- 1 –

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ
ΑΛΓΕΒΡΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ :∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ

- 2 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Οι τριγωνομετρικοί αριθμοί (Επαναληπτικά)
1.Τριγωνομετρικοί αριθμοί οξείας γωνίας
Αν ω είναι μια οξεία γωνία ορθογωνίου τρίγωνου , τότε ορίζουμε:

=
έ ά ύ
ί
απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα
ηuω ηuω ηuω ηuω
υποτε νουσα υποτε νουσα υποτε νουσα υποτε νουσα

=
ί ά ύ
ί
προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα
συνω συνω συνω συνω
υποτε νουσα υποτε νουσα υποτε νουσα υποτε νουσα

=
έ ά ύ
ί ά ύ
απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα
εφω εφω εφω εφω
προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα

=
ί ά ύ
έ ά ύ
προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα προσκε uενη κ θετη πλε ρα
σφω σφω σφω σφω
απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα απ ναντι κ θετη πλε ρα

(σφω= συνεφαπτομένη της γωνίας ω)
Π.χ ,στο διπλανό ορθογώνιο τρίγωνο έχουμε

2)Τριγωνομετρικοί αριθμοί οποιασδήποτε γωνίας
Έστω ω η γωνία (0 ≤ ≤≤ ≤ω ≤ ≤≤ ≤ 360
o
) που παράγεται
από τον ημιάξονα Οχ όταν αυτός περιστρέφεται
κατά την θετική φορά (δηλ αντίθετα με την
κίνηση των δεικτών του ρολογιού).
Ο θετικός ημιαξονας Οχ λέγεται αρχική πλευρά
της γωνίας ω , ενώ η τελική του θέση λέγεται
τελική πλευρά της γωνίας ω. Θεωρούμε τυχαίο
σημείο Μ(χ,y) της τελικής πλευράς διαφορετικό
από το 0.
Αν ρ είναι η απόσταση του Ο από το Μ, δηλαδή
2 2
0 y ρ χ = + > , τότε ορίζουμε:
y
ηuω
ρ
=
χ
συνω
ρ
=
y
εφω
χ
=
y
χ
σφω = (ψ ≠0) (ΙΙ)
Αν ο θετικός ημιάξονας Οχ , κινούμενος κατά την θετική φορά, διαγράψει ν πλήρεις στροφές
( μια πλήρης στροφή είναι 360
ο
) και μετά γωνία θ
ο
,τότε λέμε ότι έχει διαγράψει γωνία
0 0
360 ω ν θ = ⋅ +
γ
α
σφ
α
γ
εφ
β
α
συν
β
γ
ηu = Γ = Γ = Γ = Γ , , ,
΄΄ Ε̟ί̟εδη γωνία είναι η κλίση µεταξύ
δυο ευθειών του ε̟ι̟έδου ̟ου τέµνονται
και δεν κείνται ε̟ ‘ ευθείας .΄΄

ΕΥΚΛΕΙ∆ΗΣ
Στοιχεια 1, Ορισµός 8
- 3 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Π.χ αν ο Οχ’ διαγράψει 2 πλήρεις στροφές και στη συνεχεία γωνία 40
ο
, τότε έχει διαγράψει
γωνία
0 0 0
2 360 40 760 ω = ⋅ + = .
Αν ο θετικός ημιάξονας Οχ κινούμενος κατά την αρνητική φορά( με τη φορά της κίνησης των
δεικτών του ρολογιού) διαγράψει ν πλήρεις στροφές και μετά γωνία θ
o
, τότε λέμε ότι έχει
διαγράψει αρνητική γωνία
0 0
360 ν θ ⋅ + η γωνία
0 0
360 ν θ ⋅ − .
Π.χ αν ο Οχ , κινούμενος με την αρνητική φορά , διαγράψει μια πλήρη στροφή και μετά γωνία
50
ο
, τότε έχει διαγράψει γωνία – (360
ο
+50
ο
) = 410
ο
.
Για γωνίες μεγαλύτερες των 360
ο
ή αρνητικές γωνίες ορίζουμε τους τριγωνομετρικούς αριθμούς
πάλι με τους τύπους (ΙΙ).
Σύμφωνα με τα παραπάνω , όλες οι γωνίες της μορφής κ.360
ο
+ω
(κ∈ ∈∈ ∈Ζ και –360
ο
< ω < 360
ο
)

έχουν την ίδια τελική πλευρά και για αυτό έχουν τους ίδιους
τριγωνομετρικούς αριθμούς με την γωνία ω. Δηλαδή έχουμε :

Π.χ ημ740
ο
=ημ(2.360
ο
+20
ο
)=ημ20
ο
, εφ1991
ο
=εφ(5. 360
ο
+191
0
) =εφ191
ο

συν(-500
ο
)=συν(-2. 360
ο
+220
ο
) ή συν(-360
ο
–140
ο
)=συν(-140
ο

).
Ο τριγωνομετρικός κύκλος
Ο κύκλος με κέντρο την αρχή Ο των αξόνων και
ακτίνα ρ=1 , λέγεται τριγωνομετρικός κύκλος .
Έστω μια γωνία ω της οποίας η τελική πλευρά
τέμνει τον τριγωνομετρικό κύκλο στο σημείο Μ(χ,ψ).
Αφού ρ=(ΟΜ)=1, έχουμε:
συνω=χ= τετμημένη του Μ
ημω=y= τεταγμένη του Μ
Έστω ε η εφαπτόμενη του τριγωνομετρικού
κύκλου στο Α, που τέμνει την τελική πλευρά ΟΜ
της γωνίας ω στο Γ.Από την ομοιότητα των
ορθογωνίων τρίγωνων ΟΕΜ και ΟΑΓ έχουμε:
ημ(κ.360
ο
+ω)=ημω συν(κ.360
ο
+ω)=συνω

εφ(κ.360
0
+ω)=εφω σφ(κ. 360
0
+ω)=σφω
- 4 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

) (
) (
) (
) (
) (
ΑΓ ΑΓ ΑΓ ΑΓ = == =
ΟΑ ΟΑ ΟΑ ΟΑ
ΑΓ ΑΓ ΑΓ ΑΓ
= == =
ΟΕ ΟΕ ΟΕ ΟΕ
ΜΕ ΜΕ ΜΕ ΜΕ

[αφού (ΟΑ)=1]
Αν π.χ η ω είναι οξεία γωνία , τότε
(ΜΕ)=y=ημω , (ΟΕ)=χ=συνω
και (ΑΓ)=yΓ(τεταγμένη του Γ) και επομένως εφω=
y
y
χ
Γ
= .
Η ιδιότητα αυτή γενικεύεται για οποιαδήποτε γωνία ω και γι αυτό η ε λέγεται
ευθεία των εφαπτόμενων.
Αν φέρουµε την εφαπτόµενη του τριγωνοµετρικού κύκλου στο Β και τέµνει την ΟΜ στο ∆ ,τότε οµοίως
βρίσκουµε
y
χ
σφω χ
∆
= = , (τετµηµένη του ∆)
Για το λόγο αυτό η εφαπτόμενη σ λέγεται
ευθεία των συνεφαπτομένων.
Σχόλιο: Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε τα εξής:
-Οι αριθμοί ημω και συνω παίρνουν τιμές στο διάστημα [-1,1],
δηλαδή:
-1≤ ≤≤ ≤ ημω ≤ ≤≤ ≤ 1 και –1 ≤ ≤≤ ≤ συνω ≤ ≤≤ ≤ 1
-Οι αριθμοί εφω και σφω παίρνουν τιμές σε όλο το ℝ.
4)Πρόσημο τριγωνομετρικών αριθμών
Αν π.χ η τελική πλευρά μιας γωνίας ω βρίσκεται στο 1
ο
τεταρτημόριο, τότε οι συντεταγμένες
(χ,ψ) οποιουδήποτε σημείου αυτής είναι θετικές και επομένως ημω>0 ,συνω>0,εφω>0 και
σφω>0.
Στο 2
ο
τεταρτημόριο έχουμε χ<0 , ψ>0 όποτε ημω>0 ,συνω<0, εφω<0, σφω<0.Ομοίως βρίσκουμε
για το 3
ο
και το 4
ο
τεταρτημόριο.
Συνοψίζουμε στον παρακάτω πίνακα:
- 5 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Τεταρτηµόρια
1ο 2ο 3ο 4ο
ηµω + + - -
συνω + - - +
εφω + - + -
σφω + - + -
Παρατηρούμε ότι οι αριθμοί εφω και σφω είναι ομόσημοι. Πιο απλά το πρόσημο των
τριγωνομετρικών αριθμών, φαίνεται στα παρακάτω σχήματα.

5.Ακτίνιο
Λέμε ότι το τόξο κύκλου (Ο, ρ) είναι τόξο ενός ακτινίου (rad), όταν έχει μήκος ίσο με την ακτίνα
ενός κύκλου.
Λέμε ότι μια γωνία ω είναι γωνία ενός ακτινίου , όταν γίνει επίκεντρη γωνία κύκλου (ο,ρ) και
βαίνει σε τόξο ενός ακτινίου.
Ένας κύκλος ακτίνας ρ έχει μήκος 2πρ και επομένως η γωνία 360
0
έχει 2π rad , ενώ η γωνία 180
ο

είναι π rad .Η γωνία 1 rad είναι
π
180
μοίρες και γενικά η γωνία α rad είναι
π
α
180
μοίρες..

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι:
Αν μια γωνία είναι μ
ο
και α rad , τότε
180
u uu u
= == =
π ππ π
α αα α

Π.χ μια γωνία 20
ο
είναι rad
9
20
180
0
π π
α = = ,ενώ μια γωνία rad
5
3π
είναι
0 0
108 180
5
3
= .
Σημείωση: Στο εξής , όταν γράφουμε ημχ, συνχ κ.λ.π θα εννοούμε ημ(χrad) , συν(χrad) κ.λ.π.
6) Τριγωνομετρικοί αριθμοί των γωνιών 0
ο
,30
ο
,45
ο
,60
ο
,90
ο

- 6 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Τριγωνομετρικές ταυτότητες
Έστω μια γωνία ω της οποίας η τελική πλευρά τεμνει τον τριγωνομετρικο κύκλο (0,1) στο σημείο
Μ(χ,ψ) όποτε έχουμε :
ημω=
y
ρ
= y ,συνω=
ρ
χ
=χ (αφου ρ=1)
i) Επειδή
2 2 2
1 x y ρ + = = , έχουμε:
ημ
2
ω+συν
2
ω=1
ii)Αφού εφω=
y
χ
και σφω=
x
y
, έχουμε:
εφω=
συνω
ηuω
, σφω=
ηuω
συνω

ιιι)Παρατηρουμε ότι οι αριθμοι εφω και σφω είναι αντιστροφοι , δηλαδή
1 = ⋅ σφω εφω
ιv)Από την ταυτότητα ημ
2
ω+συν
2
ω=1 :
.αν συνω≠ 0 , έχουμε :
2 2
2 2 2
1 ηu ω συν ω
συν ω συν ω συν ω
+ = ή
ω συν
ω εφ
2
2
1
1 = + ή
ω εφ
ω συν
2
2
1
1
+
=
Γωνία ω 0
ο
ή 0 rad
30
ο
ή
6
π
rad 45
ο
ή
4
π
rad 60
ο
ή
3
π
rad 90
ο
ή
2
π
rad
ημω 0
2
1

