ΚΑΛΠΑΚΙ 1940 - Η 8Η ΜΕΡΑΡΧΙΑ ΣΥΝΤΡΙΒΕΙ ΤΟΥΣ ΙΤΑΛΟΥΣ

ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΝΥΧΤΑ έφτασε στο γραφείο του µέραρχου και ο συνταγµατάρχης Μαυρογιάννης. Ήταν ο διοικητής πυροβολικού της Μεραρχίας, αλλά και ο άνθρωπος που επιµελήθηκε την οργάνωση του εδάφους στη ζώνη ευθύνης της. Ο συγκεκριµένος αξιωµατικός υπήρξε σε µεγάλο βαθµό ο θεµελιωτής της νίκης του Καλπακίου. Ολόκληρο το καλοκαίρι του 1940 περιέτρεχε τη ζώνη της Μεραρχίας. Κατόπτευε. Σχεδίαζε. Με την αµέριστη συµπαράσταση των κατοίκων, είχε κατορθώσει να οργανώσει άριστα το έδαφος. Κατασκευάστηκαν 269 πολυβολεία αντοχής σε πλήγµατα οβίδων τουλάχιστον των 75 χιλ., 20 διπλά πολυβολεία σκαµµένα στους βράχους, 16 θέσεις τάξης πυροβόλων, και 30 καταφύγια για τους πυροβολητές, τα κτήνη και τα πυροµαχικά, 15 πυροβολεία αντοχής σε πλήγµατα τουλάχιστον των 105 χιλ. Ανοίχτηκαν χαρακώµατα συνολικού µήκους 66 χλµ. και στρώθηκαν ζώνες συρµατοπλέγµατος µήκους 5.700 µ., κατασκευάστηκαν 110 σκέπαστρα προστασίας του πεζικού, συνολικής χωρητικότητας 3.500 ανδρών, 10 ενισχυµένα παρατηρητήρια, υπόγεια τηλεφωνικά κέντρα, αντιαρµατικές τάφροι συνολικού µήκους 4,5 χλµ. και 26 αντιαρµατικά φράγµατα µε σιδηροτροχιές. Επίσης, στρώθηκαν ναρκοπέδια και υπονοµεύτηκαν όλες οι γέφυρες στη ζώνη προκάλυψης της Μεραρχίας, ενώ ανοίχθηκαν και πολλαπλές ζώνες χαρακωµάτων, ώστε να διασπείρονται τα εχθρικά πυρά. Οι αφανείς ήρωες του τεράστιου αυτού επιτεύγµατος ήταν οι απλοί κάτοικοι της Ηπείρου, οι οποίοι εργάζονταν χωρίς αµοιβή επί

τρος τηλεφώνησε στην Αθήνα, στο Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ). Του απάντησε ο αντισυνταγµατάρχης Κορώζης. Ο Κατσιµήτρος χωρίς να χάσει χρόνο είπε στον Κορώζη: «Αναφέρετε, παρακαλώ, κ. Κορώζη, στον κ. Αρχηγό του ΓΕΣ ότι η προσωπική µου γνώµη είναι ότι αύριο το πρωί, ίσως δε και κατά τη διάρκεια της νύκτας 27ης προς την 28η Οκτωβρίου, θα έχουµε ιταλική επίθεση. Η Μεραρχία θα εκτελέσει το καθήκον της προς την πατρίδα, σύµφωνα µε τις διαταγές και τις οδηγίες του ΓΕΣ. Μπορώ να διαβεβαιώσω υπευθύνως τον κ. Αρχηγό -και το τονίζω ιδιαιτέρως αυτόότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί από το Καλπάκι». «Μάλιστα Στρατηγέ µου, θα αναφέρω τα ανωτέρω στον κ. Αρχηγό και θα τονίσω ιδιαιτέρως τη σοβαρή σας διαβεβαίωση. Εύχοµαι, Στρατηγέ µου, καλή επιτυχία», απάντησε συγκινηµέ- νος ο Κορώζης.

Ο Κατσιµήτρος δεν ανήκε στους απλώς ροµαντικούς και φιλοπάτριδες αξιωµατικούς. Είχε συµµετάσχει σε πέ- ντε πολέµους και είχε τεράστια εµπειρία. Η διαβεβαίωσή του λοιπόν προς τον Παπάγο ότι οι Ιταλοί δεν πρόκειται να διασπάσουν την κύρια γραµµή άµυνας της Μεραρχίας, τη λεγόµενη τοποθεσία Ελαίας-Καλαµά, είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Αυτό αποδεικνύεται και από τη διαταγή επιχειρήσεων που είχε εκδώσει, ήδη από τις 23 Σεπτεµβρίου 1940. «Η Μεραρχία έχει αποφασίσει να παρασύρει τον αντίπαλο επί της οργανωµένης τοποθεσίας Ελαίας και, αφού επιφέρει σε αυτόν φθορά, µε γενική αντεπίθεση θα επιδιώξει να τον απορρίψει πέρα από τα σύνορα, αποκόπτοντάς τον από Ο Κατσιµήτρος είχε επεξεργαστεί από καιρό λοιπόν τα σχέδια άµυνας της Μεραρχίας. Η αποστολή του ήταν εξαιρετικά δύσκολη, καθώς η Μεραρχία όφειλε να αµυνθεί µετώπου µήκους 100 χλµ. µε 15 τάγµατα πεζικού, 2 τάγµατα πολυβόλων, 66 πυροβόλα -ορειβατικά, πεδινά και συνοδείας πεζικού– τη µεραρχιακή οµάδα αναγνώρισης, µία αντιαεροπορική πυροβολαρχία των 37 χιλ. (4 πυροβόλα), µία αντιαεροπορική πυροβολαρχία των 20 χιλ. (6 πυροβόλα), µία αντιαρµατική πυροβολαρχία των 37 χιλ. (4 πυροβόλα), µία αντιαεροπορική πυροβολαρχία των 88 χιλ. (3 πυροβόλα), η οποία κάλυπτε την πόλη των Ιωαννίνων, 2 λόχους Μηχανικού και 3 32ο Συντάγµατα Πεζικού, ένα σύνταγµα ιππικού, ένα τάγµα Αλβανών, ένα τάγµα Μελανοχιτώνων, ένα τάγµα όλµων, 24 βαριά πυροβόλα, 56 ελαφρά πυροβόλα και στοιχεία µηχανικού, συνολικής δύναµης 12.500 ανδρών), την 131η Τεθωρακισµένη Μεραρχία (ΤΘΜ) «Κένταυρος» (µία επιλαρχία αρµάτων µε 40 άρµατα, ένα µηχανοκίνητο τάγµα Βερσαλλιέρων, 24 ελαφρά πυροβόλα, µία αντιαρµατική πυροβολαρχία των 47 χιλ. µε 8 πυροβόλα, µία αντιαεροπορική Μοίρα των 20 χιλ. µε 16 πυροβόλα και ένα λόχο µοτοσικλετιστών, µε συνολική δύναµη 2.200 ανδρών), τη Μεραρχία Ιππικού (ΜΙ) µε δύο συντάγµατα ιππικού, ένα σύνταγµα Γρεναδιέρων (3 τάγµατα), ένα

