ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ - ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ - ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

A KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA «Θυμούμαι τον Nίκο Kαζαντζάκη». Hταν ένας συγγραφέας - κήρυκας της ζωής, ένας ασκητής που θα ήθελε να είναι Zορμπάς. Mια συνομιλία με τον Στυλιαν Aλεξίου N. Kαζαντζάκης: ένας άνθρωπος O NIKOΣ KAZANTZAKHΣ γεννήθηκε στο Hράκλειο της Kρήτης το 1883 – κι ας γράφτηκε, στην αρχή, απ λάθος «1881» στο σταυρ του· εκείνου, έτσι κι αλλιώς, που ήταν τ σο κακ ς με τα νούμερα σο ήταν επιτήδειος με τις λέξεις και τα νοήματα, αυτ θα του ήταν ολωσδι λου αδιάφορο – και πέθανε σαν τώρα, πριν απ σαράντα χρ νια, στις 26 Oκτωβρίου 1957, στο Φράιμπουργκ. O νεκρ ς του έφτασε οδικώς στην Eλλάδα στις 3 Nοεμβρίου. H Aθήνα τον ακούμπησε άστοργα σ’ έναν νεκροθάλαμο του A΄ Nεκροταφείου να περάσει τη νύχτα μ νος, συντροφιά με δυο τρεις φίλους του. Tην άλλη μέρα, η σορ ς του μεταφέρθηκε στο Hράκλειο και εκτέθηκε σε λαϊκ προσκύνημα στον καθεδρικ του Aγίου Mηνά. Στις 5 Nοεμβρίου ψάλθηκε η νεκρώσιμη ακολουθία απ έναν ιερέα. Yστερα, πλήθος κ σμου Eπιμέλεια αφιερώματος: τον συν δευσε K·ΣTHΣ ΓIOYPΓOΣ στην τελευταία του κατοικία, πάνω στα ενετικά τείχη, να ατενίζει την π λη που αγάπησε και απαθανάτισε σε μερικές απ τις καλύτερες σελίδες του μυθιστορηματικού του έργου. H Πολιτεία και η Eκκλησία δεν ήταν επίσημα παρούσες στην ταφή του για το ύστατο χαίρε. Oσο μεγαλύτερο το βουν , τ σο περισσ τερο πρέπει να απομακρυνθεί κανείς απ’ αυτ για να μπορέσει να δει ώς πού φτάνει η κορυφή του – πάντα με κίνδυνο να χάσει το μεγαλείο του… Eίναι αρκετή απ σταση τα σαράντα χρ νια στην περίπτωση του Kαζαντζάκη; Eξαρτάται απ το ανάστημα του παρατηρητή, απ το εύρος του ψυχικού και του πνευματικού του ορίζοντα, αλλά και απ το π σο διεισδυτική ιστορική ματιά διαθέτει. O Kαζαντζάκης δεν προέκυψε εκ του μηδεν ς. Eίναι απ τοκος –ως ατομική οντ τητα και ως έργο– και εκφραστής (με τον τρ πο που διάλεξε ο ίδιος να είναι) της εποχής στην οποία έζησε και έπραξε. Γεννήθηκε και ανατράφηκε, συνέλαβε τις πρώτες εικ νες του κ σμου, μέσα στον αναβρασμ των τελευταίων, αιματηρών εξεγέρσεων της Kρήτης πριν απ την Eνωση, γαλουχήθηκε με το ραμα και την προσδοκία της, έζησε τη δεκαετία της ξένης «προστασίας» του νησιού, μέθυσε νέος με το κρασί της λύτρωσης, έζησε το Διχασμ , τον Πρώτο π λεμο, τους Bαλκανικούς πολέμους, τις εσωτερικές έριδες, την ανάταση, την αποκαρδίωση. Δεν ήταν απών. Kαι δεν ήταν τυφλ ς ώστε να μην αντιληφθεί ενωρίτατα, π σο άρρηκτα συνδεδεμένο ήταν το δράμα του τ που του απ το εν εξελίξει δράμα της Eυρώπης και του κ σμου ολ κληρου, να μην αντιληφθεί τι η περιπέτεια του νέου Oδυσσέα φειλε να αναπτυχθεί μέσα σε νέα, ευρύτερα χρονικά, χωρικά και πνευματικά ρια. Eίχε επίγνωση των μεγάλων συγκρούσεων, των τεράστιων ζυμώσεων που συντελούνταν σε λα τα επίπεδα –κοινωνικ , διακρατικ , ψυχολογικ , πνευματικ – και συγχρονίστηκε με τον βηματισμ των μεγάλων ψυχών, των μοιραίων, που πάντα πάνε ένα βήμα πιο μπροστά απ την ταραγμένη –ή ανούσια– πραγματικ τητα της στιγμής, αναζητώντας πρ τυπα και απαντήσεις. Στα χρ νια που ο Kαζαντζάκης βρίσκεται στη βιολογική του άνθηση, η Eυρώπη, και μαζί της ο κ σμος λος, αγωνιά μπλοκαρισμένη –σε μια παρατεταμένη κρίση των υλικών, ηθικών και πνευματικών αξιών– ανάμεσα σε δυο μεγάλους πολέμους, στη φρίκη του απερχ μενου Πρώτου Παγκ σμιου των χαρακωμάτων και των δηλητηριωδών αερίων και στην επερχ μενη Aποκάλυψη του Δευτέρου, που έχασκε σαν δαντική K λαση, δείχνοντας στους υποψιασμένους την Γκουέρνικα, τα κρεματ ρια, τους μαζικούς τάφους, τις γενοκτονίες, τη Xιροσίμα. Π σο στομωμένη σκέψη και ρηχή ψυχή πρέπει να έχει κανείς ώστε να μην μπορεί να εννοήσει και να κατανοήσει αυτ ν που, μοιραία προικισμένος με δυσβάστακτη Aνθρωπος και υπεράνθρωπος. O Kαζαντζάκης αντιμετώπιζε με σιωπηλή αταραξία τους επικριτές του. Tου Mενελάου Παρλαμά Xρονολ γιο της ζωής και του έργου του. Tου Πάτροκλου Σταύρου H «Oδύσεια» του Nίκου Kαζαντζάκη. Eνα διαχρονικ έπος – ηρωική κατάφαση της ανθρώπινης μοίρας. Tου Στυλιανού Aλεξίου «Πολιτεία» και «Kάστρο του Θεού». Eνας «διάλογος» του Kαζαντζάκη με τον Πλάτωνα στις ραψωδίες M-O της «Oδύσειας». Tης Aιμιλίας Kονιδάρη – Φάβη H φιλοσοφική σκέψη του Kαζαντζάκη. Eπεξεργασμένη βασανιστικά, διαπερνά τη ζωή και το έργο του. Tου Kωνσταντίνου Aνδρουλιδάκη O Kαζαντζάκης το 1943 στην Aίγινα, με τη γάτα του τη Σμινθίτσα-Σμινθεύς εκαλείτο ο Aπ λλων, ως εξολοθρευτής των ποντικών (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). N. Kαζαντζάκης – A. Σικελιαν ς. Eλεύθεροι μαχητές εν ς πεπρωμένου που έταξαν οι ίδιοι για τον εαυτ τους. Tου Πάτροκλου Σταύρου O Kαζαντζάκης και η Iστορία. Πώς ο συγγραφέας διασώζει και προβάλλει ιστορικ υλικ στα «κρητικά» μυθιστορήματά του. Tου Θεοχάρη Δετοράκη H Γυναίκα στη ζωή και το έργο του Tου Γιώργου Σταματίου O Kαζαντζάκης και η γλώσσα. Oι απ ψεις του για τη Δημοτική, πως προκύπτουν απ την επιστολογραφία του. Tης Bασιλικής Δ. Tσακάλη «Συμπ σιο»: η πρώτη φυγή του Oδυσσέα. Mια ποιητική εξομολ γηση εμπνευσμένη απ μυστικές ασκητικές πηγές. Tου Γ. Στεφανάκη Eξώφυλλο: O Nίκος Kαζαντζάκης στο σπίτι του στην Aντίμπ της N τιας Γαλλίας, 1956 (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY ευαισθησία και τάλαντο, τολμά και μπαίνει σε μονοπάτια δύσβατα και σε αναζητήσεις πέρα απ την εύθραυστη σιγουριά του μικρ κοσμου της μετρι τητας. Nα μην μπορεί καν να κάνει τη διαπίστωση τι, μ’ λα ταύτα, ο Kαζαντζάκης δεν υπήρξε κήρυκας της απαισιοδοξίας αλλά, αντίθετα, κήρυκας της ζωής, της απ λαυσης της υλικής και πνευματικής δωρεάς που μας αναλογεί μεταξύ γέννησης και θανάτου. Στην Oδύσσειά του πέρασε απ Kύκλωπες και Λαιστρυγ νες, σαγηνεύτηκε απ την Kίρκη κι απ την Kαλυψώ, άκουσε το τραγούδι των Σειρήνων, κατέβηκε στον Aδη, μίλησε με τους νεκρούς, αναστήθηκε, σύρθηκε ώς την άκρη–άκρη του φύλου απ’ το μεγάλο δέντρο του κ σμου, κοίταξε κάτω και είδε –λέει στον Zορμπά– είδε Ποίηση. O Kαζαντζάκης και οι συναγωνιώντες του δεν ορίζονται ούτε με μία ούτε με χίλιες λέξεις. Πρέπει να τους γευτεί κανείς –πικρούς, γλυκούς– και να φτάσει ώς τον πυρήνα, που λέγεται Aγωνία, Πάθος, Oμορφιά, Φ βος, Θε ς, Eκσταση, N ημα, Eρωτας, Aρνηση, Kατάφαση. O Kαζαντζάκης είναι διαχρονικ ς και θα είναι πάντα επίκαιρος, ακ μα και ταν θα τον μεταγλωττίζουν για να διαβαστεί, γιατί η αγωνία του δεν είναι παρά η προπατορική αγωνία που γεννά και θανατώνει θεούς, η κραυγή που φουσκώνει τα πανιά του κ σμου και τον σπρώχνει να πλέει τον ωκεαν του Kρ νου. Eυχαριστούμε σους με τη συνεισφορά τους τίμησαν αυτή την προσπάθεια να φωτιστούν κάποιες πλευρές του ανθρώπου και του έργου του, η «Oδύσειά» του –33.333 στίχοι σε 24 ραψωδίες, που τη δούλεψε, σαν έργο ζωής, απ το 1924 ώς το 1938, και που αποθησαυρίζει την κοσμοθεωρία του και τον δονκιχωτικ του αγώνα για τη γλώσσα–, η φιλοσοφία του, η φιλία του με τον Σικελιαν , η σχέση του με το γενέθλιο τ πο του, με τη Γυναίκα, τη θρησκεία, τον έρωτα της Zωής. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 «Θυμούμαι τον Nίκο Kαζαντζάκη» Hταν ένας συγγραφέας–κήρυκας της ζωής, ένας ασκητής που θα ήθελε να είναι Zορμπάς Mια συνομιλία με τον Στυλιαν Aλεξίου — Π τε και πώς έγινε η πρώτη σας γνωριμία με τον Kαζαντζάκη και ποιες εντυπώσεις σας άφησε; — Θυμούμαι τον N. Kαζαντζάκη απ την ηλικία που ήμουν 5–6 χρονών, ταν ερχ ταν συχνά στην Kρήτη, ως σύζυγος της Γαλάτειας και στεν ς φίλος του πατέρα μου. Eτσι, οι εντυπώσεις είναι και απ την προσωπική γνωριμία αλλά και, φυσικά, απ τα ακούσματα, δι τι συνεχώς στο περιβάλλον μου ο λ γος ήταν για τον Kαζαντζάκη. Πολύ αργ τερα, μεγάλος πια, διάβασα τα έργα του. Θυμούμαι τι μου είχε κάμει εντύπωση στην εφηβική ηλικία μου ένα κομμάτι της «Oδύσειας», που είχε δημοσιευθεί στο περιοδικ «Kύκλος». Aλλά, στην εποχή αυτή, οι κρίσεις που άκουα για τον Kαζαντζάκη απ τον πατέρα μου και τη Γαλάτεια ήταν αρνητικές ως προς το συγγραφικ του έργο. Mετά το θάνατ του ξαναδιάβασα ολ κληρη την «Oδύσεια», αντέγραψα τα κομμάτια που μου άρεσαν και την ανθολ γησα σε μια έκδοση για την οποία είχε την πρωτοβουλία ο τ τε δήμαρχος Hρακλείου, Mανώλης Kαρέλης. Mε το πεζογραφικ έργο του Kαζαντζάκη, απέκτησα μια γνωριμία κυρίως μετά το θάνατ του. — H «Aσκητική» και η «Oδύσειά» του εκπροσωπούν τον K. πληρέστερα ως στοχαστή–συγγραφέα. Aπηχούν το ίδιο και το ύφος της προσωπικής του ζωής; — Nομίζω τι θέσατε το ζήτημα με μεγάλη ακρίβεια. Πράγματι, έτσι είναι. Στην «Aσκητική», που εξακολουθεί να διαβάζεται πολύ στο εξωτερικ , και επίσης στην «Oδύσεια», συμπυκνώνεται λη η φιλοσοφία του Kαζαντζάκη: η συνεχής υπέρβαση των στ χων, η εγκατάλειψη των ασήμαντων φροντίδων της καθημεριν τητας και η καταξίωση εν ς γνησι τερου τρ που ζωής, που βασίζεται και στο ένστικτο, χι τ σο στη ξερή λογική, στη γνώση και στην επιστήμη, που αποτελούν το μον δρομο της εποχής μας. Aυτ ήταν το ιδανικ του και ως ένα τέτοιο ιδανικ πρ τυπο προβάλλονται στο έργο του ο Oδυσσέας, ο Zορμπάς και ο καπετάν Mιχάλης. Eίναι το αντίθετο του «χαρτοπ ντικα», πως ο ίδιος ο K. χαρακτηρίζει κάπου τον λ γιο. O ίδιος είχε επανειλημμένως δηλώσει στο έργο του, τι στην πραγματική του ζωή δεν πραγματοποίησε το ιδανικ του. Eγινε συγγραφέας, αντί να γίνει ο άνθρωπος της δράσης, πως ο Oδυσσέας, ή αντί να γίνει ο άνθρωπος του ενστίκτου, πως ο Zορμπάς. Ωστ σο, είναι φανερ τι μέσα στο τεράστιο σε γκο συγγραφικ έργο του K. υπάρχει μια μεγάλη ζωντάνια, και μ’ αυτ τον τρ πο πραγματοποιεί το ιδανικ του. Eί- Πορτρέτο του N. Kαζαντζάκη απ τον Παντελή Zωγράφο. Συλλογή Eλλης Aλεξίου (πηγή: «Παγκ σμιο Bιογραφικ Λεξικ », Eκδοτική Aθηνών). ναι ένας συγγραφέας–Zορμπάς. — Eχουν πει τον K. αντιφατικ , τι δεν είχε μέτρο, τι ήταν ή του ύψους ή του βάθους. Aν, ντως, είχε τέτοιες μεταπτώσεις, πώς πειθαρχούσε το χρ νο του και κατάφερνε να εργάζεται τ σο μεθοδικά και παραγωγικά; — Δεν είναι δυνατ να είναι άνθρωπος του μέτρου εκείνος που με τ σο πάθος δημιουργεί το έργο του. Δεν νομίζω τι ο K. έχει ύψος και βάθος, αντιθέτως βρίσκεται πάντα σε μια υπερένταση. Aυτ που μισούσε ήταν μ νο η ξηρ τητα του μον πλευρου, πρακτικού, επιστημονικού και τεχνολογικού ανθρώπου, και σ’ αυτ οι σύγχρονες εξελίξεις τον δικαιώνουν. Aκριβώς πως είπατε, εργαζ ταν υπεράνθρωπα, με μεγάλες συλλήψεις και μεγάλες πραγματοποιήσεις. Bρισκ ταν σε έναν συνεχή παροξυσμ συγγραφικής εργατικ τητας. Πειθαρχούσε μ νον σ’ αυτή την ορμή. Δεν είχε ένα πρ γραμμα κατανομής σε διαφορετικές απασχολήσεις, διακοπές και αναπαύσεις. — Oι μνημειώδεις διαστάσεις της «Oδύσειας», αλλά και η «κοπιώδης» γλώσσα της, υποκρύπτουν μιαν έπαρση του συγγραφέα; — H σύλληψη και η πραγματοποίηση της «Oδύσειας», πως και του συν λου του έργου του, ανταποκρίνεται αναμφισβήτητα σε μια τεράστια έπαρση, πως λέτε, και αυτο- πεποίθηση. Oμως η γλώσσα του δεν οφείλεται στην έπαρση αυτή, αλλά στη χρονική συγκυρία. H κοινή νεοελληνική δεν είχε ακ μη διαμορφωθεί ως λογοτεχνικ ργανο. Tο κίνημα του δημοτικισμού έφερνε μαζί του μια σειρά απ αδεξι τητες στην πραγματοποίησή του. Tέτοιες αδεξι τητες παρατηρούνται και στους άλλους συγγραφείς, στον Παλαμά, τον Σικελιαν και, φυσικά, πολύ περισσ τερο στον Ψυχάρη και τον Πέτρο Bλαστ . O K. δεν μπ ρεσε να απαγκιστρωθεί απ το πλέγμα αυτ . Hταν αρκετά μεγάλος στη δεκαετία του ’30, ώστε να μην μπορεί να επωφεληθεί απ το δίδαγμα της γενιάς του ’30, του Σεφέρη και των άλλων, οι οποίοι άλλωστε δεν είχαν ακ μη επιβληθεί. — H αγάπη του K. για την Kρήτη είναι γνωστή. Aραγε, ήθελε, με το έργο του, να μπολιάσει την κοινή νεοελληνική με το σφρίγος και την αψάδα του κρητικού ιδιώματος; — Ως Kρητικ ς, φυσικά επηρεάστηκε απ το κρητικ ιδίωμα, που πολλές φορές δίνει ένα χρώμα στο λ γο του. Aλλά τι το στοιχείο αυτ θα μπολιαζ ταν μονίμως στην κοινή νεοελληνική, ήταν μια μη πραγματοποιήσιμη επιδίωξη. Eίναι κι αυτ μια απ τις δυσκολίες του ύφους του K., το «κοπιώδες» στοιχείο, πως πολύ σωστά το χαρακτηρίσατε. Γι’ αυτ και η «Oδύσεια» διαβάζεται πολύ περισσ τερο στις μεταφρά- σεις στο εξωτερικ απ’ ,τι διαβάζεται το πρωτ τυπο στην Eλλάδα. — O K. έζησε και δημιούργησε σε μια 50ετία κρίσιμη και δραματική για τον νέο ελληνισμ αλλά και ολ κληρη την ανθρωπ τητα –το πρώτο μισ του 20ού αιώνα. Π σο αντικατοπτρίζεται αυτή η κοσμογονική εποχή στις προσωπικές επιλογές και στο έργο του K.; — Στο έργο του K. καθρεφτίζονται πράγματι οι εποχές αυτές. Oι κοσμογονικές αλλαγές και τα αντίστοιχα πνευματικά ρεύματα. O K. επηρεάστηκε απ λες τις τάσεις και τις εξέφρασε τοποθετούμενος, μως, και κριτικά απέναντί τους. Δέχθηκε, πως είναι γνωστ , για ένα διάστημα το ραμα που φαιν ταν να υπ σχεται ο μαρξισμ ς και η Pωσική Eπανάσταση, αλλά σε μια εκπληκτικά προφητική επιστολή, η οποία δημοσιεύτηκε απ τον Παντελή Πρεβελάκη, ο K. φαίνεται τι ήδη απ τη δεκαετία του ’20 είχε προχωρήσει σε μια ριζική κριτική του κομμουνισμού. Στην επιστολή του αυτή ο K. παρατηρεί τι αυτοί που έκαμαν την επανάσταση στη Pωσία μεταβλήθηκαν γρήγορα σε «βολεμένους» και έπειτα σε «συντηρητικούς» και, τελικά, σε αντιδραστικούς. Στην ίδια επιστολή ο K. κρίνει τα λογικά σχήματα του Mαρξ και διαβλέπει τι η ζωή στην πραγματικ τητα δεν έχει τ ση λογική συνέπεια. Kρίνει αρνητικά τη «λατρεία της μηχανής» και τη στενή πρακτικ τητα που χαρακτήριζαν τη Pωσική Eπανάσταση. O K. επίστευε τι ο κομμουνισμ ς δεν ήταν η αρχή εν ς νέου πολιτισμού, πως φαντάζονταν οι δημιουργοί του. Oι ιστορικές εξελίξεις των χρ νων μας δικαίωσαν κατά μέγα μέρος τις επιφυλάξεις και προβλέψεις του K. Ως προς το εθνικ ιδανικ , φυσικά ο K. στα νιάτα του συγκινήθηκε και απ αυτ . Eιδικά, τον είχε ενθουσιάσει η ίδρυση της Kρητικής Πολιτείας και αργ τερα το κήρυγμα της Eνωσης με την Eλλάδα, πως φαίνεται απ επιστολές που εξέδωσε η Mάρθα Aποσκίτη. Kαθρεφτίζεται μως ελάχιστα στο έργο του. Oι κοινωνικές σοσιαλιστικές τάσεις τον επηρέασαν πολύ περισσ τερο σε ορισμένα μυθιστορήματά του και γι’ αυτ τον εξέλαβαν στην Eλλάδα ως αριστερ και τον πολέμησαν. O εμφύλιος επίσης καθρεφτίζεται έμμεσα στο έργο του. O K. ήταν γενικά ο καθρέφτης χι μίας αλλά πολλών εποχών. — Στα μεταπολεμικά μυθιστορήματά του, η γλώσσα του K. απαλλάχθηκε απ αυτ που κάποιοι χαρακτηρίζουν «δογματική ακαμψία». Παρατηρείται το ίδιο και στις ιδέες του; — Tα μυθιστορήματά του ανήκουν τα περισσ τερα στη φάση μετά τον B΄ Παγκ σμιο π λεμο, αλλά τα θέματα και ο προβληματισμ ς Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 3 Συνέχεια απ την 3η σελίδα τους είναι παλαι τερα. O μεταπολεμικ ς κ σμος δεν αποδίδεται πολύ στο έργο του K. H φιλοσοφία των μυθιστορημάτων είναι η ίδια με εκείνη της «Oδύσειας». Σωστά, ωστ σο, παρατηρείτε μια βελτίωση του ύφους, η οποία μως και αυτή δεν ολοκληρώθηκε. Στην «Oδύσεια» αυτά τα «κοπιώδη» στοιχεία είναι περισσ τερα και λ γω του ποιητικού χαρακτήρα του έργου. Tα μυθιστορήματα ήταν φυσικ να είναι απλούστερα. Yπάρχουν μως και σ’ αυτά γλωσσικά στοιχεία που φαίνονται ξεπερασμένα για τον σημεριν αναγνώστη. Δεν νομίζω τι οι γλωσσικές αυτές διαφοροποιήσεις αντιστοιχούν σε ιδεολογικές. Iδεολογικά παραμένει ο ίδιος, κάτι φυσικ για μια τ σο ισχυρή προσωπικ τητα. — Ποια υπαρκτά πρ σωπα μετέφερε ο K. στα έργα του; Tη Γαλάτεια, λ.χ., πού θα τη βρούμε; — Tο κύριο πραγματικ πρ σωπο που μεταφέρεται στο μυθιστ ρημα είναι, βέβαια, ο Zορμπάς. Kαι άλλοι τύποι του παλιού Hρακλείου ξανάζησαν στο έργου του K. O Σταυριδάκης επίσης, που είναι, επωνύμως και αυτ ς, πρ σωπο στο ίδιο μυθιστ ρημα και μάλιστα πρ σωπο απ ν· ένας απών παίζει βασικ ρ λο στο «Zορμπά» με τη ζωή και το θάνατ του. Eίναι μια απ τις μεγάλες πρωτοτυπίες του K., κάτι που δεν απαντάται, σο ξέρω, σε άλλο συγγραφέα ξένο ή Eλληνα. H Oρτάνς είναι επίσης πραγματική. H Γαλάτεια είναι πρ σωπο μ νο στο «Oφις και Kρίνο». Eίναι φυσικ τι με την αρνητική κριτική που ασκούσε η Γαλάτεια στον K. ως άνθρωπο και ως συγγραφέα αποξενώθηκε τελικά απ αυτ ν και έτσι απουσιάζει απ τα έργα της ωριμ τητάς του. Bασικ ρ λο στο έργο του παίζει, φυσικά, ο πατέρας του, κυρίως στον «Kαπετάν Mιχάλη». O ίδιος ο K. απεικονίζεται στον αντίποδα του Zορμπά, στον συγγραφέα–αφηγητή. Στον «Kαπετάν Mιχάλη», ο K. είναι ο ανιψι ς που σπουδάζει στο εξωτερικ και που τελικά επιστρέφει στην Kρήτη για να σκοτωθεί και αυτ ς στην επανάσταση. Tο τελευταίο στοιχείο είναι, προφανώς, και αυτ ένα ιδανικ του K. που δεν πραγματοποιήθηκε στη ζωή του. — Eίπατε τι η Γαλάτεια αποξενώθηκε απ αυτ ν. Aλήθεια, υπήρξε ποτέ μνησίκακος ο Kαζαντζάκης; — O K. ήταν απαλλαγμένος απ την παιδαριώδη ευθιξία των λογίων του τ που μας. Δεν ήταν μεγαλομανής. Kάποτε μου είχε γράψει, στη δεκαετία του ’30: «Oπου ακούς μεγάλο τρύγο, παίρνε μικρ καλάθι. Πάρε, λοιπ ν, ένα μικρ καλαθάκι ταν θα συναντηθούμε». O Aυγέρης εδημοσίευσε, στα 1939, μια ειρωνική και αρνητική κριτική για την «Oδύσεια» του K. Tον επ μενο χρ νο ο K. τον δέχτηκε φιλικά μαζί με τη Γαλάτεια στην Aίγινα. Πηγαίναμε, η Γαλάτεια και εγώ, ταν ήμουν φοιτητής, συχνά στο σπίτι που έμενε ο K. ταν ερχ ταν στην Aθήνα. Hταν ένας κύκλος που διάβαζαν και συζητούσαν την «Oδύσεια». O K. άκουσε με μεγάλη προσοχή, χωρίς να παρεμβαίνει. O Nίκος Kαζαντζάκης και ο Λευτέρης Aλεξίου στο Hράκλειο, το 1908, ταν ο πρώτος βρισκ ταν εκεί σε διακοπές απ τις σπουδές του στο Παρίσι (φωτ.: συλλογή Στυλιανού Aλεξίου). — Tι θυμάστε να τον είχε πικράνει πολύ; — Aσφαλώς τον πίκραναν πολύ, χωρίς να το δείξει, οι αρνητικές κριτικές του πατέρα μου, του Aυγέρη και, κυρίως, του Δημαρά, που, στην «Iστορία της Nέας Eλληνικής Λογοτεχνίας», αφιερώνει ελάχιστο χώρο στον K., με τη φράση, μάλιστα, τι ανήκει στο χώρο της Παιδείας. Eννοούσε, πιθανώς, σε μια γενικ τερη πνευματικ τητα, χι στην καθαρά λογοτεχνική παραγωγή. Eξάλλου, οι μεγάλες του χαρές ήταν η επιτυχία των μυθιστορημάτων του και η μετάφραση της «Oδύσειας» απ τον Φράιαρ. — Πώς θα ήθελε άραγε να τον θυμούμαστε, ως Oδυσσέα ή ως Zορμπά; O K. ήταν, τελικά, ένας τολμηρ ς ασκητής ή ένας άτολμος χαροκ πος; — O K. ήταν ασφαλώς ένας ασκητής που θα ήθελε να είναι ο χαροκ πος Zορμπάς. Tο ιδανικ αυτ πραγματοποιείται μέσα απ το έργο του, χι στην προσωπική του ζωή. Θα ήθελε, ασφαλώς, να τον θυμ μαστε ως αυτ που ήταν: ένας συγγραφέας–κήρυκας της ζωής. Kαι αυτ συμβαίνει. Πριν απ μερικά χρ νια, ένας ξένος, νομίζω απ τις αραβικές χώρες, (αυτ δείχνει την εκεί απήχηση του K.) πήγε και ήπιε ένα ολ κληρο μπουκάλι ούζο δίπλα στον τάφο του K. στο Hράκλειο. Eλεγε τι αυτ ήταν το τάμα του απ τ τε που είχε πρωτοδιαβάσει το «Zορμπά». Eνας Aμερικαν ς, ο Πολ Kράις, μου είχε γράψει μια μακροσκελή επιστολή με ολ κληρα αποσπάσματα απ την αγγλική μετάφραση του «Zορμπά». Aυτά δείχνουν την απήχηση εν ς έργου που ούτε λησμονήθηκε ούτε ίσως πρ κειται να λησμονηθεί. — O K. διαλέγεται με την εποχή μας; Θα βρει συνομιλητές και στις εποχές που έρχονται; — Aσφαλώς ο K. θα μείνει γι’ αυτ το κήρυγμα ζωής που υπάρχει στο έργο του. Aυτ τον ξεχωρίζει απ την πεζογραφία του Mεσοπολέμου και της εποχής μας, που περιστρέφεται γύρω απ την ασήμαντη καθημεριν τητα. Στον K. υπάρχει μια απ ρριψη του μηχανοποιημένου τρ που ζωής που χαρακτηρίζει την εποχή μας. Στο μεγαλοφυές σχέδι του για ένα δεύτερο έπος, αντίστοιχο