτερο μποροuμε νιΧ το ά:νακα­ λύψουμε με τ'ήν έρευνιχ τών οεοομένων τijς κτίσ1Jς. Κι αύτο οεν μειώνει το θαυμασμό μας γιιΧ τιΧ μεγrχλεία τijς ο-ημιουρ­ γίαι;14. Ό τόσο πολu προηγμένος αύτος τρόπος έπιστ1)μονικ1jς θεώρ'Υ}σ'Υ}ς τών πραγμάτων όο~γ1Jσε τοuς ούο Κσ.ππα.οόκες νιΧ κανουν ' λoyo ' l ' "θ ~ για σπερμιχτικες κατrχ β ΟΝ;ζ, που ε εσε ο rJ'Υ}μ.ι- ' ' '\ • ' , \ ' tJ ' ' ' ' ουργος μεσα στο συμπαν, ωστε τα παντα να ενεργοποιοuνταt .λ προς τ-ην ο οχλ' ηρωσ'Υ} τους. σμος, γιιχτι ' ' ' ' ' κ rxt ' - ~' τοuτο rJεν ε ναι αριστοτελ ι- l . ι 1J κιν'Υ}σ'Υ} t , ' ~' ι: ι ' λε ιστους τuποuς, ι rχuτη rJεν υποκειται σε κ ' 14. Μ. Βιχσιλε(οu, Εlς τήν Έξαήμεpον PG 29, 25Α: «Ou γιΧρ έλιχποϋ-tιχι έπl τοϊι; μ.εγίστοιι; εκπληξιι;, έπειοιΧv ό τρόποι; κιχθ' δv γίvετιχί τι τώv πιχριχ­ οόξωv έξευρεθfj· εί οε μ.-η ιΧλλιΧ τό γε ιiπλοuv τηι; πίστεωι; ίσχuρότεροv έστω τώv λογικών ιiποοείξεωv». 170 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ άλλa εΊvαι ιΧπεψη σε σχέσΎJ μ.ε τtς θείες έvέργειες • Καi μιa 15 άκόμ.'ΥJ προ"f)γμ.έv'ΥJ έπιστΎJμ.οvικ~ θέσΎJ γιa το χρόvο άπο το Μ. Βασtλειο: Χρόvος ώς άvεξάρτ'Υ)τΎJ οιάστασ'ΥJ άπο τοv κόσμ.ο ~I • L_ cιεv uπapχει. 16 Elvαι "λ σuvuφασμ.εvος μ.ε τοv κοσμ.ο~ μ.ε ο α τα ' \ \ ' \ \ οντα • Και σιτ~ν πpοκειμ.έv'ΥJ πεpίπιτωσΎJ -ή θεολογία είσάγει μ.ιιΧ ρι'ζοσπαστικ~ παράσιτασΥJ έvος vέou κοσμ.οειοώλοu. 4) οι θείες έvέργειες εlvαι «τελειωτικες» όλόκλΎJpΎJς τ-rjς Β(.tσιλε(ου, Εlς τήν Έξαήμεpον PG 29, 149C: «Έκάστου γένους τιΧς ιΧπ(.tρχιΧς vuν, οίονεί σπέρμ(.tτιΧ τιν(.t τΥjς φίισεως προβληθΥjν(.tt κελεύει· το οε πλΥjθος ιχύτI I λ' ο του ο tστο- t t ρικος τ1jς φιλοσοφίας, iiν θέλει νιΧ έρμ1)vεύσει σωστά, ώι; έφι, I λ I Β ζ' I λ κτον, τα φι οσοφtκιχ ρευμιχτιχ στο υ ιχντtο, τον π ιχτωνισμο \ , \ κιχ! τον ιiριστοτελισμό, λόγου -χάρ1), τώv βυζαντινών θεολό­ γων κιχt φιλοσόφων. Γ' 'ΕΟω θιΧ κάvω μερικές πιχριχτ1Jρ'ήσεις σε σ-ημεία, είλ-ημμένα ιχπο το εργο του , \ I , - Β ι . Ν . τ ιχτιχκ1), ΉΒ uι,αντενη φε γ I λ οσοφεα. I 1) «Ό χριστιιχνικος λόγος ιiντλεί τ~v πvο-ή του ιiλλιΧ κιχ! ~~~ Ι ξ β τ11ν tcιιιχ του τηv οuσιιχ ιχπο μια τα 11 που τοv uπερ ιχιvει ... \ ' \ ' t \ \ 1 I \ t I 'Απαιτείται φώτισ-η κιχt θεία -χάρ-η. Ό χριστιιχνικος λόγος οέv κιvείτtΧt έπομέvως μέσα στ~v άτμ.όaφιχιριχ τοu κιχθιχροϋ και ιχυτονομου \ ' 1 iJ iJ λ1 ογου· cιεν ε vιxt μια σκ ~I l \ έψ YJ που σκεφτετιχt τον \ 1 \ Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒrΖΑΝτΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 175 έαuτό τrιc; ...» (Σελ 26, στ1) γα.λλικ1) tκοοσΥJ 9). Πολu σωστa ~011 στ~v Είσαγωγ~ ό συγγραφέας περιγρά­ ψει τa όptακa οεοομ.έvα τοu λόγου. ·ο λόγος &;π· τ~ βυζαvτιv~ φιλοσοφία OEV άπορρίπτεταt. μ.έvει Οtαρκώc; άκέραιοc; σε κάθε τοu κίvrισrι και σε κάθε του έργο, άκόμ.rι κι δταv σuλλσ.μ.βάvει vοερa τ~v παροuσία τοu Θεοu. ·ο θείος φωτισμ.ος οeν τον κα­ ταργεί άλλa τοv έξuψώvει και τον μ.εταμοpφώvει. 2) «Ή οιοασκαλία γιa ~v ιivύψωσΥ} τοu αίσθrιτοu στ~v ιiθαvασία, καθωc; κιχι -η οιοασκαλlα γιά τη οrιμ.ιοupγία τοu κό­ σμ.οu, οείχνοuv καθιχρa τ~v άvτtθεσ1) Χριστιαvισμ.οu και vεο­ πλατωvισμ.οu, οπωc; έκφpάστrικε- κuρίως μ.ε τιc; θεωρίες τοu Πρόκλοu γιά τ~v αίωvιότrιτα τοu κόσμ.οu. •Α'λλ.a πλατωνικοί, iiv ό κόσμ.οc; έχει οrιμ.ιουpγΥ}θεϊ έv χpόvφ, τότε ό Θεός σας, λέγοuν οί .νεο­ oev εlvαι οΥ}μtουργος παρa κατa σuμ.βεβrικόc;, ιiφοu άρχισε va ο11μ.ιοupγεί ιiπο μ.ιά στιγμ.~ και πέριχ. Οί χρι­ στιαvοι riπαvτouv οτι ιiφοu ό Θεοc; εlvιχι ~ ίοια ~ ένεργrιτικό­ τrιτιχ, oev ύπjjpξε ποτε ά;οpαv'ήc; - ~ταv άπο πάvτα οrιμ.ιοuρ- , \ ' \ ι τ ' \ , \ ~ γοc;, γιατι cιπο παvτα ειχε γuρω τοu vοrιτιχ οvτα, ποu ε ναι cιι- r κά τοu οrιμ.ιοuργ~μ.ιχτα». (Σελ 48, στη γα.λλικη εχόοση 33). Έοω θαυμάσια ό συγγραφέας κάvεt λόγο γιa τ~v άθαvα­ σία και τοu ίοιοu τοu αίσθ-ητοu στοιχε(οu, πράγμα ποu οείχνει 176 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τi)ν άντίθεσ1) "C'OU Χριστιανισμ.