λόχους ∆ιαβιβάσεων. Οι Ιταλοί απέναντί του είχαν συγκεντρώσει ισχυρές δυνάµεις. Ενταγµένες στο ΧΧV Σώµα Στρατού -το λεγόµενο της «Τσαµουριάς»- οι Ιταλοί διέθεταν την ενισχυµένη 23η ΜΠ Φεράρα (47ο και 48ο Συντάγµατα Πεζικού, δύο τάγµατα Αλβανών, ένα µηχανοκίνητο τάγµα Βερσαλλιέρων, την 3/131 Επιλαρχία µε 50 ελαφρά άρµατα, ένα τάγµα όλµων, µία επιλαρχία ιππικού, 48 βαριά πυροβόλα, 68 ελαφρά πυροβόλα, ένα λόχο µοτοσικλετιστών, µία µοίρα αντιαεροπορικών πυροβόλων των 20 χιλ., αντιαρµατικό ουλαµό των 47 χιλ., στοιχεία µηχανικού µε υλικό γεφυροσκευής, συνολική δύναµη 21.000 ανδρών), την 51η ΜΠ Σιέννα (31ο και τάγµα Αλβανών και 24 ελαφρά πυροβόλα, συνολικής δύναµης 5.500 ανδρών. Συνολικά, οι Ιταλοί ανέπτυξαν απέναντι στην VIII ΜΠ περί τους 42.000 άνδρες, µε 244 πυροβόλα κάθε διαµετρήµατος και 90 άρµατα µάχης. Θα µπορούσε να τους αδικήσει κανείς για τη βεβαιότητα που είχαν για τη νίκη; Μάλλον, όχι.

Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, ο Κατσιµήτρος είχε αντίθετη γνώµη. Έχοντας να καλύψει ένα τεραστίου αναπτύγµατος µέτωπο µε τις δυνάµεις που διέθετε, έπρεπε να ενεργήσει έξυπνα. Καταρχάς, θα επιχειρούσε να επιβραδύνει την εχθρική προέλαση, κυρίως για να προκαλέσει φθορά στον εχθρό, πριν ο όγκος του φτάσει ενώπιον της κύριας γραµµής αντίστασης. Για το σκοπό αυτό ανέπτυξε το 1/3 των δυνάµεών του στην προκάλυψη (5 τάγµατα πεζικού, 2 πυροβολαρχίες των 75 χιλ. και 6 πυροβόλα συνοδείας των 65 χιλ.), σε όλο το µήκος της µεθορίου, από την Κόνιτσα έως το Ιόνιο. Τον κεντρικό τοµέα τον εµπιστεύτηκε στον αντισυνταγµατάρχη Μαρδοχαίο Φριζή, στον οποίο διέθεσε το 1/15 Τάγµα Πεζικού (ΤΠ), το 2/42 Τάγµα Ευζώνων (ΤΕ), µία πυροβολαρχία των 75 χιλ., έναν ουλαµό των 65 χιλ. υπό τον ταγµατάρχη πυροβολικού Κ. Βερσή, µία πυροβολαρχία των 75 χιλ. και δύο ουλαµούς των 65 χιλ. υπό τον ταγµατάρχη του πυροβολικού ∆. Κωστάκη. Οι δύο αυτοί αξιωµατικοί του πυροβολικού αξίζουν ειδικής µνείας. Άριστοι αξιωµατικοί και οι δύο, από την πρώτη µέρα του πολέµου µέχρι τη συνθηκολόγηση, είχαν καταστεί ο φόβος και ο τρόµος του Ιταλικού Στρατού. Υποστήριζαν µε τέτοια επιτυχία το πεζικό, που έγιναν θρύλοι, και στα δύο στρατόπεδα. Ένα «µνηµείο» της δράσης του Κωστάκη υπάρχει ακόµα και σήµερα στο µουσείο του Αργυροκάστρου. Πρόκειται για ένα ιταλικό πυροβόλο, µε µια ελληνική οβίδα σφηνωµένη στην κάννη του. Σκοπευτής ήταν ο Κωστάκης! Τα τµήµατα της προκάλυψης είχαν ως αποστολή να επιβραδύνουν τις εχθρικές κινήσεις, να προκαλέσουν στον εχθρό τη µεγαλύτερη δυνατή φθορά και να αποσυρθούν κατόπιν στην κύρια γραµµή αντίστασης, όπου θα αποτελούσαν τις εφεδρείες των τοµέων.

Όσον αφορά την κύρια γραµµή αντίστασης, αυτή εκτεινόταν από την Ηγουµενίτσα µέχρι τις παρυφές του Σµόλικα. Ο Κατσιµήτρος τη χώρισε σε τέσσερις τοµείς. Ο πρώτος, από ανατολικά προς τα δυτικά, ήταν ο τοµέας Νεγράδων, χωρισµένος µε τη σειρά του σε τρεις υποτοµείς, τους Σουδενών, Καλπακίου και Βροντισµένης. Οι δυνάµεις του συγκεκριµένου τοµέα κάλυπταν την τοποθεσία-κλειδί της µεραρχιακής διάταξης, τη διάβαση του Καλπακίου. Το Καλπάκι είναι µια στενή σχετικά διάβαση, ανάµεσα στα υψώµατα Ασσόνισα (ανατολικά) και Παλαιόκαστρο. Στην τοποθεσία, δεσπόζει το βόρεια της Ασσόνισας ύψωµα Γκραµπάλα, ενώ στον µοναδικό οδικό άξονα δεσπόζει το ύψωµα του Καλπακίου (ύψωµα 493).

Υπήρχαν δύο οδοί, που από το αλβανικό έδαφος οδηγούσαν στην Ελλάδα. Οι δύο αυτοί δρόµοι όµως συνέ- κλιναν λίγο βορειότερα του Καλπακίου και ενώνονταν σε έναν. Όποιος ήθελε να κατευθυνθεί στα Ιωάννινα, από εκεί όφειλε να περάσει. Ο Κατσιµήτρος το γνώριζε αυτό, και στο σηµείο αυτό αποφάσισε να δώσει την κυρίως αµυντική του µάχη. Ήταν βέβαιος πως αν οι Ιταλοί δεν διασπούσαν την τοποθεσία του Καλπακίου, δεν θα αποτολµούσαν να προελάσουν σε βάθος ούτε στο πλευρό της τοποθεσίας, προς το Ιόνιο, εκεί που η τοποθεσία παρουσίαζε τη µεγαλύτερη αδυναµία της. Στον τοµέα Νεγράδων λοιπόν έταξε ο στρατηγός δύο τάγµατα του 15ου ΣΠ, το 1/40 ΤΕ, έναν λόχο πολυβόλων, τα τέσσερα αντιαρµατικά

πυροβόλα που διέθετε και το 1ο Τάγµα Πολυβόλων. Οι δυνάµεις αυτές επρόκειτο να σηκώσουν το βάρος του αγώνα.

∆υτικότερα, στον τοµέα Καλαµά, διατέ- θηκαν τέσσερα τάγµατα ευζώνων του 40ού και 42ου Συνταγµάτων Ευζώνων, το 2ο Τάγµα Πολυβόλων και η οµάδα αναγνώρισης ιππικού της Μεραρχίας. Ακόµα πιο δυτικά, στον τοµέα Θεσπρωτίας, διατέθηκαν δύο µόλις τάγµατα πεζικού (2/24 και 3/24).

Ο φόβος ιταλικής απόβασης στα νώτα της τοποθεσίας, ανάγκασε τον Κατσιµήτρο να διαθέσει µέρος από τις µικρές του εφεδρείες στον τοµέα Πρέβεζας-Φιλιππιάδας, οι δυνάµεις του οποίου (ένα τάγµα πεζικού, ένας λόχος πολυβόλων, τέσσερα πυροβόλα των 65 χιλ. και τέσσερα των 75 χιλ.) φρουρούσαν την ακτογραµµή. Εφεδρεία της µεραρχίας ορίστηκε το 1/42 ΤΕ και τα τµήµατα της προκάλυψης, που, µετά το πέρας του επιβραδυντικού αγώνα, θα έπαιρναν θέσεις πίσω από την τοποθεσία αντίστασης.