2
2

2
3

1
συνω 1
2
3

2
2

2
1

0
εφω 0
3
3

1
3
δεν
ορίζεται
σφω δεν
ορίζεται
3
1
3
3

0
- 7 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

.αν ημω≠ 0 , έχουμε:
ω ηu ω ηu
ω συν
ω ηu
ω ηu
2 2
2
2
2
1
= + ή
ω ηu
ω σφ
2
2
1
1 = + ή
ω σφ
ω ηu
2
2
1
1
+
=
Επίσης είναι
ω εφ
ω εφ
ω εφ
ω συν ω ηu
2
2
2
2 2
1
1 1
1
1
1 1
+
− +
=
+
− = − = , δηλαδή
ω εφ
ω εφ
ω ηu
2
2
2
1+
=
Αναγωγή στο ̟ρώτο τεταρτηµόριο
Ο υπολογισμός των τριγωνομετρικών αριθμών μιας οποιασδήποτε γωνίας , ανάγεται στον
υπολογισμό των τριγωνομετρικών αριθμών μιας γωνίας του 1
ου
τεταρτημορίου.
1.Αντίθετες γωνίες
Θεωρούμε δυο αντίθετες γωνίες ω και ω′ (ω′ = -ω )που οι τελικές τους πλευρές τέμνουν τον
τριγωνομετρικό κύκλο στα σημεία Μ και Μ′ αντίστοιχα ..Τα σημεία Μ και Μ′ είναι
συμμετρικά ως προς άξονα x x′ και επομένως έχουν την ίδια τετμημένη και αντίθετες
τεταγμένες.
Είναι: y ηuω ηuω ′ = − = −
συνω χ ω συν = = ′

y
εφω εφω
χ
′ = − = −

y
χ
σφω σφω ′ = − = −

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι:
«Οι αντίθετες γωνίες έχουν το ίδιο συνημίτονο και αντίθετους τους άλλους
τριγωνομετρικούς αριθμούς.»
Δηλαδή είναι:
σφω ω σφ εφω ω εφ ηuω ω ηu συνω ω συν − = − − = − − = − = − ) ( , ) ( , ) ( , ) (
- 8 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Π.χ είναι :
0 0
30 ) 30 ( ηu ηu − = − =-
2
1
, = = − )
4
( )
4
(
π
συν
π
συν
2
2

2.Παραπληρωματικές γωνίες
Θεωρούμε δυο παραπληρωματικές γωνίες ω και ω′ (ω′ =180
ο
+ω )που οι τελικές τους πλευρές
τέμνουν τον τριγωνομετρικό κύκλο στα σημεία Μ και Μ′ αντίστοιχα. Τα σημεία αυτά είναι
συμμετρικά ως προς τον άξονα ψ ψ′ και επομένως έχουν αντίθετες τετμημενες και την ίδια
τεταγμένη. Είναι:
y ηuω ηuω ′ = =
συνω χ ω συν − = − = ′
y
εφω εφω
χ
′ = − = −
y
χ
σφω σφω ′ = − = −
Έτσι συμπεραίνουμε ότι:

«Οι παραπληρωματικές γωνίες έχουν το ίδιο ημίτονο και αντίθετους τους άλλους
τριγωνομετρικούς αριθμούς.»
Δηλαδή είναι:
0 0
(180 ) , (180 ) ηu ω ηuω συν ω συνω − = − = −
0 0
(180 ) , (180 ) εφ ω εφω σφ ω σφω − = − − = −
π.χ ημ150
ο
=ημ(180
ο
–30
ο
)=ημ30
ο
=
2
1
, εφ
4
3π
=εφ( π -
4
π
)= -εφ
4
π
= - 1

3.Γωνιες που διαφέρουν κατά 180
ο

Αν είναι ω′ -ω =180
ο
, τότε έχουμε ω′ =180
ο
+ω=180
ο
–(-ω), δηλαδή οι γωνιες ω′ καιω είναι
παραπληρωματικές. Είναι:
συνω ω συν ω συν ηuω ω ηu ω ηu − = − − = ′ − = − = ′ ) ( , ) (
σφω ω σφ ω σφ εφω ω εφ ω εφ = − − = ′ = − − = ′ ) ( , ) (
- 9 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

«οι γωνίες που διαφέρουν κατά 180
ο
(ή π rad ) έχουν την ίδια εφαπτομένη και
συνεφαπτομένη , ενώ έχουν αντίθετο ημίτονο και συνημίτονο.»
Δηλαδή είναι:
συνω ω συν ηuω ω ηu − = + − = + ) 180 ( , ) 180 (
0 0

σφω ω σφ εφω ω εφ = + = + ) 180 ( , ) 180 (
0 0

Π.χ ημ240
ο
=ημ(180
ο
+60
ο
)= - ημ60
ο
=-
2
3

4.Συμπληρωματικές γωνίες
Θεωρούμε δυο συμπληρωματικές γωνίες ω′ και ω (ω′ =90
ο
-ω ) που οι τελικές τους πλευρές
τέμνουν τον τριγωνομετρικό κύκλο στα σημεία Μ και Μ′ αντίστοιχα. Οι γωνίες M O A
⌢
και
M O B
⌢
είναι ίσες και επομένως τα σημεία Μ και Μ′ είναι συμμετρικά ως προς τη διχοτόμο της
γωνίας ψ O x
⌢
.
Είναι:
, y ηuω χ συνω συνω ηuω ′ ′ = = = =

,
y
y
χ
εφω σφω σφω εφω
χ
′ ′ = = = =
Έτσι συμπεραίνουμε ότι:
«Στις συμπληρωματικές γωνίες το ημίτονο καθεμίας ισούται με το συνημίτονο της άλλης
και η εφαπτόμενη καθεμίας ισούται με τη συνεφαπτομένη της άλλης..»
Δηλαδή είναι :
εφω ω σφ σφω ω εφ ηuω ω συν συνω ω ηu = − = − = − = − ) 90 ( , ) 90 ( , ) 90 ( , ) 90 (
0 0 0 0

Π.χ ημ60
ο
=συν30
ο
=
2
3
, εφ67
ο
=σφ23
0
,σφ
3
π
=εφ
6
π
=
3
3

Συνοπτικά τα παραπάνω αποτελέσματα μπορούμε να τα παρουσιάσουμε στον παρακάτω
πίνακα .
- 10 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Πίνακας αναγωγής στο πρώτο τεταρτημόριο
χ -α π-α π+α
α
π
−
2
α
π
+
2
α
π
−
2
3
α
π
+
2
3

ημχ -ημα ημα -ημα συνα συνα -συνα -συνα
συνχ συνα -συνα -συνα ημα -ημα -ημα ημα
εφχ -εφα -εφα εφα σφα -σφα σφα -σφα
σφχ -σφα -σφα σφα εφα -εφα εφα -εφα
Για να θυμόμαστε εύκολα τον παραπάνω πίνακα, αρκεί να γνωρίζουμε ότι:
1. Ο τριγωνομετρικός αριθμός παραμένει ο ίδιος αν η γωνία χ είναι της μορφής α π ± και
αλλάζει από ημ σε συν,από εφ σε σφ και αντίστροφα όταν η γωνία χ είναι της μορφής α
π
±
2
ή
α
π
±
2
3
.
2. Το πρόσημο εξαρτάται από το τεταρτημόριο στο οποίο βρίσκεται η τελική πλευρά της γωνίας
χ (θεωρούμε ότι 0<α<
2
π
).Είναι « + » αν ο τριγωνομετρικός αριθμός του χ είναι θετικός και « - »
αν είναι αρνητικός στο τεταρτημόριο αυτό.
Λυμένες Ασκήσεις
1)Να βρείτε τους αριθμούς

i) ημ1125
ο
ii)συν(-660
ο
) iii)εφ1470
ο

Λύση
i) Διαιρώντας το 1125 με το 360 βρίσκουμε 1125
ο
=3.360
ο
+45
ο
και επομένως
ημ1125
ο
= ημ(3.360
ο
+45
ο
) = ημ45
ο
=
2
2

ii) συν(-660
ο
)=συν(-720
ο
+60
ο
)=συν(-2.360
ο
+60
ο
)=συν60
ο
=συν60
ο
=
2
1

iii)εφ1470
ο
=εφ(4.360
ο
+30
ο
)=εφ30
ο
=
3
3
.
Παρατήρηση: Για να υπολογίσουμε τους τριγωνομετρικούς αριθμούς μιας γωνίας μ
ο
>360
ο
,
εργαζόμαστε ως εξής: Διαιρούμε το μ με το 360 .Αν κ είναι το πηλίκο και ω το υπόλοιπο της
διαίρεσης (0
ο
≤ ω≤360
ο
) , τότε έχουμε μ
ο
=κ.360
ο
+ω
ο
και οι τριγωνομετρικοί αριθμοί της γωνίας
μ
ο
ταυτίζονται με τους αντιστοίχους τριγωνομετρικούς αριθμούς της γωνίας ω.

2)Να βρείτε τους αριθμούς :
i) ημ
6
25π
ii) συν
4
33π
iii)εφ
3
61π
iv)σφ
6
241π

- 11 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Λύση
i)Είναι π
π
2
12
25
6
25
⋅ = .Αν διαιρέσουμε το 25 με το 12 , βρίσκουμε 25=2.12+1 , δηλαδή
12
1
2
12
25
+ = .
Επομένως
6
2 2 2 )
12
1
2 (
6
25 π
π π
π
+ ⋅ = ⋅ + = και
2
1
6
)
6
2 2 (
6
25
= = + ⋅ =
π
ηu
π
π ηu
π
ηu
ii) Είναι
4
2 4 2 )
8
1
4 ( 2
8
33
4
33 π
π π π
π
+ ⋅ = ⋅ + = ⋅ = και
2
2
4
)
4
2 4 (
4
33
= = + ⋅ =
π
συν
π
π συν
π
συν .
iii)Είναι
3
2 10 2 )
8
1
10 ( 2
6
61
3
61 π
π π π
π
+ ⋅ = ⋅ + = ⋅ = και 3
3
)
3
2 10 (
3
61
= = + ⋅ =
π
εφ
π
π εφ
π
εφ .
iv)
6
2 20 2 )
12
1
20 ( 2
12
241
6
241 π
+ π ⋅ = π ⋅ + = π ⋅ =
π
και
6
)
6
2 20 (
6
241 π
σφ
π
π σφ
π
σφ = + ⋅ = = 3 .

3)Αν
5
3
= ηuω και 90
ο
≤ ω ≤ 180
ο
, να βρείτε τους άλλους τριγωνομετρικούς αριθμούς της
γωνίας ω .
Λύση
Είναι
25
16
25
9
1 )
5
3
( 1 1
2 2 2
= − = − = − = ω ηu ω συν .
Αφού 90
ο
≤ ω ≤ 180
ο
,είναι συνω <0 και επομένως
5
4
25
16
− = − = συνω .
Ακόμη έχουμε
4
3
5
4
5
3
− =
−
= =
συνω
ηuω
εφω και
3
4
− = =
ηuω
συνω
εφω .

4)Να αποδείξετε ότι : 1 2 2 1
1
1
2 2
2
2
− = − =
+
−
χ συν χ ηu
χ εφ
χ εφ

Λύση
=
−
=
+
−
=
+
−
=
+
−
=
+
−
1
1
1
1
1
2 2
2 2
2 2
2
2 2
2
2 2
2
2
2
2
2
2
χ ηu χ συν
χ ηu χ συν
χ ηu χ συν
χ συν
χ ηu χ συν
χ συν
χ ηu χ συν
χ συν
χ ηu
χ συν
χ ηu
χ εφ
χ εφ

χ ηu χ ηu χ ηu χ ηu χ συν
2 2 2 2 2
2 1 1 − = − − = − και ακόμη
1 2 ) 1 (
2 2 2 2 2
− = − − = − χ συν χ συν χ συν χ ηu χ συν .

5)Να αποδείξετε τις ταυτότητες
i)
ω εφ
ω συν
2
2
1
1
+
= ii)
ω εφ
ω εφ
ω ηu
2
2
2
1+
=
- 12 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Λύση
i)Κάνοντας πράξεις στο δεύτερο μέλος της αποδεικτέας βρίσκουμε:
ω συν
ω ηu ω συν
ω συν
ω συν
ω ηu ω συν
ω συν
ω ηu ω εφ
ς
2
2
2
2
2 2
2
2 2
1
1
1
1
1
=
+
=
+
=
+
=
+
.
ii)Είναι: ω συν ω ηu ω συν ω ηu
2 2 2 2
1 1 − = ⇔ = + .
Όμως ξέρουμε ότι :
ω εφ
ω συν
2
2
1
1
+
= και επομένως έχουμε:

ω εφ
ω εφ
ω εφ
ω εφ
ω εφ
ω ηu
2
2
2
2
2
2
1 1
1 1
1
1
1
+
=
+
− +
=
+
− = .

6)Αν το ημίτονο και το συνημίτονο της γωνίας ω είναι ίσοι αριθμοί τότε να βρείτε ποιες
μπορεί να είναι οι τιμές τους.
Λύση
Είναι ω συν ω ηu = και επομένως η ταυτότητα 1
2 2
= + ω συν ω ηu δίνει:

2
2
1 2 1
2 2 2
± = ⇔ = ⇔ = + ηuω ω ηu ω συν ω ηu
Άρα
2
2
= = συνω ηuω ή
2
2
− = = συνω ηuω .

