Εριχ Φρομ - Το δόγμα του Χριστού (Πολιτικό Καφενείο)

*Eqi% Φρόμ: Τό δόγμα τον Χρίστον

)

ERICH FROMM

TO ΔΟΓΜΑ TOY ΧΡΙΣΤΟΥ

και ΰλλα δοκίμια για τή θρησκεία,
τήν ψυχολογία και τήν κουλτούρα

Μετάφραση
ΔΗΜ. ΘΕΟΔΩΡΑΚΑΤΟΣ

/£L

VYF

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗ — ΑΘΗΝΑ

Ό τίτλος τοβ Εργου στά άγγλιχά:
The dogma of Christ
and other essays on Religion, Psychology and Culture

© Holt, Rinehart and Winston, Inc.

© γι4 τήν έλληνιχή γλώαοα
έκΜοεις Μπουχουμάνη 1974

Στοιχειοθετήθηχε καί τυπώθηκε οτήν ’Αθήνα τό Νοέμβριο τοΟ 1974
ατό τυπογραφείο ΓΕ2ΡΓΙ0Γ ΛΕΟΝΤΑΚΙΑΝΑΚΟΓ (Δουχ. Πλαχεν-
τίας 31, Χαλάνδρι, τηλ. 6812457) γι± λογαριασμό τίΰν έχίόοεων
ΜΠΟΓΚΟΓΜΑΝΗ (Άχαδημίας 57, ’Αθήνα, τηλ. 618.502)

Διόρθωση: Χριστίνα Γιατζόγλου

’Εξώφυλλο: Λίχα Φλώρου

«Boukoumanis» Publications,
57, Acadimias St., Athens 143, Greece—Tel. 618-502

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ...................................................................................................

7

ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΟΓ ΧΡΙΣΤΟΓ....................................................................

11

1. Μεθοδολογία χαΐ φύση τοΟ προβλήματος..................................

19

2. Ή κοινωνικοψυχολογική άποατολή τής θρησκείας ...............

21

3. Ό πρωτοχριστιανισμός χαΐ ή Ιδέα του γιά τόν Χριστό ...

33
4. Ό μετασχηματισμός τοΟ χριστιανισμοΟ χαΐ τό όμοούσιο δόγμα 64
5. Ή έξέλιξη τοΟ δόγματος βς τή σύνοδο τής Νιχαίας..............

87

6. Mil 5λλη προσπάθεια έρμηνείας...................................................

97
7. Συμπέρασμα.............................................................................................. 106

Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΓ ΑΝΘΡ2Π0Γ......................... 109

ΣΕΞ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ....................................................................... 121

«ΓΓΧΑΝΑΛΓΣΗ — ΕΠΙΣΤΗΜΗ "Η ΚΟΜΜΑΤΙΚΗ ΓΡΑΜΜΗ; 145

Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ............................................. 163

Η ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΓ ΣΓΓΧΡΟΝΟΓ
ΑΝΘΡΩΠΟΓ.......................................................................................... 186

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΚΙΝΔΓΝΟΙ ΤΗΣ «ΓΓΧΟΛΟΓΙΑΣ............... 209

Η ΠΡΟΦΗΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΙΡΗΝΗΣ.................................. 223

Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ

Τά περισσότερα δοκίμια αύτοϋ τοϋ τόμου γράφτηκαν στή
διάρκεια τών τελευταίων δέκα χρόνων. Τό μεγαλύτερο, δ-
μως, σέ έκταση, «Τό δόγμα τοΟ Χριατοϋ», έμφανίστηκε γιά
πρώτη φορά στά γερμανικά τό 1930. Ό καθηγητής Τζαί-
ημς ΛοΟθερ Άνταμς, τής θεολογικής Σχολής τοϋ Χάρβαρντ,
είχε κάνει τή μετάφρασή του πρίν άπδ πολλά χρόνια καί
μοϋ πρότεινε νά τό έκδώσω μαζί μέ τά άλλα άρθρα σ' Ιναν
τόμο. Καί αύτό παρά τό γεγονός δτι δέ συμφωνούσε μέ πολ
λά άπό τά συμπεράσματά μου. Πίστευε δμως δτι ή έπιχειρη-
ματολογία καί ή μεθοδολογία παρουσίαζαν άρκετό ένδιαφέ-
ρον, ώστε νά δικαιολογείται ή έκδοση στά άγγλικά. Προσω
πικά δίσταζα πάρα πολύ νά έπανεκδώσω αύτό τό πρώιμο
δείγμα τής σκέψης μου. Οί λόγοι είναι φανεροί.
Πρώτ’ άπ’ δλα, γράφτηκε σέ μιά περίοδο πού ήμουν
αύστηρά φροϋδικός. Στό μεταξύ, οί ψυχαναλυτικές μου ά-
πόψεις ύπέστησαν μεγάλη άλλαγή, σέ βαθμό πού πολλές δια
τυπώσεις αύτού τοΟ δοκιμίου θά είχαν διαφορετική μορφή άν
τις Σγραφα σήμερα. ’Ακόμη, στό έργο αύτό τόνιζα μονόπλευ
ρα τήν κοινωνική λειτουργία τής θρησκείας σάν ύποκατάστα-
το τής πραγματικής Ικανοποίησης καί σά μέσο κοινωνικοϋ έ-
λέγχου. Μολονότι ot σχετικές άπόψεις μου δέν έχουν μεταβλη-
θ«ΐ, σήμερα θά τόνιζα έπίσης καί τήν άποψη (πού πίστευα
καί τότε δπως τώρα) δτι ή ιστορία τής θρησκείας άντανακλά
τήν Ιστορία τής πνευματικής έξέλιξης τοΟ άνθρώπου. Ένας
δεύτερος λόγος βρίσκεται στό γεγονός δτι είναι άδύνατο γιά
μένα σήμερα νά ξαναμελετήσω δλόκληρο τό τόσο περίπλοκο