Στις 26 Οκτωβρίου, το ιταλικό ραδιόφωνο και οι εφηµερίδες άρχισαν να εξαπολύουν µύδρους κατά της Ελλάδας, µεταδίδοντας την είδηση ότι ελληνικές «συµµορίες» εισέβαλαν στο αλβανικό έδαφος και άνοιξαν πυρ κατά ιταλικών τµηµάτων. Σύµφωνα µε τους Ιταλούς, άλλες ελληνικές «συµµορίες» τοποθέ- τησαν βόµβα στους Αγίους Σαράντα. Το συνοριακό επεισόδιο που ζητούσε ο Μουσολίνι και ετοίµασε ο Τσιάνο, ο πραγµατικός εγκέφαλος πίσω από την ιταλική επίθεση κατά της Ελλάδας, είχε συµβεί. Φυσικά, θα έπρεπε να είναι κανείς πολύ αφελής για να πιστέψει τα ιταλικά ψεύδη. Οι ηµερήσιες διαταγές των ιταλικών µονάδων το φανερώνουν:

«26 Οκτωβρίου 1940 - Μεραρχία Φεράρα

»Από 19 µηνών, στην οχυρή και τραχιά αυτή γη της Αλβανίας χαλυβδώνουµε τα όπλα και τις καρδιές µας προσηλωµέ- νοι προς έναν σκοπό, ο οποίος βρίσκεται πια κοντά. Συγκεντρωµένοι σε ένα φάτσιο (δέσµη) ενεργειών και θελήσεων, πεζοί, Μελανοχίτωνες, σκαπανείς, όλοι, Ιταλοί και Αλβανοί, προσηλώνουµε το βλέµµα µας προς την Ήπειρο. Θα κάνουµε να λάµψει η δάφνη της Φεράρα. Με αυτή την πεποίθηση σας κραυγάζω την ιαχή του αγώνα που είναι “Νίκη”. Ήρθε η ηµέρα µας και είναι ανάγκη να νικήσουµε.

»Λ. Τζανίνι υποστράτηγος».

Πίσω στα Ιωάννινα, ο Κατσιµήτρος, µε απόλυτη ψυχραιµία, έδωσε τις τελικές διαταγές. Κατόπιν, επέτρεψε να αποχωρήσουν όσοι αξιωµατικοί δεν είχαν υπηρεσία, και ανέβηκε στον δεύτερο όροφο του κτιρίου του στρατηγείου της Μεραρχίας, όπου βρισκόταν το σπίτι του. Πριν αναπαυθεί, µίλησε τηλεφωνικά µε όλους τους διοικητές των τµηµάτων της προκάλυψης. Ύστερα, ήσυχος, ξάπλωσε.

«Τα ηµέτερα τµήµατα προκαλύψεως αµύνονται του πατρίου εδάφους»

Στις 03.45 της 28ης Οκτωβρίου στο σπίτι του µέραρχου αντήχησε το κουδούνισµα του τηλεφώνου. Η µικρή κόρη του στρατηγού απάντησε. Ήταν από το ΓΕΣ. Ζητούσαν επειγόντως τον Κατσιµήτρο. Ο στρατηγός κατάλαβε. Πήρε το ακουστικό. Ήταν ο Κορώζης. Είπε στον Κατσιµήτρο τι είχε συµβεί, για το ιταλικό τελεσίγραφο και την απόρριψή του και για την επικείµενη ιταλική εισβολή. Ο Κατσιµήτρος αρκέστηκε να απαντήσει: «Αναφέρατε, παρακαλώ, στον κ. αρχιστράτηγο ότι η Μεραρχία θα εκτελέσει το καθήκον της προς την πατρίδα, όπως επιβάλλει η εθνική τιµή και µε τον τρόπο που αυτή γνωρίζει». Αµέσως µετά, ο στρατηγός δροµολόγησε όλες τις από καιρό προετοιµασµένες κινήσεις του. Σε λίγες στιγµές ολόκληρη η VΙΙΙ ΜΠ ήταν σε ετοιµότητα.

Οι Ιταλοί πάντως δεν σεβάστηκαν ούτε το ίδιο τους το τελεσίγραφο. Η ιταλική εισβολή στην Ελλάδα άρχισε ήδη από τις 04.30 της 28ης Οκτωβρίου, στην Ήπειρο και στην Πίνδο. Έτσι, οι Ιταλοί κατόρθωσαν να σκοτώσουν έναν και να αιχµαλωτίσουν τέσσερις Έλληνες στρατιώτες. Στη συντριπτική πάντως πλειοψηφία των περιπτώσεων, οι Ιταλοί δεν πέτυχαν αιφνιδιασµό. Στις 05.30 το πρωί το πυροβολικό τους άρχισε καταιγιστικό βοµβαρδισµό των ελληνικών θέσεων της τοποθεσίας προκάλυψης, ιδίως κατά των συγκοινωνιακών κόµβων και του στενού στο Χάνι ∆ελβινάκι. Ακολούθησε µαζική εισβολή του ιταλικού πεζικού, το οποίο απώθησε τα ελληνικά φυλάκια. Τα ελληνικά τµήµατα της προκάλυψης αποσύρθηκαν στην πρώτη τοποθεσία ανάσχεσης, και άρχισαν µε πείσµα τον αγώνα. Παράλληλα, το Μηχανικό ανατίναζε όλες τις γέφυρες και τις οδούς, σύµφωνα µε το σχέδιο καταστροφών. Μόνο η γέφυρα στο Χάνι Μπουραζάνι

δεν ανατινάχτηκε, λόγω ελαττωµατικών εκρηκτικών.

Οι ελληνικές δυνάµεις, έτοιµες, προετοιµασµένες, περίµεναν τους Ιταλούς και τους υποδέχτηκαν µε πυκνά πυρά. Οι ιταλικές φάλαγγες, αιφνιδιάστηκαν από τα ελληνικά πυρά και είχαν τις πρώτες τους απώλειες. Καθώς ξηµέρωνε, εµφανίστηκε και η Ιταλική Αεροπορία και εκτέλεσε βοµβαρδισµούς στη ζώνη επιχειρήσεων, αλλά και σε ελληνικές πόλεις, µε απώλειες µεταξύ των αµάχων. Την Αεροπορία συναγωνίζεται και το πυροβολικό, το οποίο βοµβάρδισε την ανοχύρωτη κωµόπολη των Φιλιατών, προκαλώντας πολλά θύµατα µεταξύ των αµάχων. Ο αγώνας στην πρώτη τοποθεσία ανάσχεσης συνεχίστηκε. Σε πολλές περιπτώσεις, οι ιταλικές δυνάµεις δεν κατόρθωσαν να θραύσουν την αντίσταση των ασθενών ελληνικών δυνάµεων, όπως στο ∆ελβινάκι, όπου ο λοχαγός Παπακώστας µε τους άνδρες του απέ- κρουσαν κάθε απόπειρα των Ιταλών να διεισδύσουν στην τοποθεσία.

