A

KYPIAKH 24 MAΪOY 1998

ΦIEPΩMA

O ποιητής της Eλευθερίας
Στιγμές απ τη ζωή και το έργο του Διονύσιου Σολωμού
Tου Στυλιανού Aλεξίου
Oμ τιμου καθηγητή Πανεπιστημίου Kρήτης Aντεπιστέλλοντος μέλους Aκαδημίας Aθηνών

2-32 AΦIEPΩMA
O ποιητής της Eλευθερίας. Στιγμές απ τη ζωή και το έργο του Διονυσίου Σολωμού.
Tου Στυλιανού Aλεξίου

H ιστορία εν ς αγάλματος.
Tου Θεοδ ση Πυλαρινού

I νια Nησιά: 18ος–19ος αι. Tο ιστορικ πλαίσιο.
Tου Nίκου Γ. Mοσχονά

H σολωμική ποίηση εμπνέει Oι μελοποιήσεις του Σολωμού απ τον Nικ λαο Mάντζαρο έως τους νε τερους συνθέτες.
Tου Xάρη Ξανθουδάκη

Tο ανολοκλήρωτο σολωμικ έργο. Eυρισκ μενα και Aυτ γραφα: εκδοτική σπαζοκεφαλιά και αναγνωστική πρ κληση.
Tης Kατερίνας Tικτοπούλου

Tο ποιητικ έργο του Σολωμού. Tα πρώτα ποιήματα, η πατριωτική ποίηση της νι της, ο ώριμος ποιητής–φιλ σοφος.
Tου Γιώργου Bελουδή

H ZΩH του Διονυσίου Σολωμού δεν υπήρξε μακρά σε διάρκεια ούτε πλούσια σε γεγον τα· το έργο του επίσης δεν είναι μεγάλο σε έκταση και ορισμένα ποιήματά του έμειναν μισοτελειωμένα ή αποσπασματικά. Ωστ σο η ποι τητά τους είναι υψηλή, και η συμβολή γενικά του Σολωμού στη διαμ ρφωση της νεοελληνικής πνευματικ τητας και της λογοτεχνικής μας γλώσσας πολύ μεγάλη. Γεννήθηκε το 1798 στη Zάκυνθο ως εξώγαμο τέκνο του κ ντε Nικολάου Σολωμού και της υπηρέτριάς του, Aγγελικής Nίκλη. Στα 1808 πήγε στην Iταλία, που έμεινε δέκα Eπιμέλεια αφιερώματος:

Στο Mουσείο Σολωμού, στην Kέρκυρα, τον επισκέπτη υποδέχεται η προτομή του ποιητή, που φιλοτέχνησε ο γλύπτης Aχιλλέας Aπέργης.

OΛΓA ΣEΛΛA
χρ νια· τελείωσε το Λύκειο στην Kρεμ να και πήρε πτυχίο ( χι laurea) Nομικής απ το Πανεπιστήμιο της Παβίας. Eχει ήδη γράψει ιταλικά ποιήματα πάνω σε θρησκευτικά κυρίως θέματα. Στα 1818 επιστρέφει στη Zάκυνθο και στα 1828 εγκαθίσταται στην Kέρκυρα.

Oι αναγνώσεις του «Yμνου». Tο αίτημα της Eλευθερίας και της αλήθειας προβάλλεται στο έργο του Σολωμού.
Tου Διονύση Kαψάλη

«Σαν τον πύργο της Πίζας». Oρισμένες προϋποθέσεις για τη βαθύτερη καταν ηση του σολωμικού έργου.
Tου Γιώργου Kοροπούλη

Tο «απ κρυφο της τέχνης». Oι τσακισμένες λέξεις και ο ακέραιος κ σμος του Σολωμού.
Tου Παντελή Mπουκάλα

Mια ενδοοικογενειακή δίκη
Aπ τα 1834 ώς τα 1838 τον απασχολεί μια δίκη. Aντίδικος είναι ο ετεροθαλής αδελφ ς του Iωάννης Λεονταράκης, που επεδίωκε να αναγνωριστεί ως ν μιμος μεταθανάτιος γιος του Nικ λαου Σολωμού. Στην περίπτωση αυτή, η διαθήκη του N. Σολωμού, που νομιμοποιούσε τον Διονύσιο και τον επίσης εξώγαμο αδελφ του Δημήτριο, θα ακυρων ταν, και οι δύο εξώγαμοι θα έχαναν τον τίτλο και την κληρονομιά του πατέρα τους, εκτ ς του τι θα μειώνονταν κοινωνικά ως ν θοι. Tο βενετικ Δίκαιο, που ίσχυε ακ μη τ τε στα Eπτάνησα, ευνοούσε μ νο τα ν μιμα παιδιά· δεν αναγνώριζε τα παιδιά απ παλλακίδες και απ γυναίκες χαμηλής κοινωνικής θέσης. Mε τον τρ πο αυτ ν προστατεύονταν οι περιουσίες και το κύρος εν ς κλειστού κύκλου ευγενών οικογενειών. O Σολωμ ς κέρδισε τελικά τη δίκη, αλλή η μακρά διαδικασία τον τραυμάτισε ψυχικά και τον αποξένωσε απ τη μητέρα του, η οποία υποστήριξε τον Iωάννη ως ν μιμο γιο του Nικ λαου Σολωμού, μην μπορώντας να ομολογήσει τι ήταν

Kριτική προσέγγιση του Σολωμού. Πρώτες φιλολογικές ερμηνείες του σολωμικού έργου και ο διάλογος Πολυλά–Zαμπέλιου.
Tου Γιώργου Γ. Aλισανδράτου

«Mε τρ πο μικτ και ν μιμο». H καταγωγή των ιδεών και της τέχνης του Σολωμού και η ερμηνεία τους απ τον Kώστα Bάρναλη.
Tου Δημήτρη Aγγελάτου

«Mε λογισμ και μ’ νειρο». H συνάντηση των νέων με τη σολωμική ποίηση στα σχολεία.
Tης Tασούλας Kαραγεωργίου

Σταθμοί στη ζωή και το έργο του Σολωμού.
Eξώφυλλο: Tο χειρ γραφο του Διονύσιου Σολωμού είναι απ τους «Eλεύθερους πολιορκισμένους» και βρίσκεται στην Eθνική Bιβλιοθήκη. H ένδειξη στα «Aυτ γραφα Eργα» του Λίνου Πολίτη είναι Φ 103, φ 1α. H χαλκογραφία με το πορτρέτο του Σολωμού φιλοτεχνήθηκε απ τον Γιώργο Bαρλάμο στη διάρκεια της δικτατορίας.

Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY

γιος του εραστή της Λεονταράκη. [Eγινε σύζυγος του Λεονταράκη μετά το θάνατο του N. Σολωμού]. Aνάμειξη του Σολωμού σε συγκεκριμένες πολιτικές ενέργειες δεν είναι γνωστή, εκτ ς απ μιαν αναφορά που συνυπέγραψε στα 1821 για την ανάγκη παραχώρησης απ την Aγγλία ορισμένων συνταγματικών ελευθεριών στο προστατευ μενο κράτος της Eπτανήσου. Στα 1850 απευθύνει στη γραμματεία της βασίλισσας Bικτωρίας μια διαμαρτυρία για νομοθετικές ρυθμίσεις της επτανησιακής Bουλής, σχετικές με υποχρεωτικές πωλήσεις ακινήτων προς εξ φληση αστικών χρεών. Aν και κάνει λ γο στην αναφορά του για τα συμφέροντα των ορφανών και χηρών, η ενέργειά του αποσκοπεί μάλλον στην προστασία οικονομικών συμφερ ντων δικών του και του αδελφού του ως εισοδημάτων. Στους περιπάτους του βοηθεί με χρήματα ποιον φτωχ του ζητήσει. Δεν είναι μως γνωστ πώς αντέδρασε στη βιαι τατη καταστολή μιας εξέγερσης χωρικών στην Kεφαλληνία στα 1849. Eνθουσιάζεται πάντως για την εκδίωξη των Aυστριακών απ τη β ρεια Iταλία στα 1848 και βλέπει ευνοϊκά τις εξεγέρσεις σ’ ολ κληρη την Eυρώπη στον ίδιο χρ νο. Στη διάρκεια του Kριμαϊκού Πολέμου και της αγγλογαλ-

λικής κατοχής του Πειραιά (185456) συνεισφέρει για τους ενδεείς της Aττικής. Στα 1857 ο Σολωμ ς πεθαίνει. Aυτά είναι τα γεγον τα της ζωής του. Eζησε σε μοναξιά, με τη συντροφιά λίγων διαλεκτών φίλων. Mπορούμε να φανταστούμε τις ατέλειωτες ώρες ρέμβης ή σκέψης ή και πλήξης στο σπίτι, την απασχ λησή του με τις υποθέσεις του, με το διάβασα και σπανι τερα με το γράψιμο, την έξοδ του για μοναχικούς περιπάτους στη Σπιανάδα της Kέρκυρας ή τις αραιές επισκέψεις του στα σαλ νια λίγων φιλικών σπιτιών. Kυκλοφορεί ντυμένος με μαύρο ένδυμα, άσπρα γάντια, ψηλ καπέλο. Mε τους κύκλους των μορφωμένων συζητεί συνήθως στα ιταλικά. Aπ τις Kερκυραίες που μετέχουν στις συντροφιές αυτές, ο Σολωμ ς «προσηλων ταν», πως λένε, στην Aδελαΐδα Kαρβελά, σύζυγο του Γρασέτι, γυναίκα μεγάλης αξίας και ομορφιάς, που πέθανε πολύ νέα. O Σολωμ ς θα της γράψει ένα θαυμάσιο πεζ κείμενο, την «Donna Velata». Eίναι το μ νο πράγματι ερωτικ έργο του. Δεν είναι γνωστ ς άλλος συναισθηματικ ς του δεσμ ς. Στα ώριμα χρ νια του, τα βράδια, μ νος στο σπίτι, πίνει αψέντι ή κρασί, την περίφημη «βερδέα», που του στέλνει ο αδελφ ς του α-

2

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

π τη Zάκυνθο. Στο φως των κεριών ( χι λάμπας, πως αβασάνιστα λέγεται), γράφει σε μεγάλα τετράδια ή σε λυτά φύλλα, κάποτε και σε χαρτιά με λογαριασμούς απ ψώνια. Γράφει στα ελληνικά μεμονωμένους στίχους ή ομάδες στίχων, και σχετικές σημειώσεις στα ιταλικά. Γράφει συνεπαρμένος, κατεχ μενος ολ κληρος απ τη βαθύτατη βίωση των γεγον των που τον απασχολούν. Γράφει και ξαναγράφει τα ίδια, αυτούσια ή παραλλαγμένα.

H διαδικασία της γραφής
Zητεί την τέλεια έκφραση. Oταν θέλει να προσθέσει κάτι, η προσθήκη γίνεται οπουδήποτε, συχνά ανάμικτη με στίχους άλλων έργων. Στο τετράδιο γράφει απ την αρχή προς το τέλος και αντίστροφα, απ το τέλος προς την αρχή. Δεν ορθογραφεί, ούτε και χρησιμοποιεί ένα συγκεκριμένο απλ ορθογραφικ σύστημα. H γραφή του παρουσιάζει

στοιχεία δυσλεκτικής διαταραχής. Mαζί με τους στίχους σημειώνει φράσεις απ ξένους φιλοσ φους και στοχαστές. Διαβάζει σε ιταλικές μεταφράσεις Γκαίτε, Σίλερ, Nοβάλις. Γερμανομαθείς φίλοι του μεταφράζουν για χάρη του γερμανικά φιλοσοφικά κείμενα. O Iταλ ς Regaldi μνημονεύει τον εκπληκτικ λ γο του Σολωμού στη συζήτηση, στα ιταλικά. Στα νιάτα του στη Zάκυνθο, φίλοι του καθαρογράφουν και ορθογραφούν ποιήματά του. Στην ίδια εποχή, στις συγκεντρώσεις αυτοσχεδιάζει ποιήματα πάνω σε δοσμένα θέματα και δοσμένες ρίμες ή σατιρίζει τον γνώριμ του, «κατά φαντασίαν» ποιητή και γιατρ , Pοΐδη. Aλλα του ποιήματα μελοποιούνται και γίνονται δημοφιλέστατα. H ποιητική εξέλιξή του ακολουθεί τα ρεύματα της εποχής. Aπ την κλασικίζουσα φάση περνά στη ρομαντική, και με την ελληνική Eπανάσταση, σε μιαν υψηλ τερη τέχνη με στ χους εθνικούς και πολιτικούς-κοινωνικούς. Γράφει τ τε

τον «Yμνον εις την Eλευθερίαν» και το ποίημα για τον θάνατο του Byron. Aυτ ν τον ποιητή θα μιμηθεί με τον «Λάμπρο», ενώ με τη σατιρική «Tρίχα», τον «Kρητικ » και το δεύτερο σχεδίασμα των «Eλεύθερων Πολιορκημένων» θα πλησιάσει στη στιχουργία του «Eρωτ κριτου». Oι «Eλεύθεροι Πολιορκημένοι» ξεπερνούν το εθνικ πλαίσιο: πρ κειται τώρα γενικά για την ελεύθερη, ακατάβλητη ανθρώπινη θέληση. Tο τρίτο σχεδίασμα του ίδιου έργου θ’ ακολουθήσει την τεχνική του δημοτικού τραγουδιού αποπνευματωμένη. Aπ βαθύτατα χριστιανικά βιώματα εμπνέεται ο Σολωμ ς τα θαυμάσια κείμενα «Eις μοναχήν» και «Aιμιλία Pοδ σταμο». Γύρω στα 1847 επιστρέφει στο μικρ ποίημα. Στον «Π ρφυρα» το θέμα είναι ο άνθρωπος απέναντι στη γοητευτική αλλά και τρομερή φύση. Γράφει το επίγραμμα «Eις Φραγκίσκαν Φράιζερ» και το ωραίο ιταλικ ποίημα για το «Eλληνικ καράβι», εμπνευσμένο απ ένα γεγον ς του αγγλικού απο-

κλεισμού στα 1850. Στα πεζά του έργα ο Σολωμ ς με τον «Διάλογο» δίνει μια λαμπρή εικ να του γλωσσικού προβλήματος στην Eλλάδα, και στην εφιαλτική σάτιρα «H γυναίκα της Zάκυθος» ένα ολοζώντανο πολιτικοκοινωνικ κείμενο εναντίον μιας φιλ τουρκης αριστοκράτισσας, αριστούργημα της φανταστικής και συγχρ νως της ρεαλιστικής λογοτεχνίας. Tο έργο είναι πλήρες, πως έδειξε και η έκδοση του Γ.Π. Σαββίδη. H ακαταστασία των χειρογράφων αποτέλεσε μεγάλο πρ βλημα για την έκδοση του Σολωμού. O Πολυλάς συναρμολογεί συχνά άσχετους μεταξύ των στίχους, ενώ παραλείπει μιαν ολ κληρη παράγραφο στον «Διάλογο». Aργ τερα, οι «αναλυτικοί εκδ τες» ανιχνεύουν «στάδια επεξεργασίας» και «θεματικές μονάδες», πολλαπλασιάζουν τα αποσιωπητικά και τους αστερίσκους, και κάνουν τον Σολωμ αδιάβαστο. Bλέπουν τα πλήρη ως αποσπασματικά και τα αποσπασματικά ως πλήρη.

H περιπετειώδης ιστορία εν ς αγάλματος

Oψη της πλατείας Σολωμού, στη Zάκυνθο, λίγο πριν απ τον καταστροφικ σεισμ του 1953. Στην άκρη αριστερά διακρίνεται το άγαλμα του Διον. Σολωμού, στη θέση που τοποθετήθηκε το 1902 (αρχείο Θεοδ. Πυλαρινού). Δεξιά: 1953. O σεισμ ς έχει επιτελέσει ήδη το καταστροφικ του έργο. Aνάμεσα στα «θύματα» και ο ανδριάντας του ποιητή. O στρατιώτης φωτογραφίζεται στην πλατεία Σολωμού, με φ ντο ,τι απέμεινε απ το άγαλμα.
Tου Θεοδ ση Πυλαρινού
Διδάκτορα Φιλολογίας Παν. Aθηνών Nεοελληνιστή

TO AΓAΛMA του ποιητή της ελευθερίας στη Zάκυνθο έχει περιπετειώδη ιστορία. Aρχικά, το 1865, δαπάναις του αδελφού του Δημητρίου Σολωμού, στήθηκε μαυσωλείο με την προτομή, έργο των γλυπτών αδελφών Φιτάλη. Ωστ σο, οι Eπτανήσιοι λ γιοι Σπυρίδων ΔεBιάζης και Γεώργιος Λ. Mάνεσης, το 1898, με κείμενά τους, τ νισαν την ανάγκη εν ς πανελλήνιου εορτασμού και ανέγερσης μνημείου αντάξιου του μεγάλου ανδρ ς1. O ατυχής π λεμος του 1897 συντέλεσε στην ακύρωση των φιλ τιμων προσπαθειών μιας πρώτης επιτροπής, που συστήθηκε για τον εορτασμ της 100ετηρίδας στη Zάκυνθο. H δεύτερη επιτροπή, με επίτιμο πρ εδρο τον αρχιεπίσκοπο Zακύνθου Διονύσιο Πλέσσα και κι-

νητήριο μοχλ τον δραστήριο Φρειδερίκο Kαρρέρ, προχώρησε σύντονα στην υλοποίηση του προγράμματος των εορτών και, παράλληλα, σε πανελλήνιο έρανο για την ανέγερση ανδριάντα του Διον. Σολωμού, γεγον ς για το οποίο εκδ θηκε τον Aπρίλιο του 1898 σχετική προκήρυξη2. Oι γιορτές, παρά τις αναβολές, πραγματοποιήθηκαν με μεγάλη επισημ τητα και ανάλογη επιτυχία τον Mάιο του 1902 και διήρκεσαν 6 μέρες. Στις 30 Mαΐου έγιναν τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα με προσφωνήσεις του υπουργού N. Tριανταφυλλάκου, αντιπροσώπου του βασιλιά και της κυβέρνησης, και του προέδρου της επιτροπής Φρ. Kαρρέρ. Tρεις Φιλαρμονικές ανέκρουαν εναλλάξ τον Yμνο εις την Eλευθερίαν, ενώ οι καμπάνες του νησιού ηχούσαν χαρμ συνα. Στο κατάμεστο θέατρο της π λης μίλησαν οι καθηγητές Γ. Mιστριώ-

της και Σπυρ. Λάμπρος3. Tο άγαλμα, νεοκλασικής τεχνοτροπίας, ήταν απ τα αντιπροσωπευτικ τερα έργα του περίφημου γλύπτη Γεωργίου Bρούτου, παρά τις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν για την επιτυχία της σύλληψης και απ δοσης του μεγαλείου του ποιητή4. K σμησε, λοιπ ν, την πλατεία του Σολωμού, μέχρι την ανελέητη σεισμοπυρκαγιά που αφάνισε τη Zάκυνθο το 1953. T τε ο ανδριάντας κατέπεσε. Oρθιο έμεινε μ νο το βάθρο του και στο επάνω τμήμα αυτού ίχνη απ τα πέλματα του ποιητή. Pημαγμένος, αφέθηκε επί χρ νια δίπλα στην είσοδο του Mουσείου Σολωμού, εφ σον μάλιστα στην πλατεία είχε στηθεί άλλη καινούργια κατασκευή. Σήμερα, και αφού κατά το διάστημα 1990-1991 αποκαταστάθηκαν απ τον γλύπτη Στέλιο Tριάντη οι σοβαρ τατες βλάβες που είχε υποστεί στα χέρια, στο πρ σωπο και

στα π δια, αφού επανέκτησε την προτέρα γαλήνια αταραξία του, έχει τοποθετηθεί εντ ς του χώρου του Mουσείου5, για να διαιωνίζει το σεβασμ των Πανελλήνων προς την κορυφαία αυτή μορφή του νετερου ελληνισμού.
Σημειώσεις: 1. «Διονύσιος Σολωμ ς, έργο Γεωργίου Bρούτου», Aθήνα 1991, Eλληνική Eταιρεία Λαογραφικής Mουσειολογίας (σελ. 7-10, «Xωρίς τίτλο», ομιλία Π πης Zώρα, και σελ. 11-24, «Iστορικές πληροφορίες και αισθητικές παρατηρήσεις για τον ανδριάντα του 1902», ομιλία Nίκου Λούντζη), σελ. 11-13. 2. «Δελτίον της Eθνικής Aγωγής, έτος B΄ αρ. 2 (15 Iανουαρίου 1899), σελ. [1], «Eκατονταετηρίς Σολωμού» (προκήρυξη «προς τους απανταχού Eλληνας»). 3. Περιοδικ «Παναθήναια», έτος B΄, (15 Iουνίου 1902), σελ. 158-159), Kίμων Mιχαηλίδης, «H εκατονταετηρίς του Σολωμού εν Zακύνθω». 4. O.π., σελ. 33-35. 5. O.π., σελ. 9-10.

KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

3 

I νια Nησιά: 18ος - 19ος αιώνας
Tο ιστορικ πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκε, μεγάλωσε και συνέγραψε τα ποιήματά του ο Σολωμ ς
Tου Nίκου Γ. Mοσχονά
Iστορικού, Διευθυντή Eρευνών Eθνικού Iδρύματος Eρευνών

ENA XPONO πριν απ τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού είχε επιχειρηθεί στα I νια Nησιά το μεγάλο πολιτικ πείραμα του «εκδημοκρατισμού». Mέχρι τ τε, η κοινωνία των νησιών εξακολουθούσε να είναι διαρθρωμένη ταξικά σύμφωνα με το σύστημα της κοινωνικής οργάνωσης που είχε εισαχθεί απ τους δυτικούς κυρίαρχους και που ακολουθούσε τα φεουδαλικά πρ τυπα της Δύσης. Mέσα στο σύστημα αυτ , κυρίαρχη ήταν η τάξη της γαιοκτητικής ολιγαρχίας, που νεμ ταν την παραγωγή και είχε δυνατ τητα συμμετοχής στη διοίκηση του τ που. Tα μέλη της ήταν εκείνοι που χαρακτηρίζονταν ευγενείς. Mια δεύτερη τάξη απ εύπορους επαγγελματίες είχε αρχίσει να διαμορφώνεται στα αστικά κέντρα. Oι αστοί, πως αποκαλούνταν, έχοντας αποκτήσει με τον καιρ οικονομική επιφάνεια και συνακ λουθα κοινωνική επιρροή, επιδίωκαν τον κοινωνικ προβιβασμ με τη διείσδυσή τους στην άρχουσα τάξη. O υπ λοιπος πληθυσμ ς αποτελούσε τη λαϊκή τάξη των ποπολάρων και των χωρικών που εξασφάλιζαν τη διαβίωσή τους με τη χειρωνακτική εργασία, υπ χρεοι σε ποικίλες επιβαρύνσεις. Ωστ σο, ανάμεσα στους ποπολάρους των αστικών οικισμών και τους χωρικούς της υπαίθρου υπήρχαν σημαντικές ιδιαιτερ τητες που επέφεραν την κοινωνική διαφοροποίηση. Mολον τι απ τον 17ο αιώνα οι αστοί και οι ποπολάροι άρχισαν να διεκδικούν και δυναμικά τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης τους, φτάνοντας κάποτε σε ανοικτή σύγκρουση με την άρχουσα τάξη, το κοινωνικ αυτ καθεστώς διατηρήθηκε στα I νια Nησιά σε λη τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα.

Tο γενεαλογικ δέντρο της οικογένειας Σολωμού βρίσκεται, σε μεγάλο μέγεθος, στην είσοδο του Mουσείου Σολωμού στην Kέρκυρα. O κλώνος με το νομα του ποιητή διακρίνεται στη μέση περίπου του δέντρου. Kάρτα του Mουσείου Σολωμού Kέρκυρας.

H δημοκρατική περίοδος
H διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού στον ευρωπαϊκ χώρο άσκησε γ νιμη επίδραση στα I νια Nησιά, που πρωτοπ ροι διανοούμενοι έγιναν εισηγητές και κήρυκες της φιλελεύθερης ιδεολογίας, ενώ οι διεθνείς πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν τη Γαλλική Eπανάσταση (1789) είχαν άμεσες συνέπειες για το I νιο. Tον Mάιο του 1797, κάτω απ τη στρατιωτική πίεση του Nαπολέοντα, το αριστοκρατικ καθετώς της Bενετίας κατέρρευσε και εγκαθιδρύθηκε δημοκρατικ πολίτευμα. Tον επ μενο μήνα μικτή γαλλο-βενετική ναυτική δύναμη έφτασε στην Kέρκυρα και έβαλε σε εφαρμογή τη διαδικασία του εκδημοκρατισμού των νησιών, που εξακολουθούσαν να είναι –θεωρητικά τουλάχιστον– κτήσεις της Bενετίας. Mε την εγκαθί-

δρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος στα νησιά καταργήθηκε το καθεστώς των ταξικών διακρίσεων και των προνομίων και επιβλήθηκε η ισονομία των πολιτών. Aνάμεσα στα άλλα καθήκοντά τους οι Γάλλοι έπρεπε να αφυπνίσουν το εθνικ φρ νημα του ελληνικού νησιωτικού πληθυσμού, προετοιμάζοντας το έδαφος για την οριστική απ σπαση των νησιών απ τη Bενετία. H Bενετική Δημοκρατία καταλύθηκε οριστικά με τη συνθήκη του Kαμποφ ρμιο (Oκτώβριος 1797) και τα I νια Nησιά προσαρτήθηκαν στη γαλλική επικράτεια. H δημοκρατική περίοδος υπήρξε βραχύτατη και η πορεία προς τον ουσιαστικ εκδημοκρατισμ του πολιτικού βίου έμεινε ανολοκλήρωτη. Eξάλλου, οι νησιώτες δεν άργησαν να απογοητευθούν απ τη δημοσιονομική πολιτική, αλλά και απ την προκλητική συμπεριφορά των Γάλλων. H εσωτερική αντίδραση και η αντιγαλλική προπαγάνδα προετοίμασαν το έδαφος για την ανάληψη κοινής δράσης στο I νιο απ Pώσους και Tούρκους, που είχαν συνάψει συμμαχία (Iούλιος 1798) με αντιγαλλικ προσανατολισμ . Tο φθιν πωρο του 1798 ο ρωσοτουρκικ ς στ λος, αναπλέοντας το I νιο, κατέλαβε δια-

δοχικά τα νησιά, με εξαίρεση την π λη της Kέρκυρας που παραδ θηκε έπειτα απ τρίμηνη πολιορκία τον Φεβρουάριο του 1799. Oι νέοι κυρίαρχοι κατάργησαν το δημοκρατικ πολίτευμα και αποκατέστησαν το παλι αριστοκρατικ καθεστώς και τα προν μια των ευγενών. Oι άλλοτε βενετικές κτήσεις του Iονίου και μετέπειτα τα γαλλικά εδάφη αποτέλεσαν τώρα για πρώτη φορά ενιαίο και αυτ νομο ομοσπονδιακ κράτος που τέθηκε υπ την προστασία των δύο συμμάχων δυνάμεων. H ομοσπονδιακή κυβέρνηση (Γερουσία), που έδρευε στην Kέρκυρα και που τη συγκροτούσαν δεκατέσσερις αντιπρ σωποι των νησιών, θέλοντας να ματαιώσει τα τουρκικά σχέδια για τη δημιουργία ηγεμονίας υποτελούς στην Oθωμανική Aυτοκρατορία, ζήτησε την αναγνώριση των νησιών και των εξαρτημένων ηπειρωτικών εδαφών ως ενιαίου και ανεξάρτητου κράτους με την εγγύηση και την προστασία των ηγεμ νων της Eυρώπης. Ωστ σο, με τη Σύμβαση της Kωνσταντινούπολης (21 Mαρτίου 1800), που υπέγραψαν αρχικά η Pωσία και η Tουρκία και στην οποία προσχώρησε η Mεγάλη Bρετανία, τα I νια Nησιά αποτέλεσαν ενιαίο κράτος με την επωνυμία Πολιτεία των

Eπτά Eνωμένων Nησιών (απλούστερα Eπτάνησος Πολιτεία) υπ την επικυριαρχία του σουλτάνου, ενώ τα ηπειρωτικά εδάφη (Bουθρωτ , Πάργα, Πρέβεζα, B νιτσα) προσαρτήθηκαν στην Oθωμανική Aυτοκρατορία. Oι ελπίδες των Iονίων για τη δημιουργία εν ς ανεξάρτητου κράτους είχαν διαψευστεί. Tο σύνταγμα του 1800, που είναι γνωστ ως Bυζαντιν , επέβαλε ολιγαρχικ πολίτευμα παραχωρώντας την εξουσία στα συμβούλια των ευγενών που είχαν συγκροτηθεί σε κάθε νησί. Aπ αυτά εκλέγονταν τα μέλη της τοπικής κυβέρνησης, ενώ οι αντιπρ σωποι των νησιών συγκροτούσαν τη Γερουσία, που έδρευε στην Kέρκυρα. Aλλά η παλιν ρθωση της αριστοκρατίας και οι αυθαιρεσίες των ευγενών προκάλεσαν κοινωνικές αναταραχές που οδήγησαν σε λαϊκές εξεγέρσεις και στασιαστικά κινήματα. Παράλληλα, σε ορισμένα νησιά (Zάκυνθος, Iθάκη) εκδηλώθηκαν φιλοβρετανικά αποσχιστικά κινήματα. Aναλαμβάνοντας δικτατορικές εξουσίες ο Aρχων Σπυρίδων Θεοτ κης συνέστησε την Eκτακτη Eπιτροπή Δημ σιας Aσφάλειας και ζήτησε απ τους αστούς και τους χωρικούς να εκλέξουν τους δικούς τους αντιπροσώπους. H Eντιμη Aντιπροσωπεία, πως αποκλήθηκε το σώμα των λαϊκών αντιπροσώπων, συνέταξε νέο σύνταγμα με δημοκρατικ τερο πνεύμα, που αναγνώριζε την ισονομία λων των τάξεων, και ανέλαβε την εξουσία (Nοέμβριος 1801). Aλλά στην εφαρμογή του προοδευτικού αυτού συντάγματος της Eπτανήσου Πολιτείας αντέδρασαν οι σύμμαχοι με άμεση επέμβαση. Bρετανική στρατιωτική δύναμη αποβιβάστηκε στην Kέρκυρα για την περιφρούρηση της τάξης, ενώ η Yψηλή Πύλη απέρριψε το νέο σύνταγμα. Eπιπρ σθετα, οι σύμμαχοι αποφάσισαν να σταλεί στα νησιά πληρεξούσιος του τσάρου και ρωσική στρατιωτική δύναμη για την αναδιοργάνωση της Πολιτείας και την αποκατάσταση της νομιμ τητας. Aλλά τα μέτρα που πήρε ο πληρεξούσιος του τσάρου κ μης Γεώργιος Mοτσενίγος εγκαθίδρυσαν συγκεντρωτικ καθεστώς, προκαλώντας τη δυσαρέσκεια της πλειοψηφίας των πολιτών που αποκλείονταν απ τη συμμετοχή στις πολιτικές διαδικασίες. Tα καθήκοντα γραμματέα της Eπικράτειας ανατέθηκαν στον Iωάννη Kαποδίστρια. Στα τέλη του 1803 ψηφίστηκε νέο σύνταγμα που καθιέρωνε αντί της κληρονομικής τη συνταγματική ευγένεια (παλιοί ευγενείς και αστοί με ορισμένο εισ δημα ή πανεπιστημιακ τίτλο), που τα μέλη της είχαν την αποκλειστική διαχείριση της εξουσίας. Παρά τους σημαντικούς περιορισμούς στα δικαιώματα των πολιτών, το σύνταγμα του 1803 εισήγαγε φιλελεύθερους νεωτερισμούς που του έδιναν προοδευτική διάσταση (διάκριση εξουσιών, εισαγωγή του

4

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

Tα έγγραφα, οι προκηρύξεις και οι εφημερίδες αποτυπώνουν –και τη στιγμή της έκδοσής τους και στη διάρκεια της μελέτης της Iστορίας– την ιστορία, στη συγκεκριμένη περίπτωση των Eπτανήσων, στις αρχές του 19ου αιώνα. Πάνω: Mια δίγλωσση (ιταλικά - ελληνικά) διακήρυξη του Γάλλου «κομαντάντη» των Eπτανήσων, το 1807 (Eθνική Bιβλιοθήκη). Δεξιά: H θεώρηση της απ φασης για την ιδρυση του Iονικού Πανεπιστημίου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «των Eνωμένων Eπαρχιών των Iονικών Nήσων» τον Iούνιο του 1824. Kάτω δεξιά: «Προς τους Eπτανησίους και λοιπούς Πατριώτας» απευθύνεται το κάλεσμα της επιτροπής του Eπτανησίου Σώματος, με ημερομηνία A΄ Σεπτεμβρίου 1826. Kαι τα τρία έγγραφα δημοσιεύονται στον A΄ τ μο της «Eλληνικής ποίησης», εκδ σεις «Σ κολης».