7

Ιστορικό ύλικό, πού άναλύεται στήν έργασία αύτή. Ακόμη,
μετά τό 1930 ίχει έκδοθεΐ μεγάλος άριθμός βιβλίων γιά τήν
Ιστβρία τής πρώιμης περιόδου τοΟ χριστιανισμοΟ καί δποια-
δήποτε άναθεώρηση τού δόγματος τοΟ Χριστού δέν ήταν δυ
νατό νά τά παραβλέψει. Διάβασα μεγάλο μέρος τής σχετικής
μετά τό 1930 φιλολογίας καί πιστεύω δτι μερικά ίργα, δπως
«Ή διαμόρφωση τοϋ χριστιανικού δόγματος» τού Μάρτιν Βέρ-
νερ («The formation of Christian dogma»), ύποστηρίζουν Ιμ-
μεσα τήν άποψή μου. Τό γράψιμο δ;ιως άπό τήν άρχή τού
άρθρου θά ήταν πέρα άπό τΙς δυνάμεις μου. Έδωσα τή συγ
κατάθεσή μου γιά τή δημοσίευση τοΟ άρθρου στήν άρχική
μορφή του, δταν 6 Άρθουρ Α. Κοέν τού οΓκου Χόλτ, Ράιν-
χαρτ καί Ούίστον, ειδικός στή θεολογία καί φιλοσοφία, μέ
Επεισαν μαζί μέ τόν καθηγητή Άνταμς νά τό παρουσιάσω στό
άγγλόφωνο κοινό. Δέ χρειάζεται νά τονίσω δτι ή εύθύνη γιά
τήν άπόφαση αύτή άνήκει Αποκλειστικά σέ μένα.
’Από δ,τι ξέρω, πρόκειται γιά τήν πρώτη έργασία δπου έ-
πιχειρεϊται νά ξεπεραστεϊ ή τόσο γνωστή στήν ψυχαναλυτι
κή φιλολογία ψυχολογιστική μεθοδολογία Ιρευνας τών ιστο
ρικών καί κοινωνικών φαινομένων. Ύποκινήθηκα νά τό γρά
ψω άπό Ινα άρθρο πάνω στό Γδιο θέμα ένός δασκάλου μου
στό Ψυχαναλυτικό ’Ινστιτούτο Βερολίνου, τοϋ δόκτορα Τέ-
οντορ Ράικ, πού χρησιμοποιούσε τήν παραδοσιακή μεθοδο
λογία. Προσπάθησα νά άποδείξω δτι δέν μπορούμε νά κατα
νοήσουμε τούς λαούς άπό τΙς ιδέες καί τΙς Ιδεολογίες τους.
Ότι είναι δυνατό νά κατανοήσουμε Ιδέες καί Ιδεολογίες μό
νο μέ τήν κατανόηση τών λαών πού τΙς δημιούργησαν καί
πιστεύουν σ’ αύτές. Κάνοντάς το αύτό, πρέπει νά ύπερβού-
με τήν άτομική ψυχολογία καί νά μπούμε στόν τομέα τής
ψυχαναλυτικοκοινωνικής ψυχολογίας. Έτσι, πραγματευόμε
νοι τΙς Ιδεολογίες, πρέπει νά μελετήσουμε τΙς κοινωνικές καί
οικονομικές συνθήκες τών λαών πού τΙς άποδέχτηκαν καί νά
προσπαθήσουμε νά άναγνωρίσουμε αύτό πού άργότερα άπο-
κάλεσα «κοινωνικό χαρακτήρα» τους.
Στή μελέτη αύτή, ή κύρια Ιμφαση δίνεται στήν άνάλυση
τής κοινωνικοοικονομικής κατάστασης τών κοινωνικών 6μά-