Ωστόσο, η εχθρική αριθµητική υπεροχή αναγκάζει τα ελληνικά τµήµατα να συµπτυχθούν, για να µην περικυκλωθούν. Στον τοµέα Κόνιτσας-Μέρτζανης, ο Φριζής κρατά τους Ιταλούς. Για τη διάσπαση της τοποθεσίας, οι Ιταλοί ρίχνουν για πρώτη φορά στη µάχη τα άρµατα µάχης τους. Περί τα 10 άρµατα επιτέθηκαν, βάλλοντας συνεχώς µε τα πολυβόλα τους. Ξαφνικά, δύο από αυτά βυθίστηκαν στο έδαφος. Έπεσαν µέσα σε µία από τις αντιαρµατικές τάφρους του Μαυρογιάννη. Τα υπόλοιπα προσπάθησαν να περάσουν εκατέρωθεν της τάφρου. Τότε όµως ακούστηκαν εκρήξεις. Είχαν πέσει σε ναρκοπέδιο. Άλλα δύο άρµατα εξουδετερώθηκαν µε τον τρόπο αυτό. Όσα απέµειναν σταµάτησαν την κίνησή τους. Τότε ήρθε η σειρά της πυροβολαρχίας του Βερσή. Τα ελληνικά πυρά αποτελείωσαν όσα είχαν αποµείνει. Ο ενθουσιασµός του ελληνικού πεζικού ήταν απερίγραπτος. Οι άνδρες βγήκαν από τα χαρακώµατα και άρχισαν να φωνάζουν «Αέρα»!

Ωστόσο, η διαταγή της Μεραρχίας ήταν τα τµήµατα προκάλυψης να υποχωρήσουν σταδιακά. Έπρεπε αυτά να φθείρουν τον αντίπαλο, και όχι τα ίδια να φθαρούν ανεπανόρθωτα. Ο συνταγµατάρχης Μαυρογιάννης, επικεφαλής του δικτύου προκάλυψης της Μεραρχίας, επέβλεπε από κοντά τον αγώνα. Σε λίγο ο ήλιος έγειρε, και η πρώτη µέρα του πολέµου έγινε πια κοµµάτι της Ιστορίας. Το πρώτο ανακοινωθέν της ηµέρας ανέφερε στερεότυπα: «Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάµεις προσβάλλουν από της

5.30 πρωινής της σήµερον τα ηµέτερα τµήµατα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής µεθορίου. Αι ηµέτεραι δυνάµεις αµύνονται του πατρίου εδάφους».

Η πρώτη µέρα του αγώνα αναπτέρωσε ακόµα περισσότερο το ηθικό των Ελλήνων. Αντιµετώπισαν µε θάρρος τους Ιταλούς, προκαλώντας τους µάλιστα σοβαρές απώλειες. Ιδιαίτερη σηµασία είχε και η αντιµετώπιση των ιταλικών αρµάτων. Το γεγονός αυτό είχε µεγάλο ψυχολογικό αντίκτυπο στους Έλληνες µαχητές. Έτσι, όταν ο µητροπολίτης Ιωαννίνων Σπυρίδων επισκέφθηκε τα µαχόµενα ελληνικά τµήµατα για να τα εµψυχώσει, βρέθηκε προ εκπλήξεως. Είπε µάλιστα γελώντας στον συνταγµατάρχη Μαυρογιάννη που τον συνόδευε: «Μου φαίνεται, Μαυρογιάννη, ότι εδώ που ήρθα για να δω τους πολεµιστές και να τους δώσω εγώ θάρρος και δύναµη, συνέβη το αντίθετο, και µου ενέπνευσαν αυτοί τόση δύναµη και πίστη, ώστε φεύγω ήσυχος και ικανοποιηµένος».

Η 29η Οκτωβρίου ξηµέρωσε µε τους Ιταλούς να βρίσκονται σε επαφή µε τις ελληνικές δυνάµεις. Μόνο στον παραλιακό τοµέα, η Μεραρχία διέταξε τα εκεί προκαλυπτικά τµήµατα να απαγκιστρωθούν και να πάρουν θέσεις στην κύρια γραµµή άµυνας, στη νότια όχθη του Καλαµά. Η Ιταλική Αεροπορία συνέχισε τη δράση της, και βοµβάρδισε ακόµα και το στρατηγείο της Μεραρχίας στη θέση Βρύση Πασά. Ευτυχώς, οι Ιταλοί βοµβάρδισαν µόνο τις εγκαταλελειµµέ- νες σκηνές, καθώς ο Κατσιµήτρος είχε µεταφέρει το στρατηγείο του νότια του Καλπακίου. Στον παραλιακό τοµέα, οι Ιταλοί επιχείρησαν και κατόρθωσαν να περάσουν τον Καλαµά. Ελληνική αντεπίθεση όµως τους έριξε και πάλι πίσω, στη βόρεια όχθη. Πίσω τους άφησαν 16 νεκρούς. Στο ∆ελβινάκι επίσης οι Ιταλοί, πιστεύοντας ότι οι ελληνικές δυνάµεις είχαν αποσυρθεί, κινήθηκαν να περάσουν τη στενωπό σε πυκνούς σχηµατισµούς, συνοδεία ακόµα και στρατιωτικής µουσικής. Η επιτροπή υποδοχής, όµως, ένας λόχος ευζώνων, ενισχυµένος µε δύο πολυβόλα, τους απάντησε δεόντως. Οι Ιταλοί κυριολεκτικά αποδεκατίστηκαν, και για πρώτη φορά τράπηκαν σε φυγή. Ύστερα από µία ώρα, εκδήλωσαν επίθεση κατά των ελληνικών θέσεων, αλλά αποκρούστηκαν. Νοτιότερα, όµως, οι Ιταλοί είχαν κατορθώσει να υπερκεράσουν τις ελληνικές θέσεις. Έτσι, ο Κατσιµήτρος αποφάσισε να διατάξει όλα τα τµήµατα της προκάλυψης να υποχωρήσουν στην τοποθεσία αντίστασης. Εκεί θα ανασυγκροτούνταν και θα αποτελούσαν τις εφεδρείες των τοµέων.

Ήπειρος Προµαχούσα

Η απόσυρση των ελληνικών προκαλυπτικών τµηµάτων αποτέλεσε µία ακόµα πρώτου µεγέθους έκπληξη για τους Ιταλούς, οι οποίοι µέχρι εκείνη τη στιγµή αντιµετώπισαν ισχυρή αντίσταση. Το µέγεθος του αιφνιδιασµού τους ήταν δε τέτοιο, ώστε δεν κατόρθωσαν να λάβουν καν επαφή µε τις ελληνικές γραµµές. Για 32 περίπου ώρες, οι ιταλικές δυνάµεις είχαν χάσει τα ίχνη των ελληνικών. Μόνο το ελληνικό πυροβολικό, έχοντας από πριν κανονίσει τη βολή του, έβαλλε, όχι πυκνά, µα εξαιρετικά εύστοχα κατά εισβολέων. Στο µεταξύ, ο Κατσιµήτρος είχε λάβει καλές ειδήσεις από το ΓΕΣ. Οι Βρετανοί θα κάλυπταν τις ελληνικές ακτές µε το στόλο τους. Άρα, η Μεραρχία µπορούσε να αποσύρει τα τµήµατα που είχε αγκιστρώσει να φρουρούν τις ακτές και να τα διαθέσει στην κρίσιµη µάχη.