οu και νεοπλατωνικών άπόψεων. Εrναι μ.tα ' θ ι ' 1!"\ ":ι • ι u ~' Ι • εσ1) σε r:7.ΛΛες ενοτ1)τες, ομ.ωc; οεν την εκμ-ε- ταλλεύεται δσο θιΧ έπρεπε κατιΧ τή γνώμ.1) μ.οu. ΆλλιΧ σ' αύτη την ένότ1)'t'α, άπ' οποu εlναι ~ παραπάνω περικοπ~, ό συγγραφέας άναλύει το οιάλογο Θεόφpcιστος τοu • ι Α ινεια Γ α ζαιοu. "Ε τσt ι .1) σκε'ψ1) • u • ~ ι οτt ο Θ εος ηταν «απο πα ντα " ' ' ' ό1Jμ.tοuργος» οεν φαίνεται νιΧ συμφωνεί μ.ε τιΧ ύποστ1)ρtζόμενα στον παραπάνω οιάλογο άπο τον Αlνεία Γαζατο. Στο οιάλογο οιαβάζοuμ.ε το έπιχείρ1)μα τοu όρθοοόξοu οτι ό χρόνος άρχίζει μ.αζt με τ~ ΟΥ)μtοuργία τοu ούρανοϋ καl τijς γ~ς. Εlναt μ.ιά παραπλ~σια γνώμ.1) μ.Ε: την &ποψ1) τοϋ Μ. Βασιλείου, τ~ν ό­ ποία άνέφερα πιο πάνω. Σuνάμ.α ~ άπόκροuσ1) τών νεοπλατω­ νικών στ1Jρίζεται σε ούο έπιχεφ~μ.ατα: 1) ό τριαοικος Θεος οeν εlναt «&γον1) ΠΥ)γ~», γtατt Ύι LOtα γεννfi. τον Tlo και προ­ βάλλει το tJ Α γιο Π νεϋμ.α. ΑύτΎj ij &φθαρτΥJ, άίοια και παντο­ ούναμ.ΥJ Τpιάοα πρώτα Ο1Jμ.tοuργετ τtς νοερεc; ούσίες και έπειτα τ~ν κοσμ.ο μα ι μ.ε το χρονο. I I ζ~ \ I I .ι"IJI_ .cι-.-σt ο t λό ΚΛΥ}Ρ"t'J "\, 1) κτ ι σΥ), f απο τις f \ \ νοερες ούσίες δ>c; 1:ον αίσθ1)'t'ο κόσμ.ο, εlναι Ο1)μ.ιούργ1)μ.α. 2) Ό \ Θ εος • \ ε ναι «απο παντιχ. ο1)μ.tοuργος», μ.ε τΥ}ν εννοια οτt I \ I \ \ r t \ I ~ I \ \ απο παντα τ1)ν κτtσ1), και στ1) β 'λ ou 1)σ1) τοu I "θ 1) ελ ε L • λ ενuπaρχοuν ot ο>I <1 • I γοι των οντων. Με &λλα λόγια ό Αίνείας Γαζαϊοc; φαίνεται νά Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ BYZANriNH ΦΙΛΟΣΟΦIΑ 177 uίοθετεϊ τ~ν κιχππιχ~οκικ~ θέσ1J, κα1 οχι τ~ν ώριγενικ~. Το κείμενο τ'Υjς παραπάνω περικοπ-ης μΕ: τ~ν έκφριχσΥ) «άπο πάν­ τα ο1Jμtούργος» φιχlνειtαt νa ύποσιt1)ρtζει διtι ό Αίνείιχς Γιχ­ ζιχϊος οέχετιχι τ~ν &ποψ1J τοu Ώριγέν1J. Ώστόσο θa fιθελα νa τονίσω οτι, κιχτa τ~ γνώμ1J μοu, κιχί 'ή &ποψ1J του Ώριγέν1J εlνιχι σχεοον πιχριχπλ~σιιχ μΕ: τ~ν κιχππιχοοκικ~. Γιατί ό Ώρι­ γέν1Jς οεχόμενος