θεσμού των ορκωτών δικαστηρίων, αναγνώριση των ατομικών ελευθεριών και του οικογενειακού ασύλου, ανεξιθρησκία και τέλος βαθμιαία καθιέρωση της ελληνικής γλώσσας στη δημ σια διοίκηση. Ωστ σο, με τις ενέργειες του Mοτσενίγου, το σύνταγμα δεν επικυρώθηκε απ τον τσάρο και άρχισε η διαδικασία της αναθεώρησής του. Σύμφωνα με το νέο σύνταγμα, που εισηγήθηκε ο I. Kαποδίστριας και ψηφίστηκε τον Δεκέμβριο του 1806, κυρίαρχη τάξη ήταν τώρα η ενεργητική ευγένεια που την αποτελούσαν σοι διέθεταν ορισμένο εισ δημα ή πανεπιστημιακ τίτλο. Tο σύνταγμα του 1806 διατήρησε το ολιγαρχικ καθεστώς και κατάργησε πολλές απ τις φιλελεύθερες διατάξεις του προηγούμενου συντάγματος. Eπιπρ σθετα, αναγνωρίζοντας στη Pωσία το δικαίωμα επέμβασης, καταργούσε ουσιαστικά την αυτονομία του νεοσύστατου κράτους. Oι Eπτανήσιοι έβλεπαν να διαψεύδονται πάλι οι ελπίδες τους για κοινωνική και πολιτική αναβάθμιση και ανεξάρτητο κράτος. Δεμένη στο άρμα της ρωσικής πολιτικής, παρά τη συμβατική της υποτέλεια στον σουλτάνο, η Eπτάνησος Πολιτεία εμπλέκεται στη νέα ρωσοτουρκική σύρραξη ως δορυφ ρος της Pωσίας, αίροντας την ουδετερ τητα προς τη Γαλλία που συμμαχεί με την Tουρκία. Tελικά, με τη Συνθήκη του Tιλσίτ τα I νια Nησιά παραχωρήθηκαν στη Γαλλία και την 1η Σεπτεμβρίου 1807 αναγγέλθηκε η προσάρτηση της Eπτανήσου Πολιτείας

στη Γαλλική Aυτοκρατορία. Tα νησιά θα βρεθούν τώρα στη διελκυστίνδα του γαλλο-αγγλικού ανταγωνισμού. Oι Aγγλοι κήρυξαν τον αποκλεισμ του Iονίου δημιουργώντας οξύτατα προβλήματα στο εμπ ριο και στον επισιτισμ των νησιών, ενώ παράλληλα με τη δράση των πρακτ ρων τους καλλιέργησαν το αντιγαλλικ ρεύμα. Πολλοί νησιώτες άρχισαν να προσβλέπουν στο ενδεχ μενο βρετανικής επέμβασης και δεν δίστασαν να ενεργήσουν προς αυτή την κατεύθυνση. Tον Oκτώβριο του 1808 οι Aγγλοι κατέλαβαν τα νοτι τερα νησιά, τον Aπρίλιο του 1809 τη Λευκάδα, τους Παξούς στις αρχές του 1813 και τον Mάρτιο του επ μενου έτους την Πάργα, ενώ η Kέρκυρα παραδ θηκε τον Iούνιο του 1814, ταν πλέον η κατάσταση στη Γαλλία είχε μεταβληθεί, μετά την είσοδο των συμμάχων στο Παρίσι και την παραίτηση του Nαπολέοντα.

Eπικυρίαρχη προστασία
Θεωρώντας τι οι ξένες κατοχές ήταν προσωρινές, η επτανησιακή Γερουσία αποφάσισε να απευθύνει στο συνέδριο των συμμάχων, που έμελλε να συγκληθεί στη Bιέννη, την ευχή να αποδοθεί η ανεξαρτησία στην Eπτάνησο, επιδιώκοντας την υποστήριξη του τσάρου και του I. Kαποδίστρια. Ωστ σο ο Bρεταν ς στρατηγ ς Campbell, διοικητής των νησιών, δεν δεχ ταν την ύπαρξη της Eπτανήσου Πολιτείας και δεν ενέκρινε τις

ενέργειες της Γερουσίας, που κατά την άποψή του εκπροσωπούσε μ νο την Kέρκυρα. Mε τη συνθήκη του Παρισιού (1815) τα I νια Nησιά απο-

τέλεσαν ελεύθερο και ανεξάρτητο κράτος με την επωνυμία Eνωμένες Πολιτείες των Iονίων Nησιών (αΣυνέχεια στην 6η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

5 

Συνέχεια απ την 5η σελίδα

πλούστερα Iονικ ν ή I νιον Kράτος), που θα βρισκ ταν υπ την προστασία της Mεγάλης Bρετανίας. Παρά τις ρωσικές προσπάθειες, οι ροι της συνθήκης επέτρεπαν στην προστάτιδα δύναμη να υπερβαίνει υπέρμετρα στα εσωτερικά του με αποτέλεσμα η προστασία να μετατρέπεται ουσιαστικά σε επικυριαρχία. Tη γενική ευθύνη αναλάμβανε ο Bρεταν ς αρμοστής. O πρώτος που το κατέλαβε ήταν ο στρατηγ ς Θωμάς Mέτλαντ, άντρας με πολιτικές ικαν τητες, που διοικούσε αυταρχικά και συμπεριφέρθηκε με περιφρ νηση στους νησιώτες. Προσεταιριζ μενος τους αντιδραστικούς κύκλους και εξουδετερώνοντας τη φιλελεύθερη αντιπολίτευση, ο Mέτλαντ επέβαλε το σύνταγμα που είχε καταρτίσει και ψηφίστηκε απ τη Συντακτική Συνέλευση σε κλίμα βίας και τρομοκρατίας (1817). Tο σύνταγμα διατηρούσε την ομοσπονδιακή μορφή του κράτους, αναγνώριζε τυπικά την ελληνικ τητά του (ορθ δοξο δ γμα και την ελληνική ως επίσημη γλώσσα) και καθιέρωνε κοινοβουλευτικ πολίτευμα. Στην πραγματικ τητα μως ο έλεγχος λων των εξουσιών κατέληγε, άμεσα ή έμμεσα, στον αρμοστή, που συγκέντρωνε υπερεξουσίες, ενώ το πολίτευμα έπαιρνε ολιγαρχικ χαρακτήρα, περιορίζοντας τα πολιτικά δικαιώματα στους οικονομικά ισχυρ τερους πολίτες. Mε το καθεστώς της βρετανικής προστασίας, οι Eπτανήσιοι έβλεπαν να χαλκεύονται έντεχνα τα καινούργια δεσμά τους και το λαϊκ αίσθημα το συνέλαβε ο πολιτικά και εθνικά ευαισθητοποιημένος ποιητής Διονύσιος Σολωμ ς μαρτυρώντας πως ήταν αλυσωμένο το καθένα [νησί] τεχνικά και χαρακτηρίζοντας ως Ψεύτρα Eλευθεριά το πολιτικ σχήμα του Iονίου Kράτους. Παράλληλα, η φιλοτουρκική πολιτική των Bρετανών δημιουργούσε πρ σθετα προβλήματα. Kάτω απ αυτές τις συνθήκες άρχιζε η μακρ χρονη περίοδος της αντίστασης του επτανησιακού λαού κατά του καθεστώτος της βρετανικής προστασίας, με στ χο την εθνική, πολιτική και κοινωνική του αποκατάσταση, με ενέργειες που καταστέλλονταν βίαια απ την κυβέρ-

νηση. H κατάστατών, η επιβολή ση οδήγησε τον στρατιωτικού ν Iωάννη Kαποδίμου και άγριας στρια να προβεί σε τρομοκρατίας. H διαβήματα προς τη κατάσταση διαφοβρετανική κυβέρροποιήθηκε μετά νηση, χωρίς αποτη μεταστροφή τελέσματα. Eξάλτης βρετανικής λου, ακολουθώπολιτικής απέναντας τις προτροντι στην Eλληνική πές του KαποδίEπανάσταση. Bέστρια ο εισαγγελέβαια, η δημιουργία ας και βουλευτής του ανεξάρτητου Zακύνθου A-ναελληνικού κράστάσιος Φλαμπουτους έδωσε άλλη ριάρης, ο δικαστής διάσταση στους αΓεώργιος Δε Pώσγώνες των Eπτασης και ο Διονύνησίων που θεωσιος Σολωμ ς συρούσαν πλέον ανέταξαν αναφορά νώφελο το καθε–που υπέγραψαν στώς της ξένης 33 πολίτες της Zα- Tο 1978 το περιοδικ «Nέα Eστία» προστασίας και κύνθου– προς τον αφιέρωσε το χριστουγιεννιάτικο τρέπονταν προς Γεώργιο τον Δ΄, τεύχος του στο Διονύσιο Σολωμ . την επιδίωξη της καταγγέλλοντας Tο εξώφυλλο του τεύχους κ σμη- εθνικής αποκατάτο καθεστώς και σε το χαρακτικ του Tάσσου. στασης με την ζητώντας την αναEνωση. Oπωσδήθεώρηση του συποτε, η βελτίωση ντάγματος (1821). H αναφορά κατα- της πολιτικής κατάστασης στα νησιά σχέθηκε και ο Φλαμπουριάρης φυλα- εξακολουθούσε να αποτελεί καίριο κίστηκε. O ανιψι ς του, Διονύσιος αίτημα των Eπτανησίων. Φλαμπουριάρης, κυκλοφ ρησε αντίOι πρώτες ελευθερίες γραφο με 105 υπογραφές και οι πρωτεργάτες του συνελήφθησαν. Tο πολιτικ κλιμα άρχισε να μεταΣημαντική υπήρξε η συμμετοχή βάλλεται με τα φιλελεύθερα μέτρα των Eπτανησίων στην προετοιμσία του Eθνους για τον αγώνα της ανε- και τις μεταρρυθμίσεις που εισηγήξαρτησίας. Στα νησιά η Φιλική Eται- θηκε ο προοδευτικ ς αρμοστής Iωρεία ανέπτυξε πολύπλευρη δράση άννης K λμπορν. Iδιαίτερη σημασία και πολλοί Eπτανήσιοι μυήθηκαν και για την εξέλιξη του πολιτικού βίου συγκροτήθηκαν σώματα εθελοντών στα νησιά είχε η άδεια ίδρυσης και και ομάδες υποστήριξης του αγώνα. λειτουργίας πολιτικών λεσχών και οι Mέσα σ’ αυτ το κλίμα ο Διονύσιος πολιτικές συγκεντρώσεις. Mε εισήΣολωμ ς εμπνέεται και συνθέτει τον γηση του αρμοστή, το I νιο KοινοYμνον εις την Eλευθερίαν (1823), βούλιο προχώρησε στην καθιέρωση την ωδή Eις τον θάνατον του Λορδ της ελευθερίας του Tύπου και την Mπάιρον (1824), το επίγραμμα για κατάργηση της προληπτικής λογοτην καταστροφή των Ψαρών (1825) κρισίας (1848). Σ’ αυτές τις συνθήκες και αργ τερα του Eλεύθερους Πο- άρχισε η έκδοση και η κυκλοφορία πολιτικών εφημερίδων που συνέβαλιορκημένους. Σε αντίθεση με την ομ θυμη πα- λαν στην πολιτική διαπαιδαγώγηση τριωτική κινητοποίηση του επτανη- των νησιωτών. Mέσα σ’ αυτ το κλίσιακού λαού, το επίσημο κράτος α- μα εμφανίστηκαν τρεις διαφορετιντιμετώπισε με εχθρ τητα την Eπα- κές πολιτικές τάσεις, που εξέφραζαν νάσταση, παίρνοντας σειρά αποθαρ- τις αντιλήψεις και τις επιδιώξεις των ρυντικών μέτρων, πως η κήρυξη και κοινωνικών ομάδων. Yποστηρικτές η μεροληπτική εφαρμογή της ουδε- του καθεστώτος ήταν η μειοψηφία τερ τητας απέναντι στους εμπολέ- των ακραίων συντηρητικών και αντιμους, η απηνής δίωξη των πατριω- δραστικών στοιχείων, που ταύτιζαν τα συμφέροντά τους με την ξένη προστασία και που χαρακτηρίζονταν ως Προστασιανοί ή Kαταχθ νιοι. Aπ την άλλη μεριά οι μετριοπαθείς φιλελεύθεροι, εφαρμ ζοντας πραγματιστική τακτική, δέχονταν την αναγκαι τητα της ξένης προστασίας και θεωρούσαν άκαιρη και αδύνατη κάθε προσπάθεια για την κατάργησή της. Xωρίς να απορρίπτουν το αίτημα για μελλοντική εθνική αποκατάσταση, επιδίωκαν την παραχώρηση περισσ τερων ελευθεριών με τη μεταρρύθμιση του συντάγματος. Γι’ αυτ τους αποκάλεσαν Mεταρρυθμιστές. Στην παράταξη αυτή ανήκαν εξαίρετες προσωπικ τητες των γραμμάτων, του πνεύματος και της πολιτικής δράσης. Διαμετρικά αντίθετες ήταν οι θέσεις των Pιζοσπαστών, που θεωρώντας παράνομη την επιβοή της ξένης προστασίας απέρριπταν το Σύνταγμα του 1817 και επιδίωκαν την οριστική λύση του επτανησιακού ζητήματος, θέτοντας ως

Aπεικ νιση του κτιρίου που άλλοτε στέγαζε την I νιο Aκαδημία και σήμερα είναι η στέγη της Aναγνωστικής Eταιρείας στην Kέρκυρα. Στους χώρους του φυλάσσονται έγγραφα και βιβλία που αφορούν την ιστορία των Eπτανήσων, πριν και μετά την Eνωσή τους με την Eλλάδα.

κύριο στ χο την Eνωση με την Eλλάδα. Oι ριζοσπάστες πολέμησαν με σθένος το καθεστώς και αγωνίστηκαν για την επίτευξη των εθνικών στ χων, επισύροντας για την πολιτική τους δράση την επιβολή σκληρών κυρώσεων. H κατάσταση είχε δυσμενή εξέλιξη μετά την ανάληψη της αρμοστείας απ τον συντηρητικ Eρρίκο Γεώργιο Oυ ρντ (1849), που εισηγήθηκε τροποποιήσεις και προσθήκες στις μεταρρυθμίσεις του συντάγματος και ακολούθησε σκληρή πολιτική απέναντι στους αντιφρονούντες επιβάλλοντας καθεστώς τρομοκρατίας. Eξάλλου, κατέστειλε με πρωτοφανή αγρι τητα και βαρβαρ τητα το ένοπλο κίνημα που εκδηλώθηκε στην Kεφαλονιά τον Aύγουστο του 1849 (Στάση της Σκάλας). Παρά την αντίδραση του αρμοστή και της Γερουσίας το Θ΄ I νιο Kοινοβούλιο που αναδείχτηκε με τις εκλογές του 1850 και στο οποίο μετείχαν έγκριτοι μεταρρυθμιστές και ριζοσπάστες βουλευτές ανέπτυξε σπουδαία νομοθετική δραστηρι τητα, με στ χο τη βελτίωση της πολιτικής κατάστασης και την εξυπηρέτηση του εθνικού συμφέροντος. Tελευταία πράξη του κοινοβουλίου ήταν η ανάγνωση του ψηφίσματος της Eνωσης, που υπέβαλαν οι ριζοσπάστες βουλευτές στις 26 Nοεμβρίου 1850 (... η πρώτη ελευθέρα Bουλή των αντιπροσώπων της Eπτανήσου διακηρύττει: Oτι η ομ θυμος, στερεά και αμετάτρεπτος θέλησις του επτανησιακού λαού είναι η ανάκτησις της ανεξαρτησίας του και η Eνωσις αυτού με το λοιπ ν έθνος του, την απελευθερωμένην Eλλάδα...). H αντίδραση του αρμοστή εκδηλώθηκε με την αναστολή των εργασιών και τελικά τη διάλυση του Kοινοβουλίου και την προκήρυξη εκλογών, ενώ παράλληλα άρχισε να κλιμακώνεται η τρομοκρατία και οι διωγμοί κατά των ριζοσπαστών και σων ήταν ύποπτοι για το εθνικ τους φρ νημα. Oι νέες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις που εισηγήθηκε ο αρμοστής το 1852 περιλάμβαναν και σειρά περιοριστικών μέτρων που αποσκοπούσαν στην ενοχοποίηση κάθε φιλελεύθερης ή πατριωτικής ενέργειας. Oμως, λα αυτά δεν έκαμψαν το εθνικ φρ νημα των Eπτανησίων. Aντίθετα, παρά τα αυστηρά απαγορευτικά μέτρα της προστασίας πολλοί Eπτανήσιοι έσπευσαν μαζί με άλλους Eλληνες να συνδράμουν το επαναστατικ κίνημα που εκδηλώθηκε στην Hπειρο το 1854, στη διάρκεια του Kριμαϊκού Πολέμου. Aυτ το πολιτικ κλίμα βίωνε στην Kέρκυρα ο Διονύσιος Σολωμ ς, και κάτω απ αυτές τις συνθήκες επεξεργαζ ταν τα σχεδιάσματα των Eλεύθερων Πολιορκημένων και αργ τερα τους στίχους του έπους Carmen Seculare (1849) – που θα κατέγραφε το παρ ν και θα διατύπωνε το μέλλον του Eλληνισμού– και ακ μη ένα ποίημα εμπνευσμένο απ τον Kριμαϊκ Π λεμο. O θάνατ ς του, το 1857, δεν του επέτρεψε να δει την εξέλιξη των πολιτικών πραγμάτων: τη μεταστροφή της βρετανικής πολιτικής και την πορεία προς την ποθητή εθνική αποκατάσταση, την Eνωση της Eπτανήσου με την Eλλάδα, στις 21 Mαΐου/2 Iουνίου 1864.

6

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

H σολωμική ποίηση εμπνέει...
Oι μελοποιήσεις του Σολωμού απ τον Nικ λαο Mάντζαρο έως τους νε τερους συνθέτες
Tου Xάρη Ξανθουδάκη
Συνθέτη, καθηγητή στο I νιο Πανεπιστήμιο

«ΣTIΣ δυνατ τητες των φωνητικών του οργάνων οφείλει τη φύση της φωνής του, που είναι αρμονική, ευλύγιστη, εκφραστική, κατάλληλη να τον εμπνέει και έτοιμη να αποδώσει την ηχηρ τητα των στίχων του. Γι’ αυτ απ ένστικτο δημιουργεί τους περισσ τερους στίχους του με το τραγούδι, αυτοσχεδιάζοντας μελωδίες που απηχούν ολοκληρωμένη την αληθινή έκφραση της ποιητικής σύλληψης εν ς μουσικού πνεύματος». Tην παραπάνω αναφορά στον Διονύσιο Σολωμ υπογράφει ο στεν τερος απ τους φίλους του, ο πρώτος μελοποι ς της ποίησής του και πατριάρχης της λεγ μενης Eπτανησιακής Mουσικής Σχολής –ο Nικ λαος Xαλικι πουλος Mάντζαρος (1795-1872). Eτσι, η έναρξη της μακροχρ νιας σχέσης ανάμεσα στη σολωμική ποίηση και το έντεχνο νεοελληνικ τραγούδι συμπίπτει με τη γέννηση του τελευταίου. Πράγματι, γύρω στο 1827, ο Mάντζαρος εγκαταλείπει τη σύνθεση σκηνικών έργων για φωνή (ή φωνές) και ορχήστρα και τη νεομοτσάρτεια τεχνοτροπία που ακολουθούσε μέχρι την εποχή εκείνη, και αφιερώνεται σχεδ ν εξ ολοκλήρου στη μελοθέτηση ελληνικών ποιημάτων για μία ή περισσ τερες φωνές με συνοδεία πιάνου (σπανι τερα άρπας), υιοθετώντας ένα μελωδικ ύφος απλούστερο –κάποτε λαϊκ τροπο– που δεν τον εμποδίζει να δημιουργεί δομές περίτεχνες, συχνά αξιοθαύμαστου πολυφωνικού πλούτου.

H παρτιτούρα της μελοποίησης του «Eπιγράμματος εις Φραγκίσκα Φραίζερ» του Δ. Σολωμού, απ τον N. Xαλικι πουλο – Mάντζαρο (πρώτη δημοσίευση, φωτογραφία Xάρη Ξανθουδάκη).

O Eθνικ ς Yμνος
Φαίνεται τι το πρώτο ποίημα του Σολωμού που μελοποίησε ο Mάντζαρος ήταν η Φαρμακωμένη, πριν ακ μη μας δώσει την πρώτη μελοποίηση (διάρκειας που υπερβαίνει

τη μία ώρα) του Yμνου εις την Eλευθερίαν, γύρω στο 1830. Για την πρώτη αυτή μελοποίηση ο συνθέτης διάλεξε το λαϊκ τροπο ύφος, στο οποίο οφείλεται εν πολλοίς η ευρύτατη και ταχύτατη διάδοση του μεγάλου αυτού σολωμικού ποιήματος, και ιδιαίτερα των πρώτων στροφών, οι οποίες αποτελούν απ το 1865, με την ίδια μουσική, τον Eλληνικ Eθνικ Yμνο. Oλ κληρο το έργο πρωτοτυπώθηκε στο Λονδίνο το 1873, ενώ η πρώτη του, και μοναδική μέχρι στιγμής δισκογράφηση έγινε το 1988 απ τη Xορωδία του Eργαστηρίου Παλιάς Mουσικής και τον πιανίστα Aρη Γαρουφαλή, υπ τη διεύθυνση του Bύρωνα Φιδετζή. Mια δεύτερη, «λ για», μελοποίηση του σολωμικού Yμνου απασχ λησε τον Mάντζαρο σε λη τη διάρκεια της μεσαίας δημιουργικής του περι δου, αφού σώζονται χειρ γραφα

του έργου με μικρ τερες ή μεγαλύτερες διαφορές, κυρίως σε ,τι αφορά τον αριθμ των μουσικών μερών. H αρτι τερη και εκτενέστερη εκδοχή της δεύτερης αυτής μελοποίησης (με διάρκεια που υπερβαίνει τη μιάμιση ώρα!) βρίσκεται αποτυπωμένη στο χειρ γραφο του Δημαρχείου Kερκύρας και πρ κειται να εκτελεστεί για πρώτη φορά τον προσεχή Σεπτέμβριο (150 χρ νια μετά την παρασημοφ ρηση του συνθέτη απ τον Oθωνα, στον οποίο είχε αποσταλεί αντίγραφο του έργου), με τη μουσικολογική και τυπογραφική φροντίδα του Tμήματος Mουσικών Σπουδών του Iονίου Πανεπιστημίου. Πέρα απ τις διάφορες σκ ρπιες δοκιμές μελοποιήσεων μεμονωμένων στροφών, ο Mάντζαρος υπογράφει και μια τρίτη, μεταγενέστερη, μορφή του έργου για ορχήστρα πνευστών, που δεν α-

ποτελεί ξεχωριστή επεξεργασία, αλλά στηρίζεται στην πρώτη μελοποίηση.

Eπτανήσιοι συνθέτες
O Mάντζαρος επανερχ ταν συχνά σε ποιήματα που είχε ήδη μελοποιήσει. Eτσι, της Φαρμακωμένης διαθέτουμε τέσσερις διαφορετικές μορφές, σες και του αποσπάσματος «Στην κορυφή της θάλασσας πατώντας» απ τον Λάμπρο. Aπ το ίδιο ποίημα επίσης, μελοποίησε δύο φορές το απ σπασμα «Oμοίως τ’ αγγελούδια» και μία φορά το απ σπασμα «Φωνούλα με πίκρα με κράζει». Σώζονται ακ μη δύο διαφορετικές μελοποιήσεις του ποιήματος Eις Mοναχήν, δύο της Ξανθούλας και δύο της σολωμικής μετάφρασης μιας Ωδής του Πετράρχη. Yπάρχει, τέλος, το χειρ γραφο της Eυρυκ μης, του Eπιγράμματος εις Φραγκίσκην Φραίζερ κι εν ς εκτεταμένου, και μεγάλης μουσικής πνοής, αποσπάσματος της Ωδής εις Λορδ Mπάιρον: το χορωδιακ αυτ έργο αποτελεί κατά κάποιον τρ πο προέκταση των μελοποιήσεων του Yμνου εις την Eλευθερίαν, πως και η ίδια η Ωδή επιχειρεί να συνεχίσει το ποίημα του Yμνου. Eχουν χαθεί (ή δεν έχουν βρεθεί ακ μα) δύο απ τα σολωμικά τραγούδια του Mάντζαρου, για τα οποία διαθέτουμε μ νο τη μαρτυρία του τίτλου: το Oνειρο και η Kαταστροφή των Ψαρών. Tο θαυμάσιο αυτ σολωμικ επίγραμμα μελοποιήθηκε απ τρεις τουλάχιστον ακ μη Eπτανήσιους συνθέτες: τον ιταλικής καταγωγής μαθητή του Mάντζαρου Pαφαήλ Παριζίνι (1830-1875), τον Zακύνθιο Iωάννη Tσακασιάνο (1853-1908) και τον Kεφαλονίτη γιατρ και ερασιτέΣυνέχεια στην 8η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

Παρτιτούρα του Nικ λαου Mάντζαρου για τη μελοποίηση του «Π ρφυρα» (πρώτη δημοσίευση, φωτογραφία Xάρη Ξανθουδάκη).

7 

Συνέχεια απ την 7η σελίδα

χνη συνθέτη Nικ λαο Δελλαπ ρτα, ενώ άλλα ποιήματα του Σολωμού μελοποιήθηκαν απ ελάσσονες, επώνυμους και ανώνυμους, κανταδ ρους της εποχής και τραγουδήθηκαν πολύ στα Eπτάνησα, την Aθήνα και την Πάτρα. Στο σύνολ της ωστ σο, η σολωμική ποίηση ευτύχησε στα χέρια των σημαντικ τερων εκπροσώπων της Eπτανησιακής Σχολής –του Kερκυραίου Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812 ή 1814-1896) και του Zακύνθιου Παύλου Kάρρερ (1829-1896)– ενώ διάφορες μελοποιήσεις αποδίδονται και στον Zακύνθιο συνθέτη και φλογερ ριζοσπάστη Φραγκίσκο Δομενεγίνη (1809-1874), καθώς και στον Kεφαλονίτη Γεώργιο Λαμπίρη (18331889). Aξίζει να σημειωθεί τι ανάμεσα στις σολωμικές συνθέσεις του Ξύνδα καταγράφονται χι μ νον μελοποιήσεις γνωστών ποιημάτων (Aυγούλα, Ξανθούλα) αλλά και τραγούδια σε ποιήματα λιγ τερο γνωστά: «Aθλια Ψυχή» (Mίμηση του τραγουδιού της Δεισδαιμ νας) και «O πατρικ ς τάφος» (Προς τον κύριον Γεώργιον Δε Pώσση). Γεγον ς παραμένει τι τα επτανησιακά τραγούδια σε ποίηση Σολωμού υπήρξαν αντικείμενο της ίδιας ακηδείας, με την οποία το νέο ελληνικ κράτος, σε λες του τις μορφές, υποδέχθηκε τους θησαυρούς της γραπτής λ γιας μουσικής παράδοσης. Oι υπάρχουσες «σολωμικές» συνθέσεις των Eπτανησίων μας επιτρέπουν πάντως να υποψιαζ μαστε τι η μεγάλη εποχή της μελοποίησης των ελληνικών ποιητικών αριστουργημάτων υπήρξε ο 19ος αιώνας, και μάλιστα δυτικ τερα του 21ου μεσηβρινού.

Tο πορτρέτο του Nικ λαου Mάντζαρου δίπλα στην παρτιτούρα του «Yμνου εις την Eλευθερίαν». Kάρτα απ το Mουσείο Σολωμού στην Kέρκυρα.

Oι συνθέτες του 20ού αιώνα
Σε κάθε περίπτωση, η χρυσή εποχή των μελοποιήσεων της σολωμικής ποίησης φαίνεται τι είχε ήδη λήξει το 1908, ταν το περιοδικ «Παναθήναια» διοργάνωνε συναυλία αφιερωμένη στην ποίηση. Eίναι ενδεικτικ τι απ τους τελευταί-

ους συνθέτες της Eπτανησιακής Σχολής τ σο ο Σπυρίδων Φιλίσκος Σαμάρας (1861-1917) σο και ο Διονύσιος Λαυράγκας (1860-1941) και ο Γεώργιος Λαμπελέτ (1875-1945) δεν δείχνουν να συγκινήθηκαν μουσικά απ τα ποιήματα του Σολωμού. H αλήθεια είναι τι ο Λαυράγκας και ο Λαμπελέτ εργάστηκαν επίσης για τη δημιουργία της λεγ μενης Eθνικής Mουσικής Σχολής, της οποίας ο κύριος εμψυχωτής, ο Mανώλης Kαλομοίρης (1882-1963), είχε ως ποιητικ πρ τυπο τον Kωστή Παλαμά, παρ’ λο που το 1926 συνέθεσε μια συμφωνική Eπίκληση για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα με στίχους απ τους Eλεύθερους Πολιορκημένους. Eτσι, η «σολωμική» παραγωγή των συνθετών που δούλεψαν στο κέντρο ή την περιφέρεια του καλομοιρικού ρεύματος ήταν πολύ μικρή, σε σχέση με τα τραγούδια σε ποίηση Παλαμά, Σικελιανού, Kαρυωτάκη κ.λπ. – ή ακ μη και Kαβάφη, Σεφέρη και των νε τερων, που δείχνουν να είναι οι ευνοούμενοι ποιητές των ανερχ μενων τάσεων του ελληνικού μουσικού μοντερνισμού.

Eτσι, με δυσκολία διακρίνει κανείς μιαν Eυρυκ μη για φωνή και πιάνο του Mάριου Bάρβογλη (1885-1967) και μερικά σκ ρπια ανάλογα δείγματα των μεταγενέστερων συνθετών που κινήθηκαν ανάμεσα στην καλομοιρική παράδοση και τον νεοκλασικισμ – π.χ. ο Kωνσταντίνος Kυδωνιάτης (1908-1996) με τα Tρία Tραγούδια του σε ποίηση Σολωμού, για τετράφωνη ανδρική χορωδία, ο Bασίλης Kαρποδίνης (1908-1995) με την Ψυχούλα για φωνητικ κουαρτέτο, ο Bασίλης Δέλλιος (γεν. 1927) με το Συμφωνικ του ποίημα 1821 και ο Eυάγγελος Mουτσ πουλος (γεν. 1930) με δύο τραγούδια (Nεκρικ και Γαλήνη). Eντελώς ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Γεωργίου Kαζάσογλου (1908-1984), ο οποίος εκτ ς απ την χορωδιακή Kαταστροφή των Ψαρών, συνέθεσε μια σειρά τραγουδιών για φωνή και πιάνο (μεταξύ των οποίων η Φαρμακωμένη), μελοποιώντας γνωστά ποιήματα του Σολωμού. Για μεγάλο, μάλιστα, χρονικ διάστημα απασχολήθηκε με τη μελοποίηση αποσπασμάτων

Tο εξώφυλλο του δίσκου με τη μελοποίηση των «Eλεύθερων Πολιορκημένων», που κυκλοφ ρησε το 1977 σε μουσική Γιάννη Mαρκ πουλου. O Nίκος Ξυδάκης (δεξιά) πρ σθεσε στην ελληνική μουσική μια ακ μη μελοποίηση έργων του Σολωμού.

απ τους Eλεύθερους Πολιορκημένους. Eίναι αξιοσημείωτο τι τα περίφημα σολωμικά σχεδιάσματα που περιφρονήθηκαν απ ολ κληρη την Eπτανησιακή Σχολή, προτιμήθηκαν απ τους συνθέτες που μελοποίησαν Σολωμ μετά την Eπίκληση του Kαλομοίρη: έτσι έχουμε Eλεύθερους Πολιορκημένους για χορωδία και ορχήστρα απ τον Γεράσιμο Pομποτή (1903-1987), για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα απ τον Σ λωνα Mιχαηλίδη (1905-1979), για σολίστα, αφηγητές, χορωδία και ορχήστρα απ τον Iωσήφ Mπενάκη (1924). Mε τους Eλεύθερους Πολιορκημένους του Γιάννη Mαρκ πουλου (γεν. 1939), εξάλλου, εγκαινιάστηκε μια περίοδος «επικής» σολωμικής παρουσίας στο χώρο του λεγ μενου «έντεχνου λαϊκού τραγουδιού». O Mίκης Θεοδωράκης (γεν. 1925), ο οποίος είχε ήδη μελοποιήσει Σολωμ τα χρ νια της Kατοχής, επέλεξε την Tρελλή Mάνα για την Tρίτη Συμφωνία του, ενώ ο Mάνος Xατζιδάκις (1925-1994) προτίμησε τον σολωμικ λυρισμ για το ανεπανάληπτο «Oνειρο» απ τον Mεγάλο Eρωτικ του. Aπ τους συνθέτες της νε τερης γενιάς, τέλος, Σολωμ μελοποίησαν, μεταξύ άλλων, ο Tιμ θεος Aρβανιτάκης (γεν. 1947), ο Γιώργος Tσαγκάρης (γεν. 1948), ο Σπύρος Σαμοΐλης (γεν. 1947), ο Hλίας Παπαδ πουλος (1951) και ο Kώστας Aγουρίδης (γεν. 1962). Mερικά απ τα έργα που αναφέρονται στην παραπάνω απ πειρα καταγραφής (οι παραλείψεις οφείλονται σε αδυναμία του συντάκτη και χι σε οποιαδήποτε αξιολογική πρ θεση) έχουν προγραμματιστεί να παρουσιαστούν σε συναυλία στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τα 200 χρ νια απ τη γέννηση του ποιητή. Eιδικ τερα, ίσως, ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα έργα που πρ κειται να γραφούν μ’ αυτήν την ευκαιρία και τα οποία ίσως εγκαινιάσουν ένα νέο κύμα σολωμικών μελοποιήσεων και επισφραγίζουν τη διαχρονικ τητα της σολωμικής παρουσίας στο νεοελληνικ τραγούδι.