της καζαντζακικής «Oδύσειας», τον «Aκρίτα», προφητεύεται μια αυτοκαταστροφή του εφιαλτικού κ σμου της τεχνολογίας. Δικαιώνεται και ως προς αυτ , με τον παραλογισμ των πυρηνικών και της κλωνοποίησης. Aυτά κάνουν τον K. απολύτως επίκαιρο. Συνδιαλέγεται ακ μη και με την οικολογική φιλοσοφία της εποχής μας, αν και δεν πρ λαβε να δει σε λη του την έκταση τον οικολογικ κίνδυνο. Tον διαισθαν ταν μως. Aυτ , ανάμεσα σε τ σα άλλα, κάνει τον K., ως διανοητή, εντελώς σύγχρονο. Σημείωση: O καθηγητής Στυλιαν ς Aλεξίου είναι γ νος της γνωστής οικογένειας Hρακλειωτών λογίων –εγγον ς του λ γιου εκδ τη Στυλιανού Aλεξίου και γιος του Λευτέρη Aλεξίου, αδελφού της Eλλης Aλεξίου και της Γαλάτειας Kαζαντζάκη–Aλεξίου.. Mε τον κ. Aλεξίου συνομίλησε ο K. Γιούργος. O Kαζαντζάκης με τον Παναΐτ Iστράτι κάτω απ την Aκρ πολη, το 1928, κατά την επίσκεψη του τελευταίου στην Aθήνα, οπ τε ενεπλάκησαν σε δικαστικές ανακρίσεις εξαιτίας μιας εκδήλωσης για τη Σοβιετική Eνωση σε αθηναϊκ θέατρο, στην οποία ήταν ομιλητές. Στα τέλη του ίδιου χρ νου, η φιλία τους είχε άδοξο τέλος (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 Aνθρωπος και υπεράνθρωπος O Kαζαντζάκης αντιμετώπιζε με σιωπηλή αταραξία τους επικριτές του O Nίκος Kαζαντζάκης σε μια ερημική παραλία της Kρήτης, άγνωστο π τε και σε ποιαν απ τις πολλές φορές της αέναης επιστροφής του στη γενέθλια γη (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Tου Mενελάου Παρλαμά «Tούτος τα σύνορα πατάει, θνητ κι αθάνατο μπερδεύει» (Oδύσ. B 202) OTAN πριν απ τον τελευταίο π λεμο παρουσιάστηκε στα γράμματά μας η «Oδύσεια», το μ νο που έκαμεν εντύπωση ήταν ο γκος της. Eλάχιστοι ένιωσαν την προέκταση, που έδιδε στην ποίησή μας. Oι πολλοί εσιώπησαν. Kι σοι μίλησαν, πήραν ένα τ νο ελαφρά διδακτικ κι εφανέρωσαν –άλλοι ευγενικά και άλλοι αδέξια– την πρ θεσή τους να συστήσουν στον ποιητή της ν’ αποφεύγει τις σπάνιες λέξεις και τα ογκώδη έργα (...). O Kαζαντζάκης έμενε σιωπηλ ς μπροστά σ’ αυτούς τους δασκάλους της ποιητικής χρηστομάθειας. Oύτε θύμωνε ούτε πικραιν ταν. Kαμμιά φορά μ νο, σε ιδιωτικές συνομιλίες, έδιδε την εξήγηση της αταραξίας του: — Aυτοί οι άνθρωποι μένουν σ’ άλλο πάτωμα κι εγώ σ’ άλλο. Eγώ κατεβαίνω στο δικ τους και καταλαβαίνω πολύ καλά το δίκιο τους. Πιστεύω πως, αν καμμιά φορά ανεβούν κι αυτοί στο δικ μου, θα καταλάβουν πως έχω και εγώ δίκιο. Oλοι έχομε δίκιο... Kι ταν αργ τερα η κριτική της «Oδύσειας» ξεφεύγοντας απ το πλαίσιο της λογοτεχνικής χρηστομάθειας προσπάθησε να θίξει και την ουσία του έργου, χωρίς μως πάλι να παρουσιάζει ικαν τητες προσαρμογής στο τραχύ κλίμα του, έδωκε μιαν απάντηση, που έμεινεν ιστορική: — Oι άνθρωποι, είπε, διαιρούνται πως και οι αριθμοί σε «άρτιους» και «περιττούς». Oι πρώτοι είναι ήσυχοι και βέβαιοι για λα τα πράγματα. Eίναι λείοι. Oι άλλοι, πάντοτε ανήσυχοι κι αβέβαιοι, αποζητούν, χωρίς ελπίδα, την τελείωση. Eίναι γεμάτοι «τσουγκριά» –ερωτήματα και προεκτάσεις. Oι τελευταίοι με καταλαβαίνουν και χωρίς να τους εξηγώ το έργο μου. Oι άλλοι, ,τι και να τους πω, δε θα μπορέσουν ποτέ να το καταλάβουν. Eνας νέος και πολύ αξι λογος φιλ λογος (...) κατηγ ρησε την «Oδύσεια» σαν έργο στερημένο απ την διαύγεια και την λιτ τητα, που πρέπει να χαρακτηρίζουν τα έργα των Eλλήνων, δηλαδή βάρβαρο. H κατηγορία τούτη φαίνεται να εν χλησε τον Kαζαντζάκη. Γι’ αυτ και η απάντησή του αυτή τη φορά ήταν αυστηρή και χωρίς υπονοούμενα: — Γεννήθηκα στην Kρήτη, ετ νισε, στο νησί που πραγματοποιήθηκε μια σύνθεση της Eλλάδας και της Aσίας. O Oδυσέας μου δεν είναι ούτε Eλληνας ούτε βάρβαρος, αλλά και τα δυ μαζί: Eίναι Kρητικ ς! Πραγματικά, η παρουσία της Kρή- της και στην «Oδύσεια», και σ’ ολ κληρο το ώριμο έργο του Kαζαντζάκη, είναι τ σο έντονη –σαν γλώσσα και ήθος– που δεν μπορεί κανένας εύκολα να κατηγορήσει σους βρίσκουν την «Oδύσεια»... δυσανάγνωστη. Δε θα μπορούσαμε λ.χ. να ζητήσομε απ τον Oυράνη να μπει μέσα στο ατρ μητο καράβι του Kρητικού Oδυσέα. O τρυφερ ς ποιητής των «Nοσταλγιών» –που δεν ήταν άλλωστε ποτέ εραστής του «κυρτού κύματος», που «κορυφούται, αποπτύει δ’ αλ ς άλμην»– προτιμούσε να ονειρεύεται, απ μαχος, τ τε, στην ακρογιαλιά: Mοιάζω τους γέρους ναυτικούς με τις ρυτιδωμένες και τις σφιγγώδεις τις μορφές που είδα στην Oλλανδία, παράμερα στων λιμανιών τους φάρους καθισμένους να βλέπουνε αμίλητοι να φεύγουνε τα πλοία... Oύτε κι απ τον K. Παράσχο (μνημονεύω επίτηδες δυο απ τους επισημ τερους επικριτές της «Oδύσειας») θα ’ταν δίκαιο να ζητήσομε συμμετοχή στις περιπέτειες του «περιττού» ήρωα του Kαζαντζάκη, αφού, πως μας το βεβαιώνει ο ίδιος, είναι ευχαριστημένος με την «αρτι τητά» του: Σε κάποια πολιτεία καιρ φτασμένος μ νος γυρίζω, λη τη μέρα μ νος· π θος ουτ’ ένας μέσα μου ουδέ π νος κι είμαι απ’ το κάθε τι ξεδιψασμένος... Ω, το κλίμα της Kρήτης είναι άλλο! Eδώ τίποτα δεν είναι ήσυχο. Oλα είναι δίψα, βράχος και κίνδυνος. Kι λα αναδίδουν την ίδια φωνή: «Mην κρατάς τίποτα για υστερνή. Mου αρέσει ο κίντυνος. Mπορεί να χαθούμε, μπορεί να σωθούμε...». Δεν μπορούν, φυσικά, λοι να «ακούσουν» αυτή τη φωνή. Aν μως το έργο του Kαζαντζάκη, δυσπρ σιτο πως είναι απ τη φύση του, εξηγεί κατά κάποιο τρ πο την εχθρ τητα των «αρτίων», ο ατομικ ς του βίος, άσπιλος πως ήταν και υποδειγματικ ς, πρέπει να γίνει πλατύτερα γνωστ ς, για να πάρει έτσι η μορφή του –και στην αντίληψη των πολλών– τις αληθινές ηθικές διαστάσεις της και να γαληνέψει επιτέλους, ο ποικιλ χρωμος χλος των σταυρωτών του. Iσως τ τε και το έργο του, ελευθερωμένο απ τη σκιά των προκαταλήψεων, να φανεί καθαρ τερα και να κριθεί με δικαιοσύνη. Σημείωση: Tο κείμενο είναι απ σπασμα απ το βιβλίο του πρ σφατα χαμένου αείμνηστου καθηγητή Mενελάου Παρλαμά, «Aνάλεκτα», εκδ. «Bικελαία Δημοτική Bιβλιοθήκη», Hράκλειο. KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 5 Xρονολ γιο της ζωής και του έργου του O NIKOΣ KAZANTZAKHΣ γεννήθηκε στο Hράκλειο της τουρκοκρατούμενης τ τε Kρήτης, στις 18 Φεβρουαρίου 1883. Oι πολυαίμακτοι αγώνες των Kρητών για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού, με τον πατέρα του, τον καπετάν Mιχάλη, ανάμεσα στους πρωτομάχους, εναπέθεσαν στην ψυχή του συγκλονιστικές εμπειρίες και ιστορικά και ηθικά βιώματα. H μητέρα του, Mαρία, το γένος Xριστοδουλάκη, καταγ ταν απ το χωρι Aσυρώτοι. O πατέρας του, απ χωρι Bαρβάροι. Tα πρώτα στάδια της παιδείας επήρε στο Hράκλειο και μερικώς στη Nάξο. 1902–1906: Φοιτά στη Nομική Σχολή του Πανεπιστημίου Aθηνών και αριστεύει. 1906: Eμφανίζεται στα Γράμματα, με το δοκίμιο «H αρρώστια του αιώνος», το δράμα «Ξημερώνει» και τη μυθιστορηματική νουβέλα «Oφις και Kρίνο», με το ψευδώνυμο Kάρμα Nιρβαμή. Tα κείμενά του εντυπωσιάζουν. 1907: Eμφανίζεται και ως δημοσιογράφος. Kάρμα Nιρβαμή, Πέτρος Ψηλορείτης, Aκρίτας είναι ψευδώνυμά του, με συνεχώς, αύξουσα και πολύπλευρη συγγραφική δημιουργία. 1908–1909: Aκολουθεί μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. O Henri Bergson τον επηρεάζει βαθύτατα. 1909: Διδακτορική διατριβή με τίτλο «O Φρειδερίκος Nίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας». 1910: Eγκαθίσταται στην Aθήνα. Στην προσωπική του συγγραφή προστίθενται οι μεταφράσεις επιστημονικών και φιλοσοφικών έργων της παγκ σμιας διαν ησης, αλλά και ελληνικών κλασικών έργων, πως του Πλάτωνος. Mεγάλες οι ανάγκες της ζωής, ευτελής η αμοιβή. Πολύ αργ τερα, μαζί με τον Γιάννη Kακριδή θα μεταφράσει και τον Oμηρο –«Iλιάδα» και «Oδύσσεια»– αλλά και, μ νος, ξένους θεατρικούς συγγραφείς. Γράφει την θιστορηματικ του Aλέξη Zορμπά. 1917: Eπεκτείνει τις περιηγήσεις του εκτ ς Eλλάδος· Στην Eλβετία έρχεται σε επαφή με το έργο του Nίτσε, ο οποίος βαθύτατα τον επηρεάζει. Eίχε ήδη απ πριν αναγάγει σε δασκάλους του τον Oμηρο, τον Δάντη, τον Mπερξ ν, για να προστεθεί αργ τερα σαν γκουρού του ο Zορμπάς. 1919: Διορίζεται απ τον Eλευθέριο Bενιζέλο Γενικ ς Διευθυντής του νεοσύστατου Yπουργείου Περιθάλψεως και του ανατίθεται η αρχηγία αποστολής στον Kαύκασο για τη μεταφορά στην Eλλάδα των Eλλήνων του Kαυκάσου, που εδιώκοντο αγρίως μετά την επικράτηση του κομμουνισμού στη Pωσία. Eκατ ν πενήντα χιλιάδες Eλληνες μεταφέρθηκαν τ τε στην Eλλάδα – Mακεδονία και Θράκη. Hταν μια πράξη μεγίστης εθνικής προοπτικής, έμπνευση προφητική. 1921: Περιέρχεται τη Γερμανία, την Aυστρία και την Iταλία. Ξανά προσκύνημα στην Kρήτη, αλλά και στο Mεσολ γγι και σε άλλες ιστορικές πολιτείες τον επ μενο χρ νο. 1922: Eπ μενοι σταθμοί του η Bιέννη και το Bερολίνο, με τις έντονες κοινωνικές αναστατώσεις και τις ριζοσπαστικές ιδεολογικές αναζητήσεις και ανακατατάξεις, που πολύ τον επηρεάζουν. Tον ίδιο χρ νο, η ταραχή απ την εθνική συμφορά της Mικρασιατικής Kαταστροφής. Oλα στροβιλίζουν και αναδιαμορφώνουν τις ψυχικές καταστάσεις και θεωρίες του μεγάλου αναζητητή. Γνωρίζεται με τον «πύρινο κύκλο» των γυναικών του Bερολίνου, που πολύ επηρέασαν και τη ζωή του και το έργο του. Συγγράφει την «Aσκητική», το «κατά Kαζαντζάκην ευαγγέλιο» πως χαρακτηρίστηκε. 1923-1924: Περιηγείται τη Γερμανία και την Iταλία. Διαμονή στην Aσσίζη, την πολιτεία του Aγίου Φραγκίσκου, για τον οποίο θα δώσει αργ τερα το μυθιστ ρημα «O φτωχούλης του Θεού». 1924, 18 Mαΐου: Tομή στη ζωή του. Γνωρίζεται με την Eλένη Σαμίου, που απέβη η ιδανική σύντροφος και σύζυγος μέχρι της τελευταίας πνοής του. «Στην Eλένη χρωστώ λη την καθημερινή επιτυχία της ζωής μου· χωρίς αυτή θα ’χα πεθάνει τώρα και πολλά χρ νια. Συντρ φισσα γενναία, αφοσιωμένη, περήφανη, έτοιμη για κάθε πράξη που θέλει αγάπη», θα γράψει τον Mάιο του 1957, πέντε μήνες πριν πεθάνει. 1925–1926: Eπισκέπτεται τη Σοβιετική Eνωση, την Kύπρο, την Παλαιστίνη, το Λίβανο, την Iσπανία, την Iταλία, την Aίγυπτο, το Σινά. 1927, καλοκαίρι: Δημοσιεύει σε περιοδικ την «Aσκητική», που θα διορθώσει και εμπλουτίσει αργ τερα, τελειώνει την «Oδύσεια», που θα κυκλοφορήσει το 1938. Tον ίδιο χρ νο στη M σχα, γνωρίζεται με τον Παναΐτ Iστράτι. Περιηγείται τη χώρα μέχρι τον Kαύκασο και στέλνει δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις στην Aθήνα, πως έκανε και H οικογένεια Kαζαντζάκη, στο Hράκλειο το 1901(;). Kαθισμένοι, οι γονείς, Mιχάλης και Mαρία. Aνάμεσά τους, ρθια, η πρώτη κ ρη, Aναστασία, δίπλα της η δεύτερη, η Eλένη, ο Nίκος, ρθιος πλάι στον πατέρα του, που σφράγισε ανεξίτηλα τον ψυχισμ του. Tα δύο μικρ τερα, είναι συγγενείς της οικογένειας (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). τραγωδία «O Πρωτομάστορας», που θα ανέβει στο Δημοτικ Θέατρο της Aθήνας το 1916. 1911: Nυμφεύεται τη Γαλάτεια Aλεξίου, άγουρο έρωτα των παιδικών του χρ νων. Aτυχής ο γάμος τους. Σύντομα ήλθαν σε διάσταση και κατέληξαν σε διαζύγιο. Για να συναινέσει, η Γαλάτεια αξίωσε εφ’ ρου ζωής να διατηρήσει το νομά του. 1912: Kατατάσσεται εθελοντής στους Bαλκανικούς πολέμους. 1914: Γνωρίζεται με τον Aγγελο Σικελιαν . Eπισκέπτονται και διαμένουν στο Aγιο Oρος και περιηγούνται την Eλλάδα για να αποκτήσουν «συνείδηση της γης και της φυλής τους». Mε κάποιες επιχειρηματικές, συγγραφικές και μεταφραστικές δραστηρι τητες προσπαθεί να διασφαλίσει τις βιοτικές ανάγκες. Γνωριμία του με τον Γιώργη Zορμπά, τον μετέπειτα μυ- O N. Kαζαντζάκης σε ηλικία 19 χρ νων, ταν φοιτούσε, το 1902, στη Nομική Σχολή του Πανεπιστημίου Aθηνών. Στο κέντρο, εθελοντής στον A΄ Bαλκανικ Π λεμο, το 1912. Δεξιά, ο Γιώργης Zορμπάς (1918;), ο γλεντιστής της ζωής, εμπνευστής του Kαζαντζάκη και alter-ego του (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 στα προηγούμενα ταξίδια του. 1928: Προσανατολίζεται στην Aίγινα. Ξανά στη Pωσία, που την περιηγείται σχεδ ν ολ κληρη. 1929: Στην Tσεχοσλοβακία, που γράφει το «T ντα Pάμπα». 1930: Στο Παρίσι. Eπιστρέφει στην Kρήτη. 1931: Παρίσι, Aίγινα, Tσεχοσλοβακία. 1932: Πεθαίνουν οι γονείς του. Για παρηγοριά και ανακούφισή του επιδίδεται σε ξέφρενα ταξίδια και συγγραφή. H Iσπανία, χώρα της περιήγησής του, και ο γυρισμ ς στο Παρίσι και στην Aίγινα προσφιλής καν νας. 1935: Tαξιδεύει στην Kίνα και στην Iαπωνία, απ’ που βγαίνει το αντίστοιχο ταξιδιωτικ βιβλίο, πως για άλλες χώρες που επισκέφθηκε: Aγγλία, Iσπανία, Pωσία, Iταλία, Aίγυπτο, Kύπρο, Παλαιστίνη. 1936: H Aίγινα προκρίνεται για εγκατάστασή του μαζί με την Eλένη. Kτίζουν ιδι κτητο σπίτι. Tο ναζιστικ καθεστώς απαγορεύει στη Γερμανία το μυθιστ ρημά του «O Bραχ κηπος». Mεταφράζει τον «Φάουστ» του Γκαίτε και γράφει και άλλα θεατρικά, πως «O Oθέλλος ξαναγυρίζει». Στο τέλος του 1936 βρίσκεται ξανά στην Iσπανία, που χειμάζεται απ εμφύλιο π λεμο. Oι συγκλονιστικές του ανταποκρίσεις δημοσιεύονται στην «Kαθημερινή». 1938: Tυπώνεται σε μεγάλο σχήμα η «Oδύσειά» του. Tο έργο, αμέσως μετά το θάνατ του θα εκδοθεί στα αγγλικά κατά μετάφραση του Kίμωνος Φράιαρ και θα γίνει best–seller. Tην χαρακτήρισαν ως το έπος της λευκής φυλής, πνευματικ μνημείο του αιώνα μας. 1939: H έκρηξη του B΄ Παγκοσμίου πολέμου τον βρίσκει στην Aγγλία, σε μια γ νιμη πνευματική αναζήτηση. 1940: Ξανά στην Aίγινα και στην Kρήτη. 1941: H γερμανική κατοχή. O Kαζα- O N. Kαζαντζάκης στο Aργος της Πελοποννήσου, το 1927. Eίχε πάντα το πάθος του ταξιδιού, τη δίψα να γνωρίσει τη γη και τη φυλή του, τον π θο να φτάσει ώς την άκρη του κ σμου. Tην ίδια κατεύθυνση ακολούθησε και η εσωτερική του αναζήτηση κι απλώθηκε σε ένα έργο τεράστιο σε γκο και ανεξάντλητο σε προκλήσεις εξερεύνησής του (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). ντζάκης αντλεί θέματα απ την Eλληνική Iστορία. Γράφει τα βιβλία «Mέγας Aλέξανδρος», «Στα Παλάτια της Kνωσού», την τριλογία του Προμηθέως, «Iωάννης Kαποδίστριας», «Kωνσταντίνος ο Παλαιολ γος», μεταφράζει την «Oδύσσεια» και την «Iλιάδα» του Oμήρου. T τε συγγράφει το «Bίος και πολιτεία του Aλέξη Zορμπά», μ λις πληροφορήθηκε για το θάνατο του φίλου του. 1945: Mε την απελευθέρωση αναμειγνύεται ενεργώς στην πολιτική και γίνεται (Nοέμβριος 1945) υπουργ ς άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Σοφούλη. Παραιτείται σε ενάμιση μήνα. Eνωρίτερα τον ίδιο χρ νο, η Aκαδημία Aθηνών δεν δέχτηκε να τον εκλέξει μέλος της στην Tάξη Γραμμάτων και Tεχνών. Aποστέλλεται στην Kρήτη ως μέλος Eπιτροπής για τη διαπίστωση των ωμοτήτων των Γερμανών και των Iταλών στη μεγαλ νησο. H σχετική Eκθεση χαρακτηρίστηκε απ ρρητο εθνικ έγγραφο. Eυτυχώς, τη βρήκε ο δήμαρχος Hρακλείου Mανώλης Kαρέλης και τη δημοσίευσε το 1983. 1946: Ξανά στην Aγγλία, σε μια προσπάθεια να συνεγείρει τους πνευματικούς ανθρώπους του κ σμου για την ειρήνη και για τον πολιτισμ και να ιδρυθεί μια «Διεθνής του Πνεύματος». T τε ανακύπτει και το θέμα του βραβείου N μπελ. Tην υποψηφι τητά του καταπολέμησαν αγρίως και ασυδ τως αλλά αποτελεσματικώς η Aκαδημία Aθηνών και η ελληνική κυβέρνηση. Για δέκα χρ νια προσπαθούσε να πάρει το N μπελ. Φαίνεται πως είχε σημειωθεί και μια σύγκλιση απ ψεων για να το πάρει. Για δέκα χρ νια τον υπον μευαν να μην το πάρει. Aξι τερ ς του, είπαν τ τε, ο Γεώργιος Bουγιουκλάκης, συγγραφέας των έργων «Mαντάμ Eνα» και «H Συνέχεια στην 10η σελίδα O Kαζαντζάκης με την Eλένη Σαμίου, σύντροφο και κατοπινή σύζυγ του, στον Kαύκασο, Nοέμβρη του 1928, παρέα με τον Παναΐτ Iστράτι και άλλους προσκεκλημένους του νεοσύστατου σοβιετικού κράτους. Στη δεύτερη εκείνη επίσκεψη στη Σοβιετική Eνωση θα ξαναβρεί την Eβραία φίλη του Iτκα X ροβιτς, που αργ τερα είχε τέλος φρικτ , θύμα των σταλινικών διωγμών (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Tέλη του 1934 τυπώνεται και κυκλοφορεί η μετάφρασή του της «Θείας Kωμωδίας» του Nτάντε (αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 7 O Kαζαντζάκης με τον καθηγητή Iωάννη Kαλιτσουνάκη στην Kρήτη το 1945. Eίχαν σταλεί, μαζί με τον καθηγητή I. Θ. Kακριδή, στο νησί για να διαπιστώσουν τις ωμ τητες των κατακτητών ναζί. H έκθεση που συνέταξαν παρέμεινε χρ νια αδημοσίευτη, χαρακτηρισμένη ως απ ρρητο εθνικ έγγραφο... (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Mε την Eλένη ( ρθια, δεξιά) και δύο φίλες τους Γαλλίδες, στο σπίτι-μουσείο του Eλ Γκρέκο στο Tολέδο (Iγιέσκας) το Σεπτέμβριο του 1950. Tο Mάιο είχε τελειώσει τον «Kαπετάν Mιχάλη», το Nοέμβριο άρχιζε τον «Tελευταίο Πειρασμ ». Tο μυθιστ ρημα, έγραφε το ’48 στον Πρεβελάκη, «έγινε για μένα μια διέξοδος που μπορώ να χρησιμοποιήσω μερικές ανθρώπινες ιδι τητές μου, που δεν μπαίνουν, με τη μορφή αυτή, στην ποίηση ή την τραγωδία. Kέφι, χιούμορ, ανθρώπινες καθημερινές κουβέντες [...] να τα βγάλω και ν’ αλαφρώσω»... (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Tο εξώφυλλο του τελικού χειρογράφου του μυθιστορήματος «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται», 1948. Σεπτεμβρίου 7, «Tέλεψα το μυθιστ ρημα O Xριστ ς ξανασταυρώνεται», γράφει στο Hμερολ γι του. Σήμερα, το χειρ γραφο φυλάσσεται ακέραιο στο Iστορικ Mουσείο Kρήτης, στο Hράκλειο, που και εκτίθεται στο κοιν , στη μ νιμη έκθεση των αναμνηστικών του συγγραφέα. O N. Kαζαντζάκης, καλοκαίρι στο Bled. 1954, μια χρονιά «γεμάτη». O «Xριστ ς ξανασταυρώνεται» ανεβαίνει, θεατρικά, στο Oσλο. O Πάπας κατατάσσει τον «Tελευταίο Πειρασμ » στα απαγορευμένα βιβλία. O K. αρχίζει καθημερινή συνεργασία με τον Φράιαρ για την αγγλική μετάφραση της «Oδύσειας». O «Zορμπάς» βραβεύεται «καλύτερο ξένο βιβλίο» στη Γαλλία. Tα «Σ δομα και Γ μορρα» παίζονται στη Γερμανία. Aρχίζει η έκδοση των Aπάντων του απ το «Δίφρο». Mεταφράσεις έργων του σε Γαλλία, Aργεντινή, Δανία, Φινλανδία, Iσραήλ, Aγγλία (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη με τον Aλμπερτ Σβάιτσερ στο Γκούνσμπαχ της Aυστρίας, στις 11 Aυγούστου 1955. Tους δύο άνδρες συνέδεαν αμοιβαία αισθήματα φιλίας και βαθιάς εκτίμησης (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 Aπ κομμα απ την πρώτη σελίδα της εφημερίδας «Eλευθερία», φύλλο Kυριακής 27ης Φεβρουαρίου 1955. Διαβάζουμε: «Eις το κυκλοφορήσαν Γερμανιστί [!;] έργον “O Tελευταίος Πειρασμ ς” [...] συντεταγμένον υπ τας εμπνεύσεις της θεωρίας του Φρ υντ και του ιστορικού υλισμού [...] κατά τρ πον προφανώς βάναυσον, χυδαίον και βλάσφημον...». Στις 24 Aπριλίου, μας πληροφορεί ο Π. Πρεβελάκης, ένα «υψηλ πρ σωπο» επισκέπτεται τον Kαζαντζάκη στην Aντίμπ και τον διαβεβαιώνει τι έχει εγκαταλειφθεί κάθε ιδέα διωγμού του απ την ελληνική κυβέρνηση (πηγή: αρχείο εφημερίδων του Γιώργου Zεβελάκη). Tο «υψηλ πρ σωπο» που επισκέφθηκε τον Kαζαντζάκη στο σπίτι του στην Aντίμπ της Γαλλίας στις 24 Aπριλίου 1955 και τον διαβεβαίωσε τι είχε εγκαταλειφθεί κάθε ιδέα διωγμού του απ την ελληνική κυβέρνηση για το περιεχ μενο του «Tελευταίου Πειρασμού» δεν είναι άλλο απ τον πρίγκιπα Γεώργιο της Eλλάδος. Eυτυχώς για το διεθνές κύρος του τ που και την αξιοπιστία της χώρας που πρωτογεννήθηκαν τα ιδανικά του σεβασμού της διαφορετικ τητας, του νηφάλιου λ γου και της ελευθερίας του πνεύματος, υπήρξαν νηφάλιες συνειδήσεις σε π στα ικανά να αποτρέψουν το διασυρμ . Στη φωτογραφία, ο Γεώργιος με τον Kαζαντζάκη, στην Aντίπ, τη μέρα της επίσκεψης (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Tο εξώφυλλο της έκδοσης του «Δίφρου» ,«N. Kαζαντζάκης - Θέατρο» με τις τραγωδίες «Kαποδίστριας», «Xριστ φορος Kολ μβος», «Σ δομα και Γ μορρα» και «Bούδας». Πρ κειται για τον τρίτο τ μο της σειράς. Στο δεύτερο περιλαμβάνονται ο «Xριστ ς», ο «Iουλιαν ς», ο «Nικηφ ρος Φωκάς», ο «Kων/νος Παλαιολ γος» και στον πρώτο (1955) ο «Προμηθέας», ο «Kούρος», ο «Oδυσσέας» και η «Mέλισσα». Στις 21 Iουνίου 1957 ο Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη, με το ζεύγος Eυελπίδη, φτάνουν στο Πεκίνο, πρώτο σταθμ εν ς μεγάλου περιηγητικού ταξιδιού στην Kίνα που θα τελειώσει στις 19 Iουλίου στην Kαντ να. Στην Kίνα οι επισκέπτες γίνονται δεκτοί χωρίς εθιμοτυπίες και συζητούν με τον πρωθυπουργ της χώρας Tσου Eν Λάι στο Πεκίνο (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 9 Συνέχεια απ την 7η σελίδα Φεύγοντας, στις 19 Iουλίου 1957 απ την Kαντ να, ο Kαζαντζάκης εμβολιάζεται αναγκαστικά για να επιστρέψει μέσω Iαπωνίας. Tο εμβ λιο κακοφορμίζει. Στην Kοπεγχάγη εισάγεται επειγ ντως στο Eθνικ Nοσοκομείο. Xειροτερεύει. Στις 20 Aυγούστου μεταφέρεται στο Φράιμπουργκ, στην Πανεπιστημιακή Kλινική. Kαλυτερεύει, αλλά προσβάλλεται άσχημα απ ασιατική γρίπη και εξαντλημένος καταρρέει γοργά. Στις 26 Oκτωβρίου νύχτα Σαββάτου ώρα 10.20, ο Nίκος Kαζαντζάκης παραδίδει το πνεύμα. O νεκρ ς μεταφέρεται στην Eλλάδα στις 3 Nοεμβρίου. H Aθήνα τον εγκαταλείπει σε ένα νεκροθάλαμο στο A΄ Nεκροταφείο να τον ξαγρυπνούν δυο–τρεις φίλοι. Στις 4 Nοεμβρίου ο νεκρ ς φτάνει στο Hράκλειο. Δημ σιο προσκύνημα στον καθεδρικ του Aγίου Mηνά των παιδικών του χρ νων. Στις 5 Nοεμβρίου πλήθος λαού τον συνοδεύει βουβά στην τελευταία του κατοικία στην τάπια Mαρτινένγκο. Tης πομπής προπορεύονται σπουδαστές της Παιδαγωγικής Aκαδημίας Hρακλείου, βαστώντας στα χέρια τους τ μους των έργων του. Kαταμπροστά, η «Oδύσεια», το έργο ζωής του – η ίδια η ζωή του (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Στις 24 Φεβρουαρίου 1963, η εφημερίδα «Eλευθερία» δημοσίευσε την πρώτη συνέχεια απ το αδημοσίευτο ακ μη τ τε μυθιστ ρημα του N. Kαζαντζάκη «Oι αδερφοφάδες» – με τον τίτλο «O Παπα-Γιάνναρος». Aυτ , η «Aναφορά στον Γκρέκο» και το «Συμπ σιον» είναι τα τρία έργα του που δεν είδε ποτέ δημοσιευμένα ο Kαζαντζάκης. Tα σκίτσα ήταν του Γ. Bαρλάμου (αρχείο εφημερίδων του Γιώργου Zεβελάκη). Στις 29 Iανουαρίου 1972, η εφημερίδα «Tο Bήμα», απ’ που και το σκίτσο επάνω, αναδημοσίευσε απ τον παρισιν «Mοντ» κριτική ανάλυση της «Oδύσειας» απ τον Zακ Λακαριέρ επ’ αφορμή της γαλλικής μετάφρασης του έπους του Kαζαντζάκη – «το έργο αυτ μας αποκαλύπτει τι ούτε ο Kαμί ούτε ο Σαρτρ στάθηκαν (στο φιλοσοφικ τομέα) οι πρώτοι να νιώσουν και να εκφράσουν το παράλογο της υπάρξεως, αλλά ο Oδυσσέας, ο “κονκισταδ ρος”, ο εραστής, ο οικοδ μος και ο “ντεσπεράντος” [...] το τραγούδι εν ς παρ ντος, που έχει διαπλατυνθεί στις διαστάσεις του πλανήτη»... (αρχείο εφημερίδων Γιώργου Zεβελάκη). πράσινη οχιά». Tέτοιες αθλι τητες τον οδηγούν, απ το 1946, στον αυτοξενιτεμ . Zει στην ξενιτιά μα η καρδιά του βρίσκεται στην Eλλάδα. Kατά το τέλος της δεκαετίας του 1940 και στη δεκαετία του 1950, γράφει και τα μυθιστορήματά του «O Xριστ ς Ξανασταυρώνεται», «Oι Aδερφοφάδες», «O Kαπετάν Mιχάλης», «O Tελευταίος Πειρασμ ς», «O Φτωχούλης του Θεού», και την «Aναφορά στον Γκρέκο». Aπ τη Γαλλία που ζει ταξιδεύει στις γύρω χώρες, αλλά και η υγεία του αρχίζει να κλονίζεται. H επίσημη Eκκλησία, αβασάνιστα, τοποθετείται εχθρικά απέναντί του: «O Tελευταίος Πειρασμ ς», αδημοσίευτος ακ μα στα ελληνικά, καταδικάζεται. Tο ίδιο κάνει και η παπική Eκκλησία: ενέγραψε τον «Tελευταίο Πειρασμ » στον «Kατάλογο Aπαγορευμένων Bιβλίων», τον περιβ ητο Index. O Kαζαντζάκης διαμαρτύρεται στην Eπιτροπή του Index τηλεγραφώντας: «Στο δικαστήρι σου, Kύριε, κάνω έφεση». Πρ κειται για τη φράση του Tερτυλλιανού «Ad tuun, Domine, tribunal apello». Στην Eκκλησία της Eλλάδος διαβιβάζει την ίδια διαμαρτυρία και προσθέτει: «Tην ίδια φράση αποτείνω και στην Oρθ δοξη Eκκλησία: “Στο δικαστήρι σου, Kύριε κάνω έφεση!” Για τους δικούς μας Mητροπολιτάδες και Δεσποτάδες, προσθέτω τούτο: Mου δώσατε μιαν κατάρα, άγιοι Πατέρες, σας δίνω εγώ μιαν ευχή: Σας εύχομαι να ’ναι η συνείδησή σας τ σο καθαρή σο είναι η δική μου και να ’στε τ σο ηθικοί και θρήσκοι σο είμαι εγώ». Tο Bατικαν αργ τερα κατάργησε τον «Kατάλογο Aπαγορευμένων Bιβλίων». Tο 1968 ο Oικουμενικ ς Πατριάρχης Aθηναγ ρας είπε τι τα βιβλία του Nίκου Kαζαντζάκη κοσμούν την Πατριαρχική Bιβλιοθήκη. 1957: O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη δοκιμάζουν μια μεγάλη χαρά: «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται» γίνεται κινηματογραφική ταινία απ τον Zυλ Nτασσέν. Παρίστανται στην πρεμιέρα στις Kάννες. Tον Iούνιο πηγαίνουν ξανά στην Kίνα και στην Iαπωνία. Aπ ένα εμβ λιο στην Kαντ να, το μπράτσο του Kαζαντζάκη πρήζεται. Στο γυρισμ νοσηλεύεται στο Eθνικ Nοσοκομείο της Kοπεγχάγης. Aπ εκεί τον παίρνουν στη Πανεπιστημιακή Kλινική του Φράιμπουργκ, στη Δυτική Γερμανία. Eνώ αναρρώνει, προσβάλλεται απ τη φοβερή τ τε ασιατική γρίπη. O Σβάιτσερ τον επισκέπτεται στην κλινική. 1957, 26 Oκτωβρίου: O ασκητής γίγας εκπνέει. Στις 3 Nοεμβρίου έφθασε η σορ ς του στην Aθήνα, για να υποστεί και νεκρ ς την αήθεια των ιθυν ντων. Στις 4 Nοεμβρίου η σορ ς του μεταφέρεται αεροπορικώς στο Hράκλειο και εκτίθεται σε λαϊκ προσκύνημα. Στις 5 Nοεμβρίου 1957 κηδεύεται απ τον καθεδρικ να Hρακλείου και ενταφιάζεται στην Tάπια Mαρτινέγκο, απάνω στα βενετσιάνικα τείχη. O απέριττος τάφος του είναι σήμερα παγκ σμιο πνευματικ προσκύνημα. Πάτροκλος Σταύρου 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 H «Oδύσεια» του Nίκου Kαζαντζάκη Eνα διαχρονικ έπος – ηρωική κατάφαση της ανθρώπινης μοίρας Tου Στυλιανού Aλεξίου Oμ τιμου Kαθηγητή του Πανεπιστημίου Kρήτης, αντεπιστέλλοντος μέλους της Aκαδημίας Aθηνών, επίτιμου διδάκτορος του Πανεπιστημίου της Padova TO EΠOΣ του Kαζαντζάκη, με την κεντρική του ιδέα, την ηρωική χωρίς μάταιες ελπίδες κατάφαση της ανθρώπινης δραστηρι τητας και της ανθρώπινης μοίρας, στέκεται, ως προς τη σύλληψη και την ευρύτητα των στ χων, πολύ ψηλ τερα απ το επίπεδο των αναιμικών μεσοπολεμικών και μεταπολεμικών συγγραφέων της Eυρώπης. O Kαζαντζάκης κηρύσσει στην «Oδύσεια» την εγκατάλειψη της εύκολης ζωής, των μικρών ασημάντων πραγμάτων που πνίγουν την ψυχή· κηρύσσει την επιστράτευση του ατ μου για μια σειρά υψηλών, συνεχώς υπερβαινομένων στ χων. Πιστεύει τι μ νο έτσι μπορεί ο άνθρωπος να ξεπεράσει τη θνητή φύση του και να βοηθήσει στην τελειοποίηση και αποπνευμάτωση, για την οποία αγωνίζεται απ πολλούς δρ μους μέσα στη δημιουργία ο ίδιος ο Θε ς. Παρά τα βεργσονικά και εν μέρει νιτσεϊκά στοιχεία1 που περιέχει η κοσμοθεωρία αυτή, είναι απαραγνώριστος ο προσωπικ ς τρ πος του Kαζαντζάκη στη σύλληψη και την έκφρασή της, και σ’ αυτ ν ακριβώς τον καζαντζακικ τρ πο και τ νο οφείλεται η παγκ σμια επιτυχία του έργου (...) Ως προς τη γλώσσα ο Kαζαντζάκης, επηρεασμένος απ το δημοτικισμ της εποχής του2 διαμ ρφωσε συνειδητά ένα δύσκολο και πληθωρικ ιδίωμα, στο οποίο ζήτησε να αφομοιώσει και να σώσει σπάνιες λέξεις και εκφράσεις προερχ μενες απ λη την Eλλάδα και κυρίως απ την ιδιαίτερη πατρίδα του, την Kρήτη. H γλώσσα αυτή, που περιλαμβάνει και παρά πολλά σύνθετα επίθετα και ρήματα πλασμένα απ τον ποιητή, έχει έντονα προσωπικ χρώμα και είναι αδιάσπαστα δεμένη με την αδρή, σπάνια λυρική διάθεση του δημιουργού της «Oδύσειας». Oταν πρωτοδημοσιεύθηκε το έργο, κρίθηκε στην Eλλάδα με βάση την ξεπερασμένη απ καιρ ποιητική του Edgar Allan Poe, ή με το επιχείρημα τι δεν ήταν δυνατ ν ένα ελληνικ έργο να εκφράζει την έλλειψη συγκεκριμένων και σταθερών O Nίκος Kαζαντζάκης στην Aίγινα το 1927. Eγκατεστημένος στο σπιτάκι του Παύλου Xάνου, μας πληροφορεί ο Π. Πρεβελάκης, εργάζεται εντατικά, πως το συνήθιζε. Aφιερώνεται στη συγγραφή της «Oδύσειας» και ολοκληρώνει (α΄ γραφή) τις τελευταίες απ τις 24 ραψωδίες της, τις H–Ω. Συντάσσει λήμματα για το Λεξικ Eλευθερουδάκη και επεξεργάζεται σελίδες που θα περιληφθούν στον τ μο «Tαξιδεύοντας – Iσπανία, Iταλία, Aίγυπτος, Σινά» (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Γερασμένος αλλά αδάμαστος, ο Oδυσσέας του Kαζαντζάκη αντιμετωπίζει την καταστροφή της ιδανικής πολιτείας του με μια μαγική μουσική –σύμβολο της τέχνης– που παίζει ο ίδιος με μια θαυματουργή φλογέρα απ κ καλο νεκρού. Aπ την εικονογράφηση του N. X”κυριάκου – Γκίκα για την αγγλική έκδοση της «Oδύσειας» (μεταφρ. Kίμων Φράιαρ, 1959, Nέα Y ρκη). αξιών που χαρακτηρίζει τη νεώτερη Eυρώπη. Στην πραγματικ τητα ο Kαζαντζάκης είχε προηγηθεί του τ που και του καιρού του και είχε κατανοήσει, σε μια εποχή που για την Eλλάδα ήταν ακ μη σχεδ ν ειδυλλιακή, τι η Eυρώπη και ο κ σμος ολ κληρος είναι κάτι ενιαίο που βαδίζει προς μια μοίρα κοινή. Πολύ σύντομα οι πολεμικοί και μεταπολεμικοί κατακλυσμοί τον εδικαίωσαν. O Kαζαντζάκης εκφράζει, πως ήταν φυσικ , την εποχή του. Aλλά η ιδι τυπη ζωτικ τητα και το πάθος, που διακρίνουν το έργο του, και η παρουσίαση του φυσικού κ σμου μέσα σ’ αυτ με σειρά φαντασμαγορικών εικ νων, δείχνουν τι ο ποιητής δεν ήταν «μηδενιστής». Tο θέμα του ανικανοποίητου Oδυσσέα που αρνιέται την Iθάκη και ξαναφεύγει για την αέναη περιπέτεια και για ολοένα νέες γνώσεις, το είχαν εκφράσει παλαι τερα και άλλοι ποιητές, πως ο Aγγλος Tennyson και ο Iταλ ς Pascoli. Aλλά μ νο ο Kαζαντζάκης εδημιούργησε γύρω απ το θέμα αυτ ένα νέο, ανεπτυγμένο μύθο και ένα μεγάλο επικ ποίημα. Mέσα στο μύθο αυτ ο ποιητής συνέθεσε στοιχεία αυτοβιογραφικά, δηλαδή παρμένα απ την προσωπική του ζωή, ιδιωτική και δημ σια, και στοιχεία φιλοσοφικά, ιστορικά, αρχαιολογικά, φυσιογνωστικά. Mερικά θέματα του έργου προέρχονται απ τη Bίβλο, άλλα απ τις νεοελληνικές παραδ σεις και το δημοτικ μας τραγούδι, άλλα σχετίζονται με τις δοξασίες και τα έθιμα των αφρικανικών λαών. Oρισμένα, τέλος, θυμίζουν το εξερευνητικ περιπετειώδες μυθιστ ρημα του 19ου αιώνα. Aνανεώνοντας και πλουτίζοντας ο Kαζαντζάκης με αξι λογη δύναμη φαντασίας και με μυθοπλαστική ικαν τητα το αιώνιο θέμα του Oδυσσέα–Aνθρώπου, έδειξε τι ούτε ο αρχαίος μύθος ούτε η επική μορφή ήταν πράγματα νεκρά για τον εικοστ αιώνα, πως υποστήριζαν οι επικριτές του. H προϋπ θεση για την επιτυχία του άθλου αυτού, δηλαδή για τη σύνθεση εν ς μεγάλου παραδοσιακού, αλλά και σύγχρονου έπους, ήταν χωρίς αμφιβολία η κρητική ρωμαλέα ρίζα του συγγραφέα. H αριστουργηματική μετάφραση του έργου απ τον Kimon Friar στα αγγλικά, η επίσης ποιητικ τατη και ακριβής γερμανική μετάφραση του Gustav Conradi, η γαλλική πεζή της Jacqueline Moatti και η ανταπ κριση του παγκ σμιου κοινού και των φιλολ γων στις εκδ σεις αυτές αποτελούν την απ δειξη της επιτυχίας. Σημειώσεις: 1. Oταν ο Kαζαντζάκης ήταν νέος στο Παρίσι, ο Henri Bergson εδίδασκε εκεί τη φιλοσοφία του για τη «ζωτική ορμή (élan vital) που διατρέχει την εξέλιξη των ντων απ την αδρανή ύλη προς λο τελει τερες μορφές. O Kαζαντζάκης μεταβάλλει τη μεταφυσική αυτή θεωρία σε κώδικα της προσωπικής συμπεριφοράς και της ηθικής. Tη φιλοσοφία του Nietzsche θυμίζει στον Kαζαντζάκη η ηρωική κατάφαση της ζωής και η αντιλογοκρατική στάση. Aλλά, αντίθετα προς τη νιτσεϊκή σκληρ τητα, οι ν μοι της πολιτείας του Oδυσσέα περιλαμβάνουν την αγάπη προς λα τα ντα. Iσχυρή είναι στον Kαζαντζάκη και η επίδραση της θεωρίας του Berkeley, για την ύπαρξη του κ σμου ως παραστάσεως του υποκειμένου. 2. Πβλ. τη συσσώρευση σπανίων λέξεων και συνθέτων στον Σπ. Πασαγιάννη, στις μεταφράσεις του K. Θεοτ κη, στον Π. Bλαστ κ.ά. Σημείωση «7 Hμερών»: Tο κείμενο προέρχεται απ την Eισαγωγή στο βιβλίο του Στυλ. Aλεξίου, «Aπ το ποιητικ έργο του N. Kαζαντζάκη», εκδ. Δήμου Hρακλείου, 1977. KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 11 «Πολιτεία» και «Kάστρο του Θεού» Eνας διάλογος του Kαζαντζάκη με τον Πλάτωνα στις ραψωδίες M–O της «Oδύσειας» O Oδυσσέας, στην αναζήτησή του μετά την οριστική φυγή του απ την Iθάκη, φτάνει στην Aίγυπτο, στο Δέλτα του Nείλου. Eγκαταλείπει στο λιμάνι την Kρητικιά Δίχτεννα και διαπλέει ν τια τον ποταμ , ώς την Hλιούπολη. Aπ την εικονογράφηση του N. X΄΄κυριάκου–Γκίκα για την αγγλική έκδοση (Nέα Y ρκη, 1959) της «Oδύσειας», σε μετάφραση του Kίμωνα Φράιαρ. Tης Aιμιλίας Kονιδάρη–Φάβη Φιλολ γου O Mάνος Kατράκης–Xριστ φορος Kολ μβος, στην πλώρη της «Σάντα Mαρία», στην παράσταση της τραγωδίας του Kαζαντζάκη «Xριστ φορος Kολ μβος» –Hρώδειο, 6 Iουνίου 1980– απ το Λαϊκ Θέατρο. Oδυσσέας, Δον Kιχώτης, Kολ μβος: τρεις μορφές, ένα σύμβολο: «Kαι βέβαια είμαι τρελλ ς... η ψυχή πηδάει και γκρεμίζεται απ καταρράχτη σε καταρράχτη. Kι ο στεν ς καταρράχτης είναι ο Θε ς!» (σκίτσο της Eλλης Σολομωνίδου – Mπαλάνου, απ το λεύκωμά της «30 χρ νια σκίτσα... Θέατρο Mουσική Xορ ς»). «Eίμαστε ένα γράμμα ταπειν , μια συλλαβή, μια λέξη απ τη γιγάντια Oδύσεια». «Aσκητική», N. Kαζαντζάκη O OΔYΣΣEAΣ της «Oδύσειας» του N. Kαζαντζάκη μετά την επιστροφή του στην Iθάκη ξαναβγαίνει στο δρ μο. Δεν θέλει «να γεράσει μέσα στα αγαθά του· σο γερνάει θα μάχεται σε νια να ανηφορίζει νι τη». Mε λίγους συντρ φους ξεκινάει πάλι απ την Iθάκη, αφού αποκατέστησε το «δίκιο» με το φ νο των μνηστήρων. Περνάει απ τη Σπάρτη και την Kρήτη, τις βρίσκει γερασμένες και ξοφλημένους τους βασιλιάδες τους. Aποκαθιστά το «δίκιο» δίνοντας την εξουσία «στις ακμαίες δυνάμεις”, τους νεοφερμένους που έρχονται απ τα βουνά, «το λιμασμένο σ ι» και στα ν θα αγ ρια της Σπάρτης, στους σκλάβους της Kρήτης και στους επιδρομείς απ το Bορρά· συνεχίζει τώρα το ταξίδι στην Aίγυπτο, την άλλοτε ευνομούμενη. Tώρα κυβερνάει ένας ανίκανος Φαραώ· πολεμάει και εδώ για το «δίκιο», ως αρωγ ς των σκλάβων και των λαών της θάλασσας. Mέχρι τώρα ο Oδυσσέας του Kαζαντζάκη έρχεται ως Tιμητής (ραψωδίες A–Λ). Στις ραψωδίες M–O ο Oδυσσέας, χτίζει την Iδανική Πολιτεία, «το κάστρο του Θεού», και γίνεται ο Nομοθέτης Nους της. «Tο κάστρο του Θεού» αποτελεί τη συνισταμένη του μέχρι τ τε αγώνα του ανθρώπου στη γη. Στις ραψωδίες Π–Ω ο Oδυσσέας, ως Aσκητής πλέον, με τα νειρα και τα οράματά του, «θα διαλεχθεί» –με την πλατωνική σημασία του ρου– με τις μεγάλες μορφές της Iστορίας και αντιπροσωπευτικούς ήρωες της Λογοτεχνίας, τον Bούδα, τον Xριστ , τον αντιπροσωπευτικ άνθρωπο του δυτικού ευρωπαϊκού πολιτισμού, τον Faust τον πανεπιστήμονα, που βρίσκεται σε αδιέξοδο. Θα συναντήσει τον Δον Kιχώτη, που ξεκίνησε και αυτ ς να λευτερώσει τη γη, να φέρει ψωμί κι αγάπη στον κ σμο. O ήρωας του Θερβάντες, ο «βασιλιάς του ελαφρού αγέρα» που η τρέλα του μοιάζει μ’ αυτή του Oδυσσέα μπορεί να θεωρηθεί συμβολική μορφή του Kολ μβου, του πατέρα του Nέου K σμου. Στην ομώνυμη τραγωδία του Kαζαντζάκη, λέει: «Kαι βέβαια είμαι τρελλ ς... η ψυχή πηδάει και γκρεμίζεται απ καταρράχτη σε καταρράχτη. Kι ο στερν ς καταρράχτης είναι ο Θε ς!» Στην έρημο κατανοτιάς «...κάθε ψυχή, για να σωθεί πρέπει να περάσει μιαν έρημο· κάθε λα ς» («Xρ. Kολ μβος», N. Kαζαντζάκη). Nικημένος ο Oδυσσέας στην Aίγυπτο, με σους προτίμησαν να τον ακολουθήσουν πορεύεται κατά μήκος της Aφρικής, «κατανοτιάς», προς τις ανεξερεύνητες πηγές του Nείλου. Στην Aίγυπτο έμεινε ο αρχηγ ς των εργατών, ο Nείλος, να συνεχίσει τον αγώνα για μια μαρξιστική Πολιτεία. O Oδυσσέας μως έχει άλλο σκοπ : Aυτοί θαρρούν πως μ νο με ψωμί χορταίνει ο νους του ανθρώπου – «καλ ’ναι το ψωμί και το φαΐ, μια πιο καλά χορταίνει / μια φλ γα απάνθρωπη που ασκώνεται στα μαύρα σωθικά μας / κι αρέσει μου τη φλ γα εντ ς μου αυτή Θε να ονοματίζω». Oσοι ακολουθούν τον Oδυσσέα στην έρημο είναι «ψυχές ελεύτερες, χωρίς θεού, δαιμ νου ή αντρούς τρομάρα». Mοιάζουν με αυτούς που ακολούθησαν τον Kολ μβο1. Πολλοί μως καθ’ οδ ν αποχωρούν· δεν αντέχουν την κακοπέραση στην έρημο: «καλύτερα η σκλαβιά με τα πολλά καζάνια», φωνάζουν. O Oδυσσέας γνώριζε μως πως αρέσει στο Θε με απανωτές ψιλές, ψιλές κρισάρες να «ψιλοξεδιαλέγει» καρδιές και κορμιά. Φτάνουν στις πηγές. Eκπληρούν το πρώτο χρέος. Σε ένα δάσος ο Oδυσσέας συναντάει μια λι παρδη που τον ακολουθεί αυτ ν, «το μέγα λι παρδο» (Λι παρδη ονομάζει ο Kαζαντζάκης τη Λογική, στην «Aναφορά»). 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 Θα ανεβεί στη συνέχεια στο βουν , για να πάρει απ τον Θε , σαν άλλος Mωυσής, τους ν μους της άγιας πολιτείας που θα χτίσει. Eφτά μερ νυχτα μένει στο βουν . Παρακαλεί τον Θε να τον βοηθήσει να αντέξει τη Mοναξιά (θυμ μαστε «τη φυγή του φιλοσ φου» στον «Θεαίτητο» του Πλάτωνα: «Φυγή δε ομοίωσις Θεώ κατά το δυνατ ν»). Πάνω στο βουν βυθίζεται σε διαλογισμ . Kάνει μια αναδρομή της ζωής του. H μνήμη μως τον πάει και πιο πέρα, στις πρωτ γονες ρίζες. Aνακαλύπτει στο στοχασμ του πως η ψυχή του είναι η συνισταμένη λων των προγ νων (πρβ. «Φαίδωνα» του Πλάτωνα: Oι ψυχές... πάλι έρχονται και γίνονται απ εκείνους που έχουν αποθάνει). Στα σπλάχνα του ξύπνησαν οι γενιές των ανθρώπων (στον «Mένωνα» του Πλάτωνα η μάθηση είναι ανάμνηση, γνώση του παρελθ ντος). Mέσα στον Oδυσσέα ζει ο έρωτας της γης. Oλα για τον Oδυσσέα είναι αδέλφια: «Nα σμίξουμε λοι, συλλαβή σφιχτά με συλλαβή, να βρούμε / το ν ημα το κρουφ του ταξιδιού και το λαμπρ λιμάνι». O Oδυσσέας καλείται να βαδίσει πέρα απ τις αντιθέσεις του κ σμου τούτου, το καλ και το κακ , το ναι και το χι, στην Eνωση των πάντων. O Oδυσσέας δεν είναι ένας, δεν είναι μ νο η γενιά του, δεν είναι μ νο το ανθρωπ σογο. Oι ρίζες του φθάνουν βαθιά στα ζώα. Στις ζωγραφιές της σπηλιάς του βουνού που τον φιλοξενεί αναγνωρίζει τους προγ νους να χορεύουν χιλιάδες χρ νια «ένα στριφτ χορ ερωτικ » (πρβ. Πλ. «Πολιτεία» 490a: ο χορ ς της αλήθειας). M’ αυτή την άμεση γνώση μέσα απ το διαλογισμ , ο Oδυσσέας γνωρίζει τον εαυτ του, αλλά και το θε του, που βρίσκεται σε κάθε φυτ , ζώο, στοιχείο. O,τι γεύεται ο ήρωας γίνεται Oδυσσέας. Eρωτας, Θε ς, Xάρος είναι το ίδιο. Στο κάστρο που θα χτίσει ο Oδυσσέας θα σμίξει με αντρίστικη φιλία (πλατωνική) το Θε με τον άνθρωπο. Xαιρ ταν ο εφτάψυχος να έχει συνεργ λη την πλάση: «Σωπάστε, αδέλφια πέτρες και δεντρά, κι λοι μαζί στου Θεού μας / το μέγα σώμα πατωσιές σφιχτά πιασμένοι θα χτιστούμε». O N. Kαζαντζάκης, το 1930, ταν γίνεται λ γος να δικαστεί για αθεϊσμ . H δίκη ορίστηκε για τις 10 Iουνίου αλλά δεν έγινε ποτέ (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). H ιδανική πολιτεία «O ν μος... βούλεται του ντος είναι εξεύρεσις» («Mίνως ή περί ν μου», Πλάτων). Στην έρημο ο Oδυσσέας, με την εσωτερική γνώση ανακαλύπτει την εν τητα των πάντων. H μέσα πυρκαγιά έγινε φως στο μέτωπ του. «O μέγας δοξαράς του νου» υποτάσσει σε «στέριους ν μους» το χάος· γεννάει Θε · σκάβει στη γης να τον ελευθερώσει· η πράξη ελευθερώνει και τον ίδιο τον ήρωα. H ελευθερία στον Kαζαντζάκη είναι δυναμική· θα πει ο Oδυσσέας: «Δεν είναι η πιο τρανή αρετή στη γης ελεύτερος να γίνεις – παρά άσπλαχνα, άγρυπνα, ακατάλυτα να θες ελευτερία». H ραψωδία O αρχίζει με το πάλεμα δύο συντρ φων του Oδυσσέα, του Xάλικα και του Kένταυρου, για μια γυναίκα. Σύμφωνα με τη γνώμη του Xάλικα πρέπει να σφαγεί η γυναίκα, γιατί έγινε αιτία να σκοτωθεί ο άντρας της. Aδικο φαίνεται αυτ στον Kένταυρο, καλύτερα να παντρευτεί τη γυναίκα, να αποκτήσει γιο, να αναστηθεί ο φίλος. Nικάει ο Kένταυρος. O Oδυσσέας επιπλήττει και τους δύο· κι οι δύο σκλαβιά μυρίζουν. Bρίσκεται μως σε δίλημμα: να σαγιτέψει με το δοξάρι τους άσωτους ή να χτίσει με ανθρώπινες ψυχές τον Θε του; Tη λύση δίνει μια ανθισμένη αγριοαχλαδιά· νίκησε τη μοίρα της –χώμα, νερ , πέτρα– και τα έκανε ανθ . O ν μος της μεταβολής προς το καλύτερο. «Oλα γίνονται ανθ ς με υπομονή, απελπισιά και αγάπη». Tο επεισ διο αυτ μας πάει στην τριμερή διαίρεση της ψυχής στον Πλάτωνα («Πολιτεία»). Tον Kένταυρο καταδυναστεύει το επιθυμητικ , η δύναμη της ψυχής που γεννάει μέσα μας την επιθυμία της τροφής, του ποτού και τις γενετήσιες ηδονές· τείνει στη φιλοχρηματία. Aντίστοιχη αρετή η σωφροσύνη. Στον Xάλικα επικρατεί το θυμοειδές· επιδιώκει την επικράτηση, τη νίκη, τη δ ξα και τη προκοπή· αντίστοιχη αρετή, η ανδρεία. Tο λογιστικ κυβερνάει τον Oδυσσέα: τείνει προς τη γνώση της αλήθειας και δεν δίνει σημασία στα πλούτη και τη δ ξα. Aντίστοιχη αρετή, η σοφία. Στον Oδυσσέα συνυπάρχουν οι τρεις αρετές αρμονικά κι αυτ αποτελεί μεγίστη αρετή, τη δικαιοσύνη. O Oδυσσέας νιώθει το κορμί του να δένει και το φλογερ κεφάλι του να σηκώνει καρπισμένο ανθ στο φως. Στα σωθικά του αισθάνεται να μερμηδούν οι πράξεις. Mπαίνει σε μια σπηλιά με τεράστιους σταλαχτίτες και σταλαγμίτες που μοιάζουν με φαλλούς. Φτάνει στ’ αυτιά του το μούγκρισμα μεγάλου ποταμού. Aκούστηκε η φωνή του Θεού μέσα στη καρδιά του.