Έφτασε έτσι η τελευταία µέρα του Οκτωβρίου. Από το πρωί της 31ης Οκτωβρίου, οι Ιταλοί επιδίωξαν να λάβουν στενή επαφή µε την ελληνική τοποθεσία αντίστασης. ∆εν το κατόρθωσαν, όµως, καθώς το ελληνικό πυροβολικό τούς προκάλεσε συντριπτικά πλήγµατα. Οι Ιταλοί επικέντρωσαν την προσπάθειά τους στον παραλιακό τοµέα, όπου, µε την υποστήριξη πυροβολικού και όλµων, επιχείρησαν να περάσουν τον Καλαµά. Αποκρούστηκαν, µε απώλειες, από τα ελληνικά τµήµατα. Την ίδια ώρα, τα αλβανικά τµήµατα του Ιταλικού Στρατού λεηλατούσαν τα ελληνικά χωριά που κυριεύτηκαν από τους Ιταλούς. Από τις 10.30, το ιταλικό πυροβολικό άρχισε να βάλλει κατά της τοποθεσίας Καλπακίου. Σε λίγο ακολούθησε και η Ιταλική Αεροπορία. Ο βοµβαρδισµός αυτός δεν είχε αποτέλεσµα, και προκάλεσε ελάχιστες απώλειες στα ελληνικά τµήµατα.

Βορειότερα, η κατάσταση για τα ελληνικά όπλα δεν ήταν ευνοϊκή. Το Απόσπασµα Πίνδου είχε καµφθεί και υποχωρήσει, αφήνοντας ακάλυπτο το δεξί πλευρό της VΙΙΙ Μεραρχίας. Για να αντιµετωπίσει τη δυσµενή αυτή εξέλιξη, το ΓΕΣ ειδοποίησε τη Μεραρχία ότι πιθανόν θα έπρεπε να υποχωρήσει και αυτή. Ο Κατσιµήτρος βέβαια δεν σκεφτόταν καν ένα τέτοιο ενδεχόµενο. Συγκρότησε το Απόσπασµα Αώου, µε δύο τάγµατα πεζικού, µία πυροβολαρχία, έναν ουλαµό των 65 χιλ. και µία διµοιρία πολυβόλων, το οποίο έθεσε υπό τον αντισυνταγµατάρχη Φριζή, µε εντολή να καλύψει το δεξιό της Μεραρχίας.

Την ίδια ώρα, στο άλλο άκρο του µετώπου, συνέβη ένα άλλο σηµαντικό γεγονός, τεράστιου ηθικού αντίκτυπου.

∆ύο ελληνικά αντιτορπιλικά, τα «Σπέ- τσαι» και «Ψαρά», µε επικεφαλής τον τότε αντιπλοίαρχο Κώνστα, βοµβάρδισαν τις ιταλικές θέσεις κατά µήκος των ακτών της Θεσπρωτίας, στην περιοχή Σαγιάδας. Τα ελληνικά πλοία, σηµαιοστολισµένα, βοµβάρδισαν για δύο ώρες

τις ιταλικές θέσεις, και κατόπιν αποχώρησαν ανενόχλητα. Ο ενθουσιασµός των στρατιωτών του παραλιακού τοµέα ήταν απερίγραπτος, καθώς είδαν τα δύο µοναχικά ελληνικά αντιτορπιλικά να αψηφούν τον πανίσχυρο ιταλικό στόλο και να ενισχύουν το σκληρό αγώνα τους. Η πρώτη ηµέρα του Νοεµβρίου κύλησε, µε τους Ιταλούς να µην µπορούν ακόµα να λάβουν επαφή µε την ελληνική τοποθεσία αντίστασης. Η Ιταλική Αεροπορία εξαπέλυσε σειρά επιδροµών. Οι απώλειες της Μεραρχίας ήταν ελάχιστες, περιοριζόµενες σε λίγους τραυµατίες και µερικά τηλεφωνικά καλώδια. Παράλληλα µε τη δράση της Αεροπορίας, βοµβαρδισµό των ελληνικών θέσεων άρχισε και το εχθρικό πυροβολικό. Οι Ιταλοί, υπό την κάλυψη του βοµβαρδισµού, σκόπευαν να προωθήσουν τις δυνάµεις, λαµβάνοντας στενή επαφή µε την ελληνική αµυντική τοποθεσία, µε στόχο την εξαπόλυση σφοδρής, συνδυασµένης επίθεσης πεζικού και αρµάτων κατά της τοποθεσίας Καλπακίου. Πίσω, το Μηχανικό τους αγωνιζόταν να επισκευάσει τις ανατιναγµένες γέφυρες και τους κατεστραµµένους δρόµους. Στην περιοχή των Αγίων, ιταλικός λόχος Μηχανικού γκρέµισε ένα µικρό εκκλησάκι της Αγ. Παρασκευής, για να επισκευάσει µε το υλικό την ανατιναγµένη γέ- φυρα του Γόρµου. Το ελληνικό πυροβολικό όµως απάντησε στην ιεροσυλία, µέσω της «πυροβολαρχίας-φάντασµα», όπως την ονόµασαν οι Ιταλοί, των 105 χιλ. του λοχαγού Βαµβέτσου. Άνοιξε πυρ εναντίον τους από απόσταση 7 χλµ. περίπου, βρίσκοντας ακριβώς το στόχο. Καίρια ελληνική βολή σκότωσε 50 Ιταλούς και τραυµάτισε άλλους τόσους. Το ιταλικό πυροβολικό επιχείρησε να απαντήσει µε δύο πυροβολαρχίες. Και αυτές όµως αναγκάστηκαν να σιγήσουν από τα εύστοχα ελληνικά πυρά. Αλλά και στην περιοχή του Παρακάλαµου, απόπειρα ιταλικού τεθωρακισµένου τµήµατος να προελάσει, αναχαιτίστηκε από τον Κωστάκη. Από απόσταση 5 χλµ., τα ελληνικά πυροβόλα τίναξαν στον αέρα ιταλικά άρµατα και οχήµατα, αναγκάζοντας τα υπόλοιπα να τρέξουν να καλυφθούν. Βορειότερα, ο Βερσής καθήλωνε µε τη σειρά του τις φάλαγγες της Φερά-

ρα. Το ελληνικό πυροβολικό είχε καταστεί ο εφιάλτης των Ιταλών όλο αυτό το διάστηµα.

Το πρωί της 2ας Νοεµβρίου, οι διαβιβαστές της Μεραρχίας υπέκλεψαν ένα σήµα του Ιταλού διοικητή του ΧΧV Σώµατος Στρατού, αντιστράτηγου Ρόσι, το οποίο προέτρεπε την Ιταλική Αεροπορία να πλήξει σκληρά τον εχθρό, εκµεταλλευόµενη την καλοκαιρία. Πραγµατικά, η Ιταλική Αεροπορία εµφανίστηκε µαζικά επάνω από το πεδίο της µάχης, χωρίς όµως να επιτύχει τίποτε το ιδιαίτερο. Μόνο η επίθεσή της κατά της πόλης των Ιωαννίνων στοίχισε τη ζωή σε αρκετούς άµαχους. Η Ιταλική Αεροπορία βοµβάρδιζε τις ελληνικές θέσεις επί τρεις συνεχόµενες ώρες. Στις 12.00, η Αεροπορία αποχώρησε και τη σκυτάλη έλαβε το ιταλικό πυροβολικό. Η Γκραµπάλα, η Ασσόνισα, τα γύρω από το Καλπάκι υψώµατα, κάηκαν από την ιταλική φωτιά. Τουλάχιστον 100 ιταλικά πυροβόλα κάθε διαµετρήµατος συµµετείχαν στην προπαρασκευή, επί τρεις ώρες.