8

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

Tο ανολοκλήρωτο σολωμικ έργο
Eυρισκ μενα και Aυτ γραφα: Eκδοτική σπαζοκεφαλιά και αναγνωστική πρ κληση
Zάκυνθος, καλοκαίρι 1954. Σκυμμένος στο τραπέζι, ο Λίνος Πολίτης διαβάζει προσεκτικά και με τη βοήθεια μεγεθυντικού φακού τα δυσανάγνωστα σολωμικά χειρ γραφα, στο πλαίσιο της προεργασίας της διπλωματικής τους έκδοσης, η οποία θα πραγματοποιηθεί δ έκα χρ νια μετά. Σε πρώτο πλάνο το ζεύγος Pontani. O Iταλ ς νεοελληνιστής καθηγητής Filippo Maria Pontani βοήθησε σημαντικά στην ανάγνωση και τη μεταγραφή των ιταλ γλωσσων κειμένων που περιέχονται στα χειρ γραφα (Aρχείο Mαρίας Πολίτη).

O Iάκωβος Πολυλάς (1825 – 1896), μαθητής και φίλος του Σολωμού και ο πρώτος, σοφ ς, εκδ της του έργου του, υπήρξε αναμφίβολα πολύπλευρη προσωπικ τητα. Ποιητής, διηγηματογράφος, μεταφραστής, κριτικ ς, πολιτικ ς και δημοσιογράφος, άσκησε σημαντική επιρροή στην Eπτανησιακή Σχολή, στην οποία γραμματολογικά εντάσσεται, δημιουργώντας μαθητές και επιγ νους. Aπ τις ποικίλες του ιδι τητες ιδιαίτερα βαραίνει –και τ τε και σήμερα– η ιδι τητα του κριτικού και το αντίκρυσμά της στη διαμ ρφωση της νεοελληνικής κριτικής. Γελοιογραφία του Πολυλά, έργο T. Πιέρρη (1884). Συλλογή Nάκη Πιέρρη. Aπ τη σειρά «Ποίηση», εκδ σεις «Σοκ λη».
Tης Kατερίνας Tικτοπούλου
Φιλολ γου - Eρευνήτριας στο Kέντρο Eλληνικής Γλώσσας

TPIA χρ νια μετά την έκδοση των ιταλ γλωσσων σονέτων του (Rime Improvvisate, 1822) ο Σολωμ ς κάνει επιβλητικά τη δημ σια εμφάνισή του ως Eλληνας ποιητής με ένα έργο εμπνευσμένο απ την Eλληνική Eπανάσταση και, πως θα αποδειχθεί απ τη μετέπειτα τύχη του, πολλαπλά βαρυσήμαντο. Πρ κειται βέβαια για τον «Yμνο εις την Eλευθερίαν», που τυπώνεται το 1825 στο Παρίσι, με γαλλική μετάφραση, και ξανά την ίδια χρονιά, με ιταλική μετάφραση, στο πολιορκημένο Mεσολ γγι. O Σολωμ ς είναι μ λις 27 ετών. Ωστ σο, στα 32 χρ νια που θα ακολουθήσουν μέχρι το θάνατ του δεν θα δημοσιεύσει ούτε μία ποιητική συλλογή. Oλιγάριθμα μεμονωμένα έργα του θα αναδυθούν σποραδικά εδώ κι εκεί. Eνα κομμάτι απ τον Λάμπρο θα περιληφθεί το 1834 στο κερκυραϊκ περιοδικ «I νιος Aνθολογία» και το 1849 θα τυπωθεί σε λυτ φύλλο το επίγραμμα Eις Φραγκίσκα Φραίζερ. Σε

Zάκυνθος, καλοκαίρι του 1954. Tο ζεύγος Pontani (απ αριστερά) και ανάμεσά τους ο Λ. Πολίτης, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο νησί για την προετοιμασία της διπλωματικής έκδοσης των χειρογράφων του Σολωμού. Eνα χρ νο πριν, μέσα στον γενικ πανικ που προκάλεσε ο καταστροφικ ς σεισμ ς και η φωτιά που ακολούθησε, ο Nικ λαος Bαρβιάνης (πρώτος δεξιά) είχε την ετοιμ τητα και τη μέριμνα να τρέξει στο ερειπωμένο κτίριο της Tεκτονικής Στοάς Zακύνθου και να διασώσει τα πολύτιμα χειρ γραφα του ποιητή. Tα «Aυτ γραφα Eργα» ο Λίνος Πολίτης τα έχει αφιερώσει στον N. Bαρβιάνη (Aρχείο Mαρίας Πολίτη).

ιδι γραφα ή αντίγραφα καμωμένα απ φίλους θα κυκλοφορήσει ένας μικρ ς αριθμ ς νεανικών κυρίως ποιημάτων, που θα φθάσουν, ετεροχρονισμένα, σε ανθολογίες, εφημερίδες και περιοδικά της εποχής (π.χ. η Ξανθούλα, η Φαρμακωμένη), ενώ λίγα ακ μα (π.χ. το πεζ Elogio di Ugo Foscolo, το σονέτο Orfeo) θα ακουστούν δημ σια, απ το στ μα του ποιητή, σε ποικίλες περιστάσεις. Aυτή η εξαιρετικά ισχνή και διαλειπτική εκδοτική παρουσία δεν είναι αποτέλεσμα απραξίας. Συμβαδίζει με αδιάκοπη ποιητική αναζήτηση που αντιστοιχεί σε σημαντικές ποιοτικά και ποσοτικά συνθετικές απ πειρες, πεζές και έμμετρες, ελλην γλωσσες

και ιταλ γλωσσες, τις οποίες ο Σολωμ ς κρατά στο συρτάρι και κατ’ εξαίρεση μ νον και επιλεκτικά αποκαλύπτει στους στενούς του φίλους. Tις επεξεργάζεται εντατικά –προσθαφαιρώντας θεματικ υλικ , αναμορφώνοντας το σχέδι τους, αναζητώντας μέσα απ αλλεπάλληλες παραλλαγές την αναγκαία και μοναδική έκφραση– αλλά αποσπασματικά, χωρίς να τους δίνει μια συνολική οριστική μορφή, και διαδοχικά τις εγκαταλείπει, μεταγγίζοντας συχνά τμήματα του υλικού απ τη μία στην άλλη. Mια διαδικασία που κάποτε διαρκεί χρ νια –απ το 1826 ώς τος 1833 για τη Γυναίκα της Zάκυθος, δύο τουλάχιστον δεκαετίες για τους

Eλεύθερους Πολιορκημένους– και που, ταν ο βιολογικ ς κύκλος του ποιητή κλείνει, αφήνει τις συνθετικές αυτές απ πειρες ανοικτές.

H δοκιμασία του ποιητή και η δοκιμασία του αναγνώστη
Tι ήταν εκείνο που εμπ διζε τον Σολωμ να ολοκληρώσει και να δημοσιεύσει τα κατά τεκμήριον ωριμ τερα και ομολογουμένως σημαντικ τερα έργα του; Tο ποτ και η οκνηρία; Oι υπέρμετρες φιλοδοΣυνέχεια στην 10η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

9 

Συνέχεια απ την 9η σελίδα

ξίες και η τελειομανία του; Oι δυσκολίες με το ελληνικ γλωσσικ μέσο –συνέπεια της ιστορικοπολιτισμικά προσδιορισμένης διγλωσσίας του (ελληνικά-ιταλικά) αλλά και της λογοτεχνικής ανωριμ τητας της ελληνικής γλώσσας– που τελικώς «πολλαπλασίαζαν» τα ποιητικά προβλήματα; H καταστολή της ποιητικής δημιουργίας απ τον φιλοσοφικ στοχασμ ; H διήθηση της ρομαντικής αισθητικής του «ατελούς» ποιήματος στην ώριμη ποιητική του; H αποδοχή της μιας ή της άλλης εξήγησης δεν απαντά απλώς στην παραπάνω απορία. Eπηρεάζει και ενδεχομένως διευκολύνει την ίδια την προσέγγιση του ανολοκλήρωτου σολωμικού έργου, το οποίο, με την ιδιαιτερ τητα της ποιητικής του και, αμεσ τερα και επιτακτικ τερα, με την ημιτελή μορφή του, δοκιμάζει εδώ και 140 χρ νια την ευαισθησία και αν(τ)οχή των αναγνωστών του, την επάρκεια και επίνοια των φιλολογικών επιμελητών του, συχνά δε αυτή καθαυτή την αξία του δημιουργού του. Mπορεί να θεωρηθεί μεγάλος, και μάλιστα «εθνικ ς», ένας ποιητής που δεν τελείωνε τα έργα του; Πώς θα επιτευχθεί η παρουσίαση και θα διασφαλιστεί η απ λαυση εν ς έργου που ανατρέπει προγενέστερες εκδοτικές και αναγνωστικές συμβάσεις; Aπ τις απαντήσεις που έχουν δοθεί και συγκροτούν ήδη μεγάλο κεφάλαιο της νε τερης γραμματείας μας θα σταθούμε επιλεκτικά σε σες αναγνωρίζονται ως σταθμοί

O καθηγητής Λίνος Πολίτης (1906 – 1982) φώτισε με την παρουσία του το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και την ευρύτερη πνευματική ζωή της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης. Eπίκεντρο της πολύπλευρης ερευνητικής συγγραφικής και διδακτικής του δραστηρι τητας ήταν αναμφίβολα ο Σολωμ ς, με τον οποίο ασχολήθηκε σχεδ ν πενήντα χρ νια, δημοσιεύοντας πολυάριθμα μελετήματα και μείζονος σημασίας εκδ σεις («H Γυναίκα της Zάκυθος» 1944· «Aπάντα», 1948–1991· «Aυτ γραφα Eργα», 1964), που συνέβαλαν αποφασιστικά στην επιστημονική θεμελίωση των σολωμικών σπουδών (Aρχείο Mαρίας Πολίτη, Xριστούγεννα του 1976).

στη εκδοτική ειδικ τερα αντιμετώπιση του ανολοκλήρωτου σολωμικού έργου. O λ γος είναι μάλλον ευν ητος: μοιραία σχεδ ν στην περίπτωση αυτού του ανοικτού και (ως εκ τούτου ευάλωτου) έργου, ο ρ λος του εκδ τη αποδεικύνεται καθοριστικ ς: η εκδοτική πρακτική

του σφραγίζεται απ την αισθητική του και την ερμηνευτική προσέγγιση στο έργο και με τη σειρά της σφραγίζει το ίδιο το έργο και την ευρύτερη πρ σληψή του.

Aπ τα «Eυρισκ μενα» στα «Aυτ γραφα Eργα»
H ύπαρξη του ανολοκλήρωτου έργου του Σολωμού έγινε δημ σια γνωστή δύο χρ νια μετά το θάνατο του ποιητή, με την έκδοση των Eυρισκομένων (Kέρκυρα, 1859), που επιμελήθηκε ο φίλος και μαθητής του Iάκωβος Πολυλάς. O Πολυλάς δεν παρουσίασε λα τα ανολοκλήρωτα έργα ούτε, πολύ περισσ τερο, τις πραγματικές τους διαστάσεις. Mελέτησε τα χαώδη χειρ γραφα του ποιητή και επιχείρησε να ανασυνθέσει ο ίδιος μέσα απ τις μισοτελειωμένες και άτακτες επεξεργασίες απαρτισμένα σύνολα, διαμορφώνοτας έναν κεντρικ αφηγηματικ άξονα, προσδένοντας σε αυτ πεζά σχεδιάσματα και έμμετρα αποσπάσματα, επιλέγοντας τις νοηματικά και μορφολογικά πληρέστερες παραλλαγές. Tο εκδοτικ αυτ εγχείρημα, παράγωγο μιας έκδηλης κλασικιστικής αισθητικής, ασφαλώς επικαθ ρισε ο σεβασμ ς στο έργο και στη μνήμη του ποιητή και οι προσδοκίες του κοινού, τη διάψευση των οποίων ο Πολυλάς προσπάθησε ακριβώς να προλάβει και με την επιλογή του τίτλου Eυρισκ μενα και με την «κατασκευή» του ενδεχ μενου να υπάρχουν κάπου «χαμένα χειρ γραφα», με τα «πολύ τελει τερα, παρά τα ευρισκ μενα, συγγράμματα του ποιητή, πως διαβάζουμε στα Προλεγ μενά του –την πρώτη και για πολλούς ανυπέρβλητη συνολική ερμηνευτική πρ ταση για το σολωμικ έργο. Πρέπει βέβαια να σημειωθεί τι η

συνθετική επέμβαση του Πολυλά δεν στάθηκε αρκετή να προασπίσει τελικά το ανολοκλήρωτο σολωμικ έργο απ τις αρνητικές αντιδράσεις (αμηχανία, απογοήτευση, απ ρριψη), οι οποίες, μάλιστα, μολον τι στη συνέχεια αμβλύνονται, αποδεικνύονται απροσδ κητα ανθεκτικές. Eτσι, αν η αποσπασματικ τητα καταδικάζεται –μαζί και ο ποιητής– απ τον σύγχρονο και ομ τεχν του Bαλαωρίτη, είναι αγκάθι στην καρδιά του Παλαμά, ο οποίος μως συμβάλλει αποφασιστικά στην πανελλήνια καθιέρωση του Σολωμού στα χρ νια 1890-1930 και παρ’ λα αυτά εύχεται τολμηρά την αδιαμεσολάβητη κάποτε παρουσίαση του Σολωμού, που υποψιάζεται ακ μα πιο κατακερματισμένο. H έκδοση των Eυρισκομένων έχει εξαιρετική σημασία, για τη φιλολογική και κριτική της εξάρτυση αλλά και για την επίδρασή της. Aυτήν κατ’ ουσίαν ανατυπώνουν οι περισσ τερες απ τις επ μενες εκδ σεις και αυτήν εγκιβωτίζει η εγκυρ τερη που διαθέτουμε, η τετράτομη έκδοση των σολωμικών Aπάντων που επιμελήθηκε ο Λίνος Πολίτης1, συμπληρώνοντάς την με σα κείμενα είχαν γίνει στο μεταξύ γνωστά, με ανέκδοτες παραλλαγές, συστηματικ υπομνηματισμ , τις μεταφράσεις των ιταλικών, καθώς και με το σώμα της αλληλογραφίας του ποιητή. Aποτελεί, συνεπώς, η έκδοση Πολυλά, μιαν ιστορική πραγματικ τητα 140 χρ νων σήμερα, τεχνουργ της εικ νας που επικρατεί για το σολωμικ έργο. H εικ να είναι βέβαια παραμορφωτική –«ο Σολωμ ς δοσμένος απ δεύτερο χέρι», πως παρατήρησε εύστοχα ο Πολίτης, εφ σον η κριτική επέμβαση του Πολυλά, μονολ τι αναγνωρισμένη πλέον ως η μ νη δυνατή λύση για την εποχή εκείνη, προχώρησε τελικά τις συνθέσεις πιο πέρα απ κει που τις είχε αφήσει ο ποιητής, υποκαθιστώντας τον. Πράγματι, η αξιοπιστία της έκδοσης Πολυλά δεν άργησε να αμφισβητηθεί. Tο 1927, ενώ διένυε την έκτη δεκαετία της, η έστω αμέθοδη παρουσίαση αγνώστων έως τ τε σολωμικών κειμένων και παραλλαγών απ τον K. Kαιροφύλα (Σολωμού Aνέκδοτα Eργα) έδωσε υπ σταση στις διάχυτες υποψίες που ήδη τη σκίαζαν και διαμ ρφωσε το αίτημα να γνωρίσουμε τον πραγματικ Σολωμ , αίτημα που –παρακάμπτοντας εδώ την περιπέτειά του– δικαιώθηκε τελικά χάρη στη φωτισμένη επιμονή του Πολίτη, με τη δίτομη διπλωματική έκδοση των χειρογράφων του Σολωμού2. H ανάδυση του εργαστηρίου του ποιητή, εκατ χρ νια μετά το θάνατ του, αποδείκνυε π σο πολύ διαφορετική απ την καθιερωμένη ήταν η εικ να του έργου του.

«Που μέρη τ σα φαίνονται και μέρη ’ναι κρυμμένα»
H έκδοση των Aυτ γραφων Eργων συνέβαλε αποφασιστικά στην ουσιαστικ τερη και εγκυρ τερη γραμματολογική σπουδή του έργου του3 και συγχρ νως έθεσε υπ αίρεση την

O τρίτος τ μος των «Aπάντων» του Σολωμού, σε επιμέλεια, μετάφραση και σημειώσεις Λίνου Πολίτη κυκλοφ ρησε απ τις εκδ σεις «Iκαρος» το 1991.

10

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

έκδοση Πολυλά, οδηγώντας τους επίδοξους εκδ τες στο σημείο απ που είχε ξεκινήσει και εκείνος: μπροστά στα άναρχα γραμμένα και μισοτελειωμένα σολωμικά χειρ γραφα. H γωνία θέασης μως είχε στο μεταξύ σαφώς αλλάξει. Tο ζητούμενο τώρα δεν ήταν να ανασυγκροτηθούν παραπλανητικά, απαρατισμένα κείμενα και να χαλιναγωγηθεί το έργο του ποιητή σύμφωνα με υποκειμενικές αισθητικές προτιμήσεις, ιδεολογικές προκαταλήψεις και αναγνωστικές συνήθειες, αλλά να διαμορφωθεί η εκδοτική λύση που θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην ιδιαιτερ τητα του ανολοκλήρωτου έργου –«έργου εν προ δω» που η σολωμική ποιητική διασταυρώνεται με τη ρομαντική αισθητική της εποχής της αλλά και τις αισθητικές αναζητήσεις του αιώνα μας– και να την αναδείξει με τρ πο εύληπτο στο αναγνωστικ κοιν . H δυσκολία επομένως ήταν κατ’ εξοχήν ερμηνευτικήμεθοδολογική. O προβληματισμ ς που δημιουργήθηκε έδωσε σταδιακά καρπούς. Eνα πρώτο βήμα υπήρξε η παρουσίαση του «Πρώτου σχεδίου του Λάμπρου» απ τον Πολίτη, δείγμα του σχεδιαζ μενου τρίτου τ μου των Aυτ γραφων Eργων, που ματαίωσε ο θάνατ ς του4. Eνα δεύτερο βήμα, πολύ καθοριστικ , σημειώθηκε χάρη στην Eλένη Tσαντσάνογλου. Προκειμένου να παρουσιάσει ορισμένα ποιήματα του φιλ δοξου σολωμικού Συνθέματος 1833-1834 που η ίδια είχε εντοπίσει, η Tσαντσάνογλου επιν ησε μιαν πρωτ τυπη, αναλυτική εκδοτική μέθοδο, που οι αρχές της υπαγορεύονται απ τον ιδι ρρυθμο τρ πο εργασίας του ποιητή και με την οποία επιτυγχάνεται ο επιθυμητ ς στ χος: χωρίς να αναπαράγεται η αταξία με την οποία ο ποιητής επεξεργάστηκε τα έργα του στα χειρ γραφα, παρουσιάζεται λο το θεματικ υλικ τους και ταυτ χρονα σαφηνίζεται η σταδιακή διαμ ρφωση και το περιεχ μεν τους5. Mε τη μέθοδο αυτή, που προσφέρει επιπλέον την αντικειμενική βάση για την κατάρτιση των χρηστικών κειμένων, αντιμετωπίστηκαν αποτελεσματικά πέντε απ τα οκτώ κείμενα του Συνθέματος 1833-1834 και αργ τερα η Γυναίκα της Zάκυθος6 ενώ στο ίδιο πνεύμα και με ανάλογη μέθοδο έχουν συγκροτηθεί απ άλλους μελετητές (Λ. Παπαδοπούλου-Iωαννίδου, Γ. Kεχαγι γλου, Π. Aγγελ πουλος) εκδοτικές προτάσεις για τον Kρητικ , τον Π ρφυρα, το A΄ Σχεδίασμα των Eλεύθερων Πολιορκημένων, τη Σκιά του Oμήρου, το Carmen Seculare7. Bρισκ μαστε λοιπ ν κοντά σε μια καινούργια έκδοση σολωμικών απάντων; Tα ειδικά χαρακτηριστικά που παρουσιάζει καθένα απ τα ανολοκλήρωτα έργα υπαγορεύουν τη μεμονωμένη και διαφοροποιημένη αντιμετώπισή τους ενώ συγχρ νως το δύσκολο εγχείρημα της κατάρτισης χρηστικών κειμένων ασφαλώς προϋποθέτει επιστημονικ διάλογο. H πρ σφατη σολωμική ανθολογία του Στυλιανού Aλεξίου8 δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί μια τέτοια συμβολή, στο βαθμ που επαναπροτείνει, τ σο στο θεωρητικ επίπεδο σο και στην εκδοτική πράξη, το κλα-

Kαθηγήτρια στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μαθήτρια του Λίνου Πολίτη, η Eλένη Tσαντσάνογλου (1937 – 1995) συνέχισε με το διδακτικ και ερευνητικ της έργο την παράδοση που εκείνος είχε διαμορφώσει, μπολιάζοντας και ανανεώνοντάς την με τη δική της σεμν τητα, ευαισθησία και οξυδέρκεια. Eυεργετική είναι η συμβολή της στην εκδοτική αντιμετώπιση του ανολοκλήρωτου σολωμικού έργου.

σικιστικ ιδεώδες της ολοκληρωμένης και τέλειας μορφής. Oμως ο επιχειρούμενος, στο νομα της αναγνωσιμ τητας, αποκαθορισμ ς των κειμένων της έκδοσης Πολυλά και των σολωμικών χειρογράφων απ ,τι καταδεικνύει την αποσπασματικ τητά τους έχει ως αποτέλεσμα τα προτειν μενα σολωμικά κείμενα να απομακρύνονται ακ μα περισσ τερο απ τον δημιουργ τους και συνακ λουθα ο δημιουργ ς απ τον αναγνώστη του. Aναμφίβολα θα μεσολαβήσει αρκετ ς χρ νος μέχρι να παρουσιαστεί μια καινούργια συνολική πρ ταση που να αντιπαραταχθεί με σοβαρ τητα στην έκδοση Πολυλά/Πολίτη, η οποία μέχρι τ τε φαίνεται τι θα εξακολουθήσει τη διαδρομή της στη δεύτερη αυτή εποχή, εποχή της υποψίας, που την ορίζει η αμετάκλητη παρουσία των Aυτ γραφων Eργων και των νέων επιμέρους εκδοτικών δοκιμών καθώς και η ανανεωμένη προσέγγιση της σολωμικής ποιητικής. Aπ την άλλη, το ανολοκλήρωτο σολωμικ έργο προϋποθέτει επίσης την αγωγή μιας ιδιαίτερης αναγνωστικής συμπεριφοράς, πιο εφικτής σήμερα, αρκεί να επιλέξουμε εύστοχα απ τον πολυφωνικ ορίζοτα των αισθητικών εμπειριών στο γύρισμα της χιλιετίας και να αναζητήσουμε την απ λαυση χι στην τελική πραγμάτωση του έργου αλλά στους στ χους που θέτει, στη δυναμική της δημιουργικής διαδικασίας του, στη λειτουργία της γραφής του, στη ρευστ τητά του, στην αποσπασματική του τελει τητα. H ανάγνωση στην περίπτωση του Σολωμού αποδεικνύει μια πιο συμμετοχική και δημιουργική περιπέτεια, που ενέχει μια «αλλιώς ωραία», μοναδική ίσως, απ λαυση.
Σημειώσεις: 1) Διονυσίου Σολωμού Aπαντα, EπιμέλειαΣημειώσεις Λίνου Πολίτη, A΄: Ποιήματα, B΄: Πεζά και Iταλικά, Παράρτημα: Iταλικά (Ποιήματα και Πεζά), Mετάφραση Λ. Πολίτη σε συνεργασία Γ. N. Πολίτη, Γ΄: Aλληλογραφία, Iκαρος, Aθήνα 6η: 1993 (1948), 4η:1986 (1955), 3η:1991 (1960). 2) Διονυσίου Σολωμού, Aυτ γραφα Eργα, A: Φωτοτυπίες, B: Tυπογραφική Mεταγραφή. Eπιμέλεια-Σημειώσεις Λίνου Πολίτη, Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1964. 3) Bλ. την κριτική επισκ πηση του Δ. Aγγελάτου, Σύγχρονες Σολωμικές Mελέτες (1964 κ.ε.), «Mαντατοφ ρος», 35-36, (1992), σ. 5-58. 4) Bλ. Λ. Πολίτης Γύρω στο Σολωμ . Mελέτες και Aρθρα (1938-1982), Mορφωτικ Iδρυμα Eθνικής Tραπέζης, Aθήνα 1983, σ. 442-489. 5) Bλ. Eλένη Tσαντσάνογλου, Mια λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Tο αυτ γραφο τετράδιο Zακύνθου αρ. 11. Eκδοτική Δοκιμή, Eρμής, Aθήνα 1982. 6) Bλ. Διονυσίου Σολωμού «H Γυναίκα της Zάκυθος». Oραμα του Διονυσίου Iερομονάχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Zακύνθου, Eισαγωγή, Aναλυτική έκδοση, Σημειώσεις-Σχ λια Eλένης Tσαντσάνογλου, Hράκλειο 1991. 7) Bλ. την επισκ πηση του Δ. Aγγελάτου, .π. που φθάνει ώς το 1992. Eπιπλέον, Σπ. Kαββαδίας, Δ. Σολωμού Carmen Seculare (ολοκληρωμένο ποίημα), Π ρφυρας 75 (1995), σ. 35-41· E.Γ. Kαψωμένος, «Tο Xρυσ νειρο», Eνα λανθάνον λυρικ επεισ διο των Eλεύθερων Πολιορκημένων, B΄, Π ρφυρας 81-82 (1997). σ. 463-476. 8) Διονυσίου Σολωμού, Ποιήματα και Πεζά, Eπιμέλεια-Eισαγωγές Στυλιαν ς Aλεξίου, Στιγμή, Aθήνα 1984.
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

H μελέτη της Eλένης Tσαντσάνογλου «Mια λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού» (Eρμής, 1982) είναι διπλά σημαντική. Aφεν ς γιατί αποκαλύπτει το φιλ δοξο σχέδιο του ποιητή να γράψει, με κεντρικ θεματικ άξονα τον αγώνα του Kαλού με το Kακ , ένα σύνθεμα χιλίων στίχων, που θα απαρτίζεται απ τέσσερα λυρικά ποιήματα (το «Oραμα του Λάμπρου», «O Kρητικ ς», «H φαρμακωμένη στον Aδη», «O Φυλακισμένος») και τέσσερα σατιρικά («H Tρίχα», «Δεύτερο νειρο», «O Φουρκισμένος», «H Mετατ πιση του αγάλματος του Mέτλαντ»). Aφετέρου γιατί εδώ παρουσιάζονται και εφαρμ ζονται αποτελεσματικά οι αρχές της αναλυτικής εκδοτικής μεθ δου.

11 

Tο ποιητικ έργο του Σολωμού
Tα πρώτα ιταλικά ποιήματα, η πατριωτική ποίηση της ζακυνθινής νι της, ο ώριμος ποιητής–φιλ σοφος
Tου Γιώργου Bελουδή
καθηγητή της Nεοελληνικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Πανεπιστήμιο Iωαννίνων

H ΔHMIOYPΓIKH πορεία του Σολωμού παρουσιάζεται ως ένα ιστορικ -γραμματολογικ «παράδοξο»: ο «εθνικ ς ποιητής» της Eλλάδας αρχίζει –και τελειώνει!– την ποιητική του σταδιοδρομία ως ένας ιταλ ς ποιητής. Tο «παράδοξο» μως αυτ παύει να είναι παράδοξο, αν ιδωθεί και κατανοηθεί μέσα στο ιστορικ και πολιτισμικ του πλαίσιο: Eνας νέος του τ που, της εποχής και της κοινωνικής του τάξης θα στρεφ ταν και θ’ ανατρεφ ταν «αναγκαστικά» στην παιδεία της πολιτισμικής του μητρ πολης: την ιταλική –και σ’ αυτήν θα εκφραζ ταν δημιουργικά– καλλιτεχνικά, αν αυτή ήταν η επιλογή και ο «προορισμ ς» του. Tο παράδειγμα τού κατά έξι χρ νια πρεσβύτερου Kάλβου είναι ακριβώς παράλληλο με την περίπτωση του Σολωμού, παρά την «κατώτερη» απ’ αυτ ν καταγωγή του –και δεν είναι το μοναδικ . O Σολωμ ς γεννιέται (1798) σ’ ένα «δυτικ », ήδη απ τα τέλη του 14ου αιώνα (1386) περιβάλλον, τα Eπτάνησα, που, με μιας μικρής διάρκειας εξαίρεση (Λευκάδα), δεν γνώρισαν ποτέ την τουρκική κατοχή. O Σολωμ ς βρίσκεται απ την πρώτη ήδη στιγμή της γέννησής του μέσα στην πανευρωπαϊκή δίνη, που προξένησαν η προέλαση της Γαλλικής Eπανάστασης υπ την ηγεσία του Nαπολέοντα και οι μακρ χρονες συγκρούσεις του με τις άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Eνα χρ νο πριν απ τη γέννηση του Σο-

λωμού (1797) η βενετσιάνικη Aριστοκρατία στα Eπτάνησα είχε αντικατασταθεί απ τη γαλλική Δημοκρατία, που μεταφύτεψαν στις κυριευμένες χώρες οι στρατηγοί του Nαπολέοντα. O Σολωμ ς λοιπ ν ήταν ώς τα 17 του χρ νια, πως παρατηρούσε στα 1925 ο K. Bάρναλης, Γάλλος υπήκοος –και θα περάσει τα υπ λοιπα 42 χρ νια της ζωής του (1815-1857) ως Aγγλος υπήκοος, χωρίς να πατήσει ούτε μια φορά το π δι του στο έδαφος του μικρού αλλά ανεξάρτητου στο μεταξύ (1830) ελληνικού κράτους.

Tα πρώτα ποιήματα
O Σολωμ ς έγραψε τα πρώτα του ποιήματα στα ιταλικά, ταν ήταν ακ μα τελει φοιτος μαθητής στο Λύκειο της Kρεμ νας και φοιτητής της Nομικής στο Πανεπιστήμιο της Παβίας, σε ηλικία 17-20 ετών (18151818). Hδη σ’ αυτά τα ιταλικά πρωτ λεια αναγνώρισαν οι σύγχρονοί του το ταλέντο του εκκολαπτ μενου (ιταλο-)έλληνα ποιητή: «Eλληνα, θα κάνεις να ξεχαστεί ο δικ ς μας Monti», παραδίδεται τι του είπε ο ελληνιστής καθηγητής του G. Pini. Στα ιταλικά θα συνεχίσει να γράφει ο Σολωμ ς και στα τέσσερα τουλάχιστον πρώτα χρ νια μετά την επιστροφή του στην πατρίδα του τη Zάκυνθο (1818-1822). Eίναι ενδεικτικ τι και η πρώτη –και μ νη!– ποιητική του συλλογή ήταν ακριβώς μερικά απ τα πρώτα αυτά ιταλικά του αυτοσχέδια ποιήματα, 30 σονέτα της ζακυνθινής του νι της, που εκδ θηκαν στα 1822 στην Kέρκυρα απ το φίλο του Λ. Στράνη με τον τίτλο «Rime iprovvisate» («Aυτοσχέδια στιχουργήματα»). Hδη σ’ αυτά τα πρώτα ιταλικά ποιητικά δοκίμια του Σολωμού βρίσκονται μερικά απ τα κυρι τερα θέματα και μοτίβα, που θα σημαδέψουν και το ελλην γλωσσο έργο της πρώτης ζακυνθινής του περι δου: το θρησκευτικ αίσθημα (H καταστροφή της Iερουσαλήμ, Ωδή για πρώτη λειτουργία, κ.ά.), το αίσθημα της φύσης (Tο νησί της Zακύνθου, Eγκώμιο του Oρους του Σκοπού, κ.ά.) και το αίσθημα του έρωτα και του θανάτου (O θάνατος) – λ’ αυτά στις παραδεδομένες κλασικές ποιητικές μορφές: την ωδή, το σονέτο, την τερτσίνα και την οκτάβα.

Πορτρέτο του Διονυσίου Σολωμού σε βρεφική ηλικία. Eλαιογραφία που φιλοτέχνησε ο Nικ λαος Kουτούζης. (Συλλογή Iωάν. Διον. Θεοδωρακ πουλου).

H «μεταμ ρφωση»
Kάστρο της Zακύνθου σε χαλκογραφία. Aπ τον πρώτο τ μο της σειράς «Ποίηση» των εκδ σεων «Σοκ λη».

Oμως, την ίδια πρώιμη εποχή (1818-1822) μεταμορφώνεται σ’ έναν Eλληνα-ελλην γλωσσο ποιητή, σχεδ ν αυθ ρητα, σαν να προσαρμοζ ταν απλά στην περιρρέουσα ποιητική ατμ σφαιρα και την πλούσια ποιητική παράδοση του γενέθλιου νησιού του (N. Kουτούζης, Aντ. Mαρτελάος, Δ. Γουζέλης, Θ. Δανελάκης, Aντ. Mάτεσης, κ.ά.). Aπ’ αυτή την προπαρασκευαστική φάση του Σολωμού μάς είναι γνωστά περί

12

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

Δύο απ ψεις του Λυκείου «Daniele Manin» στην Kρεμ να, που φοίτησε ο Σολωμ ς απ το 1808/9 ώς το 1815. Oι φωτογραφίες έφτασαν στην «K» χάρη στην ευγενική φροντίδα της λέκτορος στη Φιλοσοφική Σχολή του Παν. του Mιλάνου, Aμαλίας Kολώνια, του διευθυντή του περιοδικού «Si scrive» Emanuele Bettini και του σημερινού λυκειάρχη στο Λύκειο της Kρεμ να Rodolfo Rini.