«Tι χαρά νάναι ερημιά πολλή και να νογάς στο σπλάχνο/ σταλιά σταλιά ο Θε ς να γίνεται φαλλ ς και ν’ ανεβαίνει». H σπηλιά είναι σύμβολο του σώματος του ανθρώπου. Στο στήθος η καρδιά, που μιλάει ο Θε ς. Στην κάτω κοιλ τητα οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες, τα κάτω σπλάχνα, που κυλάει ο μέγας ποταμ ς των δημιουργικών δυνάμεων της ζωής. Yπάρχει αντιστοιχία σώματος και ψυχής. Στο φλογερ κεφάλι εδράζει το λογικ . Στο στήθος ο θυμ ς. Tα κάτω σπλάχνα, που ο ποταμ ς, το επιθυμητικ . Σύλληψη – Oργάνωση Tο προσχέδιο του κάστρου: Στην κεφαλή του ήρωα, σαν μικρ ς σπ ρος λάμπει το κάστρο· θα πεταχτεί στη γης, να ριζώσει· θα ρίξει φύλλα Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 13 Συνέχεια απ την 13η σελίδα (γυναικ παιδα) και ανθούς (λεβέντες)· στην κορφή κορφή, φωτιά–καρπ θα δέσει τον Θε . Mπροστά σε αναμμένη φωτιά ο Oδυσσέας χαράζει με μαχαίρι κυκλικά τη γης· τη χωρίζει με τέχνη· στη μέση καρφώνει το μαχαίρι του και εξηγεί: Tούτος είναι ο σπ ρος του κάστρου· στη μέση στέκεται ο Θε ς2· παντού η λάβρα θράκα, οι γυναίκες και οι άντρες οι ώριμοι στον καρπ τους· και οι νέοι πάνω στον ανθ τους. Aριστερά τα παιδιά, τα χλωρά κλαδιά που δεν άναψαν ακ μη· πέρα τα σβηστά αποκάρβουνα, οι γέροι. Γύρω απ το κάστρο τα τείχη με τους πύργους τους. Προσανατολισμ ς και θεμέλια: Στο ξημέρωμα της επ μενης μέρας ο Oδυσσέας θα χαράξει στον αγέρα με τη σαΐτα του τ ξου του τα τείχη. Προσεύχεται στον Hλιο. Pίχνει τη σαΐτα σε Bορρά3, που «οι άσπροι άνθρωποι», Nοτιά, που «οι σγουροί άνθρωποι, οι μαύροι», σε Aνατολή και σε Δύση: « που ο Θε ς, εκεί η πατρίδα μας, κι λη ’ναι η γης δική μας!» Aνοίγονται τα θεμέλια. O Oδυσσέας σφάζει έξι κοκ ρους κι έξι πουλάδες, τους δώδεκα Θεούς του Oλύμπου, τους δώδεκα παλιούς στοχασμούς του, στα θεμέλια. Tώρα λαχταράει άλλο Θε . Aνοίγει και τη δική του φλέβα και χύνει το αίμα του στα θεμέλια: το πιο μεγάλο ξ ρκι. Mοιράζει το χρέος: Xωρισμένοι σε ομίλους (αρματαριές) άλλοι πελεκάν πέτρες, άλλοι ξύλα, άλλοι οικοδομούν, άλλοι βγαίνουν κυνήγι. Oι νιες ζυμώνουν, οι γριές πολεμούνε το φούρνο. Oλα γίνονται με το τραγούδι. Eτσι σιγά σιγά υψώνονταν το κάστρο. Ξεχώριζαν οι «στέριοι χερομάχοι» με της δουλειάς τα σύνεργα στη γης, στα πέλαγα, στον αγέρα· απάνωθέ τους οι σκληροί «κονταρομάχοι» που κρατούν τα κλειδιά της ανδρείας και τη βούλα της τιμής. Στην κορφή, «οι μυαλομάχοι», ο καρπ ς ολ κληρου του αγώνα. Στο νου του Oδυσσέα σαν κορμί συναρμογείτο το κάστρο: λοι δούλευαν στο σπλάχνο τους τον αθώρητο μονάρχη, το Θε . και των μερών της ψυχής στο άτομο. Πιο συγκεκριμένα, ορίζεται η δικαιοσύνη ως το «τα εαυτού πράττειν», το να κάνει καθείς τη δική του δουλειά· ,τι δηλαδή ονομάζουμε κατανομή εργασίας και ειδίκευση των ικανοτήτων. Tο Kάστρο του Θεού της «Oδύσειας» είναι το αποτέλεσμα του μέχρι τώρα αγώνα για την αναζήτηση του Θεού. «Aν είσαι αργάτης, δούλευε της γης, β ηθα τη να καρπίσει· / αν είσαι αγωνιστής, χωρίς σπλαχνιά να ρίχνεις το κοντάρι· / άλλοι πρεπ να συμπονούν, μα εσύ τον φ νον έχεις χρέος· / μες στον οχτρ σκλαβώνεται ο Θε ς, πλαντάει και κράζει: “Bοήθα, / το σώμα ετούτο, γιε μου, σκ τωσε, να βγω να πάω πιο πέρα!” / Γυναίκα αν είσαι, διάλεγε καλά, ξεδιάλεγε τους άντρες, / γελώντας κλαίγοντας τον πιο τραν σκληρά να μου τον ζέψεις, / β δι βαρύ, στο καρπερ κορμί να σπείρει τα παιδιά σου· / δεν τον διαλές εσύ, παρά ο Θε ς ο θηλυκ ς εντ ς σου!» Tο κάστρο του Aρχηγού–Θεού λογαριάζεται σαν κάστρο του γιου που ξεπερνάει τον πατέρα του και τείνει να φτάσει στο Θε . «Γιατί το κάστρο ετούτο, αδέλφια μου, κάστρο του γιου λογάται / του γιου που ξεπερνάει τον κύρη και στο Θε ξαμώνει!»... «Kι εγώ το χρέος έκαμα του γιού, ξεπέρασα τον κύρη». Xτίζουν το κάστρο του γιου, του μελλούμενου ανθρώπου, ο γιος ο άξιος ξεπερνάει το γονι , πάει πιο πέρα τη ζωή, συντελεί στην εξέλιξη του είδους και τείνει να φτάσει στον Θε , πως ο δίκαιος της πλατωνικής «Πολιτείας» (Ποτέ δεν εγκαταλείπεται απ τους Θεούς αυτ ς που θέλει να γίνει δίκαιος και ασκώντας την αρετή επιθυμεί να εξομοιωθεί με το Θε –«ομοιούσθαι Θεώ»– σο του είναι δυνατ ν). Oσο είναι δυνατ ν· ο άνθρωπος πάντα βρίσκεται στον ανηφορικ δρ μο, στο ταξίδι, κατά τη διάρκεια του οποίου ανακαλύπτει με τον αγώνα τη δυναμή του, ορίζει κάθε φορά το δίκαιο, τον Θε , με τη νέα μέσα του αποκάλυψη. Π σοι ορισμοί του δικαίου στην πλατωνική «Πολιτεία» απ τους επτά4 συζητητές του διαλ γου, π σοι ορισμοί Θεού απ τον «εφτάψυχο» Oδυσσέα. O Oδυσσέας με το επτακέφαλο σύμβολο της κλίμακας προς την ανθρώπινη τελείωση. Tο άμορφο τελευταίο κεφάλι συμβολίζει το κεν , τη λευκή άβυσσο των πάγων, που πάνω τους θα σβήσει ο ήρωας, στην τελευταία ραψωδία της «Oδύσειας» (απ την εικονογράφηση του N. X΄΄κυριάκου – Γκίκα). Ως «άνθρωπος εν μεγάλω» η Πολιτεία στον Πλάτωνα αποτελείται απ τρεις τάξεις: τους δημιουργούς, τους οποίους αποτελεί ο λα ς και αντιστοιχούν στο επιθυμητικ της ψυχής· μεριμνούν για τα υλικά αγαθά της κοινωνικής ζωής: ξυλουργοί, σιδηρουργοί, οικοδ μοι, υφαντές, γεωργοί, θαλασσινοί, κ.λπ., δηλ. οι «χερομάχοι» του Kαζαντζάκη. Oι φύλακες, για την περιφρούρηση και ανάπτυξη της πολιτείας. Πρέπει να είναι εκ φύσεως φιλ σοφοι, θυμοειδείς, γρήγοροι, δυνατοί. Oι «κονταρομάχοι» του Kαζαντζάκη. Oι άρχοντες ε- κλέγονται απ τους φύλακες, είναι οι άριστοι στις επιστήμες (γεωμετρία, αστρονομία, στερεομετρία, κ.λπ.), σοι έγιναν ικανοί να ατενίσουν εκείνο που δίνει το φως, το καθαυτ αγαθ , πάνω στο οποίο θα ρυθμίζουν τα της Πολιτείας. Aυτοί είναι οι «μυαλομάχοι» του Kαζαντζάκη. «Πολιτεία ή περί δικαίου» είναι ο πλήρης τίτλος του πλατωνικού έργου. Θέμα του διαλ γου αυτού, η δικαιοσύνη, που ορίζεται απ τον Σωκράτη ως αρμονία των τάξεων στην πλατωνική «Πολιτεία», πως Παιδεία – Iδιωτική ζωή – Nομοθεσία Σ’ έναν ενιαύσιο κύκλο ζωής ο καζαντζακικ ς Oδυσσέας ορίζει τέσσερα πανηγύρια: για τον αμούστακο λεβεντονι την άνοιξη, για τον γενάτο άντρα το καλοκαίρι, για τους γέρους το φθιν πωρο και για τους νεκρούς το χειμώνα. H ζωή πρέπει να φαιδρύνεται με το χορ και το τραγούδι, με το παίξε γέλασε και τα βαθύ κανάκι. O σκοπ ς της ζωής ο Aγώνας, ώστε: «Πέτρες, νερ , φωτιά και χώματα να γίνουν λα πνέμα». H άνοιξη αφιερώνεται στη νι τη, στους γάμους στη θεοσπηλιά που θα διαρκέσουν τρεις μέρες. Tην τέταρτη μέρα οι νιοι κι οι νιες θα αρχίσουν να χτίζουν το σπίτι των παιδιών. O Θε ς δεν θέλει ξέχωρα νοι- O Kαζαντζάκης στο Eζέ της N τιας Γαλλίας, το 1930. Tο Mάρτιο του ίδιου χρ νου, τελειώνει τη β΄ γραφή της «Oδύσειας» (φωτ. αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 κοκυριά, π ρτες μανταλωμένες· ελεύθερος ο έρωτας, χωριστά απ τους γονείς να ζουν τα παιδιά και να προκ βουν. Στην πλατωνική «Πολιτεία» κοινές είναι οι γυναίκες, κοινά τα παιδιά. Oι κατοικίες, τα συσσίτια κοινά. Στην εκπαίδευση μαζί ασκούνται τα δύο φύλα, γνωρίζονται και ζευγαρώνουν. Oρίζει ο νομοθέτης της «Πολιτείας» να θεσμοθετηθούν γιορτές, να γνωρίζονται οι γαμπροί και οι νύφες μέσα στη χαρούμενη ατμ σφαιρα της γιορτής. Στην «Oδύσεια» κάθε άγουρος κρατάει μια θεοφτέρουγα και κάθε κοπελιά μιαν άλλη: «στου σπήλιου τη βαθιά θα σμίξουν τις δυο φτερούγες του Θεού, να τον ελευτερώσουν» (πρβ. Πλ. «Συμπ σιον»). Kαι η παιδεία είναι παιδιά στον Πλάτωνα. H παιδεία είναι η βάση της φιλοσοφίας, με τη γυμναστική (σώμα), τη μουσική (αρμονία), τα μαθηματικά. H φιλοσοφία χαρακτηρίζεται ως ανάβαση προς το φως. H ανάβαση δεν είναι κάτι διαφορετικ απ τον «ανήφορο», το τραχύ, ατέλειωτο ανηφ ρι του Θεού στον Kαζαντζάκη. O Oδυσσέας, στα βράχια γύρω απ κάστρο, σκαλίζει τους N μους του Kάστρου: «Bογκάει ο Θε ς, σπαράζει την καρδιά και μου φωνάζει: B ηθα! Πηδάει ο Θε ς απ τα μνήματα δεν τον χωράει το χώμα! Πλαντάει ο Θε ς στα ζωντανά, με οργή τα λαχπατάει5 και πάει! Oλα τα ζωντανά δεξά ζερβά πιστοί του παραστάτες! Aγάπα πια τον έρμο άνθρωπο, γιατί ’σαι συ, παιδί μου! Aγάπα πια τα ζα και τα φυτά, γιατί ’σουν συ, και τώρα στην άγρια μάχη σε ακλουθούν, πιστοί συντρ φοι σου και δούλοι. Aγάπα αλάκερη τη γης, νερά και χώματα και πέτρες· απάνω τους κρατιούμαι μη χαθώ, κι άλλο δεν έχω! N’ αρνιέσαι τις χαρές, τα πλούτη σου, τις νίκες πάσα μέρα! Δεν είναι η πιο τρανή αρετή στη γης ελεύτερος να γίνεις, παρά άσπλαχνα, άγρυπνα, ακατάλυτα, να θες ελευτερία! Kαι το στερν το βράχο αρπάει και μια χαράζει ορθή σαγίτα με διψασμένο το ραμφί να ορμάει ψηλά, κατά τον ήλιο· βουβή η στερνή εντολή τινάζουνταν μέσα στην άδεια πέτρα, κι ο δοξαράς εχάρη ως να ’ριχνε στον ήλιο την ψυχή του!» Oι τέσσερις πρώτοι ν μοι–εντολές αφορούν στην ιστορία της εξελίξης της ζωής στη γη: Mια εσωτερική ορμή για το καλύτερο κινεί τα ντα και τα κάνει να ζητούν τελει τερες μορφές (είδη). Στο χαμηλ τερο σκαλοπάτι η άμορφη ύλη, που παίρνει μια πρώτη μορφή, γίνεται αν ργανο, πέτρα. Eνα σκαλοπάτι παραπάνω είναι το φυτ που οργανώνει το αν ργανο, του δίνει νέο είδος, τη ζωή. Tο ζώο δίνει κάτι παραπάνω στο φυτ , την αίσθηση και την κίνηση. Tέλος ο άνθρωπος –ο στερνογι ς της Γης, ο Oδυσσέας του Kαζαντζάκη– δίνει στο ζώο το ανώτερο είδος, τη ν ηση. Στο πάνω μέρος της σκάλας είναι το χωρίς ύλη είδος, το αγαθ , ο Θε ς. O Oδυσσέας, πως η φύση, πασχίζει να γίνουν λα πνέμα. Kαι έγιναν λα πνέμα. Oταν ο Oδυσσέας τελειώσει το ταξίδι, ο Xάρος δεν θα βρει παρά ελάχιστα να πάρει: «Xάρο, κι ο δοξαράς, σε γέλασε, σπατάλεψε το βιος σου, / κι λες της σάρκας, μάθε, τις σκουριές τις έλιωσε, πριν να ’ρθεις, / έγιναν πνέμα και σου ξέφυγαν, και δε θα βρεις να πάρεις / παρά σβηστές φωτιές και κάρβουνα και σαρκοφροκαλίδια! H ραψωδία O κλείνει με ένα επεισ διο θανάτου. H πλατωνική «Πολιτεία», στο X’ βιβλίο, ασχολείται με το μύθο του Hρ ς του Aρμενίου. Eμείς τελειώνουμε εδώ· το θέμα του θανάτου είναι τεράστιο και στους δύο συγγραφείς, αφού η φιλοσοφία ορίζεται ως μελέτη θανάτου απ τον Πλάτωνα. Σημειώσεις: 1. «...άγρια μούτρα, πολλοί κουρσάροι, φονιάδες, κλέφτες, τυχοδιώκτες» (ντεσπεράντος–απελπισμένοι). N. Kαζαντζάκη, «Kολ μβος». 2. Πλάτωνος «N μοι»: ο νομοθέτης πρέπει να... χτίσει να της Eστίας, του Aπ λλωνα και της Aθηνάς, να ονομαστούν Aκρ πολη και να τα περιβάλει με τείχος. 3. Πλάτωνος, «Πολιτεία»: δεν πρέπει να μας διαφεύγει το θέμα του γεωγραφικού παράγοντα. 4. Σωκράτης, Γλαύκων, Πολέμαρχος, Θρασύμαχος, Aδείμαντος, Kέφαλος, Kλειτοφών. 5. Λαχπατάω: λακτίζω και ποδοπατώ. Λεξιλ γιο «Oδύσειας», N. Kαζαντζάκη. * H κ. Kονιδάρη–Φάβη είναι συγγραφέας των έργων «Iδανική Πολιτεία στην"Oδύσεια" του Kαζαντζάκη», «Tο Mέγα P δο», κ.ά. Tο κείμεν της είναι σύνοψη αδημοσιεύτης εργασίας της για την «Oδύσεια». Tο Kάστρο του Θεού μ λις τελειώνει καταστρέφεται απ σεισμ . Aρχίζει η τελική, μοναχική πορεία του Oδυσσέα. Συναντά διάφορες συμβολικές μορφές, που οι συνομιλίες μαζί τους υποδηλώνουν τη στάση του συγγραφέα απέναντι σε διάφορες επιλογές ζωής. Στο ν τιο άκρο της Aφρικής φτιάχνει μια βάρκα και πλέει ολοένα ν τια. Συναντιέται με το Xάροντα, που είναι ολ ιδιος ο Oδυσσέας. Nαυαγεί σ’ ένα παγ βουνο, πεθαίνει και λο το ραμα του κ σμου διαλύεται... απ την εικονογράφηση του N. X΄΄κυριάκου – Γκίκα). O συγγραφέας αναπαύεται στο χώμα της γενέθλιας π λης του, του Hρακλείου, πάνω σ’ έναν προμαχώνα του ενετικού τείχους – 5 Nοεμβρίου 1955. Στο σταυρ η χρονολογία γέννησής του αναγράφεται λανθασμένη: 1881, αντί του σωστού 1883. Aδιάφορο. Eκείνον δεν τον ενδιέφεραν τα νούμερα και δεν ήταν, λέει ο Πρεβελάκης, δυνατ ς στις χρονολογίες... KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 15 H φιλοσοφική σκέψη του Kαζαντζάκη Eπεξεργασμένη βασανιστικά, διαπερνά τη ζωή και το έργο του Oδύσσεια, ένα σύγχρονο έπος: το εξώφυλλο της γερμανικής έκδοσης της «Oδύσειας» του Nίκου Kαζαντζάκη απ τον εκδοτικ οίκο Kurt Desch. Tου Kωνσταντίνου Aνδρουλιδάκη Λέκτορα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Kρήτης Tο εξώφυλλο της «Aσκητικής - Salvatores Dei», που τυπώθηκε στην Aθήνα (τυπογ. Aφών Tαρουσ πουλου, Nέο Φάληρο 1945) με ξυλογραφίες του Γιάννη Kεφαλληνού. AΠO τον κ σμο των ιδεών εν ς λογοτέχνη δεν προσδοκούμε ένα πλήρως ανεπτυγμένο και λογικά συνεπές σύστημα γνώσης, που θα δίδει απάντηση στο σύνολο των θεμελιωδών φιλοσοφικών ζητημάτων. Kαι μως, ολ κληρο το έργο του N.Kαζαντζάκη στηρίζεται στην ανάπτυξη θεμάτων αυθεντικά φιλοσοφικών, ιδίως μεταφυσικών και ηθικών. O ίδιος είχε συνειδητοποιήσει απ νωρίς τον φιλοσοφικ χαρακτήρα του συγγραφικού του σχεδίου: «Θέλω να σχηματίσω μια ατομική, δική μου αντίληψη της ζωής, μια θεωρία του κ σμου και του προορισμού του ανθρώπου, και σύμφωνα μ’ αυτή, συστηματικά και μ’ ορισμένο σκοπ και πρ γραμμα, να γράφω, ,τι γράφω», έλεγε ήδη στα 1908. O,τι πέτυχε, με καιρ και με κ πο, είναι μια ποίηση ιδεών. H φιλοσοφική σκέψη του Kαζαντζάκη περιλαμβάνεται ολ κληρη σε σύνοψη στην «Aσκητική», ενώ αναπτύσσεται και εικονογραφείται στην «Oδύσσεια». Oλα τα άλλα έργα του (μυθιστορήματα, δράματα, ταξιδιωτικά, κ.λπ.) δεν αποτελούν παρά απλή αναπαράσταση με εικ νες των κοσμοθεωρητικών ιδεών των δύο εκείνων έργων. H σκέψη του ήρωά μας ανήκει στο μεγάλο κοσμοθεωρητικ ρεύμα της φιλοσοφίας της ζωής. Mερικά κύρια γνωρίσματά της είναι: η αντιλογοκρατία, η μεταφυσική απαισιοδοξία έως τον μηδενισμ , αλλά συγχρ νως η εναγώνια αναζήτηση του «Θεού» και η διονυσιακή κατάφαση της ζωής, η ζωτικοκρατία (ο «βιταλισμ ς»), η ηθική και ηρωική αυτονομία, η αναζήτηση της λύτρωσης μέσω της πνευματικής δημιουργίας. Θα προσεγγίσομε ορισμένες πτυχές της σκέψης του, αν θυμηθούμε τους μαρτυρημένους απ τον ίδιο με κατάνυξη «μυσταγωγούς» του, δηλαδή τις κυρι τερες φιλοσοφικές πηγές του. Φρειδερίκος Nίτσε Tι γοήτευσε τον Kαζαντζάκη απ το «Nίτσε το μεγαλομάρτυρα»; Tο ανατρεπτικ του κήρυγμα: η αμφι- σβήτηση του συν λου της σύγχρονής του, κατεστημένης κοσμοθεωρίας και ιδεολογίας. Eιδικ τερα, η απ ρριψη της χριστιανικής μεταφυσικής, η οποία έχει ως επακ λουθα (κατά το Nίτσε!) την αποδοχή εν ς υπερβατικού (εξωκοσμικού) Θεού, την υποτίμηση του υλικού–αισθητού κ σμου και την αντίστοιχη μετάθεση λων των προσδοκιών του ανθρώπου σε ένα νεφελώδη υπεραισθητ κ σμο, τέλος την κυριαρχία μιας στυγνής αστικής, πουριτανικής ηθικής. Aλλά εκτ ς απ τις ανατρεπτικές πλευρές, ο Kαζαντζάκης βρήκε σε διαλεκτικήν αντίθεση στο Nίτσε και εποικοδομητικά στοιχεία: την αντικατάσταση των κρατουσών ψευδαισθήσεων απ μιαν ολοκληρωτική, διονυσιακή κατάφαση της ζωής (τη «θέληση για δύναμη»), την προσδοκώμενη δημιουργία του «Yπερανθρώπου» μέσω της «μεταστροφής λων των αξιών», δηλ. της ανυψώσεως της ζωής σε ανώτατη αξία και έσχατο κριτήριο της αλήθειας και της ηθικής: αληθιν και ηθικά καλ θα είναι ,τι ενισχύει και εξυψώνει τη ζωή. Ποια είναι, κατά τον Kαζαντζάκη, η υψηλ τε- ρη εντολή του Nίτσε; «N’ αρνηθείς λες τις παρηγοριές –θεούς, πατρίδες, ηθικές, αλήθειες– ν’ απομείνεις μ νος και ν’ αρχίσεις να πλάθεις εσύ, με μοναχά τη δύναμή σου, έναν κ σμο που να μην ντροπιάζει την καρδιά σου» («Aναφορά στον Γκρέκο»). Aνρί Mπερξ ν Aν ο Nίτσε διέλυσε τις αυταπάτες, ο Mπερξ ν του προσέφερε τις αρχές της μεταφυσικής του. Δύο είναι τα διδάγματα που απεκ μισε ο επίδοξος φιλ σοφος απ τον μεγάλο στοχαστή: η αντιλογοκρατία και η θεωρία για τη «ζωτική ορμή». Kατά τον Kαζαντζάκη, η φιλοσοφία του Mπερξ ν «καταπολέμησε το διανοητικισμ και περι ρισε το κύρος του κι επομένως το κύρος της Eπιστήμης μ νο στα φαιν μενα της ύλης», ενώ «καθ ρισε τη δύναμη και τις αδυναμίες της διαίστησης κι επικαλέστηκε τη συνεργασία διαίστησης και διάνοιας για τις φιλοσοφικές έρευνες». «H ζωή είναι διαρκής δημιουργία, αναπήδηση προς τ’ απάνω, ζωικ ανάβρυσμα, elan vital... H φιλοσοφία 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη στο Παρίσι, στην Aποικιακή Eκθεση του 1931, την οποία μελετά αντλώντας στοιχεία για τον πρωτ γονο κ σμο που περιγράφει στην «Oδύσειά» του (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). O N. Kαζαντζάκης στο να της Aφαίας, στην Aίγινα. Kαλοκαίρι του 1927, ταν τελειώνει την «Oδύσεια» (ραψωδίες H-Ω) και σημειώνει στο ημερολ γι του: «Ποτέ στη ζωή μου δε δούλεψα με τέτοιο ρυθμ ...» (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). πρέπει να θέσει σ’ επικοινωνία τον ατομικ ρυθμ του elan vital με τον παγκ σμιο ρυθμ της συνολικής ζωής» (Tετρακ σια Γράμματα του Kαζαντζάκη στον Πρεβελάκη, Aθήνα 1965). Στο φιλοσοφικ Πάνθεον του Kαζαντζάκη έχουν περίοπτη θέση ακ μη ο Bούδας και ο Xριστ ς, ο Σοπενάουερ και ο Λένιν, ο Tζέιμς, ο Σπένγκλερ και ο Φρ υντ. Tο βλέπομε καθαρά: ο Kαζαντζάκης είναι βέβαια ένας εκλεκτικιστής, αλλά με τον τρ πο του ευφυούς, δηλ. με τρ πο δημιουργικ και πρωτ τυπο. Aλλωστε, δεν επηρεάζεται κανείς και δεν προσοικειώνεται παρά εκείνο με το οποίο αισθάνεται βαθειά συγγένεια. Φιλοσοφία της ζωής H σκέψη του Kαζαντζάκη είναι με μιαν ακριβή σημασία και υπ λες τις απ ψεις φιλοσοφία της ζωής. Θεμέλιο και κεντρικ θέμα της είναι το φαιν μενο της ζωής και ο βίος του ανθρώπου, ο τελικ ς σκοπ ς και ο προορισμ ς του. H σταθερή μέριμνά του δεν είναι απλώς η θεωρητική αλήθεια και γνώση, αλλά εκείνη η αλήθεια που απαντά στα προβλήματα της ζωής, της πράξης και της ψυχής. Xαρακτηρι- στικά της είναι η αντίθεση στη νοησιοκρατία και η αδιάκοπη αναζήτηση της γνήσιας ζωής και της αυθεντικ τητας. H ομοι τητα με ένα άλλο σύγχρονο φιλοσοφικ κίνημα είναι προφανής και δεν είναι η μ νη: ο Kαζαντζάκης είναι ένας υπαρξιστής. H σκέψη του είναι αντιλογοκρατική με πολλαπλή σημασία: Eίναι, πρώτα, μια μεταφυσική του παραλ γου (ή του αλ γου, του absurdum). Eίναι η εφιαλτική ανακάλυψη τι το Σύμπαν δεν έχει έλλογο χαρακτήρα, τι ο κ σμος, αφ’ εαυτού και ανεξάρτητα απ την παρουσία του ανθρώπου, είναι μια άβυσσος, τι στερείται λ γου υπάρξεως, «τέλους» (σκοπού) και νοήματος. H μοναδική περιοχή του Σύμπαντος, που μπορεί να φανερωθεί το έλλογο στοιχείο, είναι ο ανθρώπινος νους. Tο απειροελάχιστο αυτ σημείο είναι ο στίβος, που κρίνεται και διακυβεύεται το μέγιστο άθλημα: O αγώνας για την πνευματική δημιουργία, για τη «σωτηρία του Θεού». H φιλοσοφία του Kαζαντζάκη είναι μως αντιλογοκρατική και με μιαν ειδικ τερη, γνωσιολογική, σημασία. Θεωρεί τι το καταλληλ τερο ργανο για την απ κτηση της γνώσης δεν είναι ο θεωρητικ ς νους (η διάνοια ή ν ηση), αλλά η διαίσθηση ή εν ραση. Aλλά ακ μη σπουδαι τερες απ τις θεωρητικές αυτές γνωστικές δυνάμεις παραδέχεται τα πάθη, τις συγκινήσεις, τα υπαρξιακά βιώματα: «α) O νους του ανθρώπου φαιν μενα μονάχα μπορεί να συλλάβει, ποτέ την ουσία, β) κι χι λα τα φαιν μενα, παρά μονάχα τα φαιν μενα της ύλης, γ) ... χι καν τα φαιν μενα τούτα της ύλης, παρά μονάχα τους μεταξύ τους συνειρμούς, δ) κι οι συνειρμοί τούτοι δεν είναι πραγματικοί... είναι κι αυτοί γεννήματα του ανθρώπου, ε) και δεν είναι οι μ νοι δυνατοί... παρά οι πιο βολικοί για τις πρακτικές και νοητικές του ανάγκες» («Aσκητική», 1985, σ. 13–14). O αναγνώστης μπορεί να θεωρήσει σκάνδαλο τη συσσωρευμένη αμφισβήτηση τ σων βεβαιοτήτων του ρεαλιστικού κοινού νου. Aλλά θα ικανοποιηθεί ίσως, ταν βεβαιωθεί απ τη μελέτη του έργου του τι ο Kαζαντζάκης, αναιρώντας διαλεκτικά ορισμένες απ τις διακηρυγμένες αρχές του, δεν παύει να αναζητεί την «ουσία του Σύμπαντου» (ή του Θεού), για την οποία προφανώς δεν αμφιβάλλει τι δεν είναι απλ περιεχ μενο του μοναχικού του νου! H συχνή μως επίκληση της αντιλογοκρατίας απαιτεί μιαν ουσιώδη διευκρίνιση. Oταν ο Kαζαντζάκης (αλλά και ο Σικελιαν ς ή ο Eλύτης) στρέφονται εναντίον της «λογοκρατίας» ή του «ορθολογισμού», δεν αποκηρύσσουν καθ λου τον ορθ Λ γο και τον υγιή ανθρώπινο νου. Tον καρτεσιαν καν να «Nα μην παραδέχομαι τίποτα για αληθιν , αν δεν το ξέρω (με το λογικ μου!) ολοφάνερα για αληθιν », θα τον προσυπέγραφε ένθερμα ο Kαζαντζάκης. Aντίπαλ ς του δεν είναι ο ορθ ς Λ γος του Διαφωτισμού, αλλά η καθυπ ταξη λων των πλευρών της ζωής στον «εργαλειακ λ γο» και στους φραγμούς εν ς υπερτροφικού και εξαλλαγμένου διανοητικισμού. H Mεταφυσική του Mε μ νιμο τον κίνδυνο να στριμώχνομε υπερβολικά τον πλούτο των ιδεών του μέσα σε θεωρητικές αφαιρέσεις, θα συνοψίσουμε τις μεταφυσικές του αντιλήψεις στα ακ λουθα σημεία: α) Tο Σύμπαν αποτελεί μια και Συνέχεια στη 18η σελίδα KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 17 Συνέχεια απ τη 17η σελίδα μ νη «αρχέγονη ουσία», μιαν εν τητα. Δεν υπάρχει διαχωρισμ ς μεταξύ εν ς υπερβατικού (εξωκοσμικού) εκείθεν και εν ς ενδοκοσμικού εντεύθεν. H κοσμοθεωρία του είναι ένας μονισμ ς. β) Eχουν υποστηρίξει τι η «Aσκητική» αποτελεί μια καταδίκη του υλισμού. Eάν αποβλέψομε στην άρνηση του ελλ γου και ιδεατού χαρακτήρα του κ σμου, αντιθέτως μάλιστα θυμηθούμε την κατάφαση του παραλ γου και του absurdum, τ τε οι αντιλήψεις του Kαζαντζάκη ασφαλώς δεν αποτελούν μια μεταφυσική Iδεοκρατία, λ.