Τελικά, γύρω στις 15.00, το ιταλικό πυροβολικό ήρε τα πυρά του, και το πεζικό εξόρµησε. Το ιταλικό πεζικό εξόρµησε σε σχηµατισµό, πυκνό, έτσι ώστε να διοικείται εύκολα. Σε καµία περίπτωση όµως ο σχηµατισµός αυτός δεν ήταν κατάλληλος για προσπέλαση απέναντι στα ελληνικά όπλα. Αµέσως, το ελληνικό πυροβολικό, έχοντας παρατηρητήρια σε όλα τα δεσπόζοντα υψώµατα, άνοιξε καταχθόνιο πυρ κατά των Ιταλών, προκαλώντας τους συντριπτικά πλήγµατα και αναγκάζοντάς τους, στις περισσότερες περιπτώσεις, να καθηλωθούν. Ένα δε συγκρότηµα δύο ταγµάτων βλήθηκε τόσο καίρια, που διαλύθηκε. Οι άνδρες του εγκατέλειψαν τα όπλα τους και τράπηκαν σε φυγή – κατορθώθηκε η ανασυγκρότησή τους 20 χλµ. πίσω από το µέτωπο. Κάποια εχθρικά τµήµατα, υποστηριζόµενα από όλµους και πολυβόλα, κατάφεραν να πλησιάσουν σε απόσταση εφόδου από τις ελληνικές θέσεις. Τότε το λόγο έλαβαν τα Μάνλιχερ, τα πολυβόλα και τα οπλοπολυβόλα του πεζικού. Οι Ιταλοί καθηλώθηκαν, µην µπορώντας να κινηθούν ούτε µπρος ούτε πίσω. Καθώς πλησίαζε η νύχτα και οι Ιταλοί δεν είχαν κατορθώσει το παραµικρό, άρχισε νέα ισχυρή προπαρασκευή πυροβολικού. Στόχος 32 ιταλικών πυροβόλων έγινε τώρα η Γκραµπάλα. Το ύψωµα αυτό βρίσκεται σε απόσταση 4 χλµ. περίπου από το Καλπάκι. Αποτελούσε το άκρο δεξιό της τοποθεσίας αντίστασης, και κατ’ επέκταση σηµείο-κλειδί της όλης τοποθεσίας. Αν έπεφτε η Γκραµπάλα, ολόκληρη η τοποθεσία του Καλπακίου θα κατέρρεε. Αυτό το γνώριζαν και οι Ιταλοί, οι οποίοι, µε οδηγούς Αλβανούς, που γνώριζαν καλά το έδαφος, επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά το βράδυ της 2ας προς 3η Νοεµβρίου κατά της Γκρα-

µπάλας, εν µέσω σφοδρής θύελλας, και κατέλαβαν δύο από τις τρεις κορυφές της. Ο Κατσιµήτρος στο άκουσµα της είδησης διέταξε άµεση αντεπίθεση µε όλες τις διαθέσιµες εφεδρείες. Τελικά, συγκεντρώθηκαν δύο λόχοι του 15ου ΣΠ, υπό τους αντισυνταγµατάρχη Κυριαζή και ταγµατάρχη Πανταζή. Οι ελληνικές δυνάµεις όµως καθηλώθηκαν από τη σφοδρή θύελλα. Υπό αυτές τις συνθήκες ήταν αδύνατο να εξαπολυθεί αντεπίθεση. Η θύελλα ωστόσο εµπόδισε και τους Ιταλούς να ενισχύσουν τα επί της Γκραµπάλας τµήµατά τους. Βορειότερα, στον Αώο, οι αλπινιστές της «Τζούλια» επιχείρησαν να ανατρέψουν το απόσπασµα Φριζή και να πλαγιοκοπήσουν την VIII MΠ. Αποκρούστηκαν και οι δύο απόπειρές τους µε απώλειες

– 5 νεκροί, 24 αιχµάλωτοι.

Τα ξηµερώµατα της 3ης Νοεµβρίου, ο 1ος και ο 7ος Λόχος του 15ου ΣΠ επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά, και µε την ξιφολόγχη και µε την ιαχή «Αέρα», ανέτρεψαν τα εχθρικά τµήµατα. Την ίδια ώρα ένα ιταλικό τάγµα ανέβαινε στο ύψωµα για να ενισχύσει το τµήµα που το είχε καταλάβει, χωρίς να γνωρίζει ότι αυτό είχε ήδη ανατραπεί από την ελληνική αντεπίθεση. Οι υποχωρούντες Ιταλοί και Αλβανοί αναµείχθηκαν µε το εν λόγω τάγµα, προκαλώντας του σύγχυση. Έτσι, όταν και αυτό δέχτηκε µε τη σειρά του την ελληνική επίθεση, τράπηκε σε φυγή. Πιο χαµηλά, σε µια από τις πλαγιές της Γκραµπάλας, είχε πάρει θέσεις ολόκληρο το ιταλικό 47ο ΣΠ. Με την ανακατάληψη όµως του υψώµατος από τους Έλληνες, έγινε αντιληπτό από τους παρατηρητές του πυροβολικού. Το αποτέλεσµα ήταν τραγικό για τους Ιταλούς. Τέσσερις ελληνικές πυροβολαρχίες άρχισαν συγκεντρωτικό πυρ εναντίον του και το διέλυσαν. Οι ιταλικές απώλειες επί του υψώµατος ήταν επίσης βαριές – 20 νεκροί, 60 τραυµατίες και σταση 300 µ. από τις ελληνικές θέσεις. Εκεί ακινητοποιήθηκαν από τα αντιαρµατικά φράγµατα σιδηροτροχιών και επιχείρησαν να κινηθούν εκατέρωθεν. Και πάλι όµως έπεσαν σε αντιαρµατική τάφρο και στη συνέχεια σε ναρκοπέδιο. Αµέσως µετά την ανατίναξη δύο ιταλικών αρµάτων, ανέλαβε δράση το αντιαρµατικό συγκρότηµα που είχε οργανώσει ο Κατσιµήτρος – 8 πεδινά πυροβόλα των 75 χιλ., 4 πυροβόλα των 105 χιλ. και 4 αντιαρµατικά πυροβόλα των 37 χιλ.

Το αποτέλεσµα ήταν συντριπτικό. Τα ιταλικά άρµατα τινάζονταν στο αέρα το ένα µετά το άλλο, την ώρα που οι Εύζωνοι του 40ού ΣΕ επιχειρούσαν να βγουν από τα χαρακώµατα και να τα λογχίσουν! Πολλοί κάτοικοι των γύρω χωριών ανέ- βηκαν στα γύρω υψώµατα και παρακολουθούσαν τη µάχη. Βλέποντας δε την τύχη των ιταλικών αρµάτων, άρχισαν όλοι µαζί να φωνάζουν: «Βάρα τους, κυρ λοχαγέ! ∆ώσε τους να καταλάβουν

τι παει να πει Ελληνικός Στρατός»! Υπό αυτές τις συνθήκες, όσα άρµατα «επιβίωσαν», µαζί µε τους Βερσαλιέρους µοτοσικλετιστές, υποχώρησαν άτακτα, µε τους Έλληνες να κραυγάζουν όρθιοι «Αέρα» και να σφυρίζουν περιπαικτικά. Καταστράφηκαν 9 άρµατα µάχης, και κυριεύτηκαν 50 µοτοσικλέτες, ένα γεφυροφόρο άρµα, πολυβόλα, τυφέκια. Επι τόπου µετρήθηκαν 20 Ιταλοί νεκροί και περισυνελέγησαν 12 βαριά τραυµατίες. Ωστόσο, φοβούµενος επίθεση κατά του υποτοµέα Καλαµά µε άρµατα, ο Κατσιµήτρος διέταξε τα εκεί στρατεύµατα να υποχωρήσουν πίσω από τη νότια όχθη του ποταµού. Η υποχώρηση έγινε χωρίς οι Ιταλοί να αντιληφθούν το παραµικρό.