τα 20, μικρά στην πλειοψηφία τους, ποιήματα, που μαρτυρούν περισσ τερο το πρ σφατο παρελθ ν του και λιγ τερο το ελληνικ μέλλον της ωριμ τητάς του. Σ’ αυτά ακούγεται ακ μα ο απ ηχος της «αρκαδικής» βουκολικής-ειδυλλιακής ποιητικής του νι της, διοχετευμένης τώρα στον αδέξιο ακ μα 15σύλλαβο του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού (H Eυρυκ μη, O θάνατος της ορφανής, O θάνατος του βοσκού) αλλά και η ανακάλυψη του τραγουδιού (Tα δύο αδέλφια, H τρελή μάνα, H αγνώριστη, H ξανθούλα)· ανάμεσά τους βρίσκονται μως και τα πρώτα δείγματα της στροφής του στη «νέα» ποιητική σχολή του ευρωπαϊκού Προ-ρομαντισμού (Aνάμνησις, Ωδή εις τη σελήνη, H σκιά του Oμήρου). Aπ’ αυτά, η Ωδή εις τη σελήνη αποτελεί ένα λαμπρ ποιητικ επίτευγμα στις παραδοσιακές ιταλικές τερτσίνες, ενώ η γλωσσική του αρτι τητα διαψεύδει πειστικ τατα το θρύλο για τη δήθεν γλωσσική ανεπάρκεια του νέου Σολωμού.

νης Eλλάδας. Mέσα απ τις 158 στροφές του Yμνου, που ακολουθεί ακ μα τα πρ τυπα της μαθητείας του Σολωμού στην ποιητική του ιταλικού κλασικισμού, ξεχύνεται ευδιάκριτα, με μιαν ακαταύπαστη διαδοχή εικ νων σε μια χειμαρρώδη ποιητική γλώσσα, το ασυγκράτητο ρομαντικ πάθος του στρατευμένου ποιητή. Στο ίδιο ακριβώς πνεύμα της στράτευσης στην υπ θεση της Eλληνικής Eπανάστασης

κινείται και ο «Διάλογος» (1824) του Σολωμού για τη γλώσσα, πως δηλώνει ο ίδιος με το στ μα του «Ποιητή»: «Mήγαρις έχω άλλο στο νου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;». Aς σημειώσω, τι ο «Διάλογος», αντίθετα απ τις κρατούσες αντιλήψεις, είναι, σύμφωνα με την αριστοτελικής προέλευσης κλασικιστική Ποιητική, στην οποία θύει και θητεύει ακ μα ο Σολωμ ς, έργο καθαρά ποιητικ , αφού υπακούει

πέρα για πέρα στην αρχή και στο κριτήριο της –αριστοτελικής– «μίμησης». Aνάμεσα στ’ άλλα ποιήματα που ενέπνευσε το επαναστατικ πνεύμα την ίδια εποχή (Eις Mάρκο Mπ τσαρη, 1823· Eις το θάνατο του Λ ρδ Mπάιρον, 1824) επιβάλλεται το λιτ τατο επίγραμμα H καταστροφή των Ψαρών (1825), στο οποίο το υψηλ ποιητικ -γλωσσικ ήθος
Συνέχεια στην 14η σελίδα

O «Yμνος» και η συνέχεια
Mια ριζική τομή, αν χι στη μορφική, σίγουρα μως στη θεματική και ιδεολογική εξέλιξη της ποίησής του, αποτελεί το έτος 1823: Mε τον Yμνον εις την Eλευθερία, ο Σολωμ ς επιστρατεύει την τέχνη του στην υπηρεσία της Eλληνικής Eπανάστασης, που μαίνεται απ δύο χρ νια, και αναγνωρίζεται το 1825, απ τη μαχ μενη κριτική ως ο «εθνικ ς ποιητής» της αναγεννώμε-

Hμερομηνία 1η Δεκεμβρίου 1831 έχει το γράμμα του Δ. Σολωμού προς τον αδελφ του Δημήτριο. O ποιητής γράφει απ την Kέρκυρα: «Eίμαι εις το νέο σπίτι και είμαι ευχαριστημένος. Eκαμα έξοδα για κουρτίνες και θα κάμω και άλλα δι’ άλλα». Σε άλλο, (1η Aυγούστου 1832), σε υστερ γραφο ζητάει απ τον Δημήτρη: «Στείλε μου απ το σπίτι της μητέρας τον σοφάν και τους δύο καθρέφτας με ταις γι τσολες και το στρογγυλ ν τραπέζι και τας δύο νέας γωνίας...». Aπ τα έπιπλα που του έστειλαν, το μικρ του γραφείο δεν τον εξυπηρετούσε. Tου δάνεισε, έτσι, ένα δικ του ο φίλος του, δικηγ ρος και λ γιος της Kέρκυρας, Πέτρος Kουαρτάνος Kαλογεράς. Σ’ αυτ έγραψε τα ποιήματα της ώριμης περι δου του ο Σολωμ ς. Oι απ γονοι του Kουαρτάνου το εξέθεσαν σε παλαιοπωλείο, απ’ που το αγ ρασε το Mουσείο Σολωμού στην Kέρκυρα. (Φωτογραφία Oλγα Σελλά).
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

13 

Συνέχεια απ την 13η σελίδα

του αποδεικνύεται αντάξιο του ηρωικού-ελεγειακού ποιητικού αντικειμένου του. Aυτ ς ο ελεγειακ ς τ νος ίσως να ήταν το δυσδιάκριτο προανάκρουσμα, που οδηγούσε στις δύο επ μενες ποιητικές δημιουργίες του Σολωμού, τη Φαρμακωμένη (1826) και τη Nεκρική ωδή I (1827), με τις οποίες ο ποιητής τους φαίνεται ν’ αποδεσμεύεται «οριστικά» απ την πολιτική-πατριωτική στράτευση της επαναστατικής του νι της. Tα σατιρικά ποιήματα της ίδιας εποχής (H πρωτοχρονιά, 1824· Tο ιατροσυμβούλιο, 1824· Oι κρεμάλες/H βίζιτα, 1824· Tο νειρο, 1826 ;) λα σε ομοιοκατάληκτους τροχαϊκούς οκτασύλλαβους /εννεασύλλαβους, δεν είναι παρά μια μικρή σπουδή στο βωμ της πλούσιας τοπικής του σατιρικής παράδοσης, δεμένης με τον τρ πο της κοινωνικής του συναναστροφής, και δεν ξεπερνούν τον προσωπικ στ χο της σάτιρας. Mε την άνετη μως συνύπαρξη του διπλού γλωσσικού οργάνου, ελληνικής/ιταλικής, στο ίδιο ποίημα, αποτελούν επιπλέον μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τον «αυτον ητο» αυτ ν γλωσσικ –και πολιτισμικ – συγκρητισμ στο άμεσο ιστορικ περιβάλλον του Σολωμού.

Kεντρικ ς δρ μος της Kέρκυρας, την εποχή που έζησε στο νησί ο Σολωμ ς, σε γκραβούρα εποχής. (Kάρτα του Mουσείου Σολωμού Kέρκυρας).

Tα ζακυνθινά χρ νια
H ζακυνθινή περίοδος της ποιητικής δημιουργίας του επρ κειτο να κλείσει με δύο ή τρεις μεγάλες ποιητικές συλλήψεις, σε μιαν εντελώς νέα κατεύθυνση, που θα τον συν δευαν κατά την αγωνιώδη αναζήτηση εν ς «νέου είδους» στην απ λυτη ποιητική του ωριμ τητα: Στα 1826 σχεδιάζει, σχεδ ν ταυτ χρονα, τρεις μεγάλες ποιητικές συνθέσεις, το Λάμπρο, τη Γυναίκα της Zάκυθος και τους Eλεύθερους πολιορκισμένους (A΄ Σχεδίασμα), που, παρά τις αγεφύρωτες μεταξύ τους

μορφικές διαφορές, δείχνουν προς τον ίδιο ποιητικ στ χο: τον ευρωπαϊκ Pομαντισμ . Στα δύο πρώτα ο Σ. συλλαμβάνει και διατυπώνει, με μια πρωτ φαντη εκφραστική-μορφική-γλωσσική τελει τητα, την αέναη πάλη του ανθρώπου ανάμεσα στο Kαλ και το Kακ , το Aγγελικ και το Δαιμονικ , και την τελική αυτοκαταστροφή του. Eιδικ τερα μως με τη Γυναίκα της Zάκυθος αναδεικνύεται ως ο πρωτοπ ρος στην ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας εφευρέτης-δημιουργ ς του «πεζού ποιήματος». Πρέπει να τονιστεί με ιδιαίτερη ένταση ο καθαρά ποιητικ ς, σύμφωνα με τη νέα, ρομαντική, ποιητική και αισθη-

τική, χαρακτήρας της λαμπρής αυτής ποιητικής δημιουργίας του, για ν’ αντικρουστούν οι αγραμματολ γητες απ πειρες μερικών «κριτικών», που επιμένουν να τοποθετούν τη Γυναίκα της Zάκυθος στην αρχή της νεοελληνικής αφηγηματικής πεζογραφίας! Kατά τα άλλα, ο Σολωμ ς ακολούθησε στην τελευταία φάση της δεκάχρονης ζακυνθινής του περι δου αποκλειστικά τις μετρικές μορφές της ιταλικής μαθητείας, ανάγοντάς τες μως στο ψηλ τερο σημείο της τέχνης του, ενώ ταυτ χρονα, κι είναι ίσως η χαρακτηριστικ τερη «απουσία» στην ποιητική του, απουσιάζει απ τη μετρική του

ο «εθνικ ς» 15σύλλαβος του δημοτικού τραγουδιού: H προτίμησή του στρέφεται, κατάδηλα, στους βραχύτερους στίχους, που ευνοούν το ποίημα-τραγούδι, στα στροφικά συστήματα (τετράστιχα, πεντάστιχα, οκτάβες) και στα μέτρα της πολιτισμικής του μητρ πολης, απ τα οποία, μ’ εξαίρεση το Λάμπρο, απουσιάζει πάλι ο κοιν τατος ίαμβος.

H ώριμη περίοδος
Tα τέλη του 1828 αφήνει τη Zάκυνθο για να εγκατασταθεί μ νιμα στην Kέρκυρα. Eκεί θα περάσει τα υπ λοιπα 28 χρ νια της ζωής του (1829-1857), μ’ εξαίρεση τρία ταξίδια στη Zάκυνθο (1831, 1833, 1836/37). Tο 1829 αποτελεί τη ριζικ τερη και σημαντικ τερη τομή στην καλλιτεχνική του πορεία –σ’ αυτ το έτος πρέπει να μετακινηθεί, απ τα 1833, η αρχή της μακρ τερης και προπαντ ς ωριμ τερης φάσης της δημιουργίας του. Aυτ μαρτυρείται πρώτα απ τον πάντα έγκυρο I. Πολυλά στο VIII κεφάλαιο των «Προλεγομένων» του (1859), που παρατηρεί τι ο Σολωμ ς «επέρασε» εις την Kέρκυρα» επειδή «αισθάνετο την ανάγκη ν’ αφιερωθεί εις τη μελέτη της Tέχνης». Aυτ που χαρακτηρίζει αποφασιστικ τατα αυτή τη φάση είναι η στροφή και η αφοσίωσή του στις φιλοσοφικές μελέτες και ειδικ τερα στην «κλασική» γερμανική Φιλοσοφία και Aισθητική του τέλους του 18ου και αρχών του 19ου αι. (Goethe, Schiller, Hegel, Schelling, κ.ά.). Στην ίδια εποχή χρονολογούνται και οι πρώτες, υπαινικτικ τατες, μαρτυρίες για την αναζήτηση εν ς «νέου» λογοτεχνικού «είδους» εκ μέρους του Σολωμού (επιστολή του της 27/9/1830 στον Γ. Mαρκορά) –αναζήτηση που θα πάρει αργ τερα, στα 1834, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. H τομή του 1829 επιβεβαιώνεται απ εσωτερικ τερα τεκμήρια: ο Σ.

Tο Πανεπιστήμιο της Παβίας, πως είναι σήμερα, αυτ στο οποίο σπούδασε ο Διονύσιος Σολωμ ς απ το 1815-1818. (Aπεστάλη στην «K» απ τη λέκτορα του Πανεπιστημίου του Mιλάνου, Aμαλία Kολώνια).

14

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

υποβάλλει τα δύο σημαντικ τερα ώς τ τε έργα του, το Λάμπρο και τη Γυναίκα της Zάκυθος, σε μια ριζική επεξεργασία, την οποία θα επαναλάβει και με νέα αναθεώρηση (1833) χωρίς να τα ολοκληρώσει ποτέ. Tα χρ νια 1829-1833 είναι για τον Σ. ένας ακ μα ενδιάμεσος σταθμ ς πριν απ την οριστική του μετάβαση στη νέα του Ποιητική: Tρία μικρά ή μέτρια σ’ έκταση ποιήματά του η Nεκρική Ωδή II (1829), το Eις Mοναχήν (1829) και H Φαρμακωμένη στον Aδη (1829) μαρτυρούν και απ μορφική άποψη και απ τη θεματική τους (θρησκευτικά θέματα, Παράδεισος και Aνάσταση, Eρως και Θάνατος) την οφειλή και του ελλην γλωσσου Σολωμού στην ύστερη, νεοκλασική, ιταλική πολιτισμική του παράδοση. Στο 1833 τοποθετεί ο Πολυλάς την «αρχή της νέας ποιητικής του» και ως ορ σημ της θεωρεί τον Kρητικ (1833/34) –που επρ κειτο να μείνει ανολοκλήρωτος και, με την έννοια αυτή, αποσπασματικ ς. Φαίνεται, χωρίς να είναι και πραγματικά, παράδοξο το γεγον ς τι τα ίδια χρ νια, παράλληλα με τον Kρητικ , προσπαθεί να γράψει σειρά σατιρικών συνθέσεων (H τρίχα, O φουρκισμένος, O φυλακισμένος, Δεύτερο νειρο και H μετατ πιση του αγάλματος του Mαίτλαντ), των οποίων τα τραγικά σπαράγματα προσπάθησε μ’ εξαιρετικ μ χθο και φιλολογική οξύνοια ν’ ανασυγκροτήσει σ’ ένα νοηματικ Oλο η νε τερη σολωμική έρευνα (E. Tσαντσάνογλου). Tο ίδιο έτος (1834), ο Σ. ξαναπιάνει το παλι Σχέδι του για μια μεγαλύτερη και μεγαλεπήβολη ποιητική σύνθεση (B΄ Σχεδίασμα των Eλεύθερων πολιορκισμένων), τη μεγαλύτερη και πιο φιλ δοξη ολ κληρης της ποιητικής του δημιουργίας, για να την εγκαταλείψει και αυτήν ανολοκλήρωτη έπειτα απ 10 χρ νια δημιουργικής αλλά άγονης αγωνίας. Mια νέα εκκίνηση (1844) (Γ΄ Σχεδίασμα Eλεύθερων πολιορκισμένων) ναυαγεί 7 χρ νια αργ τερα (1851) οριστικά πάνω στο βράχο της ανικανοποίητης καλλιτεχνικής του βούλησης. Tην αγωνιώδη και ατέρμονη αναζήτησή του επιβεβαιώνουν και δύο ακ μη ανολοκλήρωτα ποιητικά «σχεδιάσματα» της απ λυτης ωριμ τητάς του, ο Π ρφυρας (1847/49) και ο Nικηφ ρος Bρυέννιος (1844/52), απ τον οποίο δεν σώζονται παρά τα σπαράγματα τεσσάρων και μισού στίχων. Oλα αυτά, και σ’ αυτά μπορούν να προστεθούν το ολοκληρωμένο και αριστουργηματικ επίγραμμα Eις Φραγκίσκα Φραίζερ (1849) και το κρυπτικ τατο Carmen saeculare (1849) είναι γραμμένα στον «εθνικ », πρώτα τον ομοιοκατάληκτο, κι έπειτα (1844) τον ανομοιοκατάληκτο 15σύλλαβο, που έχει προσλάβει μως μια τ σο μεγάλη τελει τητα, που τον κάνει να διαφοροποιείται ριζικά, σχεδ ν αντιθετικά, και απ το λαϊκοδημοτικ του πρ τυπο και απ τις πρώτες δοκιμές του απ τον ανώριμο, αρκαδικ -βουκολικ ειδυλλιακ Σολωμ της νι της, αλλά και απ τον δημοτικοφανή 15σύλλαβο των συγχρ νων του

Zακύνθου 12 φ 29α (απ το «Λάμπρο») Aνθη κι άνθη βαστούν εις το χέρη / πεδιά κι άνδρες, γυναίκες και γέροι / άσπρα ενδύματα γέλοια και κρ τοι / λοι οι δρ μοι γεμάτοι χαρά... Aπ τα χειρ γραφα του Σολωμού που φυλάσσονται στο Mουσείο Σολωμού στη Zάκυνθο. H ένδειξη (Zακύνθου 12 φ 29α) είναι απ την ταξιν μηση που έκανε ο Λίνος Πολίτης στα «Aυτ γραφα Eργα».

Aθηναίων κλασικορομαντικών και απ την πολύ νε τερη, εντελώς μηχανική, επαναχρησιμοποίησή του απ ελάσσονες ποιητές. O 15σύλλαβος του ώριμου Σολωμού φαίνεται να έχει περάσει οριστικά απ τη λαϊκή, στη λ για, την υψηλή ποίηση. Mε την ωριμ τατη αυτή ποίηση ο Σ. εγκαταλείπει την εθνικοπατριωτική ποίηση της ζακυνθινής νι της και μεταβάλλεται σ’ έναν ποιητήφίλοσοφο. Oχι πια το εθνικ , το συγκεκριμένο, αλλά το οικουμενικ , το αφηρημένο, το Γενικ , η Iδέα, κλεισμένη σε ποιητικ ένδυμα είναι το αντικείμενο της ποίησής του. Tο σημαντικ τερο μως κοιν χαρακτηριστικ της ωριμ τατης αυτής ποίησής του είναι η «αποσπασματικ τητά» της –είτε αυτή είναι ηθελημένη και «προγραμματισμένη» απ τον ίδιο, είτε ασυνείδητη και αυθ ρμητη απ ρροια της καλλιτεχνικής του αγωνίας: H αναζήτηση του «τέλειου» ποιήματος απ τον ώριμο Σολωμ , τον οδηγεί αναγκαστικά στην παραδοχή του «αποσπάσματος» ως της ύψιστης έκφρασης

της ιδεατής αισθητικής «τελει τητας» –ίσως αυτή να ήταν «η νέα ποιητική», που αναζητούσε ο ώριμος Σολωμ ς σύμφωνα με τη μαρτυρία του Πολυλά: Aκριβώς αυτή η τελει τητα του ποιητικού «αποσπάσματος» αναδεικνύει το Σολωμ ως ισάξιο και ισ τιμο συνοδοιπ ρο των συγχρ νων του κορυφαίων Eυρωπαίων ρομαντικών ποιητών, πως ήταν λ.χ. ο Byron, o Coleridge, o Keats, o Foscolo, o Novalis, o Fr. Schlegel και ο L. Tieck, αλλά και πρ δρομο του ευρωπαϊκού Mοντερνισμού. Σχεδ ν ταυτ χρονα με την οριστική εγκατάλειψη του Γ΄ Σχεδιάσματος των Eλεύθερων πολιορκισμένων (1851) στη δημιουργική πορεία του ακολουθεί μια φάση εφτά περίπου χρ νων (1847-54), που θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε ως «ιταλική παλινωδία», ως μια επιστροφή στον ιταλ γλωσσο Σολωμ της ζακυνθινής του νι της· με τον τρ πο αυτ είναι σαν να παραδέχεται το οριστικ τέρμα της ελληνικής του ποιητικής δημιουργίας. Tα

τρία τελευταία χρ νια της ζωής του (1854-57) θα τα σφραγίσει η απ λυτη σιωπή. Aπ τις ιταλικές δοκιμές του « ψιμου» Σολωμού οι περισσ τερες (La madre greca, La donna velata, L’ usignolo e lo sparviere, κ.ά.) δεν έχουν ξεπεράσει το στάδιο του πεζού σχεδιάσματος, τρία, μως, τουλάχιστον απ αυτά έχουν ολοκληρωθεί: Orfeo (1847), Saffo (1851), La navicella greca (1853). Ωστ σο, παρά την ιταλική γλωσσική –και μετρική– μορφή τους τα μικρά αυτά ποιητικά δημιουργήματα δεν αποτελούν απλή μηχανική επανάληψη της νεανικής ιταλ γλωσσης μαθητείας του, αλλά μαρτυρούν την κερδισμένη καλλιτεχνική του ωριμ τητα. Aκ μα και ταν έχουν εμπνευσιακή αφετηρία τους ένα «εξωτερικ » ιστορικ γεγον ς (La navicella greca) αίρονται στην ποιητική παράσταση μιας υψηλής ποιητικής Iδέας, πως: η προαιώνια πάλη ανάμεσα στο Kαλ και το Kακ , η δύναμη της ψυχής του ανθρώπου, η νίκη της Aλήθειας και της Oμορφιάς.
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

15 

Oι αναγνώσεις του «Yμνου»
Tο αίτημα της ελευθερίας και της αλήθειας προβάλλεται στο έργο του Σολωμού
Tου Διονύση Kαψάλη
Συγγραφέα

YΠAPXOYN εποχές για τις οποίες η διάκριση του τι ακριβώς είναι η λογοτεχνία καθ’ εαυτή αποβαίνει δύσκολη, ίσως δε και ανώφελη· εποχές ταν το έντεχνο κείμενο δεν ξεχωρίζει οικειοθελώς απ άλλα, ισ τιμα ή επικρατέστερα για τον μελετητή, κείμενα και δρώμενα της ιστορίας. Eίναι εξαιρετικά δύσκολο να απομονώσει κανείς, σαν απλή λογοτεχνία, τον «Yμνο εις την Eλευθερίαν», ένα λυρικ έργο τ σο πυκνά και τ σο γοητευτικά συνυφασμένο με την ιστορική εμπειρία. H ποιητική τέχνη του πατριωτικού αυτού ποιήματος παραμένει σαφής και διακριτή· το είδος του αμιγές και απαραμ ρφωτο. Aλλά το βάθος της εκφοράς του, η ρηματική του εμβέλεια, συνηχεί ιστορικά με άλλα ρήματα, ηθικής τάξεως, τ σο κατά την ιδιαίτερη και μοναδική στιγμή της γένεσης του Yμνου, σο και κατά το τεράστιο προοπτικ του άνοιγμα προς το παρ ν του αναγνώστη. O Yμνος εξακολουθεί να μας συγκινεί και να μας γοητεύει επειδή είναι σπουδαία ποίηση. Aλλά επειδή ακριβώς είναι σπουδαία ποίηση, καλούμαστε, προκειμένου να τον διαβάσουμε σωστά, να του θέσουμε εκ νέου ερωτήματα ηθικής τάξεως, ορισμένα απ τα οποία προβλημάτισαν –και μάλλον προβληματίζουν ακ μη– τη δεξίωση του ποιήματος. Oταν διαβάζουμε, παραδείγματος χάριν, τη στροφή 45, απ τις ωραι τερες και δραστικ τερες του ποιήματος: A! τι νύκτα ήταν εκείνη Που την τρέμει ο λογισμ ς; Aλλος υπνος δεν εγίνη Πάρεξ θάνατου πικρ ς. Kι ταν πάλι διαβάζουμε, λίγο παρακάτω, τη στροφή 66: Προσοχή καμία δεν κάνει Kανείς, χι, εις τη σφαγή· Πάνε πάντα εμπρ ς. Ω! φθάνει, Φθάνει· έως π τε οι σκοτωμοί; μας εντυπωσιάζει, χι μ νον η δύναμη της εξιδανίκευσης αλλά και η επίγνωση –ηθικά μετέωρη, οριακή, κι μως ρητορικά ενσωματωμένη στον Yμνο– του τι ακριβώς συνέβη κατά την άλωση της Tριπολιτσάς. Oι δικοί μας, οι πραγματικοί επαναστάτες, δεν άφησαν ούτε ένα τουρκικ (και εβραϊκ , πλην εν ς) σαρκίο που να μην το χαλάσουν: «H ημέρα της αλώσεως της πρωτευούσης της Πελοποννήσου» στην επιγραμματική διατύπωση του Tρικούπη, «ήτον ημέρα καταστροφής, πυρκαϊάς, λεηλασίας και αίματος». Kαι ο εξιδανικευτικ ς λ γος του εθνικού μεγαλείου που διαπνέει τον ύμνο του ευπατρίδη Σολωμού πρέπει να τα βγάλει πέρα μ’ αυτήν την απομυθευτική αλήθεια. H κατάφασή του απέναντι στη επανάσταση πρέπει να συμπερι-

λάβει και τη γνώση τι τέτοια αποτρ παια, μαζί με άλλα ένδοξα, πράττουν κάποτε (ή επιτρέπουν, για λ γους σκοπιμ τητας) οι ήρωες. Eπειδή ακριβώς η πατριωτική ιδέα (το δίκαιο μιας εθνικής επανάστασης) νομιμοποιείται μέσα στο ποίημα δυνάμει εν ς συστήματος καθολικών αξιών (αυτή είναι η Eλευθερία του Σολωμού) γι’ αυτ ν ακριβώς το λ γο ο Σολωμ ς δεν μπορεί να αποσιωπήσει τη σφαγή της Tριπολιτσάς. Δεν είναι λίγες οι φορές που οι κρίσιμες αυτές στροφές προκάλεσαν αμηχανία σε επίσημους αναγνώστες του Yμνου. Mια πρ χειρη, αλλά ουδ λως τυχαία, μαρτυρία παρέχει η ακ λουθη περικοπή απ διδακτικ εγχειρίδιο του 1924, O εθνικ ς ύμνος και ο Σολωμ ς: «Eτσι ο ποιητής αρχίζει την περιγραφή της αλύπητης εκείνης σφαγής, που δεν μπορεί ν’ αναλυθή και που με λη τη φιλάνθρωπη επίκλησή του “φθάνει ώ φθάνει! έως π τε οι σκοτωμοί;” δεν κατορθώνει να τη σταματήση και δεν τη σταματά, παρά αφού έπεσαν λοι οι Tούρκοι κατά γης. Kατά τη γνώμη μου ο Σολω«Eν Mεσολογγίω εκ της τυπογραφίας Δ. Mεσθενέως» και απ κάτω η χρονολογία: 1825. Eίναι ο εκδ της, ο τ πος και η χρονολογία έκδοσης, της πρώτης έκδοσης, του «Yμνου εις την Eλευθερίαν». Tο βάρος ανέλαβε ο τυπογράφος και δημοσιογράφος Δ. Mεσθενεύς, που κυκλοφορούσε στο Mεσολ γγι τα «Eλληνικά Xρονικά». Στα ίδια τυπογραφεία τυπώθηκε, δίγλωσσος, ο «Yμνος». Oι εκδ σεις «Περίπλους» κυκλοφ ρησαν το 1997 σε φωτοαναστατική ανατύπωση, την πρώτη εκείνη έκδοση (κάτω).

Σκίτσο του Aναστάσιος Mαρί Σάρτζ

Verum amo πώ) είναι γ του Διονυσ κη. Στο κέ του ποιητή.

16

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

υ Διονυσίου Σολωμού που φιλοτέχνησε, στα 1818, ο ος Σάρτζιντ. Mουσείο Eπιφανών Zακυνθίων, δωρεά τζιντ.

Tο πιο πολυμεταφρασμένο ελληνικ ποίημα θεωρείται ο «Yμνος εις την Eλευθερίαν». O ποιητής Nτίνος Xριστιαν πουλος στο βιβλίο του «Συμπληρώνοντας κενά» (εκδ σεις «P πτρον») κατέγραψε σες μεταφράσεις μπ ρεσε να βρει. Συμπληρώματα αυτής του της έρευνας δημοσιεύτηκαν στα τεύχη 8 και 40 του περιοδικού «Περίπλους». Kαταγράφονται 15 μεταφράσεις στα αγγλικά, 8 στα γαλλικά, 16 στα ιταλικά, 11 στα γερμανικά, καθώς και στα ολλανδικά (1829), δανικά (1870), ρουμανικά (1946), κορεατικά (1955), βουλγαρικά (1960), ρωσικά (1964 απ τον Aρσένι Tαρκ φσκι), ισπανικά (1971) και αλβανικά (1986).

μ , η ευλαβική καθαρεύουσα του Παπατσώνη προδίδει λυρικ τερο πάθος τη στιγμή ακριβώς που αναγκάζεται να ονομάσει, έστω συνθηματικά, τη μετουσιουμένη ύλη. Yποψιάζεται κανείς τι, παρά την εύροια του θρησκευτικού του αισθήματος, ο ομιλητής χρειάζεται ακ μη απέναντί του εκείνον τον «υλικ άνθρωπο» ο οποίος –κατά τα θρυλούμενα– αναφώνησε «καημένο Mεσολ γγι»: «O,τι υλικ ν, ,τι γήινον, ,τι ανθρώπινον, ,τι απετέλει δράσιν, κλαγγήν ξιφών, γδούπους πυροβ λων, ποταμούς αιμάτων, μαύρον θάνατον, σθένος πολεμιστήριον, μέσω της ποιητικής μαγγανείας του ποιητού έπαυσε να έχη την υλικήν του υπ στασιν και μετατεθέν εις σφαίρας εξάρσεως και αϋλους, δέχεται την φωταυγείαν φωτ ς μεταφυσικού, λάμψεως Θαβωρείου και μετουσιούται εις χορούς ψυχών αγίων, καθοσιούται μεταξύ των υπερουσίων τάξεων και προτίθεται εις ζωηρ ν πλέον θρησκευτικ ν προσκύνημα». [σ. 24].σ H εκστατική γλώσσα του Παπατσώνη, μιμούμενη, με την πυκνή ύλη των δικών της παρηχήσεων, την ηχοποιία του ίδιου του Yμνου, Aκούω κούφια τα τουφέκια, ακούω σμίξιμο σπαθιών, ακούω ξύλα, ακούω πελέκια, ακούω τρίξιμο δοντιών. (44) μοιάζει σαν να μαρτυρεί, εις πείσμα του συγγραφέα, για κάτι που παραμένει αισθητικά αμετουσίωτο μέσα στο ποίημα, μια ηθική εκκρεμ τητα που δεν αφομοιώνεται στην προτρεπτική δυναμική του ποιήματος: Kαμία επανάσταση, εφ σον είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησης ιστορικά δρώντων υποκειμένων, δεν μπορεί να δικαιωθεί ως τυφλή αναγκαι τητα. Tο δίκαιο της επανάστασης, δηλαδή η καθολική ιδέα της Eλευθερίας, επιβάλλει να ακουστεί το αγωνιώδες «έως π τε οι σκοτωμοί;» –να ακουστεί σαφώς, έστω και σαν αισθητική αμηχανία, μέσα στην καρδιά της αισθητικής μετουσίωσης. Aυτή η ηθική παλινωδία, σημάδι, πως είπαμε, μιας ατελούς μετουσίωσης –ή, αλλιώς, μιας αναφομοίωτης πίεσης που ασκεί η πραγματικ τητα μέσα στο ποίημα– δεν αφαιρεί τίποτε, κατά τη γνώμη μου, απ το αισθητικ κύρος του Yμνου. Aπεναντίας, τον καθιστά συγκινητικ τερο, αποτελεσματικ τερο και εντέλει άξιο της αλήθειας την οποία διεκδικεί. Eίναι διπλ ευτύχημα για μας σήμερα τι ο άνθρωπος που δημιούργησε μ νος του τη γλώσσα που ονειρεύεται έκτοτε ο ελληνικ ς λυρισμ ς, εκείνος που ίδρυσε την ποιητική τέχνη στη γλώσσα μας, επροίκισε εξ αρχής το πρ βλημα της ποιητικής έκφρασης με δύο ομοούσια ηθικά αιτήματα: ένα αίτημα ελευθερίας και ένα αίτημα αλήθειας, δηλαδή κυριολεκτικής συνάφειας με τον φυσικ και ηθικ κ σμο. Tην εκφραστική επανάσταση του Σολωμού, μια σύνθετη πορεία τριών δεκαετιών που το νήμα της ξετυλίγουμε ακ μα, την συνοψίζει επιγραμματικά ένας απλ ς λ γος του Λορεντζάτου: «O Σολωμ ς είναι η φωνή μας».
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

o verum volo (=την αλήθεια θέλω, την αλήθεια αγαγραμμένο περιμετρικά πάνω στη χρυσή σφραγίδα σίου Σολωμού, που βρίσκεται στο Mουσείο Mπενάέντρο της σφραγίδας διακρίνεται το μον γραμμα ή.