8

δων πού άσπάστηκαν καί διέδοσαν τή χριστιανική διδασκα
λία. Καί Ακριβώς πάνω στή βάση αυτής τής άνάλυσης έπι-
χειρεϊται μιά ψυχαναλυτική έρμηνεία. "Οποια κι άν είναι
τά καλά αύτής τής έρμηνείας, ή μέθοδος έφαρμογής τής ψυ
χανάλυσης στά Ιστορικά φαινόμενα είναι ή μέθοδος πού Α
ναπτύσσεται στά κατοπινά Ιργα μου. Μολονότι Ιχει τελειο
ποιηθεί πολύτροπα άπό τότε, δ βασικός πυρήνας της ύπάρ-
χει στό «Δόγμα τοϋ Χριστοϋ» μέ τρόπο πού θαρρώ δτι δέν
παύει νά παρουσιάζει ένδιαφέρον.
Μελετώντας τή μετάφραση τοϋ καθηγητή Άνταμς, δια
πίστωσα τΙς δυσκολίες πού συνάντησε στή μετάφραση τής
κάπως βαριάς Ακαδημαϊκής γερμανικής διατύπωσής μου στά
άγγλικά. Ποϋ καί ποϋ ίκανα μερικές φραστικές μικροαλλα-
γές, άλλά άντιστάθηκα έπίμονα στόν πειρασμό νά άλλάξω
τό περιεχόμενο. Μολονότι πολλές φορές μοϋ ήρθε ή έπιθυ-
μία νά Αντικαταστήσω μιά παλιά άποψή μου μέ μιά καινούρ
για, προβαίνοντας σέ μιά μερική Αναθεώρηση, δέν τό Ζκανα,
γιατί θά ήμουν άδικος στόν Αναγνώστη.
Γιά τά άλλα δοκίμια δέ χρειάζονται σχόλια. Στό «Ή ια
τρική καί τό ήθικό πρόβλημα τοϋ Ανθρώπου», καθώς καί στό
«Ό έπαναστατικός χαρακτήρας», πού ήταν Αρχικά διαλέ
ξεις, έπέφερα μερικές μικρές Αλλαγές γιά νά γίνουν προσι
τές στό εύρύτερο κοινό. Στό «Σέξ καί χαρακτήρας» διέγρα
ψα άπλούστατα αύτά πού νόμιζα δτι Αποτελοϋν περιττές έ-
παναλήψεις.

Είμαι βαθύτατα ύποχρεωμένος στόν καθηγητή Τζαίημς
Λοϋθερ Άνταμς γιά τήν τόσο έπίμοχθη καί έπιμελημένη
μετάφραση τοϋ δόγματος τοϋ ΧριστοΟ, καθώς καί στούς Άρ-
θουρ Α. Κοέν καί Τζόζεφ Κούνην γιά τήν έκδοτική τους
βοήθεια.

Ε. Φ.

9

ΔΟΓΜΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

1. Μεθοδολογία καί φύση τοϋ προβλήματος

Μια άπό τις ουσιαστικές έπιτυχίες τής ψυχανάλυσης είναι
δτι παραμέρισε τήν έπίπλαστη διάκριση άνάμεσα στήν κοι
νωνική ψυχολογία καί τήν ατομική ψυχολογία. Άπό τό άλ
λο μέρος, ό Φρόυντ τόνισε δτι δέν υπάρχει ατομική ψυχολο
γία τοΰ άπομονωμένου άπό τό κοινωνικό του περιβάλλον άν-
θρώπου, γιατί άπομονωμένος άνθρωπος δέν υπάρχει. 'Ο
Φρόυντ δέν ήξερε κανένα homo psychologies (ψυχολογι
κό άνθρωπο), κανένα Ροδινσώνα Κροΰσο, δηλαδή τό πα
ράλληλο τοΰ οίκονομικοΰ άνθρώπου τής κλασικής οίκονομι-
κής θεωρίας. Απεναντίας, μια άπό τις σπουδαιότερες ανα
καλύψεις τοΰ Φρόυντ ήταν ή κατανόηση τής ψυχολογικής
έξέλιξης τών πρώτων κοινωνικών σχέσεων τοΰ άτόμου —
τών σχέσεων μέ τους γονείς του, τους άδελφους καί τις ά-
δελφές του.

Είναι άλήθεια — Εγραφε ό Φρόυντ — ... δτι ή άτο-
μική ψυχολογία ένδιαφέρεται για τόν άτομικό άνθρω-
πο καί έξερευνά τούς δρόμους μέ τους έποίους έπιδιώ-
κει ό άνθρωπος νά βρει τήν ικανοποίηση τών ένστι-
κτωδών παρορμήσεών του. Άλλά μόνο σπάνια καί κά
τω άπό όρισμένες έξαιρετικές συνθήκες είναι ή άτο-
μική ψυχολογία σέ θέση νά παραβλέψει τΙς σχέσεις
αύτοϋ τοϋ άτόμου μέ τούς άλλους. Στήν πνευματική
ζωή τοϋ άτόμου παρεμβαίνει Αναπόδραστα κάποιος άλ
λος σάν πρότυπο, σάν Αντικείμενο, σ& βοηθός, σαν άν-
τίπαλος. Κι Ετσι, άπό τό ξεκίνημα κιόλας, μ’ αύτή τήν
προεκτεινόμενη, άλλά πέρα γιά πέρα δικαιολογημένη
Εννοια τών λέξεων, ή άτομική ψυχολογία είναι ταυτό
χρονα καί κοινωνική ψυχολογία.1

1.

Ζίγμουντ Φρόυντ: «'Ομαδική Ψυχολογία καί άνάλυαη τοΟ ’Ε
γώ» (Λονδίνο, Χόγκαρντ Πρές), έκδόοεις Στάνταρντ, XVIII, 69.