χ. πλατωνικού ή εγελιανού τύπου. Aλλά η άλλη ψη της παραδοχής της εχθρικής για τον άνθρωπο Aβύσσου συνίσταται στο χρέος της επιστράτευσης λων των δυνάμεών του, ιδίως των ηθικών και πνευματικών, για την πραγματοποίηση λων των ικανοτήτων του, δηλ. για την επίτευξη της ελευθερίας. Eίναι λοιπ ν ένας υλισμ ς με ηρωική κατάφαση της ελευθερίας. «O άνθρωπος πιο δυνατ ς απ το πεπρωμένο του» είναι ίσως η τελευταία λέξη χι μ νο της αρχαίας ελληνικής σοφίας αλλά και του Kαζαντζάκη. γ) Aλλά το στοιχείο που προσδιορίζει πληρέστερα την αρχέγονη εκείνη ουσία, είναι η αποδοχή δύο κοσμικών δυνάμεων ή ρευμάτων: της ύλης και της ζωής (ή ζωτικής ορμής). «Tα εν ργανα ντα, απ τα ταπειν τερα ώς τα πιο αψηλά... αποτελούνε μια και μ νη προς τα άνω ζωικήν ορμή, αντίθετη προς την κίνηση της ύλης. Kαι τα δύο ρέματα, της ύλης και της ζωής, κινούνται, αντίστροφα μως, το ένα προς τη σύνθεση και τ’ άλλο προς την αποσύνθεση». Yπεροχή του δυναμικού γίγνεσθαι και του φαινομένου της ζωής έναντι του στατικού είναι και της ύλης: δυναμοκρατικ ς βιταλισμ ς ή ζωτικοκρατία. H ζωτική ορμή αποτελεί την απάντηση στο κεντρικ ερώτημα για την «αρχή του παντ ς» ή το «ν μο του Σύμπαντος» και δεν είναι παρά η νεώτερη εκδοχή της «ψυχής του κ σμου». O Γερμαν ς φιλ σοφος Φρίντριχ Nίτσε, απ τους κορυφαίους στο φιλοσοφικ Πάνθεο του N. Kαζαντζάκη. O Aμερικαν ς ψυχολ γος και φιλ σοφος Oυίλιαμ Tζέιμς, που οι ιδέες του άσκησαν σημαντική επίδραση στον Kαζαντζάκη. O Γάλλος φιλ σοφος Aνρί - Λουί Mπερξ ν, που η θεωρία του για τη «ζωτική ορμή» επηρέασε ριζικά τον Kαζαντζάκη. Xριστού, αλλά ο «Θε ς των φιλοσ φων». O «Θε ς» του Kαζαντζάκη είναι, πρώτα, η «ζωτική ορμή» του Σύμπαντος. H μεταφυσική αυτή κατασκευή δε σημαίνει παρά το φαιν μενο της ζωής που κυβερνά λα τα εν ργανα ντα, πως ο Λ γος το Σύμπαν, κατά τον Hράκλειτο. Eιδικ τερα, είναι οι θετικές ή δημιουργικές δυνάμεις του Σύμπαντος, πως η κοσμική «βούληση» του Σοπενάουερ ή η «βούληση για δύναμη» του Nίτσε. «Tον κύκλο αυτ ν (των στροβιλιζ μενων δυνάμεων) τον ονοματίσαμε Θε . Mπορούσα- με να του δώσουμε ,τι άλλο νομα θέλαμε: Aβυσσο, Mυστήριο, Aπ λυτο Σκοτάδι, Aπ λυτο Φως, Yλη, Πνέμα, Tελευταία Eλπίδα, Tελευταία Aπελπισία, Σιωπή» («Aσκητική», σ. 65). O κοσμολογικ ς αυτ ς στοχαστής έχει έντονο το «ωκεάνειο συναίσθημα» και σου μεταδίδει συχνά, πως και ο Kαβάφης κατά το Σεφέρη, την αίσθηση εν ς «μυστικού χωρίς Θε ». H θεολογία του Kαζαντζάκη εντάσσεται σε μια σημαντική τάση της νεώτερης ευρωπαϊκής μεταφυσικής: την ανακάλυψη (ή επιν ηση!) εν ς Θεού που δεν είναι δημιουργ ς με τη χριστιανική σημασία, δηλ. που δεν προϋπάρχει, αλλά αντιθέτως έπεται του πρωταρχικού Σύμπαντος ως δημιούργημα και επίτευγμα λων των ζωντανών του δυνάμεων (κυρίως βέβαια ως έργο των ελλ γων ντων). Aκριβώς με τη σημασία αυτή, οι άνθρωποι έχουν χρέος να γίνονται δημιουργοί ή «Σωτήρες του Θεού» κατά τον υπ τιτλο της «Aσκητικής». Mια ηθική της ευθύνης «H στερνή, η πιο ιερή μορφή της θεωρίας είναι η πράξη» («Aσκητική», σ. 63). H ηθική του Kαζαντζάκη απορρέει με συνέπεια απ τη μεταφυσική του και ειδικ τερα απ τη θεολογία του. H άρνηση μιας έλλογης τάξης του Σύμπαντος αλλά και της χριστιανικής κοσμοθεωρίας συνεπιφέρει την απ ρριψη εν ς συστήματος σταθερών ηθικών αξιών, αρχών και καν νων, πως αυτές που ανεγνώριζε η χριστιανική οικουμένη. Mεταστροφή των αξιών! «Kαλ είναι ,τι ορμάει προς τ’ απάνω και βοηθάει το Θε ν’ ανηφορίσει» και κακ το αντίθετο. «Γιατί η ουσία της ηθικής μας δεν είναι η σωτηρία του ανθρώπου, που αλλάζει μέσα στον καιρ και στον τ πο, παρά η σωτηρία του Θεού, που μέσα απ λογής λογής ανθρώπινες μορφές και περιπέτειες είναι πάντα ο ίδιος, ο ακατάλυτος ρυθμ ς που μάχεται για ελευτερία» («Aσκητική», σ. 74–75). Mετουσίωση της ύλης σε πνεύμα, ελευθερία, «σωτηρία του Θεού»: οι ιδέες αυτές μας φανερώνουν το κλειδί της φιλοσοφικής σκέψης του μεγάλου Kρητικού. Tην εγκυρ τερη έκφραση του είδους αυτού της σκέψης έδωσε μάλλον ο Mπερξ ν (στις «Δυ πηγές της ηθικής και της θρησκείας», μετάφρ. B. Tατάκη, Aθήνα 1951, σ. 288): «H ανθρωπ τητα έχει ν’ αναρωτηθεί αν θέλει μ νο να ζει, ή εκτ ς απ’ αυτ , να προσφέρει την αναγκαία προσπάθεια για να εκτελεσθεί, και δω στον οπισθοδρομικ πλανήτη μας, η ουσιαστική λειτουργία του Σύμπαντος, που είναι μια μηχανή που κάνει θεούς». O «Θε ς» του Kαζαντζάκη H κοσμοθεωρία του Kαζαντζάκη έχει χαρακτηριστεί «θρησκευτική», η δράση ή το πάθος του «μεσσιανισμ ς». Δεν πρ κειται για ένταξη ή υπαγωγή του σε μιαν απ τις γνωστές θρησκείες. H στάση του απέναντι στις ιστορικές θρησκείες είναι κατ’ ουσίαν απορριπτική. Δεν παραδέχεται ως έγκυρη πηγή της γνώσης την αποκάλυψη, παρά μ νο τον περιορισμένο ανθρώπινο νου. Kατά τούτο παραμένει πιστ ς μαθητής του Διαφωτισμού και του Nίτσε. Aλλά διατηρεί σεβασμ για ορισμένους ιδρυτές θρησκειών, πως το Bούδα ή το Xριστ , δηλ. τους «ανθρώπους που θέσπισαν μέτρα ζωής», κατά τον Γιάσπερς. O «Θε ς» που αναζήτησε με πάθος σ’ λη του τη ζωή δεν είναι ο Θε ς του Aβραάμ ή του O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη στο Γκ τεσγκαμπ της Tσεχοσλοβακίας, τον Iανουάριο του 1932. Tον ίδιο χρ νο ο K. καθαρογράφει την τελική μορφή της «Oδύσειας»: είναι τεράστιο χειρ γραφο 1.984 σελίδων, πως σημειώνει ο Πρεβελάκης (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 N. Kαζαντζάκης – A. Σικελιαν ς Eλεύθεροι μαχητές εν ς πεπρωμένου που έταξαν οι ίδιοι για τον εαυτ τους Tου Πάτροκλου Σταύρου Πρώην υφυπουργού παρά τω Προέδρω της Kυπριακής Δημοκρατίας O ANΘPΩΠOΣ έχει μέσα του ένα α ρατο στοιχείο υπερβατικ τητας, κάτι που ξεπερνά το συμβατικ και το πεπερασμένο και διαπερνά τη φθαρτ τητα της γήινης υπ στασης. Aνάλογα με το τάλαντο του καθεν ς, αυτ το στοιχείο αξιοποιείται και διαλάμπει ή καταποντίζεται και αφανίζεται μέσα στο συμπαγές της ανθρώπινης σάρκας. Eίναι η φλ γα της ψυχής για σους δέχονται την ύπαρξη της ψυχής, είναι ο ένθεος ζήλος για σους προχωρούν περισσ τερο, είναι το φυσικ μυστήριο της ζωής, προϊ ν συγκυρίας και σύμπτωσης, για σους θεωρούν τα πράγματα απ τη σκοπιά της πεζής πραγματικ τητας. Για τον Aγγελο Σικελιαν και τον Nίκο Kαζαντζάκη δεν χωρεί καμιά κατάταξη και καμιά αμφισβήτηση. Hσαν και οι δύο ένθεοι. Hσαν και οι δύο μύστες. Eίχαν μέσα τους τη θε τητα. Aναζητούσαν αμφ τεροι εκτ ς τους το θε , που εβίωναν με ζήλο ενθουσιαστικ . H λέξη ενθουσιασμ ς ενέχει την έννοια της θε τητας. O ζήλος είναι ταυτ σημος με τη ζέση για το καλ , με την έκσταση του ωραίου, ακ μη και της ελευθερίας. Σικελιαν ς και Kαζαντζάκης ήσαν ένθεοι ζηλωτές του υψηλού και του ωραίου. Hσαν εσωτερικά ελεύθεροι και εξωτερικά μαχητές εν ς πεπρωμένου που οι ίδιοι έταξαν για τον εαυτ τους. νειδητή. O Kαζαντζάκης ήταν τ τε 31 χρ νων και ο Σικελιαν ς 30. Mετά τρεις ημέρες έφυγαν συνοδοιπ ροι για σαράντα ημέρες, αρχικά στο Aγιον Oρος. H προσκυνηματική οδοιπορία τους και η ασκητική παραμονή τους στα μοναστήρια του Aθω είναι μοναδικ φαιν μενο στην ιστορία πνευματικών ανθρώπων. Kαι οι δύο εκράτησαν ημερολ γιο. O Kαζαντζάκης, πρακτικ τερο και λεπτομερέστερο. O Kαζαντζάκης καταγράφει λεπτομέρειες. Π.χ., στις 29 Nοεμβρίου βρίσκονταν στη Mονή Kαρακάλου: «Tο βράδυ στα κρεβάτια μιλούμε πάλι για την ουσία της υπέρτερης επιθυμίας μας –να δημιουργήσουμε θρησκεία. Tα πάντα ωριμασμένα. A! πώς να μπορέσουμε να εξωτερικεύσουμε ,τι ιερ τερο και βαθύτερο έχουμε». O Σικελιαν ς στο Hμερολ γι του διασώζει επιγραμματικά εντυπώσεις και παρατηρήσεις, αλλά και αλληγορικούς στοχασμούς και άλλες αναπολήσεις, περικοπές του Eυαγγελίου και της θείας λειτουργίας, αποκρίσεις της ψυχής του στα μυστικά μιλήματα των ιερών χώρων και κειμηλίων. Ως αντίστοιχη προς τη σημείωση του Kαζαντζάκη στη Mονή Kαρακάλου μπορούμε να θεωρήσουμε την εγγραφή του Σικελιανού (σελ. 168): «Oμιλία μου τη νύχτα με τον Kαζ[αντζάκη] (ανώτατη διάθεση)». «Για την Eλλάδα...» O Kαζαντζάκης σχεδίαζε να γράψει βιβλίο για το πνευματικ τους προσκύνημα, «πως εζήσαμε τη ράτσα μας, την πίστη των πατέρων, πως υψώσαμε παντού την ψυχή, πως εχαιρετήσαμε τη ζωή που υψώνεται σαν σαΐτα της θείας χάρης προς τα ουράνια... Πως διαβάζαμε Dante, Bούδα, Eυαγγέλιο. Πως μιλούσαμε για την Eλλάδα και για τη ζωή...» Tον επ μενο χρ νο Kαζαντζάκης και Σικελιαν ς περιηγήθηκαν την Eλλάδα για να γνωρίσουν τη «συνείδηση της γης και της φυλής τους». Παλαιές και νέες πολιτείες και καθιδρύματα των αρχαίων θεών και της χριστιανοσύνης εντάσσονται στον κύκλο των επισκέψεών τους. Δαφνί, Eλευσίνα, Kαισαριανή, Δελφοί, Mέγα Σπήλαιο, Mυκήνες, Σπάρτη, Mυστράς, Oλυμπία και άλλα. Tο σπίτι του Σικελιανού στη Συκιά, συχν κατάλυμά τους. O Kαζαντζάκης νιώθει βαθύ το ωρίμασμα μέσα του και σημειώνει τι αυτή την εξέλιξή του τη χρωστά στις εκδρομές του στο Aγιον Oρος, στο Mυστρά και στους Δελφούς, στα τελευταία διαβάσματά του και στη συντροφιά του με τον Σικελιαν . Φεύγει ύστερα μ νος του και παραμένει σε ένα κελί του μοναστηριού της Παναγιάς του Bουνού στη Σίφνο. Eκεί ενδοσκοπεί, γράφει, αλαφρώνει, λυτρώνεται. Γυρνά ξανά στη Συκιά με τον Σικελιαν , « που η χάρη της ζωής μου», λέει, «είναι θεϊΣυνέχεια στην 20η σελίδα Eνδ μυχη μέθεξη Στην αποτίμηση των δημιουργών του πνεύματος επιδίδονται οι επιστήμονες μελετητές και αναλυτές. Aλλά παραλλήλως υπάρχει και μια αφανής στη λειτουργία, αλλά πρακτική και εμφανής στα συμπεράσματά της, η καθολική του λαού αντίκριση και θεώρηση των πραγμάτων. Aυτή η πλατύτερη θεώρηση των πραγμάτων και η ενδ μυχη μέθεξη των δρωμένων συμπερασματικά αναφέρεται στον Σικελιαν ως θε ή σαν θε , επιβλητικ , μεγαλ στομο, πληθωρικ , που επλάνταζε απ τη συσσώρευση «θει τητας» μέσα στο ανθρώπινο καβούκι του, μεγαλοπρεπές και εκείνο. Για τον Kαζαντζάκη, έχει σχηματιστεί μια άλλη αντίληψη περί της θεοφορίας του. Oτι σαν μοναχικ ς καβαλάρης μάχεται, παλεύει, αγωνίζεται και αγωνιά και υποφέρει με τη θε τητα, μια θε τητα που παιδι θεν και διαρκώς του βασανίζει την ψυχή, μια ψυχή σαρανταπληγιασμένη, αλλά που διαρκώς κατατρώει το σώμα του και αλληγορικά το ωθεί σταθερά σ’ έναν κακοτράχαλο ανήφορο, για να βρει τον σκοτειν γκο του Θεού και να ενωθεί μαζί του. O θε ς του Σικελιανού είναι ο Aπ λλωνας –χωρίς να του είναι ξένος και ο Δι νυσος– και ο μύστης πλέει σ’ ένα αγλάισμα φωτ ς, που O N. Kαζαντζάκης και ο A. Σικελιαν ς το 1921 στην Aθήνα. Γνωρίστηκαν το 1914 κι αναγνώρισαν αμέσως την ψυχική τους συγγένεια. H ολιγ χρονη πρώτη φιλία τους είχε μιαν ένταση που συγκρίνεται μ νο με τη δραματικ τητα της διακοπής της, τ τε που ο Σικελιαν ς στράφηκε στην αναζήτηση της Δελφικής Iδέας, κι ο Kαζαντζάκης, με τις παλιές πεποιθήσεις κλονισμένες, γοητεύτηκε απ τις επαναστάσεις που συγκλ νιζαν την Eυρώπη, στις ιδέες, στην τέχνη, στην κοινωνία. Tους ξανάσμιξαν το «κλείσιμο» του μεγάλου κύκλου των αναζητήσεων και οι δύσκολες μέρες της γερμανικής Kατοχής (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). προσπαθεί να μετουσιώσει σε φως και ιδέα. Bυθίζεται στα μυστηριακά βάθη του μύθου, της παράδοσης και της ιστορίας, και με το πάθος του ιεροφάντη μάχεται να τα φέρει στην επιφάνεια ως πράξη και τρ πο ζωής, ως μήνυμα εθνικ και υπερεθνικ . Aν είναι τούτο δύσκολο ή ατελέσφορο, είναι μια άλλη ιστορία. Πάντως, η ιδέα του φτερώνεται, την θέλει να απλωθεί σε λους τους ανθρώπους ως άμιλλα αλληλοκαταν ησης, συναδέλφωσης, ειρήνης και πολιτισμού. Mε το αίσθημα της δίψας O Kαζαντζάκης βυθίζεται και αναδεύεται μέσα στα έγκατα του ανθρώπου προσπαθώντας να βρει ανοδική διέξοδο και συνείδηση προορισμού και εντέλειας. Mάχεται και εκείνος σε τ πους άλλους, ξένους, για μια διεθνή του πνεύματος, για αλληλοκαταν ηση και συναντίληψη. Aλλά προχωρεί περισσ τερο στα θεία και στα ανθρώπινα: O άνθρωπος, λέει, έχει ανάγκη το θε , αλλά και ο θε ς έχει ανάγκη τον άνθρωπο. O ίδιος παραδίδεται στο θε και τον παρακαλεί να τον εκτινάξει τεντωμένο σαν δοξάρι στην καταξίωση μιας επιδιωκ μενης αυτοκατάφασης. Φαίνεται πως τελικά δεν βρήκε αυτή την επιδιωκ μενη κατάφαση της εντ ς και εκτ ς του θε τητας και έφυγε με το αίσθημα της δίψας, φυσικής και αλληγορικής. Oταν πρωτοσυναντήθηκαν ο Kαζαντζάκης και ο Σικελιαν ς, συμπεριφέρθηκαν σαν να ήσαν φίλοι παλαιοί, απ τα παιδικά τους χρ νια, και είχαν πλάσει απ κοινού νειρα και σχέδια. H συνάντησή τους έγινε στις 11 Nοεμβρίου 1914 στα γραφεία του Eκπαιδευτικού Oμίλου στην Aθήνα. Aναγνωρίζονται αμέσως ως αδελφοί. Aυτή η αλληλοαναγνώρισή τους ως φίλων ήταν μια πράξη ώριμη και συ- KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 19 Συνέχεια απ την 19η σελίδα κά ισορροπημένη. Tίποτα δεν μου λείπει». Hταν εύλογο να τερματισθεί κάποτε η φυσική συνοδοιπορία τους. Γύρω στο 1920 ο Kαζαντζάκης άρχισε μονιμ τερα να ατενίζει πέρα απ τους ορίζοντες της Eλλάδος, ενώ ο Σικελιαν ς ρίχτηκε στον αγώνα να αναστήσει τη Δελφική Iδέα και να αναβιώσει την αρχαία τραγωδία, με χρονικά ορ σημα το 1927 και το 1930. Oράματα και υψιπετείς στ χοι παρέμειναν κοινοί και για τους δύο και ο καθένας τους υπηρετούσε απ τη δική του σκοπιά για καταν ηση και ειρήνη στον κ σμο. Eνα ποίημα O Σικελιαν ς για το χωρισμ τους –προσωριν , πως καταδείχθηκε– έγραψε ένα ποίημα, που δεν λείπει η κοινή θεηλασία τους, δύο στροφές με δέκα στίχους: Aποχαιρετισμ ς του Kαζαντζάκη Πώς Aϊ–Δημήτρης του Aϊ–Γιωργιού τον τράχηλο αγκαλιάζει, καθείς τους ανεβαίνοντας σε ψυχερ φαρί, το δρ μο που μυρίζεται μακρύ κι αναγαλλιάζει, και το ’να είναι σιδέρικο και τ’ άλλο είναι ψαρί, μοια κ’ εγώ, ως ξεκίναγα για το μεγάλο δρ μο, και συ ’σουνα στο πλάγι μου γι’ άλλο στρατί να πας, ακ μα πάνω απ’ τ’ άλογο σου αγκάλιασα τον ώμο κ’ είπα: «O Θε ς στις στράτες σου, και συ να μ’ αγαπάς!» O Nίκος Kαζαντζάκης σε ηλικία 32 χρ νων, το 1915. Eίναι η χρονιά που, μαζί με τον Σικελιαν , θα περιηγηθούν συστηματικά την Eλλάδα, σε αναζήτηση της «συνείδησης της γης και της φυλής τους». Oλο το χρ νο κάνουν στενή παρέα και συχν τατες περιηγήσεις (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). O Aγγελος Σικελιαν ς στη Pώμη, το 1914. Στις 11 Nοεμβρίου του ίδιου χρ νου, θα γνωριστεί με τον N. Kαζαντζάκη και σε τρεις μέρες θα φύγουν –προσκύνημα και πνευματική άσκηση– για το Aγιον Oρος. «Σαράντα χρ νια φιλία...» O Kαζαντζάκης πέθανε την ημέρα της γιορτής του Aγίου Δημητρίου, στις 26 Oκτωβρίου 1957. O Σικελια- ν ς είχε φύγει έξι χρ νια νωρίτερα. Eγραψε τ τε, στις 22 Iουλίου 1951, στον Börje Knös για τον θαν ντα φίλο του ο Kαζαντζάκης (Nίκος Kαζαντζάκης, ο Aσυμβίβαστος – Bιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του, Λευκωσία, 1977): «...Eδώ στη μοναξιά του βουνού προσπαθώ να γαληνέψω απ το φοβερ χτύπημα. Σαράντα χρ νια φιλία ακατάλυτη μ’ έσμιγε με το Σικελιαν , είταν ο μ νος άνθρωπος που μπορούσα ν’ αναπνέω, να μιλώ: να γελώ και να σωπαίνω μαζί του· τώρα για μένα η Eλλάδα άδειασε(...) H κηδεία πρ τειναν να γίνει με δημ σια δαπάνη· μα η Kυβέρνηση στην αρχή αρνήθηκε, γιατί, λέει, ο Σικελιαν ς ήταν αντεθνικ ς, κομμουνιστής, εχτρ ς της Πατρίδας! Eκεί καταντήσαμε! Aυτ δείχνει ποιοι άνθρωποι, ποιοι Aνδρουλήδες, κυβερνούν σήμερα την Eλλάδα. O ποιητής, ο πιο Eλληνας, ο πιο λάτρης της αιώνιας Eλλάδας, μια απ τις ψυχές που οικοδομούν αυτ το θάμα που λέγεται Eλλάδα, θεωρείται απ τους σημερι- νούς πολιτικούς μας προδ της! »Σας γράφω και δε μπορώ να κρατήσω τα κλάματα. Δάκρυα π νου κι οργής κι αηδίας. Θα ’θελα να πεθάνω, γα να μη ζω τις ντροπές ετούτες που περνάει η πατρίδα μου (...) Tα αιώνια, χωρίς απάντηση ερωτήματα έρχουνται πάλι και ξεσκίζουν το νου μου και δε μπορώ πια ν’ ανεχτώ τη ζωή και την αδικία· ένα σωρ διανοητικοί πίθηκοι ζουν και καλοζούν και μολεύουν την Eλλάδα κι ο Σικελιαν ς πέθανε! Aν υπάρχει Θε ς, μια μέρα πρέπει να μας δώσει λ γο...» O Θάνατος του Διγενή, του A. Σικελιανού: η παράσταση του K.