μ ς επέμεινε τ σο στην ψυχολογική ερμηνεία της άσπαχνης εκείνης σφαγής και ανέβηκε σε τ σον ύψος λυρικής και επικής εξάρσεως, γιατί αισθάνθηκε την ανάγκη χι μ νον να εξηγήση, αλλά και να δικαιολογήση με λη τη δύναμη της τέχνης του το μίσος και την αγρι τητα, που έδειξε στην περίσταση εκείνη η φυσικά φιλάνθρωπη Eλληνική ψυχή». O συγγραφέας αυτής της ανάλυσης, B. Σταματέλος, δεν πρέπει να ήταν τυχαίος άνθρωπος: Eπιθεωρητής Δημ. Σχολείων Aθηνών, πως αναγράφεται στη σελίδα τίτλου, άξιος και φωτισμένος εκπαιδευτικ ς του δημοτικισμού, έχει έτοιμο το π νημά του απ τον Σεπτέμβριο του 1919, αλλά κατορθώνει να το εκδώσει μ λις πέντε χρ νια αργ τερα, πως μας πληροφορεί ο ίδιος (B. Σταματέλου, δ.φ. O Eθνικ ς Yμνος και ο Σολωμ ς, εκδοτικ ς οίκος «Aθηνά» Aθήναι χ.χ. [1924]). H ιστορική τομή του 1922 δηλώνεται απερίφραστα, για να χαραχθεί αναδρομικά στο σώμα του Yμνου: «Kαι μ’ λη την απαισιοδοξία που σκ ρπισε μέσα στη σημερινή γενεά η μικρασιατική συμφορά και τα αποτελέσματά της...» (σε. 4), ο συγγραφέας θ’ αφήσει απαράλλαχτη την ανάλυσή του καθώς και τα «λίαν αισι δοξα για την εξέλιξη του Eθνους» συμπεράσματά του: «Mα μου φάνηκε και ασέβεια προς τα ιδανικά και την ιστορία του Eλληνισμού να θεωρήσω οριστικά και για πολά χρ νια χαμένη την ελπίδα νέας αναλαμπής του και να διαγράψω, ως χιμαιρικά πια για την εποχή μας, τα συμπεράσματα εκείνα» (σ. 4-5). Eνια κομμάτια του Yμνου κρίνει εντούτοις τι είναι ακατάλληλα για διδασκαλία στα παιδιά του δημοτικού σχολείου –ακ μη και του μεταρρυθμισμένου,

οκτάχρονου δημοτικού το οποίο ο ίδιος ευαγγελίζεται– και πρέπει για τούτο να παραλειφθούν. Πρ κειται, βεβαίως, για τα τετράστιχα 46-72, τα οποία περιγράφουν τη σφαγή της Tριπολιτσάς: «Aυτά είναι βέβαια το δυνατ τερο μέρος του ύμνου. Περιέχουν και εμπνεύσεις και εικ νες υπέροχες και εκφράσεις ανάλογες. Aλλ’ έχουν και τ σο πολλές και αλλεπάλληλες εικ νες φρίκης και εκδικητικής μανίας, ώστε προξενεί ασφυξία φρικιαστική το διάβασμά τους. Eίναι λοιπ ν ακατάλληλο το περιεχ μεν τους για τη μ ρφωση παιδιών, τα οποία μ νον φρίκη των εικ νων θα αισθανθούν, χι μως και την απ λαυση που δίνει η εχτίμηση της τεχνικής τελει τητος, διά την οποίαν είναι ακ μη ανίκανα». (σ. 78). M’ άλλα λ για, ο τρ πος με τον οποίον εδιδάσκετο (και μάλλον διδάσκεται ακ μη) η Eλληνική Eπανάσταση στα σχολεία μας δεν μπορεί να ανεχθεί μήτε καν τον Yμνο του Σολωμού (τον κατά τα άλλα «εθνικ ») ολ κληρο, δι τι οι νεαροί αναγνώστες, προκειμένου να κατανοήσουν την Eπανάσταση, ενδέχεται να αναζητήσουν και εντέλει να διαμορφώσουν κατηγορίες κριτικ τερες και εν πάση περιπτώσει ιστορικ τερες απ τα περί της «φυσικά» φιλανθρώπου ελληνικής ψυχής. Πιο κοντά σε μας, στα χρ νια της δικτατορίας, ο Tάκης Παπατσώνης επιχειρεί να διασκεδάσει τη δυσκολία με την ιδέα τι «το τελικώς επιβαλλ μενον και υποβάλλον» στον Kάλβο και πολύ περισσ τερο στον Σολωμ , «καταλήγει να είναι η αισθητική μετουσίωσις» (Eθνεγερσία: Σολωμ ς, Kάλβος, 1970). Aλλά καθώς κηρύττει το θαύμα της αισθητικής μετουσίωσης στον ώριμο Σολω-

17 

«Σαν τον πύργο της Πίζας»
Oρισμένες προϋποθέσεις για τη βαθύτερη καταν ηση του σολωμικού έργου
Tου Γιώργου Kοροπούλη
Συγγραφέα

OI KOINOXPHΣTEΣ εκφράσεις που κωδικοποιούν τον θαυμασμ μας για τον Σολωμ οργανώνονται πάντα γύρω απ τη λέξη «ποιητής». Aν μως τις ξεδιπλώσουμε, πως τα καραβάκια που άλλοτε φτιάχναμε διπλώνοντας ένα χαρτί· αν τις λειάνουμε, ώστε να κρατήσουμε το ν ημά τους στην παλάμη μας – τ τε βλέπουμε πως η «ποίηση», στην οποία τ σο παθιασμένα είχαμε απ κοινού προσηλωθεί, ήταν το σχήμα που χάθηκε. Mου φαίνεται λογικ και επείγον ν’ αναρωτηθούμε τι φταίει γι’ αυτ , πριν πούμε οτιδήποτε για το έργο του Σολωμού – αφού ,τι ουσιώδες ειπωθεί προϋποθέτει πως ακούμε την ποίηση και πως γι’ αυτήν προπάντων μιλάμε. Aπ τη μια μεριά, η επίσημη πρ σληψη του σολωμικού έργου μοιάζει αδύνατον ν’ αποσυνδεθεί απ τους ρους παραγωγής μιας ιδεολογίας η οποία, εν προκειμένω, μορφοποιήθηκε στο μοντέλο του «εθνικού ποιητή». H εμπλοκή αυτή, περιορισμένη πια μ νον στη συνοδ ρητορεία της, εξακολουθεί να έχει δύο τουλάχιστον προφανείς επιπτώσεις: Aφεν ς το σολωμικ έργο κηρύσσεται έκτοπο ή κατά βάθος παρωχημένο κι ο «Σολωμ ς» εγκαταλείπεται να λιτανευθεί σαν ιερ λείψανο που η αγιοσύνη του μας επιτρέπει να δημηγορούμε περί έθνους, περί γλώσσας και ενίοτε περί ποιήσεως. Aφετέρου, και υπ την προϋπ θεση τι αντιδρώντας στρεφ μαστε στο ίδιο το έργο, η έμφασή μας οργανώνεται υπερπροσδιορισμένη απ τη ρητορεία προς την οποία αντιτίθεται: μας φαίνεται, δηλαδή, ανέφικτο να προτείνουμε για το ποιητικ επίτευγμα του Σολωμού μιαν απ λυτο τιμή δίχως η πρ τασή μας να συνέλκει είτε την τετριμμένη πια απαξίωση των θεωρητικών ζητήσεων (προς φελος εν ς αρμ ζοντος, δήθεν, στην ποίηση «εμπειρισμού») είτε μια βίαιη μετάθεση του Σολωμού εκτ ς κοινωνίας – της κοινωνίας του και της κοινωνίας μας, αξεδιάλυτα. Σε κάθε περίπτωση, η συσπείρωση στο έργο δίνει την εντύπωση απώλειας εδάφους και μεγέθους – και με τη σειρά της ιδεολογικοποιείται βίαια. Aλλά κι αν υποθέσουμε πως παρακάμπτουμε τις δυσκολίες που απαρίθμησα και οι οποίες εν συν λω παραπέμπουν την ανάγνωση του Σολωμού σ’ ένα πλέγμα υπερκειμένων προβλημάτων· αν υποθέσουμε πως επινοούμε μια νέα, αδιατάρακτη προσήλωση στο σολωμικ έργο, ώστε απ’ αυτήν ν’ απορρεύσει μια επιτέλους ολοκληρωμένη ανάγνωσή του, τ τε βλέπουμε πως, απ’ την άλλη μεριά, το ίδιο το έργο καθ λου δεν αποτελεί το κατεξοχήν δεδομένο μας, πως πιστεύαμε, και πως η μεθοδική ανάγνωσή του αποσυναρ-

H έπαυλη της οικογένειας Σολωμού στο Aκρωτήρι Zακύνθου, σε γκραβούρα που δώρισε ο Aλέξανδρος Bούλτσος στο Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων. Kάτω, το ίδιο σπίτι, απ άλλη γωνία, λίγο πριν καταστραφεί απ τους σεισμούς του 1953.

μολογείται σ’ ένα δεύτερο, υποκείμενο αυτή τη φορά, πρ βλημα: Eνα ερώτημα σχετικά με την ακρ αση της ποίησης εν συν λω υπ κειται, πράγματι, σε οποιοδήποτε ερώτημα εγείρεται εντ ς της ποίησης – και προπάντων στο ερώτημα που η φετινή επέτειος εγείρει σχετικά με τον Σολωμ .

Γέφυρες και ρωγμές
Aφεν ς, ο ποιητής που «μορφώνει την ύλην» του –κατά την εναρκτήριο διατύπωση του Σολωμού– κάνει ν’ ακουστεί ένας εξαιρετικά σύνθετος ήχος, μως το σχέδιο αυτού του ήχου ολοένα συχν τερα

διαλύεται μέσα στον ασύντακτο, ασχεδίαστο θ ρυβο που παράγουν οι πολλαπλασιαζ μενες αναπαραστάσεις ποίησης (το ίδιο φαιν μενο μπορεί, εννοείται, ν’ ανιχνευθεί αναλογικά σε λες τις εκφάνσεις του ενιαίου εγχειρήματος της μορφοπλασίας). Aφετέρου, ισχυρίζομαι τι μια πλήρης υπ θεση εργασίας σχετικά με τον Σολωμ περιλαμβάνει στη διαδικασία επαλήθευσής της την αναπ φευκτη απ δειξη της προσωρινά αναπ δεικτης πεποίθησης σων καταλαβαίνουν απ ποίηση τι η δυνατ τητα ακρ ασης του σολωμικού έργου συμπίπτει (ακ μη, κι ίσως για πάντα) με τη δυνατ τητα ακρ ασης των δυνατοτήτων

και των ορίων του λυρισμού μας εν γένει. Aν έχω δίκιο, τ τε οφείλουμε να ξετυλίξουμε το νήμα ξεκινώντας κι απ τη μια κι απ την άλλη άκρη του – ωσ του τα δύο είδωλα συμπέσουν. Kι απ τη μιαν άκρη, το υποκείμενο αρχικ ερώτημά μας (το ερώτημα, θυμίζω, σχετικά με την ακρ αση της ποίησης εν συν λω) αναδιατυπώνεται ως πρ βλημα της ποίησης που σήμερα γράφεται και των κριτηρίων που προτείνονται για την ανάγνωσή της: Δίχως αξι λογη σημερινή ποίηση και κριτική της ποίησης, παράγοντας ομοιώματα και των δυο εντέχνως διακινούμενα, μπορούμε απλώς να προσποιούμαστε τι οι γέφυρες με τον Σολωμ και κάθε άλλον άξιο ποιητή μας δεν κ πηκαν. O τελευταίος συλλογισμ ς ισχύει πρωτίστως ad hominem κι επομένως επαναληπτικά· δεν γενικεύεται – αλλά μπορεί να συνοψισθεί ως εξής: Eίναι δυνατ ν να προσεγγίσουμε τον Σολωμ μ νον εκ των ένδον. Aυτ δεν σημαίνει πως καλούμεθα να τον απομονώσουμε απ τις συμφράσεις του· σημαίνει μως, μεταξύ άλλων, πως, αναγνωρίζοντας στο έργο του την εμβέλεια και τη διαρκή επικαιρ τητα εν ς μείζονος λογοτεχνικού γεγον τος, καλούμεθα ν’ ανανεώνουμε (εκ παραλλήλου, αλλά διαρκώς) τη συνθήκη ακρ ασής του: κρίνοντας δημοσίως, διαβάζοντας, γράφοντας. Kοιτάζοντας άλλωστε το κάλπικο ν μισμα μιας επετείου κι απ’ τις δυο μεριές, στην πραγματικ τητα ελέγχουμε τις πιθαν τητες να λαξευθεί σχεδ ν εξ αρχής μια συνθήκη ακρ ασης του σολωμικού έργου (και εν γένει της ποίησης) σε ορίζοντα πρ σληψης ο οποίος φαίνεται πια συμπαγώς αρνητικ ς. Θα διαπιστώσουμε πως υπάρχει (πάντα υπάρχει) μια ρωγμή, μολον τι λοι κάνουν πως δεν την βλέπουν. Για να εντοπισθεί μως αυτή η ρωγμή, πρέπει προηγουμένως να αρθεί μια παρεξήγηση: Στην έκκληση να προσεγγίσουμε τον Σολωμ εκ των ένδον (έκκληση που ισοδυναμεί με την ευχή να εννοούμε την ποίηση· τίποτα περισσ τερο και προπάντων τίποτα λιγ τερο) μοιάζει να έχει ήδη ανταποκριθεί ο σολωμισμ ς, και μάλιστα τ σο μεθοδικά ώστε η αναγκαία μικρολογία του, που αναπτύχθηκε γύρω απ το αληθιν επίτευγμα της έκδοσης του σολωμικού έργου, συμπαρέσυρε ένα ποσοστ έγνοιας και γ νιμων αποριών και η εξοικείωση με τον κώδικά του αποτελεί αναπ φευκτο ολίσθημα: Kατά το σχήμα του Σολωμού για τη γλώσσα, πρώτα πρέπει να του υποταχθεί κανείς κι έπειτα, αν θέλει να μην αερολογεί, να τον κυριέψει. Σπεύδω ωστ σο να προσθέσω πως αυτή η ανάγκη δεν απαξιώνει το έργο των μειζ νων σολωμιστών (προπάντων του Λίνου Πολίτη, στον αιώνα μας), αλλ’ αντι-

18

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

θέτως ωρίμασε χάρη στην προσφορά τους: το οξύμωρο χαρακτηρίζει εξ αρχής τον σολωμισμ , πρ σφατα μως φαίνεται να επιπλέκεται οριστικά εις βάρος του.

Tα σολωμικά «αινίγματα»
Eίναι αναφαίρετα απ οποιαδήποτε (χρηστική ή μη) έκδοση του Σολωμού τα «Προλεγ μενα» του Πολυλά; Πώς λύνονται τα περίφημα αινίγματα των «λυρικών μονάδων» και των «μετακινούμενων μοτίβων»; Tα «αποσπάσματα» θα αντιμετωπιστούν με φ ντο ένα Pομαντικ πρ γραμμα, θα προβληθούν σε ένα υπ ρρητο σχέδιο (η ενστικτωδώς ορθή αναζήτηση του οποίου παράγει νέες περιπλοκές και προπάντων μη αναγνώσιμα κείμενα), θα αναδιευθετηθούν σύμφωνα με την προγραμματικά αφελή και οριστικά άστοχη πρ θεση να παρουσιαστούν ως «λογοτεχνικά έργα» ( μως το συναφές αίτημα να προκύψουν αναγνώσιμα κείμενα παραμένει υγιές) ή κάτι άλλο συμβαίνει εδώ, που κανείς δεν θέλει να το καταλάβει; Tι δεν πρέπει εντέλει να χαθεί απ την έκδοση Πολυλά, τι δεν είναι στην έκδοση αυτήν (και μ νο) ανατρέψιμο απ τις περαιτέρω σολωμικές έρευνες; Oποιοσδήποτε αναλαμβάνει σήμερα να μιλήσει για τον Σολωμ , μοιραία καλείται ν’ απαντήσει σ’ αυτά και σε άλλα, ομοίως κρίσιμα ερωτήματα – κι η λύση φαίνεται πως είναι να ξανασχεδιάζει, κάθε φορά ακριβέστερο, τον φιλολογικ χάρτη, με βάση τον οποίον εδώ και καιρ διασχίζουμε τη συχνά αφιλ ξενη ενδοχώρα του «σολωμικού προβλήματος». Περιοχές αχαρτογράφητες υπάρχουν ακ μη, και μάλιστα κρίσιμες: εκκρεμεί, φερ’ ειπείν, η, ορθή επιτέλους, προβολή της ποίησης του Σολωμού στο ευρωπαϊκ της φ ντο, κι επομένως η βαθιά γνώση του Pομαντικού πεδίου. H συνεισφορά του Bελουδή (στο Διονύσιος Σολωμ ς: Pομαντική ποίηση και ποιητική, εκδ. Γνώση), παρά την τάση υπερερμηνείας, είναι εν προκειμένω πολύτιμη – απομένει μως να δειχθεί το μείζον: τι ο Σολωμ ς, εμβρυωδώς θεωρητικ ς, οργάνωνε τα ρινίσματα των μελετών του χάρη σ’ ένα ποιητικ σχέδιο το οποίο ταυτοχρ νως αναπροσανατ λιζε την εργασία του ώστε να λάβει τα χαρακτηριστικά μιας ουσιώδους (και αναγκαστικής για τον ίδιο) απ κλισης απ τον Pομαντικ «τύπο»· είναι πρωτ τυπος και παραμένει καταστατικ ς, κυρίως αν δεχτούμε τι ο Pομαντισμ ς υπήρξε ένα πρ ταγμα, η εμβέλεια του οποίου συμπεριλαμβάνει και το δικ μας παρ ν. Aπομένει, για να μιλήσουμε γενικά, να υποδειχθεί μια ολοκληρωμένη και επαληθεύσιμη άποψη για τον Σολωμ και την ποίησή του (μια υπ θεση εργασίας στην αρχή, ένα αποδεδειγμένο θεώρημα εντέλει), ώστε ο χάρτης ν’ αποκτήσει ν ημα. Aλλωστε, η δυνατ τητα να εγκλωβιστούμε εκ του ασφαλούς στον σολωμισμ , ανασυγκροτώντας, κατ’ αυτ τον τρ πο, την απορία του Aβερρ η (στο γνωστ διή-

Xειρ γραφο απ τη «Γυναίκα της Zάκυθος», που βρίσκεται στη Zάκυνθο. H ένδειξη στα «Aυτ γραφα Eργα» είναι: αρ. 13, φ 9β. «κ’ εσινέβικε αφτές / τες ιμέρες, που οι Tούρκοι / επολιορκούσαν το Mισολ γγι...».

γημα του Mπ ρχες), θέτοντας δηλαδή και με την ίδια χειρονομία διαστρέφοντας τα εκάστοτε ερωτήματα, μ νον θεωρητικά υφίσταται. O ίδιος ο σολωμισμ ς είναι τελικά αδιέξοδος, ακριβώς γιατί δεν αποτελεί περιττή προσθήκη, απ την οποία θα ήταν σκ πιμο ν’ απαλλαγούμε, αλλά μιαν αναπαράσταση ουσιωδών ερωτημάτων σχετικών με τον Σολωμ εκτ ς του τ που που αυτά τα ερωτήματα μπορούν να αληθεύουν: Eίτε θα διανοιγεί προς μιαν ανάγνωση του σολωμικού έργου η οποία υποχρεωτικά θα ισοδυναμεί με εκ βάθρων ανατρο-

πή της επίσημης Iστορίας της νεοελληνικής ποίησης και των ιδεολογικοποιήσεων οι οποίες αποκρυσταλλώθηκαν στα εγκεκριμένα σχήματα της, είτε θα συντριβεί πάνω στις αντιφάσεις του. Eίδος μικτ αλλ’ ατ φιο, εδώ, δεν υπάρχει· υπάρχει μ νον η πιθαν τητα να κατανοήσουμε τι τα ερωτήματά μας θ’ ανανεώνονται επ’ άπειρον ενώπιον αντιφάσεων, η ευσταθής ισορροπία των οποίων στο ποιητικ πεδίο δεν αναιρεί (ίσως μάλιστα να προϋποθέτει κι λας) την ασταθή σχέση τους οπουδήποτε αλλού – γιατί οπουδήποτε αλλού δεν έχουν

μορφοποιηθεί. H ρωγμή, την οποία αναζητούσαμε, εντοπίζεται σ’ αυτή την επίγνωση.

O ίσκιος εν ς κ σμου
«Bέβαια η μορφή τυράννησε το Σολωμ . Yπερθεματίζοντας μάλιστα εκείνους που είχαν την ίδια περίπου καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία μαζί του, αλλά οι δυσκολίες τους ανάγονται κυρι τερα στο επίπεδο μιας τεχνικής [...] ο Σολωμ ς έβλεπε στη μορφή κάτι που περνούσε τα ρια της τέχνης του και έφτανε σε μια
Συνέχεια στην 20η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

19 

Tο μελανοδοχείο του Δ. Σολωμού απ το σπίτι του στην Kέρκυρα. Bρίσκεται στο Mουσείο Σολωμού στη Zάκυνθο και είναι δωρεά Γιάννη Kαιροφύλλα.
Συνέχεια απ την 19η σελίδα

Kάρτα – πορτρέτο του Διονύσιου Σολωμού, που φιλοτέχνησε ο Aσαντούρ Mπαχαριάν, ντας πολιτικ ς κρατούμενος. Kυκλοφ ρησε το 1957 για τα εκατ χρ νια απ το θάνατο του ποιητή.

φιλοσοφία ή μάλλον σε μια μυστική αποκατάσταση της μορφής, περίπου πως τη φαντάστηκαν ο Πλάτων ή ο Γκαίτε (στη βοτανική) [...]: “E la forma sia l’ abito del vero senso profondo d’ ogni cosa”. H “forma” αυτή τον τυράννησε –με την πολιτική έννοια– μέχρι τέλους της ζωής του.» Kαι πιο κάτω: «“E la forma sia l’ abito del vero senso...” – ακούγεται παράξενα σήμερα η φράση αυτή που προϋποθέτει μια ορισμένη τέχνη και μια ορισμένη απομ νωση [...] Oμως πέρα απ τα συμπεράσματα [...] υπάρχει πάνω στο ζήτημα μια συνισταμένη, που τη βγάζομε κυρίως απ τα έργα της τέχνης ως αποτελέσματα [...] H συνισταμένη αυτή γέρνει ολ κληρη, σαν

Στην αίθουσα Σολωμού, στην Kέρκυρα, ο χρ νος μοιάζει να σταμάτησε. Iσως γι’ αυτ ο παπα–Θανάσης Tσίτσας, ένας λ γιος παπάς, η «ψυχή» του Mουσείου, λέει: «Eρχομαι εδώ τ’ απογεύματα και τα λέμε με τον κ ντε». (Φωτ.: Oλγα Σελλά)

τον πύργο της Πίζας, προς τη μεριά της μορφής [...]». Aυτά έγραφε στο σπουδαίο «Δοκίμιο I – Tο εκφράζεσθαι» (τώρα στο: Mελέτες, A΄, εκδ. Δ μος, σ.σ. 27 και 46 αντιστοίχως) ο απομονωμένος Zήσιμος Λορεντζάτος· τα έγραφε μάλιστα το 1945–46 – γεγον ς που σημαίνει πολλά, αν λάβουμε υπ’ ψιν τη μετέπειτα πορεία του (αρκεί άλλωστε ν’ αντιπαραβάλουμε το “Aπ σωμα” που ο ίδιος έγραψε το 1972), σημαίνει μως προπάντων (για μας πια) πως έχουμε προειδοποιηθεί εδώ και πενήντα χρ νια τουλάχιστον, κι έχοντας ήδη στην προϊστορία μας τον Πολυλά και τον Παλαμά. Aπομένει να σκεφτούμε για ποιους λ γους μεθοδικά λησμονήσαμε πως είναι αδύνατον να κατανοήσουμε την πολυσυζητημένη πια «πτώση» του Σολωμού (τα συντρίμμια, τα αποσπάσματα) δίχως να κατανοήσουμε τη φύση των έλξεων οι οποίες, αναστυλώνοντας τον λυρισμ , τον θέλουν ταυτ χρονα να γέρνει πάντοτε (ολ κληρος πια) προς τη μεριά της μορφής – παράδοξα σταθερ ς, μια στιγμή πριν χαθεί, «σαν τον πύργο της Πίζας». Kι μως μια ολοκληρωμένη υπ θεση εργασίας σχετικά με το σολωμικ έργο δεν μπορεί παρά να ξεκινά απ τη διαπίστωση τι ο Σολωμ ς υπήρξε, για μας, ο πρώτος ο οποίος είδε στο πλούσια βαθμολογημένο σχέδιο των ήχων κάθε στίχου κάτι βαθύτερο (κι ίσως αντίθετο) απ τη φανερή μελωδία της μητρικής γλώσσας, η οποία έτσι κι αλλιώς γι’ αυτ ν αποτελούσε –μην το ξεχνάμε– μιαν εκκρεμ τητα· είδε το ηχητικ είδωλο εν ς κρυμμένου νοήματος, τον ίσκιο εν ς κ σμου ολ κληρου και το αποτύπωμα του ν μου του εκείνου (του πρώτου και ακατάλυτου ν μου της ποιήσεως) σύμφωνα με τον οποίο το ν ημα εν ς ποιήματος υφίσταται «υπ μορφήν μορφής»· εντέλει εξώθησε αυτή την επίγνωση ώς τα ριά της, παραδέχτηκε λες τις επιπτώσεις της και, εκτελώντας μια κίνηση εκκρεμούς που τον καθήλωνε, τις αναχώνευσε κι αυτές στη μορφή του ποιήματος. Aν το τ ξο που διαγράφει αυτ το εκκρεμές ολοκληρωθεί, προκύπτει ο κύκλος εντ ς του οποίου μπορεί να γράφεται και ν’ ακούγεται η ποίησή μας· εν γένει.

20

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

Tο «απ κρυφο της τέχνης»
Oι τσακισμένες λέξεις και ο ακέραιος κ σμος του Διονύσιου Σολωμού
Tου Παντελή Mπουκάλα

ΣE ΣHMEIO τυπικά απροσδ κητο, στις «Σημείωσες του ποιητή» που συνάπτονται αχώριστα με ,τι επρ κειτο να γίνει εθνικ ς ύμνος, τον «Yμνον εις την ελευθερίαν», ο Διονύσιος Σολωμ ς γράφει μ’ εκείνη την επιθετικ τητα που καθιστά διαυγείς λες του τις θέσεις και τις εξοπλίζει με την πολιτική ισχύ της ευθύτητας, άρα και της ομ ρριζής της ευθύνης: «Πίστεψέ με, Διδάσκαλε, η αρμονία του στίχου δεν είναι πράγμα λο μηχανικ , αλλά είναι ξεχείλισμα της ψυχής. (...) Aλλά ποίος σου είπε να τσακίσης τη λέξι θ ε ρ ι-σ μ έ ν α (στρ. 51); – Ποίος μού τ ’πε; το απ κρυφο της τέχνης μου και το παράδειγμα των μεγάλων. Aμετρα είναι τα παραδείγματα τέτοιας λογής, και θέλει σού τα αναφέρω ένα προς ένα, ταν ανανοηθώ πως έχω καιρ ν να χάσω. O Πίνδαρος έχει τσακισμένες καμμία χιλιάδα λέξεις· οι τραγικοί στους χορούς ετσάκισαν αρκετές και αυτοί. (...) H λέξη λ ο ν (Oλύμπ. Eιδ. β’, στιχ. 550) βρίσκεται τσακισμένη· για ποιο δίκαιο, ή μουσικής ή άλλο, επαρακινήθηκεν ο Πίνδαρος να την τσακίση, το πρώτο δίκαιο το είχε η φύσι της λέξης, η οποία, αν τσακισθή, εναντιώνεται με την ιδέαν, που παρασταίνει. Σε βλέπω και φρίττεις, και ετοιμάζεσαι να μαδήσης τα μαλλιά σου...». Kατ’ ουσίαν, καθ λου απροσδ κητη δεν είναι η έγκαιρη αυτοϋπεράσπιση του ποιητή: H αισθητική που την κινεί κρατάει απ τον καιρ που η ποίηση δεν ήταν αποσπασμένη απ τη μουσική της, οπ τε ο γάμος τους συγχωρούσε και τη λογική του τυπικά εσφαλμένου ή και απαράδεκτου (έτσι απ μειναν στα λεξικά πάμπολλες λέξεις με τη ένδειξη «ποιητ.» να ερμηνεύει τη ριζοσπαστική αυθαιρεσία). Oσο για την άτεγκτη μαχητικ τητα, αυτή κρατάει τουλάχιστον απ τον καιρ των Aλεξανδρινών, απ την παράδοση της λογοτεχνικής πολεμικής και του ποιητή-θεωρητικού –και μπορούμε να υποθέσουμε τι ο Σολωμ ς, επαρκέστατα εξοικειωμένος με την αρχαία γραμματεία, τη γνώριζε. H παράδοση ετούτη παρέχει στον τεχνίτη του λ γου το δικαίωμα –αν δεν τον χρεώνει– να προασπίζει την ποιητική του ήδη με την οξύτητα των στίχων του, διά της λογοτεχνίας και χι έξω απ αυτήν. Kαι στον Σολωμ , οι «σημείωσες» ή οι «στοχασμοί», που ακολουθούν τα ποιήματά του ή μας εισάγουν σε αυτά, είναι ήδη ποιητική ύλη, αδιάσπαστο μέλος του ποιήματος, και χι απλώς παραδειγματική θεωρία που παρατίθεται για τον φιλολογικ και μ νον οφθαλμ . Aλλά ας θυμηθούμε τη στροφή με την τσακισμένη λέξη, το τσάκισμα της οποίας μοιάζει να συνοψίζει το τσάκισμα της ποίησής του λης, που, τουλάχιστον σον αφορά τον Λά-

μπρο, ήταν προγραμματισμένη να μείνει απ σπασμα: T σα πέφτουνε τα θερισμένα αστάχια εις τους αγρούς· σχεδ ν λα εκειά τα μέρη εσκεπάζοντο απ’ αυτούς. Kι είναι πράγματι θερισμένα εδώ τα στάχυα, τσακισμένα· η ποιητική εικασία γίνεται εικ να ανεπανάληπτη, μη εναλλάξιμη με οποιαδήποτε άλλη. Aν, πάλι κατά τον Σολωμ , στο «παράδειγμα του Aρι στου» το απ τομα αποσιωπώμενο νομα της αγαπητής του «Fiordi...» «αναλεί την εικ να, και περιέχει πάθος λύπης», και σε κάποιο «παράδειγμα του Πινδάρου» το τσάκισμα της λέξης «αλλαλοφονία» (αλλαλο-φονία) «αναλεί την εικ να, και περιέχει πάθος τρομάρας», στο παράδειγμα του Σολωμού το τσάκισμα της λέξης θερισμένα «αναλεί» την εικ να και περιέχει το πάθος της κυριολεξίας, της κυριολεκτικής εννοιοδ τησης, το πάθος να γίνουν οι λέξεις ζωγραφιά βάθους ιστορώντας απτ το ν ημα (πιθαν ν μαθητεύοντας στο σολωμικ παράδειγμα ο Eλύτης, στη Mαρία Nεφέλη, τσακίζει τη λέξη «αποσπασματικ τητα» στα μέρη «αποσπασ-» και «-ματικ τητα» ακριβώς για να δηλώσει σαν ανίατο το σπάσιμο). Δι τι έτσι του είπε, οριστικά, το απ κρυφο της τέχνης του.
Συνέχεια στην 22η σελίδα

«Tούτους τους ολίγους στίχους ως φιλίας μνημ συνον και υπολήψεως αφιερώνει Διονύσιος Σολωμ ς Zακύνθιος, 1825». Eίναι η αφιέρωση που γράφει στο ποίημα «Eις τον θάνατον του Λορδ Mπάιρον». Aπ την έκδοση «Aυτ γραφα Eργα» του Λίνου Πολίτη. Tο χειρ γραφο βρίσκεται στη Zάκυνθο και στην έκδοση έχει καταχωρηθεί με την ένδειξη αρ. 10 φ. 1β.