7)Έστω θ γωνία τέτοια ώστε
2
1 3 +
= +συνθ ηuθ
i) Να υπολογίσετε τον αριθμό συνθ ηuθ ⋅ .
ii) Να βρείτε τις πιθανές τιμές των αριθμών ημθ και συνθ.
Λύση
i) Είναι
2
1 3 +
= +συνθ ηuθ και επομένως έχουμε:
( Υψώνουμε στο τετράγωνο)
2 2 2 2
3 1 3 3
( ) ( ) 2 1 1 2 1
2 2 2
ηuθ συνθ ηu θ συν θ ηuθσυνθ ηuθσυνθ
+
+ = ⇔ + + = + ⇔ + = +
4
3
= ⇔ηuθσυνθ
ii) Παρατηρούμε ότι οι αριθμοί ημθ και συνθ έχουν άθροισμα ίσο με
2
1
2
3
+ και γινόμενο ίσο με
2
1
2
3
⋅ Άρα είναι: ημθ =
2
3
και συνθ =
2
1
ή συνθ =
2
3
και ημθ =
2
1

- 13 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

8)Αν λ συνχ ηuχ = + , να υπολογίσετε (ως συναρτηση του λ)
τις παρακάτω παραστάσεις :
i)ηuχσυνχ ii) χ συν χ ηu
3 3
+
iii) χ συν χ ηu
4 4
+ iv) χ συν χ ηu
6 6
+
Λύση
i) Αφού λ συνχ ηuχ = + , έχουμε:
⇔ + ⇔ = + + ⇔ = + ηuχσυνχ λ ηuχσυνχ χ συν χ ηu λ συνχ ηuχ 2 1 2 ) (
2 2 2 2 2

2
1
2
−
=
λ
ηuχσυνχ .
ii)
=
−
⋅ =
−
− ⋅ = + − + = +
2
3
)
2
1
1 ( ) )( (
2 2
2 2 3 3
λ
λ
λ
λ χ συν ηuχσυνχ χ ηu συνχ ηuχ χ συν χ ηu =
) 3 (
2
1
2
λ λ − .
iii) = − + = + = + χ χσυν ηu χ συν χ ηu χ συν χ ηu χ συν χ ηu
2 2 2 2 2 2 2 2 2 4 4
2 ) ( ) ( ) (
) 2 1 (
2
1
2
1 2 2
2
) 1 (
1 )
2
1
( 2 1
2 4
4 2 2
2
2
λ λ
λ λ λ λ
+ − =
− + −
=
−
− =
−
− = .
iv)
= + − + = + = + ) )( ( ) ( ) (
4 2 4 4 2 2 3 2 3 2 6 6
χ συν χ χσυν ηu χ ηu χ συν χ ηu χ συν χ ηu χ συν χ ηu
) 1 3 6 (
4
1
4
) 1 (
2
2 1
) (
4 2
2 2 2 4
2 4 4
+ − =
−
−
+ −
= − + λ λ
λ λ λ
ηuχσυνχ χ συν χ ηu .

9)Να εξετασετε αν υπαρχουν τιμές του χ για τις οποίες ισχύει:
i)
3
1
= ηuχ και
3
1
= συνχ
ii) 2 ηuχ α = − και 2 συνχ α = + οπου α ℜ ∈
Λύση
Αν υπάρχει τέτοιο χ, θα ισχύει 1
2 2
= + χ συν χ ηu .
i) Στην περίπτωση αυτή έχουμε:
1
9
2
9
1
9
1
)
3
1
( )
3
1
(
2 2 2 2
≠ = + = + = + χ συν χ ηu
Άρα δεν υπάρχει χ ώστε:
3
1
= ηuχ και
3
1
= συνχ .
ii) Αντίστοιχα έχουμε:
1 8 2 4 4 4 4 ) 2 ( ) 2 (
2 2 2 2 2 2 2
≠ + = + − + + + = − + − = + α α α α α α α χ συν χ ηu
Διότι αν ήταν
2
7
7 2 1 8 2
2 2 2
− = ⇔ − = ⇔ = + α α α που δε ισχύει γιατί για κάθε α ℜ ∈ ισχύει
α
2
0 ≥ . Συνεπώς δεν υπάρχει χ ώστε 2 + = α συνχ και 2 − = α ηuχ όπου( α ℜ ∈ ).

10)Να υπολογιστούν οι τριγωνομετρικοί αριθμοί των γωνιών:
- 14 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

i)
3
π
− ii)135
o
iii)

7
6
π

Λύση
i )Είναι:
2
3
3
)
3
( − = − = −
π
ηu
π
ηu ,
2
1
3
)
3
( = = −
π
συν
π
συν
3
3
)
3
( − = − = −
π
εφ
π
εφ και
3
3
3
)
3
( − = − = −
π
σφ
π
σφ .

ii)Επειδή 180
ο
–135
ο
=45
ο
, είναι:
2
2
45 135
0
= =ηu ηu
ο
,
2
2
45 135
0
− = − = συν συν
ο

1 45 135
0
− = − = εφ εφ
ο
, 1 45 135
0
− = − = σφ σφ
ο
.
iii) Επειδή
6 6
7 π
π
π
= − , θα είναι :
6 6
7 π
π
π
+ = όποτε
2
1
6
)
6
(
6
7
− = − = + =
π
ηu
π
π ηu
π
ηu
2
3
6
)
6
(
6
7
− = − = + =
π
συν
π
π συν
π
συν

7 3
6 6 3
π π
εφ εφ = =
3
6 6
7
= =
π
σφ
π
σφ .

11)Να αποδειχθει ότι :

(3 ) (5 ) (7 ) (9 )
1
(2 ) (4 ) (6 ) (8 )
ηu π θ συν π θ εφ π θ σφ π θ
ηu π θ συν π θ εφ π θ σφ π θ
− ⋅ + ⋅ + ⋅ −
=
− ⋅ − ⋅ − ⋅ +

Λύση
Θα κάνουμε χρήση των τύπων αναγωγής .
Είναι :
(3 ) (2 ) ( ) ηu π θ ηu π π θ ηu π θ ηuθ − = + − = − =
(5 ) (4 ) ( ) συν π θ συν π π θ συν π θ συνθ + = + + = + = −
(7 ) (6 ) ( ) εφ π θ εφ π π θ εφ π θ εφθ + = + + = + =
(9 ) (8 ) ( ) σφ π θ σφ π π θ σφ π θ σφθ − = + − = − = −
Όμοια για τον παρανομαστή
(2 ) ( ) ηu π θ ηu θ ηuθ − = − = −
(4 ) ( ) συν π θ συν θ συνθ − = − =
(6 ) ( ) εφ π θ εφ θ εφθ − = − = −
- 15 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

(8 ) σφ π θ σφθ + =
Έτσι:
(3 ) (5 ) (7 ) (9 )
(2 ) (4 ) (6 ) (8 )
( ) ( )
1
( )
ηu π θ συν π θ εφ π θ σφ π θ
ηu π θ συν π θ εφ π θ σφ π θ
ηuθ συνθ εφθ σφθ
ηuθ συνθ εφθ σφθ
− ⋅ + ⋅ + ⋅ −
=
− ⋅ − ⋅ − ⋅ +
⋅ − ⋅ ⋅ −
=
− ⋅ ⋅ − ⋅

Ασκήσεις προς λύση
1. Αποδείξτε ότι: (ημx + συνx)
2
= 1 + 2ημx.συνx.

2. Απλοποιήστε τις παραστάσεις:
α) εφx.συνx
β) ημx.συν
2
x + ημ
3
x
γ) x 1 x 1 ηu + ⋅ ηu −

3. Απλοποιήστε τις κλασματικές παραστάσεις:
α)
2
4 2
4
συν x - συν x
ηµ x - ηµ x

β)
y συν - x συν
y - x
2 2
2 2
ηu ηu

4. Αν ημ15° =
4
2
( 3 - 1) και ημ75° =
4
2
( 3 + 1) να βρείτε:
α) το συν15°
β) την εφ15°
5. Χρησιμοποιώντας τον τύπο
180
µ
=
π
α
, να συμπληρώσετε τον πίνακα:
Μέτρο
γωνίας
σε
μοίρες
0° 30° 45° 120° 150° 180° 1°
Μέτρο
γωνίας
σε
ακτίνια
0 π
/
3
π/
2
3π/
4
π
1

- 16 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

3.

8.Συμπληρώστε στον παρακάτω πίνακα το τεταρτημόριο στο οποίο βρίσκεται η τελική πλευρά
της γωνίας θ.
τεταρτημό
ριο
τελικής
πλευράς
ημθ > 0 και συνθ < 0
εφθ < 0 και συνθ < 0

σφθ > 0 και συνθ > 0

εφθ < 0 και συνθ > 0

ημθ < 0 και εφθ < 0

σφθ < 0 και ημθ > 0

ημθ > 0 και εφθ > 0

ημθ > 0 και συνθ < 0

9. Πόσο είναι σε ακτίνια οι γωνίες:
α) ενός ισόπλευρου τριγώνου;
β) ενός ορθογωνίου και ισοσκελούς τριγώνου

6. Με βάση τα στοιχεία που σημειώνονται στο
διπλανό τριγωνομετρικό κύκλο και τις
απαραίτητες ευθείες που πρέπει να
χαράξετε, να βρείτε:
α) συν0° β) συν30°
συν90° συν120°
συν180° συν240°
συν270° συν330°
Δικαιολογήστε την απάντησή σας στο (β)
ερώτημα.

7. Στο διπλανό τριγωνομετρικό κύκλο:
Να σχεδιάσετε τις γωνίες που
σημειώνονται στους πίνακες Α, Β, Γ και στη
συνέχεια να συμπλη-ρώσετε τους πίνακες
αυτούς.

- 17 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

10. Να συμπληρώσετε τον παρακάτω πίνακα.
γωνία θ πρόσημο
ημθ
πρόσημο
συνθ
πρόσημο
εφθ
πρόσημο
σφθ
117°
- 100°
925°
- 40°

11. Αν ημθ < 0 και εφθ > 0, τότε η τελική πλευρά της γωνίας θ βρίσκεται:
Α. στο 1
ο
τεταρτημόριο Β. στο 2
ο
τεταρτημόριο Γ. στο 3
ο
τεταρτημόριο
Δ. στον ημιάξονα Οx΄ Ε. στο 4
ο
ή 1
ο
τεταρτημόριο

12. Εάν ημθ = 0,4 και 0° < θ < 90°, υπολογίστε το συνθ και την εφθ.

13. Εάν ημy =
3
2
και 90° < y < 180°, υπολογίστε το συνy και την εφy.

14. Εάν εφθ =
15
8
και 180° < θ < 270°, υπολογίστε τους άλλους τριγωνομετρικούς αριθμούς της
γωνίας θ.

15. Εάν εφθ = -
4
3
και 270° < θ < 360°, να υπολογίσετε τους άλλους τριγωνο- μετρικούς αριθμούς
της γωνίας αυτής.
16. Αν 2εφθ - 3 = 0 και ημθ < 0, να βρεθεί το συνθ.

17.Αν 6ημ
2
x + ημx - 1 = 0 και π < x <
2
3π
, να βρεθεί το συνx.
18. Αποδείξτε ότι για οποιεσδήποτε γωνίες x, α, β ισχύουν:
α) (ημx - συνx)
2
= 1 - 2 ημx . συνx
β) ημ
4
x - συν
4
x = ημ
2
x - συν
2
x = 1 - 2συν
2
x = 2ημ
2
x - 1
γ) (1 + ημx + συνx)
2
= 2 (1 + συνx) (1 + ημx)
δ)
x εφ + 1
x εφ - 1
2
2
= 1 - 2ημ
2
x
ε) 1 -
ηηµ + 1
x συν
2
= ημx
- 18 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

στ) ημ
2
α (1 + σφ
2
α) + συν
2
α (1 + εφ
2
α) = 2
ζ)
εφβ + σφα
σφβ + εφα
=
εφβ
εφα

19. Αν ηµx + συνx = 1, τότε η γωνία x παίρνει:
Α. καμία τιμή B. μια τιμή Γ. τρεις τιμές
Δ. άπειρες τιμές Ε. τέσσερις τιμές

20. Αν ηµx + συνx = 0, τότε η τελική πλευρά της γωνίας x βρίσκεται:
Α. στο 1
ο
τεταρτημόριο B. στο 2
ο
τεταρτημόριο
Γ. στο 3
ο
τεταρτημόριο Δ. στο 4
ο
τεταρτημόριο
Ε. δεν υπάρχει γωνία x που να ικανοποιεί αυτή τη σχέση

21. Βρείτε τη μεγαλύτερη και τη μικρότερη τιμή των παραστάσεων:
α) y = 2 + 3 συνx
β) y = 5 + ημ
2
x
γ) y =
x - 2
1
ηu

22. Αν x1, x2 είναι ρίζες της εξίσωσης
(1 + ημφ) x
2
- (1 + ημ
2
φ) x + (1 - ημφ) ημφ = 0, ημφ ≠ -1
τότε να δείξετε ότι: x1 + x2 +
1 2
x x ⋅ = 1

23. Αν συνx - ημx = 2 ημx, τότε και συνx + ημx = 2 συνx.