τ~ σuνύπιχρξ1J Θεοu κιχ& κόσμοu, οeν οέχετιχι σuνάμιχ και 1:0 άό1Jμιούργ1)'t'ο τοu κόσμοu. Κιχ& με τ~ν ιΧποσιχ­ φ1)νισμέν1J κιχππιχοοκικ~ &ποψ-η οεν μπορεί κανείς νa πε! πό­ τε &ρχισε 'ή ο1Jμιοuργίιχ, γιατί ό χρόνος γίνεται μΕ: τον κόσμο. "Αλλωστε κιχτa τ~ν πιχτερικ~ θεολογία γενικώς, 'ή οια~ορa Θεου κιχl κτίσ1Jς οΕ:ν σuνίστιχτιχι στ~ χρονικ~ άπόστιχσ1J .κιχί ' ' • -:. -:. .l. ' • στ1)ν προτεριχtο1:1)'t'ιχ, <ΧΛΛσ. στ1)ν οuσ ι α. ος, κτιστος ε ναι ο κοσμος. "Α κτιστος ε ναι ο ' ' • ε 1) λ'ξ1) ένεργ1)1:tΚότ1)'t'ιχ, ποu άποοlοει ~ λέξΥJ activite του πρωτοτύ­ προς τ11 μετιχφριχσ1) , ' r · ' r ·Θ .. ε- 'Ω ς ' που, πρέπει νa ιΧντικιχτιχστιχθεί με τ~ λέξ1) ένέργειιχ. 3) «"Ετσι ό προφ~τ1)ς, τ~ στιγμ.~ τ'Υjς έμ.πνεuσ1)ς ποu εlνιχι 'ή έκστ<Χσ1), ένώ οέχετιχι τ~ν έπίσκεψ1) τοu θείου πνεύματος, οεν πιχuει ν ~' , ' ιχποτε ει ενιχ ' - ,, λ ~Ν\ογο και σκεπτομενο uποκειμενο. !!"\"\ ' , • , 'Αποτελεί άκριβώς ~να άνθρώπινο δν, ποu άγγ(ζει τ~ν τελειό­ τ1)'t'α». (Σελ. 52, στ~ rαλλικ~ lκοοσΎJ 38). 178 Β. Ν. ΤΑΤΑ.ΚΗΣ Ό συγγραφέας σχολιάζοντας μ.ιa περικοπ~ τοu Προκοπίου ' • ' ' !! ' Ι • ις .ησαιαv, ερμ. ΥJΓα ζαιου, απο το f;ργο του Ε' τοv πpοφητηv •u .. νεόει άριστα το περιεχόμ-ενο τ'ijς εκσιτασΥ)ς, όπως το οέχτΥ)καν σχεaον ο ~\ tlλ r οι οι \ I βλικα κειμ.ενα. 'Η γο σώμα και λογικ~ ψuχ-ή. Και κατa τή διάρκεια τ'ijς έκστα­ σΥJς μ.ένει άκέραι"Ι) 'ή ύπαρξιακή ένότyγt'α τοu άνθρώποu. ι ~ t: < opθ οaοφι πατερες που ερμ. Υ)νεuσαν τcχ β ι" ~\ 'ζ \ , θ l "λ εκστασ'Υ) aεν χωρι ει τον αν ρωπο σ~ α οI I \ I \ 4) « ...Με τη θέωσΎJ ό άνθρωπος οεν θa πάψει νa εlναι άνθρωπος ιiπλώς θa καταστεί τέλειος άνθρωπος». (Σελ 99, στ~ rιχλλικ~ έκοοσΥ} 90). Ό συγγραφέας σχολιάζει μιa άποψΎ) του ·Αναστασίου Σι­ ναtτΥ), σύγχρονου του Μαξίμ.οu Όμ.ολογ'Υ)τ'ij. Πολu cfωστa το­ νίζεται .η άκεραιότΥ)τtΧ του άνθρώπου στ~ν κατάστασΥ) τijς θέωσΥJς. Μ& &λλα λόγια έχουμ.