H πολιορκία και η έξοδος του Mεσολογγίου ενέπνευσε στον Διονύσιο Σολωμ τους «Eλεύθερους Πολιορκημένους». Πίνακας με την έξοδο του Mεσολογγίου που βρίσκεται στο Eθνικ Iστορικ Mουσείο.
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

21 

Tο μελανοδοχείο του Διονυσίου Σολωμού. Bρίσκεται στο Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων στη Zάκυνθο και είναι δωρεά της Aγγελικής Mερκάτη–Zώη.
Συνέχεια απ την 21η σελίδα

Λήμμα «απ κρυφο(ς)» δεν υπάρχει στο Λεξικ Σολωμού. Πίνακας Λέξεων του ελλην γλωσσου σολωμικού έργου του Eρατοσθένη Γ. Kαψωμένου κ.ά., ώστε να βοηθούμε πιθαν ν υπολογίζοντας ποια νοήματα είχε αναλάβει να «σωματοποιήσει» η κρίσιμη λέξη. O Λίνος Πολίτης ωστ σο σημείωνε στην Iστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας: «Kάτι κοιν συνδέει λα τα ποιήματα, ιταλικά και ελληνικά, και τα σχεδιάσματα της τελευταίας δεκαετίας (του Σολωμού). Xαρακτηριστικ είναι τι σταθερά ξαναγυρίζουν σ’ αυτά οι λέξεις μυστήριο, απ κρυφο, μυστικ . Σαν να βασανίζει επίμονα τον ποιητή κάποια αμφιβολία, θέλει να μάθει το μυστήριο της ζωής και του θανάτου και ζητά απ τον ποιητή, ψάλτη και προφήτη, τη Σαπφώ, τον Oρφέα, να του αποκαλύψει τα μυστικά αυτά». Mάλλον με τη φυσική της ποίησης (τη «φύσι της Tέχνης», κατά τη σολωμική υπ δειξη) παρά με κάποια μεταφυσική της, ρομαντικής συστάσεως, σχετίζεται το «απ κρυφο της τέχνης». Hδη άλλωστε η σχεδ ν εξισωτική συνύπαρξή του με το απολύτως συγκεκριμένο «παράδειγμα των μεγάλων» απαγορεύει την πιθαν τητα να ερμηνευτεί υπ το πρίσμα κάποιου μυστικισμού. Mπορεί να ακούγεται σαν ένα άλλο νομα της Mούσας ή της Eμπνοής, αλλά πιο πιθαν είναι να δηλώνει την αποφασισμένη ποιητική, τη με καιρ και κ πο αποκρυσταλλωμένη λογοτεχνική ιδεολογία, την τεχνο-λογία που σχηματίστηκε ακουμπώντας σε στέρεες αντιλήψεις και χι σε φευγαλέα αισθήματα και σε διαβήματα παρορμητικά και αποσπασματικά. Kαι οι αντιλήψεις αυτές (ομολογημένες άλλωστε) αφορούν τη λογική της ποίησης, τη μουσική της, τη γλώσσα της, το στ χο της: τη φιλοσοφία της. Παράδοξο φάνηκε τ τε, και παράδοξο συνεχίζει να φαίνεται, το πώς ο Σολωμ ς, που η ποίησή του διχάστηκε γλωσσικά, κατ ρθωσε να προσδώσει στην ελληνική φωνή του την ευφυΐα να συλλαμβάνει το κύριο και το καίριο, να ποιεί λέξεις «μεστές απ ν ημα». Aσφαλτος βοηθ ς μας για τη γλωσσική του πολιτική, ο Διάλογος, και μάλιστα οι περικοπές με τις οποίες «θερίζει» (ιδού πάλι το ρήμα της κρίσιμης στροφής, ιδού και πάλι απτ τατο) τον Σοφολογι τατο και τις αιτιάσεις του. O Σολωμ ς, στα

Tο θέατρο της Zακύνθου και αριστερά ο ανδριάντας του Σολωμού. Eπιστολικ δελτάριο των αρχών του αιώνα (αρχείο Θ. Πυλαρινού).

ίχνη του Σωκράτη, έχει «καταπεισθεί πως τη σημασία των λέξεων ο λα ς τη διδάσκει του συγγραφέα», έχει «καταπεισθεί» τι «τες λέξεις ο συγγραφέας δεν τες διδάσκει, μάλιστα τες μαθαίνει απ του λαού το στ μα». Kαι, πεπεισμένος, ακούει. Aκούει, κι χι για να θηρεύσει με άλαλο θαυμασμ (είναι άλλωστε και ως προς αυτ σαφής, στο ποίημα «Eις Mάρκο Mπ τσαρη»: «Σοφοί λεξιθήρες, μακρία – / Mη λάχη σας βλάψω τ’ αυτία»), αλλά για να κοινωνήσει, να γνωρίσει, να πλουτίσει, να ελευθερώσει και τη δική του γλώσσα μέσα απ τη δημιουργική ελευθερία της κοινής γλώσσας, να νομιμοποιήσει λοιπ ν το δικαίωμα του λογοθέτη. Aίφνης, ταν ο Σολωμ ς, που επισκέφθηκε συχνά το θάνατο στην ποίησή του και έπλασε έξοχα επιτύμβια επιγράμματα και νεκρικές ωδές, χαρακτηρίζει τον Xάρο «αφεύγατο»,

αναπ φευκτο ( πως αφεύγατη χαρακτηρίζει και τη φθορά στην 42η στροφή του «Yμνου»: «Eκεί μέσα ακαρτερείτε / την αφεύγατη φθορά· / νά, σας φθάνει· αποκριθείτε / στης νυκτ ς τη σκοτεινιά»), ταν δηλαδή του αποδίδει το χαρακτηρισμ με τη μικρ τερη δυνατή δραματικ τητα για να αποκαλύψει ακριβώς το τερατώδες μέγεθ ς του, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν ακούει και καταγράφει ατ φια τη λέξη ή αν τη συνθέτει λογοθετώντας με έρεισμά του αδιάσειστο το κοιν αίσθημα: αυτ το αξεδιάλυτο, να μην μπορείς να διακρίνεις αν υπακούει στον δήμο ή επινοεί λέξεις που να φαίνονται ήδη υπάρχουσες και αντλούμενες απ το κοιν ταμείο, αυτ η μαγεία του. Σε πολλά δημοτικά τραγούδια ο Xάρος ιστορείται σαν αφεύγατος, ακ μη και για σους φαντάστηκαν την αθανασία τους: «Mε γέλασαν μια χα-

ραυγή της άνοιξης τ’ αηδ νια, / με γέλασαν και μού ’πανε ο Xάρος δεν με παίρνει. (...) Bλέπω το Xάρο νά ’ρχεται στο άλογο καβάλα»· ή: «Mα η Bγενούλα η μικρή, η μικροπαντρεμένη, / που καυχι ταν κι έλεγε πως Xάρος δεν την παίρνει / γιατί είν’ τα σπίτια της ψηλά κι άντρας της παλικάρι. (...) Kι ο Xάρος ντας τ’ άκουσε, πολύ του κακοφάνη, άσπρο πουλάκι γίνηκε, μαύρο χελιδονάκι / και πήγε και την γκύλωσε μες στο ζερβί βυζάκι». Στο «Oνειρο της Mαρίας», στον Λάμπρο, η εικ να παίρνει νομα: T τε προβαίνει αφεύγατος ο Xάρος, και στριμωμένα αυτά κρυφομιλιούνται, κι αφού έχουν τα κρυφά λ για πωμένα λάμνουν με κάτι κουπιά τσακισμένα. Aκριβώς με τη σωπασμένη δραματικ τητα ο Σολωμ ς επιτυγχάνει την απροσπέλαστη κυριολεξία, εφ σον αφαιρεί απ το θάνατο σα γνωρίσματα του αποδίδει ένας εξορκιστικ ς κατά βάση ανθρωπορφισμ ς, λ γου χάρη του «αρπακτή των πάντων» ή του ανοικτίρμονα: το «αφεύγατος» παύει να είναι προσδιορισμ ς· γίνεται νομα. Eύλογη ωστ σο, αν και χι ασφαλώς αποδείξιμη, θα ήταν και η υπ θεση τι ο «αφεύγατος θάνατος» πλάθεται κατ’ αναλογίαν (σαν ένα πάρισο) προς την εικ να που συνέλαβε και μορφοποίησε η άκρα ευαισθησία αρχαίων Eλλήνων ποιητών. O Σιμωνίδης ο Kείος πρώτα, σε ένα του ποίημα που μοιάζει να συγκεφαλαιώνει τη διαχρονική και οικουμενική περί θανάτου αντίληψη: ανθρώπων ολίγον μεν κάρτος άπρακτοι δε μεληδ νες, αιώνι δ’ εν παύρω π νος αμφί π νω· ο δ’ άφυκτος ομώς επικρέμαται θάνατος· κείνου γαρ ίσον λάχον μέρος οί τ’ αγαθοί στις τε κακ ς. Kι ύστερα ο Σοφοκλής, στην Aντιγ νη του, που ο Xορ ς αποφαίνεται (στ. 360-63):

Σκίτσο του Δ. Bέγια, που απεικονίζει τον Διονύσιο Σολωμ νεκρ . Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων.

22

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

Aπ το δεύτερο τετράδιο χειρογράφων του Διονυσίου Σολωμού που βρίσκεται στην Aκαδημία Aθηνών. Tο τετράδιο περιλαμβάνει την «Tρελή μάνα», την «Ωδή εις τη σελήνη» και διάφορες σημειώσεις ιταλικές. «Γλίγορα ας φύγουνε/ Δεν τ’ απομένω/ Mιάζουνε μιάζουνε/ Mε το σχισμένο/ Pούχο που εσκέπασε/ τα δύο παιδιά». Aπ τα «Aυτ γραφα Eργα» του Λίνου Πολίτη.

’Aιδα μ νον φεύξιν ουκ επάξεται, ν σων δ’αμηχάνων φυγάς ξυμπέφρασται. Aλλά η μαστοριά του ποιητή επαληθεύεται και ταν χρησιμοποιεί μια λέξη μάλλον κοινή φυλάσσοντας ακέραια λα της τα νοήματα και χι κολοβώνοντάς την. Aίφνης, πώς θα μπορούσε να «μεταφραστεί» και να μείνει αλώβητο (ακ μη και μέσα στην ίδια μας τη γλώσσα) το θαυμάσια πλήρες ρήμα «μελετά» του ποιήματος «H καταστροφή των Ψαρών»; Στων Ψαρών την ολ μαυρη ράχη περπατώντας η Δ ξα μονάχη, μελετά τα λαμπρά παλληκάρια και στην κ μη στεφάνι φορεί, γεναμένο απ λίγα χορτάρια που είχαν μείνει στη έρημη γη. Στα επιγράμματα που μας παρέδωσε η αρχαι τητα και τα οποία θρηνούν τη ριζική καταστροφή π λεων, ένα ρήμα επωμίζεται συνήθως λη την εικ να. Γράφοντας ο Πολύστρατος, τον 1ο π.X. αιώνα, για την καταστροφή της Kορίνθου απ τους Pωμαίους (Παλατινή Aνθολογία, Bιβλίο VII, επίγρ. 297), αναθέτει στο «στυφελίζω» να κάνει μεστή την εικ να, στο ρήμα δηλαδή που σημαίνει κλονίζω, τραντάζω, διασκορπίζω, ρημάζω, και ταυτ χρονα ενισχύει την παραστατικ τητά του εκμεταλλευ μενο τη συνωνυμία του «στυφελού» με

τον απάνθρωπο· λες οι άλλες λέξεις του επιγράμματος φαίνονται απλοί δορυφ ροι του σοφού ρήματος: Tον μέγαν Aκροκ ρινθον, Aχαϊκ ν Eλλάδος άστρον, και διπλήν Iσθμού σύνδρομον ηϊ να Λεύκιος εστυφέλιξε· δοριπτοίητα δε νεκρών οστέα σωρευθείς εις επέχει σκ πελος. (...) Aλλά και σε ένα ακ μη επίγραμμα της Παλατινής που μοιρολογάει τον λεθρο της ίδιας π λης (Bιβλίο IX, 151· τα χειρ γραφα το αποδίδουν στον Aντίπατρο τον Θεσσαλονικέα, αλλά μάλλον ανήκει στον Aντίπατρο τον Σιδώνιο), ένα αχώριστο ζεύγος ρημάτων είναι η κιβωτ ς του νοήματος – αν έλειπαν, το ποίημα θα κατέρρεε στην

κοινοτοπία του, κι άλλα δεν γίνεται να λάβουν τη θέση τους: Πού το περίβλεπτον κάλλος σέο, Δωρί K ρινθε; Πού στεφάναι πύργων, πού τα πάλαι κτέανα, πού νηοί μακάρων, πού δώματα, πού δε δάμαρτες Σισύφιαι λαών θ’ αί ποτε μυριάδες; Oυδέ γαρ ουδ’ ίχνος, πολυκάμμορε, σείο λέλειπται, πάντα δε συμμάρψας εξέφαγεν π λεμος. (...) «Συμμάρψας εξέφαγεν»... T’ άρπαξε λα και τ’ αφάνισε ο θάνατο,ς ένοπλος πυρπολητής. Στα σολωμικά Ψαρά, Π λεμος και Xάρος έχουν αποσυρθεί απ το πεδίο· τους αποκαλύπτει το ο-

Στα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Σολωμού στη Zάκυνθο, το 1902, οι Ψαριανοί, τιμώντας τον ποιητή, έστειλαν αυτ το στεφάνι, που φυλάσσεται στο Mουσείο Σολωμού στη Zάκυνθο.

λέθριο έργο τους, με άψογη οικονομία οριζ μενο. Tώρα «μελετά» η Δ ξα. Aν σπάσουμε το ρήμα, αν το τσακίσουμε, θα βρούμε τις πολλές του σημασίες, αλλά ταυτ χρονα θα διαπιστώσουμε τι καμιά τους δεν περιττεύει, τι το τσάκισμα εδώ είναι πράξη βέβηλη που απειλεί να εξανεμίσει το ν ημα· θα διαπιστώσουμε τι η λέξη τελεσιδικεί, δεν επιδέχεται μον τροπη ερμηνεία ούτε αντικατάσταση: είναι ανεπανάληπτη. Γιατί η Δ ξα, μελετώντας, σπουδάζει τη μορφή των παλικαριών, ίσως με το άπληστο βλέμμα του λαβωμένου έρωτα, συγχρ νως τα φροντίζει, μάνα πια, τιμώντας τα ως πρέπει σε νεκρούς, αναλογίζεται τη νι τη τους που εχάθη και, κάτι ακ μα, ίσως το καίριο: τα μνημονεύει ονομαστικά, τα απαθανατίζει ένα προς ένα επωνύμως. Kαι μ νον αυτ το «απ σπασμα» αν μας είχε κληροδοτήσει ο Σολωμ ς, αυτ το επίγραμμα, θα τον ον μαζε ποιητή· τραν ποιητή. Kι ίσως γι’ αυτ να το αγαπούσε ιδιαίτερα ο Iάκωβος Πολυλάς και να το εγκωμίαζε χαρακτηρίζοντάς το «απ τα σπάνια παραδείγματα, τα οποία δείχνουν τι, εάν είναι πολύ δύσκολο, αδύνατο μως δεν είναι εις τον αληθιν ν ποιητή να φανερώση με απλές και δημοτικές μορφές τα πλέον διαλεχτά εφευρήματα της φαντασίας».
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

23 

Tο εξώφυλλο της κριτικής του Eμμανουήλ Στάη και τα δύο επίμαχα φυλλάδια με τα άρθρα–κριτικές του Σπυρίδωνα Zαμπέλιου και του Iάκωβου Πολυλά. Kαι οι τρεις εκδ σεις περιλαμβάνονται στην έκδοση του 1980 απ το E.Λ.I.A. σε επιμέλεια A.Θ. Kίτσου–Mυλωνά.

Kριτική προσέγγιση του Σολωμού
Oι πρώτες φιλολογικές ερμηνείες του σολωμικού έργου και ο διάλογος Πολυλά – Zαμπέλιου
Tου Γιώργου Γ. Aλισανδράτου
φιλολ γου - νεοελληνιστή

H KPITIKH, τ σο η λογοτεχνική σο και η φιλολογική, έχει ασχοληθεί πολύ με την ποίηση του Σολωμού· και τούτο δι τι ο Σολωμ ς είναι το μέγα κεφάλαιο της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας απ τα χρ νια της Eπανάστασης του ’21 και εξής. Για τον 19ο αιώνα το θέμα το έχουν μελετήσει ερευνητικά πρώτα ο Hλίας Π. Bουτιερίδης το 1937 και ύστερα ο Λίνος Πολίτης το 1957. Eμείς σήμερα θα περιοριστούμε στην κριτική των συγχρ νων του Σολωμού, δηλαδή απ την εποχή του «Yμνου εις την Eλευθερίαν» (1825) έως το διάλογο Πολυλά-Zαμπέλιου (1859-1869), και θα επισημάνουμε, πολύ σύντομα, τα κυρι τερα σημεία της. O αναγνώστης πρέπει να έχει υπ ψη του τι ο Σολωμ ς έφυγε απ τη ζωή –στις 9/21 Φεβρουαρίου 1857– χωρίς να έχει δημοσιεύσει τα έργα του, εκτ ς απ ένα πολύ μικρ μέρος: «Yμνος εις την Eλευθερίαν», 1825, «Eις Mοναχήν» 1829 («χειρ γραφη» κατά τον Πολυλά), «H Δέηση της Mαρίας» (απ σπασμα του «Λάμπρου») 1834 στην «I νιο Aνθολογία», και το επίγραμμα «Eις Φραγκίσκαν Φραίζερ» 1849 (ίσως μον φυλλο). Mερικά νεανικά ποιήματά του είχαν γίνει γνωστά απ χειρ γραφα φίλων του: «O θάνατος της ορφανής», «O θάνατος του βοσκού», «Tα δύο αδέλφια», «Προς τον κύριον Γεώργιον Δε Pώσση», κ.ά., ή τραγουδι νταν ήδη στην Eπτάνησο και ιδίως στη Zάκυνθο –«H Aγνώριστη», «H Ξανθούλα», «H Φαρμακωμένη»,

κ.ά.– κατά τη μελωδία διαφ ρων συνθετών. Aυτ ς είναι και ο λ γος που η κριτική ασχολήθηκε με το έργο του κυρίως μετά το θάνατ του, ταν δηλαδή αυτ έγινε γνωστ με την έκδοση Πολυλά το 1859, καθώς θα δούμε παρακάτω· προηγουμένως περιοριζ ταν κυρίως στον «Yμνο» και σε ,τι άλλο τραγουδι ταν στα Eπτάνησα και αλλού.

H κριτική των κριτικών πριν απ το 1857
O πρώτος Eλληνας που έγραψε κριτικ άρθρο για την ποίηση του Σολωμού είναι ο Σπυρίδων Tρικούπης. Tο άρθρο του επιγράφεται «Φιλολογία» και δημοσιεύτηκε με τα αρχικά του Σ.T. στη «Γενική Eφημερίδα της Eλλάδος» αριθμ. 5, εν Nαυπλίω, 21 Oκτωβρίου 1825. O Σπυρίδων Tρικούπης είναι εκείνος που το 1823 παρ τρυνε το νεαρ Σολωμ στη Zάκυνθο να γράφει τα ποιήματά του στα ελληνικά και χι στα ιταλικά ( πως εκείνος προτιμούσε), γιατί οι πρώτες θέσεις στον ιταλικ Παρνασσ έχουν καταληφθεί ενώ «ο ελληνικ ς Παρνασσ ς δεν έχει ακ μη τον Δάντην του». Ως θέμα του ο Tρικούπης έχει τον «Yμνο», που είχε δημοσιευτεί τ τε στο Mεσολ γγι. Kάνει μια σύντομη ανάλυση των πρώτων στροφών του ποιήματος και τελειώνει με γενικ χαρακτηρισμ του έργου ως εξής: «Tο γυμνασμένον εις την ποίησιν αυτί ακούει εις αυτ ν τον Yμνον λους τους τ νους της ποιήσεως, και η ποικιλία αυτή το μαγεύει τ σον, ώστε θέλει να τον ακούση λον διά μιας». Πιο ενθου-

σιώδης είναι την ίδια εποχή ο Γεώργιος Ψύλλας στο άρθρο του «Ποίησις», που δημοσιεύτηκε με τα αρχικά του Γ.Ψ. στην «Eφημερίδα των Aθηνών», έτος B΄, αριθ. 1, 11 Nοεμβρίου 1825, σ. 3-4. O Γ. Ψύλλας ήταν φίλος του Tρικούπη και αντίθετος προς τον λογιωτατισμ , αν χι δημοτικιστής. Στο άρθρο του, λοιπ ν, καταφέρεται κατά του λογιωτατισμού, που ήταν «γενικ ν αποτέλεσμα του σκ τους των μεσαίων αιώνων» και «εγέμιζε το κεφάλι και την γλώσσαν [»του Γένους μας»] με άψυχαις σκελεθρ μορφαις ιδέαις και λέξαις» και καταλήγει με τα εξής: Eυτύχησεν μως με λα αυτά το έθνος μας να αποκτήση έναν ωραι τατον Yμνον εις την Eλευθερίαν, γραμμένον εις την Zάκυνθον απ τον κ μητα Διονύσιον Σολωμ ν και εκδεδομένον εις Mεσολ γγι κατά το 1823». O Iακωβάκης Pίζος Nερουλ ς, στο βιβλίο του «Cours de Littérature Grecque Moderne», Genére 1827 –που είναι η πρώτη ιστορία της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας– κακίζει τους γλωσσικούς ιδιωματισμούς του Σολωμού (σ. 151), αλλά επαινεί πολύ τα ποιήματά του, τι «έχουν τη σπάνια αξία εν ς δυνατού και γοητευτικού οίστρου, μιας φαντασίας που είναι γεμάτη τ λμη και γονιμ τητα. Πολλές στροφές του “Διθυράμβου εις την Eλευθερίαν” [τυπωμένου στη συλλογή του Φωριέλ] περιέχουν θαυμάσιες ομορφιές». O Aλέξανδρος Σούτσος, στο «Παν ραμα της Eλλάδος ή Συλλογή ποιήσεων. Mέρος Δεύτερον» εν Nαυπλίω 1833, έγραψε τους πολύ γνωστούς στίχους

«O Kάλβος και ο Σαλομ ς, ωδοποιοί μεγάλοι, κ’ οι δύο παρημέλησαν της γλώσσης μας τα κάλλη. Iδέαι μως πλούσιαι πτωχά ενδεδυμέναι δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν προωρισμέναι». Oι μεταγενέστεροι λ γιοι (δημοτικιστές και καθαρευουσιάνοι) ερμήνευσαν τους στίχους αυτούς ως αποδοκιμασία των έργων του Σολωμού και του Kάλβου, ενώ αντιθέτως πρ κειται για έπαινο των δύο ποιητών: είναι «ωδοποιοί» μεγάλοι και έχουν έξοχες ιδέες· μ νο τη γλώσσα και τη στιχουργία τους αποδοκιμάζει ο Aλ. Σούτσος· απ δειξη τα σα γράφει στη σ. 71, για τον «Yμνο» του Σολωμού: «Aμφ τεροι [Σολωμ ς και Kάλβος] γεννημένοι εις Zάκυνθον και προικισμένοι με λαμπράν φαντασίαν, αδίκως παρημέλησαν της γλώσσης ημών τα κάλλη και ηκολούθησαν εις τα ποιήσεις των της ιταλικής στιχουργίας τους καν νας. Mεταξύ των ποιημάτων του κ. Διονυσίου Σαλομού, στις περιέπεσε κατ’ εξοχήν εις το περί ου ο λ γος άτοπον, σημειώσεως άξιος είναι μάλιστα ο εις την Eλευθερίαν Διθύραμβ ς του, πλήρης ύψους και οίστρου πινδαρικού». Tο 1849 ο M.Π.B. (Mαρίνος Παπαδ πουλος Bρετ ς) δημοσιεύει στον «Aιώνα» των Aθηνών, 15 και 19 Iανουαρίου, 5 και 16 Mαρτίου, δεκαεπτά ποιήματα του Σολωμού, γνωστά και άγνωστα, και στο προλογικ σημείωμα με το οποίο συνοδεύει την έκδοση γράφει τα εξής για να τονίσει την αξία τους και να υπογραμμίσει τη

24

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

μετριοφροσύνη του Σολωμού: «Mε πάλλουσαν καρδίαν έσπευσα ν’ ανορύξω πολύτιμον θησαυρ ν ανακαλυφθέντα χάρις τω φίλω, στις μ’ έδωκεν εσχάτως χειρ γραφον συλλογήν ποιημάτων του Δ. Σολωμού, συλλογήν την εντελεστέραν πασών, ως προερχομένην ευθύς απ του συγγραφέως. [...]» H μετριοφροσύνη, ήτις μέχρι τούδε τον αποτρέπει να δημοσιεύση τα ποιημάτά του, είναι άκαιρος και ενταυτώ επιλήψιμος, δι τι αρνείται ν’ αποδώση εις τον λα ν του λαού την κτήσιν. Nαι! αι ποιήσεις του Σολωμού δεν είναι ποιήσεις ατ μων, αλλ’ ολοκλήρου έθνους!...». Tο 1853 ο φιλ λογος Eμμανουήλ Στάης απ τα Kύθηρα εδημοσίευσε σε ιδιαίτερο φυλλάδιο μια κριτική μελέτη για το απ σπασμα του «Λάμπρου», που είχε δημοσιευτεί ανωνύμως το 1834 στην «I νιο Aνθολογία». H κριτική αυτή, γραμμένη σε αδ κιμη δημοτική και δύσκολο ύφος, αρχίζει με την άποψη τι η Θεία Πρ νοια, ταν εθέλησε έπειτ’ απ τ σους αιώνες ν’ αναστηθεί το έθνος μας, του έστειλε αφ’ εν ς τους ήρωες του ’21 και αφ’ ετέρου τον ποιητή του «Yμνου εις την Eλευθερίαν». Kαι ονομάζει το Σολωμ «altissimo poeta» και σε υποσημείωση «Oμηρο της σημερινής ποίησης». Tο 1855 ο Aλέξανδρος Pίζος Pαγκαβής στα «Esquisses de Litterature Grecque Moderne» που δημοσίευσε στο περιοδικ «Le Spectareur de l’ Orient» του 1855-1856 ασχολήθηκε πολύ και με το Σολωμ , στο τεύχος 56, 10/22 Δεκεμβρίου 1855, σ. 235240. Στη σ. 235 γράφει τι «ο Σαλομ ς είναι μια απ τις μεγαλύτερες δ ξες της Eλλάδας». Aποδοκιμάζει «τη γλώσσα που χρησιμοποιούσε, αλλά εξαίρει την ποιητική του δύναμη: την τρυφερ τητα του αισθήματος, τη ζωηρ τητα της έμπνευσης, και τον υψηλ στοχασμ του. Tο 1856 ο Iούλιος Tυπάλδος, εγκάρδιος φίλος του Σολωμού και ο «σολωμικ τερος» της ποιητικής Σχολής της Eπτανήσου, εξέδωσε στη Zάκυνθο τα «Ποιήματά» του και στη σ. 192, σημ. 5, του βιβλίου γράφει για το Σολωμ τα εξής: «Oλοι γνωρίζουν τον Yμνον του εις την Eλευθερίαν, τούτο το άσμα ασμάτων του καιρού μας, καθώς τον ονομάζει ένας άλλος έντιμος Zακύνθιος, ο κ. Γεώργιος Tερτζέτης [...]. Aλλά ο περίφημος Yμνος, τον οποίον ο κ. Σολωμ ς εσύνθεσε εις την πρώτη του νε τητα, δεν είναι παρά ένα πρώτο δείγμα της ποιητικής του δυνάμεως· [...] M λις δημοσιευθούν τα ανέκδοτα ποιήματά του, θέλει γνωρίσει ο κ σμος τι έχει κ’ η Eλλάδα τον Δάντε της». Tο 1857 ο επιφανής λ γιος Σπυρίδων Zαμπέλιος, οικογενειακ ς φίλος του Σολωμού απ τη Λευκάδα, εδημοσίευσε στο περ. Le Spectateur de l’ Orient σε πολλές συνέχειες μακρά μελέτη για τα Δημοτικά μας Tραγούδια με τίτλο «La poèsie populaire en Gréce». Στο τεύχος αρ. 87, 26 Mαρτίου/ 7 Aπριλίου 1857, σ. 74-75, αναφέρεται και στα ανέκδοτα ποιήματα του Σολωμού, τα οποία ήξερε απ την οικογενειακή σχέση που είχε μαζί του, και ιδίως στο «Mεσολ γγι» (που κατ πιν ονομάστηκε «Xρέος» και τέλος «Eλεύθεροι πολιορκημένοι»), γράφει: «O Διονύσιος Σολω-

O Γεράσιμος Mαρκοράς (αριστερά) ήταν ένας απ τους τέσσερις (μαζί με τον Πολυλά, τον Kουαρτάνο και τον Kάρολο Mάνεση) που ανέλαβαν το δύσκολο έργο της ταξιν μησης και της έκδοσης του έργου του Σολωμού μετά το θάνατ του. (Aπ το «Λογοτεχνικ Hμερολ γιο» των εκδ σεων «Γαβριηλίδης»). Δεξιά: Σκίτσο του Σπυρίδωνα Zαμπέλιου, πως δημοσιεύτηκε στο «Λογοτεχνικ Hμερολ γιο» των εκδ σεων «Γαβριηλίδης».

μ ς, ο πιο πρωτ τυπος ποιητής της νε τερης Eλλάδας, εξέτασε σε βάθος αυτ ν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της εθνικής ποίησης με μιαν εξαίσια λεπτ τητα». Σε υποσημείωση απαριθμεί τα πλεονεκτήματα της ποίησής του (φλογερή φαντασία, αυθορμησία, φυσικ τητα, στιχουργία, γλώσσα, κ.ά.) και καταλήγει με την άποψη τι η ποίηση του Σολωμού «δημιούργησε μια καινούργια εποχή στη σύγχρονη λογοτεχνία».

Tα «πολύτιμα συντρίμματα»...
Eυθύς μετά το θάνατο του Σολωμού (9/21 Φεβρουαρίου 1857) πολλοί

έγραψαν, τ σο στην Eπτάνησο σο και στις εφημερίδες των Aθηνών για τον «έξοχο» ποιητή και την «εξαιρετική» ποίησή του, κυρίως για τον «Yμνο», το «Λάμπρο» και τα ποιήματα που τραγουδι νταν –αυτά ήξεραν τ τε–, καθώς και για τα θρυλούμενα ανέκδοτα έργα του, σο η φήμη έφερνε στην ακοή τους. Aπ τα κείμενα αυτά διακρίνεται ο επικήδειος του Γεωργίου Mαρκορά στην Kέρκυρα (είναι ο πατέρας του Γεράσιμου Mαρκορά) και ο επιμνημ συνος λ γος του Iουλίου Tυπάλδου στη Zάκυνθο το 1857. Kατ πιν έγραψαν και τρεις άλλες προσωπικ τητες της Eπτανήσου: ο Aριστοτέλης Bαλαωρίτης, ο Iάκωβος Πολυλάς και ο Σπυ-

«Διονυσίου Σολωμού Tα Eυρισκ μενα». Eν Kερκύρα, Tυπογραφείον Eρμής Aντωνίου Tερζάκη, 1859. H πρώτη έκδοση του συν λου των σολωμικών έργων –των ευρισκομένων– που επιμελήθηκε ο Iάκωβος Πολυλάς.

ρίδων Zαμπέλιος, ο πρώτος πολύ συνοπτικά και οι δύο άλλοι με κριτικά κείμενα εκτεταμένα, που έμειναν ιστορικά. O πρώτος που εκφράστηκε ήταν ο Bαλαωρίτης. Tέσσερις ακριβώς μήνες μετά το θάνατο του ποιητή, ταν ακ μη στον κύκλο των φίλων και θαυμαστών του γιν ταν λ γος για τη μέλλουσα έκδοση των έργων του και είχε δημιουργηθεί σε λους φοβερή απογοήτευση απ την απίθανη κατάσταση των χειρογράφων του, απογοητευμένος και ο Bαλαωρίτης έγραφε στον παλαι καθηγητή του Kωνσταντίνο Aσώπιο στις 22 Iουνίου 1857 τα εξής: «O ποιητής Σολωμ ς απεβίωσεν, άωρον θύμα τοσούτων καταχρήσεων. H Eπτάνησος, η Eλλάς ήλπιζε να λάβη παρ’ αυτού πλούσιον κληροδ τημα μελλούσης δ ξης. Aπαντες εθρήνησαν επί του τάφου του και εν μέσω του γενικού πένθους η ιδέα των αναγγελλομένων ποιημάτων του ήτο η μ νη παρηγορία ήτις ηδύνατο να ελαττώση τοσαύτην λύπην. H πραγματικ της απέδειξε τουναντίον. Oλίγοι στίχοι, τινές στροφές είναι το μ νον προϊ ν τεσσαράκοντα περίπου ετών διηνεκούς ασχολήσεως! Eψεύσθησαν οι ελπίδες του έθνους». Aκολούθησε η έκδοση των έργων του Σολωμού. Eίναι γνωστ τι τα χειρ γραφα που βρέθηκαν στο αρχείο του ποιητή μετά το θάνατ του δεν είχαν τελειωτική μορφή· ήταν διάφορα τετράδια και χαρτιά με αποσπάσματα ποιημάτων του, με πολλές παραλλαγές, διαγραφές και προσθήκες, ασύνδετα και ατακτοποίητα, με φοβερή κακογραφία και ανορθογραφία, λα σε χαώδη ακαταστασία και αμέλεια, –«πολύτιμα συντρίμματα», πως τα ον μασε αργ τερα ο Πολυλάς. Mπροστά στην απροσδ κητη αυτή κατάσταση ο στεν ς κύκλος των φίλων και θαυμαστών του ποιητή, σε συνεργασία με τον αδελφ του Δημήτριο, αποΣυνέχεια στην 26η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

25 

Συνέχεια απ την 25η σελίδα

φάσισε να βάλει τάξη στο χάος και να εκδώσει τα έργα του Δασκάλου. Mια τετραμελής επιτροπή ανέλαβε το δύσκολο έργο της έκδοσης: ο λ γιος Iάκωβος Πολυλάς, που ήξερε το έργο του ποιητή σο κανένας άλλος, ο ποιητής Γεράσιμος Mαρκοράς, ο δρ Πέτρος Kουαρτάνος, και ο λ γιος Kάρολος Mάνεσης, –ο Πολυλάς υπεύθυνος για τα ελληνικά ποιήματα και ο Kουαρτάνος για τα ιταλικά. O Πολυλάς εργάστηκε δύο χρ νια με ζήλο και αφοσίωση. Eξέτασε «με θρησκευτική έρευνα» – πως ο ίδιος γράφει– τα χειρ γραφα του Σολωμού, συνδύασε (με ση φιλολογική γνώση διέθετε) τα «πολύτιμα συντρίμματα» με τα «ακούσματα» που είχαν αποθησαυρίσει αυτ ς και οι συνεργάτες του απ το στ μα του ποιητή, και έτσι κατάρτισε το corpus του σολωμικού έργου και το εξέδωσε το 1859 στην Kέρκυρα με τίτλο «Διονυσίου Σολωμού, Tα Eυρισκ μενα». Aλλά δεν περιορίστηκε μ νο στη «σύνθεση» αυτή του σολωμικού corpus ο Πολυλάς· συν δευσε την έκδοσή του και με εκτεταμένα «Προλεγ μενα», στα οποία βιογραφεί τον ποιητή και περιγράφει και αξιολογεί –με τον τρ πο του βέβαια, ως εγελιαν ς και φίλος του Σολωμού– το ελλην γλωσσο έργο του «δασκάλου». Προλεγ μενα για τα ιταλικά ποιήματα έγραψε –στα ιταλικά– ο Πέτρος Kουαρτάνος. Tα «Προλεγ μενα» του Πολυλά αποτελούν την πρώτη κριτική ανάλυση του έργου του Σολωμού. Eχουν γραφεί με θαυμασμ για τον μεγάλο ποιητή και με ευλάβεια στη μνήμη του επιστήθιου φίλου. Διαπνέονται απ άκρατον ιδανισμ , απηχούν τα διδάγματα της φιλοσοφίας του Eγέλου, και επιβάλλονται με τη σοβαρ τητα των απ ψεων που εκφράζουν, και με τη σεμν τητα του ήθους που τα διακρίνει. Σήμερα βέβαια, σε πολλά σημεία δεν ικανοποιούν τη φιλολογική και κριτική έρευνα για το μεγάλο και κατ’ εξοχήν δύσκολο θέμα του σολωμικού έργου, αποτελούν μως απαραίτητο βοήθημα για να προσεγγίσουμε σωστά και να γνωρίσουμε εις βάθος και πλάτος την ποίηση του Σολωμού. Δεν είναι απαραί-

«Γι’ αυτ ’ς των τραγουδιών σου το βιβλίο/ σκ ρπιοι, ριγμένοι ’σαν απ την τύχη, μισ πλαστοι, ένας ένας, δύο δύο,/ μαζή αστράφτουν και σβύνουν τ σοι στίχοι!». H δεύτερη έκδοση του ποιήματος που έγραψε ο Kωστής Παλαμάς με τίτλο «Σολωμ ς», το 1886. Δεκαπέντε χρ νια αργ τερα, το 1901, ο Nικ λαος Πολίτης θα εκδώσει στη «Bιβλιοθήκη Mαρασλή» «Aπαντα τα ευρισκ μενα» του Σολωμού, «μετά Προλ γου περί του βίου και των έργων του ποιητού υπ Kωστή Παλαμά». Tο σημαντικ αυτ έργο θα επανεκδοθεί αυτούσιο το 1921 απ τον «Eλευθερουδάκη» και θα γίνει αφετηρία νέου μακρού διαλ γου για την ποίηση του Σολωμού.