24. Αν 3ημθ + 5συνθ = 5, τότε να δείξετε ότι: (3συνθ - 5ημθ)
2
= 9.

25. Αν το ημx =
13
5
, 90° < x < 180°, τότε το συνx ισούται με:
Α. -
13
12
Β.
13
12
Γ.
13
8
Δ. -
13
8
Ε.
5
13

26. Για οποιαδήποτε γωνία x, με x ≠ κπ και κ ∈ Ζ, η έκφραση (ημ2x)
2

ισούται με:
Α. 4ημx
2
B. ημ
2
2x Γ. ημ4x
2
Δ. ημ4x Ε. 4ημx
- 19 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

27. Να χαρακτηρίσετε με σωστό ή λάθος τις ισότητες:
Σωστό Λάθος
α) ημ500° = ημ140°
β) συν750° = συν30°
γ) εφ (-1200°) = εφ (-120°)
28. Να βρείτε τους τριγωνομετρικούς αριθμούς των γωνιών:
780°, 1110°,
3
17π

29. Να δείξετε ότι: εφ (740° + x - y) - εφ (20° + x - y) = 0.
30. Να απλοποιηθεί το κλάσμα:
ηuα α π σϕ α + π συν
συνα α + π σϕ α + π ηu
) + (4 ) (3
) (7 ) (3

31. Υπολογίστε:
α) ημ (-
6
π
) β) εφ (-45°)
γ) συν (-
3
π
) δ) σφ (- 60°)
32. Εάν x και y είναι δύο οποιεσδήποτε γωνίες, να δείξετε ότι:
α) συν (x - y) = συν (y - x)
β) ημ (x - y) = - ημ (y - x)

33. Επαληθεύστε τις ισότητες:
α) συν (x - π) = συν (x + π)
β) ημ (x - π) = ημ (π + x)

34. Να εκφράσετε συναρτήσει του συνx και του ημx την παράσταση:
Α = συν (- x) + ημ (- x) + ημ (π + x) + συν (π - x)
35. Δίνεται: συν
8
π
=
2
1
2 + 2 .
Υπολογίστε:
α) ημ
8
π
β) ημ
8
7π
και συν
8
7π

γ) ημ
8
9π
και συν
8
9π
δ) ημ (-
8
π
) και συν (-
8
π
)
ε) ημ
8
325π
και συν
8
325π

36. Υπολογίστε το ημίτονο και το συνημίτονο των παρακάτω γωνιών:
α)
3
2π
,
3
4π
, -
3
π
,
3
71π
,
3
97π

- 20 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

β) -
4
π
,
4
5π
,
4
3π
,
4
81π
, -
4
108π

γ)
6
5π
, -
6
π
,
6
7π
,
6
11π
,
6
13π

δ) -
3
8π
,
6
11π
,
4
13π

Χρησιμοποιήστε τους τριγωνομετρικούς αριθμούς των γωνιών
3
π
,
4
π
και
6
π
καθώς και τους
τύπους που συνδέουν τις γωνίες
37. Το ημ (π - ω) ισούται με:
Α. συνω Β. - ημω Γ. ημω Δ. - συνω
Ε. κανένα από τα προηγούμενα

38. Το συν (π + ω) ισούται με:
Α. ημ (-ω) Β. συνω Γ. ημω Δ. - συνω
Ε. κανένα από τα προηγούμενα

39. Η εφ (π + ω) ισούται με:
Α. σφω Β. εφω Γ. - εφω Δ. σφ (-ω)
Ε. κανένα από τα προηγούμενα38. Να δειχθεί ότι ημ
2
(κ360° + x) + συν
2
(κ360° - x) = 1.

40. Αν ημx =
5
3
, 90° < x < 180°, τότε εφx ισούται με:
Α.
4
3
Β.
3
4
Γ. -
4
3
Δ.
16
9
Ε.
3
9

41. Το άθροισμα ημ (-ω) + συν (-ω) + ημ (180° - ω) + συν (180° - ω)
ισούται με:
Α. 1 Β. - 1 Γ. 0 Δ. 2 Ε. 2ημω

42. Να δειχθεί ότι οι διαγώνιοι ενός τετραπλεύρου ΑΒΓΔ τέμνονται κάθετα αν το άθροισμα των
ημιτόνων των τεσσάρων γωνιών που έχουν κορυφή το σημείο τομής των διαγωνίων είναι 4.
43. Να δειχθεί ότι η εφαπτομένη κάθε εξωτερικής γωνίας οξυγώνιου τριγώνου είναι αρνητικός
αριθμός.
44. Αν x γωνία τριγώνου, να δειχθεί ότι ημ

360 - x = - ημx.
- 21 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

45. Να γράψετε συναρτήσει των τριγωνομετρικών αριθμών γωνίας θετικής και μικρότερης από
45° τις εκφράσεις:
α) εφ85°, β) ημ65°, γ) συν125°

46. Η παράσταση ημ
2
x + ημ
2
(
2
π
- x) ισούται με:
Α. 2 Β. 0 Γ. 2ημ
2
x Δ. 1 Ε. 1 - ημ
2
x

47. α) Να αποδείξετε ότι: συν (x + 45°) = ημ (45° - x)
β) Να βρεθεί η αριθμητική τιμή του αθροίσματος:
συν
2
(x + 45°) + συν
2
(x - 45°) + ημ
2
(45° - y) + ημ
2
(y + 45°).
48. Να αποδείξετε ότι:
θ) - (180 συν
1 - θ) + (180 ηµ
=
θ) + (90 συν + 1
θ) + (270 ηµ -

.

49. Να απλοποιηθεί η κλασματική παράσταση:
x) ( x) (
x) -
2
π
( x) (
+ π συν − συν
ηu + π ηu
.

50. Να δείξετε ότι για κάθε κ ∈ Ζ είναι:
ημx = (-1)
κ
συν [(2κ + 1)
2
π
- x]

- 22 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ
Ορισμός :Μια συνάρτηση F ορισμένη σε ένα σύνολο Α λέγεται περιοδική όταν υπάρχει Τ∈ ∈∈ ∈ ℝ
(Τ>0, Τ ανεξάρτητο του χ) τέτοιο ώστε για κάθε χ∈ ∈∈ ∈Α . Να ισχύει:

χ+Τ∈ ∈∈ ∈Α , χ-Τ∈ ∈∈ ∈Α και F(χ-Τ)= F(χ+Τ)
Ο αριθμός Τ λέγεται περίοδος της συνάρτησης .

.●Αν υπάρχουν πολλοί τέτοιοι αριθμοί, τότε περίοδο ονομάζουμε το μικρότερο από αυτούς..
.●Οι συναρτήσεις ημχ και συνχ έχουν πεδίο ορισμού όλο το ℜ ℜℜ ℜ και είναι περιοδικές με περίοδο 2π
, ενώ οι συναρτήσεις εφχ και σφχ έχουν περίοδο το π.
.●Η εφχ έχει πεδίο ορισμού το ℝ- ,
2
¹ ¹¹ ¹
´ ´´ ´
¦ ¦¦ ¦
+ ++ +
π ππ π
κπ κπ κπ κπ όπου κ ακεραιος
) )) )
` `` `
¹ ¹¹ ¹
, ενώ η σφχ το
ℝ- { {{ { , κπ κπ κπ κπ οπου κ ακεραιος } }} }.
Ορισμός:Μια συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α θα είναι άρτια αν:
i) Α συμμετρικό ως προς το 0 και
ii)για κάθε χ∈ ∈∈ ∈Α ισχύει f(x)=f(-x)
ενώ θα είναι περιττή αν:
i) Α συμμετρικό ως προς το 0 και
ii) για κάθε χ∈ ∈∈ ∈Α ισχύει f(x)=f(-x) .
● Το γεγονός ότι μια συνάρτηση είναι περιοδική είναι πολύ σημαντικό γιατί μας επιτρέπει να
μελετήσουμε την συνάρτηση και να κάνουμε την γραφική παράσταση μόνο σε διάστημα
πλάτους Τ (γιατί σε κάθε διάστημα πλάτους ( η γραφική παράσταση της συνάρτησης θα
επαναλαμβάνεται η ίδια ).Δηλαδή , την ημχ και την συνχ μπορούμε να την μελετήσουμε
πλήρως σε ένα διάστημα πλάτους 2π , ενώ την εφχ και την σφχ σε διάστημα πλάτους π.
● Εκτός του ότι οι τριγωνομετρικές συναρτήσεις είναι περιοδικές , αν παρατηρήσουμε
προσεκτικά τον πίνακα ανάγωγης στο 1
ο
τεταρτημόριο, θα δούμε ότι τελικά οι ημχ, εφχ και
σφχ είναι περιττές , ενώ η συνχ είναι άρτια. Αυτό σημαίνει ότι η μελέτη αυτών των
συναρτήσεων μπορεί να γίνει σε μικρότερο διάστημα από αυτό που είπαμε προηγουμένως .

Π.χ Έστω η συνάρτηση f(χ)=συνχ .Αντί να την μελετήσουμε στο[0,2π] ,επιλέγουμε στο
διάστημα [-π,π] που έχει το ίδιο πλάτος επειδή είναι συμμετρικό ως προς το Ο. Επειδή είναι
άρτια η συνάρτηση, θα την μελετήσουμε και θα κάνουμε την γραφική παράσταση της στο
[0,π].Η γραφική παράσταση στο [-π,0] θα είναι συμμετρική της πρώτης ως προς τον ψ΄ψ
άξονα..
Πίνακας αναγωγής στο πρώτο τεταρτημόριο
χ -α π-α π+α
α
π
−
2
α
π
+
2
α
π
−
2
3
α
π
+
2
3

ημχ -ημα ημα -ημα συνα συνα -συνα -συνα
συνχ συνα -συνα -συνα ημα -ημα -ημα ημα
εφχ -εφα -εφα εφα σφα -σφα σφα -σφα
- 23 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

σφχ -σφα -σφα σφα εφα -εφα εφα -εφα

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ

Πίνακας τιμών

χ 0
2
π ππ π

π
2
3π ππ π

2π
ημχ 0 1 0 -1 0
f(x)=ημχ

Πεδίο ορισμού: ℝ
Σύνολο τιμων:[-1,1]
Περιοδικη:με περιοδο[0,2π]
Η μελετη της θα γίνει στο διάστημα [0,2π]

Μονοτονια
χ 0
2
π ππ π
π
2
3π ππ π
2π

ηµχ
Γραφικη παράσταση στο [0,2π]
Μεγιστη τιμή: Για χ=
2
π ππ π
, το ημ
2
π ππ π
=1
Ελαχιστη τιμή :Για χ=
2
3π ππ π
,το ημ
2
3π ππ π
=-1
Περιττη: Ισχύει F(-χ) =ημ(-χ)=-ημχ=-F(x)
Κεντρο συμμετριας : Η αρχή των αξονων
Ο(0,0).
Γραφικη ̟αράσταση στο ℝ
- 24 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Πίνακας τιμών

χ 0
2
π ππ π

π
2
3π ππ π

2π
ημχ 1 0 -1 0 1
f(x)=συνχ

Πεδίο ορισμού: ℝ
Σύνολο τιμών: :[-1,1]
Περιοδικη:με περιοδοΤ=2π
Η μελετη της θα γίνει στο διάστημα [0,2π]