ε τελείωσ'Υ) τ'ijc; φόσΎ)ς του, και οχι ό1)μιουργία. μι&ς άλλΥJ~ φύσ1)ς. Και έοω φυσικa έννοεϊται 'ή ψυχοσωματικη άκεραιότΥ)τα του άνθρώπου. 5) «Ό άνθρωπος, δπως κάθε πλάσμ.α το όπο!ο έχει άνα­ σuρθεϊ άπο το μη ον, εlναι φυσικο νa έπιθυμεί νa μένει οιαρ­ κώc; στο Ε!να.ι: άπο έοω πrιγάζεt ό φόβος ποu προκαλεί ό θά­ νατος, ποu σΥ)μαίνει όλοκλ"Ι)ρωτικΥ} άπώλεια τj}ς ϋπαρξ~ς του». (Σελ 116, σ~ rιχλλικ-1) έκοοσΎJ 112). Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 179 Θιχuμ.ιΧσιιχ άπόοοσ-η οχι μ.οvιΧχιχ κειμένων του 'Ιωάνν-η του Διχμ.ιχσκ-ηνοu άλλa κιχi ποΛλών άλλων, οπωc; λόγοu χάρ-η του Μιχξίμ.οu Όμ.ολογ-ητ'Υj. Το μ.ij ον, ώς τάσ-η προς ιτον έκμ.-ηδενι­ σμ.ό, ε'lνιχt γνώρισμα. κάθε κτιστ'Υjc; πριχγμ.ιχτικότ-ητιχc;. 'Εκ τοu μ. 1) 6ντοc; ο-ημ.ιοuργίιχ κιχι ιχύτεξούσtιχ κίν-ησ-η των λογικών οντων εΊνιχt ούο βιχσtκοt πιχράγοvτεc; γta τi)ν έρμ.Υ)νείιχ του προβλ-ί}μ.ιχτοc; τοu κιχκου. 6) «Με ιχύτο λοιπον τον τρόπο ό ιχΕσθψος κδσμ.οc; εΕσέρχε' ' ι ' ' \ ι 'λ τιχι, μ.ε τΥ) γνωσ-η, στο νοΥ)τΟ κ 6σμ.ο κιχt μ. έ σιχ σ " ιχuτον, πιχ t, βρίσκετιχt ό πρώτος μ.ε τij μ.ορφi) σuλλογισμ.wν». (Σελ 88, στη t yαλλιχl) εκοοσΥ) 78). 19 Έοω μ.ιa βιχσικi) θέσΥ) του Μιχξίμ.οu Όμ.ολογ-ητ1j , κιχτa 19. Βλ λόγου χιiρΥJ Μυσταγωγlα PG 91, 669BCD: «"Ολος yιΧρ ό νοyγrος κόσμος δλq> τιj) ιχiσθητιj) μυστικώς τοiς συμβόλοις εlοεσι τυπούμενος φαίνε­ τιχt τοiς όριΧν ουνιχμένο&ς κιχί δλος δλq> τιj) νοyγrιj) ό αiσ&ητος yνωσ-τικώς κατιΧ νοϋν τοiς λόyοις ά:πλούμενος ένυπάρχων έστίν. 'Εν έκε{νφ yaρ oUτoc; τοίς λόyοις έστί· κιiκείνος έν -τούτφ τοiς τόποις». Βλ Λ. ΜπενάκΥJ, «Το πρό­ βλΥJμα -των γενικών έννοιών καί ό έννοιολοyικος ρεαλισμός των βυζαν­ τινών» Φιλοσοφlα 8-9 (1978-79), σελ 311-340. Χρήστου ΤερέζΥJ, Διάμεσα - άpχtτυπα C1"t"όν Πpόκλο κal τόν ψευΟο-:Διονύσιο Άpεοπαγlτη (οιΟaκτορικ~ οιa-τ:ριβfι), 'Ιωάννινιχ 1986· 't'OU 1οιου, Ή pεαλιe1"t"ικ-1; έκόοχ-1; τών καθόλοu C1"t"ό lpγo του Πpόκλου, Πιiτρa 1989. 