Θ.B.E. στο Hρώδειο, το 1975 –Διγενής, ο M. Kατράκης. H ιδέα του έργου είχε ωριμάσει –έπειτα απ το διάβασμα λων των γνωστών ώς το 1942 κειμένων, πως γράφει ο Σικελιαν ς– ταν ξανανταμώνει, μετά απ χρ νια, με τον Kαζαντζάκη, τη χρονιά εκείνη, στην Aίγινα και αναθερμαίνεται η φιλία τους (σκίτσο της Eλλης Σολομωνίδου – Mπαλάνου). O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη, με το ζωγράφο Tάκη Kαλμούχο, στο σπίτι τους στην Aίγινα, το 1942, ταν παραθέριζε παρέα τους το ζεύγος Σικελιανού απ το Mάιο ώς το τέλος Oκτωβρίου. Tους ξανάφεραν κοντά οι μαύρες μέρες της Kατοχής και η ελπίδα να αλληλοβοηθηθούν. Παρά τις στερήσεις, εργάζονται ακάματα: ο Σικελιαν ς γράφει το «Δαίδαλο στην Kρήτη», «Tο Mέγιστο Mάθημα» και τον πρ λογο στο Λυρικ Bίο. O Kαζαντζάκης τον «Aλέξη Zορμπά» (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 O Kαζαντζάκης και η Iστορία Πώς ο συγγραφέας διασώζει και προβάλλει ιστορικ υλικ στα «κρητικά» μυθιστορήματά του Tου Θεοχάρη Δετοράκη Kαθηγητή του Πανεπιστημίου Kρήτης «Oταν άρχισα, τώρα στα γεράματα, να γράφω τον Kαπετάν Mιχάλη, ο κρυφ ς σκοπ ς μου ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντάς το με λέξεις, τ’ ραμα του κ σμου πως το πρωτοαντίκρυσαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια. Kαι ταν λέω τ’ ραμα του κ σμου, θέλω να πω τ’ ραμα της Kρήτης». N. Kαζαντζάκης H ΠPOΛOΓIKH αυτή δήλωση του συγγραφέα προειδοποιεί τον αναγνώστη, τι έχει να αντιμετωπίσει ένα έργο τοποθετημένο μέσα σε συγκεκριμένο τοπικ και χρονικ πλαίσιο και ασφαλώς για την καταν ηση του έργου αυτού απαιτείται γνώση της ιστορίας, της τοπογραφίας και της ζωής της Kρήτης στα τέλη του περασμένου αιώνα, δηλαδή της περι δου των τελευταίων κρητικών επαναστάσεων. Aυτ δεν σημαίνει τι ο «Kαπετάν Mιχάλης» είναι ιστορικ μυθιστ ρημα, με την καθιερωμένη σημασία του ρου, σημαίνει μως τι δεν κατανοείται χωρίς τους ρους που εξ αρχής έχει θέσει ο συγγραφέας του. Kαι αν ένα έργο του Kαζαντζάκη χρειάζεται πραγματικ ιστορικ υπομνηματισμ , αυτ είναι ο «Kαπετάν Mιχάλης». Kαι ο υπομνηματισμ ς αυτ ς είναι απαραίτητος για να φανεί σε ποιο βαθμ και με ποιο τρ πο, η ιστορία και η ζωή μεταποιούνται σε λογοτεχνικ μύθο, χωρίς να χάνουν τίποτε απ τον πραγματική υπ στασή τους. Πολλοί έχουν προσπαθήσει να ερμηνεύσουν τη σχέση του Kαζαντζάκη με την ιστορία του τ που του, ή, καλύτερα την καζαντζακική μυθοποίηση της κρητικής ιστορίας. Γίνεται λ γος για «λαογραφική» ή «ποιητική» ερμηνεία της ιστορίας, και ο Tα βιώματα του Kαζαντζάκη απ την ιστορία της Kρήτης και ιδιαίτερα της γενέτειρας π λης του, του Hρακλείου, συντηρήθηκαν εντ ς του με ενάργεια στα χρ νια των μεγάλων αναζητήσεων. Kαι αναδύθηκαν ολοκάθαρα στα στερνά, «μυθιστορηματικά» χρ νια, πλημμυρίζοντας τις σελίδες των «κρητικών» του έργων. Στη φωτογραφία, κεντρικ ς δρ μος του Hρακλείου στις παραμονές της Eνωσης της Kρήτης με την Eλλάδα (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A., εκδ. «Mικρ ς Nαυτίλος»). Kαζαντζάκης θεωρείται απ την άποψη αυτή ως ο δημιουργ ς «του νεοελληνικού μύθου της Kρήτης», δηλαδή των πολέμων των Kρητικών για τη λευτεριά τους, πως δέχεται ο K. Pωμαίος, που θέλει έτσι τον Kαζαντζάκη κοντά στον Hρ δοτο. Aπ άλλους ο Kαζαντζάκης θεωρείται ως ο γνησι τερος πνευματικ ς συγγενής του Oμήρου, ως «ο Oμηρος της νε τερης Eλλάδας», καθώς «οικοδομεί το πιο λαμπρ μνημείο του νεοελληνικού αρχαϊκού πνεύματος», πως σημειώνει ο M. Mερακλής, που θεω- ρεί τα «κρητικά» έργα του Kαζαντζάκη, ιδιαίτερα τον «Kαπετάν Mιχάλη», ως πεζή έκφραση γνήσιων δημοτικών τραγουδιών. Oι παρατηρήσεις αυτές είναι καίριες και ουσιαστικές, δεν μπορούν μως να έχουν γενικ χαρακτήρα. Θα ήταν σφάλμα να θεωρηθεί ο Kαζαντζάκης ως ένας μυθογράφος ή ένας ποιητής που μεταποιεί απλώς με τη δύναμη του πνεύματος και του λ γου του την ιστορία σε μύθο. Στα έργα του τα κρητικά και προπαντ ς στον «Kαπετάν Mιχάλη» υπάρχουν στοιχεία πραγματικά, που δεν χάνουν καθ λου την ιστορική τους υπ σταση, απεναντίας ζωντανεύουν περισσ τερο με τη δύναμη του λογοτέχνη. O ιστορικ ς της Kρήτης μπορεί εύκολα να διακρίνει το ιστορικ απ το μυθικ στοιχείο, καθώς αναγνωρίζει στο έργο εικ νες ιστορίας, που ένας άλλος θα μπορούσε να τις θεωρήσει μυθοπλαστικές. O Kαζαντζάκης πέρασε τα παιδικά του χρ νια στο Hράκλειο, την τελευταία δεκαπενταετία της τουρκοκρατίας. Hταν μ λις 7 ετών κατά την εΣυνέχεια στην 22η σελίδα O Iωσήφ Xατζηδάκης, απ τους πρωτεργάτες της αρχαιολογίας μας. Mέσα απ μύριες δυσκολίες, δημιούργησε την πρώτη συλλογή αρχαιοτήτων που πάνω της συγκροτήθηκε αργ τερα το Aρχαιολογικ Mουσείο Hρακλείου. O Kαζαντζάκης δεν τον ξέχασε στον «Kαπετάν Mιχάλη»: «έσκαφτε, έσκαφτε, έβρισκε χέρια και π δια μαρμαρένια...» O Mεγάλος Πλάτανος, απαίσιο σύμβολο των χρ νων της τουρκοκρατίας, σωζ ταν θαλερ ς, δίπλα στη βενετσιάνικη Λ τζια, ώς τις αρχές του αιώνα, ταν το Hράκλειο, μετά την Eνωση, ζητά να αναμορφωθεί σε σύγχρονη π λη. Σώζεται πια μ νο στον «Kαπετάν Mιχάλη» και στην απειλή του πασά προς το μητροπολίτη: «Mπροστά σου στέκεται ο Πλάτανος!» (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A., εκδ. «Mικρ ς Nαυτίλος»). KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 21 Συνέχεια απ την 21η σελίδα πανάσταση του 1889 και 15 ετών ταν ελευθερώθηκε η πατρίδα του με τη λύση της Aυτονομίας (1898). Eζησε τις τελευταίες επαναστάσεις και ανέπνευσε τον αέρα του ηρωικού πνεύματος, στο λυκαυγές της κρητικής ελευθερίας. H επανάσταση του 1889 του ενέπνευσε τον «Kαπετάν Mιχάλη». Tην περίοδο της Διεθνούς Προστασίας της Kρήτης με τους ναυάρχους των μεγάλων δυνάμεων της Eυρώπης (1898–1908) ενθυμείται στον «Aλέξη Zορμπά». Mια γενική εικ να της «κρητικής» περι δου της ζωής του μας δίδει στην «Aναφορά στον Γκρέκο». Σε λα αυτά τα έργα το ιστορικ στοιχείο (και το λαογραφικ βεβαίως) είναι πλούσιο, άλλοτε γνήσιο, άλλοτε παραποιημένο, σκ πιμα ή αθέλητα, ανάλογα με τον σκοπ του ή με τον βαθμ καθαρ τητας και ακρίβειας της διαμνημ νευσης των προσώπων και των πράξεων. Θα αρκεσθώ σε μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα, που αναφέρονται σε στοιχεία απολύτως αληθινά, δηλαδή ιστορικά, κυρίως απ τον «Kαπετάν Mιχάλη». Tο Mεγάλο Kάστρο Kαι πρώτον, η τοπογραφία και η χωρογραφία της γενέτειρας π λης και της ευρύτερης περιοχής της, δηλαδή το τοπογραφικ πλαίσιο του «Kαπετάν Mιχάλη» είναι πιστή σχεδ ν αναπαράσταση του Mεγάλου Kάστρου στα τέλη του περασμένου αιώνα. Oι περιγραφές γίνονται απ γηγενή λογοτέχνη και χι απ περιηγητή, και γι’ αυτ είναι ζωηρ τερες και ακριβέστερες, και η ιστορική εικ να που δημιουργεί ο συγγραφέας είναι πέρα για πέρα αληθινή. Oλα τα στοιχεία της ιστορικής π λης, οι δρ μοι, τα σπίτια, οι κρήνες, τα τείχη, οι π ρτες, τα τζαμιά, η χριστιανική μητρ πολη του Aγίου Mηνά, λα παρελαύνουν στο έργο με εκπληκτική ακρίβεια και με τα ιστορικά τους ον ματα. H περιγραφή της πολιτείας είναι σύμφωνη και με τη σημερινή μορφή της παλαιάς π λης, που πολλοί την θυμούνται ακ μη, αλλά και με τις περιγραφές των περιηγητών της εποχής. Iδού χαρακτηριστικ απ σπασμα: «H Πλατιά Στράτα ήταν η μια απ τις δυο βασιλ φλεβες του Mεγαλ καστρου· ξεκινούσε απ των Xανιών την Π ρτα δυτικά, κι έφτανε στου Λαζαρέτου την Π ρτα, που ήταν η μεγάλη πλατεία, οι Tρεις KαμάMερική άποψη του Hρακλείου στις αρχές του αιώνα, ταν ο N. Kαζαντζάκης φοιτούσε στο Γυμνάσιο της π λης. Δεξιά, η νεχτιστη (1895) τ τε Mητρ πολη του Aγίου Mηνά, προστάτη – αγίου της π λης. Aνάμικτα ιστορικά και μυθοπλαστικά στοιχεία για τον άγιο και τη γειτονιά του σώζονται στις σελίδες του «Kαπετάν Mιχάλη». Tο παλι λιμάνι του Hρακλείου, πίνακας του Θωμά Φανουράκη. H είσοδος του μικρού ενετικού λιμένα, με το κάστρο του Kούλε στο άνοιγμά του, τον μικρ Kούλε, που δεν υπάρχει πια, και ένα απ τα ενετικά νεώρια. Tο έργο διασώζει ακέραιη την αίσθηση – χαμένη πλέον – που διατρέχει τις περιγραφές του N. Kαζαντζάκη στις σελίδες του «Kαπετάν Mιχάλη», αίσθηση βασισμένη σε στοιχεία πραγματικά, που δεν χάνουν δι λου την ιστορική τους υπ σταση, απεναντίας ζωντανεύουν περισσ τερο με τη δύναμη που τους μεταγγίζει το σφρίγος της γραφής του λογοτέχνη. ρες, κι ο μπαξές του πασά – ένα ξύλινο κι σκι μέσα σε μια τούφα κατασκ νιστα δέντρα, που κάθε Παρασκευή έπαιζαν οι νιζάμηδες μουσική. H άλλη βασιλ φλεβα έκοβε στραυρωτά την πρώτη. Kινούσε απ την Kαινούρια Π ρτα, καταν του, και κατέβαινε ώς το λιμάνι· στη σταύρωση ήταν το μεϊντάνι, η καρδιά της πολιτείας...». Aκ μη και σήμερα οι πύλες, οι δρ μοι και οι πλατείες του Hρακλείου ακούονται με τα ίδια ον ματα, έστω και αν επισήμως ο Δήμος έχει επιβάλει άλλες ονομασίες. Eλάχιστα δεν ακούονται πια, γιατί κατεδαφίστηκαν ή καταστράφηκαν με τη διάνοιξη νέων δρ μων ή την κατασκευή έργων. H Π ρτα του Λαζαρέτου λ.χ., δηλαδή η βενετσιάνικη Πύλη του Aγίου Γεωργίου (στο ύψος του σημερινού Aρχαιολογικού Mουσείου), δεν ακούεται σήμερα. Kατεδαφίστηκε το 1926, για να ανοίξει ο δρ μος προς τη λεωφ ρο Iκάρου. Tο ίδιο, η κρήνη του Iδομενέα, που συχνά την αναφέρει ο Kαζαντζάκης, γιατί βρισκ ταν κοντά στο πατρικ του σπίτι, μεταφέρθηκε δίπλα στο Iστορικ Mουσείο, γιατί στη θέση της υψώθηκε σύγχρονη πολυκατοικία. Aυθεντικές περιγραφές Aλλά οι περιγραφές του Kαζαντζάκη για τη μορφή και τα στοιχεία του Mεγάλου Kάστρου, μπορεί να χρησιμεύουν και ως πηγές ιστορίας, καθώς διασώζουν αυθεντικές περιγραφές στοιχείων που δεν υπάρχουν σήμερα. O τουρκικ ς τεκές λ.χ., κοντά στη σημερινή εκκλησία του Aγίου Mηνά, δεν σώζεται. Eχουμε την περιγραφή του απ τον Kαζαντζάκη, την ιστορικ τητα της οποίας επιβεβαιώνει η προφορική παράδοση αλλά και τα περιηγητικά κείμενα της εποχής. «O τεκές ήταν πλάι στην εκκλησία του Aι–Mηνά, μια μακρουλή απλ χωρη αυλή, χορταριασμένη· στο βάθος τρία ξεχαρβαλωμένα καμαράκια, και στη μέση της αυλής το κιβούρι του αγίου –η ξύλινη κάσα με μιαν ρθια μαρμαρένια πλάκα με πράσινο σαρίκι στην κορφή και χρυσά γράμματα ξεθωριασμένα απ τις βροχές και τον ήλιο. Γύρα απ το κιβούρι μακροσκάμια και σκαμνάκια που κάθιζαν οι πιστοί κάθε Παρασκευή, κοίταζαν τον άγιο και κουβέντιαζαν...» O Mεγάλος Πλάτανος, που τον αναφέρει συχνά ο Kαζαντζάκης, δεν είναι εύρημα. Πράγματι υπήρχε το δένδρο στη σημερινή Πλατεία Kαλλεργών, δίπλα στη Λ τζια, το σημεριν Δημαρχείο της π λης. Σώζονται και φωτογραφικές και εικαστικές μαρτυρίες της πλατείας και του δένδρου. Aπ τους κλώνους του κρεμούσαν οι Tούρκοι τους χριστιανούς καταδίκους και ο Mεγάλος Πλάτανος είχε γίνει το απαίσιο σύμβολο της τουρκικής θηριωδίας και της σκλαβιάς. M νο με αυτή τη γνώση μπορεί να κατανοηθεί στον «Kαπετάν Mιχάλη» η απειλή του Tούρκου πασά προς τον Mητροπολίτη: «E, ε, μην πολυφωνάζεις, Mητροπολίτη· μπροστά σου στέκεται ο Πλάτανος!». Tα περισσ τερα πρ σωπα του έργου είναι επίσης αληθινά και την ύπαρξή τους, με τα ον ματά τους, βεβαιώνουν οι παλαι τεροι Kαστρινοί. O συνηλικιώτης, συμμαθητής και φίλος του Kαζαντζάκη, Γεώργιος A. Φανουράκης, σε σχ λιο του για τον «Kαπετάν Mιχάλη» («Kαινούρια Eποχή», 1957), σημειώνει: «Eίμαι ο πιο αρμ διος να μαρτυρήσω ποιοι απ τους ήρωές του περιγράφονται πως υπήρξαν ακριβώς, και ποιοι “επισκευάζονται” με την τέχνη του και ποιοι δεν υπήρξαν ποτέ, αλλά τους έπλασε η φαντασία του, για να μείνει η μαρτυρία μου κλειδί για κείνους που θα ασχοληθούν στο μέλλον με το έργο του Kαζαντζάκη. Eζήσαμε τα ίδια χρ νια στο Hράκλειο και είδα και άκουσα σα είδε και άκουσε εκεί ο μεγάλος μας λογοτέχνης. Θυμούμαι τον πατέρα του, τη μάνα του, τις αδελφές του, τον Xαρίλαο τον παραγι τους, την Eφεντίνα, τον Tίτυρο, τον Mπαρμπαγιάννη, τον Πολυξίγκη, 22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 τον Nουρήμπεη και τα λοιπά πρ σωπα του μυθιστορήματος... τι ήταν το καθένα και πώς το έπλασε στο βιβλίο ο Kαζαντζάκης». Iστορικά πρ σωπα Iδιαίτερα, βέβαια, μας ενδιαφέρουν τα κυρίως ιστορικά πρ σωπα, πως είναι «οι δυο τρανές κεφαλές του Mεγαλ καστρου», ο Πασάς και ο Mητροπολίτης. Για τον Πασά του Mεγάλου Kάστρου δεν είναι δυνατ ν να γνωρίζουμε στοιχεία ιστορικά. Eίναι μως απολύτως βέβαιο τι στη μορφή του Mητροπολίτη βλέπουμε τον Tιμ θεο Kαστρινογιαννάκη (1883–1897), σεβάσμιο και επιβλητικ ιεράρχη, έστω και αν δεν είναι «τουρκομερίτης», πως τον παρουσιάζει ο συγγραφέας, αλλά γνήσιος Kρητικ ς. Πιθαν τατα εδώ ο Kαζαντζάκης συγχέει τον Tιμ θεο Kαστρινογιαννάκη, που ήταν Kρητικ ς, με τον προηγούμενο Mητροπολίτη Kρήτης Σωφρ νιο τον απ Διδυμοτείχου (1874 – 1877). Oι σχέσεις των δύο στοιχείων της Kρήτης, του χριστιανικού και του μουσουλμανικού αποδίδονται εναργέστατα, πως στην ακ λουθη περιγραφή μιας επίσκεψης του Mητροπολίτη στο κονάκι του Πασά: «Mπήκε ο Mητροπολίτης, άρχισαν οι χαιρετούρες, οι δυο πιο τρανές κεφαλές του Mεγαλ καστρου έσμιγαν, ο ένας της Tουρκιάς, ο άλλος της Xριστιανοσύνης. Σα δυο γέροι βασιλιάδες ήταν στην πολιτεία ετούτη, και τα βασίλειά τους κείτουνταν μπλεγμένα το ένα μέσα στ’ άλλο, τούρκικοι και ρωμαίικοι μαχαλάδες ανάκατα, σταυρ ς και μισοφέγγαρο κολλημένα, και π τε ομονοούσαν και καλοπορεύουνταν, π τε τους έπιανε το κρητικ μπουρίνι, που λένε, ένα είδος λύσσα, και χιμούσαν, και κάρφωναν τα δ ντια τους ο ένας στο σβέρκο του άλλου...». H παραποίηση είναι πολλές φορές σκ πιμη και στα ιστορικά γεγον τα. Mολον τι κέντρο του μυθιστορήματος είναι η επανάσταση του 1889, ο Kαζαντζάκης ηθελημένα εμπλέκει πολλά γεγον τα της παλαι τερης, O Nα ς του Σωτήρος, πίνακας του Eυάγγελου Mαρκογιαννάκη. Πριν υποκύψει στον ισοπεδωτικ ζήλο της απριλιανής δικτατορίας, ορθων ταν στο κέντρο του Mεγάλου Kάστρου –μοναστήρι των Λατίνων αρχικά, ύστερα τζαμί αφιερωμένο στη Bαλιδέ σουλτάνα, στέγη εκπαιδευτηρίου μετά, ώς τις αρχές του 1960. Tην πλατεία του διέσχιζε –για να φτάσει στο «μεϊντάνι»– η «άλλη βασιλ φλεβα» για την οποία μιλά ο Kαζαντζάκης στον «Kαπετάν Mιχάλη». Tο εξώφυλλο ιταλικής έκδοσης του «Kαπετάν Mιχάλη» του Nίκου Kαζαντζάκη (εκδ. «Aldo Martello» Mιλάνο). Aρκετά επιτυχημένο, αλλά και αποκαλυπτικ της έντονης διάθεσης «εξωτισμού» με την οποία το πολυάριθμο ξένο αναγνωστικ κοιν των μυθιστορημάτων του N. Kαζαντζάκη προσεγγίζει το έργο του και εγκαταλείπεται στην απ λαυσή του. Ωστ σο, πίσω απ το μυθοπλαστικ προπέτασμα, τα «κρητικά» μυθιστορήματα του Kαζαντζάκη σώζουν «τ’ ραμα του κ σμου» αρθρωμένο στέρεα με στοιχεία της ιστορικής πραγματικ τητας. αλλά και της μεταγενέστερης κρητικής ιστορίας, απ το 1821 ώς το 1897. Aλλωστε και το κυρίαρχο σύνθημα «Eλευθερία ή Θάνατος», που δίδει και τον τίτλο στο έργο, είναι το σύνθημα των παλαι τερων κρητικών επαναστάσεων, απ το 1821 – 1866. Aπ τη μεγάλη κρητική επανάσταση του 1866–69 και έπειτα, το σύνθημα γίνεται «Eνωσις ή Θάνατος», καθώς το Kρητικ Zήτημα προσλαμβάνει πλέον τον εθνικ του προσανατολισμ . Tα αναφερ μενα ιστορικά γεγον τα είναι κατά καν να αναχρονιστικά, με σκ πιμη παραποίηση τοπική ή χρονική. Tο μοναστήρι του Aφέντη Xριστού, λ.χ., και η καταστροφή του απ τους Tούρκους, ένα απ τα ωραι τερα μέρη της λης μυθιστορίας, είναι πιθαν τατα το πλησι χωρο στο Mεγάλο Kάστρο μοναστήρι του Aγίου Iωάννου του Θεολ γου στην Aνώπολη Πεδιάδος, που το έκαψαν οι Tούρκοι το θέρος του 1896 και κατέσφαξαν τους μοναχούς του. Tο ίδιο γίνεται πολλές φορές και με τα ον ματα. Eκτ ς απ τα πραγματικά, επισημαίνονται και πολλά φανταστικά (ν μιμο σε μια μυθιστορία), καθώς και μετονομασίες πραγματικών προσώπων. Kάτω απ το νομα Xατζησάββας, λ.χ., αναγνωρίζεται ο γιατρ ς και αρχαιολ γος Iωσήφ Xατζηδάκης. Kαι η εποχή του μυθιστορήματος είναι ακριβώς η εποχή των πρώτων ερευνών και των πρώτων ευρημάτων στην Kρήτη. H πρώτη συλλογή αρχαιολογικών ευρημάτων στεγάσθηκε με τη μέριμνα του Φιλεκπαιδευτικού Συλλ γου Hρακλείου, πρ εδρος του οποίου ήταν ο Iωσήφ Xατζηδάκης, σε δύο μικρά δωμάτια κοντά στην εκκλησία του Aγίου Mηνά. H αναφορά του Kαζαντζάκη στο θέμα είναι χαρακτηριστική: «Σπουδασμένος στη Φραγκιά [ο Xατζησάββας = Xατζηδάκης], πήγε για γιατρ ς και γύρισε μοσκοκούζουλος· του ’χε κολλήσει μαθές η λ ξα να πλερώνει εργάτες να σκάφτουν που βρίσκουνταν παλαιικά χαλάσματα, και στις έρημες ακρογιαλιές, και μέσα ακ μα στις σπηλιές του Ψηλορείτη. Eσκαφτε, έσκαφτε, έβρισκε χέρια και π δια μαρμαρένια και πλάκες με γράμματα αλαμπουρνέζικα και κουτσούνες πήλινες. Kι λα τα κουβαλούσε στη Mητρ πολη, κι είχε γεμίσει μια κάμαρα μεγάλη, δεν τα χωρούσε πια, κι άρχισε να τ’ απλώνει στο περιαύλι της εκκλησιάς...». H περιγραφή του Kαζαντζάκη είναι αληθινή. H πρώτη αρχαιολογική συλλογή της Kρήτης είχε τεθεί υπ την σκέπη του πάτρωνος του Hρακλείου, Aγίου Mηνά. Στην απέραντη βιβλιογραφία του Kαζαντζάκη βρίσκει κανείς πολλά άρθρα και μελετήματα για τον λαογραφικ πλούτο στα έργα του. Aντίθετα, καμιά συστηματική μελέτη δεν υπάρχει για τα ακραιφνώς ιστορικά στοιχεία των μυθιστορημάτων του. Iσως το σύντομο τούτο σημείωμα παρακινήσει νέους μελετητές, να στραφούν προς αυτήν την κατεύθυνση. Eίναι βέβαιο τι θα συγκεντρωθούν πολλά στοιχεία, που θα βοηθήσουν στην καλύτερη καταν ηση αυτών των μεγάλων μνημείων της νεοελληνικής λογοτεχνίας και θα τεκμηριώσουν πληρέστερα τη σχέση του Kαζαντζάκη με την Kρήτη και την ιστορία της. KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 23 H Γυναίκα στη ζωή και το έργο του H πίστη του Kαζαντζάκη στο λυτρωτικ ρ λο του αιώνιου θηλυκού Tου Γιώργου Σταματίου Φιλολ γου, συγγραφέα H IΔIΩTIKH ζωή του Nίκου Kαζαντζάκη, ταν ζούσε αλλά και μετά το θάνατ του, λεηλατήθηκε σο ο βίος ολίγων επώνυμων. Iδιαίτερα υπονομεύτηκε και διασύρθηκε η ερωτική του ζωή, οι σχέσεις του με το θηλυκ στοιχείο του ανθρώπινου γένους. Ως πλο δραστικ χρησιμοποιήθηκαν οι υποβολιμαίες διαδ σεις, οι προκαταλήψεις, οι παρανοήσεις και οι σκ πιμες παρερμηνείες κάποιων αυτοβιογραφικών στοιχείων του έργου του ή κάποιων μύχιων εξομολογήσεών του. Eπιμερίζονται δε σε δύο ευπαθή σημεία της λης αντρικής του υπ στασης. Πρώτο: ο Kαζαντζάκης είχε μειωμένη και, απ μια περίοδο και μετά, ανύπαρκτη σεξουαλική ζωή. Kαι δεύτερο: υπήρξε περιφρονητής των γυναικών. Bρέθηκαν σοβαροί, κατά τα άλλα, συγγραφείς να «ερμηνεύσουν» το έργο του Kαζαντζάκη μέσα απ τον «αυταπ δεικτο» μισογυνισμ του, ως απ τοκο της θρυλούμενης ανικαν τητάς του να «κατακτήσει σωματικά μια γυναίκα» (Nικηφ ρου Bρεττάκου: «Nίκος Kαζαντζάκης, η αγωνία του και το έργο του», Λιλής Zωγράφου: «Eνας τραγικ ς», κ.ά.). Oι συκοφαντίες αυτές είχαν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμ και τον γράφοντα που, ωστ σο, διατηρούσε τις επιφυλάξεις του. Aρχισε λοιπ ν να μελετάει για πολύ χρ νο και με ιδιαίτερη προσοχή –εκτ ς βέβαια απ το ίδιο το έργο του Kαζαντζάκη– τις επιστολές και τις ιδι χειρες σημειώσεις τις σχετικές με την ερωτική ζωή του, σες δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς και σες, αδημοσίευτες, φυλάσσονταν στο αρχείο της δεύτερης γυναίκας του. Στις επιστολές αυτές συμπεριλαμβάνονταν και γράμματα γεμάτα ερωτική θέρμη και με αναγνωρίσιμο σεξουαλικ κώδικα, που του είχαν στείλει οι κατά διαστήματα Aγαπημένες του και που μονάχα ένας απ λυτα υγιής, ποθών και σφ δρα ποθούμενος άντρας στέλνει σε μια γυναίκα ή δέχεται απ’ αυτήν. Kαρπ ς της μακρ χρονης μελέτης μας ήταν το βιβλίο «H γυναίκα στη ζωή και στο έργο του Nίκου Kαζαντζάκη», του οποίου παρουσιάζουμε εδώ τα σημαντικ τερα πορίσματα. H Eλένη Kαζαντζάκη ταν πρωτοσυνάντησε το Nίκο Kαζαντζάκη. Γνωρίστηκαν στις 18 Mαΐου 1924, σε μια εκδρομή σε Πεντέλη – Pαφήνα. Eκείνη, η Eλένη Σαμίου, ήταν μ λις 20 χρ νων. Eκείνος δεν είχε ακ μα διαζευχθεί τη Γαλάτεια. Aνάμεσα στους δυο τους εδραιώθηκε γρήγορα μια σχέση ανθεκτική, μια συμβίωση που επισφραγίστηκε και τυπικά με το γάμο τους στις 11 Nοεμβρίου 1945 (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). συμβαίνει με πολλούς διανοούμενους που καταπονούνται διανοητικά, υπήρξαν περίοδοι της ζωής του με έντονη δημιουργική δραστηρι τητα, που σημειων ταν, θελημένα ή αθέλητα, κάποια σεξουαλική κάμψη. Περίοδος μ νιμης ερωτικής αναστολής ήταν για παράδειγμα η πέρα απ κάθε συζυγικ κομφορμισμ συμβίωσή του με την πρώτη γυναίκα του, τη Γαλάτεια Aλεξίου, μετέπειτα Γαλάτεια Kαζαντζάκη. Που σφραγίστηκε με μια πλήρη ασυμφωνία στον ερωτικ τομέα. Tα αίτιά της πρέπει να αναζητηθούν στην εκούσια και προγραμματισμένη υπέρβαση του ερωτικού ενστίκτου, προκειμένου να εξυπηρετηθούν ανώτερες ορμές και επιδιώξεις, στις θρησκευτικές κρίσεις του – μ νιμη κατάσταση της ψυχής του–, στη μεταφυσική αγωνία που τον σπάρασσε απ έφηβο, στο άγχος της επιβίωσης, στην ανάγκη για δημιουργία και προβολή και στον καθημεριν διανοητικ κάματο. Tο ομολογεί θαρρετά και ο ίδιος στην «Aναφορά στο Γκρέκο»: «Kάποιο άλλο αγαθ επιθυμούσα πέρα απ τη γυναίκα». Tούτο το παράξενο και ασυνήθιστο φαιν μενο για νεαρ άντρα είχε την εφαρμογή του και σε άλλες περιπτώσεις, κυρίως μως σ’ εκείνην της συμβίωσής του με τη Γαλάτεια. H «προδομένη» Γαλάτεια πήρε την ψιμη εκδίκησή της. Διέδωσε στους κύκλους της Δεξαμενής τι ο γάμος της με τον Nίκο Kαζαντζάκη υπήρξε λευκ ς, δηλ. άσαρκος. Aργ τερα μάλιστα «απεκάλυψε» τούτο το μυστικ κατά τρ πον επισημ τερο. Aπευθύνοντας επιστολή (15–8–1959) στον Σουηδ Eλληνιστή Γούνταρ Aντερσον, που επιχειρεί ψυχαναλυτική ερμηνεία της «σεξουαλικής αναστο- Iκαν ς να κατακτήσει Aναφορικά πρώτα με την ερωτική επάρκειά του, δεν χωρεί καμιά αμφιβολία τι ο Kαζαντζάκης ήταν ένας φυσιολογικ ς άντρας, ικαν ς να κατακτήσει μια γυναίκα σωματικά και ψυχικά. Bέβαια δεν υπήρξε ένας αχαλίνωτος και αχ ρταγος κυνηγ ς των γυναικείων θελγήτρων, πως άλλοι εκπρ σωποι των νεοελληνικών Γραμμάτων (Bάρναλης, Kαραγάτσης και λοιποί). Aυτ δεν του το επέτρεπε ούτε ο ενδοστρεφής χαρακτήρας του, ούτε η αυστηρή οικογενειακή αγωγή του. Kαι φυσικά, πως H Γαλάτεια, καθισμένη, μπροστά, και η αδελφή της Eλλη Aλεξίου, ο M. Aυγέρης, ο K. Bάρναλης και, πίσω δεξιά, ο N. Kαζαντζάκης, σε μια εκδρομή στο χωρι Kράσι, στα λασιθιώτικα βουνά, το 1912 (φωτ.: συλλογή Στυλιανού Aλεξίου). 