Γραφική ̟αράσταση στο [0,2̟]
Γραφική ̟αράσταση στο ℝ
Μέγιστη τιμή: Για χ=0, το συν0=1
Ελάχιστη τιμή :Για χ=π, το συνπ= -1
Άρτια: Ισχύει f (-χ) = συν(-χ) =συνχ = f(x)
Κέντρο συμμετρίας : Ο αξονας ψ΄ψ
Μονοτονια
χ 0
2
π ππ π
π
2
3π ππ π
2π

συνχ

- 25 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Περιττη: Ισχύει f(-χ) = εφ(-χ) =-εφχ = f(x)
Κεντρο συμμετριας : Η αρχή των αξονων
Ο (0,0)
Ασυμπτωτες: Οι ευθειες
2
π ππ π
= == = x και
2
π ππ π
− −− − = == = x

f(x)=εφχ
Πεδίο ορισμού: ℜ ℜℜ ℜ-{χ=2κπ+ Ζ ΖΖ Ζ ∈ ∈∈ ∈ κ κκ κ
π ππ π
2
}
Σύνολο τιμων: ℜ ℜℜ ℜ
Περιοδικη: με περιοδο Τ=π
Η μελέτη της θα γίνει στο διάστημα [
2
,
2
π ππ π π ππ π
− −− − ]

Μονοτονια
χ -
2
π ππ π
0
2
π ππ π

εφχ

Γραφικη παράσταση στο [
2
,
2
π ππ π π ππ π
− −− − ]
- 26 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Γραφικη ̟αράσταση στο ℝ-{χ=2κ̟+ Ζ ΖΖ Ζ ∈ ∈∈ ∈ κ κκ κ
π ππ π
2
}
f(x)=σφχ
Πεδίο ορισμού: ℝ-{χ=κπ Ζ ΖΖ Ζ ∈ ∈∈ ∈ κ κκ κ }
Σύνολο τιμων: ℝ
Περιοδικη: με περιοδο Τ=π
Η μελετη της θα γίνει στο διάστημα [ π ππ π , 0 ]

Μονοτονια
χ 0
2
π ππ π
π

σφχ

Περιττη: Ισχύει f(-χ) = εφ(-χ) =-εφχ = f(x)
Κεντρο συμμετριας : Η αρχή των αξονων
Ο (0,0)
Ασυμπτωτες: Οι ευθειες 0 = == = x και π ππ π = == = x
Γραφικη παράσταση στο [ π ππ π , 0 ]

- 27 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Γραφικη ̟αράσταση στο ℝ-{χ=κ̟ Ζ ΖΖ Ζ ∈ ∈∈ ∈ κ κκ κ }

● Οι συναρτήσεις της μορφής :f(x)=ρημωχ και f(x) =ρσυνωχ οπού
ρ,ω∈ℝ :
i) έχουν μέγιστη τιμή ίση με ρ ρρ ρ και ελάχιστη τιμή ίση με - ρ ρρ ρ .
ii) Είναι περιοδικές με περίοδο ίση με Τ=
ω ωω ω
π ππ π 2

● Οι συναρτήσεις της μορφής :f(x)=ρεφωχ και f(x) =ρσφωχ οπού
ρ,ω∈ℝ :
i) δεν έχουν ακροτατα (μέγιστο ή ελάχιστο).
ii)Είναι περιοδικές με περίοδο ίση με Τ=
ω ωω ω
π ππ π

ΠΡΟΣΟΧΗ!!!!
- 28 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Λυμένες ασκήσεις (Τριγωνομετρικές συναρτήσεις )
1)Να σχεδιάσετε στο ίδιο σύστημα συντεταγμένων τις γραφικές παραστάσεις των
συναρτήσεων
f(x) =4ημχ και g(x)=2ημ
2
χ

Λύση

2)Να σχεδιάσετε την γραφική παράσταση της συνάρτησης f(x)=ηµχ-1
Λύση

●Η καμπύλη ψ=4ημχ έχει περίοδο 2π , μέγιστη τιμή ίση με 4 και ελάχιστη
τιμή ίση με –4.
● Η καμπύλη ψ=2ημ
2
χ
έχει περίοδο π
π
4
2
1
2
= , μέγιστη τιμή ίση με 2 και
ελάχιστη τιμή ίση με –2.
Λαμβάνοντας υποψιν την γενική μορφή της καμπύλης ψ=ρημωχ
Η καμπύλη ψ = ημχ-1 προκύπτει από την μετατόπιση της
ψ=ημχ προς τα κάτω.
- 29 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

3)Στο σχήμα παριστάνεται μια περιοδική συνάρτηση της f.
Να βρείτε ένα πιθανό τύπο της f.
Λύση

4)Σε μια περιοχή στο Παλλιριστάν το βάθος της θάλασσας μεταβάλλεται περιοδικά λόγω της
παλίρροιας. Σε ένα συγκεκριμένο σημείο το βάθος της θάλασσας (σε μ) δίνεται για μια ημέρα
από την συνάρτηση:
)
6
( 5 , 4 5 ) (
t
t f
π
συν + =
όπου | | 24 , 0 ∈ t είναι ο χρόνος (σε ώρες) που πέρασε από τα μεσάνυχτα.
i)να σχεδιάσετε την γραφική παράσταση της συνάρτησης f .
ii) Με βάση το σχήμα να βρείτε σε ποια χρονικά διαστήματα είχαμε πλημμυρίδα και σε ποια
είχαμε άμπωτη.
Από την γενική μορφή της καμπύλης
συμπεραίνουμε ότι ένας πιθανός τύπος της
συνάρτησης f είναι ο f(x)=ρημωχ.
Η μέγιστη τιμή της f είναι ίση με 9, άρα
ρ=9
Η περίοδος της f είναι ίση με 24 , άρα
12
24
2 π
ω
ω
π
= ⇔ =
Επομένως ένας πιθανός τύπος για την f είναι ο
f(x)=9
12
πχ
ηu
Παρατήρηση
Αν γνωρίζουμε την καμπύλη με εξίσωση ( ) f x ψ = τότε μπορούμε άμεσα να
σχεδιάσουμε τις καμπύλες με εξισώσεις ( ) f x a ψ = + και ( ) f x a ψ = + .
●Η καμπύλη με εξίσωση ( ) f x a ψ = + προκύπτει από την καμπύλη με εξίσωση
( ) f x ψ = με μετατόπιση κατά α προς τα κάτω αν α<0 ή κατά α προς τα πάνω αν
α>0.
●Η καμπύλη με εξίσωση ( ) f x a ψ = + προκύπτει από την καμπύλη με εξίσωση
( ) f x ψ = με μετατόπιση κατά α προς τα δεξιά αν α<0 ή κατά α προς τα αριστερά
αν α >0.

- 30 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Λύση

5)Να γίνουν οι γραφικές παραστάσεις
i) f(x)= ) ( π χ ηu − ii) f(x)= )
2
(
π
χ εφ +
Λύση

Η καμπύλη 4, 5 ( )
6
t π
ψ συν = έχει μέγιστη τιμή 4,5 ελάχιστη τιμή –4,5 και περίοδο
12
6
2
=
π
π
.Για να σχεδιάσουμε την συνάρτηση f αρκεί να μετατοπίσουμε την καμπύλη
4, 5 ( )
6
t π
ψ συν = κατά 5 μονάδες προς τα πάνω.
ii)Στα διαστήματα τα οποία η f είναι γνησίως αύξουσα( δηλαδή στα [6,12],[18,24])έχουμε
πλημμυρίδα ενώ στα διαστήματα στα οποία η f είναι γνησίως φθίνουσα ( δηλαδή στα [0,6],[12,18]
έχουμε άμπωτη.
i)Όταν f(x)=g(x-κ) , τότε η γραφικη παράσταση της f(x) είναι η παραλληλη
μετατοπιση της γραφικηςπαραστασης της g(x) κατά κ μονάδες [δεξιά αν κ>0 ή
αριστερα αν χ<0].Άρα η γραφικη παράσταση της f(x) θα είναι η παραλληλη
μετατοπιση της ημχ προς τα δεξιά κατά π μονάδες .
Επίσης η f(x) θα έχει πεδίο ορισμού ολο το R και περιοδο 2π.

- 31 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

6)Να γίνει η γραφική παράσταση τηs f(x)=
2
2
χ
ηu
Λύση
Επειδή η g(x) ηuχ = έχει πεδίο ορισμού όλο το R και η h(x)=
2
χ
ηu θα έχει πεδίο ορισμού το R [
το ημίτονο ορίζεται για κάθε τόξο].Όπως είπαμε στην θεωρία , η συνάρτηση ημ(ωχ) έχει περίοδο
Τ=
ω
π 2
.Άρα η περίοδος της h(x):
2
1
2π
=4π.
Επειδή όμως f(-x)= ) x ( f
2
2 )
2
( 2 − =
χ
ηu − =
χ
− ηu = ,η f είναι περιττή. Άρα αρκεί να μελετηθεί σε
διάστημα πλάτους 2π, πχ στο[0,2π].
ii) f(x)= )
2
(
π
χ εφ + . Η γραφικη παράσταση της f(x) είναι η παραλληλη
μετατοπιση της g(x)=εφχ κατά
2
π
προς τα αριστερα.Η f(x) έχει περιοδο π
όπως και η g(x)=εφχ.
Επειδη η g(x) έχει πεδίο ορισμού ,
2
π
κπ κ
¦ ¹
− + ∈Ζ
´ `
¹ )
ℝ ,η f(x) θα έχει
πεδίο ορισμού { } , κπ κ − ∈Ζ ℝ

Προσοχή!!
Επειδη η
συνχ
ηuχ
εφχ = ,για να οριζεται πρέπει 0 ≠ συνχ , άρα
2
π
κπ χ + ≠ .Εδώ
2
π
κπ +
με κ ∈ℤ είναι τα σημεια τομης της γραφικης παράστασης της f(x)= )
2
(
π
χ εφ + με
τον χ΄χ .
- 32 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

χ 0
3
π

2
π

π
3
4π

3
5π

π 2
2
2
χ
ηu
0
2
1

2
2

1
2
3

2
1

0
F(x) 0 1
2
2
3
1 0

Με την βοήθεια αυτού του πίνακα, φτιάχνουμε την γραφική παράσταση της f(x) από το 0 έως το
π.
Η αντίστοιχη γραφική παράσταση στο [-2π,0] φτιάχνεται συμμετρικά ως προς το Ο(0,0).

Η υπόλοιπη γραφική παράσταση είναι επανάληψη της καμπύλης που προέκυψε
[πλάτους [-2π,2π]].
Παρατήρηση
Γενικά για να βρούμε τη περίοδο μιας συνάρτησης λύνουμε την εξίσωση f(x+T)=f(x) και
υπολογίζουμε το Τ, το οποίο πρέπει να είναι ανεξάρτητο του χ. Αν υπάρχουν πολλά τέτοια
επιλέγουμε το μικρότερο θετικό.

7)Να βρεθούν τα σύνολα τιμών των παρακάτω συναρτήσεων:
i) ηuχ + = 6 4 ) x ( f ii) ηuχ − = 2 9 ) x ( f
Λύση
i) Ξέρουμε ότι:
1 1 6 6 6
6 4 4 6 6 4
2 4 6 10 2 ( ) 10 f x
ηuχ ηuχ
ηuχ
ηuχ
− ≤ ≤ ⇔ − ≤ ≤ ⇔
− + ≤ + ≤ + ⇔
− ≤ + ≤ ⇔ − ≤ ≤

Άρα f(A)=[-2,10].

- 33 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ii)

1 1 2 2 2
9 2 9 2 2 9 11 9 2 7
11 ( ) 7 f x
συνχ ηuχ
συνχ συνχ
− ≤ ≤ ⇔ ≥ − ≥ − ⇔
+ ≥ − ≥ − + ⇔ ≥ − ≥ ⇔
≥ ≥

Άρα f(A)=[7,11].

8)Να εξετασετε αν οι συναρτήσεις :
i)
5
) x ( f
2
3 7
+ χ ηu
χ εφ + χ ηu
= ii) 1 2 ) x ( f
2
+ συνχ + χ συν =
είναι άρτιες ή περιττές.