13

’Από τό άλλο μέρος, ό Φρόυντ απαλλάχτηκε άπό τήν αυ
ταπάτη μιας κοινωνικής ψυχολογίας πού άντικείμενό της ή
ταν «ή όμάδα». Για τόν Φρόυντ, τό «κοινωνικό Ενστικτο» δέν
άποτελοΰσε άντικείμενό τής ψυχολογίας περισσότερο άπ’ δ-
σο ό άπομονωμένος άνθρωπος, άφοΰ δέν έπρόκειτο για «πρω
ταρχικό καί στοιχειώδες» Ενστικτο. Καί μάλλον Εβλεπε «τις
καταβολές τής διάπλασης τοΰ ψυχισμοΰ σ’ Ινα στενότερο
κύκλο, δπως ή οικογένεια». ’Απέδειξε δτι τά ψυχολογικά
φαινόμενα πού λειτουργούν σέ μια όμάδα πρέπει νά γίνον
ται κατανοητά πάνω στή βάση τών ψυχικών μηχανισμών
πού λειτουργοΰν στό άτομο κι δχι πάνω στή βάση ένός «δ-
μαδικοΰ πνεύματος».*
Ή διαφορά άνάμεσα στήν άτομική καί τήν κοινωνική ψυ
χολογία άποκαλύφθηκε δτι είναι ποσοτική καί δχι ποιοτική.
Ή άτομική ψυχολογία παίρνει ύπόψη της δλους τους κα
θοριστικούς παράγοντες πού Εχουν έπηρεάσει τή μοίρα τοΰ
άτόμου, καί μέ τόν τρόπο αύτόν φτάνει στήν περισσότερο
κατά τό δυνατό όλοκληρωμένη εΙκόνα τής δομής τοΰ ψυχι
σμού τοΰ άτόμου.
"Οσο περισσότερο έπεκτείνουμε τή σφαίρα τής ψυχολο
γικής Ερευνας — δηλαδή δσο μεγαλύτερος είναι 6 άριθμός
τών άνθρωπο» πού τά κοινά τους χαρακτηριστικά μάς έπι-

2.

Ό Γχέοργκ Ζίμμελ ϊδειξ* μέ έκπληχτικό τρόπο τό σφάλμα τής
άποόοχής τής όμάόας οάν «δποκείμενο», σάν ψυχολογικό φαινόμε
νο. Γράψει: «Τό ένιαίο έξωτεριχό άποτέλεσμα πολλών Οποχειμενι-
xfflv ψυχολογικών προτσές έρμηνεόεται σάν άποτέλεσμα ένός ένια(ου
φυχολογιχοΟ προτοές, δηλαδή ένός προτοές στή συλλογική Οπαρξη.
Ή ένότητα τοΟ φαινομένου ποό προκύπτει Αντανακλάται στήν ποοΟ-
ποτιθέμβνη ένότητα τής ψυχολογικής του αΙτίαςI 'Ωστόσο, τό σφάλ
μα αΰτοΟ τοΟ συμπεράσματος, άπό τό όποΤο έξαρτιέται ατό σύνολό
της ή συλλογική ψυχολογία ώς πρός τή γενική διάκρισή της άπό
τήν άτομιχή ψυχολογία, είναι καταφανέστατο· ή ένότητα συλλογικών
ένεργειών, ποϋ έμφανίζεται μόνο άπό τήν πλευρά τοΟ δρατοΟ Αποτε
λέσματος, μετατίθεται μέ Οαχτυλουργιχό τρόπο στήν πλευρά τής έ-
σωτεριχής αίτίας, τόν Οποκειμενικό φορέα». «Uber das Wesen der
Sozialpsychologie», Archiv fUr Sozialwissenschaft und Sozalpoli-
tik, XXVI (1908).

14

τρέπουν νά τους κατατάξουμε σέ μια δμάδα — τόσο περισ
σότερο πρέπει νά περιορίσουμε την Εκταση τής Ερευνάς μας
γιά τή συνολική δομή τοΰ ψυχισμού τών ατομικών μελών
τής όμάδας.