24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 H Pαχήλ Λιπστάιν, το 1922. O Kαζαντζάκης γνωρίστηκε μαζί της εκείνη τη χρονιά, στο Bερολίνο. H Πολωνοεβραία ακτιβίστρια τον έμπασε σ’ έναν κύκλο απ επαναστατημένες συμπατριώτισσές της: Iτκα X ροβιτς, Nτίνα Mάτους, P ζα Σμούλεβιτς, κ.ά. (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). λής» του N.K. (ο χαρακτηρισμ ς είναι δικ ς της). H επιστολή–αποκάλυψη θα περάσει στο βιογραφικ βιβλίο της αδελφής της, Eλλης Aλεξίου «Για να γίνει μεγάλος» («Γνωστ είναι πια πως με τη Γαλάτεια... δεν τον συνέδεσε ποτέ ο ολοκληρωμένος ερωτικ ς δεσμ ς»), θα μεταφερθεί αβασάνιστα και στα βιβλία νεώτερων μελετητών και θα τροφοδοτήσει μέχρι σήμερα λη την αν σια και ανούσια φιλολογία για τη δήθεν «ανικαν τητα» του δημιουργού του «Zορμπά». Aντίθετα, η συμβίωση του Kαζαντζάκη με τη δεύτερη γυναίκα του, την Eλένη Σαμίου, υπήρξε αρμονική. «O Nίκος ήταν τέλειος σύζυγος και σύντροφος. Δεν γεννήθηκε ποτέ κανεν ς είδους πρ βλημα ανάμεσά μας. Tαιριάξαμε σε λα...» (απ σπασμα επιστολής της Eλένης Kαζαντζάκη προς τον γράφοντα, της 20ής Iουνίου 1974). Oι αγαπημένες του O Kαζαντζάκης, κάτω απ την επίδραση της νεαρής Σαμίου, βαθμιαία, ξεπέρασε τις ποιες δυσλειτουργίες στον λο γενετήσιο μηχανισμ του και εξελίχθηκε, σύμφωνα με τις μαρτυρίες της ίδιας της Eλένης Kαζαντζάκη αλλά και με τις υποδηλώσεις των γραμμάτων τους, σε έναν επαρκέστατο εραστή. Aργ τερα (11 Nοεμβρίου 1945, ημέρα του γάμου τους και εξής) μεταλλάχτηκε σε έναν ιδανικ σύζυγο, αυτ ς ο φανατικ ς πολέμιος του γάμου και συναποτέλεσε με την Eλένη ένα αρμονικ ζευγάρι. Ως τ τε, ο Kαζαντζάκης είχε ζήσει μια έντονη ερωτική ζωή στις μεγαλουπ λεις της Eυρώπης. Aπ τις αγαπημένες του θα αναφέρουμε χρονολογικά πρώτα την Eλλη Λαμπρίδη, την «αγαπημένη Mουντίτα». O δεσμ ς τους ανθοφ ρησε απ τον Φεβρουάριο του 1918 ώς τον Φεβρουάριο του 1919 και περιγράφεται στο Hμερολ γιο που κρατούσε ο Kαζαντζάκης. Hταν μια σχέση δυνατή, ο- λοκληρωμένη, θυελλώδης κάποτε, και ταραγμένη ιδεολογικά. H Eλλη πολύ γρήγορα χάθηκε απ τη ζωή του N.K., την κατάπιε η βαριά σκιά εν ς άλλου ιεροφάντη της ποίησης, του Aγγελου Σικελιανού, διατήρησε ωστ σο ακέραιο τον θαυμασμ της χι μονάχα στο διανοούμενο αλλά και στον άντρα Kαζαντζάκη. Kαι οσάκις γιν ταν λ γος αρνητικά γι’ αυτ ν έσπευδε να τον υπερασπιστεί με πάθος! Eφτασε μάλιστα να ομολογήσει στον Γιάννη Mαγκλή: «Γι’ αυτές που κατηγορούν τον Kαζαντζάκη για ανίκανο, αν θες γράψτο, πες το, ο Kαζαντζάκης μού πήρε την παρθενιά μου στην Eλβετία...» (απ συνέντευξη του Γιάννη Mαγκλή στην εφημ. «Eλευθεροτυπία», Tετάρτη 17 Φεβρουαρίου 1993). Mια άλλη ερωμένη του Kαζαντζάκη, ήταν η Eβραία Iτκα X ροβιτς. O Παντελής Πρεβελάκης μας διαβεβαιώνει κατηγορηματικά: «O K. είχε ερωτικ δεσμ με την Iτκα· το γράφω αυτ , με κίνδυνο να περάσω για αδιάκριτος, επειδή έχει καλλιεργηθεί το ψέμα πως σ’ λη του τη ζωή ήταν αδιάφορος με τις γυναίκες». O δεσμ ς Nίκου–Iτκας, σφοδρ ς σο λίγοι έρωτές του, κράτησε λίγο, σο το δεύτερο και το τρίτο ταξίδι του K. στη M σχα (Oκτ. – Δεκ. 1927 και Iούνιος–Aύγουστος 1928). Tον υπονον μευσαν οι ιδεολογικές διαφορές ανάμεσα στους δύο εραστές (η Iτκα ήταν φανατική εν δράσει κομμουνίστρια, ο K. οραματιστής αυτού που αποκαλούσε ο ίδιος μετακομμουνισμ ), μα πιο πολύ η παρουσία της Eλένης Σαμίου. H Iτκα βοήθησε με τις συμβουλές και τις παροτρύνσεις της να αποβάλει η Eλένη τους δισταγμούς της και να υπογράψει «συμβ λαιο ζωής και θανάτου» με τον Kαζαντζάκη. O N. Kαζαντζάκης και η Eλσα Aλεξάντερ Λάνγκε, η «πολυαγαπημένη». Γνωρίστηκαν στο Nτ ρνμπουργκ, κοντά στην Iένα, τον Iούνιο του 1923 – «ο Θε ς να ευλογεί τις γεμάτες... στιγμές μας στο Nτ ρνμπουργκ... τις κουβέντες, το γέλιο, τη σιωπή» (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Eρωτική φιλία O K. είχε συνάψει και άλλους ερωτικούς δεσμούς, σαρκικούς ή μη, και Συνέχεια στην 26η σελίδα O N. Kαζαντζάκης με το φίλο του Iταλ αρχιτέκτονα Nτ ρο Λέβι και την αδελφή του Eντβίγκε, στη Φλωρεντία το 1926 (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 25 O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη στο ορειν αναπαυτήριο Kurhaus Cademario, στο Λουγκάνο της Eλβετίας, τον Iούλιο του 1955. Eδώ άρχισε ο Kαζαντζάκης να συγγράφει την «Aναφορά στον Γκρέκο» την πνευματική αυτοβιογραφία του (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Συνέχεια απ την 25η σελίδα είχε συνδεθεί με ερωτική φιλία και με άλλες κοπέλες, πως ήταν η Πολωνοεβραία Pαχήλ Λιπστάιν, η Bαρβάρα Nικολάεβνα Tαμάνχιεφ, που σπάραξε τα φυλλοκάρδια του με την απαράμιλλη σλαβική σαγήνη της και έθεσε για μιαν ακ μη φορά σε δοκιμασία τις αρχές και τα ιδανικά του για εγκράτεια και υποταγή του ερωτικού ενστίκτου σε άλλα πνευματικ τερα ιδανικά, και η Edwige, αδελφή του Iταλού αρχαιολ γου και φίλου του Kαζαντζάκη, Doro Levi. Ωστ σο ο μεγάλος έρωτας του Kαζαντζάκη, στα χρ νια της επαναστατικής ορμής του και των μεγάλων ιδεολογικών αναζητήσεών του (1922–1923), στάθηκε η Γερμανίδα Eλσα Λάνγκε, η πολυαγαπημένη, πως την αποκαλεί στα γράμματά του. Mε την Eλσα ο Kαζαντζάκης έζησε έναν μεγάλο, βαθύ και σπαρακτικ έρωτα. Aρκεί να διαβάσει κανείς την αλληλογραφία του που συνεχίστηκε και στα κατοπινά χρ νια για να κατανοήσει το πάθος που τους συνέδεσε. H Eλσα υπήρξε σίγουρα η μοιραία γυναίκα της ζωής του. «Συλλογούμαι τους ανθρώπους που αγάπησα, τι χαρές και τι πίκρες τους έδωκα. Πικρ τατη, χλωμ τατη προβαίνει μέσα μου, χύνοντας πως συνηθίζει, χο- ντρά, ζεστά δάκρυα απάνω στα χέρια μου, η Elisabeth... Πάντα, ταν τη θυμούμαι, με κυριεύει σφοδρή, ακατανίκητη επιθυμία να πεθάνω». «Aκριβή συνεργάτισσα» Oι ποιες τώρα αιτιάσεις εναντίον του Kαζαντζάκη για υποτίμηση και περιφρ νηση των γυναικών, που ενισχύονται απ κάποια εδάφια της «Oδύσειάς» του και των τραγωδιών του, αναιρούνται απ μια προσεκτικ τερη μελέτη του συν λου του έργου του. O K. χι μονάχα δεν είναι περιφρονητής, «σφαγέας» των γυναικών, αλλά τουναντίον συχνά μέσα στα γραψίματά του καταφάσκει την αξία και, χι σπάνια, την υπεροχή της αιώνιας γυναίκας στην προαγωγή του ανθρώπινου γένους. Kαι μ νον ο χαρακτηρισμ ς της ως «ακριβής συνεργάτισσας του Θεού» και η ομολογία του πως « ,τι καλ στον κ σμο χάρηκε και προκοπή ’δε ο νους μου – μονάχα στη γυναίκα το χρωστάει, την κοσμοκαταλύτρα» αρκούν να τον κατατάξουν στην κατηγορία των υμνητών του θηλυκού ανθρώπινου γένους. H πληρέστερη, η αυθεντικ τερη καζαντζακική ερμηνεία του χαρακτη- ρισμού «ακριβή συνεργάτισσα του Θεού» βρίσκεται στην «Aσκητική». Aλλά ο «Θε ς» της «Aσκητικής» δεν είναι ο Θε ς του «Tελευταίου Πειρασμού» που αγωνίζεται ενάντια στον πειρασμ της σάρκας και του έρωτα. Kαι η συνεργασία της γυναίκας στο έργο του είναι άλλης λογής και άλλης αποστολής. O «Θε ς» της «Aσκητικής» δεν είναι σωτήρας των ανθρώπων. O άνθρωποι είναι Σωτήρες του Θεού (Salvatores Dei) «πολεμώντας, δημιουργώντας, μετουσιώνοντας την ύλη σε πνεύμα». O «Θες» είναι διάχυτος μέσα στην ύλη και μέσα στην ψυχή μας, και κινδυνεύει. Kινδυνεύει κι αγωνίζεται να ελευθερωθεί απ την ύλη και να γίνει πνεύμα. Σώζοντας ο κάθε άνθρωπος το δικ του κύκλο ύλης, σώζει ένα μέρος απ τον «Θε ». Kι η γυναίκα κάθε που γεννάει έναν νέον άνθρωπο – «σωτήρα του θεού», συντελεί στη σωτηρία του, γίνεται «ακριβή συνεργάτισσα» στον «αγώνα του Θεού» για τη λύτρωσή του απ το σκοτάδι και τη βαρύτητα της ύλης. H πίστη του K. στη λυτρωτική επίδραση της γυναίκας αποτελεί ένα ακ μη δείγμα της αντικειμενικ τητάς του απέναντι στην αιώνια συντρ φισσα του άντρα. «Mεσ στρατα, ανάμεσα στο φαΐ και στους μεγάλους στοχασμούς κάθεται με ανοιχτ το στήθος, με ανοιχτά τα γ νατα, η γυναίκα... Tην αγγίζω... Ω, την αγγίζω, συγκερνώ μέσα μου θεϊκά το βάρος με το στρ βιλο και χορεύω!» («Bούδας»). H λυτρωτική επίδραση της «γήινης» γυναίκας πάνω στον αιθεροβάμονα και ουτοπιστή άντρα, δεν είναι μονάχα ένα ιδεολ γημα του K. ούτε ένα απλ θεωρητικ σχήμα. Eίναι και ένα βαθύ βίωμα που αξιώθηκε ο μεγάλος συγγραφέας στο μεγαλύτερο και ουσιαστικ τερο μέρος της ζωής του και που το μετάλλαξε σε αίσθημα παραδοχής και ευγνωμοσύνης, αλλά και σε τίμια και ειλικρινή αναγνώριση μέσα στην αυτοβιογραφική «Aναφορά στον Γκρέκο»: «Aγάπησα γυναίκες, στάθηκα τυχερ ς, εξαίσιες γυναίκες μου ’τυχαν στο δρ μο μου, ποτέ οι άντρες δεν μου ’καμαν τ σο καλ και δεν βοήθησαν τ σο τον αγώνα μου σο οι γυναίκες ετούτες. Kι απάνω απ’ λες μια, η τελευταία... Mα οι γυναίκες, κι οι πιο αγαπημένες, δεν μας παραστράτισαν· δεν ακολουθήσαμε εμείς την ανθισμένη στράτα τους, τις πήραμε εμείς μαζί μας, δεν τις πήραμε, ήρθαν με τη δικιά τους θέληση, γενναίες συντρ φισσες, στον ειδικ μας τον ανήφορο». 26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 O Kαζαντζάκης πέρα απ σύνορα H απήχηση των ιδεών και των έργων του στον αγγλοσαξωνικ κυρίως κ σμο Tου Θανάση Mασκαλέρη Kαθηγητή στο Kέντρο Nεοελληνικών Σπουδών – Eδρα N. Kαζαντζάκη, State Univercity, Σαν Φρανσίσκο, HΠA O KAZANTZAKHΣ πρωτοεμφανίσθηκε στην Aμερική και στην Aγγλία το 1952 με την έκδοση του «Zορμπά» (Zorba the Greek). H υποδοχή του έργου ήταν ενθουσιώδης και απ το αναγνωστικ κοιν και απ τους κριτικούς. Aν και η μετάφραση είχε γίνει απ τα γαλλικά –και είναι κάπως ραφιναρισμένη και σε χαμηλ τερο τ νο εν σχέσει με το πρωτ τυπο– ο «Zορμπάς» εξακ ντισε τον Kαζαντζάκη μεσουρανίς στο στερέωμα της σύγχρονης σοβαρής λογοτεχνίας. Στα χρ νια που ακολούθησαν, ο Kαζαντζάκης διαβάστηκε με εξαιρετικ ενδιαφέρον, ακ μα και πάθος, πως διαβάστηκαν οι μεγαλύτεροι συγγραφείς του 20ού αιώνα: ο Tζέιμς Tζ ις, ο Nτ. X. Λ ρενς, ο T μας Mαν, ο Xέρμαν Eσσε, ο Aλμπέρ Kαμύ, ο E. Xεμινγουέι και ο Oυ. Φ κνερ. O Kαζαντζάκης «έβαλε στο χάρτη», πως λένε οι αγγλ φωνοι, τη νεοελληνική λογοτεχνία, την Eλλάδα –και ξεχωριστά την Kρήτη. Oι πιο γνωστοί ώς τ τε νεοέλληνες συγγραφείς, ο Kαβάφης και ο Σεφέρης, είχαν διαβαστεί απ σχετικά λίγους αναγνώστες, κυρίως στην Aγγλία. Tο 1954, ο εκδ της του Kαζαντζάκη Simon & Schuster, απ τους μεγαλύτερους στην Aμερική, δημοσίευσε το μυθιστ ρημά του «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται» (The Greek Passion) ενώ ταυτ χρονα η ίδια μετάφραση κυκλοφ ρησε στην Aγγλία με τον πιο ακριβή τίτλο «Christ Recrucified». Tο εξώφυλλο της αγγλικής μετάφρασης του έργου του N. Kαζαντζάκη «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται», εκδ. Bruno Cassirer, Oξφ ρδη. Oδύσσεια, μια σύγχρονη αναζήτηση: το εξώφυλλο της αγγλικής μετάφρασης της «Oδύσειας» του N. Kαζαντζάκη, απ τον Kίμωνα Φράιαρ. Eξαιρετικά επιτυχημένη μετάφραση, είχε και έχει μεγάλη απήχηση στους αγγλ φωνους αναγνώστες. Pεύμα ενθουσιασμού O «Xριστ ς ξανασταυρώνεται» ανακίνησε ένα νέο ρεύμα ενθουσιασμού. O Kαζαντζάκης συγκρίνεται σε μεγαλοσύνη και ηθικ βάθος με τους γίγαντες της παγκ σμιας λογοτεχνίας –τον Nτοστογιέφσκι και τον Tολστ ι απ τους παλαι τερους, τον Mαν, τον Kαμύ και τον Σαρτρ απ τους συγχρ νους του. Aκολούθησαν «O Kαπετάν Mιχάλης» (Freedom or Death) to 1956, η «Oδύσεια» (The Odyssey: A Modern Sequel) σε μετάφραση του Kimon Friar το 1958, «O τελευταίος πειρασμ ς» (The last temptation of Christ) και η «Aσκητική» (Saviors of God–Spiritual exercises) το 1960, «O φτωχούλης του Θεού» (Saint Francis) το 1962, το «Toda Raba» και «Oι αδερφοφάδες» το 1964, «Aναφορά στον Γκρέκο» και ένας τ μος απ τα «Tαξιδιωτικά» (Aγγλία) το 1966, και τρία απ τα θεατρικά του έργα το 1969. Tο πρώτο βιβλίο κριτικής σε αγγλική μετάφραση παρουσιάσθηκε το 1961: «O ποιητής και το ποίημα Συνέχεια στην 28η σελίδα Tο εξώφυλλο σχετικά πρ σφατης έκδοσης του «Tελευταίου πειρασμού» του N. Kαζαντζάκη στα ισπανικά. O Aγιος Φραγκίσκος της Aσίζης: το εξώφυλλο γερμανικής έκδοσης του μυθιστορήματος του N. Kαζαντζάκη, «O φτωχούλης του Θεού». KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 27 Συνέχεια απ την 27η σελίδα της Oδύσειας» του Πρεβελάκη. Tο 1968 δημοσιεύθηκε στα αγγλικά «O ασυμβίβαστος», η βιογραφία του απ την Eλένη Kαζαντζάκη, βασισμένη πάνω σε επιστολές του Kαζαντζάκη. Σε μια δεκαπενταετία (1953–1969), τα σημαντικ τερα έργα του Kαζαντζάκη έγιναν προσιτά στον αγγλ φωνο κ σμο, κάτι πολύ σπάνιο, αν χι πρωτοφανές, στα χρονικά μεταφρασμένων συγγραφέων στην αγγλική γλώσσα. Aπ το 1969 μέχρι το 1989 μεταφράσθηκαν στα αγγλικά τα υπ λοιπα «Tαξιδιωτικά», διάφορα θεατρικά, και έργα πως «O Bραχ κηπος» και το «Συμπ σιον» μεταξύ άλλων. Mεταφρασμένα, «O Zορμπάς», «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται» και «O Kαπετάν Mιχάλης» υστερούν σε δύναμη λ γου. Eχουν χάσει σημαντικά απ την έντονη αφήγηση και τους ζωντανούς ρυθμούς του πρωτ τυπου. Tο γεγον ς τι το πρώτο μεταφράσθηκε απ τα γαλλικά και τα άλλα δύο απ τα γερμανικά, ασφαλώς συνέτεινε σ’ αυτή την απώλεια. Aργ τερα μως, με τις μεταφράσεις του Friar («Oδύσεια», «Aσκητική») και του Peter Bien («O τελευταίος πειρασμ ς», «O φτωχούλης του Θεού», «Aναφορά στον Γκρέκο»), η απ δοση στα αγγλικά είναι πολύ περισσ τερο επιτυχής, εκπληκτικά τέλεια στις μεταφράσεις του Friar. H υποδοχή του στο εξωτερικ γενικά τονώθηκε και πήρε καινούργιες διαστάσεις απ δύο συναρπαστικές κινηματογραφικές ταινίες – «O Zορμπάς» του Kακογιάννη και «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται» του Aλέξης Zορμπάς: το εξώφυλλο έκδοσης του μυθιστορήματος στα γερμανικά. Tο εξώφυλλο της έκδοσης του μυθιστορήματος «O τελευταίος πειρασμ ς» στα τσέχικα. Nτασσέν, οι οποίες κατεύθυναν ακ μα πιο πολλούς ξένους προς τα βιβλία του Kαζαντζάκη – και «O Zορμπάς» προς την Eλλάδα. Tο ίδιο συνέβη πιο πρ σφατα και με την ταινία του M. Σκορτσέζε, «O τελευ- ταίος πειρασμ ς» –«The last temptation of Christ». H ταινία αυτή συντάραξε πολλούς, θετικά και αρνητικά, και δημιούργησε ένα νέο κύμα ενδιαφέροντος για τον Kαζαντζάκη. O Nίκος και η Eλένη Kαζαντζάκη –κι ανάμεσά τους ο Kίμων Φράιαρ– με τη Mελίνα Mερκούρη και τον Zυλ Nτασσέν στην πρεμιέρα της ταινίας του τελευταίου, «O Xριστ ς ξανασταυρώνεται» στο Φεστιβάλ Kαννών, το Mάιο του 1957 (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Oι απλοί αναγνώστες με σχετικά περιορισμένες γνώσεις για τη λογοτεχνία και την Eλλάδα, εξέφρασαν αυθ ρμητα τον θαυμασμ τους για τον συγγραφέα και για τους ήρωές του, για το π σο συναρπαστικ ς είναι στις αφηγήσεις του, εκφράζοντας ταυτ χρονα ένα ξάφνιασμα για τον πλούτο και τη σοφία που διαισθάνθηκαν να κρύβεται μέσα στους εξωτικούς γι’ αυτούς τάπητες των παραμυθιών του. Για τους φοιτητές μου, που έχουν εκφρασθεί με πάθος και εκπληκτική καταν ηση για τον Kαζαντζάκη, θα μπορούσα να μιλήσω εκτενώς. Θα περιοριστώ μως σε ορισμένες επισημάνσεις. Yστερα απ την επαφή τους με συγγραφείς της φυγής, της παρακμής και της ηττοπάθειας, μετά τους υπαρξιακούς προβληματισμούς που έζησαν διαβάζοντας Kάφκα, Kαμύ, Σαρτρ, Mπέκετ και τους Aμερικανούς beat –τους ηττημένους ή περιθωριακούς ήρωες της εποχής μας–, και μέσα απ την ηθική κρίση που έφερε το Bιετνάμ, οι νέοι αυτοί βρήκαν στον Kαζαντζάκη ένα αναζωογονητικ πνεύμα και μία έμπνευση για να προσέξουν τον εαυτ τους και την κοινωνία τους –να στραφούν προς τη σοβαρή σκέψη για τη ζωή, προς την ενδοσκ πηση και την αναζήτηση. Στην αγωνία τους και στον προβληματισμ τους, ο Kαζαντζάκης τους συμπαραστάθηκε σαν ένας αγαπητ ς και πολύτιμος guru. Eχω κρατήσει στο γραφείο μου, στο Πανεπιστήμιο που είναι η Eδρα Kαζαντζάκη, εκατοντάδες συγκινητικές εξομολογήσεις με αφορμή τον Kαζαντζάκη – προσωπικές ενδοσκοπήσεις και διεισδυτικές παρατηρήσεις στα έργα του. 28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 Δείχνουν βαθιά καταν ηση και σφοδρή αγάπη για το έργο και τον άνθρωπο. Aπ λους τους σύγχρονους συγγραφείς που ερέθισαν τους Aμερικανούς νέους τα τελευταία 25 χρ νια, μ νο ο Kαμύ και ο Eσσε συγκρίνονται με τον Kαζαντζάκη σε επιρροή και έμπνευση. Φυσικά εδώ δεν μιλάω για μια μεγάλη μάζα νέων Aμερικανών, αλλά για μια σημαντική μειον τητα με ασυνήθιστες ευαισθησίες. Oι κριτικοί Oσον αφορά, τώρα, τους κριτικούς, αυτοί στράφηκαν πιο πολύ προς τον ιδεολογικ κ σμο του Kαζαντζάκη παρά προς την καλλιτεχνική πλευρά του έργου του. Oι αγγλ φωνοι κριτικοί δεν βιάστηκαν να προχωρήσουν σε τελικές κρίσεις για το έργο του Kαζαντζάκη πριν εξοικειωθούν και πληροφορηθούν πληρέστερα. Mετά την έκδοση της κριτικής που προσέφερε ο Πρεβελάκης, τη βιογραφία της Eλένης Kαζαντζάκη και τα διαφωτιστικά κείμενα του Friar και του Peter Bien, οι κριτικοί είχαν στη διάθεσή τους τα απαιτούμενα στοιχεία και πλαίσια για να καταπιαστούν πληρέστερα με το έργο του Kαζαντζάκη. Eτσι, σιγά–σιγά, δημοσιεύθηκαν μελέτες σε περιοδικά και κατ πιν μονογραφίες γύρω απ το έργο και την πνευματική του φυσιογνωμία. Παρ’ λα τα δείγματα σοβαρής κριτικής, η κύρια επαφή με τον Kαζαντζάκη διεξάγεται στα ανοιχτά κανάλια της προσωπικής επικοινωνίας των αναγνωστών του με το έργο του. Kαι είναι ένα ενδιαφέρον φαιν μενο πως η «Nέα Θεολογία» στην Aμερική, που στρέφεται γύρω απ μια ελεύθερη υπαρξιακή θρησκευτική συνείδηση με κοινωνικούς στ χους, βρίσκει στο έργο του Kαζαντζάκη ιδέες και βιώματα που εμπνέουν και κατευθύνουν προς υψηλά ανθρωπιστικά επιτεύγματα. O N. Kαζαντζάκης με τον Kίμωνα Φράιαρ, μεταφραστή της «Oδύσειας» στα αγγλικά, στο σπίτι του συγγραφέα στην Aντίμπ της Γαλλίας, το 1954 (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Eνδιαφέρουσες θεωρήσεις Tελειώνω με τις παρατηρήσεις δύο κριτικών, εν ς Aμερικανού και εν ς Aγγλου. Bλέπουμε σ’ αυτές χι μ νο ενδιαφέρουσες θεωρήσεις για τον Kαζαντζάκη, αλλά και τους λ γους που εξηγούν τη θερμή υποδοχή του έργου του. Nα τι παρατηρεί ο μεταφραστής και κριτικ ς του Kαζαντζάκη, Peter Bien: «Mερικοί ίσως αγάπησαν τον Kαζαντζάκη για τις ιδέες που διακηρύσσει σ’ ,τι γράφει, αλλά και πιο συγκεκριμένα για τον τρ πο που φλογίζει τις ιδέες αυτές. Σε μερικούς, οι ιδέες αυτές καθεαυτές θα φανούν λιγ τερο σημαντικές απ τον τρ πο, τον γιομάτο ειλικρίνεια και ορμή, που βρήκε να τις εκφράσει. Aλλοι, πάλι θα αισθανθούν τι μιλάει άμεσα για τις ανάγκες τους. Oπως ο Kαζαντζάκης, πολλοί σήμερα έχουν απ λυτη συναίσθηση τι γεννηθήκαμε σε μεταβατική εποχή. Oπως αυτ ς, λαχταράνε μια διέξοδο και νιώθουν τι η σωστή κατεύθυνση είναι μακριά απ’ τον υλισμ , προς μία νέα εσωτερικ τητα (...) Aλλοι (...) συμμερίζονται τη σταθερή του λαχτάρα να Tα εξώφυλλα τριών ξεν γλωσσων εκδ σεων του «Kαπετάν Mιχάλη», στα ρουμανικά (εκδ. Tineretului, 1961), στα εβραϊκά (εκδ. Am Oved, 1963) και στα ισπανικά (εκδ. Carlos Lohlé, Aργεντινή 1957), αντιστοίχως (πηγή: απ την έκθεση του Iστορικού Mουσείου Kρήτης). προσαρμ σει τον ρυθμ της ατομικής συμπεριφοράς σ’ ένα εξωτερικ ευρύτερο ρυθμ . Συμμερίζονται τη σταθερή του πεποίθηση τι η πράξη και χι η παραίτηση οδηγεί στην πνευματικ τητα, κι ακ μη τι η πράξη μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Kαταλαβαίνουν την τέλεια αποστροφή του για έναν επίπεδο, ανερμάτιστο ακτιβισμ βασισμένο στο ευαγγέλιο του αυξημένου εθνικού εισοδήματος, (...) νιώθουν τι η προσπάθειά του να συνδυάσει τη δυτική πρακτικ τητα και τον ουτοπισμ με την ανατολική εν ραση της μαται τητας του κ σμου ίσως κατευθύνει και τη δική τους αναζήτηση». O Aγγλος Colin Wilson είναι συγγραφέας του «The Outsider», μιας μελέτης για διάφορες μεγαλοφυΐες των τελευταίων εκατ χρ νων, που έζησαν στο περιθώριο, σ’ έναν δικ τους ελεύθερο πνευματικ χώρο. Eχει γράψει επανειλημμένα για τον Kαζαντζάκη και είναι απ τους πιο διεισδυτικούς κριτικούς του. Στο δοκίμιο «H Mεγαλοσύνη του Kαζαντζάκη» (Nέα Eστία, Xριστούγεννα 1971, μετάφραση Mερ πης Oικον μου) γράφει: «Στην τελευταία ανάλυση η σπουδαι τητα του Kαζαντζάκη ξεπερνάει κάθε ερώτημα αν τελικά “έλυσε” το πρ βλημα που διαπραγματεύεται το έργο του. Πραγματικά, ίσως να έχει σημασία το τι “απέτυχε” να το λύσει. Kαι έτσι γίνεται πιο τέλειο σύμβολο του ανθρώπου που αρνιέται να παραιτηθεί απ την αναζήτηση, εν ς ανθρώπου που συνεχίζει να ερευνά για απαντήσεις ώς τη στιγμή του θανάτου του. »Πολύ καιρ ξ δεψα να κάνω διαλέξεις σε αμερικανικά πανεπιστήμια τα τελευταία χρ νια και ανακάλυψα τι ο Kαζαντζάκης λατρεύεται απ ένα ορισμένο τύπο ιδιαίτερα προικισμένου με ιδιοφυΐα σπουδαστή. Σχεδ ν χωρίς εξαίρεση λοι αυτοί με ρωτάνε “Ξέρετε το έργο του Kαζαντζάκη;” (...) »Σε σύγκριση με αυτούς τους μικροσκοπικούς προφήτες (τους συγγραφείς της γενιάς beat και άλλους σύγχρονους) ο Kαζαντζάκης στέκει σαν κολοσσ ς ή σαν βουν (...) Aυτ ς ο βάρβαρος γίγας, είναι ένα ζωνταν σύμβολο της μεγαλοσύνης του ανθρώπου, της ικαν τητάς του να υψώνεται πάνω απ την αυτοσυμπ νια. Eίναι ακ μα πιο σπουδαίος, γιατί είναι ολοκάθαρα ανθρώπινος (...)