Λύση
i) Το πεδίο ορισμού της f είναι το ℝ.
Ξέρουμε ότι , για κάθε , , x x ∈ ⇒ − ∈ ℝ ℝ(συμμετρικό πεδίο ορισμού).
=
+ χ − ηu
χ − εφ + χ − ηu
= −
5 ) (
) ( ) (
) x ( f
2
3 7
=
+ ηu −
χ εφ − χ ηu −
5 ) x (
2
3 7
=
+ ηu
χ εφ + χ ηu −
5 ) x (
) (
2
3 7
=
+ ηu
χ εφ + χ ηu −
5 x
) (
2
3 7
) x ( f
5 x
2
3 7
− =
+ ηu
χ εφ + χ ηu
− .
Άρα η συνάρτηση είναι περιττή.
ii)Το πεδίο ορισμού της g είναι το R.
Ξέρουμε ότι , για κάθε , R x , R x ∈ − ⇒ ∈
g(-x)= 1 ) ( ) ( 2
2
+ χ − συν + χ − συν = = + συνχ + χ συν 1 2
2
g(x).

9)Να βρεθούν η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή και η περίοδος των πιο κάτω συναρτήσεων:
i) f(x)=-
2
2
χ
ηu ii)g(x)=-συν(-
2
2
χ) iii) h(x)=3εφ(-2χ)
Λύση
i) Η f έχει μέγιστο το 2 2 = − ,και ελάχιστο το –2 και περίοδο T= π =
π
4
2
1
2
.
ii) Η g έχει μέγιστο το 1 1 = − ,και ελάχιστο το –1 και περίοδο
T= 2 2
2
2 4
2
4
2
2
2
2
2
2
π =
π
=
π
=
π
=
−
π
.
iii) Η h δεν έχει μέγιστο , ούτε ελάχιστο.
Έχει περίοδο Τ=
2 2
π
=
−
π
.

- 34 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

10)Αν είναι
2 4
π
≤ β < α ≤
π
, να συγκριθούν οι αριθμοί
i) ημα και ημβ ii)ημ2α και ημ2β iii)ημ
2
α
και ημ
2
β

Λύση
i)Επειδή η συνάρτηση ημχ είναι γνησίως αύξουσα στο διάστημα [
2
,
4
π π
] και είναι
2 4
π
≤ β < α ≤
π

θα είναι ημα <ημβ.
ii)Έχουμε
2 4
π
≤ β < α ≤
π
.Άρα είναι π ≤ β < α ≤
π
2 2
2
και επειδή η συνάρτηση ημχ είναι γνησίως
φθίνουσα , θα είναι ημ2α>ημ2β.
iii)Έχουμε
2 4
π
≤ β < α ≤
π
. Άρα είναι
4 2 2 8
π
≤
β
<
α
≤
π
όποτε: ημ
2
α
< ημ
2
β
.

Ασκήσεις προς λύση.
1)Να σχεδιάσετε τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων:
i) f(x)= ηuχ
2
1
ii) f(x)=
2
χ
ηu iii) f(x)=3 χ ηu3 iv) f(x)=2- χ ηu3 .

2) Να σχεδιάσετε τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων:
i) f(x)= συνχ
3
1
ii) f(x)= 1 3 − συνχ iii ) f(x)=
2
1
χ
συν +

3) Να σχεδιάσετε τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων:

i) f(x)= χ εφ3 ii) f(x)=
2
2
χ
εφ iii ) f(x)= )
4
(
π
− χ εφ

4)Να βρείτε τις περιόδους των συναρτήσεων:
i) f(x)= ηuχ
2
1
ii) f(x)=
2
χ
ηu iii) f(x)=3 χ ηu3
iv) f(x)= 1 3 − συνχ v) f(x)= πχ συν3

5)Βρείτε την περίοδο , την μέγιστη , και την ελάχιστη τιμή των συναρτήσεων.

i) f(x)= )
3
5
( 7 χ ηu ii) f(x)= )
8
x
( 10
π
ηu − f(x)= 1 ) 2 ( 2 − χ ηu −

- 35 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

6)Να αποδείξετε ότι οι παρακάτω συναρτήσεις είναι σταθερές .
i)f(χ)= χ συν ⋅ χ ηu + χ συν + χ ηu
2 2 4 4
2 ii) f(x)= ) 1 ( 2
1
2
2
2
2
+ χ συν +
χ εφ +
χ εφ

7) Να προσδιορίσετε την τριγωνομετρική συνάρτηση με περίοδο 10 η οποία να είναι περιττή και
να έχει μέγιστη τιμή το 6.
8)Να προσδιορίσετε τριγωνομετρική συνάρτηση με περίοδο
π
8
η οποία να είναι άρτια και να
έχει ελάχιστη τιμή το 2 .
9)Να βρείτε το σύνολο τιμών των παρακάτω συναρτήσεων:
i) f(x)= 4 1500 + χ συν − ii) f(x)= 2 )
6
x
( 10 +
π
ηu −
10)Να σχεδιάσετε στο ίδιο σύστημα αξόνων τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων:
i) f(x)= χ συν − 2 και f(x)= χ συν − 2 +2
ii) f(x)= ) (πχ ηu και f(x)= ) 2 ( πχ ηu
iii) f(x)= ) ( 3 πχ ηu − και f(x)= ) (πχ πηu −

11)Δίνεται η συνάρτηση f(x)= α − αχ συν 2 ) ( 8 .Να προσδιορίσετε τον θετικό αριθμό α σε καθεμία
από τις περιπτώσεις:
i)Η f έχει περίοδο ίση με 10.Ποια είναι τότε η μέγιστη τιμή της f ;
ii)H f έχει ελάχιστη τιμή ίση με -16 .Ποια είναι η περίοδος της ;

12)Να προσδιορίσετε τους πραγματικούς αριθμούς α, β για τους οποίους η συνάρτηση
f(x)=α+βημ8χ
έχει ελάχιστη τιμή το –5 και η γραφική της παράσταση διέρχεται από το σημείο ( ) 3 3 ,
12
−
π
.
12) Δίνεται η συνάρτηση ( ) x x x f + − |
¹
|

\
|
− = π συν
π
ηu
2
) ( .
α) Να βρεθεί το πεδίο ορισμού της ) (x f και να απλοποιηθεί ο τύπος της.
β) Να βρεθούν η περίοδος και τα ακρότατα της ) (x f .
γ) Να γίνει η γραφική παράσταση της ) (x f .

13)Μερικές τιμές της περιοδικής συνάρτησης f περιλαμβάνονται στον παρακάτω πίνακα. Αν
είναι γνωστό ότι η μέγιστη τιμή της f είναι το 10 τότε:
χ 0 3 6 9 12 15 18
f(x) 10 0 -10 0 10 0 -10

i)Ποια μπορεί να είναι η περίοδος της f ;
ii) Να βρείτε ένα πιθανό τύπο για την f.
iii)Με βάση τον τύπο που προσδιορίσατε να βρείτε τις τιμές :
f( )
2
3
και f( ) 2000 .
- 36 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

14)Η πίεση του αίματος ενός ανθρώπου προσεγγίζεται με ικανοποιητική ακρίβεια από την
συνάρτηση
P(t)=100+20συν2 t
όπου t 0 ≥ είναι ο χρόνος σε δευτερόλεπτα.
i)Η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της πίεσης P ονομάζονται αντίστοιχα συστολική και
διαστολική πίεση. Να βρείτε την συστολική και την διαστολική πίεση του συγκεκριμένου
ανθρώπου.
ii)Πόσους σφυγμούς το λεπτό έχει ο άνθρωπος αυτός ; (π=
7
22
)

15)Να σχεδιάσετε τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων:
i) f(x)= εφχ ii) f(x)= σφχ

16)Έστω η συνάρτηση f(x)= , συνχ − συνχ π ≤ χ ≤ 2 0
i) Για τις διάφορες τιμές του χ να απλοποιήσετε τον τύπο της
ii) Να κάνετε την γραφική της παράσταση.

17)Έστω η συνάρτηση: f(x)=
χ ηu +
ηuχ − χ συν −
2
2
1
2 2
. Να αποδείξετε ότι:
i) όταν ημχ 1 ± ≠ , η γραφική της παράσταση βρίσκεται πάνω από τον άξονα χ΄χ.

ii) f(x)<1.

18)Δίνονται οι συναρτήσεις f(x)= χ ηu
2
g(x)= χ συν ⋅ χ ηu
2 2
.Να αποδειχθεί ότι είναι περιοδικές με
περίοδο αντίστοιχα T=π (για την f) T=
2
π
(για την g).
18)Πόσες διαφορετικές μεταξύ τους τιμές , μπορεί να πάρει η συνάρτηση f(x)=συν
2
,
5
xπ
χ ∈ℤ.

19)Να αποδείξετε ότι η συνάρτηση f με f(x)= ) ( 5 ) ( 3 ) (
2 2
χ − συν ⋅ ηuχ + χ − π συν − χ + π ηu είναι
περιοδική με περίοδο π, αλλά δεν είναι άρτια ούτε περιττή.

- 37 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1)Ποιες από τις παρακάτω συναρτήσεις είναι περιττές ;
Α.f(x)=2εφχ Β.f(x)=
ηuχ
ηuχ + χ ηu
7
Γ. f(x)= ηuχ + συνχ 2
Δ. f(x)= χ συν
2
2

2)H συνάρτηση f(x) = 3 4 + συνχ − :
Α. έχει μέγιστο το 4 και ελάχιστο το –4
Β. έχει μέγιστο το 7 και ελάχιστο το –1
Γ. έχει μέγιστο το 3 και ελάχιστο το –1
Δ. δεν έχει μέγιστο και ελάχιστο.

3)Η συνάρτηση f(x)=ημχ έχει:
Α. κέντρο συμμετρίας το Ο(0,0)
Β. άξονα συμμετρίας τον ψ΄ψ
Γ. άξονα συμμετρίας τον χ΄χ
Δ. Ούτε κέντρο συμμετρίας ούτε άξονα συμμετρίας .

4)Έστω η συνάρτηση f(x)=ασυνχ+β. Αν η γραφική παράσταση της f διέρχεται από τα σημεία
Α( ) 3 ,
3
π
και Β( ) 1 ,
2
π
,τότε το α+β είναι ίσο με:
Α.1 Β.2 Γ.3 Δ.4 Ε. 5

5)Όταν είναι ,
2
π < χ <
π
τότε η τιμή του ημχ :
Α. αυξάνεται από το -1 στο 0
Β. αυξάνεται από το 0 στο 1
Γ. ελλατωνεται από το 0 στο 1
Δ. ελαττώνεται από 1 στο –1
Ε. ελαττώνεται από 1 στο 0

6)Η συνάρτηση f(x)=εφωχ έχει κατακόρυφη ασύμπτωτη την ευθεία χ=2π. Τότε το ω είναι:
Α.500 Β.0,25 Γ.
4
3
Δ.
4
3241

- 38 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ
Μια ισότητα που περιέχει τριγωνομετρικούς αριθμούς μιας ή περισσότερων άγνωστων
γωνιών και δεν είναι ταυτότητα λέγεται τριγωνομετρική εξίσωση.
Κάθε γωνία που επαληθεύει μια τριγωνομετρική εξίσωση λέγεται μερική λύση. Το σύνολο των
μερικών λύσεων λέγεται γενική λύση της εξίσωσης.
Οι βασικές τριγωνομετρικές εξισώσεις είναι οι :
ημχ=α ,συνχ=α ,εφχ=α και σφχ=α , α∈R.