τητο να συμφωνεί κανείς σε λα τα σημεία της «σύνθεσης» και της κριτικής ανάλυσης του Πολυλά –άλλωστε η έρευνα έχει προσφέρει πολλά νέα στοιχεία στα εκατ ν σαράντα περίπου χρ νια που πέρασαν απ τ τε– αλλά και δεν μπορεί να προχωρήσει σε αναδιάταξη και περαιτέρω ερμηνεία του σολωμικού έργου, χωρίς να έχει υπ ψη την έκδοση του Πολυλά και τα –«φιλικά» έστω– «Προλεγ μενά» του.

... και η «απολελεγμένη» Mούσα
Oταν εκδ θηκαν τα «Eυρισκ μενα», ο παλαι ς φίλος του ποιητή Σπυρίδων Zαμπέλιος εξέδωσε το πολύκροτο φυλλάδιο «Π θεν η κοινή λέξις τραγουδώ; Σκέψεις περί Eλληνικής ποιήσεως» εν Aθήναις 1859, στο δεύτερο μέρος του οποίου, αντίθετα με σα διθυραμβικά εί-

χε γράψει το 1857 για το «Mισολ γγι» και τα ανέκδοτα ποιήματα του φίλου του, εκφράζει τώρα καταλυτικές απ ψεις για την ποίηση του Σολωμού της κερκυραϊκής περι δου! Yποστήρίζει δηλαδή τι ο Σολωμ ς, με τις μεταφράσεις έργων της γερμανικής φιλοσοφίας και ποίησης που του ετοίμαζε –στα ιταλικά– ο φίλος του Nικ λαος Λούντζης, εδέχτηκε την ανασταλτική για το λυρισμ του επίδραση της μεταφυσικομανίας και του γερμανικού μυστικισμού, με αποτέλεσμα να περιπέσει σε ποιητικ μαρασμ , γεγον ς που τον οδήγησε στην αποσπασματικ τητα των έργων της κερκυραϊκής περι δου. Στη σ. 83 καταλήγει στο εξής αρνητικ συμπέρασμα: «Πλην του Λάμπρου και τινων ετέρων τεμαχίων, ναι μεν τετορνευμένων και περισσώς απωνυχισμένων, μως ασυναρτήτων, πλην τινων σχεδιασμάτων, ωσαύτως αποπνε ντων ο-

«Eδώ η γη μας στοργικά εκοίμισε τον ποιητή απ τη θανή του 1857 έως την ανακομιδή 1863». Eτσι επιγράφεται το κενοτάφιο του Διονυσίου Σολωμού στην Kέρκυρα. (Φωτογραφία Oλγα Σελλά).

σμήν γερμανικού πανθεϊσμού, ωσαύτως σκιαγραφούντων πρ σωπα αινιγματώδη έχοντα και τον λογισμ ν, και το είδος, και την ομιλίαν, ναι, πλην ολίγων τινών ασυρράπτων σκιαγραφημάτων την αυτομολίαν [προς το γερμανικ μυστικισμ ] προσμαρτυρούντων του λυρικού, ουδέν η απολελεγμένη [=κουρασμένη] Mούσα του Σολωμού άφισεν εις κληρονομίαν ολομελές και πλήρες επικ ν δοκίμιον». Eίναι πολύ περίεργη η αντίφαση αυτή του Zαμπέλιου το 1859, προς σα υποστήριζε το 1857 –και δύσκολα εξηγείται. Tο πιθαν τερο είναι τι, πως ο Bαλαωρίτης, έτσι και αυτ ς ένιωσε τραυματική απογοήτευση απ την εικ να της σολωμικής ποίησης που έδειξαν τα «Eυρισκ μενα» του 1859 και οδηγήθηκε στην άρνηση. Στο εμπρηστικ (σε ,τι αφορά το Σολωμ ) φυλλάδιο του Zαμπέλιου απάντησε αμέσως ο Πολυλάς, με το αντιρρητικ φυλλάδι του «Π θεν η μυστικοφοβία του κ. Σπ. Zαμπέλιου; Στοχασμοί», εν Kερκύρα 1860. O Πολυλάς ελέγχει με καυστική δριμύτητα και με συνεχή λοιδορία και περιφρ νηση –αν χι και εμπάθεια– τις απ ψεις του Zαμπέλιου, τον οποίον και θεωρεί ως ένα πνευματικ μηδενικ που ήρθε «να φωτίσει τον κ σμο» με το φυλλάδι του. Tον ειρωνεύεται συνεχώς με ποικίλες προσωνυμίες, τον λοιδορεί δι τι ασχολείται με βυζαντινές μελέτες(!) και θέλει να τον «τιμωρήσει» για την «αυθάδειά» του να κρίνει τον Σολωμ και για την «περί Σολωμού άδικην επίκρισι, την οποίαν επρ φερε ο αυθάδης και αυτοκάλεστος [αυτ ς] της κοινής γνώμης ερμηνευτής»! Γενικά ο Πολυλάς υπερασπίζεται το Σολωμ απέναντι του Zαμπέλιου με αγανάκτηση αφοσιωμένου μαθητή και με πολεμική φανατισμένου θαυμαστή και φίλου, αλλά δεν κάνει καθ λου λ γο για την αποσπασματικ τητα των έργων της κερκυραϊκής περι δου του ποιητή, ενώ αυτήν ακριβώς εννοούσε ο Zαμπέλιος με σα έγραψε για «ποιητικ μαρασμ » του Σολωμού. O Zαμπέλιος δεν απάντησε στο –υβριστικ θα έλεγα– φυλλάδιο του Πολυλά, έθιξε μως και πάλι την περίπτωση του Σολωμού στο εκτεταμένο άρθρο του για την ποίηση του Iουλίου Tυπάλδου που δημοσιεύτηκε στο περ. «Πανδώρα» της 15ης Iανουαρίου 1860 (πριν απ το εν λ γω φυλλάδιο του Πολυλά). Aκολούθησε μια εικοσαετία, κατά την οποία η ελληνική πνευματική ζωή δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ποίηση του Σολωμού. Eξαίρεση αποτελούν οι ανθολογίες, οι εκδ σεις ή μεταφράσεις του «Yμνου», και η έκδοση των «Aπάντων» του Σολωμού απ τον Σπυρίδωνα Δε Bιάζη το 1880 στη Zάκυνθο. Aπ το 1880, μως και εξής, η Nέα Aθηναϊκή Σχολή, με κυρίαρχη μορφή τον Kωστή Παλαμά, άρχισε να δείχνει περισσ τερο ενδιαφέρον για τον ποιητή των «Eλεύθερων Πολιορκημένων». Aφετηρία για τη νέα αυτή στάση των πνευματικών ανθρώπων απεναντι στο Σολωμ μπορούμε να θεωρήσουμε συμβολικά το ποίημα «Σολωμ ς», που δημοσίευσε ο Παλαμάς το 1886 στα «Tραγούδια της πατρίδος μου» (σ. 140-141).

26

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

«Mε τρ πο μικτ και ν μιμο»
H καταγωγή των ιδεών και της τέχνης του Σολωμού και η ερμηνεία τους απ τον Kώστα Bάρναλη
Tου Δημήτρη Aγγελάτου
Aναπλ. Kαθηγητή Θεωρίας Λογοτεχνίας και Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Kύπρου

TA «ΠPOΛEΓOMENA» του Iάκ. Πολυλά στην έκδοση των Eυρισκομένων (1859) του Δ. Σολωμού αποτύπωσαν το ιδιαίτερο στίγμα της τέχνης του ποιητή και τις αισθητικές αρχές της, και αποτελούσαν την επτανησιακή εκδοχή (που τρ πον τινά «ενισχύθηκε» απ τον Γ. Kαλοσγούρο το 19021), στην οποία αντιπαρατέθηκε ο K. Παλαμάς (έχει διατυπώσει τη διαφορετική κριτική στάση του ήδη απ το 18842), αναλαμβάνοντας το έργο να αποκαλύψει έναν άλλο, δικ του Σολωμ , με στ χο να ικανοποιήσει τις νέες –σε σχέση με εκείνες που κάλυπτε η έκδοση των Eυρισκομένων– απαιτήσεις του αθηναϊκού κοινού του 1900· την πρ θεσή του αυτή, διατυπωμένη απ το 1891 («Eπί τη ευκαιρία του Φιλαδελφείου, Kρίσις κρίσεως»), υλοποίησε ο Παλαμάς στα γνωστά προλεγ μενα της έκδοσης Mαρασλή (1901)3, προτείνοντας μια εικ να του έργου, κυρίως του Σολωμού, την οποία εμμέσως αντέκρουσε ο Kαλοσγούρος (1902). H διαφορά μεταξύ της δικής του και της επτανησιακής εκδοχής, πως τουλάχιστον τη θεματοποιούσε ο ίδιος ο Παλαμάς το 1903 [«H κριτική και ο Σολωμ ς (Θέματα για ξετύλιγμα)»], συνδε ταν με τη διάκριση μεταξύ φιλοσοφικής (του Πολυλά, του Kαλοσγούρου και ορισμένων άλλων) και φιλολογικής (η δική του) κριτικής (που τις θεωρούσε εντούτοις συμπληρωματικές), και την επείγουσα ανάγκη υλοποίησης της δεύτερης· η φιλολογική εργασία του Παλαμά στην έκδοση του 1901 ανταποκριν ταν συνεπώς στην ανάγκη να υπάρξει ένας εκδ της και ένας «εξηγητής» του Σολωμού «[...] μοια σοφ [ς] “με τον Πολυλά”, μα λιγώτερο αισθηματικ [ς], αντικειμενικώτερο[ς] κριτή[ς] του διδασκάλου»4. H ερμηνευτική γραμμή των Eπτανησίων, που αναδείκνυε και υπογράμμιζε την –απ λογοτεχνική και αισθητική άποψη– υψηλή ποι τητα του ώριμου, ιδιαίτερα, σολωμικού έργου, και οι αξιώσεις του Παλαμά για τον δικ του και κατ’ επέκταση της εποχής του, αληθιν και «φιλολογικ » Σολωμ ( που το βάρος έπεφτε στη γραμματολογική επισήμανση του ιστορικού ρ λου της ποίησής του, και χι στην αισθητική της αξία, αφού υπήρχαν τα αποσπάσματα τα οποία και διαμ ρφωσαν απ πολύ νωρίς –απ το 1884– την αρνητική στάση του Παλαμά ως προς τα σολωμικά έργα της ώριμης περι δου5, ορίζουν στην επ μενη δεκαετία ένα πλαίσιο βίαιων αισθητικών και ιδεολογικών συγκρούσεων με επίκεντρο το έργο του Σολωμού. Eίκοσι χρ νια μετά το τελευταίο σημαντικ κριτικ κείμενο του Παλαμά για το έργο του Σολωμού (1903),

Aριστερά: Tο εξώφυλλο της έκδοσης του 1925: K. Bάρναλη «O Σολωμ ς χωρίς μεταφυσική», εκδ σεις «Στοχαστής». Δεξιά: «Aπ το “Σολωμ χωρίς μεταφυσική”, που δημοσιεύτηκε στα 1925 κ’ είτανε μια μαχητική μελέτη κ’ επομένως σε πολλά σημεία της υπερβολική κι άδικη, ξανατυπώνω εδώ, σο μέρος εξακολουθεί να έχει γενικ τερο ενδιαφέρο για την εξήγηση και την αξιολ γηση του μεγάλου κι ασύγκριτου Eθνικού μας Ποιητή, με την ευκαιρία του γιορτασμού των εκατ χρ νων απ το θάνατ του. Eπίσης ξανατυπώνω εδώ κι σες άλλες μελέτες κι άρθρα έγραψα, υστερ τερα σχετικά με τη ζωή και το έργο του ποιητή». Aπ το προλογικ σημείωμα του Kώστα Bάρναλη στην έκδοση.

με το οποίο ο ίδιος «κλείνει» και το κεφάλαιο της αντιπαράθεσής του με τους Eπτανήσιους, ο Σολωμ ς επανακάμπτει δυναμικά στην επικαιρ τητα της πνευματικής ζωής μέσα α-

π την αντιπαράθεση Γ. Aποστολάκη – K. Bάρναλη (1923–1925)· αντιπαράθεση η οποία μως δεν προσέφερε τα απαραίτητα και επαρκή στοιχεία, για να ξεπεραστεί η αμηχανία που το

Aπ τις εκδ σεις «Eρμής» κυκλοφ ρησαν το 1970, στη σειρά «Nέα Eλληνική Bιβλιοθήκη», κείμενα και άρθρα του Kωστή Παλαμά για τον Διονύσιο Σολωμ .

ώριμο σολωμικ έργο εξακολουθούσε να δημιουργεί στους «εξηγητές» του, αρχής γενομένης απ τον Παλαμά. Eτσι, στη δεκαετία του 1920, τον «μανιακά κι αναρχικά υποκειμενικ[ ] αισθητικισμ[ ]6 του Γ. Aποστολάκη (H ποίηση στη ζωή μας, 1923) ο οποίος στρεφ μενος με πρωτοφανή επιθετικ τητα εναντίον του Παλαμά, διεκδικεί και κατασκευάζει με τη σειρά του έναν δικ του, χι «φιλολογικ » αλλά ιδανικ Σολωμ , σύμωνα με το μοντέλο του Th. Carlyle, τον ποιητή – ήρωα δηλαδή, που ενσαρκώνει λες τις αρετές του Mεγάλου Aνδρ ς, θα αντικρούσει μαχητικά ο K. Bάρναλης με το βιβλίο του O Σολωμ ς χωρίς μεταφυσική (1925)· στο βιβλίο αυτ θα στηριχτεί στην «[...] αυστηρή τήρηση των καν νων της αντικειμενικής έρευνας, δηλ. [τ]η γενική κοινωνιολογική μέθοδο εφαρμοσμένη στην ειδική υποεπιστήμη της του Kαλού» ( .π., 205) και θα επιχειρήσει να δει τον Σολωμ «“εντ ς τ που και χρ νου”, δηλ. τέτοιον που είτανε κι χι τέτοιον, που π ρ έ π ε ι να είναι» (9)7, απομυθοποιώντας την κατασκευή του Aποστολάκη. Hδη στον πρ λογο του βιβλίου του ο Bάρναλης εντάσσει το εγχείρημά του στη δεδομένη ήδη απ το 1901 γραμμή του Παλαμά, για την ανάγκη εν ς «αντικειμενικώτερου» εκδ τη και εξηγητή», διευκρινίζοντας τι
Συνέχεια στην 28η σελίδα
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

27 

Συνέχεια απ την 27η σελίδα

αυτ ς δεν πρέπει να είναι, πως θέλει ο Παλαμάς, « μοια σοφ ς» με τον Πολυλά, αλλά «δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά σοφ [ς]»(7), επειδή ο τελευταίος ήταν « ι δ ε α λ ι σ τ ή ς » ( .π.).

O Σολωμ ς «απ κοντά»
Aρτια εξοπλισμένος απ φιλοσοφική (γερμανικ ς ιδεαλισμ ς και μαρξισμ ς) και επιστημονική (κοινωνιολογική μέθοδος) άποψη, ο Bάρναλης διεκδικεί αυτήν τη διαφορετική σοφία επιδιώκοντας να φέρει σε πέρας το βασικ στ χο του: να δείξει την καταγωγή των ιδεών και της τέχνης του Σολωμού και να καθορίσει τη «σημερινή» αξία τους (12), να «δει» τον Σολωμ «απ κοντά» (11), να τον κατανοήσει με γνώμονα την αλήθεια, έστω και αν αυτή θα δυσαρεστούσε, να τον προσγειώσει στην πραγματικ τητα, απ την οποία ήθελε να τον αποσπάσει ο Aποστολάκης. O Σολωμ ς έπρεπε στην τέταρτη πράξη του δράματος της μεταθανάτιας τύχης του να γίνει «πραγματικ ς». H θέση του Bάρναλη είναι σαφής ήδη απ την αρχή του βιβλίου: «O Σολωμ ς θαύμαζε πράγματα, που τα αισθαν τανε βέβαια, μα που δεν τα είδε. Kαι συλλογιζ τανε πάνου σ’ αυτά με τις ιδέες εν ς άλλου (του Σίλλερ) ή πολλών άλλων (της μετακαντιανής φιλοσοφίας). Oσο τις ιδέες αυτές τις άρπαζε έτσι «στο φτερ », πως πετούσανε μέσα στον πνευματικ ν αέρα του καιρού του, είχανε πι τερη ζωτικ τητα. Oμως κυρίως τις έπαιρνε είτε άμεσα είτε έμμεσα (μετάφρασες του Πολυλά) απ βιβλία. Eτσι η ποίησή του (της καλύτερής του κι ωριμώτερης περι δου) με το νάναι ετεροκίνητη κι χι αυθ ρμητη, είτανε αναγκασμένη να δυσκολεύεται, να σταματά και να καταλήγει σε λιγοστά κομμάτια ή στίχους ανεξάρτητους τον ένα απ τον άλλο» (13). H ερμηνευτική αφετηρία του Bάρναλη ορίζει και τον τρ πο με τον οποίο ενν ησε το εγχείρημα του Σολωμού στην ώριμη φάση της ποιητικής του διαμ ρφωσης για το συνθετικ έργο, το συνδυασμ δηλαδή κλασικού και ρομαντικού τρ που, πως διατυπώνεται στο γνωστ ιταλικ στοχασμ των Eλεύθερων Πολιορκισμένων: «Πάρε και συγκεκριμενοποίησε δυνατά Mια πνευματική δύναμη και κομμάτιασέ την σ’ έναν ορισμένο αριθμ χαρακτήρων ανδρών και γυναικών, στον οποίο ν’ αντιστοιχούν στην εκτέλεση κ.λπ. Σκέψου δυνατά, ώστε αυτ να γίνει ρομαντικά ή κλασικά, αν είναι δυνατ , ή σε τρ πο μεικτ γνήσιο. O Oμηρος είναι το μέγιστο παράδειγμα του δεύτερου, ο Shakespeare του πρώτου, και του τρίτου δε γνωρίζω»8. O στοχασμ ς αυτ ς και ειδικ τερα τα περί μεικτού «είδους» (ο Bάρναλης ακολουθεί την ατυχή μεταφραστική επιλογή του Πολυλά να αποδώσει τον ρο «modo» στο ιταλικ πρωτ τυπο του στοχασμού, με τον ρο «είδος») σε συνδυασμ με την αποσπασματικ τητα αποτελούν τον αμετάθετο βαθύτερο πυρήνα της σκέψης του Bάρναλη για το ώριμο σολωμικ έργο.

Xειρ γραφο Aκαδημίας Aθηνών, αρ. 27 α, β. Aπ τους «Eλεύθερους πολιορκισμένους», «πέλαγο μέγα φοβερά βαρί το καλιβάκι».

H συγκεχυμένη ωστ σο χρήση ειδολογικών ρων, μεταξύ (υποτιθέμενων) «ειδών» (κλασικών, ρομαντικών και μεικτών) και αποσπασμάτων αφεν ς και οι δεδομένες ιδεολογικο–αισθητικές θέσεις του (αντιμετωπίζει το «ετεροκίνητο» ώριμο συνθετικ έργο του Σολωμού υπ το πρίσμα της προγραμματικής αρχής περί ρεαλιστικής και –εννοείται– «αυθ ρμητης», τέχνης και λογοτεχνίας, που άλλωστε εξειδικεύει μαχητικά στη ρωσική) δεν θα επιτρέψουν στον Bάρναλη να προχωρήσει λίγο περισσ τερο απ τον Παλαμά. Tο πρ βλημα τοποθετείται στο επίπεδο των ιστορικά γνωστών ειδών και ο Bάρναλης σπεύδει σε μια διπλή κίνηση να αποσυνδέσει το σολωμικ εγχείρημα έστω και απ την υποψία μιας ενδεχ μενης πρωτοτυπίας, σημειώνοντας αφεν ς τι αυτ το τρίτο, μεικτ «είδος» του στοχασμού είναι ήδη δοσμένο στα έργα του Goethe και του Schiller ( .π., 59–61), αφετέρου τι ο Σολωμ ς, κλασικ ς απ άποψη τεχνικής και χι ρομαντικ ς, τείνει στο «κλασικ είδος» (59), που είναι εφικτή η «έμπρακτη» «ανταπ κριση» πνευματικής δύναμης και ηρώων ( πως θέλει ο στοχασμ ς)· αυτή η «ανταπ κριση» δεν μπορεί να επιτευχθεί με τη ρομαντική τεχνική (60). H αποτυχία του Σολωμού να φέρει

σε πέρας την εξαγγελία του στοχασμού για την «ανταπ κριση» οφείλεται στην «ιδεαλιστική του ακρ τητα»· η απομάκρυνσή του απ την πραγματικ τητα τον οδηγούσε στα ατελείωτα έργα (62) και στην «οριστική παραίτηση» (67). H «ιδεαλιστική ακρ τητα» οφείλεται, κατά τον Bάρναλη, στην επίδραση των ιδεών του Hegel για το Aπ λυτο και του Schiller για το Yψηλ στον Σολωμ (127–144), οι οποίες τροφοδ τησαν μεν τις προθέσεις του ποιητή, οι τελευταίες μως δεν άντεξαν «να πραγματοποιηθούνε σε έργο ζωντανά οργανικ και ολοκληρωμένο» (154). Tο «κομματιασμένο» (154) έργο που βγήκε μέσα απ αυτή τη διαδικασία, «τ’ αποσπάσματα, που μας άφησε, ή οι απομονωμένοι στίχοι του», είναι έτσι « τ ο κ α λ ύ τ ε ρ ο μ έ ρ ο ς τ ο υ έ ρ γ ο υ τ ο υ » (155). Mεταξύ δε των έξι λ γων που προτείνει ως εξηγήσεις για την αποτυχία του Σολωμού να συνθέσει ένα «μεγαλύτερο» ποίημα στην ώριμη περίοδο δημιουργίας του, δηλαδή ένα «ποίημα επικολυρικ » με μέσα τραγικής και επικής ποιίησης ( .π.), το βάρος πέφτει στην ιδεολογική – αισθητική εμπλοκή του εξ αιτίας της επίδρασης του Hegel και του Schiller, που τον οδήγησε και στο ειδολογικ αδιέξοδο.

«... μορφες κι ακίνητες θύμησες»
H ειδολογική ταυτ τητα αυτού του «επικολυρικού» ποιήματος γίνεται στη συνέχεια της επιχειρηματολογίας του Bάρναλη (155–160) ολοένα και πιο ασαφής, χαρακτηριστική εντούτοις της αδυναμίας του να διακρίνει τις βαρύνουσες οφειλές απ την –ειδολογικά μιλώντας– τολμηρή υπέρβασή τους που επιχείρησε ο Σολωμ ς· άλλοτε λοιπ ν προβάλλει την επική «αντικειμενικοποίηση», άλλοτε αδιάκριτα το «δραματικ ή επικ ποίημα», άλλοτε θεωρεί τι το μεγάλο ποίημα είναι αποτέλεσμα της «επικοποίησης» άλλοτε, τέλος, τι ο Σολωμ ς, πως ακριβώς και ο Schiller, «μεταχειρίστηκε “αρχές” δραματικής ποίησης για να κάνει έρ-

O Διονύσιος Σολωμ ς ενήλικος. Φωτογραφία ασπρ μαυρη απ ελαιογραφία του Σπ. Πελεκάση. Mουσείο Σολωμού στη Zάκυνθο.

γο μάλλον λυρικ » (160). Eργα σαν τους Eλεύθερους Πολιορκισμένους χωρίς σαφή ειδολογική ταυτ τητα αφεν ς και ατελείωτα αφετέρου δεν πείθουν απ «αισθητική άποψη», δεν προσφέρουν δηλαδή την «ψευδαίσθηση του σοβαρού», δεν «υποβάλλουνε την πραγματικ τητα – μ ι α ν πραγματικ τητα» (174)· ο Σολωμ ς αφαιρώντας και γενικεύοντας αντικατέστησε τους πραγματικούς ανθρώπους, τους αγωνιστές του Mεσολογγίου, με « φ ι λ ο σ ο φ η μ έ ν ο υ ς ήρωες» (175), χωρίζοντας την ψυχή απ το σώμα (178): αυτή η «εγχείρηση [...] παραποιούσε την πραγματικ τητα προς ζημιά της ποιητικής του απ δοσης» ( .π.). Oι παραπάνω θέσεις οδηγούν τον Bάρναλη αναπ δραστα και σε μια καλλιτεχνική δεοντολογία για τη σχέση ρεαλιστικής λογοτεχνίας και τέχνης με το επιτυχημένο ολοκληρωμένο έργο, σύμφωνα με την οποία η σε μεταγενέστερες εποχές ζωντανή παρουσία εν ς ολοκληρωμένου έργου εξαρτάται απ την πραγματική ζωή που «περιέχει»· η άποψη αυτή είναι καταλυτική για τον Σολωμ : «Aν ο Σολωμ ς αντί να μας αφήσει μονάχα αποσπάσματα μας άφηνε ολοκληρωμένο το έργο του, τονισμένο απ την αρχή ώς το τέλος στο ίδιο μεταφυσικ καντίνι, η απουσία πραγματικής ζωής μέσα του, θάτανε καταφάνερη αδυναμία – κ α ι τ ο έ ρ γ ο α π ο τ υ χ η μ έ ν ο » (182) συνέπεια δε αυτού είναι τι ο Σολωμ ς «κερδίζει πολύ, πάρα πολύ, που έμεινε αποσπασματικ ς», γιατί με αυτ τον τρ πο μπορεί κανείς να χαρεί αν μη τι άλλο τρία πράγματα, «τρεις σπάνιες αρετές»: «την τελει τητα της στιχουργικής του και την ευγένεια των συναισθημάτων, μαζί [...] με το ύ ψ ο ς της φιλοσοφίας του» ( .π.). Tο ολοκληρωμένο έργο που «περιέχει» την πραγματική ζωή δίνει στις παραπάνω αρετές « ζ ώ σ α M ο ρ φ ή » , που είναι μεν το «αυστηρ τερο κριτήριο των μ α κ ρ ώ ν ποιημάτων» ( .π.), δεν υπάρχει μως στα «κομματιασμένα μέλη» του ώριμου σολωμικού έργου· έτσι εξηγείται και

28

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

η προγραμματική θέση του Bάρναλη τι οι ιδέες και η ποίηση του Σολωμού έχουν πάψει να ζούνε ως «ενέργειες» και «μένουμε μονάχα ως μορφες κι α κ ί ν η τ ε ς θύμησες» (169). Tο «επικολυρικ » ποίημα ( πως το κατάλαβε ο Bάρναλης) με τα «κομματιασμένα μέλη» του –που δεν μπορούν να συγκροτηθούν ως σύνολο, δηλαδή « ω ς υ π θ ε σ η ε π ι κ ο ύ σ ύ ν ο λ ο υ , που στηρίζεται σε μιαν ι σ τ ο ρ ι κ ή π ρ α γ μ α τ ι κ τ η τ α » (186)–, δεν είναι παρά ένα «ακίνητο» κατ ρθωμα, το οποίο υπάρχει «μοναχά για την παθητική θεαματική χαρά των “μυημένων” ανθρώπων» (171). H τέχνη (των αποσπασμάτων) του Σολωμού έχει μ νο ιστορική αξία (198) και η θέση της, πως άλλωστε υπαινίσσεται πρώτος ο Παλαμάς απ το 1898 («O ποιητής Σολωμ ς») σε πλήρη αντίθεση με τον Πολυλά, είναι στο μουσείο: πρ κειται για ένα « ά γ ο ν ο θ α ύ μ α » (201), μια παραφωνία στη «σημερινή συνείδηση και Tέχνη» ( .π.). O Bάρναλης ανέλαβε την πρωτοβουλία απαντώντας στις μεταφυσικές ακρ τητες του Aποστολάκη, να διηγηθεί την ιστορία εν ς έργου, καταδικασμένου να μην ολοκληρωθεί, απ τη στιγμή που ο δημιουργ ς του αποφάσισε, στηριζ μενος σε λανθασμένη –σύμφωνα με τον Bάρναλη– βάση, να υπερβεί την παραδεδομένη οριοθετική γραμμή των ειδών, προς μια κατεύθυνση που άνοιγε νέους δρ μους και ελάχιστα συμβιβαζ ταν με τις απαιτήσεις της εποχής του. Tο ενοχλητικ με το Σολωμ και τον μεικτ τρ πο του ήταν τι επιχειρούσε να ξεπεράσει την εποχή του «απειλώντας» ενδεχομένως και τους μεταγενέστερους καιρούς της ρεαλιστικής τέχνης, πως τη θεματοποιούσε ο Bάρναλης. Tην «απειλή» αυτή αισθάνεται ο Bάρναλης να έρχεται χι τ σο απ τον Aποστολάκη αλλά απ τον Πολυλά και τον Kαλοσγούρο, οι οποίοι έπεσαν «στο σφάλμα του ιδεολογικού absolutisme», μιας και τους «διαπνέει η πίστη κι ας μη το λένε κατηγορηματικά– πως ο Σολωμ ς ζήτησε, βρήκε και πραγμάτωσε αξίες απ λυτες, “ουσίες” έξω απ καιρ και τ πο, παντοτινές, καθολικές. Oμως, μια τέτοια αντίληψη έχει ως φυσική της ακολουθία την υποχρέωση κάθε ποίησης να κάνει το ίδιο» (127). Aπ πού μως προκύπτει τι η αντίληψη του Πολυλά και του Kαλοσγούρου επέβαλε «την υποχρέωση κάθε ποίησης να κάνει το ίδιο», να επαναλάβει και να μιμηθεί τα ιδανικά του Σολωμού ( .π.); ΄H, ακ μη, ποιος προτρέπει τους νέους ποιητές του 1920 να θεωρήσουν το έργο του Σολωμού «ως καθολοκληρία ζωνταν κι ως το μ νο είδος της ποίησης, το άξιο γι’ αναπαραγωγή» (203); ΄H, τέλος, είναι το ασεβές (204) βιβλίο του Aποστολάκη «εάντια στους καλύτερους σημερινούς λογοτέχνες» ( .π.), δηλαδή τον Παλαμά, που θέτει ντως –ώστε να χρειάζεται τέτοιας έκτασης αναλυτική ανασκευή (με σταθερ άξονα αναφοράς στην επιφάνεια την αποτυχία του Aποστολάκη, στο βάθος μως την αποτυχία του Σολωμού)– το ζήτημα τι οι παραπάνω δεν μπορούν να συγκριθούν με τον Σολωμ ή με άλλους Eυρωπαί-

O Kώστας Bάρναλης (αριστερά), στην αυλή του Eλληνικού Σχολείου, στην Kερατέα, το 1917.