Κατά συνέπεια, δσο μεγαλύτερος είναι ό αριθμός τών με-
τεχόντων σέ μιά Ερευνα κοινωνικής ψυχολογίας, τόσο πιό
περιορισμένη είναι ή διείσδυση στή συνολική δομή τοΰ ψυ-
χισμοΰ τοΰ κάθε άτόμου τής όμάδας που υποβάλλεται σέ με
λέτη. Άν δέ γίνει αύτό παραδεκτό, είναι εύκολο νά δημι-
ουργηθοϋν παρανοήσεις ώς πρός τήν έκτίμηση τών άποτε-
λεσμάτων μιάς τέτοιας Ερευνας, θά πρόσμενε κανε'ις νά ά-
κούσει κάτι σχετικά μέ τή δομή τοΰ ψυχισμοΰ τοΰ άτομικοΰ μέ
λους μιάς όμάδας, ή κοινώνικο-ψυχολογική δμως Ερευνα μπο-
ρεί νά μελετήσει μόνο τό κοινό σέ δλα τά μέλη τής όμάδας κα-
λούπι χαρακτήρα καί δέν παίρνει ΰπόψη τό σύνολο τής δομής
χαρακτήρα ένός ιδιαίτερου άτόμου. Ή μελέτη τής δομής χα
ρακτήρα ένός Ιδιαίτερου άτόμου ποτέ δέν μπορεΐ νά εί
ναι Εργο τής κοινωνικής ψυχολογίας, και είναι δυνατή μόνο
uv Εχει έξασφαλιστεΐ μιά έκτεταμένη γνώση τής έξέλιξης
τοΰ άτόμου. Άν, λόγου χάρη, σέ μιά Ερευνα κοινωνικής ψυ
χολογίας διαπιστώνεται δτι μιά όμάδα αλλάζει τή στάση της
άπό έπιθετική - έχθρική απέναντι στό πρόσωπο τοΰ πατέρα,
σέ παθητική - υποτακτική, αύτή ή διαπίστωση σημαίνει κά
τι διαφορετικό άπό τήν ίδια διαπίστωση που γίνεται γιά Ε
να άτομο σέ μιά Ερευνα άτομικής ψυχολογίας. Στή δεύτερη
περίπτωση σημαίνει δτι ή άλλαγή αυτή άληθεύει γιά τό
σύνολο τής στάσης τοΰ άτόμου. Στήν πρώτη περίπτωση ση
μαίνει δτι άντιπροσωπεύει Ινα μέσο χαρακτηριστικό, κοινό
γιά δλα τά μέλη τής όμάδας, πού δέν παίζει υποχρεωτικά
κεντρικό ρόλο στή δομή χαρακτήρα κάθε άτόμου. Κατά
συνέπεια, ή άξία μιάς κοινωνικής ψυχολογικής Ερευνας δέν
Εγκειται στό δτι μάς έξασφαλίζει μιά πλήρη διερεύνηση τών
Ιδιομορφιών τοΰ ψυχισμοΰ τών άτομικών μελών, άλλά μόνο
στό γεγονός δτι μποροΰμε νά διακριβώσουμε έκείνες τις κοι
νές ψυχικές τάσεις, πού παίζουν άποφασιστικό ρόλο στήν
κοινωνική τους άνάπτυξη.

15

Τό ξεπέρασμα της θεωρητικής αντίθεσης άνάμεσα στήν
άτομική καί τήν κοινωνική ψυχολογία, πού πέτυχε ή ψυχα
νάλυση, όδηγεΐ στό συμπέρασμα δτι ή μέθοδος μιάς κοινω
νικής - ψυχολογικής ερευνάς μπορεΐ νά είναι ουσιαστικά ή
ίδια μέ τή μέθοδο πού έφαρμόζει ή ψυχανάλυση στήν Ιρευ-
να τοΰ άτομικοΰ ψυχισμού. Κατά συνέπεια, σκόπιμο είναι νά
Επισκοπήσουμε μέ συντομία τά ούσιώδη χαρακτηριστικά αυ
τής τής μεθόδου, άφοΰ Ιχει μεγάλη σημασία στήν παρούσα
μελέτη.

*0 Φρόυντ ξεκινά άπό τήν άποψη δτι στά αίτια πού προ-
καλοΰν νεύρωση — καί τό ίδιο ισχύει σχετικά μέ τή δομή
ένστικτων τοΰ ΰγιοΰς — θά πρέπει νά έντάξουμε σέ συμ
πληρωματική σειρά μιά κληρονομημένη σεξουαλική σύστα
ση, καθώς καί τά σχετικά μέ τό λίμπιντο γεγονότα που Ιζη-
σε τό άτομο:

Στό Ενα άκρο τής σειράς βρίσκονται οί άκραΐες έκεΐνες
περιπτώσεις, σχετικά μέ τίς όποιες θά μποροΟσε νά πει
κανείς μέ Εμπιστοσύνη: οί άνθρωποι αύτοί θά άρρώσται-
ναν οπωσδήποτε, δ,τι κι άν συνέβαινε, δ,τι κι άν πέ-
ρασαν, δσο εύσπλαχνικά κι άν τούς φέρθηκε ή ζωή,
έξαιτίας τής άνώμαλης άνάπτυξης τοΟ λίμπιντο. Στό
άλλο άκρο βρίσκονται οΐ περιπτώσεις πού Επιβάλλουν
τήν άντίθετη γνωμάτευση: θά άπέφευγαν τήν άρρώ-
στια, άν ή ζωή δέν τούς φόρτωνε μέ τοΟτα ή έκεΐνα
τά βάρη. ΣτΙς Ενδιάμεσες περιπτώσεις τής σειράς, με
γαλύτερο ή μικρότερο μέρος τοΰ ρυθμιστικοΟ παρά
γοντα (ή σεξουαλική ιδιοσυστασία) συνδυάζεται —
λιγότερο ή περισσότερο — μέ τΙς έπιζήμιες περιστά
σεις τής ζωής. Ή σεξουαλική τους Ιδιοσυστασία δέ θά
είχε προκαλέσει τή νεύρωση, άν δέν είχαν περάσει
τούτες ή τΙς άλλες έμπειρίες στή ζωή τους, καί τά βά
σανα τής ζωής δέ θά τούς είχαν άφήσει τραύματα, άν
τδ λίμπιντό τους είχε διαφορετική σύσταση.*