Τα ξηµερώµατα της 4ης Νοεµβρίου, οι Ιταλοί επιχείρησαν να περάσουν τον Καλαµά στο ύψος της Βροντισµένης, και τα κατάφεραν. Άµεση όµως αντεπίθεση του 1ου Τάγµατος Πολυβόλων τούς έριξε και πάλι πίσω, µε σηµαντικές απώλειες, κυρίως σε πνιγµένους. Το πρωί το ιταλικό πυροβολικό άρχισε να σφυροκοπά την Γκραµπάλα και την Ασσόνισα. ∆ιαρκούντος του βοµβαρδισµού του πυροβολικού, εµφανίστηκε και η Ιταλική Αεροπορία, τα αεροσκάφη της οποίας βοµβάρδισαν και πολυβόλησαν τις ελληνικές θέσεις από χαµηλό ύψος. Παρ’ όλα αυτά, οι Ιταλοί δεν αποτόλµησαν νέα επίθεση. Ήταν εµφανές ότι συγκέ- ντρωναν ακόµα ισχυρότερες δυνάµεις, ενώ παράλληλα προσπαθούσαν να καταπονήσουν τις ελληνικές. Ο Κατσιµήτρος φρόντισε να ενισχύσει και αυτός τις θέσεις του, προωθώντας το 39ο ΣΕ. Επίσης, διέταξε την εκποµπή περιπόλων σε όλη τη ζώνη της Μεραρχίας, κυρίως για ψυχολογικούς λόγους. Οι ελληνικές περίπολοι όµως αιφνιδίασαν τους Ιταλούς, σε σηµείο ο Πράσκα να αναφέρει ότι «οι ηρωικοί Βερσαλιέροι υπέστησαν απροσδόκητη επίθεση από συντριπτικά υπέρτερες δυνάµεις»! Βορειότερα, οι Ιταλοί επιχείρησαν να διασχίσουν τον Αώο, αλλά και πάλι αποκρούστηκαν.

Ωστόσο, επίθεση ετοίµαζαν οι Ιταλοί και κατά του παραλιακού τοµέα. Το Μηχανικό τους κατασκεύαζε γέφυρες για να περάσουν τα τµήµατα τον Καλαµά, νότια των Φιλιατών. Το ελληνικό πυροβολικό αντέδρασε και τίναξε στον αέρα µία από αυτές.

Την 5η Νοεµβρίου, οι Ιταλοί ήταν έτοιµοι να συνεχίσουν την επίθεσή τους τόσο κατά του Καλπακίου, όσο και στον παραλιακό τοµέα. Για το σκοπό αυτό, το πυροβολικό τους άρχισε σφοδρό βοµβαρδισµό των ελληνικών θέσεων, συνεπικουρούµενο, λίγο αργότερα, και από την Αεροπορία. Ο Κατσιµήτρος είχε στο µεταξύ ενισχύσει την αντιαεροπορική του άµυνα, διατάσσοντας την µεταστάθµευση µιας πυροβολαρχίας των 88 χιλ. από τα Ιωάννινα στο Καλπάκι. Η πυροβολαρχία αυτή, υπό τον λοχαγό Ζαρονίκο, κατέρριψε δύο ιταλικά βοµβαρδιστικά. Σε ένα από αυτά βρέθηκαν δύο δέµατα µε µαύρα µαντίλια. Απορηµένος ο Κατσιµήτρος, ρώτησε Ιταλούς αιχµαλώτους για τη σηµειολογία τους, κι εκείνοι του απάντησαν ότι τα µαντίλια θα τα έριχναν τα αεροπλάνα πάνω από τα Ιωάννινα για να τροµοκρατήσουν τον πληθυσµό, ο οποίος υποτίθεται θα πενθούσε τους χιλιάδες νεκρούς του.

Γύρω στις 14.30, οι Ιταλοί εξαπέλυ-

Λαϊκή γκραβούρα εποχής, που εικονίζει τη µάχη του Καλπακίου.

σαν την αναµενόµενη επίθεσή τους. Στον τοµέα του Καλπακίου, τα επιτιθέµενα τµήµατά τους διαλύθηκαν από το ελληνικό πυροβολικό, πριν καν προλάβει το ελληνικό πεζικό να ανοίξει πυρ. Στον κεντρικό τοµέα, οι Ιταλοί κατάφεραν να περάσουν τον Καλαµά, αλλά ελληνική αντεπίθεση τους έριξε και πάλι µέσα και πέρα από τον ποταµό. Νέα επίθεση στο ύψος του χωριού Παρακάλαµου, υποστηριζόµενη από επιλαρχία αρµάτων, απέτυχε επίσης παταγωδώς και 15 άρµατα εγκαταλείφθηκαν – αργότερα κυριεύτηκαν από τις ελληνικές δυνάµεις.

Η µόνη ιταλική επιτυχία επετεύχθη στον παραλιακό τοµέα. Εκεί οι Ιταλοί πέ- ρασαν µε ισχυρές δυνάµεις τον ποταµό και ανέτρεψαν ένα µοναχικό ελληνικό τάγµα. Ο Κατσιµήτρος διέταξε τότε τα εκεί τµήµατα να συµπτυχθούν νοτιότερα, καλύπτοντας την οδό ΗγουµενίτσαςΜαργαριτίου. Σε περίπτωση που οι Ιταλοί διασπούσαν και αυτή την τοποθεσία, τα ελληνικά τµήµατα θα υποχωρούσαν πίσω από τον ποταµό Αχέροντα. Εκεί όφειλαν να κρατήσουν πάση θυσία τον εχθρό.

Το απόγευµα της 5ης Νοεµβρίου, οι Ιταλοί εξαπέλυσαν και νέα επίθεση κατά του Καλπακίου, µε την υποστήριξη του πυροβολικού. Το ελληνικό πυροβολικό απάντησε µε σφοδρότητα. Η πυροβολαρχία του Βαµβέτσου µάλιστα τίναξε στον αέρα ιταλικό παρατηρητήριο και τους εντός αυτού έξι Ιταλούς αξιωµατικούς. Κατόπιν τούτου, η ιταλική επίθεση εκφυλίστηκε. Το βράδυ οι Έλληνες διαβιβαστές υπέκλεψαν ιταλικά σήµατα, που έκαναν λόγο για αναστολή των επιθέσεων, µέχρι την άφιξη ενισχύσεων. Μιλούσαν µάλιστα και για τις µέχρι τότε ιταλικές απώλειες, ανεβάζοντάς τες στους 2.228 άνδρες, και αυτά µόλις επτά ηµέρες από την εισβολή και 56 ώρες από την έναρξη της πραγµατικής µάχης.

Η επόµενη ηµέρα πέρασε σχετικά ήρεµα. Οι Ιταλοί έλειχαν ακόµα τις πληγές τους, και µόνο στον τοµέα Βροντισµένης αποτόλµησαν επίθεση, η οποία κατεπνίγη εν τη γενέσει της από το εξαίρετο ελληνικό πυροβολικό. Στον παραλιακό τοµέα, οι Ιταλοί, αφού κατέλαβαν την Ηγουµενίτσα, προήλασαν νοτιότερα, χωρίς να επιτύχουν επαφή µε τα ελληνικά τµήµατα που έπαιρναν θέσεις στον Αχέροντα. Τµήµα ωστόσο της Ηγουµενίτσας πυρπολήθηκε από τους Ιταλούς και τους Αλβανούς.