180 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ τ~ν όποία ύπάρχει συστοιχία μεταξu τύπων τοu αίσθ-ητοu κό­ σμου και λόγων τijς ο-ημιοuργικijς βούλ-ησης τοu Θεοu ιiποοί­ οεται ά.στοχα. Οί «γνωστικοί», δσοι ο-ηλαο~ μποροuν νιΧ οοuν τοιΥc-η τ~ συστοιχία, άφοu εχουν το θεtκο φωτισμό, βλέπουν ' ' τουτ-η τ-η σχεσ-η τυπων και 1 1 1 λ6 γων. •Η εκφρασ-η " « Sous .c ωrme de raisonnements», τα. \ ι ποu μεταφράζεται «μΕ τ~ μορφ-η τών \ "\":ι ι συλλογισμών», εrναι άστοχ-η και οεν άποοtοει ιiπολύτως τtπο- Δ εν προκειται για συΛΛογισμους, αΛΛα για γνωσ-η μιας πραγματικijς σχέσ-ης τύπων και λόγων. Προφανώς οί λόγοι τών οντων άποοlοονται με τ~ λέξ-η raisonnements. 7) «Ό Μάξιμος άκολούθ-ησε τον Διονύσιο, άλλb. μόνο στιΧ σ-ημεία τιΧ σχετικb. με τΎ)ν κίν-ησ-η ποu άφορα τΎ)ν έξοοο άπο •-:."\' \ ι - 'Θ''' απορροφ-ησΎ) απο το ι '''Θ'' ι το εο και τ-ην εο, επιμενοvτας περισ- " • σότερο στο θέμα τijς άποκατάστασης τών δ-ημιουργημάτων. Διαιρεί τιΧ οvτα σε 4 είοη: αύτο ποu οημιουργεϊ καt οεν ~χει ο-ημιουργ-ηθεϊ, ό Θεος ώς άρχ-ή· αύτο ποu οημιουργεϊ και ποu έχει ο-ημιοuργηθεϊ, ό Λόγος αύτο πού οημ.ιουργεϊ άλλ.ιΧ ~χει oe ο-ημιουργηθεί, ό άνθρωπος αύτο ποu οε ο-ημιοuργεί και ποu οεν έχει ο-ημιοuργ-ηθεϊ, ό Θεοι:; ώς τέλος». (Σελ 95, στ~ γαλλικ~ eκδοσΥJ 86). . Σ' αύτ~ τΎ)ν περικοπ-ή, δπου ό συγγραφέας οεv παραπέμπει Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΑΤΕΡΙΚΉ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 181 πουθενά, ύπάρχουν άσάφειες και έσφαλμ.ένες άποόόσεις των κειμένων τοu Μαξίμου Όμολογητ"ij. Πρώτα πρώτα το λιγό­ τερο όουνΥ)ρο λά6ος εlναι "ή λέξ1J «άπορρόφΥ)σψ> καιtιΧ όρθ"fι άπόοοσ-η τοu πρωτοτύπου «absorption». Τέτοια λέξ-η οεν ύπιΧρχει στιΧ κείμενα τοu Μαξίμου, και μπορε! νιΧ ό1Jμιουργ~­ σει παρερμ.Υ)νείες. Το σοβαρότερο δμ.ως λάθος, ποu εtσάγει ρΥ)ιtώς τον 'Αρειανισμό, ό όπο!ος οeν άπαντa σε κανένα κειμ.ε­ νο τοu Μαξίμου, εlναι "ή &ποψ-η ότι ό Λόγος (Verbe στο πρω­ τότυπο), ώς οημιουργόc;, εχει οημ.