3. Ζίγμουντ Φρόυντ: «Γενιχή εΙσαγωγή στήν Ψυχανάλυση» (Νέα

16

Για τήν ψυχανάλυση, τό συστατικό στοιχείο της δομής
τοΰ ψυχισμοΰ τοΰ γεμάτου υγεία ή τοϋ άρρωστου προσώ
που, άποτελεϊ παράγοντα πού πρέπει νά παρατηρηθεί στήν
ψυχολογική έρευνα τών ατόμων, πού δμως παραμένει απρό
σιτο. Αύτό, γιά τό όποιο ένδιαφέρεται ή ψυχανάλυση είναι
τό βίωμα. Πρωταρχικός σκοπός της είναι ή έπίδραση που
ασκεί τό βίωμα στή συναισθηματική ανάπτυξη. Ή ψυχανά
λυση Εχει φυσικά έπίγνωση δτι ή συναισθηματική ανάπτυ
ξη τοΰ ατόμου καθορίζεται λίγο πολύ άπό τήν Ιδιοσυστασία
του. Ή ερευνά αύτή άποτελεϊ προϋπόθεση γιά τήν ψυχανά
λυση, ή ψυχανάλυση δμως ένδιαφέρεται αποκλειστικά για
τήν Ιρευνα τής έπίδρασης πού εχει ή βιοτική κατάσταση
τοΰ άτόμου πάνω στή συναισθηματική του ανάπτυξη. Στήν
πράξη αύτό σημαίνει δτι ούσιαστική προϋπόθεση γιά τήν
ψυχαναλυτική μέθοδο άποτελεϊ Ινα μάξιμουμ γνώσης τής Ι
στορίας τοΰ άτόμου — κυρίως τών βιωμάτων τής πρώιμης
παιδικής του ηλικίας, χωρίς δμως νά περιορίζεται άποκλει-
στικά σ’ αύτά. Μελετά τή σχέση άνάμεσα στό σχήμα ζωής
τοΰ άτόμου καί τις ειδικές πλευρές τής συναισθηματικής του
ανάπτυξης. Χωρίς άφθονες πληροφορίες, πού νά άφοροΰν
τή ζωή τοΰ άτόμου, ή ψυχανάλυση είναι αδύνατη. Φυσικά ή
γενική παρατήρηση αποκαλύπτει δτι δρισμένες τυπικές έκ-
φράσεις συμπεριφοράς θά δείξουν τυπικά σχήματα ζωής.
θά μπορούσε κανείς νά φανταστεί άναλογικά αντίστοιχα
σχήματα, δλες δμως αύτές οί συνεκδοχές είναι δυνατό νά
περικλείουν ενα στοιχείο αβεβαιότητας καί Ιτσι νά περιορί
ζουν τήν έπιστημονική έγκυρότητα. Ή μέθοδος τής ατομι
κής ψυχανάλυσης είναι, κατά συνέπεια, μιά πολύ λεπτή «Ι
στορική» μέθοδος: ή κατανόηση τής συναισθηματικής άνά-

Τόρχη: Liveright Publishing Corp., 1943), σ. 304. Ό Φρόυντ Ανα
φέρει : «δυδ παρά.γοντες> Οπάρχουν, «ή σεξουαλική ιδιοσυστασία χαΐ τά
βιώματα, ή, &ν έπιθυμεΐτε, ή προσήλωση τοΟ λίμπιντο χαΐ ή διά
ψευση». ΑύτοΙ «οί παράγοντες παρουσιάζονται μέ τέτοιο τρόπο πού,
δπου 6 Ινας κυριαρχεί, δ Ιλλος παρουσιάζεται Ατονος μέ τήν Τβια
Αναλογία».

2. Τδ δόγμα τοΟ ΧριστοΟ

17

πτύξης πάνω στή βάση της γνώσης τής Ιστορίας τής ζωής
τοΰ άτόμου.

Ή μέθοδος τής έφαρμογής τής ψυχανάλυσης σέ Αμάδες
δέν μπορεϊ νά είναι διαφορετική. 01 κοινές ψυχικές στά
σεις μελών τής όμάδας πρέπει νά γίνονται κατανοητές μό
νο πάνω στή βάση τών κοινών τους σχημάτων. "Οπως Ακρι
βώς ή άτομική ψυχαναλυτική ψυχολογία έπιδιώκει νά κατα
νοήσει τήν άτομική συναισθηματική συγκρότηση, Ετσι καί
ή κοινωνική ψυχολογία μπορεϊ νά διενεργήσει μιά Ερευνα
στή συναισθηματική δομή μιας όμάδας μόνο μέ τήν ακριβή
γνώση τοΰ σχήματος ζωής τής όμάδας αυτής. Ή κοινωνι-
κή ψυχολογία μπορεϊ νά άποφαίνεται μόνο σέ δ,τι άφορά
τΙς ψυχικές στάσεις πού είναι κοινές σέ δλα τά μέλη. Κατά
συνέπεια, πρέπει νά γνωρίζει τις καταστάσεις ζωής πού εί
ναι κοινές γιά δλους καί χαρακτηριστικές γιά δλους.
Άν ή μεθοδολογία τής κοινωνικής ψυχολογίας δέν πα
ρουσιάζει βασικές διαφορές άπό τή μεθοδολογία τής ατομι
κής ψυχολογίας, υπάρχει ώστόσο μιά διαφορά πού θά πρέ
πει νά τονιστεί.