Οι Ιταλοί πάντως δεν είχαν ακόµα παντελώς απογοητευθεί. Έτσι, την 7η Νοεµβρίου εξαπέλυσαν την σοβαρότερη ίσως επίθεσή τους κατά της τοποθεσίας Καλπακίου. Οι προσπάθειές τους επικεντρώθηκαν και πάλι κατά της Γκραµπάλας και της Ασσόνισας. Οι πρώτες ιταλικές επιθέσεις αποκρούστηκαν µάλλον εύκολα και µε σοβαρές για τους Ιταλούς απώλειες. Το βράδυ, όµως, νέα ιταλική επίθεση, υποστηριζόµενη από σφοδρά πυρά πυροβολικού, κατόρθωσε να ανατρέψει τα ελληνικά τµήµατα στην Γκραµπάλα και να καταλάβει µέρος του υψώµατος. Σχεδόν αµέσως εξαπολύθηκε αντεπίθεση δύο ελληνικών λόχων, υπό τον ταγµατάρχη Πανταζή. Με τη λόγχη και τις χειροβοµβίδες, φωνάζοντας «Αέρα», τα ελληνικά τµήµατα ξεχύθηκαν στη γυµνή βουνοπλαγιά. Ακολούθησε πραγµατικά µάχη εκ του συστάδην. Οι αντίπαλοι πιάστηκαν στα χέρια. Πολεµούσαν ακόµα και µε τα χέρια, ακόµα και µε τα δόντια.

Στο τέλος όµως οι Ιταλοί λύγισαν. Οι Έλληνες φάνηκαν πολύ καλύτεροί τους. Τουλάχιστον 46 νεκροί Ιταλοί καταµετρήθηκαν. Άλλοι 7 αιχµαλωτίστηκαν. Στα χέρια των Ελλήνων έπεσαν επίσης 5 όλµοι, 3 πολυβόλα, 4 οπλοπολυβόλα, τυφέκια και πυροµαχικά. Οι Ιταλοί ανήκαν στο περίφηµο 47ο ΣΠ, το λεγόµενο «Σύνταγµα Θανάτου». Οι Έλληνες είχαν 9 νεκρούς και 29 τραυµατίες. Ανάµεσα στους νεκρούς ήταν και ο ανθυπολοχαγός Νίκος Χατζόπουλος, ένας πραγµατικός Έλληνας. Πρώτος όρµησε στη φωτιά, επικεφαλής των ανδρών, εµψυχώνοντάς τους και δίνοντάς τους το παράδειγµα της αυτοθυσίας. Ολόκληρο το 15ο ΣΠ τον έκλαψε. Η επίθεση αυτή αποτέλεσε το κύκνειο άσµα της ιταλικής επίθεσης κατά της τοποθεσίας Καλπακίου. Η ελληνική άµυνα συνέτριψε τις ιταλικές δυνάµεις και, πάνω από όλα, την ιταλική αλαζονεία.

Η νίκη του Καλπακίου είχε εξαιρετική σηµασία. Πέραν του ότι µαταίωσε σε καθαρά στρατιωτικό επίπεδο την απόπειρα διείσδυσης των Ιταλών στο ελληνικό έδαφος, είχε και τεράστιο ψυχολογικό αντίκτυπο και στα δύο στρατόπεδα, αλλά και στον κόσµο ολόκληρο. Η ήττα στο Καλπάκι αποτέλεσε εξαιρετικά δυσάρεστη έκπληξη για την ιταλική ηγεσία, πολιτική και στρατιωτική. Η σιγουριά των Ιταλών για έναν γρήγορο, «ευχάριστο» πόλεµο, διαψεύστηκε, µε τραγικά µάλιστα αποτελέσµατα. Συνέπεια του γεγονότος αυτού ήταν και η πτώση του ιταλικού ηθικού, το οποίο ποτέ πια, σε όλη τη διάρκεια του πολέµου, δεν αναπτερώθηκε. Η ηγεσία είχε διδάξει τους άνδρες να υποτιµούν τον αντίπαλο, έναν αντίπαλο φτωχό και άοπλο, όπως τους είπαν. Αντί αυτού, όµως, οι Ιταλοί στρατιώτες βρήκαν απέναντί τους έναν αντίπαλο ψυχωµένο, αποφασισµένο να πολεµήσει µέχρι θανάτου για την ελευθερία του και, πάνω από όλα, προετοιµασµένο για τον υπέρτατο σκοπό, ηθικά και, όσο ήταν δυνατόν, και υλικά. Οι Ιταλοί είχαν µάθει να κοροϊδεύουν τους Έλληνες. Ο πόλεµος δεν γίνεται πια µε δόρατα και σπαθιά, επαναλάµβαναν συνεχώς. Εφοδιασµένοι λοιπόν µε άρµατα, µε βαρύ πυροβολικό και µε εκατοντάδες αεροπλάνα, κίνησαν, µε θράσος, όπως τους είχαν πει, να καταλάβουν την Ελλάδα. Με τρόµο όµως διαπίστωσαν ότι οι Έλληνες τους περίµεναν καθ’ όλα έτοιµοι. Το πυροβολικό τους ξερνούσε φωτιά, δεν τους άφηνε στιγµή να ησυχάσουν. ∆εν φοβήθηκαν τα άρµατα. Ξεγέλασαν την Αεροπορία. Το σοκ των Ιταλών ήταν πολύ ισχυρό για να το αντέξουν. Παρά τις αντικαταστάσεις των αρχιστρατήγων, παρά τη συνεχή αποστολή ενισχύσεων, είχαν χάσει ήδη το παιχνίδι. Ο υπερφίαλος Πράσκα, ο ενορχηστρωτής της «συντριπτικής θύελλας» κατά της Ελλάδας, αντικαταστάθηκε ταπεινωµένος στις 9 Νοεµβρίου, επιχειρώντας από τότε, µε χυδαία ψέµατα, να αποσιωπήσει τις τεράστιες ευθύνες ή έστω την ανικανότητά του, προσδίδοντας στον µικρό του αντίπαλο, υπερφυσικές, θα έλεγε κανείς, δυνάµεις. Το ίδιο έπραξε και ο αντιστράτηγος Κάρλο Ρόσι, ο διοικητής των δυνάµεων εισβολής στην Ήπειρο (ΧΧV Σώµα Στρατού). Και δεν ξέ- ρει ο αναγνώστης των κειµένων τους αν πρέπει να κλάψει ή να γελάσει, διαβάζοντας τις απίστευτες αναφορές και σηµειώσεις τους, περί των υπερσύγχρονων ελληνικών πυροβόλων µε το τεράστιο βεληνεκές, περί της πανταχού παρούσας Ελληνικής Αεροπορίας, που έπληττε συνεχώς τις επίγειες ιταλικές δυνάµεις, περί της δικής τους Αεροπορίας που δεν βοηθούσε. Κανένας από τους δύο δεν είχε όµως το κουράγιο να γράψει περί της ελληνικής ψυχής και, πάνω από όλα, περί της ελληνικής αξίας, είτε αυτή κρατούσε δόρυ και σπαθί είτε Μάνλιχερ του 1906 και ορειβατικό πυροβόλο Σνάιντερ του 1919!