ιουργ1Jθεt. Ή παραπάνω πε­ ρικοπ"fι έξάπαντος πρέπει νιΧ οιορθωθεt. Καl κατιΧ το Μάξιμο ό ι Λ ογος ε ναι ακτιστος r " · ι • ι~ • ' ' π ι ' γεννιεται αιοια απο τον ατερα, και οεν εχει ο-ημιουργΥ)θεt. 8) «'Υπάρχουν έπομένως οντα, τa όποtιχ ένώνονται στο εlοος (φύσεις) και μερίζονται σε ύποστιΧσεις, οπως συμβαίνει με τ"fιν Άγια ΤριιΧοα, και &Λλσ., τιΧ όπο!α μερίζονται σε εt'o1J ι),,, ,f:, ο 'Ψ,,, (φυσεις και ενωνονται σε υποσταση, οπως Υ) υχη και το σώμα στον &νθρωπο». «'Όπωc; ό Θεος εlναι ένας, μεριζόμεvος σε τρείς ύποστάσεις, κατιΧ τον ίοιο τρόπο, μ.aς λέει, Υι ψυχ"fι εlναι μ.ία άλλιΧ τριμ.ερ"ής». (Σελ 79, 154, στ~ yιχλλικ~ έκοοσ-η 69, 156). Στιc; ούο παραπάνω περιπτώσεις ό συγγραφέας άvαφέρεται 182 Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ Ι Λ ι Ι Β ζ' Ι Ι Κ ι;-ι Κ ι στο εοντιο τον υ ιχντιο, και στον <ΧΛΛιστο ατιχφυγιωτΥJ. "Ομ.ως γιιΧ τlς θε!ες ύποστάσεις κανένας θεολόγος, οuτε οί ούο παραπάνω, οέν λέει πως ό Θεος μ.ερlζετιχι ~ οιιχφε!τιχι σέ τρε!ς ύποστάσεις, άλλιΧ ότι οιιχκρ(νετιχι σε τρε!ς uποσιτάσεις fytoι ό ένας Θεος εlνιχι τρισυπόστατος. Μπορε! κιχνεtς νιΧ πετ διτι ό Θεος μ.ερίζετιχι σέ τρε!ς uποσιτάσεις, άλλιΧ συνάμα άπαι " • ριχtιtΥjτως οτι Yj θ ε ότΥ)τ<Χ ι ' ' ' μ.ενεt ιχμ.ερισιtΥj κιχτιχ I 1 ' 't'Yj'J ' ουσιιχ. 1 'Ω σ- ιτ ό σο, στΥj fJευτερ'1) περ πτωσ'1) το σφιχ ~ , , 'λμ α β ρισκετιχt μονιχχιχ , , στij μετάφριχσΥj, ένω το πρωτότυπο κείμενο εχει κιχλωc;. 9) «Στijν κάθιχpσΥJ ό Συμ.εων οίνει το πιχριχοοσιιχκό τΥJς πε' I I t t 'λ 1 1 ριεχομ.ενο και τΥj βλ' επει ως εγκατιχ ει ψ Υ) του κοσμου, νεκρω- - σ'Υ) τών ιχίσθήσεων, έγκιχτάλεtψΎ) τοu έγώ, νέκρωσ'Υ) τοu totoυ τοu νοu». (Σελ 144, στΥ) yαλλtκΥ) ~κοοσ-η 144). Ό Συμ.ε I σεt ιτi) θεολογίιχ ιτοu χιχρίσμιχτος με ιτi)ν έπισιτ'ήμ Υ) κιχt τi) φιστιχσ1) τοu με κιχνενιχν τροπο aεν μποροuσε νιχ aιλοσοφtιχ. κιχιολογ1)θε'ί στi)ν έποχή τοu, κιχt σε κιχμιιΧ ά.Αλ1) έποχή, γιιχτt I I \ I I \ •π ~\ ~ βρίσκετιχt σε μtιΧ σύγχuσ1) μεθοδολογιών.