ους (204–205); Mε άλλα λ για απ πού προέρχεται η «απειλή» στην απ κρουση της οποίας αφιερώνεται το 1925 ο Bάρναλης; H απάντηση βρίσκεται νομίζω στην προκλητική επιλογή του Σολωμού στην ωριμ τερη στιγμή της ποιητικής του δημιουργίας (1833–1834), χι ασφαλώς να ακολουθήσει το «μεικτ είδος» του Goethe και του Schiller, πως ήθελε ο Bάρναλης, αλλά να υπερβεί προς άλλη κατεύθυνση τη ρομαντική αισθητική αρχή της ρομαντικοποίησης λης της λογοτεχνίας, σύγχρονης και αρχαίας9. H επιλογή του Σολωμού τον έφερνε, με τους ρους τώρα του Bάρναλη, έξω απ την εποχή του, αφεν ς ως προς τον ρομαντισμ (ένας καθαυτ ρομαντικ ς καλλιτέχνης μάλλον δεν θα «ενοχλούσε» τον Bάρναλη), αφετέρου ως προς την πραγματικ τητα, μια επαφή με την οποία θα μπορούσε να κρατήσει έστω και με τους ρους του λογικοκρατημένου κλασικού ιδανικού των αρχαίων» (61), που μως και αυτούς τους ξεπέρασε· τον έφερνε, με τους ρους του δικού του στοχασμού στη σύνθεση κλασικού και ρομαντικού τρ που. Mπορεί ,τι μένει απ τον «πραγματικ » Σολωμ του Bάρναλη («η άκρα συναισθηματική του τρυφερ τητα κ’ η άκρα καλλιτεχνική του ευσυ-

νειδησία κ’ η επαναστατικ τητα της πρώτης του περίοδου»: 202) να είναι απογοητευτικά λίγο, O Σολωμ ς χωρίς μεταφυσική μως εκφράζει μιαν αποφασιστική εποχή των σολωμικών σπουδών, η οποία επιβάλλεται να διερευνηθεί συστηματικ τερα.
1) Bλ. τον πρ λογο του Kαλοσγούρου στην μετάφρασή του των ιταλικών ποιημάτων του Σολωμού: Δ. Σολωμ ς, Tα Iταλικά ποιήματα (πρ λ. – μτφρ.: Γ. Kαλοσγούρος), Aθήνα Eλευθερουδάκης, 1921 [επανέκδοση: Aθήνα, Kείμενα, 1984] πρώτη δημοσίευση: Παναθήναια 4 (1902) 114–116, 129–133, 161–166 και 193–197. 2. K. Παλαμάς, «Eπί τη επετείω της Eξ δου» (1884): Aπαντα, τ. 15, Aθήνα, Γκοβ στης – Mπίρης, [1968], 11–17. 3) Bλ. A. Σολωμού, Aπαντα τα ευρισκ μενα μετά προλ γου περί του βίου και των έργων του ποιητού υπ Kωστή Παλαμά, Aθήνα, Bιβλιοθήκη Mαρασλή 1901: Aπαντα, τ. 6, [1964], 27-28. 4) O. π., 77. 5) «Eσχεδίαζεν <ο Σολωμ ς> επί του χάρτου ατάκτους γραμμάς, ευώδεις, ωραίους, αλλά μεμονωμένους, ημιτελείς στίχους, και απέσβυνε, και επανήρχιζε, και ουδέν επεραίου. Tο επιμ χθως επί των κυμάτων θεμελιούμενον οικοδ μημα της ημέρας κατέστρεφε την νύκτα οργίλη νηρηίς, η συναίσθησις της ανεπαρκείας του έργου, η δίψα της ανταξίας προς την έμπνευσιν τελει τητος, και ο ποιητής απέθανεν εν τω υψηλώ τούτω αγώνι». K. Παλαμάς, «Eπί τη επετείω...», 13-14· για τη στάση του Παλαμά απέναντι στον Σολωμ βλ. σα σημειώνει ο M. Xατζηγιακουμής στην εισαγωγή (:«O Παλαμάς κριτικ ς του Σολω-

μού») του τ μου που επιμελήθηκε, με τις σολωμικές μελέτες του Παλαμά: K. Παλαμάς, Διονύσιος Σολωμ ς, Aθήνα, EρμήςNEB, 1970, 5-32, και αναλυτικά: Δ. Aγγελάτος, «“ήχος λεπτ ς...[...] γλυκύτατο[ς], ανεκδιήγητο[ς]...”: Tο σολωμικ έργο και η εξακολουθητική αμηχανία μιας εποχής (1880-1910)» (υπ δημοσίευση στα Πρακτικά του Συνεδρίου της Eταιρείας Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας με θέμα «Διονύσιος Σολωμ ς: “Kανών” νεοελληνικού πνευματικού βίου;», Aθήνα, 31/10-2/11/1997). 6) Bλ.: Γ. Bελουδής, «O σολωμικ ς Bάρναλης» (1975): Προτάσεις. Δεκαπέντε γραμματολογικές δοκιμές, Aθήνα, Kέδρος, 1981, 40-53· το παράθεμα: 43. 7) Oι αραιωμένες λέξεις στο πρωτ τυπο. 8) Bλ.: Δ. Σολωμ ς, Aυτ γραφα Eργα, τ. 1–2, (επιμέλ.: Λ. Πολίτης), Θεσσαλονίκη, Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 1964, 425 A 22–30. H μετάφραση του στοχασμού στο Γ. Bελουδής, Διονύσιος Σολωμ ς. Pομαντική ποίηση και ποιητική. Oι γερμανικές πηγές, Aθήνα, Γνώση, 1989, 375· ο Πολυλάς μετέφραζε ως εξής: «Πάρε και σύμπηξε δυνατά μίαν πνευματική δύναμι [...]. Σκέψου καλά αν τούτο θα γένη ρωμαντικά, ή αν ήναι δυνατ , κλασικά, ή εις είδος μιχτ , αλλά ν μιμο [...]»: Δ. Σολωμού, Tα Eυρισκ μενα, Kέρκυρα, Tυπογραφείον Eρμής – Aντ. Tερζάκη, 1859, 228–229. 9) Bλ. το σημαντικ βιβλίο των Ph. Lacoue–Labarthe και J.–L. Nancy: L’ absolu littéraire. Théorie de la littérature du romantisme allemand, Παρίσι, Seuil, 1978· για τις ειδολογικές επιλογές του Σολωμού, βλ.: Δ. Aγγελάτος, H «φωνή» της μνήμης. Δοκίμιο για τα λογοτεχνικά είδη, Aθήνα, Λιβάνης 1997, 80–92 και 208–239.
KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

29 

«Mε λογισμ και μ’ νειρο»
H συνάντηση των νέων με τη σολωμική ποίηση στα ελληνικά σχολεία
Tης Tασούλας Kαραγεωργίου
Φιλολ γου – ποιήτριας

H ΣXEΣH του Σολωμού με το σχολείο θέτει προβληματισμούς ευρύτερους σχετιζ μενους με το διδακτ ν και διδακτέον της ποίησης, που το παρ ν άρθρο είναι δύσκολο να καλύψει παρά μ νον αποφθεγματικά, δηλώνοντας τι η ποίηση και εάν δεχθούμε πως είναι αδύνατον να διδαχθεί στη βαθύτερη ουσία της, εντούτοις πρέπει να διδάσκεται, ακ μα και ταν ως αποτέλεσμα δεν μένει παρά μονάχα η απ πειρα προσέγγισής της. Kαι πρέπει να διδάσκεται χι βεβαίως μ νο για να αξιολογείται συνεισφέροντας με τα δικά της μετρήσιμα μ ρια στον βαθμοθηρικ κορβανά των μετριασμένων και κατά καν να αντιποιητικών φιλοδοξιών εν ς υποψηφίου, αλλά επειδή στις δεδομένες συνθήκες η ποίηση αποτελεί μία απ τις ελάχιστες εμπειρίες ποι τητας που είναι δυνατ ν να γευθεί ένα νέο παιδί που ζει ένα παρ ν πρ σκαιρης ευμάρειας και απειλείται απ μια διαρκή ευτέλεια στο επίπεδο της αισθητικής και των αξιών. Eξάλλου η ποίηση μπορεί να προσφέρει στα παιδιά μια συνθηματική γλώσσα ποιτητας και έναν κώδικα που μπορεί να ανακληθεί στη μνήμη και να δώσει έναν μηχανισμ άμυνας, ταν απειλούνται απ τη χυδαι τητα και το κακ γούστο. Ως μάθημα η ποίηση, πως γενικώς και η λογοτεχνία, είναι το αντικείμενο απ το οποίο κατ’ εξοχήν το ραμα της ανθρωπιστικής παιδείας απαιτεί δικαίωση· επομένως δεν είναι ένα μάθημα, αλλά μέγιστον μάθημα, δεδομένου τι σε τελευταία ανάλυση συντελεί στην καλλιέργεια νοημ νων, ευαισθήτων, δημιουργικών και ελεύθερων ανθρώπων. H επικοινωνία με τη λογοτεχνία είναι εξ

Eξωτερική άποψη του Mουσείου Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων στη Zάκυνθο. Xτίστηκε το 1953, μετά τους σεισμούς, σε σχέδια Aντ. Kιτσίκη. Στεγάζει προσωπικά αντικείμενα και χειρ γραφα του Διονυσίου Σολωμού και άλλων Zακυνθίων. Στο ισ γει του στεγάζεται το Mαυσωλείο, που απ τις 17 Iανουαρίου 1968 φιλοξενεί τα οστά του Σολωμού και του Kάλβου. Tο 1978, το Mουσείο τιμήθηκε απ την Aκαδημία Aθηνών για τη δράση του.

αντικειμένου, και πέρα απ φρονηματιστικούς στ χους, αγωγή ελευθερίας και εμπειρία ποι τητας.

Ποίηση προστάτιδα
Στην αυγή της υπ στασης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, του ταλανιζ μενου απ τη φτώχεια του την οικονομική και την πενία του

την πνευματική, υπήρξε ιδιαιτέρως ευτυχής για τον νέο ελληνισμ η ιστορική συγκυρία που του χάρισε δύο μεγάλους ποιητές, πως ο Σολωμ ς και ο Kάλβος, να του προσδίδουν ποι τητα και υπέρβαση αυτού που συνηθίζουμε να ονομάζουμε νεοελληνική μιζέρια. Oι ανθολ γοι των Nεοελληνικών

Xειρ γραφο απ σπασμα των «Eλεύθερων πολιορκημένων» με το γνωστ τερο απ τα πορτρέτα του Διονυσίου Σολωμού, σε έκδοση του Mουσείου Σολωμού στην Kέρκυρα.

Aναγνωσμάτων (τα διδακτικά εγχειρίδια ώς το 1977) θεωρούσαν βεβαίως υποχρέωσή τους να συμπεριλάβουν τον εθνικ ποιητή στα ανθολ γιά τους. Ως εκ τούτου η σχέση του Σολωμού με το σχολείο υπήρξε διαρκής και αδιάλειπτη. Eτσι, παρά τις εξωλογοτεχνικές σκοπιμ τητες που τα παλαι τερα εγχειρίδια εξυπηρετούσαν, η ποίηση του Σολωμού άντεξε και εν πολλοίς βγήκε αλώβητη απ τους διδακτισμούς και τις ρητορείες. Aπ δειξη γι’ αυτ αποτελεί τι οι περισσ τεροι απ μας κυκλοφορούμε με θραύσματα σολωμικών στίχων στη μνήμη μας, που τους ανακαλούμε, ακριβώς πως το λέει ο Eλύτης, ταν μας βρίσκει το Kακ , γιατί στον Σολωμ χρωστάμε τη μαγική παραμυθία μιας ποίησης που μας προστάτευε και μας προστατεύει, πως «τα δύο φιλιά της μάνας μας κι η φούχτα γη της γης μας». H σολωμική ποίηση ανθολογείται γενναία και στα διδασκ μενα σήμερα εγχειρίδια των Kειμένων Nεοελληνικής Λογοτεχνίας, τα οποία παρά τις αδυναμίες τους και την αναγκαιτητα αναθεώρησής τους, συνολικά αποτέλεσαν κατάκτηση, ίσως τη σημαντικ τερη, στο χώρο των εγχειριδίων διδασκαλίας φιλολογικών μαθημάτων, αλλά και σημαντική πρ οδο για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στην ελληνική μέση εκπαίδευση συνολικά, δεδομένου τι εγκαινίασαν την αυτον μηση του μαθή-

30

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 

ματος απ γλωσσικούς στ χους και τη χειραφέτησή του απ εξωλογοτεχνικές σκοπιμ τητες. Στο Γυμνάσιο ανθολογούνται: Στην A΄ Γυμνασίου τα ποιήματα «Πρωτομαγιά» (είναι η δεύτερη στροφή του ποιήματος Nεκρική Ωδή), «H Ψυχούλα», «H Ξανθούλα» και «H Aγνώριστη», οι δεκαέξι πρώτες στροφές του Yμνου εις την Eλευθερίαν και «H καταστροφή των Ψαρών». Στη B΄ Γυμνασίου «H Hμέρα της Λαμπρής» (δηλαδή το απ σπασμα 21 απ τον Λάμπρο) και οι στροφές 83 έως 87 απ τον Yμνο. Στην Γ΄ Γυμνασίου οι στροφές 87 ώς 96 του Yμνου και «H Σκιά του Oμήρου». Στο Λύκειο ανθολογούνται: Στη B΄ Λυκείου «H Γυναίκα της Zάκυθος» (το κεφάλαιο 3 και μέρος του κεφαλαίου 4) και τα τρία σχεδιάσματα των Eλεύθερων Πολιορκημένων. Στην Γ΄ Λυκείου ο «Π ρφυρας»1. Σύμφωνα με τα στοιχεία που προέκυψαν απ την έρευνα που διεξήγαγε η Πανελλήνια Eνωση Φιλολ γων (ΠEΦ), οι περισσ τερες διδακτικές ώρες του μαθήματος «Kείμενα Nεοελληνικής Λογοτεχνίας» (KNΛ) διατίθενται για τη διδασκαλία σολωμικών ποιημάτων2. Παρ’ λο που η σχετική έρευνα δεν έχει ακ μη δημοσιευτεί, ώστε να αξιολογηθούν με ρους επιστημονικούς τα στοιχεία της, εν τούτοις είναι επιτρεπτ να γίνουν κάποιες πρώτες εκτιμήσεις, κινούμενες περισσ τερο στη σφαίρα των εικασιών, γύρω απ τους λ γους που φέρουν τον Σολωμ να κατέχει σήμερα τ σο εξέχουσα θέση στη διδακτική πράξη και ίσως αυτοί θα πρέπει να αναζητηθούν αφεν ς στο μεγάλο εύρος που καλύπτει η ανθολ γησή του και αφετέρου στο τι ο Σολωμ ς είναι και στους διδάσκοντες φιλολ γους περισσ τερο οικείος. Bεβαίως, η μεγάλη έκταση που καλύπτει η διδασκαλία των σολωμικών ποιημάτων δεν εγγυάται εκ προοιμίου την ποι τητα της διδασκαλίας, ούτε απαντά στο ερώτημα εάν είναι η ποίηση του Σολωμού αποδεκτή απ τους μαθητές. H πρώτη ένσταση, εάν δηλαδή βγαίνει ενδεχομένως τραυματισμένος ο ποιητικ ς λ γος κατά τη διδακτική πράξη, σχετίζεται με ένα ευρύτερο ερώτημα που αφορά τη διδασκαλία της ποίησης συνολικά. Πάντως, η επιφύλαξη αυτή δεν θα πρέπει να οδηγήσει σε έναν αποκλεισμ της ποίησης απ το σχολείο στο νομα της προστασίας της απ κάποιες διδακτικές αυθαιρεσίες, αλλά να βελτιώσει αφεν ς τη θέση της στη διδακτική πράξη και να προσανατολίσει τη διδασκαλία της σε προϋποθέσεις που να επιτρέπουν να ακούγεται μέσα στις αίθουσες πρωτίστως ο ποιητικ ς λ γος, του οποίου η δύναμη, αργά ή γρήγορα, υπερισχύει των αντιποιητικών εν γένει συνθηκών που επικρατούν συχνά στο σχολείο. Tο δεύτερο ερώτημα είναι και το πλέον ενδιαφέρον, αφού σχετίζεται με τη δυνατ τητα επικοινωνίας του Σολωμού με τους σημερινούς νέους. Tι μπορεί να προκύψει απ τη συνάντηση των νέων του κ σμου της υλικής αφθονίας με έναν ποιητή στον ο-

H οικία Σολωμού στην Kέρκυρα, στα Mουράγια, πως αναστηλώθηκε μετά τις καταστροφές του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο εσωτερικ της βρίσκονται εκδ σεις, πορτρέτα, φωτογραφίες, προτομές και το γραφείο που χρησιμοποιούσε ο ποιητής μετά την εγκατάστασή του στην Kέρκυρα.

ποίο κυριαρχεί η υλική στέρηση, την οποία αναπληρώνουν τα άυλα μεγέθη της ψυχής και της Iδέας; Tην απάντηση τη δίνει η ίδια η σολωμική ποίηση, που διατηρεί τους ήχους απ τα γλυκά χαριτωμένα καθάρια νερά, και τους γλωσσικούς –σε τελευταία ανάλυση τους ζωικούς χυμούς της–, την ερωτική αίσθηση απέναντι στη φύση και στον κ σμο, και ακέραιο τον ανα-

τρεπτικ και κατ’ ουσίαν επαναστατικ χαρακτήρα της, προβάλλοντας το εξ χως νεανικ αίτημα αντιμετώπισης της ζωής με λογισμ και μ’ νειρο. H επικοινωνία με την ποίηση του Σολωμού είναι ανεπανάληπτη εμπειρία ποι τητας, δεδομένου τι ο Σολωμ ς δεν είναι μ νον ο εθνικ ς μας ποιητής, αλλά, χι αδίκως, θεωρείται ένας απ τους σημαντικ τερους ποιητές της Eυρώπης. H σημασία της επικοινωνίας με τη σολωμική ποίηση μπορεί να εκτιμηθεί χι στο επίπεδο των ιδεών και των αξιών, απ τις οποίες διακατέχεται το σολωμικ έργο, αλλά στο επίπεδο πρωταρχικά της ποιητικής μετουσίωσής τους σε μοναδική αισθητική έκφραση· γι’ αυτ και τη σολωμική «περιουσία» εν ς νέου που αποφοιτά απ τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση θα πρέπει να τη μετρήσουμε σε στίχους αφού, κατά τον Eλύτη, η «ποίηση είναι εκείνο που απομένει».

τερο στη «Γυναίκα της Zάκυθος», έργο στο οποίο ο Σολωμ ς κατάφερε να παγιδεύσει στον γραπτ λ γο τη μοναδική σε πυκν τητα και αφοπλιστική σε γοητεία αμεσ τητα της προφορικής αφήγησης, στοιχεία που μεταξύ άλλων έκαναν το έργο να μοιάζει «μοντέρνο» και τους Eλληνες υπερρεαλιστές να δουν σε αυτ τον προάγγελ τους. Oσοι προβάλλουν ενστάσεις απέναντι στη δυνατ τητα της ποίησης να αλλάζει τους ανθρώπους, και επομένως τον κ σμο, θα πρέπει ίσως να σκεφθούν τι χέρσος βάλτος θα ήταν το Mεσολ γγι χωρίς την ανάδειξή του απ την ποιητική φαντασία του Σολωμού σε αλωνάκι και θα πρέπει ίσως να αναλογισθούν πως η μεγάλη ποίηση μπορεί πράγματι να μην αλλάζει την πραγματικ τητα –τουλάχιστον με τρ πο άμεσα αισθητ – δημιουργεί μως πραγματικ τητα και μας επιτρέπει να τη βλέπουμε με ανοιχτά πάντα κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας· κι αν κάποιοι αυτ το πουν απλώς ρομαντισμ και τρ πο έκφρασης εν ς συγκεκριμένου ποιητικού ρεύματος, δεν θα πρέπει να λησμονούν, πως λοι οι άνθρωποι, σ’ λες τις εποχές και τις ηλικίες, αλλά κατ’ εξοχήν η νε τητα, έχουν ανάγκη απ μια νύχτα γιομάτη θαύματα, νύχτα σπασμένη μάγια και πως η ανάγκη για εξιδανίκευση είναι πάντα υπαρκτή, πως και η ανάγκη για μια μητέρα μεγαλ ψυχη στον π νο και στην δ ξα, πως και η ανάγκη για μια ερωτική βίωση της ζωής, αυτή που χαρίζει την αίσθηση του κι άνθιζε μέσα μου η ζωή μ’ λα τα πλούτια π χει και, τέλος, η ανάγκη για υπέρβαση, έστω και μέσα στο χώρο της ποιητικής εμπειρίας των φθαρτών ορίων της ύπαρξής μας με την αίσθηση πως επιτέλους υπάρχει το φως που πατεί χαρούμενο τον Aδη και τον Xάρο. O Σολωμ ς είναι η ευγένεια και η αγωνία μας. Yπ την προϋπ θεση, βεβαίως, πως η ανάκλησή του στη μνήμη μας δεν γίνεται για να καλύψουμε ηχηρά την ένδεια του νεοελληνικού παρ ντος.
Σημειώσεις: 1. H ανθολ γηση των κειμένων γίνεται απ την έκδοση του Λίνου Πολίτη «Διονυσίου Σολωμού, Aπαντα», Iκαρος, τ μος A΄ Ποιήματα (1948, 1961), T μος B΄ Πεζά και Iταλικά (1955). 2. Tα στοιχεία της έρευνας αφορούν το μάθημα της Λογοτεχνίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση κατά το σχολικ έτος 19911992 (βλ. Xρ. Kουμπάρου Xανιώτη «O Oδυσσέας Eλύτης στα σχολικά εγχειρίδια των KNΛ –Στοιχεία απ την έρευνα της ΠEΦ, σεμινάριο 23, O. Eλύτης, Aθήνα 1997, σελ. 86-93. Για την πραγματοποίηση αυτού του αφιερώματος συνέβαλαν καθοριστικά, και τους ευχαριστούμε, το Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων στη Zάκυνθο, το Mουσείο Σολωμού στην Kέρκυρα, τα λογοτεχνικά περιοδικά «Π ρφυρας» και «Περίπλους», η κ. Mαρία Πολίτη για το πολύτιμο υλικ που παραχώρησε απ το αρχείο του πατέρα της Λίνου Πολίτη, η οικογένεια της Eλένης Tσαντσάνογλου και η καθηγήτρια στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Λίζυ Tσιριμώκου, με τη συνεχή της υποστήριξη σε λη τη διάρκεια προετοιμασίας αυτού του αφιερώματος.

Eυγένεια και αγωνία
Eξάλλου, η σολωμική γλώσσα, γλώσσα μοναδικής ποιητικής αισθαντικ τητας, σε αντίθεση με την ψυχαρική δημοτική και ίσως και με την παλαμική, ως γλώσσα γνήσια λαϊκή, είναι οικεία στους νέους. H ανθεκτικ τητά της φαίνεται ακ μα περισσ -

Tο οικ σημο της οικογένειας Σολωμού, σχέδιο με σινική μελάνη, που βρίσκεται στο Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων.

KYPIAKH 24 MAΪOY 1998 - H KAΘHMEPINH

31 

Σταθμοί στη ζωή και το έργο του Σολωμού
1798 8.4 Γέννηση Διονύσιου Σολωμού (βάφτιση στις 8 Iουνίου). 1802 Γέννηση του αδελφού τού ποιητή, Δημήτριου. 1807 Γάμος Nικολάου Σολωμού (πατέρα του ποιητή) και Aγγελικής Nίκλη (μητέρας του) (27.2). Στις 28.2 πεθαίνει ο Nικ λαος Σολωμ ς και «ενεταφιάσθη τω πατρικώ αυτού μνημείω). 1808 Aναχώρηση Διονύσιου Σολωμού για την Iταλία. 1815 Στις 30.9 παίρνει το απολυτήριο απ το Λύκειο της Kρεμ νας. Στις 10.11 εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο της Παβίας για το πρώτο έτος της Nομικής και στις 11.11 υφίσταται τις εισιτήριες εξετάσεις. 1818 Eπιστροφή στη Zάκυνθο. 1823 28.4. Γράμμα του Blaquiere στον Mπάιρον· στο YΓ αναφέρεται τι συναντήθηκε με τον Σολωμ («έναν διακεκριμένο νέο ποιητή») και τον κατατ πισε να προετοιμαστεί για την υποδοχή του Mπάιρον. Mάιος 1823 «Yμνος εις την Eλευθερίαν». 7/19 Mαΐου Iδρυση Iονίου Aκαδημίας (ψήφισμα Iονίου Bουλής). 9.8.1823 Θάνατος Mάρκου Mπ τσαρη. Aμέσως μετά ο Σολωμ ς γράφει «Eις M. Mπ τσαρη». Tέλη Δεκεμβρίου O Mπάιρον περνά απ τη Zάκυνθο, πηγαίνοντας απ την Kεφαλονιά στο Mεσολ γγι, αλλά δεν αποβιβάζεται· τον επισκέπτονται πολλοί στο πλοίο (ίσως και ο Σολωμ ς;). 1824. 7.4 Θάνατος του Λ ρδου Mπάιρον. Aνοιξη 1824. Γράφτηκε ο Διάλογος. 1.5 Ποίημα «Προς τον Kύριον Γεώργιον Δε Pώσση». Δεύτερο εξάμηνο. Eπίγραμμα των Ψαρών. 11.9. Δημοσίευση στην Literary Gazette του Λονδίνου των 8 τελευταίων στροφών του Yμνου εις την Eλευθερίαν, με αγγλική μετάφραση G. L[ee]. Δεκέμβριος Tις τελευταίες μέρες του Δεκεμβρίου έχει ήδη κυκλοφορήσει ο 2ος τ μος του Φοριέλ με την έκδοση του Yμνου και το ανάτυπο (κείμενο και μετάφραση). 1825 Eκδοση του Yμνου στο Mεσολ γγι, εκ της τυπογραφίας Δ. Mεσθενέως. 21.10 Kριτική Σπυρίδωνος Tρικούπη για την Yμνο. «Γενική Eφημερίς της Eλλάδος», Nαύπλιο (αρ. 5, σ. 19-20). 4.11 Eίδηση στη «Γεν. Eφημ.» για δωρεάν διανομή αντιτύπων του Yμνου. 11.11 Kριτική Γ.Ψ[ύλλα] για τον Yμνο, στην «Eφημερίδα των Aθηνών». 1827 Aρχίζει (ή τελειώνει) την πρώτη επεξεργασία του οριστικού κειμένου της Ωδής στον Mπάιρον. Oκτώβριος. Aπαγγέλλει στη Mητρ πολη (καθολικών) το Eγκώμιο στον Φ σκολο. 1828 Δίκη του Σολωμού ενάντια σ’ έναν υπηρέτη του· μάρτυρας κατηγορίας και ο Γ. Tερτσέτης (Zώης, I νιος Aνθολογία 1936). 1.12 Kαταθέτει τη διαθήκη του στο νοτάριο Γεώργιο Δικ πουλο· παρ ντες μάρτυρες Aνδρέας Γαέτας, Δημήτριος Kοκκίνης και Iωάννης Γαλβάνης. Tην ίδια μέρα, στον ίδιο συμβολαιογράφο, ορίζει γενικούς επιτρ πους της Iω. Γαλ1832 Eγκαθίσταται σε καινούργιο σπίτι, ιδιοκτησίας Φλαμίνιο Λ λι. 1.8. Zητά σε γράμμα του να του στείλει ο Δημήτριος μερικά έπιπλα. 1833 Aναχωρεί για Zάκυνθο στις 2.4. 6.7 Eπανέρχεται στην Kέρκυρα. Tέλη Σεπτεμβρίου. Aλλάζει σπίτι και μένει ανάμεσα στην AστυνοK.Δ. Xαντζερή. 1843 Γάμος Aννέτας (κ ρης Δημητρίου) με Nικ λαο Λούντζη. 1844 Eκδοση Yμνου Mάντζαρου - αφιέρωση στον Oθωνα. 1847 Eπεισ διο καρχαρία (π ρφυρα) που εσπάραξε Aγγλο στρατιώτη. «Π ρφυρας». 1849 19.2 Παρασημοφ ρηση Σολωμού. Xρυσούς Σταυρ ς Σωτήρος, μαζί με τον Xρ. Φιλητά και τον Iω. Zαμπέλιο. 11.4 Φεύγει για την εξοχή (ασφαλώς στον Πέλεκα) για ν’ αποφύγει τα «σμπάρα» του Πάσχα. 1850 Mε προκήρυξη του Aρμοστού, ορίζεται νέος πρ εδρος της Γερουσίας ο Δημήτριος Σολωμ ς. 30.3 N. Λούντζης, Eπαρχος Zακύνθου, διορισμ ς απ Γερουσία. Aύγουστος. Θάνατος Aγγελικής, κ ρης Δημητρίου. Ποίημα «Eις το θάνατο της ανεψιάς του». 1851 O Δημήτριος παρασημοφορείται με το μεγαλ σταυρο του Tάγματος των Aγίων Mιχαήλ και Γεωργίου. 25.1 Eπιστολή Δημητρίου περί παραιτήσεώς του απ το αξίωμα του Προέδρου της Γερουσίας (δημοσιεύεται μετά ένα χρ νο. Eίχε δεχθεί να μην κοινοποιηθεί μέχρι τη διάλυση της Bουλής). 1853 Σε γράμματα (1852-53) αναφέρει τι αρρώστησε δύο φορές. Tον περιποιείται η οικογένεια Kάντηλα. 5/17.1 Γίνεται δεκτ ς ως «έταιρος συνδρομητής» της Aναγνωστικής Eταιρείας Kερκύρας (πρ ταση Σπυρ. Δανδ λου). Πρακτικά Συνδρ. 5/17 Iαν. 1853, υπογραφή προέδρου Aθανασίου Πολίτη. 15.10 «Ποίησις Σολωμού ανέκδοτος», Eυτέρπη, τομ. 7, φυλλ. 26 (Aνθ ς και Aυγούλα, O θάνατος του βοσκού). 1855 Στην Eυτέρπη, τομ. 8, φυλλ. 65, δημοσιεύεται η μετάφραση του Mεταστασίου (Σε σκληρ τατη θάλασσα τρέχω), με παρατήρηση του «Eυθυβούλου» πως τον άκουσε να τραγουδιέται τη νύχτα στην Aθήνα. Oκτώβριος Συνεισφέρει 21 λίρες για τα θύματα της χολέρας και δίστηλα 100 σε άλλους ενδεείς. 1856 «Ποιήματα διάφορα» του Iουλίου Tυπάλδου (Zάκυνθος) αφιέρωση στο Σολωμ και σημείωση γι’ αυτ ν. 1857 1.2. Δημοσίευση της «Φαρμακωμένης» στην Πανδώρα (τομ. 7, αρ. 165). 8.2 O Δημήτριος έρχεται στη Zάκυνθο. Eίχε εκλεγεί βουλευτής της 11ης Συν δου. 9/21.2 πεθαίνει ο Διονύσιος Σολωμ ς. Tο 1859 πέθανε η μητέρα του Aγγελική Nίκλη και το 1883 ο αδελφ ς Δημήτριος Σολωμ ς.
Σημείωση «Eπτά Hμερών»: Tο χρονολ γιο βασίζεται στο «Eπίμετρο» που συν δευε τον τρίτο τ μο των «Aπάντων» που επιμελήθηκε ο Λίνος Πολίτης και κυκλοφορούν απ τις εκδ σεις «Iκαρος».

H παραπάνω προσωπογραφία του Διονύσιου Σολωμού καθ ρισε τη μορφή του μέσα μας. Oλες οι υπ λοιπες απεικονίσεις είναι βασισμένες σ’ αυτ το έργο αγνώστου, που βρίσκεται στο Mουσείο Σολωμού και Eπιφανών Zακυνθίων. βάνη και Eμμ. Λεονταράκη. 16.12. Aναχώρηση για Kέρκυρα. 20.12. Aρχίζει τη δεύτερη επεξεργασία της Ωδής στον Mπάιρον. 1829 Aννα Mαρία Aναστασία Γουράτο Γεωργομίλα, μοναχή. Ποίημα Eις μοναχήν. 1831 Tαξίδι στη Zάκυνθο. O συμβολαιογράφος Δικ πουλος αποσφραγίζει την πρώτη διαθήκη του Σολωμού. Nέο πληρεξούσιο. Oρίζονται επίτροποι Γαλβάνης και Δημήτριος (ο αδελφ ς του). 6.11 Γυρίζει στην Kέρκυρα. Mένει προσωρινά σε ξενοδοχείο. Bλέπει τραγούδια δημοτικά που είχε φροντίσει να του μαζέψει ο Γεώργιος Iακωβάτος και μένει εξαιρετικά ευχαριστημένος. μία και στη Mητρ πολη. 1834 Iανουάριος. Eκδοση του Λάμπρου στην I νιο Aνθολογία, χωρίς το νομα του ποιητή. 29 Aπριλίου. Θάνατος του Mπάιρον στο Mεσολ γγι. 1835 23.11 Διαθήκη Σολωμού· αφήνει γενικ κληρον μο τον Δημήτριο. 1836 8.9 Aναχωρεί για Zάκυνθο. 1837 3.5 Eπιστρέφει στην Kέρκυρα. 1849 22.7 Aπ φαση της Bουλής με την οποία επιτρέπεται στον Διονύσιο και στον Δημήτριο να έχουν τον τίτλο του κ μητος. 1841 Δημοσίευση κομματιών απ τον Yμνο και τον Λάμπρο στον «Eλληνικ Nέο Παρνασσ » του

32

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 24 MAΪOY 1998