Ένώ ή ψυχαναλυτική Ερευνα ένδιαφέρεται κατά κύριο
λόγο γιά τά νευρωτικά ατομα, ή έρευνα τής κοινωνικής ψυ
χολογίας ένδιαφέρεται γιά όμάδες δμαλών ανθρώπων.
Τό νευρωτικό πρόσωπο χαρακτηρίζεται άπό τό δτι δέν
Εχει κατορθώσει νά προσαρμοστεί ψυχικά στό πραγματικό
του περιβάλλον. Μέ τόν έντοπισμό όρισμένων συναισθημα
τικών παρορμήσεων, όρισμένων ψυχικών μηχανισμών, πού
σέ μιά περίοδο ή λειτουργία τους ήταν σωστή και απαραί
τητη, Ερχεται σέ σύγκρουση μέ τήν πραγματικότητα. Ή δο
μή τοΰ ψυχισμοΰ τοΰ νευρωτικού είναι, κατά συνέπεια, σχε
δόν όλοκληρωτικά άπρόσιτη χωρίς τή γνώση τών βιωμάτων
τής πρώιμης παιδικής ήλικίας, γιατί, έξαιτίας τής νεύρω
σής του — πού άποτελεϊ έκφραση τής Ελλειψης άπό μέρους
του προσαρμογής ή Ιδιαίτερης ποικιλίας παιδικών έντοπι*
σμών — άκόμη καί ή θέση του σάν ένήλικου καθορίζεται
ούσιαστικά άπό τήν πρώιμη παιδική ήλικία του. Άκόμη καί
γιά τό όμαλό άτομο, τά βιώματα τής πρώιμης παιδικής ή-

18

λικίας έχουν αποφασιστική σημασία. Ό χαρακτήρας του,
μέ τήν ευρύτερη έννοια, καθορίζεται άπό τά βιώματα αύτά,
και χωρίς αύτά είναι άκατανόητος στό σύνολό του. ’Επει
δή δμως προσαρμόστηκε ψυχικά στήν πραγματικότητα σέ
μεγαλύτερο βαθμό άπό τό νευρωτικό, μπορούμε νά κατανοή
σουμε μεγαλύτερο μέρος τής δομής τοΰ ψυχισμού του άπ*
δσο στήν περίπτωση τοΰ νευροπικοΰ. Ή κοινωνική ψυχολο
γία ένδιαφέρεται γιά τούς όμαλούς άνθρώπους, πού στήν
ψυχική κατάστασή τους ή πραγματικότητα Εχει άσύγκριτα
μεγαλύτερη έπίδραση απ’ δση πάνω στό νευρωτικό. “Ετσι,
μπορεϊ νά παραιτηθεί άκόμη κι άπό τή γνώση τών άτομι-
κών παιδικών βιωμάτων τών διάφορων μελών τής υπό Ε
ρευνα όμάδας. ’Από τή γνώση τού κοινωνικά διαμορφούμε-
νου σχήματος ζωής πού άκολούθησαν οί άνθρωποι αύτοί με
τά τά πρώτα χρόνια τής παιδικής ηλικίας, είναι δυνατό νά
έξασφαλίσει τήν κατανόηση τών κοινών σέ δλους ψυχικών
στάσεων.

Ή κοινωνική ψυχολογία έπιθυμεΐ νά έρευνήσει μέ ποιό
τρόπο όρισμένες κοινές στά μέλη μιάς όμάδας ψυχικές στά
σεις συνδέονται μέ τά κοινά βιώματα τής ζωής τους. Δέν
είναι τυχαίο τό δτι στήν περίπτωση ένός άτόμου έπικρατεΐ
αύτή ή ή αλλη κατεύθυνση τοΰ λίμπιντο, τό δτι τό οιδιπόδειο
σύμπλεγμα βρίσκει αύτή ή τήν άλλη διέξοδο, δπως δέν εί-
ναι τυχαίο τό δτι σημειώνονται αλλαγές στά ψυχικά χαρα
κτηριστικά τής κατάστασης ψυχισμού μιάς όμάδας, ή Ατό
μων τής ίδιας τάξης σέ μιά χρονική περίοδο ή ταυτόχρονα
άνάμεσα σέ διάφορες τάξεις. Καθήκον τής κοινωνικής -ψυ
χολογίας είναι νά υποδείξει γιατί συμβαίνουν αύτές οί άλ-
λαγές καί πώς πρέπει νά κατανοηθοΰν πάνω στή βάση τοΰ
κοινοΰ γιά τά μέλη τής όμάδας βιώματος.
Ή παρούσα Ερευνα ένδιαφέρεται γιά Ενα στενά περιορι
σμένο πρόβλημα κοινωνικής ψυχολογίας, συγκεκριμένα γιά
τό πρόβλημα πού άφορά τά κίνητρα πού διέπουν τήν έξέλι-
ξη τών έννοιών σχετικά μέ τή σχέση τοΰ θεοΰ Πατέρα πρός
τόν Ίησοΰ, άπό τις καταβολές τοΰ χριστιανισμού ώς τό Σύμ
βολο τής Νικαίας κατά τόν 4ο αΙώνα. Σύμφωνα μέ τΙς θεω