Λύση της εξίσωσης ημχ =α (1 )
Αν a >1 , η εξίσωση είναι αδύνατη.
Αν a ≤1, τότε θα υπάρχει γωνία θ τέτοια ώστε ημθ=α
,όποτε ημχ=ημθ και οι λύσεις της εξίσωσης (1) δίνονται από τους τύπους:

Λύση της εξίσωσης συνχ =α (2)
Αν a >1 , εξίσωση είναι αδύνατη.
Αν a ≤1, τότε θα υπάρχει γωνία θ τέτοια ώστε συνθ=α
,όποτε συνχ=συνθ και οι λύσεις της εξίσωσης (1) δίνονται :

χ=2κ̟+θ ή χ=2κ̟+(̟-θ) , κ∈Ζ

Άρα έχουµε:

χ=2κ̟+θ
ηµχ=ηµθ ⇔ κ∈Ζ
χ=2κ̟+(̟-θ)

χ=2κ̟+θ ή χ=2κ̟-θ , κ∈Ζ

Άρα έχουµε:

χ=2κ̟+θ
συνχ=συνθ ⇔ κ∈Ζ
χ=2κ̟-θ

- 39 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Λύση των εξισώσεων εφχ=α και σφχ=α.
Επειδή η εφχ παίρνει τιμές στο R, θα υπάρχει γωνία θ τέτοια ώστε εφθ=α, όποτε έχουμε:

Λυμένες ασκήσεις
1)Να λύσετε τις εξισώσεις:
i) ημχ=0 ii)συνχ= -
2
1
iii)συνχ= -1
Λύση

i) ημχ=0 ⇔ημχ=ημ0 ⇔ , κ∈Ζ ⇔
¦
¹
¦
´
¦
π + κπ =
∈ κ
κπ = χ
⇔
¦
¹
¦
´
¦
π + κ = χ
Ζ ∈ κ
π =
⇔
2 x
Z
2
) 1 ( 2
k 2 x
κ∈Ζ⇔χ=λπ, λ∈Ζ.

ii) συνχ= -
2
1
⇔ συνχ= - συν
3
π
⇔ συνχ=συν
3
2π
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
+ κπ =
⇔
3
2
2
3
2
2 x

(-συνχ=συν(π-χ))
iii) συνχ= -1 ⇔συνχ =συνπ ⇔(χ=2κπ± π, κ∈Ζ ) ⇔χ=2λπ+π, λ ∈Ζ

2) Να λύσετε τις εξισώσεις :
i) ηµχ= -
2
2
ii) συνχ= -
2
3
iii)εφχ=0

Λύση
εφχ=εφθ ⇔χ=κ̟+θ, κ∈Ζ

Αντίστοιχα για την εξίσωση σφχ=α θα
είναι

σφχ=σφθ ⇔χ=κ̟+θ, κ∈Ζ

- 40 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

i) ημχ= -
2
2
⇔ημχ=-ημ
4
π
⇔ημχ=ημ(-
4
π
)
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
+ κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
− κπ = χ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− − π + κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
− + κπ = χ
⇔
4
5
2
4
2
)
4
( 2
)
4
( 2
ή
(-ημχ=ημ(-χ))

ii) συνχ=-
2
3
⇔συνχ= - συν
6
π
⇔συνχ=συν(π-
6
π
) ⇔ συνχ = συν
6
5π
⇔χ=2κπ±
6
5π

κ∈Ζ
iii) εφχ=0 ⇔χ=κπ, κ∈Ζ

3)Να λύσετε τις εξισώσεις :
i)-2ηµ3χ= 3 ii)συν
3
x
+1=0 iii)εφ(
3
π
-2χ)= 3
Λυση
i) -2ημ3χ= 3 ⇔ημ3χ = -
2
3
⇔ημ3χ= - ημ
3
π
⇔ ημ3χ =ημ(-
3
π
) ⇔

¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π + κπ
= χ
Ζ ∈ κ
π − κπ
= χ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− − π + κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
− + κπ =
⇔
9
4 6
9
6
)
3
( 2 3
)
3
( 2 x 3

ii) συν
3
x
+1=0 ⇔ συν
3
x
= - 1 ⇔ συν
3
x
= συνπ ⇔(
3
x
=2κπ± π, κ∈Ζ ) ⇔(
3
x
=2λπ+π, λ∈Ζ )
⇔χ=6λπ+3π , λ∈Ζ
iii) εφ(
3
π
-2χ)= 3 ⇔ εφ(
3
π
-2χ)=εφ
3
π
⇔(
3
π
-2χ=κπ+
3
π
, κ∈Ζ ) ⇔ ⇔ (-2χ=κπ ,
κ∈Ζ ) ⇔χ=
2
κπ −
, κ∈Ζ .
4)Να λύσετε την εξίσωση ηµ
2
χ – 3ηµχ +2 =0
Λύση
Θέτουμε ημχ= t με t ≤1. Έτσι η εξίσωση γράφεται :
t
2
– 3t +2=0
Η τελευταία είναι μια εξίσωση δευτέρου βαθμού με ρίζες τις t1= 1 και t2=2.Η t2=2 απορρίπτεται
, γιατί είναι
2
t >1.Άρα έχουμε:
ημχ=1 ⇔ημχ=ημ
2
π
⇔χ=2κπ+
2
π
, κ∈Ζ .

- 41 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Χρήσιμες παρατηρήσεις
Κάποιες φορές είναι δυνατόν να έχουμε μια εξίσωση με διαφορετικούς τριγωνομετρικούς
αριθμούς , την μετατρέπουμε σε εξίσωση με τον ίδιο τριγωνομετρικό αριθμό με την βοήθεια
συμπληρωματικών γωνιών ή με την βοήθεια γνωστών ταυτοτήτων.
• Αν μια εξίσωση έχει η παίρνει την μορφή ( ( )) ( ( )) f x g x ηu ηu = − , τότε γράφουμε :
( ) 2 ( )
( ( )) ( ( )) ( ( )) ( ( )) ,
( ) 2 ( )
f x g x
f x g x f x g x
f x g x
κπ
ηu ηu ηu ηu κ
κπ π
= − ¦
= − ⇔ = − ⇔ ∈
´
= + +
¹
ℤ
Σημειώνουμε ότι αντί της σχέσης ( ( )) ( ( )) g x g x ηu ηu − = − μπορούμε να γράψουμε:
( ( )) ( ( )) g x g x ηu ηu π − = +
π.χ
(2 ) ( ) ηu χ π ηu χ π + = − + τότε

(2 ) ( ) (2 ) ( ( ))
2 2 ( ) 3 2 2
2 2 2
2 2
, 3 3
2
ηu χ π ηu χ π ηu χ π ηu χ π
χ π κπ χ π χ κπ π
χ π κπ π χ π χ κπ π
χ κπ π
κ
χ κπ π
+ = − + ⇔ + = − +
+ = − + = − ¦ ¦
⇔ ⇔
´ ´
+ = + + + = + +
¹ ¹
¦
= −
¦
⇔ ∈
´
¦
= + +
¹
ℤ

ή εναλλακτικά
(2 ) ( ) (2 ) ( )
2 2 2
(2 ) (2 )
2 2 2
2
2
,
2 2
3 2 2
3 3
ηu χ π ηu χ π ηu χ π ηu π χ π
χ π κπ π χ
ηu χ π ηu π χ
χ π κπ π π χ
χ κπ π
χ κπ π
κ
χ κπ π χ κπ π
+ = − + ⇔ + = + +
+ = + + ¦
⇔ + = + ⇔
´
+ = + − −
¹
= + ¦
= + ¦
¦
⇔ ⇔ ∈
´ ´
= − = −
¹
¦
¹
ℤ

Ανάλογα και στην περίπτωση του συνημίτονου δηλαδή:

• Αν μια εξίσωση έχει η παίρνει την μορφή ( ( )) ( ( )) f x g x συν συν = − , τότε γραφούμε :
( ) 2 ( )
( ( )) ( ( )) ( ( )) ( ( )) ,
( ) 2 ( ( ))
f x g x
f x g x f x g x
f x g x
κπ π
συν συν συν συν π κ
κπ π
= + − ¦
= − ⇔ = − ⇔ ∈
´
= − −
¹
ℤ

Δηλαδή
( ) 2 ( ( ), f x g x κπ π κ = ± − ∈ℤ

Σημειώνουμε ότι αντί της σχέσης ( ( )) ( ( )) g x g x συν συν π − = − μπορούμε να γράψουμε:
( ( )) ( ( )) g x g x συν συν π − = +
Όποια μορφή και αν επιλέξουμε ,θα προκύψουν οι ίδιες λύσεις .
(Δείτε την επόμενη άσκηση!!)

- 42 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

5)Να λυθούν οι εξισώσεις :
i) )
2
( 2
π
− χ συν = χ ηu ii) 0 2 )
3
( = χ σφ − χ −
π
εφ iii) )
3
( )
2
( χ −
π
συν =
π
− χ ηu
Λύση
i) ⇔
π
− χ συν = χ −
π
συν ⇔
π
− χ συν = χ ηu )
2
( ) 2
2
( )
2
( 2
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
κπ − = χ
Ζ ∈ κ
π
−
κπ
− = χ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
κπ − = χ
Ζ ∈ κ
π
−
π
− κπ = χ −
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
+ π − κπ = χ −
π
Ζ ∈ κ
π
− χ + κπ = −
π
⇔
2
3 3
2
2
2 2
2 3
3
2 2
2
2
2 x 2
2

ii) ⇔ χ −
π
εφ = χ −
π
εφ ⇔ σφχ = χ −
π
εφ ⇔ = χ σφ − χ −
π
εφ ) 2
2
( )
3
( )
3
( 0 2 )
3
(

¦
¹
¦
´
¦
Ζ ∈ κ
π
+ κπ = χ
⇔
¦
¹
¦
´
¦
Ζ ∈ κ
π
−
π
+ κπ = χ
⇔
¦
¹
¦
´
¦
Ζ ∈ κ
χ −
π
+ κπ = −
π
⇔ 6 3 2
2
2
x
3 .
iii) ⇔
π
+ χ ηu =
π
− χ ηu ⇔
π
− χ +
π
ηu =
π
− χ ηu ⇔ χ −
π
συν =
π
− χ ηu )
6
( )
2
( )
3 2
( )
2
( )
3
( )
2
(
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
+ κπ = χ
Ζ ∈ κ
Α∆ΥΝΑΤΗ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
+
π
− π + κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
+
π
+ κπ = χ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− χ − π + κπ =
π
− χ
Ζ ∈ κ
π
+ χ + κπ =
π
− χ
⇔
3
2
2 6
2 2
2 6
2 0
6
2
2
6
2
2

Παρατήρηση 2:Όταν δίνεται διάστημα λύσης , πρέπει να περιορίζεται η παράμετρος Ζ ∈ κ ώστε
οι λύσεις να βρίσκονται εντός του δεδομένου διαστήματος .(βλέπε επόμενη άσκηση)
6)Να λυθεί η εξίσωση | | π στο =
π
− χ ηu , 0
2
2
)
3
( .
Λύση
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
+ κπ = χ
Ζ ∈ κ
π
+ κπ = χ
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− π + κπ =
π
− χ
Ζ ∈ κ
π
+ κπ =
π
− χ
⇔
π
ηu =
π
− χ ηu ⇔ =
π
− χ ηu
12
13
2
6
7
2
4
2
3
4
2
3
4
)
3
(
2
2
)
3
(

ηµ2χ=συν( χ −
π
2
)
- 43 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Πρέπει:
i) 1
12
7
2 0
12
7
2 0 ≤ + κ ≤ ⇔ π ≤
π
+ κπ ≤ με Ζ ∈ κ .Άρα Ζ ∈ κ ≤ κ ≤ − ⇔ ≤ κ ≤ − ,
24
7
24
7
12
5
2
12
7
.Aρα κ=0.
Επομένως η λύση είναι χ=0+
12
7
12
7 π
= χ ⇔
π

ii)
12
1
12
13
2 0
12
13
2 0 − ≤ + κ ≤ ⇔ π ≤
π
+ κπ ≤ Ζ ∈ κ − ≤ κ ≤ − ⇔ ≤ κ ≤ − ⇔ ,
24
1
24
13
12
1
2
12
13

Δεν υπάρχει όμως τέτοιο κ .Άρα μοναδική λύση είναι η χ=
12
7π
.