κατάφερε να υπερνικήσει (...) τη δυσπιστία στον εαυτ του κάνοντάς την (...) ουσιαστικ μέρος του μύθου του, διακηρύσσοντας τι ο άνθρωπος πέφτει πάντα στην απελπισία, αλλά η μοναδικ τητα σ’ αυτ ν έγκειται στην ακατάλυτη σκληρ τητα, που τον βοηθάει να ξαναϋψωθεί. Eτσι, κατά ένα τρ πο γίνεται ένα απ τα πιο τέλεια σύμβολα του υπαρξιστή ανθρώπου: του Σίσυφου του Kαμύ, που σπρώχνει το βράχο να τον ανεβάσει στο βουν , ενώ ξέρει τι αμέσως θα κατρακυλήσει πάλι, ή του Προμηθέα, που υποφέρει (...) κάθε μέρα και μως δοξάζει το πνεύμα του ανθρώπου. Kαι πάνω απ’ λα υπάρχει η απέραντη χαρά στην πράξη του ζην, η τρομερή τελική επιβεβαίωση. Aυτή είναι ίσως η πιο βαθειά ρίζα της μεγαλοσύνης του Kαζαντζάκη». KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 29 O Kαζαντζάκης και η γλώσσα Oι απ ψεις του για τη Δημοτική πως προκύπτουν απ την επιστολογραφία του Tης Bασιλικής Δ. Tσακάλη Φιλολ γου – Eρευνήτριας MIA απ τις μεγαλύτερες λαχτάρες της ζωής του Nίκου Kαζαντζάκη, δίπλα στο ταξίδι, στάθηκε και η ελληνική γλώσσα. Aπ την αρχή της λογοτεχνικής του παραγωγής στράφηκε αποφασιστικά προς τη δημοτική, την οποία θα δουλεύει στη συνέχεια, ιδι ρρυθμα, μ νος του, με μεγάλο πάθος, επιχειρώντας μάλιστα να εφαρμ σει ριζοσπαστικά μέτρα, πως την ένωση των άτονων κτητικών αντωνυμιών με το ουσιαστικ ή το επίθετο που προηγείται, την κατάργηση των πληθυντικών των τριτ κλιτων ουσιαστικών, των πνευμάτων, και τη χρήση μ νο οξείας, εφ σον η λέξη δεν τονίζεται στη λήγουσα. Aκολουθούσε ένα απλοποιημένο ορθογραφικ σύστημα, που δεν μπορούσε, βέβαια, να τηρηθεί στα τυπωμένα έργα του, γιατί περνούσαν απ τα χέρια των εκδοτών. Σώζεται, μως, τούτο στην ιδιωτική του αλληλογραφία. Σ’ αυτή διαγράφεται η ψυχική δ νηση που νιώθει ο Kαζαντζάκης για τη γλώσσα και η αγωνία του για τη «δημοτική» του. Aρνείται επεμβάσεις Σε επιστολή του προς τον Xουρμούζιο απ την Aίγινα (Mάιος 1933), αρνείται να δεχτεί επεμβάσεις στη γλώσσα του: «...Σας στέλνω –α΄ δ ση– οχτω άρθρα για την Iσπανία. Eκαμα λες τις δυνατες υποχώρησες στη γλώσα και Σας παρακαλω (αν τα δημοσιέψετε με την υπογραφή μου) να μην τ’ αλλάξετε. Kαθως βλέπω, η “Πρωία” δημοσιέβει άρθρα του Bλαχογιάννη σε άκρατη δημοτικη. Aν νιώθετε δυσφορία τ τε: ή δεν τα δημοσιέβετε καθ λου ή βάνετε μια δήλοση και λέτε πως αφτη είναι η γλώσσα μου και ζητάει συγγνώμη η “Kαθημ.” απ τους αναγνώστες της». Eπανέρχεται απ την Aίγινα στις 15 Aυγ. ’37: «Aγαπητε φίλε! 1) Γράφω τ σο καθαρέβουσα, γιατι είπες πως η «Kαθημ.» απεφάσισε ακ μα πιο καθαρεβουσιάνικα να γράφεται· κάπως και Συ θ’ αλάξεις λίγο και στο Δεφτεριάτικο ακ μα άρθροΣου. Aποτ ρα θα βάλω λίγο κρασι στο νερ μου...» Eνδιαφέρον έχει η αντίστοιχη προειδοποίηση – εξήγηση της «Kαθημερινής» προς τους αναγνώστες σε δύο πρωτοσέλιδά της. Tο πρώτο σχ λιο (21 Mαΐου 1933) έχει ως εξής: Iσπανία 1933 «Δημοσιεύουσα η “Kαθημερινή” τις εξ Iσπανίας εντυπώσεις του διακεκριμένου λογίου, και παλαιού συνεργάτου της κ. N. Kαζαντζάκη, έκρινεν τι εφ’ σον επρ κειτο περί λογοτεχνικής περισσ τερον παρά α- θαρεύουσα· χαρακτηριστική μως ήταν η ελευθεροτυπία και η ευθυκρισία της, πως φαίνεται και απ τα παραπάνω σημειώματά της που επιπλήττει τους καθαρευουσιάνους, μαρτυρώντας το πνεύμα της εποχής. Σε άλλη του επιστολή (13–1–38) προς τον Xουρμούζιο, ο Kαζαντζάκης παρουσιάζεται μαχητικ τερος και αδιάλλακτος να δεχτεί κάθε επέμβαση στη γλώσσα του, εκτ ς και αν δημοσιεύονταν τα άρθρα του ανυπ γραφα. «...T ρα: Δε μου φαίνεται σωστο και σκ πιμο να μπει τ’ νομάμου: 1) Aν μπει τ’ νομάμου, θα μπει αναγκαστικα κ’ η γλώσαμου...» Kαι για τα άρθρα του που αφορούσαν την Aγγλία παρακαλεί απ την Aίγινα (12–8–40) τον Xουρμούζιο: «Προσπάθησα, με μεγάλη δυσκολία, να μπορέσουν τ’ άρθρα αφτα να περάσουν ανεν χλητα απ τη λογοκρισία. Kάμε και συ, ,τι μπορεις να μην τα κουτσουρέψουν...» O Kαζαντζάκης φέρει βαθύτατα τα χνάρια του καιρού του, της φυλής του, της γεωγραφικής και πολιτικής πραγματικ τητας, που έζησε και εποίησε. Eχοντας, βέβαια, έντονο το στοιχείο του ιντιβιντουαλισμού δεν αποθησαυρίζει απλώς λέξεις· επεμβαίνει και τις μετουσιώνει νοητικά και συναισθηματικά ως νέος δημιουργ ς, μεταβάλλοντας τη σημασιολογική τους χρήση. Mέσω των διαλεκτικών στοιχείων που συλλέγει και απορροφά, διαμορφώνει την ιδι λεκτ του, που ταυτίζεται με τον αγώνα του για προσωπική ελευθερία και την αγωνία του να «πλάσει», να διαμορφώσει τη νεοελληνική γλώσσα μέσα απ το έργο του, και κυρίως την «Oδύσεια». H σελίδα 9 της «Aσκητικής» – Tυπογρ. των αδελφών Σ. Tαρουσ πουλου, Nέο Φάληρο, 1945 – με το πρωτ γραμμα– κ σμημα του Γιάννη Kεφαλληνού, που έκανε τη μακέτα και τις ξυλογραφίες του βιβλίου. Tολμηρή δημοτική, πρωτοπ ρα στίξη, ρηξικέλευθη σκέψη. Nίκος Kαζαντζάκης: Salvatores Dei (αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). Tο γλωσσικ του ραμα Πέρα μως απ κάθε προσωπική αξιολογική κρίση που μπορεί να αποδυναμωθεί απ μια αντίθετη τοποθέτηση μιλά ο ίδιος ο δημιουργ ς εξομολογητικά στις επιστολές του υπερασπίζοντας τη γλωσσική του θέση, και συνάμα εξηγεί γιατί ανοικοδομεί τη γλώσσα σε μορφή και ύλη. Aπ το Λονδίνο (7–7–39) σχολιάζει το άρθρο του Xουρμούζιου για τη γλώσσα της «Oδύσειας». «...Tέλεια κατάλαβες και διατύποσες τη γλωσικη προσπάθειάτης και Σ’ εφχαριστω που βρέθηκες να υπερασπίσεις έναν άνθρωπο που τ σο αγάπησε και π νεσε τη γλώσα της ράτσαςτου και που κανένας δε βρέθηκε, εξον απ Σένα, ν’ αναγνωρίσει τους μ χτουςτου. Σε μια τ σο βιαστικη κι άναντρη εποχή, που αφήνουν και τα “πρωτοπαλήκαρα” ακ μα, αδιαφέντεφτη την εξαίσια γλώσα μας, προσπάθησα, σο μπορούσα, με έρωτα κι αγώνα και μεγάλη προσοχη, να περιμαζέψω τα σκορπισμένα και περιφρονημένα μέλη της και να της πλώς δημοσιογραφικής συνεργασίας έπρεπε να αφίση εις τον γράφοντα πάσαν γλωσσικήν ελευθερίαν. Eχουν μως αι εντυπώσεις αυταί τ σην γραφικ τητα, τ σην ποίησιν, και εμφανίζουν τ σον πλούτον εις παρατηρητικ τητα ώστε δεν είνε καμμία υπερβολή εάν λεχθή τι διά πρώτην φοράν ο Eλλην αναγνώστης θα δυνηθή να σχηματίση μίαν σαφή και πλήρη ιδέαν της σημερινής Iσπανίας την ζωήν της οποίας ο γράφων έζησε επί οκτώ και πλέον μήνας και εμελέτησε σον ολίγοι ξένοι περιηγηταί της... ». Kαι η δεύτερη απάντηση, με τον τίτλο «Γλωσσικά 1933», παραπλήσια πλην μως πιο οξεία της πρώτης: «Λαμβάνομεν απ καιρού εις καιρ ν επιστολάς αι οποίαι μας κακίζουν δι τι συγχωρούμεν εις τον γράφοντα την “Iσπανίαν του 1933” κ. Kαζαντζάκην να γράφη την γλώσσαν που γράφει. Θα ηθέλαμεν οι επιστο- λογράφοι μας, αντί να προσέχουν τ σον την γλώσσαν, να προσέχουν το ύφος, την παρατήρησιν και την βαθυτάτην σκέψιν του γράφοντος. Γλωσσικώς διαφέρομεν και ημείς –και αι άλλαι μας στήλαι το μαρτυρούν– με τον κ. Kαζαντζάκην, αυτ μως δεν αποκλείει να πιστεύωμεν τι η σειρά των περί Iσπανίας άρθρων του κ. Kαζαντζάκη είνε αληθώς θαυμαστή και να λυπούμεθα δι τι, απ τους πουριτανούς της καθαρευούσης δεν έγραψε προ καιρού ούτε είς τ σον ωραία πράγματα». Mαχητικ ς και αδιάλλακτος Σημειωτέον είναι τι τα άρθρα του Kαζαντζάκη δεν ετυπώθησαν με την ιδι τυπη ορθογραφία τους, ούτε στην καθ’ αυτή πρωτ τυπη μορφή τους. H γλώσσα της «Kαθημερινής» ευθυγραμμιζ ταν με την επίσημη κα- 30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 δ σω σο πνοη ζωης μπορούσα...» Kαι απ την Aίγινα (21–5–43) απαντά στον B. Λαούρδα για τις παρατηρήσεις του στην «Oδύσεια»: «...4–α΄. Σωστα τα λέτε κ’ εδω· στο εξελιχτικο στάδιο που περνα η δημοτικη, είναι φυσικο κι απαραίτητο –κ’ εξαιρετικα χρήσιμο– ένας δημιουργος να λαχταρίζει με απληστία να θησαβρίσει και να σώσει σο μπορει μεγαλήτερο γλωσικο πλούτο. Kοιτάχτε τις ομ λογες εποχες του Nτάντε, του Pαμπελαι, του Λουθήρου· η γλώσαμας κιντυνέβει να φτωχήνει και τον κίντυνο αφτον τον συναιστάνεται με αγωνία –κάθε λέξη είναι ένα κομάτι ψυχη– περισ τερο απ’ λους ο δημιουργος· και νι θει πως η μεγαλήτερη εφθύνη πέφτει απάνωτου· ανοίγει λοιπον διάπλατα λες τις π ρτες στο έργοτου να βρουν τα ουσιαστικα και τα επίθετα που κιντυνέβουν καταφύγιο. Eτσι έγινε πάντα· ο δημιουργος, στις εποχες τούτες του κιντύνου, και να ξέρει πως το λεξιλ γι του καταντάει πληθωρικ , δε θέλει, δεν μπορει –δεν πρέπει– ν’ αντισταθει στην ανάγκη να δεχτει κάτω απ τη στέγητου λα τα γλωσικα στοιχεία· κάμποσα απο αφτα θ’ αχρηστέψουν (έτσι δεν έγινε στον Nτάντε;), δεν πειράζει· τα περισ τερα θα σωθουν...» Πολιορκώντας το ν ημα Aπ την ομολογία του αυτή ο Kαζαντζάκης φαίνεται τι είχε επίγνωση του γλωσσικού χαρακτήρα του έργου του. Kαι με σιγουριά μας βεβαιώνει τι στη μετάφραση του Nτάντε δεν έχει ούτε 14 αποκλειστικά κρητικές λέξεις και στην «Oδύσεια» χι περισσ τερες απ 33. Tα περισ- O N. Kαζαντζάκης, την άνοιξη του 1931 στην Aίγινα, συντάσσει το Γαλλοελληνικ Λεξικ (καθαρεύουσας και δημοτικής) που είχε αναθέσει σ’ αυτ ν και τον Πρεβελάκη ο εκδ της Δ. Δημητράκος (φωτ.: αρχείο Eλένης Kαζαντζάκη). σ τερα απ τα σύνθετα και τα παρασύνθετα που χρησιμοποιεί είναι εντελώς δημοτικά και χι πλασμένα απ τον ίδιο, πως έχει νομισθεί. Tα επίθετα τα βλέπει χι ως απλά στολίδια, αλλά τα νιώθει ως ανάγκη επιτακτική της πολύπλοκης εσωτερικής ματιάς του. Aγαπά τη σύνθεση των λέξεων πολιορκώντας ένα ν ημα απ παντού στην προσπάθειά του να το κυριέψει, δηλαδή να το εκφράσει. Στα κατάλοιπά του έχουν βρεθεί ιδι γραφα τετράδια, που κατέγραφε λέξεις ποικίλων σημασιών και λεπτών αποχρώσεων· είναι κάποια απ τα «λεξιλ γιά» του, τα οποία αξιοποιούσε στο γράψιμο των έργων του, κυρίως στην «Oδύσεια» και στις μεταφράσεις, ιδιαίτερα στην «Iλιάδα» και στην «Oδύσσεια» του Oμήρου, που για πολλά χρ νια δούλευε σε συνεργασία με τον I. Kακριδή. Aπ τα γραφ μενά του στην αλληλογραφία του συνάγω το συμπέρασμα τι τα «λεξιλ γιά» του αποτελούσαν την πρώτη ύλη για το λεξικ που θα έγραφε, αλλά δυστυχώς η επιθυμία του αυτή δεν πραγματοποιήθηκε. Tα γλωσσικά στοιχεία, λέξεις και φράσεις, που αντλεί απ τις διάφορες τοπολαλιές αποτελούν κατά τη γνώμη μου τα λειτουργικ τερα στοιχεία του έργου του και χάρη σ’ αυτά δημουργεί ύφος (style). H λειτουργία τους ξεφεύγει απ τα ρια της απλής δήλωσης της εμπειρίας και εντοπίζεται στον τρ πο και τη διάρθρωση της σκέψης του. Στη λογοτεχνία έχουμε το μεγάλο παράδοξο: τις πολλές «γλώσσες» των διαφ ρων δημιουργών, πως του Σολωμού, του Παπαδιαμάντη, του Kαβάφη, του Kαζαντζάκη και άλλων πολλών, που ταράζουν τον αναγνώστη και του προκαλούν την οικείωση με τη συγκεκριμένη τέχνη του λ γου ή την άρνησή τους. H γλώσσα είναι κοινωνικ ς θεσμ ς, αλλά συγχρ νως και ατομική έκφραση του ανθρώπου. Eχει υποστηριχθεί τι η γλώσσα του Kαζαντζάκη δημιουργεί προσκ μματα στην ανάγνωση των κειμένων του. H άποψη αυτή, εν πολλοίς, είναι υποκειμενική και εκφράζει προτίμηση, αλλά δείχνει και την αδυναμία πολλών, ίσως λ γω καταγωγής και μητρικού ιδιώματος, να έρθουν σ’ επαφή με τη ζωντανή γλώσσα των ιδιωμάτων. Eυχαριστούμε σους παντοιοτρ πως βοήθησαν γι’ αυτ το αφιέρωμα. Iδιαιτέρως την κ. Eλένη Kαζαντζάκη και τον κ. Πάτροκλο Σταύρου για το δυσεύρετο φωτογραφικ υλικ . Aπ σπασμα της επιστολής της 7ης Iουλίου 1939 του Kαζαντζάκη απ το Λονδίνο προς τον Aιμίλιο Xουρμούζιο, επιφυλλιδογράφο τ τε και αργ τερα διευθυντή σύνταξης της «Kαθημερινής». KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 31 «Συμπ σιο»: η πρώτη φυγή του Oδυσσέα Mια ποιητική εξομολ γηση εμπνευσμένη απ μυστικές ασκητικές πηγές Tου Γ. Στεφανάκη Δικηγ ρου «Eίμαι για την παράδοση που προσαρμ ζεται στην πραγματικ τητα σε κίνηση. H πρώτη εντολή της παράδοσης είναι να ξεπεραστεί. Δεν είμαστε πιστοί στην παράδοση παρά μ νο ταν την ξεπερνάμε». N. Kαζαντζ κης TO «ΣYMΠOΣIO» είναι το «άγνωστο» θρησκευτικ ποίημα του N. Kαζαντζάκη. Eνας εμπνευσμένος ύμνος στην Oρθοδοξία, στον θείο έρωτα και στον αγιορείτικο τρ πο ζωής. Eίναι η πρώτη φυγή του Oδυσσέα. Φυγή μ νου προς μ νον. H πιο τρανή απ δειξη μιας θητείας στη γραμματεία της βυζαντινής παράδοσης που επιβεβαιώνεται διαρκώς απ τις ψαλμικές ρήσεις και τη φρασεολογία των μυστικών ασκητικών κειμένων. Aπ τα παιδικά του χρ νια, ομολογεί ο Kαζαντζάκης, συναξάρια και ασκητικά έργα έθρεψαν το νου και τη φαντασία του1. Tο «Συμπ σιο» παραμένει αδιερεύνητο, φιλοσοφικά απροσπέλαστο και ποιητικά αθέατο. Yπάρχουν σκέψεις πολλές και απορίες αναπάντητες. Γιατί ενταφιάστηκε και δεν αποτ λμησε ο ίδιος την έκδοσή του; Ποιος ήταν ο βαθύτερος λ γος της αποσιώπησής του; Θέλησε ο ίδιος να το μεταχειριστεί ως τροφοδ τη για τις μεταγγίσεις των έργων που ακολούθησαν; Mήπως αποτέλεσε πειραματική γραφή, συμπλήρωμα της «Aσκητικής» και προανάκρουσμα της «Oδύσειας»; Tο «Συμπ σιο» μορφολογικά δεν ταυτίζεται με την «Aσκητική». H Eλλη Aλεξίου το θεωρεί ένα απ τα καλύτερα βιβλία του Kαζαντζάκη. Yπάρχει σαφώς στο «Συμπ σιο» μια λανθάνουσα αυτοβιογραφική διάθεση που εξαντλείται στην εσωτερική πορεία του αγώνα της σωτηρίας του ανθρώπου και του Θεού. O αφοριστικ ς τ νος της «Aσκητικής», καθώς και οι αντανακλάσεις απ τα εδάφια του Nίτσε και του Mπέρξονα, λείπουν παντελώς. Eχουμε ένα άλλο κρυπτικ κείμενο, που ο ποιητής μεταμορφώνεται σε μύστη για να επικοινωνήσει με τον Θε . «Oίστρος αδιάπτωτος φουσκώνει το πανί του Oδυσσέα», είχε επισημάνει ο Aγγελος Tερζάκης γι’ αυτές τις σελίδες. «Πιο λυρικ το “Συμπ σιο” απ την “Aναφορά στο Γκρέκο”, πιο μεθυσμένο και σιβυλλικ , δίχως τις αφαιρέσεις της “Aσκητικής” πραγματοποιεί μια μορφή δική του». H Eλλη Aλεξίου φρονεί πως ο Kαζαντζάκης αδίκησε το γραπτ του2. Iσως να μην το βρήκε ανώτερο ή ισάξιο του αντίστοιχου πλατωνικού και το ’ριξε στο συρτάρι για να μην το ανασύρει ποτέ στην επιφάνεια. Ωστ σο, η Aλεξίου δεν διστάζει να επισημάνει τις σπάνιες καζαντζακικές αρετές. Tον συνδυασμ της ανεπανάληπτης δύναμης, της έντασης με ποιητικές εικ νες, λυρικές παρομοιώσεις και ηδονικές γοητείες. «Yπάρχει σε λο το έργο, πανταχού παρούσα, μια ψυχή ποτισμένη με το αθάνατο νερ , ένα άλμα σε ύψος που κρατιέται απ’ αρχής μέχρι τέλους στην ίδια διαπασών». Δεν ήταν η σύγκριση των δυο «Συμποσίων», του πλατωνικού και του καζαντζακικού, που τύλιξε στη σκ νη της αφάνειας το πολυσήμαντο αυτ έργο. Oι συγκυρίες, ο συγγραφικ ς πειρασμ ς, η ανάγκη της επιλογής δεν άφηναν στον Kαζαντζάκη πολλά περιθώρια. Tο «Συμπ σιο» και η «Aσκητική» είναι δυο δρ μοι διαφορετικοί που υπηρετούν τον ίδιο στ χο, τη σωτηρία του Θεού. O Kαζαντζάκης έπρεπε να διαλέξει, να δώσει λύση στο δίλημμα. Προχώρησε με το κήρυγμα της «Aσκητικής», το πιστεύω του σε σχέση με τον Θε και τον άνθρωπο, ενσωματώνοντας αργ τερα «Aσκητική» και «Συμπ σιο» στο κολοσσιαίο έργο της «Oδύσειας». Στο «Συμπ σιο» ο Aρπαγος (N. Kαζαντζάκης), θηρευτής του μυστηρίου και της αφανούς ουσίας, Φωτογραφικ πορτρέτο του N. Kαζαντζάκη σε ηλικία 45 ετών: Aθήνα, 1928, τη χρονιά του μεγάλου ταξιδιού στη Σοβιετική Eνωση, με τον Παναΐτ Iστράτι, ώς το Mουρμάνσκ, στο B ρειο Παγωμένο Ωκεαν . Tον ίδιο χρ νο, οι δύο φίλοι θα χωρίσουν «χωρίς να δώσουν τα χέρια», με αφορμή την αποστασιοποίηση του K. απ την περιπέτεια της σταλινικής δίωξης του Iστράτι (φωτ.: αρχείο Eλ. Kαζαντζάκη). αντιμετωπίζει τον Kοσμά (Iωνας Δραγούμης), τον άνθρωπο που φιλοδοξεί να ταυτίσει την ιδέα με την πράξη, την πράξη με τη ζωή του. Tο δίλημμα είναι βασανιστικ , ποιος δρ μος οδηγεί στη σωτηρία του Θεού και του Aνθρώπου – του Kοσμά ή του Aρπαγου; Στέκονται σε αντίθετες χθες. «Πάει κι ο Aρπαγος –λέει ο Kοσμάς– τονε συνεπήρε κι αυτ ν το θανατηφ ρο πέλαο της θε τητας, θ λωσε το λαμπρ μυαλ κι άδικα κινήσαμε να τον πάρουμε μαζί μας αγωνιστή στην πολιτεία». O Aρπαγος μετέλαβε του θείου φωτ ς. Tον ενδιαφέρει η γνώση που σώζει και χι εκείνη που ικανοποιεί τη φυσική περιέργεια του ανθρώπου. Δίπλα του, ο Συμεών ο Nέος Θεολ γος, ο Γρηγ ριος Nύσσης, ο Mάξιμος Oμολογητής τον συμβουλεύουν. «Eάν δεν κατέχωμε το Θε εν ζωή, δεν θα τον αντικρύσουμε μετά θάνατον». Tο «Συμπ σιο» είναι μια ποιητική παραστατική εξομολ γηση δίχως τη σκηνοθεσία της αυταρέσκειας. Δεν ακολουθεί την ευθεία. Διαρκώς διακλαδίζεται εδώ και κει, πιάνει το έντεχνα εμβ λιμο ανέκδοτο, τη διήγηση των ασκητών, τα αποσπάσματα απ το αγιορείτικο ημερολ γιο του Kαζαντζάκη, για να συνεχίσει με το μον λογο–εξομολ γηση του Aρπαγου, που μοιάζει με λυτρωτική προσευχή. «Σήκω! Tο Θε ζητάς; Nα ’τον! Θε ς, κηρύχνει ο Aρπαγος. O Θε ς είναι χι η δύναμη που βρήκε την αιώνια ισορροπία, μα η δύναμη που σπάζει την κάθε ισορροπία ζητώντας λο κι ανώτερη». Σημειώσεις: 1. N. Kαζαντζάκης, «Aναφορά στον Γκρέκο», σελ. 86. 2. Eλλη Aλεξίου, Γ. Στεφανάκης, «N. Kαζαντζάκης», εκδ. «Kαστανιώτης», 1983, σελ. 168. 32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 2 NOEMBPIOY 1997