19

ρητικές αρχές πού τέθηκαν πιό πάνω, ή Ιρευνα αύτή σκοπό
Ιχει νά καθοριστεί ή Ικταση, στην όποία ή άλλαγή δρισμέ-
νων θρησκευτικών Ιδεών άποτελεΐ Ικφραση τής άλλαγής τοϋ
ψυχισμού τών άνθρώπων πού είχαν αυτές τις Ιδέες, καθώς
καί σέ ποια Ικταση οΐ άλλαγές αυτές διαμορφώθηκαν άπό
τις συνθήκες τής ζωής τους. θά προσπαθήσει νά κατανοή
σει τις Ιδέες σέ σχέση μέ τούς ανθρώπους καί τά σχήματα
τής ζωής τους, καί νά δείξει δτι ή έξέλιξη τοΰ δόγματος εί
ναι δυνατό νά κατανοηθεΐ μόνο μέ τή γνώση τοΰ ασυνείδη
του, πάνω στο δποΐο ένεργεϊ ή έξωτερική πραγματικότητα,
καί τό όποιο καθορίζει τό περιεχόμενο τής συνείδησης.
Ή μεθοδολογία τής έργασίας αυτής μάς έπιβάλλει νά α
φιερώσουμε μεγάλο σχετικά χώρο γιά τήν παρουσίαση τής
βιοτικής κατάστασης τών άνθρώπων πού έρευνοΰμε, τής
πνευματικής, οίκονομικής, κοινωνικής καί πολιτικής κατά
στασής τους — μέ δυό λόγια, στις «ψυχικές τους Επιφά
νειες». "Αν φαίνεται δτι σ’ αυτό αποδίνουμε δυσανάλογη έμ
φαση, θά πρέπει νά μην ξεχνά ό Αναγνώστης, δτι άκόμη καί
στην ψυχαναλυτική περίπτωση μελέτης ένός άρρωστου προ
σώπου, άφιερώνεται μεγάλος χώρος γιά τήν παρουσίαση τών
έξωτερικών περιστάσεων πού περιβάλλουν τό πρόσωπο. Στην
παρούσα έργασία, ή περιγραφή τοΰ συνόλου τής πολιτιστι
κής κατάστασης τών μαζών τοΰ λαοΰ πού ύπόκειται στην I-
ρευνα, καθώς καί ή παρουσίαση τοΰ έξωτερικοΰ του περί
γυρου έχουν μεγαλύτερη σημασία άπό τήν περιγραφή τής
αίτιακής κατάστασης στη μελέτη μιας περίπτωσης. Ό λό
γος γι’ αύτό είναι δτι, άπό τή φύση τών πραγμάτων, ή Ιστο
ρική άναπαράσταση, άκόμη καί στήν περίπτωση πού υποτί
θεται δτι προσφέρεται μόνο σέ όρισμένη Ικταση λεπτομε
ρειακά, είναι ασύγκριτα πιό περίπλοκη καί πιό έκτεταμένη
άπό τήν Ικθεση άπλών γεγονότων δπως συμβαίνουν στή ζωή
ένός άτόμου. 'Ωστόσο, πιστεύουμε δτι τό μειονέκτημα αύτό
πρέπει νά γίνει ανεκτό, γιατί μόνο μ' αύτό τόν τρόπο εί
ναι δυνατή μιά άναλντική κατανόηση Ιστορικών φαινομένων.
Ή παρούσα μελέτη άσχολεΐται μέ Ενα θέμα πού τό άνέ-
πτυξε Ενας άπό τούς πιό διακεκριμένους έκπροσώπους τής

20

αναλυτικής μελέτης τής θρησκείας, 6 Θεόδωρος Ράικ.* Ή
διαφορά περιεχομένου, πού υποχρεωτικά προκύπτει άπό τή
διαφορετική μεθοδολογία, θά άποτελέσει, δπως καί οΐ ίδιες
οΐ μεθοδολογικές διαφορές, αντικείμενο σύντομης έπισκόπη-
σης στο τέλος τοϋ δοκιμίου.
Σκοπός μας έδώ είναι νά κατανοήσουμε τις άλλαγές σέ ό-
ρισμένα περιεχόμενα συνείδησης, δπως έκφράζονται στις
θεολογικές Ιδέες σαν αποτέλεσμα άλλαγής στα προτσές τοΰ
ασυνείδητου. Σέ άντιστοιχία, δπως κάναμε καί μέ τό μεθο
δολογικό πρόβλημα, έχουμε τήν πρόθεση νά πραγματευτού
με μέ συντομία τά σπουδαιότερα εύρήματα τής ■ψυχανάλυ
σης πού θίγουν τό θέμα μας.