7)Η ημερήσια ζήτηση για ένα προιον προσεγγίζεται ικανοποιητικά από την συνάρτηση:
f(t)=10000+9000συν
183
t π

όπου t 0 ≥ είναι ο χρόνος ( σε ημέρες ) και η χρονική στιγμή t=0 αντιστοιχεί στην αρχή του
έτους.(Θεωρήστε ότι το έτος έχει 366 μέρες ).
i) Πως θα χαρακτηρίζατε το είδος αυτό, καλοκαιρινό ή χειμωνιάτικο; Να δικαιολογήσετε
την απάντηση σας .
ii)Να βρείτε τις χρονικές στιγμές κατά τις οποίες η ημερήσια ζήτηση για το είδος αυτό θα
είναι ίση με 14500.Σε ποιες ημερομηνίες αντιστοιχούν αυτές οι χρονικές στιγμές ;
Λύση
i)Η συνάρτηση αυτή έχει μέγιστη τιμή όταν
κ = ⇔ κπ =
π
⇔ συν =
π
συν ⇔ =
π
συν 366 t 2
183
t
0
183
t
1
183
t
δηλαδή τις χρονικές στιγμές
0,366,732,1098,….κ.λ.π.όμως η f έχει περίοδο 366
183
2
=
π
π
ημέρες και η χρονική στιγμή t=0
αντιστοιχεί στην αρχή του έτους .
Άρα η f παρουσιάζει την μέγιστη τιμή της στην αρχή του έτους , δηλαδή το χειμώνα .Μπορούμε
να πούμε επομένως ότι το συγκεκριμένο είδος είναι χειμωνιάτικο.
ii)Η ημερήσια ζήτηση θα είναι ίση με 14500 όταν:
f(t)=14500
¦
¹
¦
´
¦
− =
∈
+ =
⇔
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
π
− κπ =
π
Ζ ∈ κ
π
+ κπ =
π
⇔
π
συν =
π
συν ⇔ =
π
συν + ⇔
61 366 t
Z k
61 k 366 t
3
2
183
t
3
2
183
t
3 183
t
14500
183
t
9000 10000
Επειδή όμως πρέπει t 0 ≥ , όπως εύκολα βρίσκουμε από τις λύσεις αυτές δεκτές είναι οι:
¦
¹
¦
´
¦
∈ − =
∈ + =
∗
N k , 61 366 t
N k , 61 k 366 t

Οι λύσεις t=366k+61 αντιστοιχούν στη 61
η
μερα κάθε έτους δηλ στην 1
η
Μαρτίου.
Οι λύσεις t=366k-61 αντιστοιχούν στη 305
η
μέρα κάθε έτους δηλ στην 31
η
Οκτωβρίου.

- 44 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

8)Να λυθει ηεξισωση
1
4
1
ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
+
+ =
+

Λύση
Εχουμε παρανομαστες και για αυτό θα πρεπει να θεσουμε περιορισμους
0 ,
2
π
συνχ χ κπ κ ≠ ⇔ ≠ + ∈ℤ
1 0 1 2 ,
2
π
ηuχ ηuχ χ κπ κ + ≠ ⇔ ≠ − ⇔ ≠ − ∈ℤ
Έχουμε λοιπόν:
2 2
2 2
1
2 2
1
4 (1 ) 4 (1 )
1
1 2 4 (1 ) 2 (1 )
ηu χ συν χ
ηuχ συνχ
ηuχ συν χ συνχ ηuχ
συνχ ηuχ
ηu χ ηuχ συν χ συνχ ηuχ ηuχ
+ =
+
+ = ⇔ + + = + ⇔
+
+ + + = + ⇔ + 4 (1 ) συνχ ηuχ = +
1
2 4 2 ,
2 3 3
π π
συνχ συνχ συν συνχ χ κπ κ = ⇔ = ⇔ = ⇔ = ± ∈ℤ

Όλες οι τιμές είναι δεκτές συμφωνά με τους περιορισμούς .

9)Να λυθεί η εξίσωση:

1 1
(1 )(1 ) (1 )(1 ) ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
+ + = + +
Λύση
Για να ορίζονται οι παρανομαστές πρέπει :
0 ,
2
π
συνχ χ κπ κ ≠ ⇔ ≠ + ∈ℤ , 0 , ηuχ χ κπ κ ≠ ⇔ ≠ ∈ℤ
Έτσι η εξίσωση γράφεται ισοδύναμα:
1 1
(1 )(1 ) (1 )(1 )
1 1
(1 ) (1 ) 0
1 1
(1 )(1 )( ) 0
1 1
1 0,1 0,
ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
συνχ ηuχ
ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
ηuχ συνχ
συνχ ηuχ
+ + = + + ⇔
+ +
+ − + = ⇔
+ + − = ⇔
+ = + = −

Στην λύση τριγωνομετρικών εξισώσεων είναι πολύ βασικό όχι μόνο να
θέτουμε τους απαραιτήτους περιορισμούς αλλά και να ελέγχουμε με προσοχή
αν οι τιμές (λύσεις ) που προκύπτουν είναι δεκτές ή απορρίπτονται.
- 45 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Έχουμε

1 0 1 2 ,
2
π
ηuχ ηuχ χ κπ κ + = ⇔ = − ⇔ = − ∈ℤ
Οι τιμές αυτές απορρίπτονται λόγω περιορισμών .
(οι τιμές 2
2
π
χ κπ = + απεικονίζονται στον τριγωνομετρικό κύκλο στα σημεία Β ,Β΄.Οι τιμές
2
2
π
χ κπ = − στο σημείο Β΄. Άρα οι τιμές 2
2
π
χ κπ = − απορρίπτονται )

1 2 , συνχ χ κπ π κ = − ⇔ = + ∈ℤ
Οι τιμές αυτές απορρίπτονται διότι χ κπ ≠ .

(1)
1 1
2
,
4
ηuχ π
ηuχ συνχ εφχ εφχ εφ
συνχ
π
χ κπ κ
= ⇔ = ⇔ = ⇔ = ⇔
= + ∈ℤ

Οι τιμές αυτές είναι δεκτές .

- 46 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

Ασκήσεις προς λύση
1. Να λυθούν οι εξισώσεις:
i) ημx = - ημ25°
iii) 3ημx + 6 = 0
iv) συν (x + 50°) = ημ (x + 20°)
v) 2ημ2χ-1=0
vi) συνx = - συν30°
vii) σφ
2
x - 1 = 0
viii) ( ) 3
6
π
εφ χ − = −

2)Να λυθούν οι εξισώσεις:
i) 2ημ
2
x - 3ημx + 1 = 0
ii) 2ημ
2
θ = 3 (1 - συνθ)
iv)
1
1
4
συνχ
συνχ
+ = − =
vii) 16συν
4
x - 25συν
2
x + 9 = 0
x) εφ
4
x - 4εφ
2
x + 3 = 0
xi) 2ημ
2
x - συν
2
x - 1 = 0
xii)
1
2
1
εφχ
ηuχ
σφχ
+
=
+

3)Να λυθούν οι εξισώσεις:
i) ημx + συνx = 0
ii) ημ2x = συν(χ-
π
3
)
iv) 3 ( )
3
π
συν χ ηu χ = + ,

4)Να λυθούν οι εξισώσεις :
i)
π 3π
( ) 3 ( )
4 4
x x συν ηu − = +
ii) (2ημx-1)
2
+(3συνx- 3 )
2
=0,
iii)
4 2
4 5 4 0 συν χ ηu χ + − =

5) Να λυθούν οι εξισώσεις::
i) ημ(ημχ)=0
- 47 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

ii) συν(συνχ)=1
6)Να λύσετε στο διάστημα [0,2π] τις εξισώσεις :
i)
2
1
=
ηuχ +
συνχ
+ εφχ

ii) ηuχ = συνχ + 1
7)Να λύσετε την εξίσωση
i) 1
6
) 9 t (
2 =
+ π
ηu
ii) O πληθυσμός ενός είδους άγριου ζώου παρουσιάζει κατά την διάρκεια του έτους
διακύμανση που περιγράφεται ικανοποιητικά από την συνάρτηση :
f(t)= 16000
6
) 9 t (
2000 +
+ π
ηu
όπου f(t) είναι ο πληθυσμός , t ο χρόνος (σε μήνες) και η χρονική στιγμή t=0 αντιστοιχεί στην
αρχή του έτους .Να προσδιορίσετε τις χρονικές στιγμές του έτους κατά τις οποίες ο πληθυσμός
θα είναι ίσος με 17000.

8)Έστω ότι ο ήλιος ανατέλλει στις 7:30 κάθε πρωί και μέχρι να δύσει, δώδεκα ώρες μετά, διανύει
στον ουρανό τόξο 180
ο
με σταθερό ρυθμό ώστε στις 13:30 να βρίσκεται ακριβώς πάνω από μια
συγκεκριμένη τοποθεσία.
Να βρείτε τις ώρες κατά τις οποίες δέντρο ύψους 10 μέτρων, που βρίσκεται στην παραπάνω
τοποθεσία, κάνει σκιά μήκους 3 10 μέτρων.
9)Να λύσετε την εξίσωση συνχ = χ ηu + χ συν 2 2
2 3
στο διάστημα[0,
2
π
] .
10)Να προσδιορίσετε πραγματικούς αριθμούς χ,ψ τέτοιους ώστε να ισχύει:
0 2
2 3
= +
ψ
ηu −
χ
συν .
11)Έστω η συνάρτηση
χ συν −
χ συν
=
2
2
2
) x ( f
i) Να δείξετε ότι ορίζεται στο R.
ii) Να βρείτε τις τιμές του α∈R για τις οποίες έχει λύση η εξίσωση f(χ)=α.

12)Δίνεται η εξίσωση
2 2
3
,
4
ηu χ λ συνχ λ λ + = + ∈ℝ
Αν μια λύση της εξίσωσης είναι ο αριθμός
2
3
π
χ = τότε :
α)να βρείτε την τιμή του λ
- 48 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

β)Nα βρείτε όλες τις λύσεις της εξίσωσης.
13)Να λυθει η εξισώση 1 συνχ ηuχ + = .
14)Δίνεται η συνάρτηση :
2
( ) ( )
3
x
f x κ ηu λ = ⋅ +
με
*
, , x κ λ
+
∈ ∈ ∈ ℝ ℝ ℝ.Η γραφική παράσταση της f διέρχεται από το σημείο Α(0,1) και η
μέγιστη τιμή της f είναι το 3.
α)Να αποδείξετε ότι κ =2 και λ=1
β)Να κατασκευάσετε πίνακα τιμών για την συνάρτηση f και να κάνετε την γραφική
παράσταση στο διάστημα Δ=| | 0, 3π
γ)Να βρείτε τα σημεία , στα οποία η γραφική παράσταση τέμνει τον άξονα χχ΄, όταν
| | 0, 3 χ π ∈ .
15)Να λύσετε την εξίσωση :

2002 2004
(3 ) ( ) 0
2 3
x x
π π
ηu συν − + + =
0ταν ( ) , 2 x π π ∈

Ερωτήσεις Πολλαπλής Επιλογής
1) Η εξίσωση ημx = -
1
2
έχει λύσεις τις:
Α. x = 2κπ +
π
6
Β. x = 2κπ -
π
6

Γ. x = 2κπ +
π
6
ή x = 2κπ +
5π
6
Δ. x = 2κπ -
π
6
ή x = 2κπ +
7π
6

Ε. καμία από τις προηγούμενες

2) Η εξίσωση συνx = -
2
2
έχει λύσεις τις:
Α. x = 2κπ ±
π
4
Β. x = κπ ±
π
4
Γ. x = 2κπ ±
3π
4

Δ. x = 2κπ -
π
4
Ε. x = (κ + 1) π ±
3π
4

3)Οι εξισώσεις ημχ=α και συνχ=α έχουν λύση , όταν :
Α. 0 α ≠ Β. 1 α ≤ Γ. 1 α ≥ −
Δ. 1 α ≤ Ε. 1 α >

- 49 –
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ∆ΡΟΥΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ http://mathhmagic.blogspot.com/

4)Αν η εξισωση συνx = α+2 εχει λυση , τοτε :
Α. 0 α > Β. 1 α ≤ Γ. 2 α ≥
Δ. | | 3, 1 α ∈ − − Ε. 2 1 α − ≤ ≤

5)Οι λύσεις της εξίσωσης ημχ = 0 είναι οι :
Α. x = κπ Β. x = 2κπ Γ. x = 2κπ +
π
2

Δ. x = 2κπ +π Ε. τίποτα από τα παραπάνω

6) Η στήλη Α περιέχει ορισμένες βασικές εξισώσεις των οποίων οι λύσεις βρίσκονται στη στήλη
Β. Συνδέστε κάθε εξίσωση με τις λύσεις της.
στήλη Α στήλη Β
ημx = ημ15°
x = 2κπ ±
π
4

ημx =
1
2
x = κπ +
π
3

συνx = 0 x = 360° κ ± 120°
συνx = -
1
2
x = κπ -
π
4

εφx = 3
εφx = - 1
x = 2κπ +
π
12

ή x = 2κπ +
11π
12

x = κπ +
π
2

x = 2κπ +
π
6

ή x = 2κπ + π -
π
6

x = κπ +
π
4

x = κπ -
π
3

x = 2κπ -
π
12

ή x = 2κπ + π +
π
12